Wikipedija shwiki https://sh.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedija Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu Nacrt Razgovor o nacrtu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk 0 3279 42680860 42557599 2026-08-23T16:30:29Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680860 wikitext text/x-wiki {| {{prettyinfobox}} align=right width=265px |+<span style="font-size:large;"><br />''Republika Malta''</span> |- | style=background:#efefef; align=center colspan=2 | {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 | align=center width="140px" | [[Datoteka:Flag of Malta.svg|125px|Zastava Malte]] | align=center width="140px" | [[Datoteka:Coat of arms of Malta.svg|85px|Grb Malte]] |- | align=center width="140px" | ([[Zastava Malte|Umanjena]]) | align=center width="140px" | ([[Grb Malte|Puna veličina]]) |} |- | align=center colspan=2 style=border-bottom:3px solid gray; | <font size=-1>''Nacionalni [[krilatica|moto]]: Ne postoji''</font> |- | align=center colspan=2 | [[Datoteka:EU-Malta.svg|225px|Lokacija Malte]] |- | [[Službeni jezik|Službeni jezici]] | [[Malteški jezik|Malteški]] i [[Engleski jezik|Engleski]] |- | [[Glavni grad]] | [[Valletta|Valeta]] |- | Najveći grad | [[Birkirkara]] |- | [[Predsednik Malte|Predsednica]] | [[Marie Louise Coleiro Preca]] |- | [[Premijer Malte|Premijer]] | [[Joseph Muscat]] |- | [[Religija]] | [[Katoličanstvo]] |- | [[Površina (geometrija)|Površina]]<br /> - Ukupno <br /> - % vode | [[spisak država po površini|184. po površini]] <br />[[1 E8 m²|316 km²]] <br /> Zanemarljivo |- | [[Stanovništvo]] <br /> - Ukupno ([[2003]].) <br /> - [[Gustoća stanovništva|Gustina]] | [[spisak država po stanovništvu|165. po broju stanovnika]]<br /> 399,867 <br /> 1262/km² |- | [[Nezavisnost]] stekla<br /> - Datum | Od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]<br />[[21. 9.|21. septembar]], [[1964]]. |- | [[Valuta]] | [[euro]] (€)^a |- | [[Vremenska zona|Časovna zona]] | ''[[UTC]]'' +1 |- | [[Državna himna]] | ''[[Himna Malte|L-Innu Malti]]'' |- | [[Internet domen]] | .''mt'' |- | [[Popis pozivnih brojeva država|Pozivni broj]] | 356 |- |colspan=2| ^a <small>Do 2008. [[malteška lira]].</small> |} '''Malta''' ([[malteški jezik|malt.]] izg. [[međunarodni fonetski alfabet|[ˈmɐltɐ]]], [[engleski jezik|engl.]] izg. [[međunarodni fonetski alfabet|[ˈmɒltə]]]; službeno '''Republika Malta''', malt. '''Repubblika ta' Malta''', engl. '''Republic of Malta'''), otočna država u [[Sredozemno more|Sredozemnom moru]]. Ova država sastoji se od nekoliko otoka i otočića, od kojih su tri naseljena. Najveći [[ostrvo|otok]] je Malta na kojem živi najveći dio stanovništva zemlje. Ova zemlja u kojoj živi manje od pola miliona stanovnika je, s obzirom na površinu, jedna od najgušće naseljenih zemalja svijeta. Malteško otočje nalazi se nedaleko od [[Sicilija|Sicilije]] ([[Italija]]), te manje od 300 km od obale [[Afrika|Afrike]]. Zbog svog strateškog položaja, Maltom su tokom [[Historija|historije]] vladale mnoge sile, kao što su [[Fenikija|Feničani]], [[Rim]]ljani, Fatimidi, [[Suvereni Vojni Red Malte|Ivanovci]] i Britanci. Od 21. septembra 1964. Malta je nezavisna od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velike Britanije]], a od 1. maja 2004. članica [[Evropska unija|Evropske unije]]. Malta je izraženo [[Katoličanstvo|katolička]] zemlja, s jednim od najvećih procenata udjela rimokatolika u stanovništvu na svijetu. [[Hrišćanstvo|Kršćanstvo]] je na Maltu donio [[apostoli|apostol]] Sveti Pavle koji je na ovom otoku doživio brodolom. Službeni jezici Malte su [[Malteški jezik|malteški]] i [[Engleski jezik|engleski]]. [[Italijanski jezik|Italijanski]] također ima veliki značaj u državi, budući da je bio službeni jezik do 1934. godine. == Historija == === Prve kulture i antika === Prvi naseljenici Malteških otoka bili su [[Poljoprivreda|poljoprivrednici]] koji su se ovdje naselili oko 5200. pne. sa [[Sicilija|Sicilije]]. Ti prvi naseljenici najvjerovatnije su bili Sikanci, za koje se smatra da su bili jedino pleme koje je naseljavalo ove otoke u to vrijeme <ref>[http://www.localhistories.org/malta.html "Brief History of Malta"] LocalHistories.org</ref>, a smatraju se srodnicima [[Iberi|Ibera]]. Stanovništvo otoka u to vrijeme bavilo se uzgojem [[žitarice|žitarica]] i [[Stočarstvo|stoke]], a, kao i mnoge druge evropske kulture u to vrijeme, poštovali su kult plodnosti. [[Datoteka:Hagar Quim II.jpg|thumb|right|215px|Hagar Qim]] Keramički predmeti nađeni u Għar Dalamu slični su onima nađenim u Agrigentu na Siciliji. U ovom ranom razdoblju malteške civilizacije pojavljuju se mistični megalitni hramovi, čiji se ostaci mogu još naći na Malti i Gozu. Ti su hramovi jedni od najstarijih struktura napravljenih od kamena na [[Zemlja (planet)|Zemlji]] <ref name="Old Temples Study Foundation OTSF">[http://www.otsf.org/ Old Temples Study Foundation (OTSF)]</ref><ref>{{Cite web |title=Aberystwyth, The University of Wales |url=http://users.aber.ac.uk/jpg/malta/arch.html |access-date=2010-10-18 |archive-date=2008-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081212031419/http://users.aber.ac.uk/jpg/malta/arch.html |dead-url=yes }}</ref><ref>David Trump et al., Malta Before History (2004: Miranda Publishers)</ref>, a korišteni su u razdoblju između 4000 i 2500. godine pne. [[Datoteka:Malta 16 Mnajdra.jpg|thumb|left|170px|Hramovi Mnajdre iz 4. milenijuma pne.]] Neki naučnici smatraju da su hramovi korišteni za žrtvovanje [[Životinje|životinja]], iako su to samo nagađanja. Ova kultura je nestala s ovih otoka oko 2500. pne, a nagađa se da je kulturu izbrisala neka [[bolest]] ili [[glad]]. Sukobi se ne smatraju razlogom nestanka jer ne postoje dokazi o [[Oružje|oružju]] iz tog perioda. Negdje oko 3500. pne. ova kultura je sagradila neke od najstarijih vjerskih građevina na svijetu, kao što su hramovi Ġgantije na Gozu <ref name="Old Temples Study Foundation OTSF"/>, te hramovi Ħaġar Qima i Mnajdre <ref>Sheehan, Sean [http://books.google.com/books?id=LRGrRy7S750C&pg=PA87&dq=%C4%A6a%C4%A1ar+Qim+and+Mnajdra&sig=ACfU3U1ozj76aQDaWbOpgv4EsJxWGi8jgg#v=onepage&q&f=false Malta], Marshall Cavendish. {{ISBN|978-0-7614-0993-9}}</ref> Smatra se da su dolaskom čovjeka na ove otoke izumrli lokalni patuljasti vodeni konji i [[slonovi]]. Nakon ove civilizacije Malteški otoci neko vrijeme bili su nenaseljeni. U [[brončano doba|bronzano doba]] opet dolaze naseljenici, čija je kultura obuhvaćala kremiranje posmrtnih ostataka i izgradnju manjih megalitnih građevina zvanih ''dolmeni'' <ref>Daniel Cilia, [http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html "Malta Before Common Era", in The Megalithic Temples of Malta].</ref>. Oko 700. pne. na otoke dolaze [[Grci]] koji su se najviše nastanili na području današnje Vallette <ref>[http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp "Notable dates in Malta's history"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |date=2009-11-25 }}, Department of Information - Maltese Government</ref>. Vijek poslije tu dolaze i [[Fenikija|Feničani]], koji su se otocima koristili kao [[Trgovina|trgovačkom]] stanicom na njihovim sredozemnim trgovačkim rutama <ref>Owen, Charles. [http://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ&q=malta+Phoenician++%22trading+post%22&dq=malta+Phoenician++%22trading+post%22&pgis=1 The Maltese Islands], Praeger.</ref>. Nakon pada Feničanskog carstva, ovo područje je oko 400. pne. potpalo pod kontrolu Kartage, bivše feničanske kolonije <ref>Terterov, Marat. [http://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4&dq=malta+Phoenician++%22trading+post%22&sig=ACfU3U2Sm0qNg7diIWAe4mLI4LUqiRKNgA#v=onepage&q=malta%20Phoenician%20%20%22trading%20post%22&f=false Doing Business with Malta] , GMB Publishing Ltd. {{ISBN|978-1-905050-63-5}}</ref>. U to vrijeme Kartažani su koristili Maltu za uzgoj [[maslina]], [[rogač]]a i proizvodnju [[tekstil|tkanine]]. Za vrijeme [[Punski ratovi|Punskih ratova]] 218. pne, Maltežani su se pobunili protiv kartagenske vlasti, te dali kontrolu nad svojim vojnim garnizonom rimskom konzulu Semproniju <ref name="books.google.co.uk">Castillo, Dennis Angelo. [http://books.google.co.uk/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25&lpg=PA25&dq=MALTA+sEMPRONIUS&source=web&ots=JHcfabryVa&sig=cXCtKu3apl5Y2y7OEhaMvt1CMM0&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA25,M1 The Maltese Cross: A Strategic History of Malta], Greenwood Publishing Group. {{ISBN|978-0-313-32329-4}}</ref>. Za vrijeme Sirakuske pobune, Malta je ostala vjerna Rimu, zbog čega je nagrađena naslovom ''Foederata Civitas'', koji je značio određenu razinu autonomije unutar pokrajine Sicilije <ref name="books.google.co.uk"/>. U to vrijeme otok su nazivali Melita, a glavni grad nalazio se u središtu otoka i nosio je isto ime (današnja Mdina) <ref name="books.google.co.uk"/>. Zbog uspješnosti i važnosti Malteških otoka u rimskoj državi, car Hadrijan im je 117. pne. dao status municipija. Godine 60, na sjevernom dijelu otoka koji je danas poznat kao Zaljev sv. Pavla, nasukao se brod apostola sv. Pavla <ref name="books.google.co.uk"/>. Prema pričama, on je ostao na otoku tri mjeseca, tokom kojih je širio kršćanstvo i izvodio čuda. Raspadom Rimskog carstva na Istočno i Zapadno u 4. vijeku, Malta potpada pod kontrolu [[Византијско царство|Bizantije]] kojom se vladalo iz [[Istanbul|Carigrada]]. O razdoblju bizantijske vlasti na Malti, koja je trajala četiri vijeka, malo je poznato. Postoje dokazi da su [[Germani|germanska]] plemena, uključujući [[Goti|Gote]] i [[Vandali|Vandale]], kratkovremeno preuzeli vlast nad otocima, nakon čega je Bizantija ponovno preuzela otoke i na njih postavila vojsku <ref>Borg, Victor Paul. [http://books.google.com/books?id=o1QO1Tk-FsMC&pg=PA331&dq=byzantine+malta&lr=&as_brr=3&sig=ACfU3U38b0XhbN8wTPyxs2tPEX0RbyVg9w#v=onepage&q=byzantine%20malta&f=false The Rough Guide to Malta & Gozo], Rough Guides. {{ISBN|978-1-85828-680-8}}</ref>. === Srednji vijek === [[Datoteka:Flag of the Kingdom of Sicily.svg|thumb|150px|Aragonska zastava Kraljevine Sicilije]] Za vrijeme bizantijsko-[[Arapi|arapskih]] ratova, Malta je zajedno sa Sicilijom osvojena nakon što je admiral Eufemije izdao Bizantiju i zatražio od Aglabida zauzimanje ove teritorije <ref>[https://www.stanford.edu/dept/archaeology/cgi-bin/drupal/index.php?q=MountPolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf "Brief history of Sicily"]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (PDF), Archaeology.Stanford.edu</ref>. Pošto je to područje bilo dio Sicilijanskog emirata, kontrolu nad njim su 909. dobili Fatimidi. Za vrijeme arapske vlasti uveden je novi sistem [[Navodnjavanje|navodnjavanja]], neke nove kulture [[Voće|voća]] i [[pamuk]], te sicilijsko-arapski jezik, koji se nakon nekog vremena razvio u [[malteški jezik]] <ref>Wilson, Andrew. [http://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64&dq=Siculo-Arabic+Maltese&lr=&as_brr=3&sig=ACfU3U0ANaOtExtwNoXiIbN9koijAKe_9A Corpus Linguistics Around the World] , Rodopi. {{ISBN|978-90-420-1836-5}}</ref>. Lokalno kršćansko stanovništvo imalo je slobodu prakticiranja svoje vjere, ali je zato moralo plaćati dodatan [[porez]] vlastima <ref>Bain, Carolyn. [http://books.google.com/books?id=lqHLlLsgi1IC&pg=PA22&dq=malta+arab&lr=&as_brr=3&sig=ACfU3U3QDGMLZFGwiilmVB0bB-Nfsq8X9w Malta & Gozo], Lonely Planet. {{ISBN|978-1-74059-178-2}}</ref>. Godine 1091. [[Normani]] osvajaju Siciliju i Malteške otoke, a lokalni kršćani toplo dočekuju sicilijanskog grofa [[Roger I od Sicilije|Rogerija I]]. Zbog oslobođenja, Maltežani nude Rogeriju I sudjelovanje u njegovim ratovima, a on je na to, prema predaji, poderao dio svoje crveno-bijele zastave i dao je Maltežanima, što je osnova današnje zastave Malte. [[Datoteka:JPDV.jpg|thumb|left|175px|Jean Parisot de La Valette, osnivač [[Valletta|Vallette]]]] Za vrijeme vlasti dinastije [[Hauteville (dinastija)|Hauteville]], Malta doživljava procvat. U to vrijeme bila je dio [[Kraljevina Sicilija|Kraljevine Sicilije]], koja je još obuhvatala Siciliju i južni dio [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskog poluostrva]]. [[Katolička crkva|Katoličanstvo]] je ponovo postalo državna religija, a njom je na Malti upravljala Palermska biskupija. U tom periodu širi se normanska [[arhitektura]], pogotovo u tadašnjem glavnom gradu Mdini. Sicilijanski kralj [[Tankred, kralj Sicilije|Tankred]] pretvara Maltu i Gozo u feudalni posjed ili [[feud]] na čelu sa knezom. Zbog njihove strateške važnosti, Malteški otoci bili su meta mnogih osvajačkih sila, tako da su prvi knezovi bili vješti đenovski gusari, a stanovništvo otoka je militarizirano kako bi bilo spremno na pokušaje zauzimanja otoka. Kraljevinom od [[1194]]. do [[1266]]. vlada [[hohenstaufen|dinastija Hohenstaufen]], zahvaljujući braku cara [[Henrik VI, car Svetog Rimskog Carstva|Henrika VI]] i kraljice [[Konstancija, kraljica Sicilije|Konstancije]], posljednje sicilijanske vladarice iz dinastije Hauteville. Za vrijeme vladavine njihovog sina, sicilijanskog kralja [[Fridrik II, car Svetog Rimskog Carstva|Fridrika I]], s Malte je [[1224]]. godine protjerano svo muslimansko stanovništvo<ref>{{cite news|url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm|publisher=AboutMalta.com|title=Time-Line}}</ref>, a ukupno muško kršćansko stanovništvo Celana u [[Abruzzo|Abruzzu]] preseljeno je na Maltu. Jedno kratko vrijeme kraljevstvom je vladala sicilijanska dinastija [[Anžuvinci|Anžuvinaca]], koji su zbog visokih [[porez]]a bili vrlo nepopularni na Malti, djelimično i zbog [[rat]]a [[Karlo I, kralj Napulja|Karla I Anžuvinca]] sa Genovom, kad je [[1275]]. opljačkan otok Gozo. Nedugo nakon ovih napada izbija pobuna poznata kao Sicilijanska večernja. Kraljevstvo se dijeli na Napuljsko i Sicilijansko kraljevstvo, koje zajedno s Maltom potpada pod vlast [[Aragon]]ije. Otokom sve do [[1409]]. vladaju rođaci aragonskih kraljeva, nakon čega postaje dio [[Kruna Aragona|Aragonske krune]].<ref>{{cite news|url=http://www.knowital.com/history/sicily/sicily-history.html|publisher=KnowItal.com|title=History of Sicily|access-date=2010-10-18|archive-date=2007-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013151847/http://www.knowital.com/history/sicily/sicily-history.html}}</ref> U Aragonskom kraljevstvu djeca vladara nosila su titulu kneza Malte. U ovo vrijeme malteško plemstvo doživljava procvat. Od 1397. titula kneza Malte ponovo dobija feudalni značaj, te nakon sukoba oko naslova [[kralj]] ukida taj naslov. Nakon što je ta titula ponovo uvedena, opet izbijaju svađe u kojima se malteško plemstvo pobunilo protiv kneza Gonsalva Monroya. Iako su se Maltežani bunili protiv kneza, iskazali su odanost sicilijanskoj kruni, što je razlog zbog čega ih aragonski kralj [[Alfons V, kralj Aragonije|Alfons V]] nije kaznio, nego je obećao da nikad neće dodijeliti taj položaj nekom drugom, te ga je objedinio s krunom. Kao ishod ovih događaja, grad Mdina je dobio nadimak ''Città Notabile''. === Malteški vitezovi i Napoleon === [[Datoteka:Malta Mdina BW 2011-10-05 12-41-38.JPG|thumb|right|175px|[[Barok]]na Katedrala sv. Pavla u Mdini.]] Godine [[1530]], [[Karlo V, car Svetog Rimskog Carstva]], daje otoke viteškom redu [[Suvereni Vojni Red Malte|Suverenom Vojnom Redu Malte - Ivanovcima]] na vječno upravljanje. Malteški su vitezovi [[1522]]. bili istjerani s [[Rodos (otok)|Rodosa]] od strane [[Otomansko Carstvo|Osmanlija]]. Godine [[1565]], vitezovi su, zajedno s Maltežanima, izdržali veliku opsadu Malte koju je izvela osmanska mornarica. Nakon ove opsade, planirano je pojačanje malteških zidina, pogotovo u lučkom području gdje je izgrađen novi grad Valletta, nazvan po velikom meštru Jeanu de la Valetteu. Također, uzduž obale izgrađeni su i stražarski tornjevi (Wignacourt, Lascaris i de Redin) nazvani po velikim meštrima koji su naredili njihovu gradnju. Za vrijeme vlasti Malteških vitezova na otocima su napravljeni mnogi građevinski i kulturni projekti, uključujući ukrašavanje Città Vittoriose, izgradnju novih gradova, kao što su Città Rohan i Città Hompesch, te poboljšanje akademskog i društvenog života. Vlast Ivanovaca doživljava kraj kad je [[Napoleon]] osvojio Maltu na svom ratnom pohodu na [[Egipat]] [[1798]]. godine. Ovo osvajanje izvedeno je Napoleonovim lukavstvom tako da je zatražio sigurnu luku kako bi ponovo opskrbio svoje brodove, a nakon što je sigurno ušao u Vallettu, okrenuo je oružje na svoje domaćine. Veliki meštar Ferdinand von Hompesch zu Bolheim kapitulirao je, a Napoleon je nekoliko dana ostao na Malti, tokom kojih je sistemski pljačkao otok, te uspostavio sopstvenu upravu. Nakon toga je dalje otplovio za Egipat, ostavljajući znatan garnizon na Malti. Francuske okupacijske snage bile su izuzetno nepopularne među stanovništvom, djelimično i zbog njihovog stava prema vjeri. Stanovništvo se pobunilo protiv finansijskih i vjerskih reformi, pa su se Francuzi morali sakriti unutar gradskih zidina. [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]] je, zajedno s Kraljevstvom dviju Sicilija, slala vojnu pomoć Maltežanima, te su Britanci svojom mornaricom blokirali otoke. Izolirane francuske snage, pod generalom Claude-Henrijem Belgrand de Vauboisom, predale su se 1800, te su otoci potpali pod britansku vlast na čelu s guvernerom Alexanderom Ballom. Maltežani su tada napravili deklaraciju kojom su tražili direktnu zaštitu britanskog monarha, tada [[George III, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Georgea III]], te su zahtijevali da kralj nema pravo ustupiti otoke nekoj drugoj sili.<ref>{{cite book | last=Holland | first=James | title=Fortress Malta: An Island Under Siege, 1940-1943 | url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl | publisher=Miramax Books | year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> === Britanska vlast i Drugi svjetski rat === [[Datoteka:BombDamageMalta.jpg|thumb|left|215px|Šteta koju je napravila bomba pala u Valletti za vrijeme Drugog svjetskog rata.]] Godine [[1814]], Pariškim mirovnim sporazumom Malta je službeno postala dio Britanske imperije. Zbog svog položaja na pola puta između [[Gibraltar]]a i [[Sueski kanal|Sueckog kanala]], Malta je bila važno pomorsko pristanište i smatrana je važnom postajom na putu za Indiju. Godine [[1919]], Britanske snage su pucale na grupu protestanata protiv novih [[porez]]a, ubivši četiri Maltežana. Ovaj incident doveo je do značajnog rasta podrške proitalijanskim strankama, koje su se protivile britanskm prisustvu na otoku. Ovaj dan je poznat kao [[Sette Giugno]] ([[Italijanski jezik|Italijanski]] za 7. juna) i na Malti se slavi kao nacionalni praznik. 1930-ih britanska je Sredozemna flota, koja je bila važan pokretač trgovine na otoku, premještena u [[Aleksandrija|Aleksandriju]]. Malta je odigrala važnu ulogu u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]], zbog svoje blizine pomorskim putevima Sila Osovine. Zbog hrabrosti koje su Maltežani iskazali u dugotrajnoj borbi protiv neprijateljskih snaga, kralj [[George VI.|George VI]] kolektivno je nagradio Maltežane ordenom George Cross. Replika ove nagrade danas se nalazi u gornjem lijevom uglu [[Zastava Malte|zastave Malte]]. === Nezavisnost === Nakon rata, Laburistička stranka je neuspješno probala integrisati Maltu u Ujedinjeno Kraljevstvo. Dana 21. septembra [[1964]]. Malti je odobrena nezavisnost. Prema [[ustav]]u iz 1964, Malta je zadržala [[Elizabeta II, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|Elizabetu II]] kao kraljicu Malte koju predstavlja generalni guverner. Dana 13. decembra [[1974]]. Malta je postala republika unutar [[Commonwealth nacija|Commonwealtha]], na čelu s predsjednikom države. Ugovor o odbrani koji je potpisan ubrzo poslije nezavisnosti i koji je promijenjen 1972, istekao je 31. marta [[1979]], kada su se britanske vojne snage povukle s Malte. Zemlja je 1980. službeno prihvatila politiku neutralnosti, te je do 2004. bila članica [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]]. Godine [[1989]], Malta je ugostila sastanak na vrhu između američkog predsjednika [[George H. W. Bush|Georgea H. W. Busha]] i sovjetskog vođe [[Mihail Gorbačov|Mihaila Gorbačova]], koji je signalizovao kraj [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Od [[2004]]. godine, Malta je članica [[Evropska unija|Evropske unije]], te se pridružila [[Eurozona|Eurozoni]] 1. januara [[2008]]. godine, odnosno tada je svoju nacionalnu [[Valuta|valutu]] [[Malteška lira|liru]] zamijenila [[euro]]m.<ref>{{cite web|url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836|title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008|access-date=2010-10-18|archive-date=2009-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836|dead-url=yes}}</ref> == Vlada == [[Datoteka:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|thumb|left|170px|Palata u kojoj se nalazi Zastupnički dom u [[Valletta|Valletti]].]] Prema državnom sistemu Malta je [[republika]]<ref>{{cite web|url=http://www.legal-malta.com/law/constitution-1.htm|title=Poglavlje 1 / Republika Malta|work=Malteški ustav iz 1964.|language=engleski|access-date=2010-10-18|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827044831/http://www.legal-malta.com/law/constitution-1.htm|deadurl=yes}}</ref>, čiji su parlamentarni sistem i javna uprava uveliko oblikovani prema westminsterskom sistemu. [[Parlament]] zemlje je Zastupnički dom (''Il-Kamra tad- Deputati'') čiji se članovi biraju javnim izborima na mandat od pet godina. Dom ranije može raspustiti predsjednik države, na savjet premijera. Zastupnički dom sastoji se od 65 zastupničkih mjesta. U slučaju da stranka koja je pobijedila na izborima nema parlamentarnu većinu, u parlament se dodaju dodatna zastupnička mjesta kako bi se osigurala parlamentarna većina. Predsjednika države bira Zastupnički dom na mandat od pet godina. Uloga predsjednika Malte je više ceremonijalna, te veću vlast zapravo ima premijer. Glavne stranke u državi su kršćansko demokratska Nacionalistička stranka (''Partit Nazzjonalista'' ili ''Nationalist Party''), te socijaldemokratska Laburistička stranka (''Partit Laburista'' ili ''Labour Party''). Od 2008. godine na vlasti je Nacionalistička stranka s premijerom Lawrenceom Gonzijem. U državi postoji i nekoliko manjih stranka koje nisu zastupljene u parlamentu. Sve do [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] [[Politika|političkim]] prilikama na Malti dominiralo je jezičko pitanje, gdje su glavni učesnici bile probritanske i proitalijanske stranke.<ref>{{Cite web |url=http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |title=Maltavoyager.com - History - The Independence |access-date=2010-10-18 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119123912/http://www.maltavoyager.com/history_independence.html |url-status=dead }}</ref> Nakon rata, glavna politička pitanja odnosila su se na odnose sa [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenim Kraljevstvom]], te kasnije na odnose sa [[Evropska unija|Evropskom unijom]]. === Politička podjela === [[Datoteka:Malta location map.svg|thumb|180px|Upravna podjela Malte]] Politički je Malta podijeljena na 68 lokalnih vijeća (lokaliteta), od kojih je svako vijeće odgovorno za upravljanje [[grad]]ovima i područjima različitih veličina. Upravna odgovornost podijeljena je između lokalnih vijeća i središnje vlasti u Valletti. Prema Zakonu o lokalnim vijećima iz 1993, Republika Malta je podijeljena na 54 lokalna vijeća na otoku Malti i 14 vijeća na otoku Gozo. Registrovani birači biraju članove vijeća svake tri godine. Na čelu lokalnog vijeća nalazi se načelnik ili gradonačelnik. Svako vijeće bira izvršnog sekretara koji je odgovoran za finansijske, upravne i izvršne poslove. Sve odluke donose se zajedno sa ostalim članovima vijeća. Lokalna vijeća odgovorna su za lokalna pitanja, te za provedbu odluka središnje vlasti. {|border="0" cellspacing="8" cellpadding="0" |- !colspan="4"|'''Lokaliteti na otoku Malti''' |- |width="25%" valign="top"| * Attard * Balzan * Birgu * Birkirkara * Birżebbuġa * Bormla * Buġibba * Dingli * Fgura * Floriana * Gudja * Gżira * Għargħur * Għaxaq * Ħamrun |width="25%" valign="top"| * Iklin * Isla * Kalkara * Kirkop * Lija * Luqa * Marsa * Marsaskala * Marsaxlokk * Mdina * Mellieħa * Mġarr * Mosta * Mqabba * Msida |width="25%" valign="top"| * Mtarfa * Naxxar * Paceville * Paola * Pembroke * Pietà * Qawra * Qormi * Qrendi * Rabat * Safi * San Ġiljan (Saint Julian's) * Santa Luċija (Saint Lucia's) * San Pawl il-Baħar (Saint Paul's Bay) * San Ġwann |width="25%" valign="top"| * Santa Venera * Siġġiewi * Sliema * Swieqi * Ta'Qali * Ta' Xbiex * Tarxien * [[Valletta]] * Vittoriosa (Birgu) * Xemxija * Xgħajra * Żabbar * Żebbuġ * Żejtun * Żurrieq |- !colspan="4"|'''Lokaliteti na otoku Gozo''' |- |width="25%" valign="top"| * Fontana * Għajnsielem * Għarb * Għasri |width="25%" valign="top"| * Kerċem * Munxar * Nadur * Qala |width="25%" valign="top"| * Victoria (Rabat) * San Lawrenz (Saint Lawrence) * Sannat |width="25%" valign="top"| * Xagħra * Xewkija * Żebbuġ |} == Geografija == [[Datoteka:View of Nature Reserve from St. Agatha's Tower.JPG|thumb|260px|Krajolik Malte]] [[Datoteka:Satelite image of Malta.jpg|thumb|left|260px|Satelitska snimka države]] Malteški otoci su otočje koje se nalazi u srednjem dijelu [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]]. Udaljeni su 93 km od [[italija]]nskog otoka [[Sicilija|Sicilije]] i oko 360 km od [[Libija|Libije]]. U cijelom otočju naseljena su samo tri najveća otoka: Malta, Gozo (''Għawdex'') i Comino (''Kemmuna''). Svi ostali manji otoci i otočići nisu naseljeni. Otoci su bogati zaljevima, koji služe kao dobre prirodne luke. Ovi otoci su zapravo vrhovi podvodnih brijegova između Sicilije i sjeverne Afrike koje je okružilo more nakon zadnjeg [[ledeno doba|ledenog doba]]<ref>{{cite web|url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.asp?lID=12783&sID=48883|title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean}}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Otočje se nalazi na ivici afričke tektonske ploče, na granici s euroazijskom pločom.<ref>{{cite web|url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg|title=Geodynamic Map of the Mediterranean|author=Commission for the Geological Map of the World|access-date=2010-10-18|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg|dead-url=yes}}</ref> Krajolik otoka karakterišu mala brda i polja. Najviša tačka je Ta' Dmejrek (253 m) na otoku Malti, blizu Dinglija. Na otocima nema stalnih rijeka i jezera. Ponekad se potoci oblikuju nakon višednevnih padavina. Izvori slatke tekuće vode mogu se naći na otoku tokom cijele godine. Takva mjesta na Malti su Baħrija, l-Intaħleb i San Martin, dok na Gozu tekuće vode ima u dolini Lunzjata. Iako mnogi Maltu smatraju najjužnijom tačkom Evrope, taj naslov ipak pripada [[Grčka|grčkom]] otoku Gavdosu. === Otoci === Glavni, te jedini naseljeni otoci zemlje su Malta (315 km²), [[Gozo]] (67 km²) i [[Comino]] (3 km²). Ostali otoci koji čine ovo otočje su: [[Cominotto]] (''Kemmunett''), [[Filfla]], hrid [[Fungus]] (''Il-Ġebla tal-Ġeneral''), otok [[Manoel]] (dio grada Gżira, s kojim je spojen mostom), te [[Otok svetoga Pavla]]. Glavni i najnaseljeniji otok u otočju je Malta. Ukupan popis otoka i hridi: {|width="100%" |valign="top"| * Comino * Cominotto * Delmarva * Filfla * Gozo * Malta * Manoel * Otok sv. Pavla/Selmunett * Hrid Barbaganni * Hrid Fessej |valign="top"| * Hrid Fungus * Hrid Għallis * Hrid Halfa * Hridi velike plave lagune * Hridi Mistra * Hrid Tac-Cawl * Qawra/Ta`Fraben * Hridi male plave lagune * Hrid Sala * Hrid Xrob l-Għaġin |} == Klima == [[Datoteka:Klimadiagramm-deutsch-La Valetta-Malta.png|thumb|Klimatski dijagram Valette]] Malta ima [[Mediteranska klima|mediteransku klimu]] (Köppenova klasifikacija klime ili Csa), s blagim, kišovitim [[zima]]ma i toplim, suhim [[leto|ljetima]]. Općenito se može reći da na Malti vladaju godišnje dva doba, zbog čega su u toplijim mjesecima otoci privlačni [[Turizam|turistima]]. Ipak, u proljeće znaju puhati jaki hladni [[vetar|vjetrovi]]. Opskrba [[Voda|vodom]] veliki je problem Malte, budući da je ljeti, kad je najveća potrošnja vode, ujedno i najmanje padavina. Tokom zime česti su brzi pljuskovi nakon kojih zemlja ne stigne upiti vodu, nego ona otječe u [[more]]. Izvor slatke vode na Malti jesu podzemne rezerve, koje se crpe sistemom tunela zvanih Ta' Kandja koji idu prosječno 97 metara ispod površine. Oko polovine pitke vode u državi proizvodi se [[Desalinizacija|desalinizacijom]], koja je kontraverzna zbog zagađenja okoliša korištenjem [[Fosilna goriva|fosilnih goriva]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm BBC News "Briney future for vulnerable Malta"]</ref> Službeno najniža [[temperatura]] zabilježena je u Valletti [[19. 2.]] [[1895]]. (1.2 °C), a najviša je zabilježena na [[aerodrom]]u Luqa u augustu [[1999]]. (43.8 °C). Neslužbeno je najniža temperatura bila [[1962]]. na uzletištu Ta' Qali, kad je zabilježena temperatura od −1.7 °C. Te je godine padao i [[snijeg]], koji je vrlo rijetka pojava na Malti. Dosad su sniježne padavine zabilježene u februaru 1895, januaru [[1905]]. i [[31. 1.]] 1962. godine. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Mjesec ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | God. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maj. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Dec. |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Prosj. najviša temp. °C (°F) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 21 (71) | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | 15 (59) | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | 15 (59) | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 16 (61) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 18 (65) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 22 (72) | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 27 (80) | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 32 (86) | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 32 (86) | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 28 (82) | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 24 (75) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 19 (67) | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 16 (61) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Prosj. najniža temp. °C (°F) | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 15 (60) | style="background: #80FFFF; color: black;" | 9 (49) | style="background: #80FFFF; color: black;" | 9 (49) | style="background: #80FFFF; color: black;" | 10 (51) | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 12 (54) | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 15 (59) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 19 (66) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 22 (71) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 22 (72) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 20 (69) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 18 (64) | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 14 (57) | style="background: #80FFFF; color: black;" | 11 (52) |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Izvor: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=79561&refer= Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907165644/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=79561&refer= |date=2011-09-07 }}'' |} == Privreda == Do XIX vijeka ekonomija Malte bila je ograničena na proizvodnju [[pamuk]]a, [[duhan]]a, te [[Brodogradnja|brodogradnju]]. Kasnije su brodogradilišta iskoristili Britanci za vojne svrhe. Zbog svoje strateške lokacije malteška ekonomija je cvjetala u ratno vrijeme. To je bilo uočljivo i za vrijeme [[Krimski rat|Krimskog rata]] [[1854]]. godine. Otvaranje [[Sueski kanal|Sueckog kanala]] [[1869]] značajno je pogodovalo malteškoj privredi zbog povećanog broja brodova koji su pristajali u ovdašnje luke kako bi se ponovo opskrbili gorivom. Već je krajem XIX vijeka privreda zemlje počela slabiti, da bi do 1940-ih Malta bila u ozbiljnoj privrednoj krizi. Uzrok tome djelimično su bili i novi trgovački brodovi koji nisu morali toliko često stajati kako bi se opskrbili [[goriva|gorivom]]. [[Datoteka:AIDAcara Valetta.jpg|thumb|left|Industrijska pomorska zona u Valletti]] Danas su najznačajniji malteški resursi vapnenac, povoljan geografski položaj i produktivna radna snaga. Malta proizvodi samo oko 20% robe za vlastite potrebe, ima vrlo ograničenu opskrbu slatkom vodom, te nema domaćih energetskih izvora. Privreda zemlje ovisi o inozemnoj [[Trgovina|trgovini]] (brodski prevoz tereta), obrtništvu (elektronika i tekstil), te [[Turizam|turizmu]]. Turistička infrastruktura značajno se povećala zadnjih nekoliko godina, iako je usput došlo i do preintenzivnog razvoja, koji je doveo i do uništenja tradicionalnog stambenog smještaja. Danas je Malta i sve značajnije turističko tržište.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=57309|title=More Maltese travel abroad|work=The Malta Independent|access-date=2010-10-18|archive-date=2007-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215013655/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=57309|dead-url=yes}}</ref> U posljednje vrijeme privredi zemlje značajno doprinosi i filmska produkcija, budući da se na Malti svake godine snimi nekoliko visokobudžetnih stranih filmova. Zemlja je danas i izvoznik usluga kao što su [[bankarstvo]] i [[finansije]]. U politiku zemlje spadaju i velike investicije u [[obrazovanje]]. Budući da su svi nivoi obrazovanja na Malti besplatni, ona stvara mnogo visokokvalificiranih radnika koji značajno doprinose razvoju zemlje. Kako bi se pripremila za članstvo u [[Evropska unija|EU]], Malta je privatizirala nekoliko državnih preduzeća. Trenutno Malta i [[Tunis]] dogovaraju iskorištavanje podmorskog prostora između te dvije zemlje, najvećim dijelom radi vađenja prirodnog [[gas|plina]]. == Stanovništvo == [[Maltežani]] čine najveći udio stanovnika Malte. Najveća manjina u državi su Britanci, od kojih su najveći broj penzioneri koji su se u kasnijoj životnoj dobi preselili na Maltu. Prema popisu stanovništva iz 2005, koji je uključivao i strance koji su na Malti minimalno godinu dana, broj stanovnika države bio je 404.039, od čega su žene činile 50,3%, a muškarci 49,7%. Prema dobnim grupama, 17,1% bili su građani ispod 14 godina starosti, 68,2% između 15 i 64 godine, te ostalih 13,7% iznad 65 godina starosti. Gustoća stanovništva na Malti je 1.282 stan./km², što je najveći broj stanovnika po kvadratnom kilometru u Evropskoj uniji, te jedna od najvećih gustoća stanovništva na svijetu. Broj stanovnika na Malti obično raste između svakog popisa stanovništva, a jedini koji je pokazivao negativan trend bio je onaj 1967. godine, kada je, najvećim dijelom zbog iseljavanja, broj stanovnika pao za 1,7%. Rast stanovništva je između 1985. i 1995. godine bio 9,5%, a između 1995. i 2005. smanjio se na 6,9%, što je godišnji rast od 0,7%. Broj rođenih je još uvijek veći od broja umrlih (3860 naspram 3025), iako je od popisa 1995. [[natalitet]] pao za 21,8%. Kao i u većini zemalja EU, stanovništvo Malte postepeno stari, ali je to još uvijek manje od EU prosjeka. === Jezici === Službeni jezici Malte su [[malteški jezik]] i [[engleski jezik]]. Malteški je nacionalni jezik države, te maternji jezik Maltežana. To je jezik nastao od srbice(vinčanskog pisma). Malteška abeceda sastoji se od 30 latiničnih slova gdje se nalaze i dijakritička slova ''ż'', ''ċ'' i ''ġ'', te slova ''għ'', ''ħ'', i ''ie'', koja postoje samo u srbskom i malteškom jeziku. Italijanski je bio službeni jezik Malte sve do 1934. godine, kada ja zamijenjen malteškim i engleskim jezikom. Ovaj jezik je još uvijek snažno zastupljen u zemlji, te ga veliki dio stanovništva govori kao drugi jezik. Talijanski televizijski programi kao Mediaset i [[Radiotelevisione Italiana|RAI]] su vrlo popularni na Malti.<ref name=LinguisticView>Ignasi Badia i Capdevila; [http://www6.gencat.net/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704082531/http://www6.gencat.net/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm |date=2008-07-04 }}; NovesSl; 2004</ref> Prema [[Eurobarometar|Eurobarometru]] 100% stanovništva Malte govori Malteški, 88% zna engleski, 66% italijanski i 17% francuski.<ref>http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf</ref> Prema ovim statistikama, ovo je jedna od zemalja s najvećim znanjem stranih jezika u Evropskoj uniji. === Religija === [[Datoteka:Paola-church.jpg|thumb|left|Crkva u Paoli]] Malteškim ustavom zajamčena je sloboda svim religijama, a [[katoličanstvo|rimokatoličanstvo]] se spominje kao državna [[religija]]. Prema procjenama oko 98% stanovništva Malte su rimokatolici, zbog čega je ovo zemlja sa skoro najvećim udjelom katolika u stanovništvu. U cijeloj državi postoji oko 360 crkvi, što je praktično jedna crkva na 1000 stanovnika. Župne crkve (''il-parroċċa'' ili ''il-knisja parrokjali'') su geografsko i kulturno središte svakog naselja u državi. Svako mjesto obilježava dan svog sveca zaštitnika sa muzičkim povorkama, procesijama, posebnim [[misa]]ma, [[vatromet]]om i drugim oblicima slavlja. Kršćanstvo je na Maltu donio Sveti Pavao 70. godine, kada se njegov brod nasukao na ove otoke. Najranijom [[hrišćanstvo|kršćanskom]] bogomoljom na otoku smatra se [[spilja|pećina]] svetog Pavla, koja se nalazi na sjeveroistoku Malte, u kojoj je on navodno bio zatočen. Ostaci kršćanskih grobova i obreda nađeni su u blizini pećine, a datiraju iz III vijeka. Širom otoka nalaze se [[katakombe]] iz perioda rimskih progona kršćana, od kojih su najpoznatije katakombe Svetog Pavla i Svete Agate. Također na otoku postoji nekoliko crkvi u pećinama, ukljućujući i onu u pećini kod Mellieħe, gdje je prema legendi, Sveti Luka naslikao Bogorodicu. Ovo je hodočasničko odredište još od srednjeg vijeka. [[Datoteka:ZTN city center.jpg|thumb|250px|Crkva u središtu Żejtuna]] Vijekovima je nadležnost nad kršćanskom zajednicom na Malti imala Palermska biskupija, osim za vrijeme Karla I Anžuvinca. To je ojačalo veze Malte sa Sicilijom i Italijom, te vjerovatno pridonijelo činjenici da je italijanski jezik vijekovima bio glavni jezik kulture na Malti. Od [[1808]], svi malteški biskupi bili su Maltežani. Kao rezultat [[Normani|normandijske]] i [[Španija|španske]] vladavine, kao i vladavine Malteških vitezova, Malta je postala i ostala pobožna katolička zemlja. Sveta [[inkvizicija]] je također imala dugu tradiciju na otocima od njenog osnivanja 1530. godine. Zadnji inkvizitor je napustio ove otoke 1798., nakon što su Malteški vitezovi kapitulirali pred snagama [[Napoleon]]a. Sveci zaštitnici Malte su Sveti Pavao, Sveta Agata i Sveti Juraj. Iako nije svetac zaštitnik, sv. Juraj Preca (''San Ġorġ Preca'') je duboko poštovan kao prvi malteški svetac. Službeno ga je kanonizirao papa [[Benedikt XVI]] 2007. godine. Mnogi Maltežani su priznati kao blaženi, kao što su Maria Adeodata Pisani i Nazju Falzon koje je 2001. beatificirao papa [[Ivan Pavao II.|Ivan Pavao II]] Vjernici lokalnih [[protestantizam|protestantskih]] crkvi u većini slučajeva nisu Maltežani, nego penzionisani Britanci koji žive na ovim otocima. Ovdje živi i oko 500 [[Jehovini svjedoci|jehovinih svjedoka]], te 60 pripadnika ostalih crkava, kao što su mormoni i evangelisti. Crkve ostalih kršćanskih zajednica su prezbiterijanska i [[metodisti]]čka crkva sv. Andrije u Valletti, anglikanska katedrala sv. Pavla i crkva u Birkirkari adventista sedmog dana. [[Judaizam|Jevrejska]] zajednica Malte dosegla je svoj vrhunac u srednjem vijeku za vrijeme normanske vlasti. Godine [[1479]], Malta i [[Sicilija]] potpale su pod aragonsku vlast, tokom koje je 1492. donesen Alhambrijski dekret koji je prisilio sve Jevreje na napuštanje zemlje. Zen [[budizam]] i bahaizam imaju oko 40 vjernika. U državi postoji jedna [[džamija]]. Na Malti živi oko 3000 [[Muslimani|muslimana]], od kojih su većina stranci. Nedavno je otvorena i islamska osnovna škola. == Kultura == Malteška kultura je spoj mnogih raznih kultura koji su tokom vijekova bili u dodiru s Malteškim otocima. To su većinom okolne mediteranske kulture, te kulture zemalja koje su Maltom vladale prije sticanja nezavisnosti. === Književnost === Dokumentirana malteška [[književnost]] postoji preko dva vijeka, a nedavni dokazi svjedoče i o književnoj aktivnosti na lokalnom jeziku još iz srednjeg vijeka. Najznačajniji malteški pjesnik je Dun Karm Psaila koji ima status nacionalnog pjesnika. Neki od drugih važnijih malteških književnika su Rużar Briffa i Karmenu Vassallo. Krajem 1960-ih malteška književnost doživljava izuzetne promjene u svim oblicima kniževnosti. Neki od značajnijih [[Poezija|pjesnika]] u drugoj polovini 20. vijeka su Mario Azzopardi, Victor Fenech, Oliver Friggieri, Joe Friggieri, Charles Flores, Daniel Massa, Maria Ganado, Lillian Sciberras i Akille Mizzi. U [[Proza|prozi]] su se istakli Frans Sammut,Paul P. Borg i [[Joe J. Camilleri]], a u pozorištu [[Francis Ebejer]], [[Alfred Sant]], Doreen Micallef i Oreste Calleja. Novu generaciju pisaca čine [[Guze' Stagno]], [[Karl Schembri]] i Clare Azzopard, dok su u pjesništvu važnija imena Adrian Grima, Immanuel Mifsud, Norbet Bugeja i Simone Inguanez. Postoji nekoliko malteških književnika koji su ostvarili uspješnu karijeru u inostranstvu. To su romanopisac [[Trezza Azzopardi]], pisac knjiga za djecu Saviour Pirotta, te [[Novinarstvo|novinar]] i autor [[strip]]ova [[Joe Sacco]]. === Muzika === Iako danas u Malti prevladava zapadnjačka [[muzika]], postoji i tradicionalna malteška muzika od koje je najizraženija vrsta għana. Ovaj muzički oblik sastoji se od gitare koju naizmjenice svira nekoliko ljudi, većinom muškarci. Tekst ove muzike je uvijek improviziran i obrađuje određenu temu, a cilj je stvoriti prijateljsku, ali izazovnu atmosferu. === Gastronomija === [[Datoteka:Malta Pastizzi.JPG|thumb|left|205px|Pastizzi, tipični malteški delikates.]] [[Datoteka:Malta ftira.JPG|thumb|right|210px|Vrsta malteškog hljeba, zvanog ftira.]] Malteška kuhinja je tipična [[mediteranska kuhinja]] koja se temelji na svježim lokalnim sezonskim proizvodima i plodovima mora. U lokalnoj kuhinji postoje brojna jedinstvena jela koja su nastala spojevima raznih kuhinja. Najveći je utjecaj italijanske kuhinje, posebno sicilijanske, ali postoje i utjecaji [[Tunis|tuniške]], španske, berberske, te u novije vrijeme britanske i francuske kuhinje. U malteškim domaćinstvima, malteška kuhinja je i dalje vrlo popularna, kao i u restoranima. Ipak, vrlo su česti vanjski utjecaji na lokalnu gastronomiju. Tako se uz tradicionalnu kuhinju pojavljuju i elementi ne samo evropskih i afričkih, nego i azijskih i sjevernoameričkih kuhinja. Pojedini otoci također imaju svoje specijalitete. Popularna lokalna jela su ftira biż-żejt, ġbejniet, pastizzi i Ross il-Forn. === Sport === Malteški nacionalni nogometni station je Stadion Ta' Qali. Malteška nogometna reprezentacija je nekoliko puta pobijedila puno jače nogometne reprezentacije u tom sportu. Maltežani u svjetskim natjecanjima često podupiru Italiju ili Englesku, zbog kulturnih naklonosti prema tim zemljama.<ref>{{cite news |author= |title=Maltese mad keen on England |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/teams/england/773547.stm }}</ref> Tradicionalna igra ove države je [[boćarstvo]], koje postoji u lokalnom obliku zvanom ''boċċi''. Širom Malte postoje mnogi mali klubovi (''Bocci Klabbs'' ili ''Klabbs tal-Bocci'') koji su vrlo aktivni, te imaju mnogo uspjeha na lokalnom i evropskom nivou. Glavna razlika između malteške i ostalih verzija ove igre je u obliku samih boća. == Društvene djelatnosti == === Obrazovanje === Od 1946, u Malti je obavezno osnovnoškolsko obrazovanje, a od 1971. i srednjoškolsko. Sveukupno je školovanje obavezno od 5 do 16 godina života. Uz besplatno državno obrazovanje, postoji i crkveno i privatno obrazovanje. Većina učitelja u crkvenim školama prima platu od države.<ref>{{cite web|url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html|title=Education in Malta|accessdate = 12. 10. 2007.}}</ref> Od 2008. godine postoje i dvije međunarodne škole: Verdala International School i QSI Malta. Sistem obrazovanje u državi temelji se na britanskom obrazovnom modelu. Osnovna škola traje šest godina. Sa 11 godina starosti učenici polažu ispit za drugi stepen obrazovanja, koji može biti državna ili crkvena škola. Sa 16 godina učenici opet moraju položiti ispit, te mogu nastaviti školovanje na još većem stepenu cjelokupnog obrazovanja. Ovaj oblik obrazovanja traje dvije godina, nakon čega slijedi matura. Nakon toga učenici se mogu odlučiti za visokoškolsko obrazovanje. Ovaj oblik obrazovanja u državi provodi Malteški Univerzitet. === Jezici školovanja === Malteški i engleski koriste se za predavanje na prvom i drugom nivou školovanja učenika, te su oba ova jezika i obavezni predmeti u školi. Dok se u državnim školama obično podjednako koriste malteški i engleski, privatne škole većinom se služe samo engleskim jezikom. Katedre na Malteškom univerzitetu također najvećim dijelom koriste engleski jezik, te je to i jezik najvećeg broja kolegija na fakultetima.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |title=MED Magazine |url=http://www.macmillandictionary.com/MED-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |access-date=2010-10-18 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509033627/http://www.macmillandictionary.com/MED-magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |dead-url=yes }}</ref> Od sveukupnog broja studenata koji uče strane jezike na drugom nivou obrazovanja, 51% uči italijanski, a 38% [[francuski jezik]]. Ostali izbori su [[nemački jezik|njemački]], [[Španski jezik|španski]], [[Ruski jezik|ruski]] i [[Arapski jezik|arapski]].<ref name=LinguisticView/><ref>[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 Foreign Language Learning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |date=2009-01-14 }}; National Statistics Office - Malta</ref> === Zdravstvo === Malta ima dugu historiju zdravstva. Prva bolnica u zemlji datira iz 1372. godine. Danas se zdravstveni sistem u zemlji temelji na državnom i privatnom zdravstvu. [[WHO|Svjetska zdravstvena organizacija]] stavlja Maltu na peto mjesto po kvaliteti zdravstvenog sistema u svijetu, što je znatno iznad mnogih razvijenih zemalja u svijetu. U Malti postoji nekoliko javnih bolnica, a najnovija je Mater Dei Hospital koja je jedna od najvećih [[Medicina|medicinskih]] zgrada u Evropi. Zadnjih nekoliko godina Malta se pokušava predstaviti u svijetu kao destinacija zdravstvenog turizma. Kao takva destinacija vrlo je popularna među Britancima. U državi postoji nekoliko pružatelja usluge dolaska na Maltu radi zdravstvenih razloga. == Saobraćaj == === Cestovni saobraćaj === [[Datoteka:Map of Malta 2.png|thumb|210px|Glavne ceste]] U državi se saobraćaj odvija lijevom stranom, kao u Velikoj Britaniji. S obzirom na veličinu države, udio automobila je prilično visok; četvrti u EU. Godine 1990, u državi je bilo registrovano 182.254 automobila, što je 582 na km².<ref>Sammut & Savona-Ventura, "Petrol Lead in a Small Island Environment", ''International Journal of Risk & Safety in Medicine'' 9 (1996) pp. 33.-40.</ref> Na Malti postoji 2.254 km cesta, od kojih je 1.972 km (87,5%) asfaltirano, a 282 km neasfaltirano (stanje 2003.)<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country/mt-malta/tra-transportation|title=''NationMaster'' - Transportation statistics}}</ref> [[Datoteka:FBY749.jpg|left|thumb|Tradicionalni malteški autobus u [[Valletta|Valletti]]]] Glavno sredstvo javnog prevoza u državi su [[autobus]]i, koji jeftino i učestalo povezuju razne dijelove Malte i Goza. Najveći broj autobusa polazi sa središnjeg terminala u Valletti. Autobusi voze otokom od 1905, te su danas postali turistička atrakcija zemlje. Danas se ipak tradicionalni autobusi zamjenjuju novijim modernijim autobusima. Nekada su autobusi bili ofarbani prema bojama ruta po kojima su vozili, nakon čega su prefarbani u zeleno. Danas su svi autobusi na Malti žute boje, s narančastom crtom, dok su autobusi na Gozu sivi, sa crvenom crtom. Danas Maltom vozi oko 500 autobusa, od kojih je većina u vlasništvu samih vozača. Autobusi voze prema jedinstvenom rasporedu koje su odredile saobraćajne institucije. Statistički gledano, malteškim autobusima preveze se 31 milion putnika godišnje.<ref>{{cite web|url=http://www.businesstoday.com.mt/2006/11/22/l4.html|title=Transportation statistics|work=Business Today|author=Debono, James}}</ref> Obično pola od ukupnog broja autobusa vozi po linijama javne prometne mreže, dok druga polovina služi za privatni i školski prevoz. == Vanjske veze == {{Commonscat|Malta}} * [http://www.gov.mt Službena stranica vlade Malte] * [http://www.visitmalta.com Službena turistička stranica Malte] == Reference == {{reflist}} {{Europa}} {{Države EU}} [[Kategorija:Problemi]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Države u Evropi]] mx960nmuymsvy9z1jtcz4zhuiklo91w 0 3338 42680936 42643800 2026-08-24T09:22:43Z ~2026-46168-00 386314 /* Pojam crne rupe */ 42680936 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:M87 jet.jpg|mini|300px| Snimak aktivnog [[Galaksija|galaktičkog]] jezgra koje verovatno sadrži supermasivnu crnu rupu]] U [[astronomija|astronomiji]], '''crna rupa''' je naziv za objekat čije je [[gravitaciono polje]] toliko jako da nijedan oblik [[materija|materije]] ili [[zračenje|radijacije]] ne može da se otisne od nje, uključujući i [[kvant]]e [[svetlost]]i za koje se smatra da imaju najveću brzinu u prirodi,<ref>{{Cite journal |last=Davies |first=P.C.W. |title=Thermodynamics of Black Holes |url=http://cosmos.asu.edu/publications/papers/ThermodynamicTheoryofBlackHoles%2034.pdf |journal=Reports on Progress in Physics |volume=41 |year=1978 |issue=8 |pages=1313-1355 |doi=10.1088/0034-4885/41/8/004 |bibcode=1978RPPh...41.1313D |access-date=2015-04-20 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510184530/http://cosmos.asu.edu/publications/papers/ThermodynamicTheoryofBlackHoles%2034.pdf |dead-url=yes | issn=0034-4885 }}</ref> zbog čega objekat pri posmatranju deluje crno (odatle i naziv). [[Opšta teorija relativnosti]] crnu rupu opisuje kao mesto u kome je [[prostor-vreme]] beskonačno zakrivljeno. == Pojam crne rupe crne rupe je sasvim novog datuma. Godine [[1969]]. skovao ga je američki naučnik [[Džon Viler]] kao grafički opis jedne zamisli koja je stara najmanje dve stotine godina. Ova zamisao potiče iz vremena kada su postojale dve teorije svetlosti. Jedna od njih smatra da svetlost ima korpuskularnu prirodu i da na nju deluje [[gravitacija]]. (Međutim, mi danas znamo da su obe teorije tačne i da svetlost ima dualnu prirodu tj. da je i [[Talas (fizika)|talas]] i [[elementarna čestica|čestica]]). Crne rupe su objekti sa [[Gravitaciono polje|gravitacionim poljem]] toliko jakim da nijedan oblik materije ili radijacije ne može da se otisne od nje. Čak ni [[kvant]]i svetlosti za koje se smatra da imaju najveću brzinu u prirodi, ne mogu da pobegnu njenoj jakoj [[gravitacija|gravitacionoj sili]], zbog čega nam deluje crno (po čemu je dobila i ime - crna rupa). == [[Opšta teorija relativnosti]] je opisuje kao mesto u kome je [[prostor-vreme]] beskonačno zakrivljeno. == Istorija pojma == Pošavši od pretpostavke da na svetlost utiče gravitacija, profesor sa [[Kembridž]]a Džon Mičel objavio je [[1783]]. godine rad u kome je istakao da bi zvezda dovoljno masivna i zbijena imala tako snažno gravitaciono polje da mu ni svetlost ne bi mogla pobeći. Smatrao je da postoje mnogo ovakvih zvezda. Iako mi ne bismo bili u stanju da ih vidimo, mogli bismo da osetimo njihovu gravitaciju.<ref name="Michell1784">{{Cite journal |author=Michell J. |year=1784 |title=On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society |volume=74 |issue=0 |pages=35-57 |bibcode=1784RSPT...74...35M |doi=10.1098/rstl.1784.0008 |ref=harv |jstor=106576}}</ref> Na sličnu zamisao je nekoliko godina kasnije došao francuski naučnik [[Pjer Simon Laplas|Laplas]]. On je u svojim radovima istakao da malo znamo o prirodi svetlosti da bi mogli da pretpostavimo kako na nju deluje gravitacija i da nije sasvim na mestu izjednačiti svetlost sa topovskom đuladi u [[Njutnov zakon gravitacije|Njutnovoj teoriji gravitacije]], jer je [[brzina svetlosti]] konstantna. Teorija koja objašnjava na koji način gravitacija utiče na svetlost pojavila se [[1915]]. godine kada je [[Albert Ajnštajn|Ajnštajn]] objavio svoju opštu relativnost. Međutim, proći će mnogo vremena dok se koncept crne rupe potpuno ne usvoji. [[Karl Švarcšild]] je, nekoliko meseci kasnije, rešio Ajnštajnovu jednačinu polja gravitacije, što je dovelo do boljeg razumevanja crnih rupa i do snažnog uticaja Ajnštajnovih jednačina na kosmologiju. Zanimljivo je to da je te jednačine rešio dok je bio na frontu, a rešenja poštom poslao Ajnštajnu. Međutim, ubrzo je umro od bolesti koju je zaradio u ratu. Tada je već bilo poznato da su crne rupe u stvari, poslednji stadijum evolucije zvezde koja ima dovoljno veliku masu. Godine [[1928]]. mladi diplomac [[Padma Subramanijan Čandrasekar]] iz [[Indija|Indije]] izračunao je koliko bi zvezda morala biti masivna da bi se suprostavila sopstvenoj gravitaciji kad istroši svoje gorivo tj. da ne postane crna rupa. Čandrasekar je izračunao da ta granica iznosi 1,4 Sunčeve mase i ona je danas poznata kao [[Čandrasekarova granica]]. Artur Edington se suprotstavio Čandrasekaru smatrajući da će se zvezda „nekako“ sigurno odupreti kolapsu, i donekle je bio u pravu jer se ispostavilo da zvezde sa masom izmedu 1,5 i 2 Sunčeve mase se mogu odupreti gravitacionom kolapsu zbog načela isključenja između protona i neutrona u jezgru i takve zvezde se nazivaju [[neutronske zvezde]]. Ali zvezde sa masom iznad 2 Sunčeve mase ne mogu izbeći kolaps i one postaju crne rupe. == Nastanak crnih rupa == Da bismo razumeli kako može nastati jedna crna rupa, potrebno je da se upoznamo sa životnim ciklusom jedne [[Zvezda|zvezde]]. Zvezda biva obrazovana kada velika količina gasa (uglavnom [[vodonik]]a) počinje da kolabira pod dejstvom sopstvenog gravitacionog privlačenja. Kako se gas sažima, njegovi atomi se sve češće i sve većom brzinom međusobno sudaraju što dovodi do zagrevanja gasa. Konačno, gas postaje toliko topao da se vodonikovi atomi prilikom sudaranja više ne odbijaju jedan od drugoga, već srastaju obrazujući [[helijum]]. Toplota oslobođena pri ovoj reakciji, koja nalikuje na kontrolisanu eksploziju [[vodonična bomba|vodonične bombe]], dovodi do sijanja zvezde. Ova dodatna toplota takođe povećava pritisak gasa, sve dok on ne postane dovoljno visok da se javi kao protivteža gravitacionom privlačenju, što zaustavlja njegovo dalje sažimanje. Situacija pomalo podseća na onu sa balonom – postoji ravnoteža između pritiska unutrašnjeg vazduha, koji pokušava da dalje raširi balon, i napetosti gume, koja nastoji da smanji balon. Zvezda zadržava postojano stanje veoma dugo, sa toplotom iz nuklearnih reakcija u ravnoteži sa gravitacionim privlačenjem. Konačno, međutim, zvezda će istrošiti zalihe vodonika i ostalog nuklearnog goriva. Paradoksalno, što jedna zvezda na početku svog veka ima više goriva (tj. što je masivnija), to će ga ona brže istrošiti, jer će joj biti potreban veći unutrašnji pritisak da bi se oduprela svojoj gravitaciji, a za veći pritisak je potrebna veća temperatura koja se postiže većim utroškom goriva. Naše [[Sunce]] po svoj prilici ima dovoljno goriva za narednih 5 hiljada miliona godina, ali masivnije zvezde mogu da potroše svoje gorivo za samo sto miliona godina. Nakon što zvezda potroši svoje vodonično gorivo, hladi se i unutrašnji pritisak opada tako da ona počinje da se sabija pod uticajem gravitacionog privlačenja. Paradoksalno, dok se jezgro sabija, omotač jezgra se širi. Jezgro se zbog sabijanja toliko zagreva da započinje drugu nuklearnu reakciju u kojoj helijum prelazi u ugljenik. Dotle se omotač proširio od više desetina do stotinu puta, a boja zvezde postaje crvena. Te zvezde se nazivaju [[crveni džin]]ovi, njihova temperatura je prepolovljena na oko 2300K (dok je temperatura našeg,, žutog” Sunca oko 5760K). Crveni džin će se održavati sve dok ne potroši sve zalihe helijuma, nakon toga gravitacija opet pobeđuje i zvezda se opet sabija i zvezdana materija postaje veoma gusta. Ako je njena masa ispod Kandrasekarove granice (1.5 masa Sunca) ona će završiti kao „[[beli patuljak]]“, zvezda prečnika oko 1000 milja, koja sija belom svetlošću. Gravitaciji se u ovom slučaju suprostavilo [[Paulijev princip|Paulijevo načelo isključenja]] koje glasi da čestice sa istom energijom moraju imati različite spinove. S obzirom da postoje dva spina, a materija je veoma zgusnuta, ovo ih nagoni da se međusobno udaljavaju. Ako je masa zvezde između 1.5 i 2 Sunčeve mase, kod ovakvih zvezda kao protivteža gravitaciji takođe bi se javilo odbijanje proisteklo iz načela isključenja, ali ne više između elektrona, već izmedu [[proton]]a i [[neutron]]a. Ove zvezde su zbog toga dobile naziv [[Neutronska zvezda|neutronske zvezde]]. One u prečniku imaju tek desetak milja, dok bi im gustina iznosila stotine miliona tona po kubnom centimentru. Zvezde sa masom većom od 2 Sunčeve suočavaju se sa velikim problemom kada utroše svoje gorivo. U nekim slučajevima one mogu da eksplodiraju u vidu [[Supernova|supernove]], te na taj način, odbacujući materiju, da izbegnu katastrofalni gravitacioni kolaps, no teško je poverovati da se ovo uvek desi bez obzira na veličinu zvezde. Poslednji stadijum jedne masivne zvezde je crna rupa. Načelo isključenja u tom slučaju nije dovoljno jako da se odupre gravitaciji, pa zvezda kolabira u jednu tačku ([[singularnost|singularitet]]) koja zadržava masu te zvezde, ali sa zapreminom jednakoj nuli. === Dokazi === ;Tehnike posmatranja Postoje mnogo tehnika kojima se može otkriti potencijalna crna rupa. Kao što je pokazao Džon Mičel u svom pionirskom radu iz [[1783]], crna rupa i dalje vrši gravitacioni uticaj na obližnje objekte. Astronomi su registrovali mnogo sistema kod kojih dve zvezde kruže jedna oko druge, međusobno privlačene gravitacijom. Takođe su uočili sisteme kod kojih postoji samo jedna vidljiva zvezda koja kruži oko nevidljivog pratioca. Ne može se, razume se, odmah zaključiti da je ovaj pratilac crna rupa: možda je po sredi naprosto zvezda koja je odveć slaba da bi se videla. Međutim, neki od ovih sistema, kao što je Labud X-1, takođe su veoma snažni izvori [[Rendgenski zraci|rengenskih zračenja]]. Najverovatnije objašnjenje ovog fenomena jeste da materija nekako biva skidana sa površine zvezde i da krećući se spiralno pada na nevidljivog pratioca gde se zagreva i emituje rengensko zračenje. To se naziva akreacijski disk crne rupe. Na osnovu uočene orbite vidljive zvezde dolazi se do vrednosti mase nevidljivog pratioca koja je otprilike 6 Sunčevih, što može ukazati samo na crnu rupu. [[Gravitaciono sočivo]] je jedan od efekata koji se javlja kada objekat snažne gravitacije savije svetlost koja potiče od nekog udaljenog izvora, prema jednoj žižnoj tački, čineći udaljeni objekat bližim. Ovaj efekat često izazivaju crne rupe svojom snažnom gravitacijom. Mlazevi crne rupe javljaju se kad i akreacijski disk, kad se crna rupa „hrani“. Ovi mlazevi se javljaju kao posledica magnetnog polja materije koja se kreće spiralno oko crne rupe i obrazuje akreacijski disk. [[Magnetsko polje]] izbacuje materiju u vidu [[Plazma (fizika)|plazme]] u pravcu ose rotacije akreacijskog diska. To je još jedan način da se detektuje crna rupa. === Najbliže crne rupe === Pored [[Sagitarius A|Sagitariusa A]], supermasivne crne rupe koja se nalazi u centru naše galaksije ovo su moguće crne rupe u relativnoj blizini [[Zemlja|Zemlje]]. {{columns-list| *A0620-00 *GRO J1655-40 *HTE J1118+480 *Cug X-1 *GRO J0422+32 *GS 2000+25 *V404 Cug *GH 339-4 *GRS 1124-683 *HTE J1550-564 *HTE J1819-254 *4U 1543-475 }} == Karakteristike i teorije crne rupe == === Veličina crnih rupa === Crne rupe mogu imati skoro bilo koju [[masa|masu]]. Skoro svaki objekat kad je dovoljno sabijen može postati crna rupa, jer bi njegova gravitacija rasla sa smanjenjem zapremine. Međutim, crne rupe prirodno mogu da nastanu samo sa određenim masama. Crne rupe se mogu podeliti u više kategorija u zavisnosti od njihove veličine: * Supermasivne crne rupe – imaju masu jednaku milijardi solarnih (masa Sunca). Smatra se da se one nalaze u centrima [[galaksija]] jer se jedino tako može objasniti šta može okupiti veliki broj zvezda u jednu galaksiju. Čak se i u centru naše galaksije nalazi supermasivna crna rupa, Sagitarius A. Jedan od načina na koji mogu da nastanu ove crne rupe je gravitacioni kolaps supermasivnog crvenog džina, ali mogu da nastanu i tako što manja crna rupa jednostavno „poraste“ apsorpcijom velike količine materije. * Crne rupe srednje mase – sadrže oko hiljadu solarnih masa. * Stelarne crne rupe – crne rupe koje nastaju kolabiranjem individualnih zvezda sa masama od 3 do 30 solarnih. Medutim, teoretski „dodavanjem“ mase neutronskoj zvezdi može da prouzrokuje to da ona prede Čandrsekarevu granicu i da kolabira. * Mikro crne rupe – imaju masu manju od sunčeve sve do mase ravne [[Plankova konstanta|Plankovoj konstanti]]. Takve crne rupe ne bi mogle da nastanu pod dejstvom gravitacionog kolapsa jer imaju masu manju od Čandrsekarove granice, već mogu da nastanu samo ako je materija sabijena do ogromnih gustina veoma velikim spojnim pritiskom. Fizičar [[Džon Viler]] je izračunao, da ako bi se iz svih okeana na Zemlji, uzela teška voda mogla bi se napraviti vodonična bomba koja bi u toj meri sabila materiju u središtu da bi tu nastala crna rupa. Praktična mogućnost jeste da su takve crne rupe sa malom masom nastale pri visokim temperaturama i pritiscima veoma rane vaseljene. Ove praiskonske crne rupe su mogle tada nastati samo ako rana Vaseljene nije bila savršeno ravnomerna i jednoobrazna, zato što se jedino neko malo područje sa gustinom većom od prosečne moglo sabiti na ovaj način da se tu obrazuje crna rupa. Međutim, do danas nije otkrivena ni jedna ovakva crna rupa. Drugi način kako mogu nastati mikro crne rupe jeste putem visoko energetskih akceleratora čestica, ali ukoliko je ovo tačno to se onda dešava veoma često jer su sudari koje izazove čovek energetski mnogo slabiji od sudara koji se svakodnevno dešavaju u Zemljinoj atmosferi kao posledica kosmičkog zračenja. Crne rupe veoma male mase brzo nestaju zbog [[Hokingova radijacija|Hokingove radijacije]]. Teoretski, treći način kako bi ovakve crne rupe mogle da nastanu jeste ako veće crne rupe ne dođu u dodir sa materijom, pa im se masa za to vreme smanji zbog Hokingove radijacije. === Tipovi crnih rupa === Astrofizičari klasifikuju crne rupe po njihovom naelektrisanju i ugaonom momentu, dakle, sledeće kombinacije su moguće: {| class="wikitable" |- ! !! Nerotirajuća !! Rotirajuća |- | Nenaelektrisana || [[Švarcšildov poluprečnik|Švarcšildova crna rupa]] || Kerova crna rupa |- | Naelektrisana || Rejsner-Nordstrumova crna rupa || Ker-Njumanova crna rupa |- |} * Švarcšildova crna rupa – U Ajnštajnovoj teoriji relativiteta Švarcšildovo rešenje (ili Švarcšildov vakuum) opisuje gravitaciono polje sferične nerotirajuće mase, kao recimo (nerotirajuća) zvezda, planeta ili crna rupa. Takođe je dobra aproksimaciona računica za sporo-rotirajuća tela kao što su Zemlja ili Sunce. Prema Birkohovoj teoremi ŠR je najopštije, stacionarno, sferno simetrično rešenje Ajnštajnovih jednačina polja. Švarcšildova crna rupa ili statična crna rupa je crna rupa koja nije naelektrisana i ne rotira se. Jedini kriterijum po kome se dve crne rupe ovog tipa mogu razlikovati je masa. * Rejsner-Nordstrumova crna rupa – Prvu crnu rupu koja je naelektrisana ali se ne rotira otkrili su Hans Rejsner i Ganar Nordstrum. * Kerova crna rupa – Kerovo rešenje (ili Kerov vakuum) je rešenje Ajnštajnovih jednačina polja koje opisuje prostorvreme oko masivnog rotirajućeg objekta, kao na primer - crne rupe. * Ker-Njumanova crna rupa – crna rupa koja ima ugaoni momenat i naelektrisanje. === Delovi crne rupe === ==== Nerotirajuća crna rupa ==== * [[Horizont događaja]] je efektivna granica crne rupe, unutar koje se svetlost ne može otisnuti ka spoljnoj sredini. Horizont nije fizička površina već predstavlja imaginarnu sferu oko crne rupe unutar koje posmatrač ne može ništa videti. Nakon kolapsa zvezde obrazuje se horizont događaja u vidu sfere na mestu gde čestice svetlosti, koje se kreću od crne rupe, uspore i stanu obrazujući stojeći talasni front. Radijus ove sfere se naziva [[Švarcšildov poluprečnik|Švarcšildov radijus]]. Horizont događaja je propustljiv u jednom smeru: informacije mogu ući, ali ne mogu i izaći iz prostora obuhvaćenog horizontom događaja. * [[Singularnost|Singularitet]] u jednoj tački je karakterističan za nerotirajuće crne rupe. Fizičari singularitet definišu kao deo prostora sa beskonačnom gustinom i nultom vrednošću zapremine. Međutim, postoji izvesna nesigurnost u ovom opisu: za razliku od opšte relativnosti, [[kvantna mehanika]], koja je u potpunosti podržana u matematičkom i eksperimentalnom pogledu, ne dozvoljava objektima da imaju nultu vrednost zapremine, tako da singularitet opisuje kao veliku količinu mase sabijenu u najmanju moguću zapreminu. * Fotonska sfera je sfera koja se nalazi oko horizonta događaja i sastavljena je od fotona. Naime fotoni koji tangiraju na ovu sferu bivaju zarobljeni jakom gravitacijom crne rupe pa nastavljaju da kruže oko crne rupe, čineći sami, fotonsku sferu. Radijus fotonske sfere kod nerotirajuće crne rupe je 1.5 puta veći od radijusa horizonta događaja. Nijedan foton nema šansu da ostane dugo u orbiti i to iz dva razloga. Prvi, jer bi verovatno interagovao sa materijom koju privlaći crna rupa, a drugo, jer mu je putanja veoma nestabilna tako da svako minimalno odstupanje bi kasnije prouzrokovalo sve veće i veće, dok foton ne padne u crnu rupu ili joj ne pobegne. * Akreacijski disk nastaje od materije koja će biti uvučena u crnu rupu. Materija zbog jake gravitacije kruži oko crne rupe formirajući disk. Materija je u disku veoma sabijena pa je trenje zagreva do velike temprerature, zbog čega emituje fotone sa velikom energijom. Ovaj proces neverovatno efikasnog pretvaranja materije u energiju je efikasniji od nuklearne fuzije tj. od procesa sijanja zvezde. * Mlazevi plazme su još jedna karakteristika crnih rupa u procesu konzumiranja materije. Nastaju kao posledica magnetnog polja koje stvara materija u akreacijskom disku. Mlazevi nastaju u pravcu ose rotiranja materije u akreacijskom disku i mogu biti dužine gotovo, kao čitave galaksije. ==== Rotirajuća crna rupa ==== * Dva horizonta dogadaja karakterišu rotirajuću crnu rupu, unutrašnji i spoljašnji. Kada se rotacija ubrza unutrašnji horizont se širi, a spoljni se sabija, ukoliko je rotacija veoma brza oba horizonta se stapaju i smanjuju ka singularnosti. Kada potpuno nestanu ostaje samo gola singularnost. * Dve fotonske sfere se nalaze oko oba horitonta događaja. Fotoni koji bi nailazili u pravcu suprotnom od spina crne rupe, obilazili bi u spoljnoj fotonskoj sferi oko spoljašnjeg horizonta događaja, a fotoni koji bi naišli u pravcu spina crne rupe obilazili bi kružnim putanjama u unutrašnjoj fotonskoj sferi. * Ergosfera je oblast izvan spoljnjeg horizonta događaja. Naziv potiče od grčke reči „ergon“ što znači „raditi“. Ima elipsoidni oblik i dodiruje horizont događaja na polovima. Spoljnja granica je ergopovrš, koja nije fizička, već imaginarana, a unutrašnja granica ergosfere je spoljašnji HD. U samoj ergosferi prostor-vreme rotira oko crne rupe brže od svetlosti dok na ergopovrši rotira brzinom svetlosti. Sve čestice koje upadnu u ergosferu ubrzavaju (a samim tim dobijaju energiju) i rotiraju oko crne rupe, ali s obzirom da nisu obuhvaćene horizontom događaja ne moraju da dožive singularnost, već mogu biti emitovane u okolni prostor. Ovaj proces se naziva Penrouzov proces, jer je matematičar [[Rodžer Penrouz]] prvi na to ukazao [[1969]]. godine. Naime, smatra se da ukoliko bi odredena količina materije ušla u ergosferu, na osnovu zakona verovatnoće jedan njen deo bi završio u singularnosti dok bi drugi,, pobegao” iz ergosfere sa energijom većom od energije početne materije. Samim time crna rupa bi izgubila energiju. * Singularitet u obliku prstena – opšta relativnost predviđa da rotirajuće crne rupe imaju singularitet u obliku prstena koji leži u ekvatorijalnoj ravni crne rupe, i ima nultu vrednost debljine. Važno je napomenuti da [[kvantna mehanika]] ne dozvoljava objektima da imaju nultu vrednost bilo koje dimenzije, ali dok se ne razvije nova sveobuhvatna teorija ovo je najpribližnija ideja o singularnosti. == „Bez dlaka“ teorija == „Bez dlaka“ teorija kaže da rešenja crnih rupa u Ajnštajn-Maksvelovim jednačinama zavise od samo tri, praktično veoma lako uočljiva parametra: mase, električnog naboja i ugaonog momenta. Teorija je dobila ime po izjavi poznatog fizičara Džona Vilera da crne rupe nemaju dlaku, misleći pri tome, da su karakteristike crne rupe eksperimentalno lako uočljive. == Entropija i Hokingova radijacija == [[Stiven Hoking]] je još [[1971]]. pokazao da horizont događaja klasične crne rupe ne može nikada da se smanji. To je veoma podsećalo na drugi zakon termodinamike, tačnije na fizičku veličinu poznatu kao [[entropija]] kojom se meri stepen nereda nekog sistema. Činjenica da će se nered povećati ako se stvari prepuste same sebi predstavlja stvar svakodnevnog iskustva. Nered se može pretvoriti u red ali je za to potrebno da se uloži energija. Primer toga je ponašanje molekula gasa u kutiji. Da pretpostavimo da kutija ima dve pregrade i da se molekuli gasa nalaze u jednoj gde su sabijeni i u sređenom stanju. Kada se ukloni pregrada molekuli će ispuniti celu kutiju, sudarajući se i odbijajući međusobno i od zidova kutije. Entropija kutije se povećala, a da bi se smanjila potrebno je uložiti energiju kako bi se svi molekuli vratili natrag na svoje mesto. Crna rupa, naizgled narušava drugi zakon termodinamike, jer ako bi progutala materiju sa puno entropije, ukupna entropija izvan crne rupe bi se smanjila. Može se, naravno reći da se ukupna entropija računajući materiju u crnoj rupi, nije smanjila ali kako nema načina da se zaviri u crnu rupu, ne možemo ni da ustanovimo kojom se entropijom odlikuje materija u njoj. Jedno rešenje ovog problema predložio je [[Džejkob Bekenstajn]], izloući zamisao po kojoj područje horizonta događaja predstavlja meru entropije crne rupe, s obzirom da kada materija dospe u crnu rupu ona joj poveća masu a samim tim i njeno gravitaciono privlačenje i horizont događaja. Zamisao je bila dobra, ali je otvorila i nova pitanja. Ako crna rupa ima entropiju mora imati temperaturu, a ako ima temperaturu mora emitovati zračenje. Ali kako crna rupa može da odašilje čestice ako po njenoj samoj definiciji ništa ne može da pobegne iz područja horizonta događaja? Odgovor leži u kvantnoj teoriji. Čestice koje emituje crna rupa ne potiču iz horizonta događaja već iz njegove neposredne blizine. Opšte je poznato da [[vakuum]] nije prazan prostor već da sadrži male količine energije. Kvant energije se može predstaviti kao jedan par čestice i antičestice. Budući da se energija ne može stvoriti ni iz čega jedan član para imaće pozitivnu, a drugi negativnu energiju. Onome sa negativnom energijom je suđeno da bude kratkovečna virtuelna čestica, zato što stvarne čestice imaju pozitivnu ukupnu energiju pod normalnim okolnostima. Ali gravitaciono polje crne rupe je toliko jako da tu čak i stvarna čestica ima negativnu energiju, stoga može i virtuelna antičestica da upadne u crnu rupu samim tim oslobađajući svog partnera sa kojim se nije potrla. Ta čestica može opet upasti u crnu rupu, ali može joj i pobeći u vidu stvarne čestice ili antičestice. Udaljenom posmatraču bi ovo delovalo kao da je česticu emitovala crna rupa. Kao protivteža pozitivnoj energiji emitovanog zračenja javio bi se priliv čestica sa negativnom energijom u crnu rupu. Prema Ajnštajnovoj jednačini E=mc² energija je upravno srazmerna masi, tako da priliv negativne energije u crnu rupu dovodi do smanjenja njene mase. Kako crna rupa gubi masu, područje njenog horizonta događaja se smanjuje, samim tim i njena entropija, ali ovo smanjenje entropije crne rupe dobija više nego punu nadoknadu u entropiji emitovanog zračenja, tako da nikada ne dolazi do narušavanja drugog zakona termodinamike. == Informacioni paradoks crne rupe == Paradoks se javio zbog toga što informacije u crnoj rupi „nestaju“, a to se protivi naučnoj činjenici – da se informacije ne mogu uništiti. Kvantno stanje materije koja uđe u crnu rupu se razlikuje od kvantnog stanja energije koja biva emitovana kao posledica Hokingove radijacije. == Matematička teorija == Ajnštajn-Maksvelove jednačine za crne rupe su veoma komplikovane. Najjednostavnija je jednačina Švarcšildove crne rupe koja glasi: :ds²=c²(1-2GM/c²R)dt²-1/(1-2GM/c²R)dr²-r²dα Gde je: G – gravitaciona konstanta; M – masa objekta (crne rupe); r – radijus objekta Rs=2GM/c² Opšta relativnost tvrdi da svaki objekat koji ima radijus manji od Rs, poznatiji kao Švarcšildova daljina, mora da kolabira u crnu rupu. == Eksplozija crne rupe == Isparavanjem (Hokingovom radijacijom) crna rupa se smanjuje. Time ona postaje sve toplija i na izmaku svoje mase i energije, temperatura se brzo povećava tako da crna rupa svoj kraj beleži praskom tj. eksplozijom. Hoking ovo povećanje temperature objašnjava time što smanjenje mase prouzrokuje to da čestice sa negativnom energijom treba da pređu kraći put da bi postale stvarne, te je tako veći obim emitovanja, a time i prividna temperatura crne rupe. Hoking je izračunao da bi praiskonske crne rupe mase oko 10¹¹ kg, koje su mogle biti stvorene [[Veliki prasak|Velikim praskom]], trebale do sada potrošiti svoju energiju i time eksplodirati negde u našoj sadašnjosti. Međutim, tako nešto još nije detektovano. Jačina eksplozije zavisi od toga koliko različitih vrsta elementarnih čestica tamo ima. Naravno, kada bi se rešio problem o kvarkovima gotovo bi se rešio i problem posmatranja eksplozije crne rupe. Još uvek niko nije otkrio samu eksploziju crne rupe. Za velike crne rupe se pretpostavlja da ostavljaju pustoš po svemiru. Međutim, njihov životni tok je jako dugačak tako da je malo verovatno da će neka od njih uskoro eksplodirati, ako se uzme u obzir da su najranije nastale u vreme Velikog praska. Zato treba istraživati male tj. praiskonske crne rupe, jer one svoju energiju brzo troše. Da bi uopšte došli u priliku da vidimo eksploziju crne rupe potrebno je pronaći način za registraciju ovih eksplozija na razdaljini od oko jedne svetlosne godine. Osim toga, detektori gama zračenja bi morali biti veliki, a njihovo pravljenje je skupo. U ovom slučaju ne bi bilo neophodno utvrditi da svi kvanti, koji su emitovani tokom eksplozije, dolaze iz istog pravca, već bi bilo dovoljno uočiti da svi stižu u veoma kratkom razmaku, jer je to prilična pouzdanost da potiču iz iste eksplozije. U jeftinijem slučaju, Zemljina atmosfera je dobar detektor gama zračenja praiskonskih rupa. Kada se jedan visokoenergetski kvant gama zračenja sudari sa atomima naše atmosfere, on stvara parove elektrona i pozitrona. Tako se izaziva elektronski pljusak. Eksplozivne emisije gama zračenja bi se mogle otkriti po bljeskovima svetlosti na noćnom nebu. == Pulsari - rotirajuće neutronske zvezde == [[Džoselin Bel]] je [[1967]]. otkrila [[pulsar]]e. Primljeni su jako kratki i pravilni impulsi talasne dužine 3,7m. To je ukazivalo da izvor emitovanja mora biti veoma mali, jer velika tela ne mogu emitovati kratke, oštre impulse, jer bi vreme putovanja zračenja sa različitih delova takvog tela zamutilo signal. Zato je moralo biti u pitanju nešto kompaktno, objekat manji od nekoliko hiljada kilometara, a ipak na udaljenosti zvezde. Prvo se mislilo da su u pitanju vanzemaljci i zato su prva 4 otkrivena pulsara nazvani LGM 1-4 ({{jez-eng|little green man}}, odnosno mali zeleni ljudi). Pulsari su kompaktni objekti, hiljadu puta gušći od vode. U njima su protoni i elektroni slepljeni u neutrone. Oni nastaju prilikom ekspozije supernove, gde u njenim donjim slojevima dolazi do implozije u objekat kao što je [[neutronska zvezda]] (ili crna rupa). Neutronske zvezde koje rotiraju zovu se pulsari. Jaki su izvori [[radio talas]]a, ali njihova osa rotacije se ne poklapa sa osom magnetnog polja tako da zračenje pulsara dolazi u prekidima tj. impulsima i to onda kada je osa magnetnog polja uperena ka nama. Odavde se vidi da zračenje pulsara nije toplotno, već potiče od ubrzanog kretanja naelektrisanih čestica u magnetskom polju. Njihov prečnik je svega nekih desetina kilometara. == Izvori == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} ;Popularna literatura * {{Cite book |ref= harv|last=Ferguson|first=Kitty|title=Black Holes in Space-Time |url= https://archive.org/details/blackholesinspac0000ferg|publisher=Watts Franklin|year=1991|isbn=978-0-531-12524-3}} * {{Cite book |ref= harv|author=Stephen Hawking |title=A Brief History of Time |url= https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2|publisher=Bantam Books, Inc|year=1988|isbn=978-0-553-38016-3}} * {{Cite book |ref=harv |author=Stephen Hawking, Roger Penrose |title=The Nature of Space and Time |year=1996 |publisher=Princeton University Press | isbn = 0-691-03791-2 |url=http://books.google.com/?id=LstaQTXP65cC }} * {{Cite book |ref= harv|author=Fulvio Melia |title=The Black Hole at the Center of Our Galaxy|url= https://archive.org/details/blackholeatcente0000meli|publisher=Princeton U Press|year=2003|isbn=978-0-691-09505-9}} * {{Cite book |ref= harv|last=Melia|first=Fulvio|title=The Edge of Infinity. Supermassive Black Holes in the Universe|url= https://archive.org/details/edgeofinfinitysu00meli|publisher=Cambridge U Press|year=2003|isbn=978-0-521-81405-8}} * {{Cite book |ref= harv|last=Pickover|first=Clifford|title=Black Holes: A Traveler's Guide|publisher=Wiley, John & Sons, Inc|year=1998|isbn=978-0-471-19704-1}} * {{cite web|last=Stern|first=B.|title=Blackhole|url=http://www.wikilivres.info/wiki/Blackhole_%28Stern%29|year=2008|access-date=2015-04-20|archivedate=2011-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727142042/http://www.wikilivres.info/wiki/Blackhole_%28Stern%29|deadurl=yes}}, poem. * {{Cite book |ref= harv|last= Thorne|first= Kip S. |title=Black Holes and Time Warps |url= https://archive.org/details/blackholestimewa0000kips_t2o7|publisher=Norton, W. W. & Company, Inc|year=1994|isbn=978-0-393-31276-8}} * {{Cite book |ref= harv|last= Craig|first=Wheeler J.|title = Cosmic Catastrophes|url= https://archive.org/details/cosmiccatastroph0000whee_f9s6|edition = 2nd|publisher = Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-85714-7}} ;Univerzitski udžbenici i monografije * {{Cite book |ref= harv|last=Carroll|first=Sean M. |title=Spacetime and Geometry |url= https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean|year=2004 |publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-8053-8732-2}}, the lecture notes on which the book was based are available for free from Sean Carroll's [http://pancake.uchicago.edu/~carroll/notes/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613183600/http://pancake.uchicago.edu/~carroll/notes/ |date=2007-06-13 }}. * {{Cite book |ref= harv|last=Carter|first=B. |year=1973 |chapter=Black hole equilibrium states |title=Black Holes |editor-last=DeWitt |editor-first=B.S. |editor1-link= |editor2-last=DeWitt |editor2-first=C.}} * {{Cite book |ref= harv|last=Chandrasekhar|first=Subrahmanyan|title=Mathematical Theory of Black Holes|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-850370-5}} * {{Cite journal|last1=Frolov |first1=V.P. |last2=Novikov |first2=I.D. |year=1998 |title=Black hole physics |url=https://archive.org/details/blackholephysics0000frol |ref=harv}} * {{Cite book |ref=harv |last1=Hawking |first1=S.W. |author-link= |last2=Ellis |first2=G.F.R. |title=Large Scale Structure of space time |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |url=http://books.google.com/?id=QagG_KI7Ll8C |isbn=978-0-521-09906-6 |author=S. W. Hawking, G. F. R. Ellis. }} * {{Cite book |ref= harv|author=Fulvio Melia |title=The Galactic Supermassive Black Hole|url= https://archive.org/details/galacticsupermas0000meli|publisher=Princeton U Press|year=2007|isbn=978-0-691-13129-0}} * {{Cite book |ref= harv|author1=Taylor, Edwin F. |author2=Wheeler, John Archibald |author2-link= | title=Exploring Black Holes|url= https://archive.org/details/bwb_P8-AHU-256|publisher=Addison Wesley Longman | year=2000|isbn=978-0-201-38423-9}} * {{Cite book |ref= harv|author1=Thorne, Kip S. |author2=Misner, Charles |author3=Wheeler, John |author1-link= |author2-link= | author3-link= |title=Gravitation|url= https://archive.org/details/gravitation0000misn|publisher=W. H. Freeman and Company|year=1973|isbn=978-0-7167-0344-0}} * {{Cite book |ref=harv |last=Wald |first=Robert M. |author-link= |title=General Relativity |publisher=University of Chicago Press |year=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |url=http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC }} * {{Cite book |ref= harv|last= Wald|first= Robert M. |title=Space, Time, and Gravity: The Theory of the Big Bang and Black Holes|publisher= University of Chicago Press| year=1992|isbn=978-0-226-87029-8}} ;Pregledi * {{cite journal|last1=Gallo|first1=Elena|last2=Marolf|first2=Donald|doi=10.1119/1.3056569|title=Resource Letter BH-2: Black Holes|year=2009|page=294|issue=4|volume=77|journal=American Journal of Physics|arxiv=0806.2316|bibcode = 2009AmJPh..77..294G }} * {{Cite web |url=http://arxiv.org/abs/hep-ph/0511217 |author=Hughes Scott A. |title=Trust but verify: The case for astrophysical black holes, Lecture notes from 2005, SLAC - Summer Institute. }} {{Commonscat|Black holes}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Black holes}} * [http://www.astro.hr/ucionica/03-crne_jame/index.htm Crne jame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030010627/http://www.astro.hr/ucionica/03-crne_jame/index.htm |date=2005-10-30 }} * [http://astro.fdst.hr/Kozmologija/crneRupe.php Astronomska sekcija Fizikalnog društva Split - crne rupe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050308173650/http://astro.fdst.hr/Kozmologija/crneRupe.php |date=2005-03-08 }} * [http://www.inet.hr/~brvasilj/crne.html Super-Masivne Crne Jame] [[Kategorija:Nebeska tijela]] [[Kategorija:Astronomija]] p5f7tq3np1pgtgwws7cvr9cdnfc9qug 0 3511 42680828 42553987 2026-08-23T13:56:35Z Alekol 2231 /* Januar/Siječanj */ 42680828 wikitext text/x-wiki {{Year dab|1992}} {{godina nav}} {{Godina u drugim kalendarima|1992}} __NOTOC__ Godina '''1992''' ('''[[rimski brojevi|MCMXCII]]''') bila je [[prijestupna godina koja počinje u srijedu]], po gregorijanskom kalendaru. Godina početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rata u Bosni i Hercegovini]]. [[UN]] je proglasila Međunarodnom godinom [[svemir]]a, povodom 500-godišnjice prvog putovanja [[Kristifor Kolumbo|Kristifora Kolumba]]. <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1992''': <br /> [[1992#Januar/Siječanj|1]] • [[1992#Februar/Veljača|2]] • [[1992#Mart/Ožujak|3]] • [[1992#April/Travanj|4]] • [[1992#Maj/Svibanj|5]] • [[1992#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1992#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1992#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1992#Septembar/Rujan|9]] • [[1992#Oktobar/Listopad|10]] • [[1992#Novembar/Studeni|11]] • [[1992#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1992#Rođenja|Rođenja]] • [[1992#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === [[Datoteka:Boutros Boutros-Ghali in Davos.JPG|100px|mini|lijevo|[[Boutros Boutros-Ghali|Boutros-Ghali]]]] * [[1. 1.]] - [[Boutros Boutros-Ghali]] postaje novi generalni sekretar [[UN]] (do 1996). * 1. 1. - Nakon Srbije i JNA juče, i Hrvatska prihvata plan o slanju plavih šlemova, uz demilitarizaciju tri ratne zone. Novogodišnja noć je prošla uz granatiranja i dejstva [[Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo|JRV]] od Jadrana do Drave. * [[2. 1.]] - U Sarajevu, uz posredovanje specijalnog izaslanika UN [[Cyrus Vance]]-a, Hrvatska i JNA potpisuju primirje - 15-to, stupa na sutra u 18:00. Objavljen je [[Vensov plan]]: demilitarizacija i stvaranje zaštićenih zona UN ([[UNPA]]). * 2. 1. - U Rusiji počinje Jeljcin-[[Jegor Gajdar|Gajdarova]] ekonomska reforma, "šok terapija": cene su liberalizovane, dolazi do hiperinflacije. * [[3. 1.]] - U Beogradu se okupljaju predstavnici 159 partija i traže novu Jugoslaviju (Srbija, Crna Gora, delovi Hrvatske i BiH). * 3. 1. - Pre primirja, Osijek je izložen jakom granatiranju, kao i Valpovo i Belišće. Završavaju se operacije [[Operacija Papuk '91.|Papuk '91.]] (HV u zapadnoj Slavoniji) i [[Operacija Udar-91|Udar-91]] (Novigrad i okolina kod Zadra). Primirje se drži, uz sporadična kršenja. * 3. 1. - U Čileu smenjen šef vojne fabrike oružja, u vezi sa skandalom oko nelegalnog slanja oružja u Hrvatsku. * [[4. 1.]] - Krajinski predsednik [[Milan Babić]] se protivi Vensovom planu jer predviđa povlačenje JNA i razoružavanje TO formacija. * [[5. 1.]] - Hrvatska zastava na [[Vojna luka Lora|Ratnoj luci Lora]] u Splitu. * [[6. 1.]] - Gruzijski puč, Rat u Tbilisiju: pobunjeni komandanti Nacionalne garde su nakon dvosedmičnih borbi proterali predsednika [[Zvijad Gamsahurdija|Zvijada Gamsahurdiju]]. Vojni savet u martu dovodi [[Eduard Ševarnadze|Eduarda Ševarnadzea]] koji ostaje na čelu do 2003, a [[Građanski rat u Gruziji|sukob sa Gamsahurdijom]] je rešen sledeće godine. [[Datoteka:1997 Bosnia (30253337444).jpg|mini|150px|left|Etnički sastav BiH - opštine]] [[Datoteka:BiH - ES N 1991 1.gif|mini|150px|left|Etnički sastav BiH - naselja]] [[Datoteka:Srpske autonomne oblasti u Bosni i Hercegovini u studenome 1991.png|mini|150px|left|Proglašene [[Srpska autonomna oblast|SAO]] u BiH]] [[Datoteka:HZ Herceg-Bosna.PNG|mini|150px|left|HZ Herceg-Bosna]] * [[7. 1.]] - [[MiG 21]] [[JNA|Jugoslovenske narodne armije]] (pilot [[Emir Šišić]]) oborio je kod [[Novi Marof|Novog Marofa]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] [[helikopter]] s posmatračima [[Evropska zajednica|Evropske Zajednice]]. Poginulo je svih pet ljudi u helikopteru. Komandant RV i PVO gen-puk. [[Zvonko Jurjević]] je suspendovan. * [[8. 1.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 727|Rezolucija 727 SB UN]]: pozdravljeno potpisivanje primirja u Sarajevu, slanje 50 oficira za vezu (UNMLO), žaljenje zbog smrti posmatrača EZ, potvrđen embargo na oružje. * 8. 1. - Gen. arm. [[Veljko Kadijević]] se povlači s mesta saveznog sekretara za odbranu; načelnik Generalštaba, gen-puk. [[Blagoje Adžić]] je v.d. do maja. * 8. 1. - Miloševićevo pismo Babiću: građani Srbije nisu tvoji taoci, * 8. 1. - Američki predsednik [[George H. W. Bush]] se na večeri u Tokiju ispovraćao u krilo premijeru [[Kiichi Miyazawa|Miyazawi]]. * [[9. 1.]] - [[Datoteka:Flag of Republika Srpska.svg|25px|border]] U sarajevskom "Holiday Innu" donesena Deklaracija o proglašenju Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine, kao jugoslovenske federalne jedinice, sa sedištem u Sarajevu. (od [[12. 8.]] [[Republika Srpska]]), predsednik [[Radovan Karadžić]]. * 9. 1. - Mirovna konferencija Evropske zajednice se ponovo sastala u Briselu. * [[11. 1.]] - Mišljenja br. 2 do 7 [[Badinterova komisija|Badinterove komisije]]: Srbi u Hrvatskoj i BiH nemaju pravo na samoopredeljenje, već na sva manjinska prava; granice između republika mogu biti promenjene samo slobodnim sporazumom; [[BiH]] još ne može biti priznata, jer nije održala referendum o nezavisnosti; [[Hrvatska]] još ne može biti priznata, jer njen ustav nije uključio zahtevanu zaštitu manjina; [[Makedonija]] i [[Slovenija]] mogu biti priznate. * [[12. 1.]] - Petorica mrtvih u sukobu u [[Baranja|Baranji]], ali primirje se inače drži. * 11-12. 1. - Nezvanični albanski referendum o autonomiji Albanaca u Makedoniji - u aprilu će biti proglašena "[[Ilirida]]". * 12. 1. - Vojska u [[Alžir]]u otkazala drugi krug izbora, jer je u prvom dobro prošao [[Front islamskog spasa]], zbačen i predsednik [[Chadli Bendjedid]] - početak dugog i krvavog [[Alžirski građanski rat|Alžirskog građanskog rata]] (do 2002). * [[13. 1.]] - [[Vatikan]] priznao Sloveniju i Hrvatsku. * [[14. 1.]] - U Jugoslaviju stigli oficiri za vezu UN, njih 50 zauzima pozicije pri komandama HV i JNA od 17-og. [[Datoteka:COA croatian embassy 7719.JPG|mini|120px|Znak veleposlanstva RH]] * [[15. 1.]] - ''[[Evropska zajednica]] odlučila priznati [[Slovenija|Sloveniju]] i [[Hrvatska|Hrvatsku]]'' (ovu drugu nakon uveravanja da će prava manjina biti poštovana) što se smatra pobedom stava Nemačke; time je od strane međunarodne zajednice priznat [[raspad SFRJ]]. Makedonija nije priznata od EZ zbog problema oko imena sa Grčkom, a priznaje je Bugarska (koja priznaje i BiH). * [[16. 1.]] - Potpisan ugovor kojim je okončan 12-godišnji građanski rat u [[El Salvador]]u. * [[17. 1.]] - [[Hrvatski veslački savez]] primljen u [[FISA|Međunarodnu veslačku federaciju]]. [[Veslanje]] je prvi sport u neovisnoj Hrvatskoj koji je primljen u odgovarajuću međunarodnu organizaciju. * 17. 1. - Italijanski predsednik [[Francesco Cossiga]] je prvi evropski šef države u poseti Hrvatskoj i Sloveniji posle priznanja. * 17. 1. - ''[[Guardian]]'' objavljuje izveštaj tima eksperata u kome se tvrdi da je JNA sarađivala sa paravojskama u sistematskoj kampanji progona Hrvata.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/01/17/Confidential-report-finds-Yugoslav-army-part-of-atrocity-campaign/7514695624400/ Confidential report finds Yugoslav army part of atrocity campaign]. upi.com JAN. 17, 1992</ref> * [[18. 1.]] - Banjalučki korpus JNA zahteva da se na referendumu u BiH postavi pitanje o priključenju novoj Jugoslaviji. * 18. 1. - Puštena u saobraćaj železnička pruga [[Tuzla]] – [[Zvornik]]. * 18. 1. - [[21. 2.]] - [[Kineska ekonomska reforma]]: [[Deng Xiaopingova južna turneja]] označava nastavak i jačanje ekonomskih reformi zastalih 1989 - "ne zanima me da li je mačka crna ili bela, ako lovi miševe". Generalni sekretar KKP [[Jiang Zemin]] će biti ponukan da prihvati tržišni put. * [[23. 1.]] - [[Helsinki Watch]] izveštava o zločinima sa srpske strane tokom rata.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/01/23/Helsinki-group-accuses-Serbian-forces-of-human-rights-breaches/3406696142800/ Helsinki group accuses Serbian forces of human rights breaches]. upi.com JAN. 23, 1992</ref> * [[24. 1.]] - [[Ricky Ray Rector]] pogubljen u Arkanzasu uz podršku guvernera [[Bill Clinton|Billa Clintona]], uprkos smanjenih mentalnih sposobnosti (čvrst stav tokom unutarpartijskih izbora). [[Datoteka:Srbija - Teritorijalna organizacija 1993.gif|mini|150px|[[Okruzi Srbije]]]] * [[25. 1.]] - Skupština BiH, u odsustvu srpskih partija, zakazala referendum za 29. 2. - 1. 3. * 25. 1. - Skupština Nezavisnih pisaca i intelektualaca Srbije u beogradskom SKC-u, novo ime je [[Beogradski krug]].<ref>Čolović. [https://pescanik.net/radjanje-beogradskog-kruga/ Rađanje Beogradskog kruga]. pescanik.net 19/10/2022</ref> * [[26. 1.]] - Za nemačku marku 65 dinara, umesto 13. * [[28. 1.]] - Hrvatska i Slovenija dobile osmatrački status u [[Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju|KEBS]] (Beograd ima pravo veta za puno članstvo), kao i Uzbekistan, Ukrajina, Bjelorusija i Armenija. * [[29. 1.]] - Ukaz o slobodi trgovine u Rusiji: legalizovano preduzetništvo; omogućena sitna trgovina na ulici, nužna u teškim ekonomskim uslovima. * 29. 1. - Uredbom Vlade [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] uvedeno 29 [[Okruzi Srbije|okruga]]. * [[30. 1.]] - Hrvatska strana traži da učestvuje u postavljanju lokalnih vlasti i policije na područjima pod srpskom kontrolom, što ugrožava mirovni plan UN. * 30. 1. - [[Argentina]] otvorila dosijea nacista koji su posle [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]] pobegli u [[Južna Amerika|Južnu Ameriku]]. * [[31. 1.]] - Krnji SIV optužuje Hrvatsku za genocid nad Srbima, poslat memorandum UN, EZ, KEBS. * 31. 1. - Hrvatski diverzanti planirali srušiti [[Batinski most]] - deo je zarobljen (→ [[Somborska skupina]]). * [[31. 1.]]-[[2. 2.]] - Duga sednica u Beogradu, pritisak na Milana Babića da prihvati Vensov plan. === Februar/Veljača === <!-- {|style="float:right; margin: 0 0 1em 1em;" |__TOC__ |} --> * [[2. 2.]] - U [[HDZ BiH]] smenjen [[Stjepan Kljuić]] zbog protivljenja podeli BiH. * 2. 2. - Pijani i mentalno nestabilni vojnik JNA ubio trojicu vojnih lica u Bijeljini i tri osobe u [[Modran (Bijeljina)|Modranu]]. (→ [[:en:Bijeljina and Modran shootings|en]]) * [[3. 2.]] - Miting u Kninu u znak podrške Babiću, protiv Vensovog plana. * [[4. 2.]] - Grupa [[venezuela]]nskih oficira, na čelu s potpukovnikom [[Hugo Chavez|Hugom Chavezom]], okupljenih u [[levica|ljevičarski]] pokret [[MBR-200]], poduzima [[Pokušaji državnih udara u Venezuel 1992.|neuspjeli pokušaj državnog udara]]. * 4. 2. - [[Danijel Borović]] preletio iz Bihaća u Pulu sa [[MiG-21]] - prvi hrvatski nadzvučni zrakoplov (pismo iz bihaćke baze 7. 2. tvrdi da je on oborio helikopter misije EZ). * [[6. 2.]] - Tuđman pismom UN-u prihvata mirovni plan (prethodnog dana u izveštaju generalnog sekretara i on i Milan Babić označeni kao prepreke planu); u intervjuu ''Washington Postu'' objavljenom 10. 2. ipak tvrdi da namerava povratiti kontrolu nad Krajinom. * 6. 2. - Uspostavljeni hrvatsko-slovenski diplomatski odnosi, potpisan sporazum o gospodarskoj i financijskoj suradnji. * [[7. 2.]] - Potpisan [[Maastrichtski ugovor]], stupa na snagu u novembru 1993, kada EZ postaje EU. * 7. 2. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 740|Rezolucija 740 SB UN]]: odobrava se plan za mirotvornu misiju u SFRJ, povećava se broj oficira za vezu sa 50 na 75, još nema uslova za slanje mirovnjaka - čeka se na Babića. * [[8. 2.]] - Vatikan objavio da je uspostavio pune diplomatske odnose sa Slovenijom i Hrvatskom, takođe i sa Ukrajinom. * [[8. 2.|8]] - [[23. 2.]] - [[Zimska olimpijada 1992|Zimske olimpijske igre]] u [[Albertville]]u. Prvo samostalno učešće [[Hrvatska na ZOI 1992.|Hrvatske]] i Slovenije, a poslednje SFR Jugoslavije (koju trenutno čine Srbija, Crna Gora i BiH). * [[9. 2.]] - Skupština [[RSK]] u [[Glina|Glini]] prihvatila Vensov plan, uprkos Babićevom protivljenju, koji sutradan u Kninu organizuje drugo glasanje sa suprotnim ishodom i zakazanim referendumom za 22 - 23. 2.. * [[10. 2.]] - [[Mike Tyson]] osuđen za silovanje [[Desiree Washington]]. * [[12. 2.]] - Hrvatska vlada reafirmira prihvatanje mirovnog plana, nakon što je to učinilo Vrhovno državno vijeće. <!-- ministar ino. poslova [[Zvonimir Šeparović]] i -->Ministar bez lisnice [[Dražen Budiša]] podnosi ostavku. * [[13. 2.]] - Krnje Predsedništvo SFRJ [[JNA]] odluku o "privremenom dislociranju" jedinica i ustanova JNA iz Makedonije - do 15. aprila, prema dogovoru Gligorov - Adžić. * [[13. 2.|13]] - [[14. 2.]] - Nacionalni lideri BiH razgovoraju o budućnosti te republike, pod okriljem EZ (bez rezultata). * [[14. 2.]] - [[Helsinki Watch]] izveštava o zločinima sa hrvatske strane tokom rata. * februar - [[Vojislav Šešelj]] predlaže izvesnog ''Alekseja II Romanova Anžujskog Dolgorukova Nemanjića'' za kralja Srbije (nasuprot princu [[Aleksandar Karađorđević|Aleksandru Karađorđeviću]]). * [[15. 2.]] - Svečano obeležen kraj dugogodišnjeg raskola u [[SPC]]. * [[16. 2.]] - Skupština RSK u Glini glasa za smenu predsednika Babića (što on ne prihvata i saziva nove skupštine u Kninu). * 16. 2. - U [[Gospić]]u miniran spomenik Nikoli Tesli (obnovljen 2021). * 16. 2. - U izraelskom helikopterskom napadu u južnom Libanu ubijen [[Abbas al-Musawi]], suosnivač i generalni sekretar [[Hezbolah]]a; naslediće ga [[Hassan Nasrallah]] (do pogibije 2024). * [[17. 2.]] - U [[Italija|Italiji]] po nalogu istražnog suca [[Antonio di Pietro|Antonija di Pietra]] i pod sumnjom za korupciju uhapšen [[Italijanska socijalistička partija|socijalistički]] političar [[Mario Chiesa]] što označava početak velike antikorupcijske akcije ''[[Mani pulite]]'' (Čiste ruke)- * 17. 2. - Narušavanje primirja kod Okučana (ubijen vojnik JNA) i Osijeka (ubijena dvojica Hrvata). * [[18. 2.]] - Generalni sekretar UN preporučuje slanje mirovnjaka u Hrvatsku. * [[20. 2.]] - U [[Engleska|Engleskoj]] formirana [[FA Premier League]]. [[Datoteka:Map I - National Battalions in UN Forces in Croatia and Bosnia and Herzegovina - Early 1993.gif|mini|200px|[[UNPROFOR]] (1993)]] * [[21. 2.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 743|Rezolucija SB UN 743]]: ustanovljena mirotvorna misija [[UNPROFOR]] za Hrvatsku - 14.000 mirotvoraca u srpskim enklavama u Hrvatskoj (sedište u Sarajevu, prvi komandant će biti indijski general [[Satish Nambiar]]). Za početak delimično slanje, zbog finansijskih pitanja. * 21-22. 2. - Konferencija o BiH u Lisabonu: predviđena konfederacija etničkih kantona, nalik na švajcarske, u postojećim granicama republike. * [[23. 2.]] - Srušena [[Crkva sv. Lovre u Petrinji]]. * [[24. 2.]] - Eksplozija u zgradi hrvatskog kulturnog društva u [[Odžak (BiH)|Odžaku]], BiH, 12 ranjenih. * 25 - 26. 2. - [[Rat za Nagorno-Karabah]]: masakr u Hodžaliju, ubijeno nekoliko stotina azerbejdžanskih civila. * [[26. 2.]] - Skupština RSK u [[Borovo]]m selu smenila Babića i postavila [[Goran Hadžić|Gorana Hadžića]] za predsednika (do 1994). * 26. 2. - JNA granatira Osijek, Vinkovce i Šibenik. * 26. 2. - "[[Izbrisani]]": MUP Slovenije izbrisao iz registra 25.671 osobu neslovenačke nacionalnosti. * [[27. 2.]] - Razgovori lidera u Sarajevu, prethodnog jutra eksplozijom oštećen spomenik NOB u Stocu. * [[28. 2.]] - Tenzije u BiH: Srbin i Musliman ubijeni na srpskoj barikadi kod [[Travnik]]a, eksplozije u [[Maglaj]]u i [[Banja Luka|Banja Luci]], mestimične srpske i hrvatske barikade. * 28. 2. - Usvojen ustav Srpske Republike BiH. * 28. 2. - Vojnik JNA ubijen u granatiranju kod Peruče. * 28. 2. - Rezolucijom SB UN 745, [[Kambodža]] privremeno stavljena pod vlast Ujedinjenih nacija (do 1993), uz slanje mirotvoraca . * [[29. 2.]]-[[1. 3.]] - [[Datoteka:Ballot.gif|30px]] [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]], na koji je izašlo oko 64% biračkog tijela, uglavnom Muslimana i Hrvata, i skoro svi glasali potvrdno. * [[februar]] - [[Demokratska stranka (Srbija)|Demokratska stranka]] u Srbiji prikuplja potpise za ostavku [[Slobodan Milošević|Miloševića]] - 320.000 krajem meseca. * krajem februara - Smena nesrpskih generala u JNA (prema NY Times). === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|thumb|200px|Zastava [[Republika Bosna i Hercegovina|RBiH]], maj 1992 - feb. 1998]] * [[1. 3.]] - Ubijen srpski svat [[Nikola Gardović]] na [[Baščaršija|Baščaršiji]] (za Srbe, prva žrtva rata u BiH) - Srbi uveče postavljaju barikade oko Sarajeva. JNA izveštava o napadima na kasarne kod [[Bihać]]a. * 1. 3. - [[Datoteka:ballot.gif|20px]] [[Referendum o nezavisnosti Crne Gore (1992)|Referendum u Crnoj Gori]]: 96% za ostanak u Jugoslaviji, uz izlaznost 66% (Albanci i Muslimani uglavnom bojkotovali). * [[2. 3.]] - Srbi uveče uklonili barikade oko Sarajeva, bilo je i mrtvih. Barikade i drugde u BiH, uključujući i oko muslimanskih i hrvatskih enklava. * 2. 3. - Nove članice UN: [[Armenija]], [[Azerbejdžan]], [[Kazahstan]], [[Kirgistan]], [[Moldova]], [[San Marino]], [[Tadžikistan]], [[Turkmenistan]] i [[Uzbekistan]]. * [[3. 3.]] - Objavljeni rezultati referenduma, Izetbegović traži priznanje. * [[4. 3.]] - Granatiranje i borbe u Bosanskom Brodu. * [[6. 3.]] - Bomba eksplodirala u jednoj banjalučkoj banci. * [[7. 3.]] - Artiljerijsko prepucavanje kod Osijeka (šteta i u gradu), takođe i Zadru i okolini. * 7. 3. - Slobodan Milošević povređen u saobraćajnoj nezgodi kod Topčiderske zvezde. * 7. - 8. 3. - Etnički lideri BiH razgovaraju u Briselu. Prepucavanje u Čapljini. * [[8. 3.]] - U Beograd stigao gen. Nambijar sa 35-članom prethodnicom snaga UN - sedište UNPROFOR je u Sarajevu. * [[9. 3.]] - Miting u Beogradu, na godišnjicu 9-martovskih demonstracija, zatim studentski protesti koji traže Miloševićevu ostavku, novi ustav, amnestiju za izbegavanje mobilizacije (10 - 12. 3.). * 9. 3. - Konferencija šest republika u Briselu: teme su nasleđe, ekonomski odnosi, BiH. * [[10. 3.]] - [[Eduard Ševarnadze]] dolazi na čelo Gruzije (do 2003). * [[11. 3.]] - Novi kurs, 85 dinara za marku. * [[12. 3.]] - [[Mauricijus]] postaje republika, ostavši u [[Komonvelt nacija|Komonveltu]]. * [[13. 3.]] - Barikade u tuzlanskom području, nakon što su sinoć ubijena dvojica policajaca u Kalesiji; jedan Musliman ubijen na barikadi, vojnik JNA ranjen ispred mostarskog aerodroma. * [[15. 3.]] - [[Prvenstvo Jugoslavije u fudbalu 1991/92.]]: [[FK Velež]] odigrao poslednju utakmicu na [[Stadion HŠK Zrinjski|Stadionu pod Bijelim brijegom]], sa Zemunom, niški Radnički nije došao 29. 3..<ref>[https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-60746909 Rat u Bosni i Hercegovini i fudbal: Kako je sviran kraj za mostarski Velež na Stadionu pod Bijelim brijegom]. bbc.com 15 mart 2022</ref> (stadion 1994. dobija [[HŠK Zrinjski]]). * [[16. 3.]] - Prethodnica Unprofora stiže u UNPA zone u Hrvatskoj. * [[17. 3.]] - Barikade obe strane u Mostaru: presečeni svi putevi i pruge prema gradu, gde Muslimani i Hrvati protestuju zbog ponašanja rezervista JNA a Srbi traže proporcionalno učešće u policiji (barikade uklonjene 18-tog odn. 19-og). * 17. 3. - Referendum u Južnoj Africi: 69% glasača, belaca, je za nastavak anti[[apartheid]]skih reformi. * 17. 3. - Napad samoubice sa kamionetom-bombom na izraelsku ambasadu u Argentini - 29 mrtvih, uglavnom Argentinaca. * [[18. 3.]] - U Sarajevu postignut sporazum, "''[[Kutiljerov plan]]''", "osnova za dalje pregovore"<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/03/18/Progress-made-toward-Bosnia-Hercegovina-agreement/2479700894800/ Progress made toward Bosnia-Hercegovina agreement]. upi.com 1992-03-18</ref> - nezavisna BiH, decentralizovana po etničkom principu - ubrzo dolazi do razlika u tumačenju. * 18. 3. - Beli Južnoafrikanci glasali za političke reforme koje će okončati [[apartheid]]. * 18. 3. - Prikazan film ''[[Basic Instinct]]''. * [[21. 3.]] - Porinuta [[RTOP-11 Kralj Petar Krešimir IV.]]. * [[22. 3.]] - Borbe između HOS i JNA kod Neuma, srpsko-muslimansko prepucavanje kod Goražda. * [[23. 3.]] - Granata pala pored hotela u [[Beli Manastir|Belom Manastiru]] u kome se nalaze belgijski oficiri - bez žrtava. Ima mrtvih u Osijeku i N. Gradiški (učestala kršenja primirja pred postavljanje mirovnjaka). Sukobi kod Neuma, Mostara, B. Broda i Jajca. * [[24. 3.]] - Helsinki: Slovenija, Hrvatska i Gruzija primljene u [[OEBS|KESS]]. Potpisan [[Ugovor o otvorenom nebu]], za osmatranje vojnih snaga (na snazi od 2002, SAD se povukle 2020, Rusija 2021). * [[25. 3.]] - Borbe u [[Bosanski Brod|Bosanskom Brodu]] između Srba podržanih od JNA s jedne i Hrvata i Muslimana podržanih od HV s druge strane. Muslimanska strana će tražiti poništavanje sporazuma od 18. 3.. Lord Carrington kaže u Ljubljani da je Milošević pristao na specijalni status Srba u Hrvatskoj, bez promene granica.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/03/25/Sporadic-clashes-in-Croatia-Bosnia-Hercegovina/2394701499600/ Sporadic clashes in Croatia, Bosnia-Hercegovina]. upi.com MARCH 25, 1992</ref> * [[26. 3.]] - Hrvatsko-muslimanski zločin u selu [[Sijekovac]] kod B. Broda. * 26. 3. - JNA se povukla iz Makedonije. * [[27. 3.]] - Lideri BiH traže plave šlemove povodom borbi u Bosanskom Brodu (do sada 30-tak mrtvih i oko 7.000 izbeglica). * 27. 3. - Sukobi kod [[Neum]]a, između JNA i Hrvatske vojske. * 27. 3. - U Sarajevu proglašen ustav Srpske Republike BiH, zamišljene kao deo nove Jugoslavije. * [[28. 3.]] - [[Alija Izetbegović|Izetbegović]] se predomislio u vezi Kutiljerovog plana. (?) U Derventi dogovoreno primirje u B. Brodu, uglavnom se drži, većina stanovnika prešla u Hrvatsku. * 28. 3. - Kongres srpskih intelektulaca BiH u Sarajevu. * [[30. 3.]] - [[64. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[The Silence of the Lambs]]'', ukupno pet nagrada od sedam nominacija; ''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' četiri nagrade od šest nominacija; najbolji strani film je ''[[Mediterraneo]]''. * 30. 3. - Sastanak lidera BiH u Briselu. Razmena vatre između JNA i policije u Bihaću. === April/Travanj === * [[1. 4.]] - Barikade, od sinoć, i borbe u [[Bijeljina|Bijeljini]], tu su i "[[Arkanovi tigrovi|Arkanovci]]". Nastavak borbi u Bosanskom Brodu. SDS traži intervenciju JNA. * [[3. 4.]] - "Srpske odbrambene snage" preuzimaju kontrolu nad [[Banja Luka|Banja Lukom]]. [[Datoteka:Map of Battle of Kupres toponyms.svg|mini|[[Bitka za Kupres (1992)|Bitka za Kupres]], prva faza]] * 3. 4. - Srpsko-hrvatska [[Bitka za Kupres (1992)|Bitka za Kupres]], HVO i HOS ga zauzimaju dva dana kasnije. Sukob između hrvatskih snaga i JNA u [[Mostar]]u. * 3. 4. - Predsjedništvo Republike BiH dalo saglasnost za mobilizaciju teritorijalne odbrane u općinama koje to žele, a radi stabiliziranja političko-bezbjednosne situacije na njihovim područjima. * [[4. 4.]] - [[Arkan]]ova Srpska garda ovladala je [[Bijeljina|Bijeljinom]]. * 4. 4. - U riječku luku stigao prvi bataljon [[UNPROFOR]]-a, 1.300 Francuza. Artiljerijski dueli u istočnoj Slavoniji. * [[5. 4.]] - Veliki [[Antiratni protesti u Sarajevu 1992.|miting za mir]] u Sarajevu, snajperisti pucali na građane sa Holiday Inn-a, poginuli [[Suada Dilberović]] i [[Olga Sučić]] (za Bošnjake i Hrvate, prve žrtve rata). Građani ušli u Skupštinu BiH. * 5. 4. - Borbe izbile i u Sarajevu,<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/04/05/Fierce-fighting-envelops-Sarajevo/8874702450000/ Fierce fighting envelops Sarajevo]. upi.com APRIL 5, 1992</ref> nakon isticanja srpskog roka, u 14h, za povlačenje naređenja za mobilizaciju TO. Napadnute kasarne JNA, borbe oko aerodroma (→ [[Opsada Sarajeva]]). Borbe oko kasarne u [[Zvornik]]u. * 5. 4. - Prvi međunarodni let ''[[Croatia Airlines]]'', Zagreb-Frankfurt. * [[6. 4.]] - Ministri [[Evropska zajednica|EZ]] priznaju [[BiH]] (efektivno od sutradan), ponuđeno ukidanje sankcija ostatku SFRJ (Srbiji) pod uslovom poštovanja granica i manjinskih prava. * 6. 4. - Granatiran centar Sarajeva, snajperisti ponovo pucaju na demonstrante. Srpska policija zauzela policijsku školu.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/04/06/Bosnia-pushed-toward-civil-war/5801702532800/ Bosnia pushed toward civil war]. upi.com APRIL 6, 1992</ref> Tuđman izjavljuje da Hrvatska mora naći načina da zaštiti Hrvate u BiH. * 6. 4. - Objavljen [[Windows 3.1x]]. * [[7. 4.]] - [[SAD]] priznaju BiH, Sloveniju i Hrvatsku; skinute su sankcije sa Makedonije, još bez priznanja. * 7. 4. - Nakon napada hrvatskih snaga na mostarski aerodrom noćas, avijacija JNA gađala [[Široki Brijeg]] i [[Čitluk]]. * 7. 4. - Srpski napad na [[Foča|Foču]] (Muslimani zauzeli poštu a Srbi radio-stanicu). * 7. 4. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 749|Rezolucija SB UN 749]]: odobreno "što brže" raspoređivanje [[UNPROFOR]]-a. Boutros Ghalijev izveštaj pominje stotinu kršenja primirja dnevno. * 7. 4. - U srpskom Sarajevu osnovana Srpska novinska agencija - [[SRNA]]. Republika Srpska BiH proglašava nezavisnost u Banjaluci, [[Biljana Plavšić]] i [[Nikola Koljević]] napuštaju predsednišvo BiH. * [[8. 4.]] - Bosanska vlada proglašava neposrednu ratnu opasnost, naređuje spajanje TO i Patriotske lige. [[Murat Šabanović]] na [[Višegrad]]skoj brani, preti da će je dići u vazduh ako napadi ne prestanu. * 8. 4. - [[Datoteka:Logo of Croatian Defence Council 2.svg|25px]] Osnovano [[Hrvatsko vijeće obrane]]. * [[9. 4.]] - Arkanovci zauzeli [[Zvornik]], zapadni diplomati govore o 20.000 muslimanskih izbeglica. * 9. 4. - Premijer [[John Major]] i [[Konzervativna stranka (UK)|Konzervativna stranka]], usprkos očekivanja, pobjeđuju na parlamentarnim izborima i zadržavaju vlast u [[UK|Velikoj Britaniji]]. * 9. 4. - Promena vlasti u Albaniji: [[Sali Berisha]], iz Demokratske partije, novi je predsednik (do 1997), nakon što je [[Ramiz Alia]] dao ostavku 3-ćeg. Premijer je [[Aleksandër Meksi]]. * [[10. 4.]] - [[Bitka za Kupres (1992)|Bitka za Kupres]]: JNA povraća mjesto. * [[11. 4.]] - Radio Sarajevo javlja da je JNA preuzela Modriču. * 11. 4. - Prva sesija [[Beogradski krug|Beogradskog kruga]], srpskih antiratnih intelektualaca. * [[12. 4.]] - Uz posredovanje EZ dogovoreno primirje u BiH, bez efekta. JNA izjavljuje da je preuzela Stolac. Mobilizacija u Trebinju i Nevesinju zbog penetracije iz Hrvatske. * 12. 4. - Otvoren ''[[Euro Disneyland]]'' kod Pariza. * [[13. 4.]] - Nove borbe u BiH, otvorene ustave na višegradskoj brani, bez većih posledica. [[Haris Silajdžić]], ino. ministar BiH, u poseti SAD. * 13. 4. - Devalvacija dinara: 200 za marku (oko 560 dinara na crno). * [[14. 4.]] - Kolona Užičkog korpusa JNA ulazi u Višegrad, zvanično na poziv stanovnika, i zauzima branu - zapadne vlade to nazivaju agresijom (SAD sutradan prete Srbiji suspenzijom iz međunarodnih organizacija ako ne povuče snage u roku od 14 dana, ali odustaju). UNHCR kaže da u Bosni ima 134.400 izbeglica, uglavnom Muslimana i Hrvata. * [[15. 4.]] - [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|25px]] Osnovana [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]]. [[Datoteka:Afghanistan politisch 1992.png|mini|Afganistan u vreme [[Mohamad Nadžibula|Nadžibulahovog]] pada]] * [[april]] - Štrajk zaposlenih u [[Radio Beograd]]u, [[Vojislav Šešelj|Šešelj]] na Dnevniku čita spisak novinara koje bi trebalo odstraniti sa državnog RTV. Mirovni projekat "Rimtutituki" beogradskih rokera (pesma "Slušaj 'vamo" s refrenom "Mir, brate, mir"). * [[16. 4.]] - [[Košarkaški klub Partizan]] osvojio Kup evropskih šampiona u [[Istanbul]]u, trojkom [[Aleksandar Đorđević (košarkaš)|Saše Đorđevića]] u poslednjoj sekundi. * 16. 4. - JNA i srpske snage u potpunosti ovladale [[Višegrad]]om. KEBS osuđuje Srbiju i JNA za kršenje integriteta Bosne, preti izbacivanjem. * [[17. 4.]] - Srpske snage zauzele [[Foča|Foču]] nakon višednevnog granatiranja (→ [[Masakri u Foči]]), takođe i [[Bosanski Šamac]], napadaju Derventu. * [[18. 4.]] - Avioni sa američkom pomoći stižu 18-19-og u Sarajevo, koje je izloženo granatiranju nakon ultimatuma radio-televiziji da prekine emitovanje. Radio kaže da su JNA i srpske snage zauzele policijsku stanicu u [[Bratunac|Bratuncu]]. Arkanovci su ušli u Srebrenicu, do 8. maja - pljačke, paljevine i ubistva.<ref>[https://www.dw.com/bs/kako-je-po%C4%8Deo-rat-u-srebrenici/a-44596537 Kako je počeo rat u Srebrenici?]. dw.com 11.07.2018</ref> * [[19. 4.]] - JNA bombarduje [[Mostar]], zahtevajući povratak dvojice nestalih pilota. Narednih dana gađaju i druga mesta u zapadnoj Hercegovini i gube četiri aviona. * 19/[[20. 4.]] - JNA i srpske snage preuzele kontrolu u [[Sanski Most|Sanskom Mostu]]. * [[21. 4.]] - Jako granatiranje i borbe u Sarajevu narednih dana. * [[22. 4.]] - Radio [[B92]] i beogradski Centar za antiratnu akciju organizovali koncert na beogradskom Trgu Republike pod sloganom "Ne računajte na nas", sa 30-50.000 prisutnih. * [[23. 4.]] - EZ na Butmiru dogovara primirje u BiH, koje odmah pada. Srpske snage odbijene od [[Livno|Livna]]. * 23. 4. - UN izjavljuje da su proterani Hrvati iz [[Marinci (Nuštar)|Marinaca]] i [[Sarvaš]]a kod Osijeka. * [[24. 4.]] - [[Datoteka:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|25px]] [[Pešavarski sporazum|Pešavarskim sporazumom]] formirana [[Islamska Država Afganistan]]; većina mudžahedinskih grupa i delovi Nadžibulahovog režima formiraju privremenu vladu. Mudžahedini narednih dana stavljaju [[Kabul]] pod kontrolu, ali [[Građanski rat u Afganistanu (1992-96)|međusobne borbe su već počele]]. * 24. 4. - Srpske snage zauzele [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]] nakon trodnevnih borbi. Izjava Saveta bezbednosti UN zahteva od suseda BiH da prekinu mešanje (i Srbija i Hrvatska odbacuju takve tvrdnje), nema mogućnosti za mirovnjake. * [[26. 4.]] - Na Uskrs uveden [[makedonski denar]] (1:1 za [[jugoslovenski dinar]]). * 26. 4. - Borbe kod Zvornika, srpske snage u kontranapadu zauzimaju nekoliko sela. Avijacija JNA gađa [[Busovača|Busovaču]], jer je tamošnja baza blokirana. [[Datoteka:Yugoslavia 1997 UN map.png|mini|[[SR Jugoslavija]]]] * [[27. 4.]] - [[Datoteka:Flag of Serbia and Montenegro.svg|30px]] Proglašena [[SR Jugoslavija|Savezna Republika Jugoslavija]], koju čine ([[Republika Srbija (1992–2006)|Srbija]] i [[Republika Crna Gora (1992–2006)|Crna Gora]], proglašen je i [[Ustav Savezne Republike Jugoslavije|ustav]]. U pratećoj deklaraciji se kaže da SRJ nema teritorijalnih pretenzija na susedne republike. Zapadni diplomatski predstavnici, osim grčkog, nisu prisutni (zamenjena [[Srbija i Crna Gora|Srbijom i Crnom Gorom]] 2003-2006 pa razdružena). * 27. 4. - Predsjedništvo BiH formalno zahteva povlačenje JNA. * 27. 4. - [[Hans-Dietrich Genscher]] objavljuje da podnosi ostavku, nakon 18 godina kao ministar inozemnih poslova SR Njemačke (u svibnju dolazi [[Klaus Kinkel]], do 1998). * [[28. 4.]] - Izetbegović ipak pristaje otići na pregovore u Lisabon, u direktnim kontaktima će učestovati ministar Silajdžić. * [[29. 4.]] - U [[Los Angeles]]u izbijaju [[Neredi u Los Angelesu 1992|šestodnevni rasni neredi]], nakon što su oslobođena odgovornosti četvorica policajaca optuženih za prebijanje kriminalca Rodneya Kinga. * 29. 4. - Do sada najjače granatiranje Mostara, kao odmazda za napade na pozicije JNA, čija je kasarna blokirana u gradu. Nakon nekoliko dana obnovljeno i granatiranje Sarajeva. * [[29. 4.]] - [[2. 5.]] - U [[Lisabon]]u nastavljeni pregovori o BiH, za neuspeh okrivljeni srpski lideri (nije ispunjeno podizanje barikada i povlačenje artiljerije). * [[30. 4.]] - BiH primljena u [[OEBS|KEBS]]. Kod [[Brčko]]g dignuta u vazduh dva mosta preko Save - početak borbi za grad. <gallery> Balkan battlegrounds LOC 2010588135-14.jpg|Zvornik - Srebrenica, apr.-dec. '92 Balkan battlegrounds LOC 2010588135-8.jpg|Kupres, april '92 Balkan battlegrounds LOC 2010588135-9.jpg|Posavski koridor, april-jun '92 Balkan battlegrounds LOC 2010588135-16.jpg|Hercegovina, Dubrovnik, april-jun '92 </gallery> === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - JNA zauzima predajnik na Vlašiću (ARBiH ga [[Operacija Vlašić|povraća 1995]]). Sledeće večeri počinje artiljerijski okršaj u Sarajevu. * [[2. 5.]] - Jake borbe u centru Sarajeva, na Skenderiji, pošto JNA pokušava deblokirati zgrade komande Druge vojne oblasti i kluba armije, koje su napadnute. U granatiranju i tenovskoj vatri pogođeno više zgrada (zapaljena Glavna pošta). Dobrinja je odsečena od ostatka Sarajeva. * 2. 5. - [[Alija Izetbegović]] i delegacija uhapšeni od strane [[JNA]] na sarajevskom aerodromu, po povratku iz Lisabona i odvedeni u Lukavicu - JNA želi da se povuče iz grada. * 2. 5. - Belgijski oficir, posmatrač EZ, ubijen u Mostaru - optužena JNA. * 2/[[3. 5.]] - Srpske snage kontrolišu [[Doboj]]. * [[3. 5.]] - [[Napad na kolonu JNA u Dobrovoljačkoj ulici]]: prilikom razmene predsednika Izetbegovića za generala Kukanjca i pripadnike JNA, napadnuta kolona i ubijen jedan broj vojnih lica. * 3. 5. - U zračnom napadu na Slavonski Brod stradalo petero djece - ciljan je poslednji most iz Bosne preko Save. * [[4. 5.]] - Počinje [[Opsada Goražda]]. * [[5. 5.]] - Jugoslavija se odriče kontrole nad jedinicama JNA u BiH, građani SRJ se imaju povući do 19. 5.. * 5. 5. - Granatiran Osijek, stradala tri civila, uzbuna u Šibeniku. * 5. 5. - Ruski lideri na [[Krim]]u proglasili samoupravu (otcepljenje?) od [[Ukrajina|Ukrajine]], ali povukli objavu već kroz nekoliko dana. * 5. 5. - Izbija [[Građanski rat u Tadžikistanu]] (do 1997). * [[6. 5.]] - [[Sporazum iz Graca]]: [[Radovan Karadžić|Karadžić]] i [[Mate Boban|Boban]] navodno dele Bosnu. * 6. 5. - Pucano iz snajpera na podsekretara UN Marracka Gouldinga i Aliju Izetbegovića tokom obilaska Baščaršije. * 6. 5. - [[Vojislav Šešelj|Šešelj]] u selu [[Hrtkovci]] (prozvani "Srbislavci") pozvao na proterivanje Hrvata (prema optužnici [[ICTY]]). * [[7. 5.]] - Srpske snage zauzele [[Derventa|Derventu]]. (Tanjug) Hrvatska i srpska strana u Bosni objavile primirje, SAD upozoravaju da neće prihvatiti sporazum nauštrb Muslimana. * [[8. 5.]] - Savezno predsedništvo smenilo 40-tak generala, gen. [[Života Panić]] novi načelnik generalštaba, komandant Druge vojne oblasti gen. Milutin Kukanjac je razrešen. * 8. 5. - Srpske paravojne snage napuštaju [[Srebrenica|Srebrenicu]], zapaljeno je nekoliko desetina kuća i ubijeno 60 Muslimana u gradu i okolini (juče su Muslimani ubili sedmoro Srba u zasedi kod Osmače i danas predsjednika SDS-a u Srebrenici, u zasjedi kod Vidikovca). * [[9. 5.]] - [[Pesma Evrovizije 1992.|Pesma Evrovizije]] u Malmeu: pobedila [[Linda Martin]] iz Irske, [[Ekstra Nena]] iz SRJ ("Ljubim te pesmama") je 13. * [[10. 5.]] - Novo granatiranje i borbe u Sarajevu (oštećeni autobuska stanica, mlekara, sedište Crvenog krsta...). JNA pristala da preda vojnu bolnicu, četiri kasarne i još dva objekta u Sarajevu i baze u Travniku, Zenici i Konjicu. * [[11. 5.]] - Vlade zemalja Evropske zajednice odlučile da povuku ambasadore iz Beograda na konsultacije, jer sve strane u konfliktu snose odgovornost, ali "daleko najveći udeo pada na JNA i beogradske vlasti"; sutradan isto čini i SAD. TV Sarajevo izveštava da je "40.000" izbeglica napustilo Brčko. Srpske snage zauzele [[Kalesija|Kalesiju]] nakon 9 dana borbi. * [[12. 5.]] - [[Datoteka:Patch of the Army of Republika Srpska.svg|25px]] Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini u Banja Luci donela odluku o formiranju [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (gen. [[Ratko Mladić]] postao njen zapovjednik) i proglasila petodnevno primirje. Onesposobljen [[predajnik Hum]], TV-iji Sarajevo ostaje još samo bjelašnički; posmatrači EZ su napustili Sarajevo; pogođena železnička stanica. * 12. 5. - Generalni sekretar UN Butros Gali preporučio da se štab UNPROFOR-a izmesti iz Sarajeva (otišli 17. 5.). * [[13. 5.]] - Li Hongzhi predstavio [[Falun Gong]] u Kini. * [[14. 5.]] - Nakon muslimanskog pokušaja proboja oko [[Ilidža|Ilidže]], do sada najjače granatiranje Sarajeva, pogođen i hotel "Duga", sedište UN i okolne rafinerija i fabrika čokolade. * 14. 5. - [[Janez Drnovšek]] je premijer Slovenije (do 2002, zatim predsednik do 2007). * [[15. 5.]] - Napadnuta [[Tuzlanska kolona|kolona JNA]] prilikom povlačenja iz [[Tuzla|Tuzle]], najmanje 50 ubijenih. Sarajevski radio tvrdi da je JNA ponela oružje sa sobom, protivno dogovoru. * 15. 5. - Prekinuti svi putevi između istočnog i zapadnog dela Srpske republike. * 15. 5. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 752|Rezolucija SB UN 752]]: zahteva se od suseda [[BiH]] da poštuju njen integritet, povlačenje ili stavljanje pod kontrolu bh. vlade jedinica [[JNA]] i [[HV]] i raspuštanje paravojnih jedinica. Takođe se traži od Boutros-Ghalija da sastavi plan za slanje mirovnjaka i slanje humanitarne pomoći u Sarajevo. * 15. 5. - Ulica Maršala Tita u Beogradu preimenovana u Srpskih vladara. * 15. 5. - Još dva MiGa-21 preletela u Hrvatsku (Ivan Selak i Ivica Ivandić). * 15. 5. - UNPROFOR preuzima odgovornost za Istočnu Slavoniju, srpske i hrvatske snage odlaze (JNA objavila 21-og da prekida povlačenje jer mora štititi srpske enklave od hrvatskih napada). [[Datoteka:Balkan battlegrounds LOC 2010588135-15.jpg|mini|150px|Foča-Goražde, maj-decembar '92]] * [[16. 5.]] - Pofalićka bitka, šifra "Grom": za muslimansku stranu, napadom prevenirano presecanje Sarajeva (linijom Pofalići – Kasarna „Maršal Tito“ – Most „Bratstvo-jedinstvo“ – Grbavica); za drugu stranu to je masakr nad Srbima u [[Pofalići]]ma. * 16. 5. - Nizom eksplozija uništen vojni [[Aerodrom Željava]] kod [[Bihać]]a (koštao više od 4 milijarde dolara). * [[17. 5.]] - Veći deo osoblja UN napustio Sarajevo. Organi Srpske republike BiH pozivaju izbeglice da se vrate iz Srbije i jave vojnim vlastima. * [[18. 5.]] - U Sarajevu potpisano tronedeljno primirje, za sutra predviđeno povlačenje JNA iz kasarni. Kolone automobila sa ženama i decom odlaze u pravcu Sarajeva (VRS sutradan zatvara put kod Ilidže). * [[20. 5.]] - Predsedništvo BiH proglašava JNA okupacionom vojskom, a Radovan Karadžić proglašava "opštu mobilizaciju" muškaraca od 18 do 60 i žena do 55 godina starosti. * 20. 5. - SAD povukle prava sletanja JAT-u, nakon što u BiH nije omogućen slobodan prolaz humanitarnim konvojima (jedan pripadnik MKCK je ubijen 18-og). Ovih dana je i naređeno zatvaranje konzulata SRJ u Njujorku i San Francisku do 31-og i proterivanje vojnih atašea. * [[21. 5.]] - Nakon dva dana, oko 5.000 izbeglica iz Sarajeva propušteno iz Ilidže prema Splitu, nakon što je Predsedništvo BiH pristalo da dopremi hranu kasarni Maršal Tito u gradu (na zahtev Ratka Mladića) (?). Granatom zapaljena "[[Olimpijska dvorana Zetra|Zetra]]". * [[22. 5.]] - [[Slovenija]], [[Hrvatska]] i [[BiH]] primljene u [[UN]]. SAD smatraju da bi SRJ morala tražiti učlanjenje, nema konsenzusa za isključenje Beograda iz UN. Silajdžić traži da se primeni Poglavlje 7 Povelje UN (sankcije). * 22. 5. - Suspendovane aktivnosti UNHCR u BiH, nakon otmice 11 kamiona sa hranom i lekovima. * 22 - 29. 5. - Castlemorton Common Festival: kontroverzni slobodni festival i ''[[rave]]'' okuplja 20 - 40.000 ljudi, povod je za Zakon o kriminalnoj pravdi i javnom poretku 1994. * [[22. 5.]] - [[19. 6.]] - [[Smrt 12 banjalučkih beba]]. * [[23. 5.]] - [[Operacija Jaguar]]: HV zauzela brdo Križ iznad [[Bibinje|Bibinja]], blizu Zadra. * 23. 5. - ARBiH povratila Kalesiju - "prvi oslobođeni grad BiH". * 23. 5. - U [[mafija]]škom atentatu ubijen [[italija]]nski istražni sudac [[Giovanni Falcone]]. * [[24. 5.]] - Kosovski Albanci na tajnim izborima izglasali [[Ibrahim Rugova|Ibrahima Rugovu]] za predsednika "Republike Kosovo". * [[25. 5.]] - JNA suspenduje povlačenje iz Sarajeva, navodno jer se gen. Mladić protivi ostavljanju oružja za sobom (juče je napuštena kasarna Viktor Bubanj). [[Sefer Halilović]] je postavljen za komandanta TO BiH. * [[26. 5.]] - Granatiranjem zapaljeno porodilište u sarajevskom naselju Jezero. Ruski ministar Kozirev u Sarajevu, dogovorena deblokada aerodroma (bez efekta). * 26. 5. - [[Opsada Dubrovnika]]: hrvatska [[Operacija Spaljena zemlja]] deblokira grad, nakon povlačenja JNA. * 26. 5. - Vlada SRJ nudi UN, koje razmatraju sankcije protiv nje, saradnju u okončanju borbi u BiH. * [[27. 5.]] - [[Masakr u ulici Vase Miskina]] u Sarajevu. JNA uveče napustila kasarnu "Jusuf Džonlić" (srpska TO drži jednu polovinu do jula). * 27. 5. - EZ donela odluku o delimičnom trgovačkom embargu protiv SRJ. * [[28. 5.]] - Srpska pravoslavna crkva poziva Slobodana Miloševića na ostavku, traži vladu nacionalnog jedinstva i spasa, faktički podržava opozicioni bojkot izbora; takođe podržava jedinstvo srpskog naroda i srpskih zemalja, kritikuje sankcije EZ. * [[29. 5.]] - Jako granatiranje Sarajeva, prvi put se koriste i VBR-ovi. Dubrovnik granatiran prvi put od decembra, sa zemlje i mora. * [[30. 5.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 757|Rezolucija SB UN 757]]: '''ekonomske sankcije''' prema [[SR Jugoslavija|SR Jugoslaviji]] zbog nesprovođenja rezolucije 752 (Kina i Zimbabve uzdržani) - trgovački embargo, uključujući naftu, prekid vazdušnog i morskog saobraćaja, sportske, kulturne i naučne saradnje. * 30. 5. - Pre glasanja o sankcijama, Milošević poslao otvoreno pismo SDS BiH u kome osuđuje bombardovanje Sarajeva i traži da odgovorne treba pozvati na odgovornost. Poziva SAD i Rusiju da donesu mir u BiH. * 30. 5. - ARBiH napada kasarnu Maršal Tito a VRS Dobrinju III i Koševo. JNA napušta akademiju u Pazariću. * 30. 5. - Pokrenut franko-nemački kanal kulture ''[[Arte]]''. * Treća dekada maja - U okolini [[Prijedor]]a osnovani logori [[Keraterm]], [[Trnopolje]] i [[Omarska]]; napadnuta muslimanska sela [[Hambarine]] i [[Kozarac (Prijedor)|Kozarac]]. Takođe napadnuta srpska sela oko [[Konjic]]a, počinjeni ratni zločini. * [[31. 5.]] - U Prijedoru naređeno da nesrbi obilježe kuće bijelim čaršafima ili zastavama, te da na rukama nose bijele trake (od 2012. Dan bijelih traka). * 31. 5. - Granatiranje [[Trnovo (FBiH)|Trnova]], većina Muslimana zatim napušta mjesto. * 31. 5. - [[Datoteka:Ballot.gif|25px|Izbori]] Izbori za savezno Veće građana u SR Jugoslaviji: [[SPS]] 73, [[SRS]] 33, [[DPS]] Crne Gore 23 mesta; izbore bojkotuju [[DS]] i koalicija [[DEPOS]] (Demokratski pokret Srbije koji čine [[SPO]], nacionalno krilo DS [kasniji [[DSS]]], [[GSS]], [[Liberali Srbije|Nova Demokratija]]) - odziv je oko 56%. Istovremeno neuspeli referendum o grbu i himni Srbije (najviše za štit sa četiri ocila i Marš na Drinu). * 31. 5. - "Crni flor" - najveći [[Antiratni protesti u Beogradu 1991-1992|antiratni protest]] u Beogradu.<ref>Tamara Spaić [https://pescanik.net/crni-flor/ Crni flor]. pescanik.net 01/06/2021</ref> * 31. 5. - Jugoslavija zamenjena Danskom na predstojećem Evropskom prvenstvu u fudbalu, tim se vraća u zemlju sa priprema. * 24 - 31. 5. - [[JRM]] napustila [[Vis]] i [[Lastovo]]. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - U SRJ se uvode bonovi za benzin, nestašica i nekih drugih proizvoda. [[Datoteka:Sarajevo 8 june 1992.jpg|mini|200px|left|Sarajevo]] * 1. 6. - Objavljen izveštaj gen. sekretara UN o situaciji u BiH: situacija je složena, Hrvatska nije povukla trupe iz zemlje (neki diplomati nezadovoljni što izveštaj nije objavljen pre glasanja o sankcijama SRJ).<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/06/03/Diplomats-question-UN-leaders-report-on-Bosnia-Hercegovina/1699707544000/ Diplomats question U.N. leader's report on Bosnia-Hercegovina]. upi.com</ref> * 1. 6. - [[Nenad Kecmanović]] i [[Mirko Pejanović]] ulaze u Predsjedništvo BiH (Kecmanović već sledećeg meseca odlazi u Beograd). * 1. 6. - Hrvatska je članica [[UNESCO]]. * [[2. 6.]] - Referendum u [[Danska|Danskoj]] o [[Mastrihtski ugovor|Mastrihtskom ugovoru]]: 50,7% protiv. * 2. 6. - Humanitarni konvoj UN prema Dobrinji je zaustavljen paljbom, jedna osoba poginula. * [[3. 6.]] - Grupa studenata na Beogradskom univerzitetu počinje protest. * 3 - 12. 6. - [[Masakr u Ledićima 1992.|Masakr u Ledićima]] kod Trnova, ubijeno 24 Srba. * 3 - 14. 6. - [[Zemaljski samit]] ili Konferencija u Riju: usvojeni su Okvirna konvencija o promeni klime i Konvencija o biološkom diverzitetu. * [[4. 6.]] - Sastanak NATO-a u Oslu: u principu pristaje da podrži mirovne operacije u Istočnoj Evropi, ako to KEBS zatraži; osuđena beogradska vlada ali i hrvatsko mešanje u BiH. * 4. 6.? - Hrvatska artiljerija gađa Trebinje, a granatiranje Dubrovnika se nastavlja do 8-og.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/06/09/Opposing-forces-meet-on-fate-of-residents-trapped-by-fighting/6008708062400/ Opposing forces meet on fate of residents trapped by fighting]. upi.com</ref> * [[5. 6.]] - Evakuacija poslednje kasarne u Sarajevu, "Maršal Tito", bez teškog oružja. Postignut sporazum o otvaranju aerodroma za humanitarne pošiljke. * 6. 6. - [[Monika Seleš]] po treći put zaredom osvojila French Open. * 6/[[7. 6.]] - Jako granatiranje Sarajeva, uništena napuštena kasarna "Maršal Tito", pogođeni mlekara, pekara. Oštećenje visokonaponskog voda izaziva nestanak vode, glavna pekara ne radi. * 7. 6. - U Sloveniji ubijen političar [[Ivan Kramberger]], navodno slučajno. [[Datoteka:Operacija Lipanjske zore.png|mini|200px|[[Operacija Lipanjske zore]]]] * 7 - 26. 6. - [[Operacija Lipanjske zore]] (Čagalj) - hrvatski uspjeh u dolini Neretve. [[Čapljina]] oslobođena 8-og, zapadni dio Mostara 11-og, Stolac 13-og. Operacija je praćena etničkim čišćenjem Srba, zločinima i razaranjem objekata. * [[8. 6.]] - Prvi pokušaj deblokade Sarajeva: TO BiH napada na više mesta, zauzima brdo Žuč iznad zapadnog dela grada.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/06/09/Government-defense-forces-exchanged-fire-with-Serbian-guerrillas-Tuesday/6300708062400/ Government defense forces exchanged fire with Serbian guerrillas Tuesday...]. upi.com</ref> Zauzima Mojmilo, gubi ga sutradan. Veći deo Sarajeva bez struje i vode (struja donekle opravljena 16-og). * 8. 6. - Predsednik BiH Alija Izetbegović traži od SAD vazdušne udare na srpske artiljerijske pozicije oko Sarajeva, posle trodnevnog granatiranja. (?) * 8. 6. - [[Narodna banka Srbije|NBS]] dozvoljava [[Dafiment banka|Dafiment banci]] obavljanje devizno-valutnih poslova (u registar upisana [[2. 6.]], po drugi put). * 8. 6. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 758|Rezolucija SB UN 758]]: pojačana snaga i mandat UNPROFOR-a. Ovlašćeno slanje bataljona od 1.000 ljudi za preuzimanje sarajevskog aerodroma. * [[9. 6.]] - Studentske demonstracije u Podgorici osuđuju razaranje Sarajeva. * 9. 6. - Sporazum JNA i HV u Cavtatu o razmeni zarobljenih i humanitarnoj pomoći za to mesto. * [[10. 6.]] - [[Masakr u Čemernu]]: u selu kod Ilijaša ubijeno 32-oje Srba. * 10. 6. - Kod Mojmila, na ulazu u Sarajevo, napadnut konvoj UNPROFOR-a koji je trebao dočekati gen. MacKenzieja, čiji je zadatak da ispregovara otvaranje aerodroma. * [[11. 6.]] - Prvo zasedanje [[Skupština SRJ|Savezne skupštine SRJ]], za predsednika Veća građana izabran je [[Jugoslav Kostić]] (do 1993). * 11. 6. - Beogradski taksisti protestuju, tražeći više benzina na bonove, zakačili se sa Vojislavom Šešeljem. * [[12. 6.]] - Neuspešni muslimanski kontranapad na Vracama ([[Juka Prazina]]). Karadžić najavljuje jednostrano primirje za 15-ti (potpisano 14-og uveče), traži bar 800 UN posmatrača. * 12. 6. - Napad VRS na [[Bihać]] - [[Opsada Bihaća|opsada]] traje do avgusta 1995. * [[13. 6.]] - Klečeći protest muzičara i kompozitora ispred Predsedništva Srbije. Stejt Department savetuje Amerikancima da napuste Srbiju i Crnu Goru. * 13. 6. - "Trenutak Sister Souljah": kandidat [[Bill Clinton]] tokom sastanka sa Duginom koalicijom [[Jesse Jackson]]a oštro kritikovao crnu "reptivistkinju" [[Sister Souljah]] zbog komentara u vezi nemira u Los Angelesu. [[Datoteka:Balkan_battlegrounds_LOC_2010588135-10.jpg|mini|200px|Posavski koridor, jun-jul '92]] [[Datoteka:Balkan battlegrounds LOC 2010588135-17.jpg|mini|150px|Hercegovina, Dubrovnik, jun-oktobar '92]] * [[14. 6.]] - Hrvatske snage prelaze na lijevu stranu Neretve u Mostaru. * [[14. 6.|14]] - [[26. 6.]] - [[Operacija Koridor]] - opet uspostavljena veza između dve polovine Srpske republike BiH. * [[14. 6.]] - Litija prolazi Beogradom na čelu sa Patrijarhom Pavlom, prva posle 45 godina, za mir i protiv vlasti. Zasebni protest "Poslednje zvono", sa budilnicima, ispred Savezne skupštine. [[Datoteka:Dobrica Ćosić 2021 stamp of Serbia.jpg|mini|150px|left|[[Dobrica Ćosić]] na markici]] * [[15. 6.]] - [[Dobrica Ćosić]] izabran za prvog [[Spisak predsednika Jugoslavije|predsednika SRJ]] (smenjen posle nepunih godinu dana). * 15. 6. - [[Studentski protesti 1992.]] u Beogradu, do 10. jula - veliko okupljanje ispred rektorata, objavljen štrajk do Miloševićeve ostavke (trajaće do 10. jula, Šešelj pokazuje pištolj studentima 9-og). DEPOS je pomerio svoj protestni sabor sa 21. juna. * 15. 6. - Zajednička izjava predsednikâ Izetbegovića i Tuđmana pominje udružene vojne napore protiv "zajedničkog neprijatelja". * 15. 6. - Srušena pravoslavna [[Saborna crkva u Mostaru]]. * [[16. 6.]] - U Dobrinji poginuo novinar "Mladine" Ivo Štandeker, ranjena američka fotoreporterka Jana Schneider. * [[17. 6.]] - Nakon dva mirnija dana, novo granatiranje Sarajeva. Srpske snage napadaju Dobrinju (blizu sarajevskog aerodroma). * 17. 6. - Milošević primio delegaciju studenata i profesora (studentski lider [[Dragan Đilas]]): odbija studentske zahteve. * 17. 6. - Sporazum o razumevanju američkog i ruskog predsednika, Buša i [[Boris Jeljcin|Jeljcina]], o redukciji naoružanja (kasnije kodifikovan kao [[START II]]). * [[18. 6.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 760|Rezolucija SB UN 760]]: iz sankcija prema SRJ izuzeta humanitarna roba (hrana, lekovi...). * 18. 6. - [[Smrt 12 banjalučkih beba]]: iz medicinskog centra u Banjaluci javljaju da je 14 osoba umrlo zbog nedostatka kiseonika, od toga 11 beba. Privatni francuski konvoj stiže u Sarajevo iz Beograda sa 180 tona pomoći, nakon 53 sata putovanja; istog dana stiže UNPROFOR-ov konvoj sa posmatračima. * [[19. 6.]] - ARBiH u Sarajevu napada Nedžariće. Borbe u Dobrinji i oko aerodroma. * [[19. 6.|19]] - [[20. 6.]] - Počeci [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Bošnjačko-hrvatskog sukoba]]: neuspeli napadi [[HVO]]-a na Muslimane u [[Novi Travnik|Novom Travniku]] i [[Gornji Vakuf|Gornjem Vakufu]]. * 19 - 21. 6. - [[Rat u Pridnjestrovlju]]: Bitka za Tighinu/[[Bender, Moldavija|Bender]], na desnoj obali [[Dnjestar|Dnjestra,]] najveći je okršaj sukoba; moldavske trupe su ušle u grad, ali su pridnjestrovske snage u kontranapadu povratile pozicije. * [[20. 6.]] - Predsjedništvo BiH proglašava ratno stanje i naređuje opštu mobilizaciju. Napadnut konvoj posmatrača koji su se povlačili iz aerodroma. Zgrada "Oslobođenja" u plamenu. Srbi napuštaju okolinu Visokog. * 20. 6. - Dogovor [[Češka|Češke]] i [[Slovačka|Slovačke]] ([[Vaclav Klaus]] i [[Vladimir Mečijar]]) o mirnom razlazu [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]. * 20. 6. - [[Estonska kruna]] zamenjuje rublju u odnosu 1:10 (zamenjena eurom 2011). * [[21. 6.]] - [[Napad na Miljevački plato]] kod [[Drniš]]a, ubijeno 40 teritorijalaca [[RSK]]. Sutradan granatiran [[Knin]]. * [[22. 6.]] - UNPROFOR preuzima odgovornost za Sektor Zapad, u zapadnoj Slavoniji. * 22. 6. - U [[Jekaterinburg]]u pronađen kostur posljednjeg ruskog cara [[Nikolaj II|Nikolaja II]] i carice Aleksandre. * [[23. 6.]] - Jako granatiranje Sarajeva, ponovo nestanak struje u velikom delu grada, avioni oštetili predajnik na Bjelašnici. * 23. 6. - Njujorški mafijaški bos [[John Gotti]] osuđen na doživotni zatvor. * [[24. 6.]] - Između Prnjavora i Dervente oboren prvi hrvatski MiG, sa puk. Antunom Radošem. * 24. 6. - [[Prvi južnoosetijski rat]] se završava primirjem uz rusko posredovanje - područje je podeljeno između separatista i vlade, [[Gruzijsko-osetijski sukob]] je na pauzi do 2004. * [[25. 6.]] - Carrington razgovara u Strasbourgu sa Miloševićem, Tuđmanom i Silajdžićem - krivi Miloševićevu "tvrdoglavost" za pat-poziciju. * [[26. 6.]] - Finale [[Euro 1992]] u Gothenborgu, Švedska: Danska, zamena za Jugoslaviju, pobedila je Nemačku 2:0. * 26. 6. - [[Operacija Koridor]] 92: na liniji Živkovo Polje-Filomena-rječica Tolisa kod Modriče se sastali Prvi krajiški i Istočnobosanski korpus, tj. dve polovine RS. Dva dana kasnije VRS zauzima i [[Modriča|Modriču]]. * 26. 6. - Završetak "Lipanjskih zora" (Dan oslobođenja mostarske općine). * 26. 6. - Generalni sekretar UN traži od Srba da prekinu napade na Sarajevo i stave svoje teško oružje pod kontrolu UN. * 26. 6. - Vojni sud JNA u Beogradu osuđuje na smrt Martina Sabljića, Zorana Šipoša i Nikolu Čibarića za zločine u Vukovaru. * [[27. 6.]] - U [[Višegrad]]u zapaljeno 70 Muslimana ([[Milan Lukić]] osuđen pred Haškim tribunalom). * [[28. 6.]] - Francuski predsednik [[François Mitterrand]] iznenada posetio Sarajevo. Dva francuska aviona sa hranom i lekovima su letela prema gradu, ali su zbog borbi oko aerodroma skrenuli u Split. * [[28. 6.]] - [[5. 7.]] - [[Vidovdanski sabor 1992.]] - DEPOS (Demokratski pokret Srbije) organizuje proteste u Beogradu koji traže Miloševićevu ostavku, tu je i krunski princ [[Aleksandar Karađorđević]], [[Patrijarh Pavle]] traži kraj nasilja u BiH. * [[29. 6.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 761|Rezolucija SB UN 761]]: odobreni dodatni elementi Unprofora, 1.100 kanadskih vojnika, za bezbednost i funkcionisanje sarajevskog aerodroma, sa kojeg se povlače snage VRS, a istaknuta je zastava UN. Sleteo je jedan francuski avion sa pomoći. * 29. 6. - Telohranitelj ubio [[alžir]]skog šefa države [[Mohamed Boudiaf|Mohameda Boudiafa]]. * [[30. 6.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 762|Rezolucija SB UN 762]]: od Hrvatske se traži povlačenje na položaje od pre [[21. 6.]], a od jedinica JNA zaostalih u Hrvatskoj, kao i srpskih teritorijalaca i paravojnih formacija da se pridržavaju mirovnog plana. * 30. 6. - Studentska šetnja Beogradom (na "Vidovdanskom saboru" je znatno opao broj prisutnih). === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - Jugoslovenski dinar: skinuta jedna nula, vezuje se za dolar umesto za marku (zvanično 200:1), inflacija je 102%. Datum izdanja novčanica od 100 dinara (djevojka sa maramom) i 500 dinara (mladić). * 1. 7. - Izdat [[Bosanskohercegovački dinar]] - vredi samo na područjima pod kontrolom [[ARBIH]]. U ovo vreme je izdat i [[dinar Republike Srpske]], a na prostorima pod kontrolom HVO će se koristiti [[hrvatski dinar]] - svuda vredi [[Njemačka marka|marka]]. * 1. 7. - Karadžić objavio da je naredio primirje. * {{circa}} 1. 7. - Američka mornarica i vazduhoplovstvo se nalaze nekoliko dana u Jadranu, radi davanja podrške humanitarnim operacijama.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/07/01/Bush-says-US-force-off-Yugoslav-coast-shows-Washington-serious/7777709963200/ Bush says U.S. force off Yugoslav coast shows Washington 'serious']. upi.com JULY 1, 1992</ref> * 1 - 2. 7. - Velike protestne šetnje u Beogradu. * 1 - [[13. 7.]] - Hrvatska [[Operacija Tigar (1992)|Operacija Tigar]]: zauzimaju visove kod Dubrovnika. [[Datoteka:Sarajevo Airport from Trebević.jpg|mini|300px|Sarajevski aerodrom i Dobrinja, sa Trebevića (2017)]] * [[2. 7.]] - Prvi kanadski vojnici stižu na sarajevski aerodrom, kao i tri aviona. Operacija ''Provide Promise'' traje do januara 1996, sa 12.886 letova aviona iz 21 zemlje, sa dostavljenih 159.622 tone pomoći i odvezenih 1.300 ranjenih. Borbe oko trga Pere Kosorića. * [[3. 7.]] - [[Herceg-Bosna]] donosi odluku "o privremenom ustrojstvu izvršne vlasti i uprave na području HZ HB" - [[Mate Boban]] u Grudama proglašava samoupravu (SAD izjavljuju 6-og da se protive tom pokušaju). Ministar obrane BiH Jerko Doko izjavljuje da će HVO biti pod jedinstvenom komandom sa snagama BiH. * 3. 7. - Posrednik lord Carrington u Sarajevu: Izetbegović ne želi etničke regione a Karadžiću bi oni bili samo osnova za pregovore. * 3. 7. - [[Milan Panić]], mandatar savezne vlade, stigao u Beograd, nakon što su ga vlasti SAD izuzele od sankcija prema SRJ. * 6. 7. - [[Operacija Koridor]] 92: VRS zauzima [[Derventa|Derventu]] (Dan oslobođenja je 4. 7.). * [[6. 7.|6]]-[[29. 7.]] [[Kriza razoružanja Iraka]]: [[irak|iračka]] vlada odbija pristup posmatračima UN u Ministarstvo poljoprivrede, ovi neko vreme "kampuju" ispred zgrade. * 6-[[7. 7.]] - Samit G-7 u Minhenu: ne treba isključivati vojna sredstva za ispunjenje humanitarnih ciljeva u BiH. * [[7. 7.]] - Policija uveče sprečila studentsku šetnju do Miloševićeve rezidencije, studenti tokom noći blokirali više punktova u Beogradu. Farmeri sutradan blokiraju puteve severno od Beograda - traže više cene žita i više dizela (Vidovdanski sabor je završen 5-og). * 8 - 10. 7. - Sastanak [[OEBS|KEBS]] u Helsinkiju: suspendovano članstvo SRJ, jer je okrivljena za agresiju prema susedima (mandatar Panić je tražio da se odluka odloži za 100 dana). Sastanak Izetbegović-Buš 9-og. Buš šalje dva broda u Jadran, isključuje slanje vojnika. [[Zapadnoevropska unija|WEU]] i NATO su na margini sastanka dogovorili slanje mornarice za nadzor embarga. * [[9. 7.]] - Skupština Srbije usvaja niz zakona kojima se "Miloševiću daje kontrola nad ekonomijom".<ref>[http://www.pravno-informacioni-sistem.rs/arhslgl/numberOverview/sgarh/14280# Службени гласник РС 46/1992 | Датум: 09.07.1992]. pravno-informacioni-sistem.rs</ref><ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/07/09/Serbias-communists-take-control-of-republics-economy/7531710654400/ Serbia's communists take control of republic's economy]. upi.com JULY 9, 1992</ref> Studenti ponovo šetaju gradom, Šešelj im nakon koškanja ispred skupštine pokazuje pištolj. * 9. 7. - UN u Beogradu postigao sporazum sa predsednikom RSK [[Goran Hadžić|Goranom Hadžićem]] o povratku "ružičastih zona" [[UNPA]] pod hrvatsku kontrolu. * [[10. 7.]] - [[Manuel Noriega]] osuđen na 40 godina zatvora u Majamiju, zbog trgovine drogom. * [[11. 7.]] - Ofanziva srpskih snaga na [[Goražde]]. * [[12. 7.]] - Zločini nad Srbima u okolini Srebrenice. * [[13. 7.]] - Bos. Srbi zauzimaju [[Odžak]]. Sarajevo bez struje. * 13. 7. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 764|Rez. SB UN 764]]: UNPROFOR na sarajevskom aerodromu pojačati za 500 ljudi, reafirmiše se da se sve strane moraju pridržavati [[Ženevske konvencije|Ženevskih konvencija]] i da će svi koji čine ili naređuju njihovo kršenje biti pojedinačno odgovorni (osnova [[ICTY|Haškog tribunala]]). * 13. 7. - Laburista [[Yitzhak Rabin]] je novi premijer Izraela, nakon [[Yitzhak Shamir|Yitzhaka Shamira]] iz Likuda (do atentata 1995). * [[14. 7.]] - [[Milan Panić]], [[SAD|američki]] biznismen srpskog porekla, postao prvi premijer SR Jugoslavije; uzima i resor odbrane - njegova politika je suprotstavljena Miloševićevoj, smenjen je krajem godine. * [[15. 7.]] - Granata ubila osam izbjeglica na igralištu u Slavonskom Brodu. Nemačka šalje jedan razarač u NATO-ovu operaciju nadzora u Jadranu - prva inostrana nehumanitarna misija te zemlje od svetskog rata. * [[16. 7.]] - Počinje operacija ''Maritime Monitor'': brodovi NATO i [[Zapadnoevropska unija|Zapadnoevropske unije]] nadgledaju na Jadranu sprovođenje sankcija protiv SRJ (prva takva operacija od Drugog svetskog rata); u novembru je zamenjuje operacija ''Maritime Guard''. VRS odsekla [[Bosanski Brod]]. * [[17. 7.]] - U Londonu dogovoreno 14-dnevno primirje u BiH, od 19-og, i stavljanje teškog oružja pod kontrolu UN. * [[17. 7.|17]] - [[20. 7.]] - 39. [[Pulski filmski festival]], prvi u samostalnoj Hrvatskoj: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Zlatna arena]] za film "[[Priča iz Hrvatske]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/39-pulski-filmski-festival/ 39. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803124509/https://arhiv.pulafilmfestival.hr/39-pulski-filmski-festival/ |date=2021-08-03 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[19. 7.]] - Premijer SRJ Milan Panić u poseti Sarajevu. * 19. 7. - Italijanska mafija ubila još jednog sudiju, [[Paolo Borsellino|Paola Borsellina]]; u eksploziji auto-bombe je poginulo i petoro policajaca iz pratnje. * [[20. 7.]] - Zbog jakih borbi, uprkos primirju dogovorenom pred EZ, na jedan dan suspendovan vazdušni humanitarni most prema Sarajevu. [[Datoteka:Transnistria since Asybaris.jpg|mini|120px|[[Pridnjestrovlje]]]] * [[21. 7.]] - Tuđman i Izetbegović potpisuju u Zagrebu Sporazum o prijateljstvu i suradnji Hrvatske i BiH. * 21. 7. - Gen. [[Lewis MacKenzie]], komandant operacija UN u Sarajevu, tvrdi da sve strane krše pravila ratovanja. * 21. 7. - Carrington u Beogradu: lideri Krajine odustaju od zahteva za nezavisnost kao preduslova za pregovore sa Hrvatskom. * 21. 7. - Zaključeno je primirje u [[Rat u Pridnjestrovlju|Ratu u Pridnjestrovlju]]. * [[23. 7.]] - Konvoj od oko 7-10.000, uglavnom muslimanskih, izbeglica iz [[Bosanski Novi|Bosanskog Novog]] krenuo prema Karlovcu (deo izbeglica je zatim prevezen vozovima u Nemačku). * 23. 7. - [[Abhazija]] proglasila nezavisnost od [[Gruzija|Gruzije]] - sledećeg meseca izbija rat. * [[25. 7.]] - [[9. 8.]] - [[Olimpijada 1992|Olimpijada]] u [[Barcelona|Barceloni]]. Debituju Slovenija (2 bronze u veslanju), BiH, i [[Hrvatska na OI 1992.|Hrvatska]] (medalje: muška košarka srebro, teniseri dve bronze - [[Goran Ivanišević]] pojedinačno i u dublu sa [[Goran Prpić|Prpićem]]). Iz SR Jugoslavije smeju nastupiti samo pojedinci pod naslovom [[Nezavisni učesnici na Letnjim olimpijskim igrama 1992.|nezavisnih učesnika]] (medalje osvajaju [[Jasna Šekarić]] [srebro], te [[Aranka Binder]] i [[Stevan Pletikosić]] [bronze], svi u streljačkim disciplinama). [[Datoteka:L'arquer. Rosa Serra. 2012.JPG|mini|"Olimpijski strelac" i kotao za olimpijski plamen u Barceloni]] * [[26. 7.]] - Izdvajanjem iz [[Demokratska stranka (Srbija)|DS]] nastaje [[Demokratska stranka Srbije]], na čelu sa [[Vojislav Koštunica|Vojislavom Koštunicom]]. * [[27. 7.]] - Mirovnjaci iz Francuske, Egipta i Ukrajine počinju zamenu kanadskih na sarajevskom aerodromu. Nastavak razgovora u Londonu - do 29-og, Silajdžić odbija razgovore dok se ne prekinu borbe. * [[29. 7.]] - U Sarajevo iz Splita stiže UNHCR-ov konvoj od 25 kamiona, do sada najveći. Zakon u Srbiji otežava organizovanje demonstracija. Panić u Londonu potvrđuje postojanje srpskih logora, nazivajući ih sramotom (ranije je Krajišnik tražio puštanje Srba iz muslimanskih i hrvatskih logora). Telefonske veze sa Sarajevom u prekidu. * 30. 7. - Ofanziva ARBiH oko Sarajeva, aerodrom nakratko zatvoren 31-og zbog granatiranja. * [[31. 7.]] - "[[Politika (novine)|Politika]]" štrajkuje zbog pokušaja podržavljenja - prvi put nakon 1944. da novine nisu izašle. * 31. 7. - Karadžić kaže da BiH kao država ne postoji, poriče postojanje srpskih logora, Srbi bi bili srećni delićem hrvatske obale uz Crnu Goru. * 31. 7. - [[Gruzija]] primljena u UN. === Avgust/August/Kolovoz === * [[1. 8.]] - Izdate nove novčanice od 1000 dinara (Nikola Tesla) i 5.000 dinara (Ivo Andrić). * 1. 8. - Evakuacija siročića autobusom iz Sarajeva, dve bebe stradale od snajpera. * [[2. 8.]] - [[Datoteka:Coat of arms of Croatia.svg|20px]] Izbori u Hrvatskoj, prvi posle neovisnosti: [[Parlamentarni izbori u Hrvatskoj 1992|parlamentarni]] (apsolutna većina za [[HDZ]], 85 mandata) i [[Predsjednički izbori u Hrvatskoj 1992|predsjednički]] ([[Franjo Tuđman]] skoro 57%). * [[3. 8.]] - U Jovanici kod [[Gornji Milanovac|Gornjeg Milanovca]] pronađeno arheološko nalazište iz ranog [[paleolit]]a, [[ašelska kultura]]. [[Datoteka:Manjača Camp.jpg|mini|Logor Manjača]] * [[4. 8.]] - Savet bezbednosti UN zahteva slobodan pristup Crvenom krstu i drugima agencijama svim logorima i zatvorima, nakon izveštaja o "srpskim konc-logorima" (Keraterm, Omarska, Manjača, Trnopolje). Sarajevski aerodrom zatvoren na tri dana zbog granatiranja. Prekinut vodovod na Ilidži, veći deo Sarajeva nema vodu, jake borbe sledeće noći. * [[5. 8.]] - Međunarodni komitet Crvenog krsta: sve tri strane u BiH imaju centre za pritvor u kojima se krše ljudska prava. * [[6. 8.]] - Vatikan podržava intervenciju u BiH, kako bi se razoružali "oni koji bi da ubijaju". * [[7. 8.]] - ''Guardian'' objavljuje reportažu iz "istražnog centra" Omarska. Veći deo Sarajeva bez struje, što povlači i nestanak vode. * 7. 8. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 769|Rez. SB UN 769]]: odobreno pojačanje snage i mandata Unprofora. * 7. 8. - [[Hrvatske obrambene snage]] (Blaž Kraljević) zauzimaju delove opštine [[Trebinje]]. * [[8. 8.]] - [[Aleksa Buha]], ministar ino. poslova SrR BiH, izjavio u Beogradu da su Srbi u inostranstvu ponudili da učestvuju u kamikaze misijama po Evropi u slučaju "zapadne agresije" (''NY Times''). * 8. 8. - Finale olimpijskog košarkaškog turnira: američki ''[[Dream Team]]'' je pobedio Hrvatsku sa 117:85. * [[9. 8.]] - [[Blaž Kraljević]], komandant [[HOS]] Hercegovine i general [[ARBIH]], i još osam pripadnika HOS poginuli u sukobu sa HVO u Kruševu kod Mostara. * 9 - 10. 8. - Paddy Ashdown obišao logore Kula kod Sarajeva i Manjača: loši uslovi ali nema sistematske torture ni ubijanja. * [[10. 8.]] - Tuđman podržava zapadnu intervenciju u BiH, koja bi trebala imati tri teritorijalne jedinice, strahuje od islamskog fundamentalizma. * [[12. 8.]] - Srpska Republika Bosna i Hercegovina promenila ime u [[Republika Srpska]]. Evakuacija 300 žena i dece iz Sarajeva, prema sporazumu RS, UNPROFOR i Dečije ambasade. * 12. 8. - Završena hrvatska [[Operacija Oslobođena zemlja]] u zaleđu Dubrovnika. * 12. 8. - Završen nacrt Severnoameričkog sporazuma o slobodnoj trgovini (NAFTA) - ratifikovan 1993, uz dodatke, na snazi 1994-2020. * [[13. 8.]] - Savet bezbednosti UN donosi rezolucije [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 770|770]] i [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 771|771]]: prvom se na osnovu poglavlja VII [[Povelja Ujedinjenih Nacija|Povelje Ujedinjenih nacija]] zahteva prekid borbi u BiH, slobodan pristup logorima i zatvorima i olakšanje dostave humanitarne pomoći, ako treba i silom (Kina, Indija i Zimbabve uzdržani). Drugom se osuđuju masovna kršenja humanitarnog prava i prvi put pominje "[[etničko čišćenje]]". * 13. 8. - Poseta premijera SRJ Panića Sarajevu, snajperom ubijen američki TV producent iz pratnje. * 13. 8. - SRJ, premijer Panić, priznaje Sloveniju. * 13. 8. - [[Lawrence Eagleburger]] je v.d. državnog sekretara SAD, nakon [[James Baker|Jamesa Bakera]]. [[Datoteka:1992 Georgia war.svg|mini|200px|Početak [[Rat u Abhaziji (1992–1993)|Rata u Abhaziji]]]] * [[14. 8.]] - Kod osječkog naselja [[Nemetina]] najveća razmena zarobljenika, po Budimpeštanskom sporazumu premijera SRJ i RH od 7. 8. (kasnije Dan sjećanja na zatočene i nestale tijekom Domovinskog rata). * 14. 8. - Počinje [[Rat u Abhaziji (1992–1993)|Rat u Abhaziji]]: gruzinske snage su poslate da povrate kontrolu nad [[Abhazija|Abhazijom]], separatistička vlada je napustila [[Suhumi]] četiri dana kasnije. * [[15. 8.]] - Prvi konvoj UNHCR stigao u Goražde. Srbi optužuju da je doneseno i oružje odn. da su muslimanski borci upotrebili konvoj kao štit. * [[15. 8.|15]] - [[28. 8.]] - Operacija Krug: ARBiH oslobađa lijevu obalu Drine kod Goražda. * [[17. 8.]] - U granatiranju zapaljen sarajevski [[Hotel Evropa (Sarajevo)|hotel Europa]]. * [[18. 8.]] - Uspostavljeni diplomatski odnosi SAD sa Slovenijom, Hrvatskom i BiH. Oko 1.000 žena i dece je evakuisano iz Sarajeva prema Beogradu. Sarajevski aerodrom zatvoren dva dana nakon što je kod Kiseljaka pucano na britanski avion. * [[19. 8.]] - Delegacija KEBS u Beogradu - posmatrači su poslani u Vojvodinu, Sandžak i na Kosovu. * [[20. 8.]] - {{circa}} Ofanziva ARBiH protiv sarajevskog obruča, u pravcu Visokog. U granatiranju zapaljena zgrada bosanskog parlamenta. * [[21. 8.]] - [[Masakr na Korićanskim stijenama]] - ubijeno oko 200 Muslimana i Hrvata, bivših zatvorenika logora Trnopolje. Izaslanik UN za istraživanje kršenja ljudskih prava u bivšoj Jugoslaviji Tadeusz Mazowiecki stigao u Zagreb. * [[22. 8.]] - Američki obaveštajni zvaničnici: u srpskim logorima bilo ubistava i mučenja, bez dokaza za sistematska ubijanja. * [[25. 8.]] - Pogođen humanitarni avion koji je poletao iz Sarajeva, ranjeno pet mirovnjaka i novinar BBC Martin Bell. * 25. 8. - [[Eric Clapton]] objavio album ''Unplugged''. * 25/[[26. 8.]] - U granatiranju zapaljena [[Gradska vijećnica u Sarajevu]], izgorio veći dio knjižnog fonda i dokumenata. * [[26. 8.|26]]-[[27. 8.]] - Mirovna konferencija u [[London]]u povodom Bosne i Hercegovine: obećano da će se prekinuti opsade gradova, raspustiti logori i staviti teško oružje pod nadzor UN; Karadžić bi prepustio 20% osvojene teritorije. Sukob Miloševića i Panića. [[David Owen|Lord Owen]] je novi pregovarač EZ, nakon ostavke Lorda Carringtona. * 27. 8. - Operacija Southern Watch: uspostavljena zona neletenja na jugu Iraka. * [[28. 8.]] - U granatiranju Sarajeva pogođeno Predsjedništvo. * 28. 8. - Zapadnoevropska unija i NATO će staviti 5000 vojnika na raspolaganje UN, sporazum o strožijem sprovođenju sankcija na Jadranu i Dunavu. * [[29. 8.]] - Karadžić objavljuje da diže opsadu Goražda, ARBiH sutradan javlja da je izvršila proboj opsade. Talas srpskih izbeglica iz okoline grada, nakon povlačenja VRS. * [[30. 8.]] - Jedanaest civila stradalo na pijaci na Alipašinom polju. * [[31. 8.]] - Radikali tražili glasanje o poverenju saveznom premijeru Paniću, ali SPS podeljen. * avgust - Savezni premijer Milan Panić smenio pomoćnika ministra unutrašnjih poslova [[Mihalj Kertes|Mihalja Kertesa]], zbog "neslaganja sa planom vlade o zabrani etničkog čišćenja u Jugoslaviji" (u vezi Hrtkovaca). * avgust, zadnja dekada - Uragan ''Andrew'', kategorije 5, pustoši Bahame i jug SAD. === Septembar/Rujan === * [[1. 9.]] - Izdate novčanice od 10.000 dinara (djevojčica) i 50.000 dinara (dječak). * [[2. 9.]] - Prva partija šahovskog meča [[Bobi Fišer|Fišer]]–[[Boris Spaski|Spaski]], kojeg na [[Sveti Stefan|Svetom Stefanu]] organizuje [[Jezdimir Vasiljević]], "Gazda Jezda". * 2. 9. - ARBiH napada srpske položaje kod Goražda. * [[3. 9.]] - Italijanski avion sa humanitarnom pomoći oboren kod [[Jasenik (Konjic)|Jasenika]], blizu Konjica, iznad teritorije HVO - suspendovani letovi. * 3. 9. - Sastavljena [[Konvencija o hemijskom oružju]] (na snazi od 1997). * [[4. 9.]] - Milanu Paniću nije izglasano nepoverenje. * [[6. 9.]] - Hrvatske snage zahtevaju od vlade BiH da povuku svoje jedinice iz zapadnih delova Sarajeva. * [[7. 9.]] - [[Građanski rat u Tadžikistanu]]: predsednik [[Rahmon Nabijev]] podnosi ostavku na nišanu. U novembru na čelo zemlje dolazi [[Emomali Rahmon]]ov. * [[8. 9.]] - Ubijena dvojica francuskih pripadnika UNPROFOR-a - konvoj je uleteo u okršaj ARBiH i VRS kod sarajevskog aerodroma. Oko polovine grada ima struju, nema vode. * [[9. 9.]] - Na zagrebačkom aerodromu zaplenjen iranski avion sa oružjem umesto humanitarne pomoći za BiH, po dojavi SAD (iranskih letova je bilo i ranije). * [[10. 9.]] - SAD optužuju vazduhoplovstvo bosanskih Srba da su koristili humanitarne letove kao štit (odn. protestuju jer srpski avioni prate humanitarne letove?). * 10. 9. - [[Vladislav Jovanović]], [[SRJ|savezni]] ministar ino. poslova, dao ostavku jer optužuje Panića da deluje protiv srpskih interesa. * [[11. 9.]] - Dogovor u principu između Hrvatske i SRJ o otvaranju autoputa Beograd-Zagreb i povlačenju jugoslovenske vojske sa [[Prevlaka|Prevlake]]. * [[12. 9.]] - Rok za koncentraciju srpskog teškog oružja radi nadzora UN (Sarajevo, Goražde, Bihać, Jajce). * 12. 9. - U Peruu uhvaćen [[Abimael Guzmán]], lider [[Sendero Luminoso|Sendera Luminosa]]. * [[14. 9.]] - Ustavni sud BiH presudio da je Hrvatska zajednica [[Herceg-Bosna]] nezakonita. * 14. 9. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 776|Rezolucija SB UN 776]]: UNPROFOR ojačan za 5000 ljudi, radi zaštite humanitarnih konvoja i drugih humanitarnih aktivnosti. Napad VRS na Aziće (?) kod Sarajeva, grad je jako granatiran.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1992/09/15/UN-officials-say-Serbian-unmonitored-tanks-advancing-from-west/3453716529600/ U.N. officials say Serbian unmonitored tanks advancing from west]. upi.com Sept. 15, 1992</ref> * [[15. 9.]] - Pismo Vensa i Ovena Karadžiću u kome se žale na jučerašnje bombardovanje Bihaća i okolnih mesta (Bosanski Srbi jedini imaju vazduhoplovstvo). * pol. septembra? - Potpuno presečena voda i struja Sarajevu. [[Datoteka:Balkan_battlegrounds_LOC_2010588135-12.jpg|mini|180px|Bosanski Brod, jul-okt.]] * [[16. 9.]] - Crna sreda: britanska konzervativna vlada morala izvesti funtu sterlinga iz Evropskog mehanizma deviznog kursa, jer se nije mogla održati iznad donjeg limita ([[George Soros]] zaradio milijardu dolara kladeći se na pad funte). Iz mehanizma je ispala i lira. * 16. 9. - Skupština Republike Srpske se izjasnila za savez sa SRJ. * [[18. 9.]] - Nova runda pregovora u Ženevi. Napad VRS iz pravca Vogošće, na severu Sarajeva; snage ARBiH su potisnute tu i kod Stupa, na zapadu. * [[19. 9.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 777|Rezolucija SB UN 777]]: [[SRJ]] ne može automatski nastaviti članstvo [[SFRJ]] u [[UN]], preporučuje se Generalnoj skupštini da SRJ mora ponovo zatražiti članstvo (GS isključuje SRJ tri dana kasnije). * 19. 9. - Protesti srpskih žena i dece zaustavili konvoj UN prema Srebrenici. [[Juka Prazina]] odbija komandu Sefera Halilovića. * [[20. 9.]] - Francuski referendum o Maastrichtskom sporazumu je prošao sa 51%. "Malo da" i dansko "ne" prošlog juna označavaju kraj lagodne evropske integracije i istaknutiji euroskepticizam. * [[23. 9.]] - Aneks ranijem sporazumu između BiH i Hrvatske, uspostavljen komitet zajedničke odbrane. * 23. 9. - Test ''DIVIDER'' operacije ''Julin'' u [[Nevada|Nevadi]] je poslednji američki nuklearni test. * [[25. 9.]] - Otvoren [[Kanal Rajna-Majna-Dunav]]. * [[26. 9.]] - Kopredsednici mirovne konferencije Vens i Oven izjavili da su čuli opis marša "3 do 4 hiljade" proteranih Muslimana preko linije fronta u Travnik, dva dana ranije (iz Bosanskog Petrovca, kao odmazda za ubistvo 16 Srba). * [[30. 9.]] - Predsednici SRJ i Hrvatske, [[Dobrica Ćosić]] i [[Franjo Tuđman]], potpisali u [[Ženeva|Ženevi]] sporazum o normalizovanju odnosa između dve države i povlačenju JNA sa Prevlake do 20. 10.. * 30. 9. - Proterivanje Muslimana sa [[Grbavica|Grbavice]] - 150-200 osoba. * 30. 9. - [[Philippe Morillon]] imenovan za komandanta UNPROFOR u BiH. * 30. 9. - Oko 1.000 hrvatskih izbeglica se pokušalo vratiti na područje pod srpskom kontrolom blizu Osijeka. * 30. 9. - U Beogradu osnovan [[Radio Indeks]]. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - U SAD počeo je s radom [[Cartoon Network]]. * 1. 10. - Više od 1.500 logoraša iz Trnopolja stiglo u Karlovac. * [[2. 10.]] - Američki predsednik Buš izjavio da je spreman upotrebiti silu kako bi se sprovela buduća zabrana vojnih letova u BiH, nakon izveštaja o dejstvima bosanskih Srba. * 2. 10. - [[Masakr u Carandiruu]], ubijeno 111 robijaša tokom i nakon pobune u zatvoru u Sao Paulu. * [[3. 10.]] - Nastavljeni humanitarni letovi za Sarajevo, nakon jednomesečne pauze. * 3. 10. - [[Sinéad O'Connor]] pocepala papinu sliku u TV emisiji ''Saturday Night Live'', protestujući protiv slučajeva zlostavljanja dece. * [[4. 10.]] - U Rimu je potpisan mirovni sporazum kojim je nakon 15 godina završen [[Građanski rat u Mozambiku]]. Žrtava je bilo preko milion, uključujući od gladi. Mirovnjaci iz UNOMOZ-a su prisutni do 1995, [[RENAMO]] obnavlja gerilske aktivnosti 2013. * 4. 10. - Izraelski avion, El Al Flight 1862, pao u [[Amsterdam]]u, poginulo 43. * [[5. 10.]] - Jako granatiranje Sarajeva, pogođene zgrade Elektroprivrede, trg Pera Kosorića, Holiday Inn, Pošta, predajnik na Humu... [[Datoteka:Fall of posavina (1992).png|mini|250px|Pad Posavine]] [[Datoteka:Balkan_battlegrounds_LOC_2010588135-11.jpg|mini|200px|Posavski koridor, avg-jan.]] * [[6. 10.]] - [[Vojska Republike Srpske]] (VRS) zauzela strateški značajan [[Bosanski Brod]] (Sarajevo smatra da su ga Hrvati prepustili) - borbe se nastavljaju oko Brčkog, Orašja i naročito Gradačca. * 6. 10. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 779|Rezolucija SB UN 779]] (u vezi Hrvatske): pozdravlja se deklaracija predsednikâ od 30. 9. (npr. da svi raseljeni imaju pravo na povratak i da su ništavne izjave o imovini date pod prinudom), uzbunjeni su zbog novih izveštaja o etničkom čišćenju u UNPA područjima. Istog dana [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 780|Rezolucija SB UN 780]]: ovlašćen Generalni sekretar da formira Komisiju eksperata koji će ispitati informacije o kršenju Ženevskih konvencija (petorica eksperata imenovani 26. 10.). * [[9. 10.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 781|Rezolucija 781 SB UN]]: zabrana vojnih letova iznad BiH (izuzimajući Unprofor), još se ne predviđa sila za sprovođenje. HVO i ARBiH nakratko presekle srpski koridor na potezu Gorica kod Brčkog. * [[11. 10.]] - Referendum o vanrednim izborima u Srbiji - nedovoljan odziv. * 11. 10. - ''Fidei depositum'': papa izdao [[Katekizam Katoličke crkve]]. * [[12. 10.]] - [[Kairski zemljotres (1992)|Kairski zemljotres]] izaziva razaranja i 545 mrtvih. * 12 - 18. 10. - Četrnaesti nacionalni kongres KP Kine: ističe "gradnja Socijalizma sa kineskim karakteristikama", Pokrenut je novi reformski proces u pravcu uspostavljanja modernog korporativnog sistema.<ref>[https://www.jri.co.jp/english/periodical/rim/1999/RIMe199904threereforms/ The "Three Reforms" in China: Progress and Outlook]. jri.co.jp</ref> * [[13. 10.]] - Karadžić pristaje da Vojska RS prizemlji avione (nudi prebacivanje u SRJ, ali banjalučki komandant to odbija). * 13. 10. - Okršaj policije sa Albancima u Prištini. * 13. 10. - Britanska vlada objavljuje plan zatvaranja jedne trećine jama rudnika uglja, sa 31.000 rudara. * [[14. 10.]] - U Sarajevu ponovo ima gasa posle deset dana. * [[15. 10.]] - Prvi britanski kontigent, od 2400 vojnika, poslat u Hrvatsku. * [[16. 10.]] - ARBiH u Sarajevu blokirala humanitarcima put sa aerodroma, plašeći se srpskog "tenkovskog napada" (do 18-og). * 16. 10. - Predsednik SRJ Ćosić apeluje na Miloševića da podnese ostavku. * [[18. 10.]] - U granatiranju Sarajeva, nakon relativno tihe sedmice, oštećen glavni mlin. * [[19. 10.]] - Sastanak predsednikâ Ćosića i Izetbegovića u Ženevi, obećavaju poništavanje etničkog čišćenja i kažnjavanje zločinaca. * 19. 10. - Republička policija zauzima zgradu saveznog MUP-a u Beogradu. * [[20. 10.]] - [[Muslimansko-hrvatski sukob]] u [[Vitez (grad)|Vitezu]], sutradan i u Novom Travniku. * 20. 10. - Jedinice JNA napustile dubrovačko ratište na osnovu dogovora sa Hrvatskom i Unproforom, polustrvo Prevlaka pod kontrolom posmatrača UN. * 20. 10. - Ćosić i Tuđman potpisuju još jedan sporazum u Ženevi. * 20. 10. - [[Madonna]] objavila peti album, ''[[Erotica (album)|Erotica]]'' a sutradan i knjigu ''Sex''. [[Datoteka:Balkan battlegrounds LOC 2010588135-13.jpg|mini|150px|Jajce, jul-nov.]] * [[21. 10.]] - Odlukom Predsjedništva BiH formiran [[Peti korpus Armije RBiH]]. * [[22. 10.]] - [[Sjeverinski masakr]] - 16 građana Srbije, Muslimana, iz sela [[Sjeverin]], oteto iz autobusa na teritoriji BiH i ubijeno kod [[Višegrad]]a ([[Milan Lukić]] osuđen [[2002]]). * 22. 10. - Objavljeno da je otkrivena lokacija masovne grobnice [[Masakr na Ovčari|na Ovčari]]. * [[24. 10.]] (i ovih dana) - VRS granatira [[Brčko]] i [[Jajce]] i napreduje ka [[Gradačac|Gradačcu]], dok HVO napada [[Prozor]]; kod Trebinja borbe srpskih i hrvatskih snaga. * 24. 10. - Predsednik Ćosić raspisao vanredne savezne izbore za 20. 12. Skupština Srbije 27. 10. odobrava amandman kojim se omogućuju vanredni republički izbori. * [[25. 10.]] - Srbi u zapadnoj Slavoniji blokirali otvaranje auto-puta Beograd-Zagreb za civilni saobraćaj, tj. konvoje novinara iz Beograda i Zagreba koji su se trebali sastati u Okučanima. * [[26. 10.]] - HVO zauzima Prozor i proteruje muslimansko stanovništvo. * 26. 10. - [[Operacija Vlaštica]]: HV zauzima kotu iznad Dubrovnika. * [[28. 10.]] - Ženevski pregovarači Vens i Oven predstavili nacrt ustava BiH: federalna struktura nalik švajcarskoj, sa 7 do 10 regiona, ali ne po etničkoj osnovi (početkom naredne godine konkretizovano u [[Vens-Ovenov plan]]). Srpska strana odbija. * 28. 10. - [[Boris Jeljcin]] zabranjuje kao neustavan novoosnovani [[Front nacionalnog spasa (Rusija)|Front nacionalnog spasa]], savez komunista i nacionalista - Ustavni sud u februaru obara zabranu. * [[29. 10.]] - U sklopu [[operacija Vrbas|operacije Vrbas]], VRS zauzela [[Jajce]] - većina stanovništva beži u Travnik i Zenicu, deo izbeglica izložen granatiranju. * [[31. 10.]] - Granatiranje Sarajeva, preko 30 mrtvih. * 31. 10. - Papa [[Ivan Pavao II.]] priznao grešku crkve u vezi tretmana [[Galileo Galilej]]a. ===Novembar/Studeni=== * [[1. 11.]] - UNICEF-ov konvoj stigao iz Srbije u Sarajevo - ali vlasti BiH ne prihvataju robu proizvedenu u Srbiji. * [[2. 11.]] - Najavljena optužba protiv ministra za snabdijevanje BiH Alije Delimustafića za nelegalni prijenos državnih fondova. [[Datoteka:Bill Clinton 1992.jpg|mini|[[Bill Clinton]]]] * [[3. 11.]] - Predsednički izbori u SAD: izabran je demokrat [[Bill Clinton]], nakon 12 godina Reagana i Busha - 43 prema 37,5% glasova, 32+1 prema 18 država, 370 prema 168 elektorskih glasova. Nezavisni kandidat [[Ross Perot]] je dobio 18,9% glasova. ** Demokrati zadržali većine u oba doma Kongresa (do preokreta 1994). Među novim članovima su [[Dianne Feinstein]] (Senat), [[Jerry Nadler]] i [[Jim Clyburn]] (Dom). * 3. 11. - Milan Panić prošao na glasanju o nepoverenju: 18:17 protiv predloga u Veću republika, dan nakon potvrdnog glasanja u Veću građana. * 3. 11. - Prvi album [[Rage Against the Machine]]. * 30. 10. - [[4. 11.]] - U Osetinsko-inguškom sukobu na istoku [[Sjeverna Osetija-Alanija|Sjeverne Osetije]] stradalo do 600 ljudi. * [[5. 11.]] - U Beogradu završen revanš u kome je [[Bobby Fischer]] pobedio Spaskog. * [[6. 11.]] - Član Predsjedništva Republike BiH [[Stjepan Kljuić]] podnio ostavku na ovu funkciju. * 6. 11. - Ponovo je sprečen prolaz konvoja UNHCR u Srebrenicu. * 6. 11. - Bit Pazarski incident: albansko-makedonski neredi u Skopju, nakon glasina da je uhapšeni albanski dečak stradao - došlo je do pucnjave sa mrtvima. Predsednik Gligorov sledeće nedelje traži trupe UN. * [[8. 11.]] - Izdat je nalog za hapšenje Juke Prazine, optužen je za krijumčarenje, uključujući narkotika. * 8 - 13. 11. - "Mitrovdanska ofanziva": hrvatsko-muslimanski (kontra)napad na položaje VRS kod Mostara. VRS ovih dana napada Gradačac, Olovo, Maglaj... * [[10. 11.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 786|Rezolucija SB UN 786]]: 75 osmatrača zabrane vojnih letova iznad BiH, usled čestih izveštaja o njenom kršenju. * 10. 11. - Prvi američki mirovnjaci stižu u Hrvatsku - uspostavljaju MASH jedinicu u Zagrebu. * [[11. 11.]] - [[Crkva Engleske]] dozvoljava ženama da postanu njeni svećenici. * [[12. 11.]] - Ćosićevo pismo Boutros Ghaliju: preti da će se VJ vratiti u BiH ako HV ne prekine ofanzivu na istočnu Hercegovinu. U BiH bi trebalo da započne primirje, prvo koje su potpisali vojnici, ali ima dosta kršenja. * [[15. 11.]] - Na izborima u Litvaniji većinu dobija Demokratska radnička partija - prvi put da se bivši komunisti vrate na vlast. [[Algirdas Brazauskas]] će postati prvi izabrani predsednik (do 1998, premijer 2001-2006). * [[16. 11.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 787|Rezolucija SB UN 787]]: traži se poštovanje integriteta BiH, naročito se osuđuju bosanskosrpske snage zbog nepoštovanja ranijih rezolucija, traži se povlačenje Hrvatske vojske iz BiH (nije prihvaćen zahtev muslimanskih zemalja za slanje trupa). Pojačavaju se sankcije protiv SRJ (blokada na Dunavu i Jadranu), u koju se dosta krijumčare nafta i derivati. * [[17. 11.]] - Ostvarena prva hrvatska internetska veza prema svijetu, u sklopu tadašnjeg projekta a današnje ustanove [[CARNet]]. * [[19. 11.]] - Konvoj UN dopremio humanitarnu pošiljku u [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]], uz razmenu paljbe sa srpskim snagama (prvi put od kada je to dozvoljeno; ranije je pucano na britansku patrolu kod Viteza 7. 11., na šta su oni odgovorili). * 19. 11. - Vance i Owen u Kninu, bez dogovora sa srpskom stranom u vezi povlačenja iz nekih područja i razoružanja. * 19. 11. - Komitet Saveta bezbednosti UN odobrio slanje opreme beogradskoj TV stanici [[Studio B]] (vlast će je oduzeti u decembru), kao i TV Politici. Savezna vlada je dala republičke frekvencije ovim stanicama. * [[20. 11.]] - Gen. [[Janko Bobetko]] imenovan je načelnikom Glavnoga stožera Hrvatske vojske (do 1995). * 20. 11. - [[Zamak Windsor]] pogođen požarom u kojem stradaju neprocjenjiva umjetnička djela. * 20. 11. - Artiljerijski napad VRS na [[Travnik]]. * [[22. 11.]] - Operacija Maritime Guard/Sharp Fence: brodovi NATO-a i Zapadnoevropske unije sprovode pomorsku blokadu SRJ, počinje pretraga brodova na ulazu u teritorijalne vode. * [[25. 11.]] - Čehoslovački federalni parlament donosi odluku o podjeli [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] na [[Češka|Češku]] i [[Slovačka|Slovačku]] od 1. januara. * [[27. 11.]] - Drugi pokušaj vojnog udara u Venecueli ove godine. * [[28. 11.]] - Prvi UN-ov humanitarni konvoj stiže u Srebrenicu, nakon što su ga srpski civili blokirali tri dana. * ca. 28. 11. - Borbe na severu Bosne, oko srpskog koridora. === Decembar/Prosinac === * [[1. 12.]] - Savezni premijer [[Milan Panić]] istakao kandidaturu za predsednika Srbije, protiv Miloševića, ali nedavno usvojeni zakon zahteva jednogodišnje stanovanje u Srbiji (izborna komisija ga diskvalifikuje 3-ćeg i 6-tog ali Vrhovni sud mu odobrava 5-tog i 9-tog). * 1. 12. - Komisija za ljudska prava UN osudila bosanske Srbe kao najodgovornije za zločine u BiH (od 53 člana samo SRJ protiv). * 1. 12. - Opet prekinuti humanitarni letovi za Sarajevo, jer je američki avion pogođen puščanom vatrom (do 21-vog). * [[3. 12.]] - Nil Papvort poslao prvu [[SMS]] poruku: ''Merry Christmas''. * 3. 12. - UN izbrojao 1.284 srpske granate pale na Sarajevo, sutradan još 1.480. * 3. 12. - Rezolucijom 794 Saveta bezbednosti UN dozvoljeno koaliciji na čelu sa [[SAD]] ([[UNITAF]]) da dopremi humanitarnu pomoć i uspostavi mir u [[Somalija|Somaliji]]. * 3. 12. - Sukob policije i prodavaca cigareta na prištinskoj pijaci, ubijen jedan Albanac. * [[5. 12.]] - Snage VRS zauzele sarajevsko (ilidžansko) naselje Otes posle petodnevnih borbi; preimenovano u Zoranovo po poginulom pukovniku [[Zoran Borovina|Zoranu Borovini]]. * [[6. 12.]] - Operacija Koverta, kontraofanziva ARBiH na zapadu i severu Sarajeva, grad je i dalje granatiran, nestaje struje. * 6. 12. - Masa [[hinduizam|hinduskih]] demonstranata ruši džamiju [[Babri Masjid]] u gradu [[Ayodhya]] u državi [[Uttar Pradesh]], pokrećući tako val krvavih hindusko-muslimanskih sukoba i nereda širom [[Indija|Indije]], sa oko 2.000 žrtava. * 6. 12. - [[Milan Kučan]] reizabran za predsednika Slovenije. * [[7. 12.]] - Kontraofanziva ARBiH oko Sarajeva. * [[9. 12.]] - ARBiH zauzima kotu 850 na brdu Žuč kod Sarajeva. * 9. 12. - [[Princ Charles]] i [[princeza Diana od Walesa]] objavljuju rastavu. [[Datoteka:US Military in Somalia 1992.jpeg|mini|left|Amerikanci u Somaliji]] * 9. 12. - [[UNITAF]], Operacija Restore Hope: američki marinci se iskrcavaju u [[Somalija|Somaliji]], dočekuje ih "medijski cirkus". {{Annotated image | image = RIAN archive 426989 IMF Managing Director Michel Camdessus and Russian Prime Minister Viktor Chernomyrdin meeting to sign credit agreement.jpg | image-width = 400 | image-left = -240 | image-top = -20 | width = 100 | height = 180 | float = right | annotations = | caption = [[Viktor Černomirdin]] }} * 9 - 14. 12. - Začetak ustavne krize u Rusiji: Kongres narodnih deputata odbija Jeljcinov predlog [[Jegor Gajdar|Jegora Gajdara]] za premijera. Jeljcin ne uspeva oduzeti kvorum Kongresu, postignut je sporazum o ustavnom referendumu na proleće a za premijera je izabran [[Viktor Černomirdin]] (do 1998). * [[11. 12.]] - U tjedniku [[Globus (tjednik)|Globus]] se pojavljuje tekst ''Hrvatske feministice siluju Hrvatsku'', napad na "[[Vještice iz Rija]]". Napadi na njih će trajati i tokom sledeće godine. * 11. 12. - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 795|Rezolucija SB UN 795]]: odobreno slanje 700 mirovnjaka u [[Makedonija|Makedoniju]], na granicu sa Albanijom i SRJ. * [[12. 12.]] - Zemljotres pogađa [[indonezija|indonežansko]] ostrvo [[Flores]], praćen je cunamijem - 2.500 mrtvih. * [[13. 12.]] - Vojnici potpisali još jedno primirje, predviđena tri koridora u području Sarajeva - borbe se nastavljaju. * [[14. 12.]] - Predsednik SRJ Dobrica Ćosić podržao kandidaturu Milana Panića. * 14. 12. - [[Masakr u Bjelovcu 1992.|Masakr u Bjelovcu]]: ARBiH ubila srpske civile u selu kod Bratunca, talas srpskih izbeglica napušta kraj narednih dana. * 14. 12. - Iz [[Logor Manjača|logora Manjača]] je pušteno 1.008 zatvorenika (logor se zatvara 18-tog), ali nisu pušteni obećani zatvorenici iz muslimanskih i hrvatskih logora (Muslimani oslobađaju 111 zatvorenih 23-ćeg). * 14. 12. - UNPROFOR prvi put potvrđuje da je Hrvatska vojska prisutna u BiH. * 14. 12. - Prestaje članstvo SFRJ u [[MMF]], preuzimaju ga države naslednice. * 14. 12. - Nemački ministar telekomunikacija [[Christian Schwarz-Schilling]] daje ostavku zbog neaktivnosti te zemlje po pitanju BiH. * [[16. 12.]] - Konferencija ministara u Ženevi: državni sekretar Eagleburger kaže da će Washington slediti agresivniju politiku - sprovođenje zone neletenja u BiH i preispitivanje embarga na oružje (Karadžić upozorava da bi obaranje srpskih aviona dovelo do odmazde na mirovnjacima). Imenovao je sedmoricu kao ratne zločince. * [[17. 12.]] - Potpisan [[Severnoamerički sporazum o slobodnoj trgovini]] (NAFTA, na snazi od 1994). * 17. 12. - Skupština na Palama objavila "kraj rata". * 17. 12. - Izraelci deportovali 415 Palestinaca u južni Liban - Savet bezbednosti sutradan osuđuje rezolucijom 799, deportirci se vratili krajem sledeće godine. * [[18. 12.]] - [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 798|Rezolucija SB UN 798]]: zgroženi izveštajima o masovnom, organizovanom i sistematskom silovanju žena u BiH, naročito Muslimanki. Neobavezujuća rezolucija Generalne skupštine UN 47/121 osuđuje srpske snage i poziva na sva sredstva za očuvanje integriteta BiH i izuzeće od embarga na oružje (evropske zemlje, osim Austrije, uzdržane). * 18. 12. - Predsednički izbori u Južnoj Koreji: izabran je prvi civil od 1961, [[Kim Young-sam]]. * [[20. 12.]] - U [[SRJ|SR Jugoslaviji]] održani prevremeni savezni, republički i lokalni izbori. ** [[Datoteka:Roundel of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|Izbori]] Veće građana Savezne skupštine: SPS 47 mandata (-26), SRS 34 (+1), Depos 20, DPS CG 17 (-6)... SPS i DPS će formirati vladu. ** [[Datoteka:Coat of arms of Serbia (1947–2004).svg|20px]] [[Slobodan Milošević]] je reizabran: u prvom krugu pobedio [[Milan Panić|Milana Panića]] sa 53,2 prema 32,1%. Za skupštinu Srbije: [[SPS]] 101 mandat (-93), [[SRS]] 73, [[DEPOS]] 50... Predstavnici [[opozicija|opozicije]] ukazali na brojne nepravilnosti i manipulacije tokom izbora, naročito sa biračkim spiskovima, Panić traži nove izbore. SPS će u februaru formirati manjinsku vladu s podrškom SRS. ** [[Datoteka:Coat of Arms of the Socialist Republic of Montenegro.svg|20px]] [[Momir Bulatović]] i [[Branko Kostić]] odlaze u drugi krug izbora za predsednika Crne Gore (Bulatović pobeđuje 10. 1.). [[DPS]] dobija apsolutnu većinu sa 46 mandata. * 21. 12. - Na putu kod Subotice opljačkana oprema namenjena televiziji Studio B, donirana od američkog Međunarodnog medijskog fonda. * [[23. 12.]] - Načelnik generalštaba VJ Života Panić izjavljuje da vojska neće stajati po strani ako strana intervencija ugrozi "biološki opstanak" Srba u Bosni, 30-tog upozorava da bi se VJ vratila i u Hrvatsku ako bi srpska manjina bila napadnuta. * [[24. 12.]] - [[Iran-Kontra afera]]: bivši ministar obrane [[Caspar Weinberger]] i još petorica dobili predsjednički oprost. * [[25. 12.]] - Granate pale ispred rezidencije u kojoj su se nalazili generali Nambiar i Morillon, koji optužuje nekoga sa muslimanske strane. * [[27. 12.]] - Izvešteno da je američki predsednik Buš upozorio "srpske lidere" (preds. Milošević i načelnik generalštaba Života Panić) da su SAD spremne upotrebiti vojnu silu ako "prošire rat" na Kosovo<ref>[http://www.nytimes.com/1992/12/28/world/bush-warns-serbs-not-to-widen-war.html?scp=519&sq=yugoslavia&st=nyt BUSH WARNS SERBS NOT TO WIDEN WAR], New York Times, December 28, 1992</ref>. * 27. 12. - Jutarnja temperatura u Sarajevu -13 C, nema struje, vode ni gasa. * 27. 12. - Američki F-16 je u južnoj iračkoj zoni neletenja oborio MiG-25. * [[28. 12.]] - Razgovori u Ženevi - rasprava o detaljima mirovnog plana za BiH, Izetbegović kritikovan zbog "gomilanja snaga" ARBiH na Igmanu. * 28. 12. - Godišnja inflacija u SRJ 19.810%. Tržišni kurs dinara za marku se tokom godine promenio od 76 do 1.800 (tj. 18.000 bez denominacije).<ref>[https://nbs.rs/sr/drugi-nivo-navigacije/statistika/kurs-99-01/ Zvanični i tržišni kursevi u periodu 1990-2001]. nbs.rs</ref> * [[29. 12.]] - U Hrvatskoj doneseni Zakon o lokalnoj samoupravi i upravi<ref>[https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1992_12_90_2334.html Zakon o lokalnoj samoupravi i upravi]. narodne-novine.nn.hr</ref> i Zakon o područjima županija, gradova i općina u Republici Hrvatskoj<ref>[https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1992_12_90_2333.html Zakon o područjima županija, gradova i općina u Republici Hrvatskoj]. narodne-novine.nn.hr</ref> - 418 [[Hrvatske općine i gradovi|općina]] umjesto 100, i 20 [[Hrvatske županije|županija]] + Grad Zagreb. * 29. 12. - U Skupštini SRJ izglasano nepoverenje saveznoj vladi Milana Panića. Potpredsednik [[Radoje Kontić]] je imenovan za v.d. premijera (potvrđen u februaru). * 29. 12. - Prema izjavi vlade, u Hrvatskoj ima 402.000 prognanika i 265.000 raseljenih osoba. * 29. 12. - Brazilski predsednik [[Fernando Collor de Mello]] podnosi ostavku, Senat sutradan glasa za njegov opoziv. * [[31. 12.]] - Generalni sekretar UN [[Boutros Boutros-Ghali]] i izaslanik Cyrus Vance u poseti Sarajevu, izviždani od stanovnika (Ghali se protivi intervenciji). === Kroz godinu === * Iran je, uz pomoć Turske, otvorio kanal za krijumčarenje oružja u BiH; naredne godine se priključuju još neke zemlje.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1996/05/12/Report-links-US-allies-Bosnian-arms/1405831873600/ Report links U.S. allies; Bosnian arms]. upi.com May 12, 1996</ref> * [[Deng Xiaoping]] ubrzava tržišne reforme u NR Kini. == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1992.}} * [[10. 1.]] - [[Šime Vrsaljko]], nogometaš * [[11. 1.]] - [[Filip Bradarić]], nogometaš * [[12. 1.]] - [[Georgia May Jagger]], model, kćerka Micka i Jerry Hall * [[5. 2.]] - [[Neymar]], fudbaler * [[27. 2.]] - [[Filip Krajinović]], teniser * [[10. 3.]] - [[Emily Osment]], glumica, pevačica * [[5. 4.]] - [[Mirna Radulović]], pevačica * [[11. 5.]] - [[Thibaut Courtois]], belgijski golman * [[17. 5.]] - [[Srećko Lisinac]], srpski odbojkaš * [[20. 5.]] - [[Damir Džumhur]], teniser * [[3. 6.]] - [[Mario Götze]], fudbaler * [[4. 6.]] - [[Dino Jelusić]], hrvatski pjevač * [[7. 6.]] - [[Franka Batelić]], pjevačica * [[10. 6.]] - [[Kate Upton]], model, glumica * [[11. 6.]] - [[Julian Alaphilippe]], biciklista * [[15. 6.]] - [[Mohamed Salah]], egipatski fudbaler * [[22. 7.]] - [[Selena Gomez]], pevačica, glumica * [[2. 8.]] - [[Charli XCX]], engleska kantautorka * [[18. 8.]] - [[Bogdan Bogdanović (košarkaš)]] * [[20. 8.]] - [[Demi Lovato]], glumica, pevačica * [[16. 9.]] - [[Nick Jonas]], pevač ''Jonas Brothers'' * [[21. 9.]] - [[Anđela Jovanović]], glumica * [[11. 10.]] - [[Cardi B]], reperka * [[21. 10.]] - [[Bernard Tomic]], australski tenisač * [[7. 11.]] - [[Mia Dimšić]], pop-pjevačica i kantautorica * [[16. 11.]] - [[Marcelo Brozović]], nogometaš * [[23. 11.]] - [[Miley Cyrus]], američka pjevačica * 23. 11. - [[Mimi Mercedez]], srpska hip hop umetnica * [[25. 11.]] - [[Mario Šoštarić]], rukometaš == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1992.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Grace Hopper]], kompjuterska naučnica, kontraadmiral SAD (* [[1906]]) * [[3. 1.]] - [[Judith Anderson]], glumica (* [[1897]]) * 3. 1. - [[Radomiro Tomic]], čileanski političar (* [[1914]]) * [[16. 1.]] - [[Ajahn Chah]], budistički učitelj (* [[1918]]) * [[20. 1.]] - [[Milovan Gavazzi]], etnolog (* [[1895]]) * [[23. 1.]] - [[Freddie Bartholomew]], glumac, TV režiser, producent (* [[1924]]) * [[26. 1.]] - [[José Ferrer]], glumac (* [[1912]]) * [[27. 1.]] - [[Ivica Čuljak]] - Satan Panonski, hrvatski pjevač (* [[1960]].) * [[29. 1.]] - [[Čedomir Drulović]], general-potpukovnik JNA, narodni heroj (* [[1912]]) * 29. 1. - [[Enver Krupić]], slikar (* [[1911]]) === Februar/Veljača === * [[10. 2.]] - [[Alex Haley]], američki pisac (* [[1921]].) * [[12. 2.]] - [[Marijan Kunšt]], hrvatski operni pjevač (* [[1924]].) * [[13. 2.]] - [[Antun Motika]], slikar (* [[1902]]) * [[14. 2.]] - [[Ivo Tomić]], sportski novinar i reporter (* [[1929]]) * [[16. 2.]] - [[Angela Carter]], spisateljica (* [[1940]]) * 16. 2. - [[Abbas al-Musawi]], suosnivač i generalni sekretar Hezbolaha (* [[1952]]) * [[20. 2.]] - [[Roberto D'Aubuisson]], desničarski lider u San Salvadoru (* [[1944]]) * 20. 2. - [[A. J. Casson]], slikar (* [[1898]]) * [[22. 2.]] - [[Markos Vafiadis]], grčki partizan (* [[1906]]) * [[25. 2.]] - [[Momčilo Tešić]], književnik (* [[1911]]) * 25. 2. - [[Zlatko Celent]], veslač, olimpijac (* [[1952]]) * [[26. 2.]] - [[Jovan Janićijević Burduš]], srpski glumac (* [[1932]]) === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - [[Karlo Štajner]], jugoslovenski komunista i pisac (* [[1902]]) * [[2. 3.]] - [[Sandy Dennis]], glumica (* [[1937]]) * [[3. 3.]] - [[Dobrivoje Vidić]], bivši predsednik predsedništva SR Srbije (* [[1918]]) * [[4. 3.]] - [[Art Babbitt]], animator (* [[1907]]) * [[6. 3.]] - [[Alojz Benac]], arheolog i historičar (* [[1914]]) * [[9. 3.]] - [[Menachem Begin]], bivši premijer Izraela, nobelovac za mir (* [[1913]]) * [[11. 3.]] - [[Richard Brooks]], filmski režiser, scenarista (* [[1912]]) * [[14. 3.]] - [[Jean Poiret]], glumac, režiser, scenarista (* [[1926]]) * [[20. 3.]] - [[Georges Delerue]], kompozitor (* [[1925]]) * [[23. 3.]] - [[Friedrich Hayek]], uticajni ekonomista, nobelovac (* [[1899]]) === April/Travanj === * [[1. 4.]] - [[Leon Geršković]], učesnik NOB, pravnik, suosnivač "Slobodne Dalmacije" (* [[1910]]) * [[3. 4.]] - [[Ivan Rukavina]], učesnik Španskog rata i NOB, narodni heroj (* [[1912]]) * [[5. 4.]] - [[Suada Dilberović]] i [[Olga Sučić]], prve žrtve rata u Sarajevu (* '68. i '58.) * 5. 4. - [[Sam Walton]], osnivač ''Walmart''-a (* [[1918]]) * [[6. 4.]] - [[Isaac Asimov]], SF autor, biohemičar (* [[1920]]) * [[8. 4.]] - [[Daniel Bovet]], farmakolog, nobelovac za otkriće antihistamina (* [[1907]]) * [[11. 4.]] - [[Josip Vidmar]], društveno-politički radnik iz Slovenije (* [[1895]]) * [[19. 4.]] - [[Voja Carić]], pesnik za decu (* [[1922]]) * [[20. 4.]] - [[Benny Hill]], engleski komičar (* [[1924]].) * [[21. 4.]] - [[Vladimir Kirilovič]], glava kuće Romanov (* [[1917]]) * [[27. 4.]] - [[Olivier Messiaen]], kompozitor (* [[1908]]) * [[28. 4.]] - [[Francis Bacon (slikar)]] (* [[1909]]) * [[30. 4.]] - [[Stojan Ćelić]], slikar, profesor, akademik (* [[1925]]) === Maj/Svibanj === * [[6. 5.]] - [[Marlene Dietrich]], nemačka glumica (* [[1901]]) * [[11. 5.]] - [[Jovan Milićević (glumac)]] (* [[1923]]) * [[12. 5.]] - [[Robert Reed]], američki glumac (* [[1932]]) * [[13. 5.]] - [[Smiljana Mandukić]], balerina, koreograf, pedagog (* [[1908]]) * [[14. 5.]] - [[Nie Rongzhen]], poslednji maršal NR Kine (* [[1899]]) * [[23. 5.]] - [[Giovanni Falcone]], italijanski sudija (* [[1939]]) === Jun/Lipanj === * [[2. 6.]] - [[Philip Dunne]], scenarista, režiser (* [[1908]]) * [[3. 6.]] - [[Robert Morley]], glumac (* [[1908]]) * [[7. 6.]] - [[Ivan Kramberger]], slovenski pronalazač, političar (* [[1936]]) * [[8. 6.]] - [[Vinko Šamarlić]], džudista, policajac (* [[1964]]) * [[18. 6.]] - [[Ratko Dražević]], bivši operativac UDB-e i direktor Avala filma (* [[1918]]) * [[21. 6.]] - [[Li Xiannian]], bivši predsednik NR Kine (* [[1909]]) * [[25. 6.]] - [[James Stirling]], arhitekta (* [[1926]]) * [[28. 6.]] - [[Mihail Talj]], šahovski velemajstor (* [[1936]]) * [[29. 6.]] - [[Mohamed Boudiaf]], šef države Alžira (* [[1919]]) * [[30. 6.]] - [[Nevzet Nanić]], starješina ARBiH (* [[1968]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[2. 7.]] - [[Borislav Pekić]], srpski književnik. (* [[1930]]) * [[4. 7.]] - [[Astor Piazzolla]], inovator tango muzike (* [[1921]]) * [[7. 7.]] - [[Andrija Andabak]], časnik HV (* [[1956]]) * [[11. 7.]] - [[Hajrudin Krvavac]], filmski režiser i scenarista (* [[1926]]) * [[13. 7.]] - [[Otmar Kreačić]], učesnik Španskog rata i NOB, d.-p. radnik, narodni heroj (* [[1913]]) * [[19. 7.]] - [[Paolo Borsellino]], italijanski sudija (* [[1940]]) * 19. 7. - [[Boro Radić]], kriminalac, starešina VRS (* ) * [[23. 7.]] - [[Suleiman Frangieh]], bivši predsednik Libana (* [[1910]]) * [[28. 7.]] - [[Jovan Rašković]], srpski političar i psihijatar. (* [[1929]]) * [[30. 7.]] - [[Joe Shuster]], kokreator ''Superman''-a (* [[1914]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[5. 8.]] - [[Jeff Porcaro]], rok bubnjar (* [[1954]]) * 5. 8. - [[Esad Sadiković]], ljekar, žrtva ratnog zločina (* ) * [[7. 8.]] - [[Moma Marković]], učesnik NOB, društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1912]]) * [[9. 8.]] - [[Blaž Kraljević]], komandant HOS-a u BiH, general ARBiH (* [[1947]]) * [[12. 8.]] - [[John Cage]], američki kompozitor (* [[1912]]) * [[17. 8.]] - [[Al Parker]], porno glumac, reditelj i producent (* [[1952]]) * [[18. 8.]] - [[John Sturges]], filmski režiser (* [[1910]]) * [[22. 8.]] - [[Ramiz Salčin]], borac ARBiH (* [[1954]]) * [[25. 8.]] - [[Mario Rosi]], dramaturg, novinar Radio Beograda (* [[1948]]) * [[26. 8.]] - [[Đurđica Barlović]], bivša pjevačica "Novih fosila" (* [[1950]]) === Septembar/Rujan === * [[1. 9.]] - [[Piotr Jaroszewicz]], bivši premijer NR Poljske (* [[1909]]) * [[2. 9.]] - [[Barbara McClintock]], genetičarka, nobelovka (* [[1902]]) * [[3. 9.]] - [[Bruno Bjelinski]], skladatelj (* [[1909]]) * [[11. 9.]] - [[Stojan Vujnović]], starješina HOS (* [[1953]]) * [[12. 9.]] - [[Anthony Perkins]], američki filmski i kazališni glumac (* [[1932]].) * [[13. 9.]] - [[Vladislav Mitrović]], episkop zahumsko-hercegovački i mitropolit dabrobosanski (* [[1913]]) * 13. 9. - [[Edin Salaharević]], košarkaš, žrtva ratnog zločina (* [[1973]]) * 13. 9. - [[Božidar Rašica]], arhitekt, scenograf i slikar (* [[1912]]) * [[15. 9.]] - [[Žarko Mitrović]], glumac (* [[1915]]) * [[20. 9.]] - [[Milutin Stojadinović]], episkop timočki (* [[1918]]) * [[23. 9.]] - [[Iso Lero Džamba]] (nestao), srpski kriminalac * [[25. 9.]] - [[Ivica Vdović]], rok bubnjar (* [[1961]]) === Oktobar/Listopad === * [[3. 10.]] - [[Drago Galić]], arhitek, sveučilišni nastavnik (* [[1907]]) * [[6. 10.]] - [[Denholm Elliott]], glumac (* [[1922]]) * [[8. 10.]] - [[Willy Brandt]], bivški kancelar SR Nemačke (* [[1913]]) * listopad - [[Neven Šegvić]], arhitekt (* [[1917]]) * [[16. 10.]] - [[Atanasije Urošević]], geograf, antropogeograf (* [[1898]]) * [[20. 10.]] - [[Koča Popović]], publicista, učesnik Španskog rata, general-pukovnik JNA, društveno-politički radnik, narodni heroj i nosilac Ordena slobode (* [[1908]]) * 20. 10. - [[Ivan Focht]], filozof i mikolog (* [[1927]]) * [[21. 10.]] - [[Jim Garrison]], tužilac, istraživač atentata na JFK (* [[1921]]) * 21. 10. - [[Ante Ciliga]], suosnivač KPJ, nacionalistički emigrant (* [[1898]]) * [[22. 10.]] - [[Cleavon Little]], glumac (* [[1939]]) * [[27. 10.]] - [[David Bohm]], teoretski fizičar (* [[1917]]) * [[28. 10.]] - [[Aleksandar Knežević]] Knele, srpski kriminalac (* [[1971]]) * [[30. 10.]] - [[Hajrudin Mešić]], starješina ARBiH (* [[1959]]) === Novembar/Studeni === * [[2. 11.]] - [[Hal Roach]], režiser i producent (* [[1892]]) * 2. 11. - [[Jerko Fućak]], teolog, bibličar (* [[1932]]) * [[5. 11.]] - [[Jan Oort]], astronom (* [[1900]]) * [[7. 11.]] - [[Alexander Dubček]], čehoslovački političar (* [[1921]]) * [[10. 11.]] - [[Chuck Connors]], glumac, sportista (* [[1921]]) * [[17. 11.]] - [[Milan Krivokuća]], osnivač sindikata strojovođa HŽ (* [[1948]]) * [[27. 11.]] - [[Ivan Generalić]], hrvatski slikar (* [[1914]]) * [[28. 11.]] - [[Adil Bešić]], starješina ARBiH (* [[1964]]) * [[29. 11.]] - [[Jean Dieudonné]], matematičar (* [[1906]]) === Decembar/Prosinac === * [[3. 12.]] - [[Nureddin al-Atassi]], bivši predsednik Sirije (* 1929) * [[4. 12.]] - [[Zoran Borovina]], pukovnik VRS (* [[1952]]) * [[8. 12.]] - [[Smail Šikalo]], starješina ARBiH (* [[1967]]) * [[13. 12.]] - [[Aleksandar Tirnanić]], fudbaler i selektor (* [[1910]]) * [[15. 12.]] - [[Stojan Dečermić]], glumac (* [[1931]]) * [[18. 12.]] - [[Vojin Bakić]], kipar (* [[1915]]) * [[24. 12.]] - [[Peyo]], tvorac Štrumpfova (* [[1928]]) * [[28. 12.]] - [[Mirjana Dragičević]], žrtva ratnog zločina (* [[1983]]) * [[30. 12.]] - [[Mihailo Lalić]], književnik (* [[1914]]) === Kroz godinu === * [[Kuno Vidrić]], hrvatski i srpski planinar. (*[[1908]]). * [[Nisim Albahari]], učesnik NOB, društveno-politički radnik, narodni heroj (* [[1916]]) * [[Miodrag Žalica]], književnik (* [[1926]]) * [[Enver Krupić]], slikar (* 1911) * [[Nada Pani]], glumica (* 1920) * [[Fuad Muhić]], pravnik, sveučilišni profesor, političar (* 1941) == Dani sećanja == * == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Georges Charpak]] (pronalazak i razvoj detektorâ čestica, naročito [[Višeanodni proporcionalni brojač|višeanodnog proporcionalnog brojača]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Rudolph A. Marcus]] (doprinos teoriji reakcija sa [[prenos elektrona|prenosom elektrona]] u hemijskim sistemima) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Edmond H. Fischer]] i [[Edwin G. Krebs]] (otkrića u vezi reverzibilne [[fosforilacija|fosforilacije]] proteina kao biološkog regulatornog mehanizma) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Derek Walcott]] (za poetsko delo velikog sjaja, podržano istorijskom vizijom, ishod multikulturalne posvećenosti) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Rigoberta Menchú Tum]] (rad za socijalnu pravdu i etno-kulturalno pomirenje na osnovu poštovanja prava domoradačkih naroda) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Gary S. Becker]] (proširenje domena mikroekonomske analize na širok spektar ljudskog ponašanja i interakcije, uključujući netržišno ponašanje) == Važniji pokretni dani == * [[4. 2.]] - [[Kineski kalendar|Kineska]] Nova godina * [[21. 3.]] - [[Novruz]], iranska Nova godina * [[4. 4.]] - [[Ramazanski bajram]] * [[19. 4.]] - [[Uskrs]] (zapadni) * [[26. 4.]] - [[Uskrs]] (pravoslavni) * [[11. 6.]] - [[Kurban-bajram]] == Reference == {{reflist}} == Literatura/Spoljne veze == * [http://www.pescanik.info/content/view/263/65/ 16 godina od početka opsade Sarajeva (Peščanik)] * [http://www.icty.org/maps/bcs/bih/bih.swf Interaktivna karta BiH (ICTY)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030044040/http://www.icty.org/maps/bcs/bih/bih.swf |date=2012-10-30 }} * [http://www.srpskapolitika.com/krajina/hronoligija-4.html Hronologija RSK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811043016/http://www.srpskapolitika.com/krajina/hronoligija-4.html |date=2009-08-11 }} * [http://www.vreme.com/arhiva_html/457/11.html Deset Miloševićevih godina u deset slika (4) (Vreme)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208014204/http://www.vreme.com/arhiva_html/457/11.html |date=2008-12-08 }} * {{en}} ''Yugoslavia Events Chronology (University of Texas at Arlington)'': [http://www.uta.edu/cpsees/yec-192.txt January-June 1992] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912151101/http://www.uta.edu/cpsees/yec-192.txt |date=2011-09-12 }} i [http://www.uta.edu/cpsees/yec-292.txt (jul-decembar) 1992] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912151114/http://www.uta.edu/cpsees/yec-292.txt |date=2011-09-12 }} (pokriva ex-Yu prostor). == Povezano == * [[Godišnji kalendar]] - [[Dnevni kalendar]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Bošnjačko-hrvatski sukob]] {{commonscat|1992}} [[Kategorija:20. vijek|91992]] [[Kategorija:1992.]] c9iptkaua1zjnn8lae6ed0su7wlhfuy 0 5185 42680894 42676597 2026-08-23T21:48:30Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680894 wikitext text/x-wiki {{Kutijica za države | ime države = Sjedinjene Meksičke Države | izgovor izvornog imena države = <small> Estados Unidos Mexicanos </small> | ime genitiv = Meksika | slika_karte = Mexico on the globe (North America centered).svg | zastava = Flag of Mexico.svg | grb = Coat of arms of Mexico.svg | moto = | službeni jezik = [[Španski jezik|španski]] i 62 indijanska jezika | tip vladavine = Savezna republika | glavni grad = [[Datoteka:Coat of arms of Mexican Federal District.svg|20px]] [[Meksiko Siti|Sijudad Mehiko]] |latd=19|latm=26|latNS=N|longd=99|longm=08|longEW=W|CCTLD=no | titula vladara = [[Predsednici Meksika|Predsednik]] | ime vladara = [[Enrike Penja Nijeto]] | površina poredak = 13 | površina = 1.972.550 | vode = 2,5 | stanovništvo poredak = 11 | stanovništvo = 119.713.203 <ref>Nacionalna agencija za statistiku [http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones |date=2013-08-07 }}</ref> | godina popisa = 2014 | gustina stanovništva = 57 | HDI = 0.770 | HDI_ref = | HDI_rang = 57 | HDI_godina = 2011 | HDI_promjena = pad | nezavisnost = Od [[Španija|Španije]] <br />[[16. septembar]] [[1810]]. | valuta = [[meksički pezos|Pezos]] | stoti deo valute = MXN | vremenska zona = -8 do -6 | himna = [[Datoteka:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg|150p|d]] [[Himna Meksika|''Himno Nacional Mexicano'']]<br />''Nacionalna himna Meksika'' | domen = .mx | pozivni broj = 52 | komentar = | }} '''Meksiko''' ([[Španski jezik|španski]]: '''''México''''' [[međunarodna fonetska abeceda|[ˈme.xi.ko]]]), službeno '''Sjedinjene Meksičke Države''' ([[Skraćenica|skraćeno]]: '''SMD'''; španski: '''''Estados Unidos Mexicanos''''', skraćeno '''''EUM'''''), [[država]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]<ref>{{Cite web |title=United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |access-date=2015-04-12 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm }}</ref> koja graniči na severu sa [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], na jugoistoku sa [[Gvatemala|Gvatemalom]] i [[Belize]]om, na zapadu sa [[Tihi okean|Tihim okeanom]], a na istoku sa [[Meksički zaliv|Meksičkim zalivom]] i [[Karipsko more|Karipskim morem]]. Površina Meksika iznosi 1.972.550&nbsp;km² i po tome je 13. država u svetu. Glavni i najveći grad Meksika je [[Meksiko Siti|Meksiko]], a drugi veći gradovi su [[Ecatepec de Morelos]], [[Gvadalahara (Meksiko)|Guadalajara]], [[Puebla (grad)|Puebla]], [[Ciudad Juárez]], [[Tijuana]], [[Monterrey]] i [[Leon (Meksiko)|León]]. Broj stanovnika Meksika prema proceni iz 2012. iznosio je 113.910.608. U pretkolumbovskom Meksiko postojale su mnoge [[indijanci|indijanske]] kulture koje su stvorile napredne civilizacije kao što su [[Olmeci]], [[Tolteci]], [[Teotivakan]], [[Zapoteci]], [[Maje]] i [[Carstvo Asteka|Asteci]]. [[Španija]] je 1521. godine pokorila ovu teritoriju i organizovala je u [[Vicekraljevstvo Nova Španija|Novu Španiju]]. Meksiko je stekao nezavisnost od Španije 1821. Period posle sticanja nezavinosti obeležile su privredne nestabilnosti, [[Američko-meksički rat]] i teritorijalni ustupci SAD, građanski rat, dva carstva i diktatura. Diktatura je 1910. godine dovela do [[Meksička revolucija|Meksičke revolucije]], što je dovelo do donošenja Ustava iz 1917. i uspostavljanja današnjeg političkog sistema. Prema [[Svetska turistička organizacija|Svjetskoj turističkoj organizaciji]], Meksiko je glavna turistička destinacija u Latinskoj Americi i deseta najposećenija na svijetu.<ref name="urldtxtq4w60xqpw.cloudfront.net">{{cite web |url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11sphr_1.pdf |title=Panorama OMT del turismo internacional |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706042015/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11sphr_1.pdf |archivedate=2016-07-06 |quote= |accessdate=27. 10. 2012. |deadurl=yes }}</ref> Za tu posećenost najviše su zaslužne kulturne i prirodne lokacije koje je [[UNESCO]] svrstao kao Svjetsku baštinu; ima ih 31, a po brojnosti Meksiko je prvi na kontinentu i šesti u svijetu. Prema [[Bruto domaći proizvod|bruto domaćem proizvodu]], Meksiko je četrnaesta globalna ekonomija, a po [[Paritet kupovne moći|paritetu kupovne moći]] nalazi se na jedanaestom mjestu u svijetu.<ref name="urlReport for Selected Countries and Subjects">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=70&pr.y=12 |title=Report for Selected Countries and Subjects |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=27. 10. 2012.}}</ref> Prema izveštaju [[Organizacija ujedinjenih nacija|UN]] iz [[2011]], meksički ljudski razvojni indeks je bio 0,770, te se Meksiko našao na 57. mjestu u svijetu. Međutim, raspodela bogatstva je neujednačena, jer u zemlji postoje krajevi sa različitim ljudskim razvojnim indeksom; neki krajevi su visoko razvijeni poput [[Njemačka|Njemačke]],<ref name="urlEl Universal - Nación -">{{cite web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/252052.html |title=El Universal - Nación - La vida en la Benito Juárez, al nivel de Alemania |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=27. 10. 2012. }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> a neki siromašni kao [[Burundi]].<ref name="urlwww.lajornadaguerrero.com.mx">{{cite web |url=http://www.lajornadaguerrero.com.mx/2007/03/20/index.php?section=sociedad&article=005n2soc |title=Cochoapa el Grande, el municipio más pobre de América Latina, reporta la ONU |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030013752/http://www.lajornadaguerrero.com.mx/2007/03/20/index.php?section=sociedad&article=005n2soc |archivedate=2007-10-30 |quote= |accessdate=27. 10. 2012. }}</ref> Takođe, Meksiko je jedna od zemalja sa najvećim klimatskim diverzitetom u svijetu, smatra se jednom od 17 zemalja svijeta sa megadiverzitetom; u Meksiku se nalazi 10—12% svijetske [[biološka raznovrsnost|biološke raznovrsnosti]],<ref name="url¿Qué es la Biodiversidad?">{{cite web |url=http://cruzadabosquesagua.semarnat.gob.mx/iii.html |title=Biodiversidad de México |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071007045210/http://cruzadabosquesagua.semarnat.gob.mx/iii.html |archivedate=2007-10-07 |quote= |accessdate=27. 10. 2012. |dead-url=yes }}</ref> a takođe je i dom za preko 12.000 [[Endemizam|endemskih]] vrsta.<ref name="urlBiodiversity, Australia State of the Environment Report 2001 (Theme Report): The meaning, significance and implications of biodiversity (Megadiverse countries)">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |title=Biodiversity, Australia State of the Environment Report 2001 (Theme Report): The meaning, significance and implications of biodiversity (Megadiverse countries) |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=27. 10. 2012.}}</ref> Politički, Meksiko je demokratska, federalna republika koja se sastoji od 32 države, to jest od 31 države i jednog federalnog okruga. Sedište vlade i sindikata nalaze se u Ciudad de México-u, čija teritorija je određena kao federalni okrug.<ref name="urlwww.ife.org.mx">{{cite web |url=http://www.ife.org.mx/docs/IFE-v2/CNCS/CNCS-25Preguntas/CNCS-faq-docs/2-RegimenElectMex-nov2009.pdf |title=Regimen Electoral Mexicano del Instituto Federal Electoral |author= |authorlink= |hlfdate= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023075233/http://www.ife.org.mx/docs/IFE-v2/CNCS/CNCS-25Preguntas/CNCS-faq-docs/2-RegimenElectMex-nov2009.pdf |archivedate=2012-10-23 |quote= |accessdate=27. 10. 2012. |dead-url=yes }}</ref> == Ime == [[Datoteka:CodexMendoza01.jpg|175p|mini| Stranica iz Kodeksa Mendoza, na kojoj je prdstavljen glif Meksika u centru Anavaka.]] Današnja država Meksiko jeste politički entitet koji je nastao u 19. veku. Od potvrđivanja federalne države, zvanično ime ove zemlje jeste Sjedinjene Meksičke Države, iako se u Federalnom ustavu Sjedinjenih Meksičkih Država iz 1824. godine koriste naizmenično izrazi kao „meksička nacija“ i „Sjedinjene Meksičke Države“.<ref>Ustav Sjedinjenih Meksičkih Država'' (1824), ''passim''</ref> Federalnim ustavom Sjedinjenih Meksičkih Država iz 1857. godine ozvaničava se ime „Meksička Republika“, ali u samom tekstu i ovog ustava, i dalje se koristi ime „Sjedinjene Meksičke Države“.<ref>''Ustav Meksičke Republike'' (1857), ''passim</ref> Važeći ustav, izglasan 1917. godine, uspostavlja naziv „Sjedinjene Meksičke Države“ kao zvanično ime države. [[Etnik]] „Meksikanac“ ({{jez-šp|mexicano}}) koristio se u španskom jeziku od prvih kontakata Evropljana sa američkim domorocima pa sve do danas, i to u različitim značenjima. Za Špance 16. veka, Meksikanci su bili stanovnici Tenočtitlana, a njihov jezik — [[navatl]] — nazivao se meksičkim ({{jez-šp|mexicano}}). Tokom kolonijalnog doba, [[kreoli|kreolci]] i Evropljani koji su se nastanili u [[Vicekraljevstvo Nova Španija|Vicekraljevstvu Nova Španija]] koristili su taj termin za same sebe.{{efn|Na primer, [[Fransisko Havijer Klavihero]] počinje svoju „Staru istoriju Meksika i njegovog osvajanja“ tako što u prvom poglavlju govori o zemlji Anavak, gde koristi termine „meksička teritorija“ ili „kraljevina Meksikanaca“ za imenovanje velikog dela teritorije Nove Španije koji ne samo da je uključivao astečku teritoriju, nego tekođe i teritorije Maja i Purepeča.}} Vođe [[Rat za nezavisnost Latinske Amerike|rata za nezavisnost]] takođe su bili neodlučni u imenovanju, kako države tako i njenih stanovnika. Počev od [[Plan u Igvali|Plana u Igvali]] 1821. kada je proglašena nezavisnost Meksika, država će definitivno dobiti ime Meksiko, a njeni stanovnici će se nazivati Meksikancima. Sama reč „Meksiko“ potiče iz domorodačkog jezika navatl, čije je značenje vrlo diskutabilno. Radi se o reči ''Mēxihco'' {{IPA|[me:ʃiʔko]}} izgovara se „mešiko“) kojom se imenovala prestonica naroda [[Mešici|Mešika]], tj. [[Carstvo Asteka|Asteka]]. Prema [[Bernardino de Saagun|Bernardinu de Saagunu]], ova reč znači „na pupku meseca“{{efn|Od ''Metzxico'': ''metz(tli)'' (mesec), ''xic(tli)'' (pupak, centar) i ''-co'' (lokativ).{{sfn|Sahagún|1999|p=}}}}. Ovu pretpostavku kasnije su usvojili i [[Sesilio Robelo]], [[Alfonso Kaso]] i [[Gutijere Tibon]], koja je dobila na svojoj popularnosti preko besplatnih udžbenika. Kritike na račun ove teorije išle su u pravcu tvrđenja da morfologija jezika navatl ne dozvoljava derivaciju toponima na osnovu predloženih reči. [[Fransisko Havijer Klavihero]] je predlagao da bi ovaj [[toponim]] trebalo da se tumači kao „mesto u Mečitliju“, tj. „Uicilopočtli“, jer je Mečitli bilo jedno od alternativnih imena. U istom tekstu, Klavihero dodaje napomenu u kojoj kaže da je jedno vreme verovao da ova reč znači „u sredini magveja“ (magvej je drugo ime za [[agava|agavu]]), ali preko istorije Mešika tj. Asteka, došao je do zaključka da se ovaj toponim odnosi na glavnog astečkog boga.{{sfn|Clavijero|1844|p=74}} == Historija == {{Glavni članak|Istorija Meksika}} === Prekolumbovski period === [[Datoteka:CuevaOlla.jpg|mini|desno|230p|Pećina Kueva de la Olja kulture Pakime]] Trenutnu teritoriju modernog Meksika otkrile su i nastanile nomadske grupe lovaca i sakupljača pre 30.000 godina. Oko 9000. godine pre n. e, razvili su se procesi koji su doveli do domestikacije biljaka kao što su bundeva ili tikva{{sfn|Casas|Caballero|1995|p=38}} u [[Dolina Tevakan|dolini Tevakan]] i [[planina Tamaulipas|planine Tamaulipasa]]. Kukuruz je pripitomljen oko četvrt milenijuma pre naše ere i predstavljao je pravi bum koji je doveo do stvaranja prvih naseobina u Srednjoj Americi.{{sfn|Márquez Morfín|Hernández Espinoza|2005|p=14}} Stanovnici regiona poznatog kao Aridoamerika i dalje su vodili nomadski život, mada su takođe održavali veze sa Srednjoamerikancima. Na nekim mestima mogu se videti tragovi naseobina od najstarijih vremena, kao npr. Kueva de la Pera (12.000 godina p. n. e.){{sfn|MacNeish|1972|p=}}, Kueva de la Kandelarija (8.000 godina p. n. e.){{sfn|Aveleyra Arroyo de Anda|Maldonado-Koerdell|Martínez del Río|1956|p=}}, El Končalito (1000 godina p. n. e.){{sfn|Fujita|2006|p=82—98}}, kao i pećinsko slikarstvo na Sijeri de San Fransisko. Prvi počeci srednjoameričke civilizacije smeštaju se u period od 2500. p. n. e., kada nastaju grnčarstvo i prve zemljoradničke neseobine{{sfn|López|López Luján|2001|p=}} do 1500. p. n. e.{{sfn|Duverger|2007|p=}} Tokom pretklasičnog srednjoameričkog perioda koji podrazumeva period između 15. veka p. n. e. i 4. veka p. n. e., raširila se olmečka kultura po celoj Srednjoj Americi.{{sfn|Pool|2007|p=10}} Neki od bitnih centara olmečke civilizacije bili su [[Venta]], [[Tres Zapotes]], [[Teopantekvanitlan]]. Nakon opadanja olmečke kulture, došlo je do istovremenog procvata nekoliko različitih kultura. Na zapadu Centralne Amerike cvetala je [[tradicija grobova sa udubljenjima]]{{sfn|Kubler|1984|p=191}}, u [[Meksički zaliv|Meksičkom zalivu]] razvijala se [[epiolmečka kultura]], kao i [[Srednjoamerički produženi kalendar]]. [[Datoteka:Toniná stucco frieze.jpg|mini|levo|230p|Friz u majanskom gradu Tonina]] Oko 2. veka nastaje Klasičan srednjoamerički period koji traje do 8. veka. U ovom periodu ističu se kultura nastala oko grada [[Teotivakan]]{{sfn|Childs Rattray|1997|p=73}} i kultura [[Civilizacija Maja|Maja]]. Prva je kontrolisala trgovinu u centru Meksika i imala je jake saveznike kao npr. [[Monte Alban]]. Srednjoamerička civilizacija se proširila ka severu sve do naseobina u pustinji, kao npr. [[Kemada]], i doprinela je razvoju naroda [[Oasisamerika|Oasisamerike]], kao npr. antički grad [[Pakime]]. [[Datoteka:El Castillo, Chichén Itzá.jpg|mini|230p|Piramida u [[Čičen Ica|Čičen Ici]]]] Nakon opadanja kultura Teotivakana i Maja, između 10. i 12. veka, nastaje Toljan-Čikokotitlan, prestonica [[Tolteci|toltečke]] kulture koja je doprinela napretku kulture [[Miksteci|Miksteka]] i drugih naroda Srednje Amerike. Nakon Tolteka, glavnu ulogu u srednjoameričkoj kulturi preuzeli su [[Carstvo Asteka|Mešike]] (autohtoni naziv za [[Carstvo Asteka|Asteke]]), koji su 1325. osnovali grad [[Tenočtitlan|Meksiko-Tenočtitlan]] iz kog su vladali najvećom državom koja je ikad postojala u prekolumbovskoj Srednjoj Americi, i koju su 1521. godine osvojili Španci. === Špansko osvajanje === {{main|Špansko osvajanje Meksika}} [[Datoteka:Xicotencatl-Cortes.jpg|mini|200p|[[Ernan Kortes]] i [[Čikotenkatl II]] naslikani u ''[[Istoriji Tlakskale]]'']] Nakon ekspedicija [[Fransisko Ernandez de Kordoba|Fransiska Ernandeza de Kordobe]] (1517){{sfn|Thomas|1993|p=115—128}} i [[Huan de Grihalva|Huana de Grihalve]] (1518),{{sfn|Díaz del Castillo|2007|p=1—27}} [[Ernan Kortes]] je stigao u Kozumel i došao do obala Tabaska, gde se odigrala bitka kod Sentle, u kojoj su Maje potukle španskog konkistadora.{{sfn|Thomas|1993|p=193—210}} Ovde je Kortes osnovao Santa Marija de la Viktorija, gde je na poklon dobio domorotkinju Malincin, daleko poznatiju kao [[Malinče]], koja je ostala uz njega celog života i verno mu služila kao prevodilac.{{sfn|Díaz del Castillo|2007|p=145—148}} Februara 1519. godine Kortes je sa svojim ljudima stigao u [[Verakruz]], odakle je nastavio ka unutrašnjosti srednjoameričkog kontinenta. Tu je sklopio savez sa nekim plemenima i nastavio ka astečkoj prestonici Tenočtitlanu u potrazi za zlatom i drugim dragocenostima.{{sfn|Hassig|2006|p=}} Na tom putu je porazio neke astečke saveznike, kao npr. u pokolju u Čoluli. Vladar astečkog carstva u vreme dolaska Španaca bio je [[Montezuma II]], koji je Špance primio na miroljubiv način,{{sfn|Sahagún|1999|p=702—703}} ali je [[pokolj u Tokskatlu]] koji su izvršili Španci izazvao pobunu među Astecima i naterao ih da se dignu na oružje.{{sfn|Thomas|1993|p=427—438}} Tom prilikom, Montezuma je bio ubijen, a na njegovo mesto došao je negov brat, [[Kvitlavak]]. Kvitlavak je 1520. godine naneo poraz Špancima,{{sfn|Díaz del Castillo|2007|p=254—262}} ali je ubrzo umro od [[boginje|boginja]].{{sfn|Peters|2004|p=}} Boginje, koje su u Ameriku doneli sa sobom konkistadori, tokom dvadesetih godina 16. veka odnele su živote više miliona Asteka.{{sfn|Koplow|2003|p=}} Kvatemok, poslednji vođa Tenočtitlana, uhapšen je 13. avgusta 1521. godine{{sfn|Díaz del Castillo|2007|p=367—373}} i pogubljen 1525. godine,{{sfn|Sahagún|1999|p=845—848}}. Tačan datum Kvatemokovog pogubljenja nije poznat, kao ni mesto gde je sahranjen. === Kolonijalno doba === [[Datoteka:AntonioMendoza.jpg|mini|desno|200p|Antonio de Mendoza i Pačeko, prvi vicekralj Nove Španije.]] Nakon osvajanja [[Tenočtitlan]]a, [[Ernan Kortes]] je preuzeo vlast kao general kapetan Vicekraljevstva Nove Španije. Godine [[1527]]. osnovana je [[Kraljevska Audijencija Meksika]].{{sfn|Arregui Zamorano|1981|p=14}} Prvi vicekralj bio je [[Antonio de Mendoza i Pačeko]], koji je stupio na dužnost 1535. godine.{{sfn|Díaz del Castillo|2007|p=541—544}} Novom Španijom vladalo je ukupno 63 vicekralja tokom skoro 300 godina španske dominacije. Španska vlast je povremeno bila suočena sa domorodačkim otporom, kao npr. [[Rat Čičimeka]] (1546), Mikstonov rat (1540—1551), Pobuna Perikua (1734—1737) i pobuna Maja iz Sisteila (1761).{{sfn|Bernabéu Albert|1994|p=171}} Privreda Nove Španije počivala je na [[rudarstvo|rudarstvu]], zahvaljujući kome je ovo vicekraljevstvo moglo da razvije i druge aktivnosti, naročito [[zanatstvo]] i [[poljoprivreda|poljoprivredu]], koje su pretvorile regione oblasti Bahio i doline Meksika i Pueble u bogate poljoprivredne regione sa razvijenom [[industrija|industrijom]].{{sfn|García Martínez|2009|p=281—288}} Trgovina Vicekraljevstva obavljala se u dve luke: [[Verakruz]] u [[Meksički zaliv|Meksičkom zalivu]] i [[Akapulko]] na [[Tihi okean|Pacifiku]]. U Akapulko je stizala roba sa [[Filipini|Filipina]], odakle se dalje transportovala kopnom do Pueble, grada Meksika i Verakruza, a odatle se dalje slala u [[Španija|Španiju]] ili u druge luke na [[Atlantski okean|Atlantiku]]. Sve do reformi koje su izveli [[Dinastija Burbon|Burboni]] u [[18. vek]]u, trgovina između vicekraljevstava nije bila dozvoljena.{{sfn|García Martínez|2009|p=288—289}} Tokom 300 godina postojanja Vicekraljevstva stvoren je veliki deo kulturnog identiteta i tradicije modernog Meksika. Vicekraljevstvo Nove Španije dalo je i mnoge svetski poznate ličnosti, kao što su [[Huana Ines de la Kruz|Sor Huana Ines de la Kruz]], ili [[Huan Ruiz de Alarkon]] na književnom polju, ili [[Manuel Tolsa]] na polju arhitekture. U oblasti hemije ističe se [[Andres Manuel del Rio]], pronalazač [[vanadijum]]a{{sfn|Cintas|2004:43|p=5888}}. Žitelji Nove Španije ispovedali su uglavnom katoličanstvo. Inkvizicija se trudila da iskoreni domorodačku idolatriju.{{sfn|Manrique|2009|p=440—442}} === Nezavisnost === [[Datoteka:Acta Independencia Mexico 1821.jpg|mini|175p|Dokument proglašenja nezavisnosti Meksičkog carstva.]] Francuska okupacija Španije na početku 19. veka podstakla je pojavu više pokreta za nezavisnost širom američkog kontinenta. Godine 1808. Nova Španija pretrpela je političku krizu koja se završila državnim udarom i zbacivanjem vicekralja Iturigaraja.{{sfn|Orozco Linares|1985|p=}} Borba za nezavisnost Meksika počela je 16. septembra 1810. godine, kada je sveštenik [[Migel Idalgo]] u gradiću Dolores u državi Gvanahuato pozvao na borbu protiv španske dominacije. Idalgo je zaslužan za ukidanje ropstva u Meksiku. Sledeće godine, 1811, Idalgo je zarobljen zajedno sa drugim vođama ustanka i streljan u [[Čivava (grad)|Čivavi]] 31. jula.{{sfn|Villoro|2009|p=504—509}} Nakon njegove smrti, vođstvo nad pokretom preuzeo je sveštenik [[Hose Marija Morelos]], koji je zauzeo ključne južne gradove. Godine 1813. Morelos je sazvao [[Kongres u Čilpansingu]], na kom je 6. novembra doneta Deklaracija o nezavisnosti Severne Amerike, a Meksiko je dobio svoj prvi ustav, proglašen u Apacinganu.{{sfn|Villoro|2009|p=511—515}} Dve godine kasnije, 1815, Morelos je zarobljen i pogubljen.{{sfn|Villoro|2009|p=511—515}} Počev od 1815. godine, borci za nezavisnost su bili na ivici poraza.{{sfn|Villoro|2009|p=516}} Vođe [[Pedro Moreno]] i [[Fransisko Havijer Mina]] su 1817. brzo napredovali od Tamaulipasa do centra Nove Španije, ali su na kraju poraženi. Pomilovanje koje je proglasio vicekralj [[Huan Ruiz de Apodaka]], podstaklo je mnoge ustanike da napuste borbu i dezertiraju. Godine 1820. Apodaka je poslao kreolca [[Agustin de Iturbide|Avgustina Iturbidea]] protiv ustaničkog vođe, [[Visente Gerero|Visentea Gerera]], ali Iturbide, umesto da se bori protiv ustanika, pridružio se Gereru. Rezultat je bio potpisivanje Plana iz Igvale 24. februara 1821. godine.{{sfn|Villoro|2009|p=519}} Kada je poslednji vicekralj, [[Huan O'Donohu]] stigao u Novu Španiju, potpisao je zajedno sa Iturbideom [[Sporazum u Kordobi]] 28. septembra 1821. kojim je proglašena nezavisnost Meksika.{{sfn|Villoro|2009|p=520}} === 19. vek === [[Datoteka:Mexico's Territorial Evolution.png|mini|desno|250p|Od proglašenja nezavisnosti, Meksiko je postepeno gubio teritorije. Belom, crvenom i narandžastom bojom su označene teritorije na severu koje je Meksiko izgubio u korist SAD. Na jugu, plavom i crvenom bojom su označene teritorije koje su bile anektirane i jedno vreme su bile nezavisne ([[Jukatan]], [[Čijapas]] i [[Sokonusko]]), a ljubičastom teritorije koje su se 1823. godine odvojile u posebne države ([[Gvatemala]], [[Belize]], [[Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragva]] i [[Kostarika]]).]] Nakon proglašenja nezavisnosti, [[Agustin de Iturbide|Avgustin Iturbide]] se odmah proglasio prvim carem Meksika.{{sfn|Vázquez|2009|p=529}} Ekonomska i politička situacija u Carstvu postajala je nepodnošljiva, te je 1823. godine Iturbide bio zbačen i proteran, a Meksiko je bio proglašen republikom pod imenom Sjedinjene Meksičke Države.{{sfn|Vázquez|2009|p=530}} Sledeće godine, 1824, proglašen je republikanski ustav, a Gvadalupe Viktorija postao je prvi predsednik Meksika.{{sfn|Vázquez|2009|p=532}} [[Datoteka:BenitoJuarez.jpg|mini|levo|200p|Benito Huarez, prvi meksički predsednik indijanskog porekla.]] Sledeći period meksičke istorije bio je veoma buran i nestabilan, kako na političkom, tako i na ekonomskom planu. [[Valentin Gomez Farijas]] je 1833. godine izveo više liberalnih reformi,{{sfn|Vázquez|2009|p=538}} što je izazvalo revolt u konzervativnim krugovima koji je doveo do raspuštanja prve federalne republike i stvaranja prve centralističke republike. General [[Antonio Lopez de Santa Ana]] proglasio je 1835. godine [[Sedam zakona]], čime je izazvao separatističke reakcije u više departmana. Separatistički ustanci su uglavnom bivali ugušeni, osim u [[Teksas]]u, koji je proglasio svoju nezavisnost 1836. godine,{{sfn|Vázquez|2009|p=544—545}} i koje su potom anektirale [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]]. Godine 1841. i [[Jukatan]] je takođe proglasio svoju nezavisnost. Tek 1848. godine, ponovo je postao deo meksičke države. Između [[1846]]. i [[1848]]. [[Američko-meksički rat|Meksiko je bio u ratu sa SAD]] zbog spora u vezi sa teksaškim teritorijama. Rat je zaršen sporazumom Gvadalupe—Idalgo, kojim je Meksiko bio primoran da se odrekne više od polovine svojih teritorija u korist SAD.{{sfn|Vázquez|2009|p=549—551}} Nakon završetka rata, sukobi između političkih struja u zemlji su se nastavili, što je dovelo do jedanaestog dolaska na vlast Santa Ane (1853—1855) koji je po drugi put uspostavio diktaturu. Godine 1854. liberali su se digli na oružje pod vođstvom [[Huan Alvarez|Huana Alvareza]], što je dovelo do zbacivanja Santa Ane i dolaska liberala na vlast.{{sfn|Díaz|2009|p=590—592}} [[Datoteka:Porfirio Diaz in uniform.jpg|mini|desno|200p|Porfirio Dijaz, predsednik Meksika sa jednom pauzom od 1876. do 1911.]] Proglašenje [[Reformski zakoni|Reformskih zakona]] liberalne vlade nije odgovaral interesima konzervativnih grupa, a naročito crkvi. Godine 1857. proglašen je novi ustav Meksika, koji je, između ostalog, uspostavio odvajanje crkve od države, proglasivši Meksiko [[laička država|laičkom državom]], kao i [[federalizam]] kao oblik vladavine.{{sfn|Díaz|2009|p=592—595}} Pošto konzervativni krugovi nisu hteli da priznaju taj ustav, 1858. godine izbio je Reformski rat tokom kojeg su obe strane imale svoje vlade. Rat se završio 1861. godine pobedom liberala, a na vlast je došao [[Benito Huarez]],{{sfn|Díaz|2009|p=595—598}} prvi meksički predsednik indijanskog porekla (pripadao je narodu [[Zapoteci|Zapoteka]]). Tokom šezdesetih godina 19. veka, Meksiko je pretrpeo [[Francuska invazija na Meksiko|invaziju Francuske]] koja je pomagala konzervativce i čiji je rezultat bio uspostavljanje [[Drugo meksičko carstvo|Drugog meksičkog carstva]], na čiji je presto seo Maksimilijan Habzburški pod imenom [[Maksimilijan I od Meksika]]. Francuska intervencija je bila završena 1867. konačnim porazom konzervativaca. Maksimilijan je bio uhapšen, suđeno mu je 14. a pogubljen je 19. juna 1867. godine u [[Santijago de Kretaro|Santijagu de Keretaru]].{{sfn|Díaz|2009|p=615—631}} Benito Huarez je ostao predsednik sve do svoje smrti 1872. godine. Poslednje godine njegove vlasti doživele su teške kritike raznih liberalnih frakcija.{{sfn|González y González|2009|p=643}} Nakon Huarezove smrti, na mestu predsednika našao se [[Sebastijan Lerdo de Tehada]], za koga se govorilo da je [[jakobinci|jakobinac]]. Nakon Tehadinog neuspelog pokušaja reizbora, na vlast je došao [[Porfirio Dijaz]], republikanski general tokom francuske intervencije.{{sfn|González y González|2009|p=652—656}} Porfirio Dijaz je vladao u dva navrata, od 1786. do 1880, i od 1884. do 1911. Tokom ovog perioda, poznatog pod imenom [[Porfirijato]], Meksiko je doživeo značajan ekonomski napredak zahvaljujući stranim ulaganjima. S druge strane, ovaj period je takođe poznat i po velikoj društvenoj nejednakosti i političkoj represiji. Radnici i seljaci su živeli veoma bedno, politička opozicija je bila na silu eliminisana, a pobunjenici su bivali proterani ili slati na prinudan rad.{{sfn|González y González|2009|p=660—666}} === Meksička revolucija === [[Datoteka:Insurrectos & their women, Mexico (LOC).jpg|mini|250p|Grupa pobunjenika u [[Čivava|Čivavi]].]] Narodno nezadovoljstvo režimom bilo je izraženo štrajkovima u Kananeji (1906) i Riju Blanku (1907), a 1910. godine Porfirio Dijaz je putem izborne prevare pobedio na predsedničkim izvorima i poslao u zatvor svog protivnika, [[Fransisko I. Madero|Fransiska I. Madera]]. Madero je pobegao iz zatvora i pozvao narod na oružje. Ustanku su se pridružili razni društveni slojevi, podr različitim zastavama. Drugi revolucionarni lideri bili su [[Alvaro Obregon]], [[Pančo Vilja|Fransisko Vilja]], [[Venustijano Karanza]], [[Emilijano Zapata]]. Porfirio Dijaz je podneo ostavku 24. maja 1911. i izbegao u Francusku, gde je ubrzo i umro,{{sfn|Ulloa|2009|p=759—762}} dok je Madero bio izabran za predsednika Meksika. U februaru 1913. godine general konzervativac [[Viktorijano Uerta]] je izvršio državni udar u kom su bili ubijeni Madero i potpredsednik Hose Marija Pino Suarez.{{sfn|Ulloa|2009|p=774—778}} Ovaj događaj je oživeo građanski rat u kom su učestvovali razni vođe sa svojim nezavisnim vojskama. Najistaknutiji su bili Fransisko Vilja i Emilijano Zapata, kao i ustavna vojska [[Venustijana Karanze]]. Karanza je pokušao da ujedini sve ustaničke vojske sazivanjem Konvencije u Agvaskalijentes, a 1917. godine objavio je novi ustav kojim se i dan danas vodi Meksiko. Konflikt između revolucionarnih frakcija kulminirao je ubistvom Karanze u Tlakskalantongu 1920, Zapate u Činameki u Morelosu 1919, i Fransiska Vilje u Paralu u Čivavi 1923.{{sfn|Ulloa|2009|p=793—799}} Nakon ubistva Karanze, na vlast je došao još jedan revolucionarni vođa, Alvaroo Obregon, koga je nasledio [[Plutarko Elijas Kaljes]]. Obregon je bio ponovo izabran 1928. godine, ali je bio ubijen pre nego što je uspeo da preuzme funkciju. Procenjeno je da je u ratu poginulo 900.000 ljudi od ukupnog broja stanovništva koje je imao Meksiko 1910. godine koje je brojalo 15 miliona.<ref name="urlMexican Revolution | History Detectives | PBS">{{cite web |url=http://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |title=Mexican Revolution &#124; History Detectives &#124; PBS |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=21. 10. 2012.}}</ref><ref name="urlMissing Millions: The human cost of the Mexican Revolution, 1910-1921, (c) Robert McCaa, 2001">{{cite web |url=http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |title=Missing Millions: The human cost of the Mexican Revolution, 1910-1921, (c) Robert McCaa, 2001 |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=21. 10. 2012.}}</ref> === Savremena istorija === Godine 1929. osnovana je Revolucionarna narodna partija ({{jez-es|Partido Nacional Revolucionario}}), prethodnica [[Institucionalna revolucionarna partija|Institucionalne revolucionarne partije]] ({{jez-es|Partido Revolucionario Institucional}}). Iste godine otpočeo je period poznat pod imenom [[Maksimato]], koji je bio priveden kraju izborom [[Lazaro Kardenas del Rio|Lazara Kardenasa del Rija]] (1934—1940). Kardenas je proterao Kaljesa, poboljšao obrazovni sistem, pokrenuo agrarnu reformu i nacionalizovao naftne izvore u Meksiku, što je stvorilo diplomatsku krizu s onim zemljama čiji su građani bili oštećeni Kardenasovim radiklanim merama. NJegov naslednik, [[Manuel Avila Kamačo]] (1940—1946), zaustavio je agrarnu raspodelu, sklopio je mir s novonastalom industrijskom buržoazijom i suočio se s početkom [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]]. U periodu između pedesetih i osamdesetih godina 20. veka, Meksiko je prošao kroz period velikog ekonomskog razvoja, poznatog pod imenom [[Meksičko čudo]]. Godine 1960. nacionalizovana je elektrodistribucija. Ekonomski razvoj se ogledao u poboljšanju infrastrukture i javnih usluga, kao i socijalne zaštite. Međutim, velike socijalne razlike su i dalje bile predmet narodnog nezadovoljstva.<ref>{{cite web|last=Krauze|first=Enrique|title=Furthering Democracy in Mexico|date=January–February 2006|publisher=Foreign Affairs|url=http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html|accessdate = 7. 10. 2007.}}</ref> Zahtev za većim političkim slobodama ogledao se u studentskom pokretu 1968, koji se tragično završio [[Masakr na Trgu Tlateloko|pokoljem studenata na trgu Tlatelolko]] 2. oktobra 1968. godine,{{sfn|Poniatowska|1975|p=}} u kojem je život izgubilo između 30 i 800 protestanata.<ref name="urlBBC NEWS | Programmes | From Our Own Correspondent | Mexicos long forgotten dirty war">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm |title=BBC NEWS &#124; Programmes &#124; From Our Own Correspondent &#124; Mexico's long forgotten dirty war |accessdate=27. 10. 2012.}}</ref> Tih godina pojavile su se i razne gerilske jedinice u različitim delovima zemlje, koje su bile surovo ugušene u procesu poznatom pod imenom [[Prljavi rat u Meksiku]]. Izborne reforme i visoka cena nafte okarakterisali su administraciju [[Luis Ečeverija|Luisa Ečeverije]].{{sfn|Crandall|Paz|Roett|2004|p=160}}{{sfn|Schedler|2006|p=}} Sledila je inflacija i kriza 1982. godine. Te godine cene nafte su naglo pale, interesi su vrtoglavo porasli, a vlada je prestala da plaća svoje dugove. Predsednik Migel de la Madrid je posegao za devaluacijom državne valute, što je kao rezultat dalo inflaciju. Osamdesetih godina 20. veka pojavile su se prve pukotine u monopolističkoj poziciji Institucionalne revolucionarne partije. U [[Donja Kalifornija|Donjoj Kaliforniji]] na izborima za guvernera pobedio je Ernesto Rufo Apel, a 1988. godine levičarski predstavnik [[Kvautemok Kardenas]] je izgubio predsedničke izbore zahvaljujući izbornoj prevari. Na mesto predsednika došao je Karlos Salinas de Gortari, što je dovelo do masovnih protesta u Meksiko Sitiju.<ref>{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html|title=Photius Geographic.org, "Mexico The 1988 Elections", (Sources: The Library of the Congress Country Studies, CIA World Factbook)|publisher=Photius.com |accessdate = 30. 5. 2010.}}</ref> Salinas je pokrenuo niz neoliberalnih reformi kojima je fiksirao valutni kurs i zauzdao inflaciju. Izvršena je privatizacija i zemlja se otvorila za upliv stranog kapitala. Poslednje godine Salinasovog mandata, 1. januara 1994, Meksiko je potpisao Severnoamerički sporazum o slobodnoj trgovini (NAFTA). Istog dana Zapatistička vojska narodnog oslobođenja otpočela je dvonedeljni oružani ustanak protiv vlade koji je, zajedno sa ubistvima Luisa Donalda Kolosija i Hosea Fransiska Ruiza Masieua, ozbiljno potresao meksičku političku scenu. Decembra 1994, meksička ekonomija je ušla u recesiju poznatu pod imenom „decembarska greška“.<ref name="urlLa primera crisis de la globalización">{{cite web |url=http://www.azc.uam.mx/publicaciones/gestion/num6/art1.html |title=La primera crisis de la globalización |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730112028/http://www.azc.uam.mx/publicaciones/gestion/num6/art1.html |archivedate=2013-07-30 |quote= |accessdate=21. 10. 2012. |deadurl=yes }}</ref> Kriza je brzo rešena zahvaljujući pomoći SAD koju je autorizovao tadašnji predsednik SAD, [[Bil Klinton]], kao i značajnim makroekonomskim promenama koje je preduzela vlada novog predsednika, [[Ernesto Zediljo|Ernesta Zedilja]]. Rezultat je bio brz oporavak meksičke ekonomije koja je 1999. godine dostigla rast od gotovo 7%.<ref>{{cite web|last=Cruz Vasconcelos|first=Gerardo|title=Desempeño Histórico 1914–2004|url=http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf|format=PDF|accessdate=17. 2. 2007.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060703181721/http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf|archivedate=2006-07-03|deadurl=no}}</ref> Nakon 71 godine dominacije na meksičkoj političkoj sceni, [[Institucionalna revolucionarna partija]] je 2000. godine doživela poraz na predsedničkim izborima, kada je pobedio [[Visente Foks Kesada|Visente Foks]], predstavnik opozicione stranke [[Partija narodne akcije]]. Godine 2006. pobedu na predsedničkim izborima odneo je predstavnik vladajuće partije, [[Felipe Kalderon|Felipe Kalderon Inohosa]], sa vrlo malom prednošću nad levičarskim kandidatom [[Andres Manuel Lopez Obrador|Andresom Manuelom Lopezom Obradorom]] koji je doveo u pitanje legitimnost izbora.<ref name="urlRinde AMLO protesta como “presidente legítimo” - El Universal - Sucesión">{{cite web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html |title=Rinde AMLO protesta como “presidente legítimo” - El Universal - Sucesión |accessdate=21. 10. 2012. |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118162332/http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html |dead-url=yes }}</ref> Iste godine otpočeo je i [[Rat protiv narko-kartela u Meksiku|rat protiv narko-kartela]] tokom kog je poginulo više od 34.000 osoba, a samo u 2010. je bilo 15.273 žrtve.<ref name="urlTerra - Contabiliza gobierno federal 15 mil 273 ejecuciones en 2010 - Política - Noticias">{{cite web |url=http://www.terra.com.mx/noticias/articulo/1022789/Contabiliza+gobierno+federal+15+mil+273+ejecuciones+en+2010.htm |title=Terra - Contabiliza gobierno federal 15 mil 273 ejecuciones en 2010 - Política - Noticias |accessdate=21. 10. 2012. |archivedate=2013-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127035312/http://www.terra.com.mx/noticias/articulo/1022789/Contabiliza+gobierno+federal+15+mil+273+ejecuciones+en+2010.htm |deadurl=yes }}</ref> == Geografija == {{Glavni članak|Geografija Meksika}} [[Datoteka:Mexico topographic map-blank.svg|mini|d|250p|Topografska mapa Meksika]] Meksiko obuhvata teritoriju na krajnjem jugu [[Severna Amerika|severnoameričkog]] kontinenta i krajnjem severu [[Srednja Amerika|Srednje Amerike]] između 14° i 33° severne [[geografska širina|geografske širine]] i 86° i 118° zapadne [[geografska dužina|geografske dužine]].<ref name="urlMéxico en el mundo">{{cite web |url=http://www.forbes.com.mx/mexico-y-su-imagen-en-el-mundo-en-el-2014/ |title=México y su imagen en el mundo en el 2014 |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=21. 10. 2012.}}</ref> U geomorfološkoj osnovi najvećeg dela zemlje je [[severnoamerička ploča|severnoamerička]] [[geotektonika|tektonska]] ploča, za razliku od poluostrva [[Donja Kalifornija (poluostrvo)|Donja Kalifornija]] koje leži na [[tihookeanska ploča|pacifičkoj ploči]]. Manji delovi države [[Čijapas]] leže na [[karipska ploča|karipskoj ploči]].<ref name="urlIII. TECTÓNICA ACTUAL DE MÉXICO">{{cite web |url=http://bibliotecadigital.ilce.edu.mx/sites/ciencia/volumen3/ciencia3/141/htm/sec_6.htm |title=III. Tectónica Actual de México |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120073235/http://bibliotecadigital.ilce.edu.mx/sites/ciencia/volumen3/ciencia3/141/htm/sec_6.htm |archivedate=2015-01-20 |quote= |accessdate=21. 10. 2012. |url-status=dead }}</ref> U [[geofizika|geofizičkom]] pogledu oko 12% teritorije Meksika istočno od prevlake [[Tevantepek (prevlaka)|Tevantepek]] nalazi se u Srednjoj Americi.{{efn|Geofizička granica između [[Severna Amerika|Severne]] i Srednje Amerike ide [[tevantepek (prevlaka)|prevlakom Tevantepek]], zemljouzom širokim oko 200 km koji razdvaja [[Karipsko more]] i [[Tihi okean]].}} U [[geopolitika|geopolitičkom]] pogledu Meksiko se smatra isključivo severnoameričkom državom (zajedno sa [[kanada|Kanadom]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]).{{sfn|Gispert|1980|p=}} Najviša tačka je vulkan [[Orizaba]] sa nadmorskom visinom od 5.610 m, dok se najniža tačka nalazi 10 metara ispod nivoa mora i reč je o jezeru [[Laguna Salada (jezero)|Laguna Salada]] u saveznoj državi [[Donja Kalifornija]]. Državna teritorija obuhvata površinu od 1.964.375&nbsp;km², a po veličini teritorije Meksiko se nalazi na [[spisak država i teritorija po površini|14. mestu na svetu]]. Kontinentalni deo obuhvata 1.959.248&nbsp;km² dok na ostrva otpada 5.127&nbsp;km².<ref name="urlSuperficie Continental e Insular del Territorio Nacional">{{cite web |url=http://identidadyculturamex.blogspot.com/2011/04/superficie-continental-e-insular-del.html |title=Superficie Continental e Insular del Territorio Nacional |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=21. 10. 2012.}}</ref> Meksiku pripada i 3.269.386&nbsp;km² akvatorije kao deo eksluzivne ekonomske zone, odnosno sva akvatorija udaljena do 200 [[nautička milja|nautičkih milja]] od obala (oko 370&nbsp;km).<ref name="urlEEZ Waters Of Mexico">{{cite web |url=http://www.seaaroundus.org/eez/484.aspx |title=EEZ Waters Of Mexico |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=21. 10. 2012.}}</ref> Na severu teritorija Meksika omeđena je granicom sa SAD u dužini od 3.152&nbsp;km, na jugoistoku su granice sa [[Belize]]om (u dužini od 196&nbsp;km) i [[Gvatemala|Gvatemalom]] (956&nbsp;km).<ref name="urlMéxico">{{cite web |url=http://www.crmsv.org/paises/mexico/mexico.htm |title=Conferencia Regional Sobre Migración - México |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121117101512/http://www.crmsv.org/paises/mexico/mexico.htm |archivedate=2012-11-17 |quote= |accessdate=21. 10. 2012. |deadurl=yes }}</ref> Na zapadu Meksiko izlazi na obale [[Tihi okean|Tihog okeana]] (uključujući i [[Kalifornijski zaliv]]), a istočne obale zapljuskuju [[Meksički zaliv]] i [[Karipsko more]] (ivične akvatorije [[atlantski okean|Atlantskog okeana]]). Ukupna dužina obala je 11.122&nbsp;km (ne računajući ostrva), od čega 3.117,7&nbsp;km otpada na atlantsku, a 8.475,1&nbsp;km na pacifičku obalu. Čak 17 od ukupno 32 meksičke savezne države ima izlaz na neku od akvatorija. {| class="wikitable" style="text-align:center; border:gray solid 1px; margin:auto;" |+ | colspan="3" style="width:240px; background:silver;"| '''Ekstremne tačke Meksika'''*<ref name="Екстреми">{{cite web |url=http://www.crmsv.org/paises/mexico/mexico.htm |title=Las coordenadas extremas que enmarcan el territorio mexicano |author= |authorlink= |date=2011. |format= |work= |publisher=INEGI |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121117101512/http://www.crmsv.org/paises/mexico/mexico.htm |archivedate=2012-11-17 |quote= |accessdate=17. 10. 2012. |deadurl=yes }}</ref> |- style="text-align:left; background:#dfdfdf;" ! colspan="6"| |- style="text-align:left;" | '''Ekstremni sever''' || ''32°43‘06“ SGŠ'' || Granični kamen 206 uz granicu sa SAD |- style="text-align:left;" | '''Ekstremni jug''' || ''14°32‘27“ SGŠ'' || Ušće reke [[Sučijate (reka)|Sučijate]] uz granicu sa Gvatemalom |- style="text-align:left;" | '''Ekstremni istok''' || ''86°42‘36“ ZGD'' || Opština [[Isla Muheres]] u državi [[Kintana Ro]] |- style="text-align:left;" | '''Ekstremni zapad''' || ''118°22‘00“ ZGD'' || Rt Elefante, ostrvo [[Gvadalupe (ostrvo)|Gvadalupe]] |- |colspan="3"|<small>Ekstremne tačke računajući i ostrvske teritorije.</small> |} === Reljef === [[Datoteka:Paricutin 30 613.jpg|mini|d|250p|Erupcija vulkana [[Korisnik:Joxica/Parikutin|Parikutin]] iz 1943.]] Reljefom Meksika dominiraju visoravni, planine i vulkanske kupe. [[Stenovite planine]] se kroz teritoriju Meksika protežu od severa ka jugu, od granice sa [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] pa sve do granice sa [[gvatemala|Gvatemalom]]. Zapadnim delom države paralelno sa [[tihi okean|pacifičkom]] obalom pruža se planinski lanac [[Zapadna Sijera Madre|Zapadne Sijera Madre]] u dužini od oko 1.250&nbsp;km. Lanac je od obale odvojen niskom priobalnom nizijom prosečne širine oko 300&nbsp;km koja se postepeno sužava idući ka jugu gde joj je širina svega 50-ak kilometara. Ova nizija se na krajnjem severu stapa sa pustinjom [[Sonorska pustinja|Sonorom]]. Ovaj planinski lanac južno od ušća reke [[Lerma]] postepeno prelazi u [[Transmeksički vulkanski pojas]]. Prosečna nadmorska visina Zapadne Sijera Madre je oko 2.250 m dok je najviši vrh vulkanska kupa [[Sero Moinora]] (''Cerro Mohinora'') na 3.311 metara. Duž istočne polovine države, od granice sa [[Teksas]]om pa sve do Vulkanskog pojasa i planinskog venca [[Sijera Miksteka]] proteže se venac [[Istočna Sijera Madre|Istočne Sijera Madre]] u dužini od oko 1.350&nbsp;km. Između ovog planinskog lanca i obale [[meksički zaliv|Meksičkog zaliva]] na istoku nalazi se nešto šira priobalna ravnica koja se takođe postepeno sužava idući ka jugu. Prosečna nadmorska visina Istočne Sijere je oko 2.200 metara, a nekoliko vrhova prelazi 3.000 metara. [[Datoteka:Field near San Miguel de Allende.jpg|mini|d|250p|Detalj sa [[meksička visoravan|Meksičke visoravni]]]] Južno od obe Sijere, a između pacifičkog i primorja Meksičkog zaliva, pruža se 900&nbsp;km dugački i do 130&nbsp;km široki [[Transmeksički vulkanski pojas|Transvulkanski pojas]], poznat i kao ''Kordiljera Neovolkanika'' (''Cordillera Neovolcánica''). Ovaj vulkanski pojas, deo [[vatreni pojas Pacifika|vatrenog pojasa Pacifika]], poznat je po brojnim aktivnim [[vulkan]]ima i izraženom [[zemljotres|seizmizmu]]. Ovo je najviši deo Meksika i tu se nalaze tri vrha sa preko 5.000 metara nadmorske visine: [[Orizaba]] (5.610 m, treći najviši vrh u Severnoj Americi), [[Popokatepetl]] (5.462 m) i [[Icaksivatl]] (5.286 m). Značajnije vulkanske kupe su još i [[Nevado de Toluka]] (4.690 m), [[malinče (vulkan)|Malinče]] (4.461 m) i [[Nevado de Kolima]] (4.340 m). U ovoj geografskoj regiji nalazi se i vulkan [[Korisnik:Joxica/Parikutin|Parikutin]] koji se smatra najmlađom vulkanskom kupom na svetu (prva erupcija naizgled mirnog brežuljka desila se [[20. februar]]a [[1943]]).<ref name="Парикутин">{{cite web |url=http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Paricutin.html |title="The eruption of Parícutin (1943-1952)" |author=How Volcanoes Work. |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language=engleski |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604150645/http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Paricutin.html |archivedate=2007-06-04 |quote= |accessdate=21. 10. 2012. |dead-url=yes }}</ref> Kordiljera Neovolkanika se smatra geološkim razvođem između Severne i Centralne Amerike. Duž jugozapadne pacifičke obale proteže se planinski lanac [[Južna Sijera Madre|Južne Sijera Madre]] u dužini od oko 1.200&nbsp;km (od juga države [[Mičoakan]] do [[Tevantepek (prevlaka)|prevlake Tevantepek]]). Širina ovog planinskog lanca kreće se od 100 na severu do 150&nbsp;km u južnom delu. Istočnije je planinski lanac [[Sijera Madre de Oahaka]] koji se kod prevlake Tevantepek stapa sa Južnom Sijerom. Južno od prevlake, od međudržavne granice između [[Čijapas]]a i [[oahaka|Oahake]] pa sve do granice sa Gvatemalom u dužini od 280&nbsp;km pruža se lanac [[Sijera Madre de Čijapas]]. Najviši vrh u ovom delu zemlje čija je prosečna visina oko 1.100 metara je vulkanska kupa [[Takana (vulkan)|Takana]] (4.060 m). [[Datoteka:Pico from Fortin 2 enhanced2.jpg|mini|250p|d|[[Orizaba|Piko de Orizaba]] najviši je vrh Meksika.]] Između Istočne i Zapadne Sijere i Kordiljera Neovolkanika nalazi se prostrana [[Meksička visoravan]] (''Altiplanicie Mexicana'') prosečne nadmorske visine od oko 1.200 metara. Visoravan je podeljena na dve manje celine nižim planinskim lancima koji se zajedničkim imenom nazivaju ''Sijeras Transversales''. Severni deo je znatno sušniji i niži (u proseku oko 1.100 m) i veliki deo tu zauzima pustinja Čivava i polupustinja Zakatekas. Južni, viši deo (oko 2.000 m) ove visoravni je najneseljenije i najplodnije područje Meksika i tu se nalaze i najveći meksički gradovi [[Meksiko Siti]] i [[Gvadalahara (Španija)|Gvadalahara]]. Na krajnjem severozapadu Meksika nalazi se poluostrvo [[Donja Kalifornija (poluostrvo)|Donja Kalifornija]]. Poluostrvo koje je od ostatka zemlje odvojeno donjim tokom reke [[kolambija (reka)|Kolumbije]] i [[kalifornijski zaliv|Kalifornijskim zalivom]] se proteže od grada [[Mehikali|Meksikali]] na severu do grada [[Kabo San Lukas]] na krajnjem jugu u dužini od 1.247&nbsp;km. Na istočnoj obali duboko u [[Meksički zaliv]] zalazi poluostrvo [[Jukatan]] obraslo tropskim kišnim šumama. Izvan kontinentalnog dela Meksiku pripadaju i ostrvske teritorije ukupne površine 5.073&nbsp;km². Najvažnija pacifička ostrva su vulkanski arhipelag [[Reviljahihedo (arhipelag)|Reviljahihedo]] (sa ostrvima [[Sokoro (ostrvo)|Sokoro]], [[Klarion (ostrvo)|Klarion]], [[San Benedikto (ostrvo)|San Benedikto]] i [[Roka Partida (ostrvo)|Roka Partida]]), arhipelag [[Marijas (arhipelag)|Marijas]] (sa 4 ostrva), te ostrva [[Gvadalupe (ostrvo)|Gvadalupe]], [[Anhel de la Gvarda]], [[Sedros (ostrvo)|Sedros]], [[Koronado (ostrvo)|Koronado]], [[Rokas Alihos]], [[Tiburon (ostrvo)|Tiburon]], dok je najveće ostrvo u atlanstskom primorju [[Kosumel (ostrvo)|Kosumel]]. === Seizmička aktivnost === [[Datoteka:Mexico_tectonic_plates.png|250px|mini|levo|Mapa [[tektonika ploča|tektonskih ploča]] na kojima leži Meksiko.]] S obzirom da se u osnovi meksičkog kopna nalaze čak 4 velike [[tektonika ploča|tektonske ploče]] Meksiko se ubraja u seizmički i vulkanski najaktivnije regione na svetu. Najveći deo zemlje leži na [[severnoamerička ploča|severnoameričkoj tektonskoj ploči]] koja se na zapadu sudara sa [[tihookeanska ploča|pacifičkom pločom]] a na jugozapadu sa tektonskom [[kokosova ploča|pločom Kokos]]. Okeansko dno koje je kompaktnije i čvršće se usled kretanja podvlači pod kopno formirajući tako [[srednjoamerički tektonski rov]] koji se proteže duž južne obale Meksika. Podvlačenje Kokosove ploče je glavni uzročnik snažnih trusova u južnom delu Meksika. Stene sa okeanskog dna ove ploče koje se podvlače pod kopno se tope i izbijaju na površinu u vidu lave u području Transmeksičkog vulkanskog pojasa duž kojeg se nalaze brojni aktivni vulkani. Južni ogranak [[Rased San Andres|raseda San Andres]] je doveo do stvaranja [[kalifornijski zaliv|Kalifornijskog zaliva]] i odvajanja poluostrva [[Donja Kalifornija (poluostrvo)|Donja Kalifornija]] od ostatka kontinenta, a ceo proces je praćen jakim trusovima u severozapadnom delu zemlje. Usled tektonskih pokreta područje oko [[akapulko|Akapulka]] na pacifičkoj obali je [[19. septembar|19. septembra]] [[1985]]. pogodio veoma jak zemljotres magnitude 8,1° rihtera. Stradalo je između 30.000 i 40.000 ljudi, od čega oko 10.000 u 300&nbsp;km udaljenoj prestonici [[Meksiko Siti]]ju.{{sfn|Anderson|2011|pp=145}} Bio je to najsmrtonosniji zabeleženi zemljotres u meksičkoj istoriji. Vulkanske erupcije su takođe uobičajena pojava. Najpoznatiji (a ujedno i najmlađi) vulkan u Meksiku je [[Korisnik:Joxica/Parikutin|Parikutin]] koji se naglo pojavio u noći [[20. februar]]a [[1943]]. kao fisura u polju kukuruza u severnom delu države [[Mičoakan]]. Vulkan je za svega 7 dana od prve erupcije izbacio količinu lave i drugog materijala u visini petospratnice, a nakon godinu dana dostigao je visinu od 336 metara. Danas je Perikutin jedan od najaktivnijih vulkana u Meksiku, i trenutno je visok 2.800 metara.<ref name="Парикутин"/> === Hidrografija === [[Datoteka:Mexico watersheds.jpg|250p|mini|levo|Mapa [[rečni sliv|rečnih slivova]] Meksika. Bledo plavom bojom je označen [[tihi okean|pacifički]] sliv, varijantama smeđe sliv [[meksički zaliv|Meksičkog zaliva]], a žuta boja je sliv [[karipsko more|Karipskog mora]]. Siva predstavlja [[endoreični basen|endoreična područja]].]] U hidrološkom smislu i prema podacima [[nacionalni institut za statistiku i geografiju Meksika|nacionalnog instituta za statistiku i geografiju Meksika]], cela teritorija zemlje je podeljena na 13 hidrološko-administrativnih regija koje su formirane na osnovu hidroloških karakteristika određenih oblasti.<ref>{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/geo/contenidos/geografia/default.aspx |title=Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática |author=INEGI |authorlink= |date=2011 |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409224738/http://www.inegi.org.mx/geo/contenidos/geografia/default.aspx |archivedate=2015-04-09 |quote= |accessdate=24. 10. 2012. }}</ref> Reke koje teku ka obali su u najvećem broju slučajeva jako kratkog i strmog toka uslovljenog brojnim planinskim lancima koji se pružaju duž obale. Teritorija Meksika deli se na tri slivna područja: * [[tihi okean|Pacifički sliv]] - ovom slivu pripada zapadni i jugozapadni deo zemlje; * [[atlantski okean|Atlantski sliv]] - na istoku, i deli se na sliv Meksičkog zaliva i sliv Karipskog mora; * [[endoreični basen|Endoreična područja]] - u centralnom delu zemlje, basen oivičen visokim planinama bez mogućnosti oticanja ka moru. Najveće reke u Meksiku su [[Santijago (reka)|Santijago]] i [[Balsas]]. U središnjoj zavali nalazi se nekoliko jezera: [[Čapala]], [[Kuiceo (jezero)|Kuiceo]] i druga. === Klima === Meksiko je klimatski raznolika zemlja. Klimatski se deli na tri visinska pojasa. Najniži ''[[tijera kalijente|tierra caliente]]'' (vruća zemlja) obuhvata tropske ravnice u istočnom primorju sa visokom temperaturom i velikom količinom padavina. Iznad tog vrućeg pojasa nalazi se ''[[Tijera templada|tierra templada]]'' (umerena zemlja) sa umerenom klimom koja je povoljna za život i rad čoveka. Iznad 2.000 m je ''[[tijera frija|tierra fría]]'' (hladna zemlja) gde su godišnja doba, a naročito [[leto]] i [[zima]], izrazita. Unutrašnje zavale i ravnice imaju karakterističnu kontinentalnu klimu sa toplim letima i hladnim zimama. Na jugoistoku zemlje su tropske oblasti sa 8–10 vlažnih meseci godišnje. U oblasti [[Severni povratnik|povratnika]], klima je sušna cele godine, dok je u oblasti [[Poluostrvo Kalifornija|poluostrva Kalifornije]] klima [[sredozemna klima|mediteranska]]. == Stanovništvo == Meksiko ima 110.000.000 stanovnika, po poslednjem zvanično sprovedenom popisu stanovništva (2009. godine), koji je sproveo meksički Nacionalni institut za statistiku, geografiju i informatiku, sa sledećim etničkim sastavom: 47% [[mestici]], 30% [[kreoli]], 10% [[kastici]], 12% [[Indijanci]] i 1% ostali, najviše pripadnici crne rase. (Broj stanovnika u desnoj tabeli predstavlja trenutnu estimaciju). Oko 5,8 % stanovništva govori izvorne indijanske jezike. Manje od 1 % stanovništva ne govori španski. Najzastupljeniji indijanski jezici su [[navatl]] (oko 1,6 miliona govornika) i [[majatan]] (oko 900.000). Od godine 2003, država priznaje 62 lokalna jezika. {| class="wikitable" |- | valign="top" | {| |- ! style="background:#efefef;" | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Godina &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; ! style="background:#efefef;" | Stanovništvo |- | [[1805]]. || style="text-align:right;"| 5.700.000 |- | [[1842]]. || style="text-align:right;"| 7.000.000 |- | [[1880]]. || style="text-align:right;"| 9.600.000 |- | [[1895]]. || style="text-align:right;"| 12.632.000 |- | [[1900]]. || style="text-align:right;"| 13.607.000 |- | [[1910]]. || style="text-align:right;"| 15.160.000 |- | [[1921]]. || style="text-align:right;"| 14.335.000 |- | [[1930]]. || style="text-align:right;"| 16.553.000 |- | [[1940]]. || style="text-align:right;"| 19.654.000 |- | [[1948]]. || style="text-align:right;"| 24.461.000 |} | valign="top" | {| |- ! style="background:#efefef;" | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; Godina &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; ! style="background:#efefef;" | Stanovništvo |- | [[1950]]. || style="text-align:right;"| 26.282.000 |- | [[1955]]. || style="text-align:right;"| 30.557.000 |- | [[1960]]. || style="text-align:right;"| 34.994.000 |- | [[1965]]. || style="text-align:right;"| 41.284.000 |- | [[1970]]. || style="text-align:right;"| 50.695.000 |- | [[1975]]. || style="text-align:right;"| 60.145.000 |- | [[1990]]. || style="text-align:right;"| 81.250.000 |- | [[1996]]. || style="text-align:right;"| 93.182.000 |- | [[2000]]. || style="text-align:right;"| 100.350.000 |- | [[2006]]. || style="text-align:right;"| ~108.700.000 |} |} === Najveći gradovi === {{main|Spisak gradova u Meksiku}} {{Najveći gradovi u Meksiku}} == Politika == === Razvoj ustavnosti === {{Poseban članak|Ustav Meksika}} [[Datoteka:Portada Original de la Constitucion Mexicana de 1917.png|mini|220p|Originalne korice meksičkog ustava]] Politički ustav Sjedinjenih Meksičkih Država (šp. ''Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos'') postoji od 1917. godine. Nastao je kao rezultat meksičke revolucije i izrađen je od strane [[Ustavnotvorna skupština (Meksiko)|ustavnotvorne skupštine]]. Ustav je pradstavljao kompromis različitih interesnih grupa, zbog čega sadrži elemente [[Antiklerikalizam|antiklerikalizma]], [[Nacionalizam|nacionalizma]], [[Antiimperijalizam|antiimperijalizma]], [[republikanizam|republikanizma]], [[Paternalizam|paternalizma]] i [[Socijalizam|socijaliskičkog]] [[Reformizam|reformizma]].<ref name="verfassung">{{Cite book|editor=Klaus Stüwe|editor2=Stefan Rinke|title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung|year=2008|url= |publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|isbn=978-3-531-14252-4|pages=392}}</ref> Na to dolaze i elementi [[Liberalizam|liberalizma]], kao što su [[građanska prava i slobode]], [[pravna država]], [[Opštost izbornog prava|opšte]] i [[Jednakost izbornog prava|jednako]] [[izborno pravo]] - koje je pak do 1953. bilo ograničeno samo na muškarce, [[socijalna država]] i zagarantovanost prava na [[Privatna svojina|privatnu svojinu]], pri čemu je ustav priznavao i jemčio prava i drugih oblika svojine. Član 27, najduži član meksičkog ustava, pripisuje državi svojinu nad zemljom i vodama, kao i pravo da prenese njihovo upravljanje privatnim licima ili kolektivima. Primarna svrha ovog člana je bilo ograničavanje moći velikih zemljoposednika. Sličan cilj je imao i član 123, kojim su zajamčena prava radnika. Oba člana zajedno, su dugo vremena činili osnov legitimiteta postrevolucionarnoj vladi u svom delovanju za revolucionarni projekat i političku kontrolu.<ref name="verfassung" /> Ustavom formalno zagarantovana prava građana su se, međutim, dugo vremena nalazila izvan realnosti meksičkog političkog sistema. U meksičkom [[Korporativizam|korporativizmu]] utuživost prava nije bila naročito izražena, već je na tom mestu stajao sistem sačinjen od političkih prednosti, lojalnosti i favorizacija, koje su u pregovorima izdeferencirane (raščišćavane). Stoga je sprovođenje ustavom zagaranovanih prava bilo uglavnom vezano za sposobnost mobilizacije različitih društvenih grupacija i važnosti istih za održanje vlade predvođene [[Institucionalna revolucionarna partija|Institucionalnom revolucionarnom partijom]]. Državne institucije i sudovi su se dugo vremena manje bavili obezbeđenjem primene prava, već su ista funkcionalizovali u okvirima postojećeg političkog poretka. Meksički ustav je od svog proglašenja 1917. god. menjan preko 150 puta. Članovi 27 i 123 su promenjeni 1990. godine u sklopu promene ekonomske politike. Uz to je odnos crkve i države novo određen.<ref name="verfassung2">Klaus Stüwe (Hrsg.) und Stefan Rinke (Hrsg.): ''Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2008. pp. 393.</ref> Pored navedenog, došlo je, pre svega, do reformi koje su trebale da poboljšaju situaciju ljudskih prava u zemlji. Pod predsedništvom (ikovanjem, dnovanjem) Karlosa Salinasa de Gortarisa dopunjen je član 102, kojim se regulišu ovlašćenja glavnog državnog tužioca. Meksički kongres, kao i zakonodavni organi pojedinačnih saveznih država, su obavezni da stvore organe kojim treba da se nadzire pridržavanje ustavom jemčenih ljudskih prava, ali koji pritom nemaju ovlašćenja vezana za izbre, sudske procese i odnose na radu. Pod Ernesto Zedilo Ponce de Leonom u ustav je još dodato i pravo na javnu zaštitu.<ref name="verfassung2" /> Uprkos ovim prilagođavanjima ustava, stanje ljudskih prava i sloboda u Meksiku se gotovo nije promenilo, zbog čega je društveno, političko i kulturno einbettung (ili ...) ustavnih reformi, još uvek upitna. === Politički sistem === {{Poseban članak|Politički sistem Meksika}} Meksiko je od 1917. godine predsednička federalna država. ==== Predsednik ==== {{Poseban članak|Predsednik Meksika}} [[Predsednik Meksika|Predsednik]] je istovremeno i šef savezne vlade i najviši predstavnik države. Biran je neposredno na izborima od naroda na jedan jedini mandat u trajanju od šest godina - takozvani ''sexenio''. Zabrana reizbora na funkciju je propisana ustavom. Prevremeni odlazak sa funkcije, ustavom nije predviđen i stupa na snagu samo u slučaju smrti. Funkcija predsednika sjedinjuje u sebi veliki broj smernica moći. Predsednik ima pravo zakonodavne inicijative, kao i pravo na veto na zakonodavne inicijative iz Kongresa.<ref name="verfassung2" /> Pored toga je i vrhovni zapovednik [[Meksikanska vojska|meksikanse vojske]], gde i imenuje njene najviše dužnosnike, kao i red visokih državnih službenika i [[Pravobranilaštvo|glavnog državnog pravobranioca]]. Do 1996. mogao je da imenuje šefa vlade [[Meksiko Siti|Federalnog distrikta Grada Meksika]], koji se od tada bira neposredno. U saglasnosti sa Kongresom, može da proglasi vanredno stanje. Ima i pravo iniciranja objave rat, daje smernice za vođenje spoljne politike i potpisuje međunarodne ugovore. Pored ovih, funkciju predsednika karakterišu i mnogobrojne druge ovlasti (→ ''[[Predsednik Sjedinjenih Meksičkih Država]]''). Pored navedenih ustavom propisanih ovlašćenja, dug period vladavine Institucionalne revolucionarne partije karakterisala su i druga neformalna pravila vezana za funkciju predsednika. Predsednik je bio dominantna figura unutar i nad strankom, uzdržavao se od kritike svojih prethodnika (u funkciji), te morao da se povinuje njihovim tradicijama, jer bi u suprotnom mogao biti isključen iz centra moći.<ref name="präsident">Klaus Stüwe (Hrsg.) und Stefan Rinke (Hrsg.): ''Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2008. pp. 394.</ref> Tokom svog šestogodišnjeg mandata, tek je u trćoj i četvrtoj godini dostizao zenit moći, da bi se pri kraju mandata starao o svom nasledniku. Uprkos izbora od strane naroda, sukcesija nije vršena na transparantan način, već je rešavana neformalnim procesom između različitih frakcija i grupa unutar meksičke političke klase. Vrhunac je bio čin obelodanjivanja koji je opisivan kao otkrivanje (''destape'') i u kojem je predsednik svog naslednika imenovao pokazivanjem prstom (''dedazo'').<ref name="präsident" /> ==== Kongres Unije Meksiko ==== {{Poseban članak|Kongres Unije Meksiko}} === Administrativna podela === {{glavni|Savezne države Meksika}} Meksiko se sastoji iz 32 savezne države, kojima vladaju [[guverner]]i, i jednog saveznog distrikta, u kome se nalazi glavni grad. {| border="1" cellpadding="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:84%; width:100%;" |- ! rowspan="32" style="background:#fff; width:36%;"| [[Datoteka:States of Mexico.svg|400px|centar|Meksičke države]] ! style="background:#efefef; width:3%;"| ! style="background:#f2f2f4; text-align:left; width:20%;"| Savezna država ! style="background:#f2f2f4; text-align:left; width:15%;"| Glavni grad ! style="background:#f2f2f4; text-align:left; width:15%;"| Najveći grad ! style="background:#f2f2f4; text-align:left; width:9%;"| Površina (km²) |- | style="text-align:center;"|'''1''' || [[Agvaskalijentes (država)|Agvaskalijentes]]||[[Aguascalientes, Aguascalientes|Agvaskalijentes]]||[[Aguascalientes, Aguascalientes|Agvaskalijentes]]||5.618 |- | style="text-align:center;"|'''2''' || [[Donja Kalifornija]]||[[Mexicali, Mexicali|Meksikali]]||[[Tihuana]]||71.446 |- | style="text-align:center;"|'''3''' || [[Južna Donja Kalifornija]]||[[La Paz, La Paz|La Paz]]||[[La Paz, La Paz|La Paz]]||73.922 |- | style="text-align:center;"|'''4''' || [[Campeche|Kampeče]] ||[[San Francisco de Campeche|Kampeče]]||[[San Francisco de Campeche|Kampeče]]||57.924 |- | style="text-align:center;"|'''5''' || [[Čijapas]]||[[Tuxtla Gutiérrez, Chiapas|Tukstla Gutijerez]]||[[Tuxtla Gutiérrez, Chiapas|Tukstla Gutijerez]]||73.289 |- | style="text-align:center;"|'''6''' || [[Čivava]]||[[Chihuahua, Chihuahua|Čivava]]||[[Sijudad Huarez]]||247.455 |- | style="text-align:center;"|'''7''' || [[Koavila]]||[[Saltillo, Coahuila|Saltiljo]]||[[Toreon]]||151.563 |- | style="text-align:center;"|'''8''' || [[Colima|Kolima]]||[[Colima, Colima|Kolima]]||[[Manzanillo, Manzanillo|Manzaniljo]]||5.625 |- | style="text-align:center;"|'''9''' || [[Durango (država)|Durango]]||[[Victoria de Durango, Durango|Viktorija de Durango]]||[[Victoria de Durango, Durango|Viktorija de Durango]]||123.451 |- | style="text-align:center;"|'''10''' || [[Guanajuato|Gvanahuato]]||[[Gvanahuato]]||[[Leon (Meksiko)|Leon de los Aldama]]||30.608 |- | style="text-align:center;"|'''11''' || [[Gerero]]||[[Chilpancingo de los Bravos, Guerrero|Čilpansingo de los Bravo]]||[[Akapulko|Akapulko de Huarez]]||63.621 |- | style="text-align:center;"|'''12''' || [[Idalgo (država)|Idalgo]]||[[Pachuca de Soto, Hidalgo|Pačuka de Soto]]||[[Pachuca de Soto, Hidalgo|Pačuka de Soto]]||20.846 |- | style="text-align:center;"|'''13''' || [[Halisko]]||[[Gvadalahara (Meksiko)|Gvadalahara]]||[[Gvadalahara (Meksiko)|Gvadalahara]]||78.599 |- | style="text-align:center;"|'''14''' || [[México (savezna država)|Meksiko]]||[[Toluca, México|Toluka de Lerdo]]||[[Ekatepek de Morelos]]||22.357 |- | style="text-align:center;"|'''15''' || [[Mičoakan]]||[[Morelija]]||[[Morelija]]||58.643 |- | style="text-align:center;"|'''16''' || [[Morelos]]||[[Kuernavaka]]||[[Kuernavaka]]||4.893 |- | style="text-align:center;"|'''17''' || [[Najarit]]||[[Tepic, Nayarit|Tepik]]||[[Tepic, Nayarit|Tepik]]||27.815 |- | style="text-align:center;"|'''18''' || [[Novi Leon]]||[[Monterej]]||[[Monterej]]||64.220 |- | style="text-align:center;"|'''19''' || [[Oaxaca|Oahaka]]||[[Oahaka|Oahaka de Huarez]]||[[Oahaka|Oahaka de Huarez]]||93.793 |- | style="text-align:center;"|'''20''' || [[Država Puebla|Puebla]]||[[Puebla (grad)|Puebla de Saragosa]]||[[Puebla (grad)|Puebla de Saragosa]]||34.290 |- | style="text-align:center;"|'''21''' || [[Keretaro (država)|Keretaro]]||[[Santijago de Keretaro]]||[[Santijago de Keretaro]]||11.684 |- | style="text-align:center;"|'''22''' || [[Kintana Ro]]||[[Chetumal, Quintana Roo|Četumal]]||[[Cancún, Quintana Roo|Kankun]]||42.361 |- | style="text-align:center;"|'''23''' || [[San Luis Potosi (država)|San Luis Potosi]]||[[San Luis Potosi]]||[[San Luis Potosi]]||60.983 |- | style="text-align:center;"|'''24''' || [[Sinaloa]]||[[Culiacán, Sinaloa|Kulijakan]]||[[Culiacán, Sinaloa|Kulijakan]]||57.377 |- | style="text-align:center;"|'''25''' || [[Sonora]]||[[Hermosillo, Sonora|Ermosiljo]]||[[Hermosillo, Sonora|Ermosiljo]]||179.503 |- | style="text-align:center;"|'''26''' || [[Tabasko]]||[[Villahermosa, Tabasco|Viljaermosa]]||[[Villahermosa, Tabasco|Viljaermosa]]||24.738 |- | style="text-align:center;"|'''27''' || [[Tamaulipas]]||[[Ciudad Victoria, Tamaulipas|Sijudad Viktorija]]||[[Reynosa, Tamaulipas|Rejnosa]]||80.175 |- | style="text-align:center;"|'''28''' || [[Tlaxcala|Tlaskala]]||[[Opština Tlaxcala, Tlaxcala|Tlaskala de Hikotenkatl]]||[[Vicente Guerrero, Tlaxcala|Vinsente Gerero]]||3.991 |- | style="text-align:center;"|'''29''' || [[Verakruz (država)|Verakruz]]||[[Opština Xalapa, Veracruz|Halala-Enrikes]]||[[Verakruz]]||71.820 |- | style="text-align:center;"|'''30''' || [[Jukatan (država)|Jukatan]]||[[Mérida, Yucatán|Merida]]||[[Mérida, Yucatán|Merida]]||39.612 |- | style="text-align:center;"|'''31''' || [[Zacatecas|Zakatekas]]||[[Zacatecas, Zacatecas|Zakatekas]]||[[Opština Fresnillo, Zacatecas|Fresniljo]]||75.539 |} == Privreda == {{Glavni članak|Privreda Meksika}} Meksiko se nalazi u grupi srednje razvijenih zemalja, a u siromašnoj Latinskoj Americi ubraja se u njen najrazvijeniji deo. Glavne privredne delatnosti su: [[metalna industrija]], [[rudarstvo]], metalurgija obojenih metala, [[poljoprivreda]] i [[turizam]]. Zahvaljujući obilju vulkanskih izliva Meksiko je bogat rudama obojenih metala-po proizvodnji [[cink]]a, [[srebro|srebra]], [[olovo|olova]] i [[živa|žive]] spada u grupu prvih zemalja sveta. U pogledu uslova za poljoprivredu, priroda nije bila izdašna prema Meksiku. Oko 1/3 ukupne površine čine [[pustinja|pustinje]], polupustinje i krševiti planinski predeli, a obradiva površina zauzima samo 13% ukupne površine. Veće su površine pod pašnjacima i [[šuma]]ma. Obradiva površina širi se veštačkim navodnjavanjima. Osnovu ishrane stanovništva čine [[kukuruz]] i [[pasulj]], a i u glavne proizvode spadaju: [[pšenica]], [[pamuk]], [[kafa]], [[šećerna trska]], [[narandža|narandže]], [[banana|banane]] i [[ananas]]. Po prihodima od inostranog turizma, koji uglavnom potiče od turista iz [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], Meksiko se nalazi među prvim zemljama sveta. Meksiko izvozi: rude, obojene metale, naftu, pamuk, voće, [[šećer]], [[Duvan (proizvod)|duvan]] i [[meso]], a uvozi pšenicu i razne industrijske proizvode. Spoljnotrgovinska razmena obavlja se najvećim delom sa SAD. == Književnost == Meksička književnost je zajedno sa književnostima Španije, Argentine i Kube jedna od najplodnijih i najuticajnijih književnosti španskog govornog područja. === Pretkolumbovska književnost === [[Datoteka:Popol vuh.jpg|mini|desno|200p|Prva stranica rukopisa Popol Vuh, Biblioteka NJuberi, [[Čikago]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]].]] Koreni meksičke književnosti nalaze se kako u književnostima autohtonih naroda [[Mezoamerika|Mezoamerike]], tako i u španskoj književnosti sa Iberijskog poluostrva.{{sfn|Garza Cuarrón|Baudot|1996|p=11}} S istorijske tačke gledišta, meksička književnost podrazumeva književnost nastalu kako na jeziku [[navatl]] prekolumbovskih civilizacija, tako i književnost na španskom jeziku koja je nastajala tokom kolonijalnog doba, kao i doba nakon ostvarenja nazavisnosti.{{sfn|Garza Cuarrón|Baudot|1996|p=10}} S tim u vezi, određuje se i geografski koncept meksičke književnosti, koji podrazumeva kako teritorije sadašnjeg Meksika, tako i teritorije Gvatemale, kad je prekolumbovska književnost u pitanju, zatim teritoriju koju je obuhvatalo vicekraljevstvo Nova Španija tokom kolonijalnog doba, kao i različite granice koje je Meksiko imao nakon proglašenja nezavisnosti.{{sfn|Garza Cuarrón|Baudot|1996|p=10}} [[Datoteka:Chilam Balam Ixil.jpg|mini|levo|200p|Kopija knjige [[Čilam Balam]], Nacionalni antropološki muzej, [[Meksiko Siti]].]] Pretkolumbovska književnost na teritoriji današnjeg Meksika odnosi se na književni izraz na jeziku navatl,{{sfn|Bellini|1997|p=21—22}} na kojem su stvarali kako pripadnici naroda [[Tolteci|Tolteka]], tako i [[Carstvo Asteka|Asteka]] i drugih naroda koji su koristili taj jezik. Književnost na jeziku navatl, i uopšte meksička pretkolumbovska umetnost tesno je vezana za religiju,{{sfn|Bellini|1997|p=21—22}} koja je sačuvana u malobrojnim kodeksima koji se danas čuvaju u nacionalnim bibliotekama širom sveta.{{sfn|Bellini|1997|p=23}} Pošto navatl nije imao pismo u pravom smislu reči, kodeksi su predstavljali piktografsku pomoć za memorisanje tekstova koji uključuju genealogije, astronomske zapise ili spiskove poreskih obveznika.{{sfn|Lockhart|1992|p=327—329}} Književnost na jeziku navatl uključivala je prozu, poeziju i pozorište. Poezija je najvažniji deo ove književnosti i obuhvata verske i epsko-religiozne poeme.{{sfn|Bellini|1997|p=26}} Prozu čine u velikoj meri didaktički tekstovi, ali takođe i religiozni i istorijski.{{sfn|Bellini|1997|p=37}} Što se pozorišta tiče, ono se sastojalo od plesa i pevanja kao i od pantomime. Nažalost, nije sačuvan nijedan dramski tekst na jeziku navatl, tako da informacije koje imamo potiču iz zapisa španskih sveštenika.{{sfn|Bellini|1997|p=38}} U meksičku pretkolumbovsku književnost ubrajaju se i dva veoma značajna dela naroda [[Maje|Maja]] — [[Popol Vuh]] i [[Čilam Balam]]. Popol Vuh je napisan jezikom [[kiče]], nastao je na teritoriji današnje Gvatemale i predstavlja kolekciju majanskih legendi o nastanku sveta{{sfn|Montejo|1999|p=}}, dok je Čilam Balam napisan između 17. i 18. veka na jeziku [[majatan|jukatek]] latinskim pismom na meksičkom poluostrvu [[Jukatan]], i predstavlja rekopilaciju majanskih znanja{{sfn|Roys |1967:3|p=186-187}} === Književnost u doba osvajanja i kolonijalna književnost === [[Datoteka:Codex florentino 51 9.jpg|mini|200p|levo|Stranica 51 IX knjige [[Florentinski kodeks|Florentinskog kodeksa]]. Tekst je napisan na jeziku navatl latinskim pismom.]] Osvajanje novog kontinenta bilo je obeleženo neprocenjivim uništenjem velikog dela umetničkog i književnog stvaralaštva domorodačkog stanovništva i bilo je motivisano što pohlepom, što verskim fanatizmom, što neznanjem.{{sfn|Bellini|1997|p=58}} Međutim, kad je prošao najžešći period osvajanja, uticaj domorodačke kulture počeo je da se manifestuje u svim izrazima kolonijalnog života, pa i u književnosti.{{sfn|Bellini|1997|p=58}} Sveštenici religioznih redova, prisutni još na prvim [[Kristifor Kolumbo|Kolumbovim]] putovanjima kao i u etapama osvajanja i kolonizacije sa zadatkom evangelizacije novog kontinenta, pored toga što su sa sobom doneli evropsku i špansku kulturu i običaje, takođe su aktivno širili domorodačku kulturi i radili na njenom očuvanju.{{sfn|Bellini|1997|p=59}} Kao deo misionarskih napora, pripadnici religioznih redova (u prvom redu franciskanci, dominikanci i nešto kasnije, i jezuiti), uveli su latinsko pismo u jezik navatl. Tokom prvih 20 godina osvajanja, zapisivani su tekstovi na navatl jeziku latinskim pismom.{{sfn|Lockhart|1991|p=330—331}} Rad franciskanca [[Bernardino de Saagun|Bernardina de Saaguna]] je od neprocenjive važnosti za ovaj period — [[Firentinski kodeks]] je dvanaestotomna zbirka astečke kulture. Takođe valja spomenuti i Hroniku Mešikajotl, hroniku kraljevske porodice [[Tenočtitlan]]a, delo [[Fernando Alvarado Tezozomok|Fernanda Alvarada Tezozomoka]]. Deo književnosti perioda osvajanja takođe čine i hroničari osvajanja i kolonizacije, među koje spadaju [[Ernan Kortes]] i jedan od Kortesovih vojnika, [[Bernal Dijaz del Kastiljo]]. Kortes je bio prvi koji je opisao novi svet u svojim pismima upućenim [[Karlo V, car Svetog rimskog carstva|Karlu V]],{{sfn|Bellini|1997|p=69}} dok je delo Bernala Dijaza del Kastilja, ''Istinita istorija osvajanja Nove Španije'', bilo posvećeno samom osvajanju astečkog carstva.{{sfn|Bellini|1997|p=71}} [[Datoteka:Retrato de Sor Juana Inés de la Cruz (Fray Miguel Herrera).jpg|mini|150p|Portret sor Huane Ines de la Kruz, autor: fra Migel de Erera.]] Stvaraoci Nove Španije bili su takođe pod uticajem tendencija u književnosti i umetnosti koje su vladale u metropoli i Evropi. [[Renesansa]] je u „novi svet“ došla preko italijanskih uticaja koje je u meksičku poeziju uveo [[Gutijere de Setina]].{{sfn|Bellini|1997|p=109}} Pored Setine, treba pomenuti i [[Euhenio de Salazar|Euhenija de Salazara de Alarkona]], [[Huan de la Kueva|Huana de la Kuevu]] i [[Pedro de Treho|Pedra Treha]].{{sfn|Bellini|1997|p=109}} [[Barok]] je u Novoj Španiji, kao i u svim drugim španskim kolonijama, stigao preko uticaja iz metropole i njenog [[Zlatni vek španske književnosti|Zlatnog veka]]. U [[poezija|poeziji]], nesumnjiv uticaj je izvršio [[Luis de Gongora]] i [[kultizam]].{{sfn|Bellini|1997|p=125}} [[Gongorizam]] u Novoj Španiji nije bio samo puko imitiranje stila koji je došao iz metropole, već je bio originalan stil koji je u sebi sjedinjavao domorodačku trezvenost sa španskim preferencijama za ceremonijalni i svečani stil.{{sfn|Bellini|1997|p=126}} Na polju [[epika|epskog pesništva]], ističe se [[Bernardo de Balbuena]],{{sfn|Bellini|1997|p=126}} dok se u oblasti [[lirika|lirike]] ističu sor [[Huana Ines de la Kruz]] (takođe zvana i Deseta muza), kao i [[Karlos de Sigvenza i Gongora]], koga je Sor Huana iz milja zvala „ugodni labud poezije“ ({{jez-šp|canoro cisne de la poesía}}).{{sfn|Bellini|1997|p=146}} Barokno pozorište se ogledalo u [[kreolski teatar|kreolskom teatru]] koji, iako pod uticajima iz metropole, imao je sopstveni senzibilitet koji se ispoljio kako na jezičkom planu, tako i u pogledu scenografije i psihologije specifičnih likova.{{sfn|Bellini|1997|p=159}} Istaknuta imena, pored [[Huana Ines de la Kruz|Huane Ines de la Kruz]], bila su i [[Huan Ruiz de Alarkon]] (koji je bio rodom iz Nove Španije, ali je stvarao u metropoli, u Španiji) i [[Fernan Gonzalez de Eslava]].{{sfn|Bellini|1997|p=159}} Proza se ograničavala uglavnom na hronike. Iako su se u mnogim proznim delima mogli naći elementi romana, moderan roman u pravom smislu reči nije postojao u kolonijalno doba.{{sfn|Bellini|1997|p=170}} Postojali su uticaji pastoralnog romana, naročito [[Horhe de Montemajor|Montemajorove]] „Dijane“, koji se ogleda u delu Bernarda de Balbuene i [[Fransisko Bramon|Fransiska Bramona]],{{sfn|Bellini|1997|p=172}} kao i [[pikarski roman|pikarskog romana]] koji se ogleda u delu Karlosa Sigvense i Gongore.{{sfn|Bellini|1997|p=173}} === Prosvetiteljstvo i ilustracija === U 18. i 19. veku, španske kolonije, pa i Meksiko, prestaju da se ugledaju samo na metropolu i okreću se i drugim evropskim zemljama i njihovim uticajima, ponajviše Francuskoj, ali i drugih književnosti kao što su italijanska, engleska nemačka, evropska uopšte kao i književnost [[Sjedinjene Američke Države|SAD]].{{sfn|Bellini|1997|p=181-182}} Prosvetiteljska književnost u Hispanskoj Americi je okrenuta pre svega nauci i filozofiji, pokazuje interes za čoveka, i razvija se od druge polovine 18. veka.{{sfn|Bellini|1997|p=188}} Nove ideje dobijaju sve više pristalica, i po ugledu na metropolu, osnivaju se društva čiji je razvoj hispanoameričkih zemalja. U Meksiku su 1808. osnovana dva: ''Sociedad de Guadalupe'' i ''La Arcadia Mexicana''.{{sfn|Bellini|1997|p=188}} Međutim, prosvetiteljska književnost Meksika nije dala neka velika dela niti velika imena. Jedino ime vredno pomena jeste [[Hose Hoakin Fernandez de Lizardi]], čiji rad se smatra simbolom meksičke pikareske i prvi moderan roman napisan na američkom tlu.{{sfn|Bellini|1997|p=195}} === Književnost nezavisnog Meksika === [[Romantizam]] u Hispanskoj Americi, pa i Meksiku, doživljava najveći uspon između 1840. i 1890. godine. Pisci opet stavljaju čoveka u u središte svojih interesovanja. Opada interes za Evropu i raste interes za ono što se dešava kod kuće. U Meksiku, glavna tema je bio [[američko-meksički rat|rat sa SAD]] 1845, potom aneksija [[Teksas]]a i građanski rat između 1851. i 1859.{{sfn|Bellini|1997|p=216}} Istaknuti predstavnici meksičkog romantizma su [[Ignacio Rodrigez Galvan]], [[Giljermo Prijeto]] i [[Manuel Pajno]].{{sfn|Bellini|1997|p=237}} Galvan je bio autor istorijskih drama, Prijeto je bio pesnik koji je u pravom romantičarskom stilu uzdizao rat, meksičke pejzaže i običaje, dok je Pajno bio posvećen narativi.{{sfn|Bellini|1997|p=237}} Od pesnika takođe treba pomenuti i Manuela Floresa, Huana de Diosa Pezu i Manuela Akunju.{{sfn|Bellini|1997|p=238}} [[Modernizam]] u Meksiku doživljava svoj puni izražaj kroz dela pesnika [[Manuel Gutijerez Nahera|Manuela Gutijereza Nahere]]{{sfn|Bellini|1997|p=255}} i [[Amado Nervo|Amada Nerva]].{{sfn|Bellini|1997|p=273}} Od [[postmodernizam|postmodernista]], valja istaći [[Luis G. Urbina|Luisa G. Urbinu]]. U romanima [[Elohio Ankona|Elohija Ankone]] prisutan je [[indijanizam]].{{sfn|Bellini|1997|p=290}} [[Ignasio Manuel Altamiran]] u svojim prvim delima reflektuje romantizam, da bi preko [[Kostumbrizam|kostumbrizma]] stigao do [[književni realizam|realizma]] u svom kasnijem opusu.{{sfn|Bellini|1997|p=292}} Kostumbrista [[Luis G. Inklan]] u svom delu opisuje život meksičkog seljaka, dok [[Visente Riva de Palasio]] opisuje interesantne meksičke običaje. Na polju istorijskog romana može istaći delo [[Huan Dijaz Kovarubijas|Huana Dijaza Kovarubijasa]] u kome oživljava vreme borbe za nezavisnost.{{sfn|Bellini|1997|p=292}} [[Datoteka:Paz0.jpg|mini|levo|250p|Oktavio Paz, dobitnik Nobelove nagrade za književnost (1990).]] Realizam u Meksiku prima uticaje [[Benito Perez Galdos|Benita Pereza Galdosa]]. Među istaknutim realističkim piscima nalaze se [[Rafael Delgado]], [[Hose Lopez Portiljo i Rohas]], i [[Emilio Rebasa]].{{sfn|Bellini|1997|p=293}} [[Naturalizam (umetnost)|Naturalizam]] u Hispanoamerici je pod jakim uticajem [[Emil Zola|Zolinih]] romana. Roman „Santa“ (Svetica) meksičkog pisca [[Federiko Gamboa|Federika Gamboe]] smatrao se hispanoameričkim ekvivalentom [[Emil Zola|Zoline]] [[Nana|Nane]].{{sfn|Bellini|1997|p=295}} Izbijanjem [[meksička revolucija|meksičke revolucije]] 1910. pojavljuje se čitava plejada pisaca koji u svojim delima predstavljaju dramatičnu realnost građanskog rata.{{sfn|Bellini|1997|p=447}} [[Marijano Azuela]], hroničar ovog rata u širem smislu reči, zauzima posebno mesto među ovim piscima. Takođe treba pomenuti i [[Martin Luis Gusman|Martina Luisa Gusmana]] i [[Gregorio Lopez Fuentes|Gregorija Lopeza i Fuentesa]].{{sfn|Bellini|1997|p=448}} U delima ovih pisaca, glavni protagonista postaje narod koji je u stalnoj potrazi za novim načinom života, uvek iznova frustriran porazom i razočarenjem.{{sfn|Bellini|1997|p=449}} U poeziji, [[avangarda]] je u Meksiku naišla na plodno tle. Najznačajnija grupa avangardnih pesnika bila je grupa koja se okupila oko časopisa „Los kontemporaneos“ ({{jez-es|Los Contemoráneos}}; „savremenici“), među kojima su najistaknutiji [[Karlos Peljiser]], [[Havijer Viljaurutija]] i [[Hose Gorostiza]].{{sfn|Bellini|1997|p=406}} Početkom dvadesetih godina [[20. vek]]a nastaje [[stridentizam]] u kom se najviše ističu [[Arkeles Vela]] i [[Manuel Maples Arse]]. Poezija ovog pokreta isticala se hladnim mehanizmom i protivljenjem buržoaskoj svesti, iz koje je nastala revolucionarna poezija doduše, oskudnog lirskog značaja.{{sfn|Bellini|1997|p=406}} Najprestižniji savremeni pesnik je nesumnjivo [[Oktavio Paz]], dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] 1990.{{sfn|Bellini|1997|p=410}} U početku zainteresovan za društvene teme, nakon dugog boravka u Parizu i intenzivog kontakta s [[nadrealizam|nadrealizmom]], okreće se jednoj poeziji sa veoma intenzivnim metafizičkim tonom.{{sfn|Bellini|1997|p=410}} [[Datoteka:Rulfo por Lyon.jpg|mini|desno|250p|Huan Rulfo.]] Pedesetih i šezdesetih godina 20. veka u Hispanoamerici dolazi do pojave u književnosti poznate pod imenom „hispanoamerički bum“. Pisci ove grupe imali su nesumnjiv umetnički kvalitet i talenat za inovaciju. Pojavljuju se novi mladi romanopisci koji se istovremeno bore protiv ustaljenih modela i daju oblik jednom novom tipu romana, potpuno drugačijem od onog koji je do tada vladao.{{sfn|Bellini|1997|p=477}} Veoma važnu ulogu u stvaranju novog hispanoameričkog romana imali su meksički pisci, od kojih dvojica — [[Huan Rulfo]] i [[Karlos Fuentes]] — pripadaju plejadi najboljih i najpoznatijih pisaca novog hispanoameričkog romana.{{sfn|Bellini|1997|p=550}} Huan Rulfo je uveo korenite promene u meksičku narativu prvo svojim pripovetkama sakupljenim u zbirci [[Dolina u plamenu]] ({{jez-es|El llano en llamas}}; 1953) koju je kasnije proširio romanom „[[Pedro Paramo]]“ (1955)u kome dolazi do prave revolucije u pripovedačkoj strukturi i upotrebi vremena.{{sfn|Bellini|1997|p=551}} Meksička revolucija i njen neuspeh takođe su teme i u delu Karlosa Fuentesa. [[La región más transparente]] (1958) i [[Smrt Artemija Kruza]] ({{jez-es|La muerte de Artemio Cruz}}; 1962) dva su fundamentalna romana za nastanak novog hispanoameričkog romana,{{sfn|Bellini|1997|p=552}} od kojih je drugi potvrdio Fuentesa kao pisca. U ovom romanu, Fuentes oštro kritikuje oportunizam onih koji su prodali Revoluciju.{{sfn|Bellini|1997|p=553}} Struktura je veoma kompleksna sa preklapanjem višestrukih vremenskih prostora koji idu od Montezume preko nacističke Evrope do modernog Meksika.{{sfn|Bellini|1997|p=555}} Savremeni hispanoamerički roman nimalo nije izgubio na snazi nakon fenomena hispanoameričkog buma. Poslednje dve decenije 20. veka u Meksiku karakterišu se kontinuitetom autora poput Karlosa Fuentesa, kao i pojavom novih autora. Posebno se ističu ženski autori, kao što su [[Rosario Kasteljanos]], [[Elena Ponjatovska]] ili [[Anheles Mastreta]].{{sfn|Bellini|1997|p=614-615}} Takođe valja pomenuti i [[Laura Eskivel|Lauru Eskivel]], čiji je roman [[Kao voda za čokoladu (roman)|Kao voda za čokoladu]] ({{jez-es|Como agua para chocolate}}; 1989) bio vrlo brzo ekranizovan.{{sfn|Bellini|1997|p=615}} Drugi značajni meksički romanopisci koji trenutno stvaraju su [[Omero Aridhis]], [[Serhio Pitol]], [[Ektor Agilar Kamin]]. [[Pako Ignasio Tailbo]] je pisac političko-policijskih romana, od kojih su mnogi bili i ekranizovani. Od mlađih pisaca, ističu se [[Luis Zapata]], [[Karmen Bouljosa]], [[Euhenio Partida]].{{sfn|Bellini|1997|p=620-621}} Što se pozorišta tiče, savremeni meksički dramaturzi poseduju autentičan kvalitet, a neki od njih su uspeli da privuku i međunarodnu pažnju, kao npr. Havijer Viljaurutija, [[Selestino Gorostiza]] ili [[Rodolfo Uzilji]].{{sfn|Bellini|1997|p=641}} == Kultura == Kultura Meksika je zapravo mešavina više kultura. Način života u Meksiku obuhvata mnoge aspekte koji potiču od praistorijskog i kolonijalnog perioda. Drugi važni aspekti meksičke kulture su vrednosti, jedinstvo porodice, poštovanje, trud i solidarnost zajednice. Meksiko se naglo promenio tokom devetnaestog veka. Na razne načine, savremeni način života u meksičkim gradovima, postao je veoma sličan onom u gradovima u Sjedinjenim Američkim Državama i Evropi. Međutim, ljudi u većini meksičkih sela i dalje žive na način kako su živeli njihovi preci. Više od 45% stanovništva živi u gradovima sa preko 50.000 stanovnika, što je znatno uticalo na meksičku kulturu. === Kinematografija i fotografija === [[Datoteka:Inflable openaircinema.jpg|mini|desno|„Otvoreni bioskop“ tokom Međunarodnog filmskog festivala u Gvdalahari]] Istorija meksičkog filma počinje završetkom [[19. vek]]a i početkom [[20. vek]]a, kada je nekoliko entuzijasta dokumentovalo istorijske događaje, najviše Meksičku revoluciju, te proizveli filmove koji su tek nedavno otkriveni. Industrija „nemog filma“ u Meksiku je proizvela nekoliko filmova; međutim, mnogi od filmova koji su snimljeni do [[1920]]. godine su izgubljeni, jer nisu dobro dokumentovani. Prvi film u Meksiku, prema izvorima, izveden je [[1895]]. godinu pomoću [[kinetoskop]]a, kojeg je izumeo [[Tomas Alva Edison|Tomas Edison]]. Prvi redovi ispred prestoničkih bioskopa pojavili su se prilikom prikazavinja jednominutnih međunarodnih filmova poput ''The Card Players'', ''Arrival of a Train'', i ''The Magic Hat''.{{sfn|Mora|1989|p=}} Tokom Zlatnog doba meksičkog filma, Meksiko je dominirao latinoameričkom filmskom industrijom.{{sfn|García Riera|1986|p=}} [[Međunarodni filmski festival u Gvadalahari]] je najprestižniji filmski festival Latinske Amerike, a održava se svake godine u Gvadalahari, Meksiko. Meksički filmovi su, više od filmova bilo koje druge nacije Latinske Amerike, pobeđivali na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]], dva puta osvojivši Zlatnu palmu; film ''[[Marija Kandelarija]]'' je nagradu osvojio [[1946]], a film ''[[Viridijana]]'' [[1961]]. godine. Meksiko Siti je trenutno četvrti najveći filmski i televizijski centar u Severnoj Americi, iza [[Los Anđeles]]a, [[NJujork]]a i [[Vankuver]]a, ali najveći u Latinskoj Americi. Prvi meksički [[Dagerotipija|dagerotipist]] zvao se H. M. Dijaz Gonzalez. Bio je učenik San Karlosa, a [[1844]]. godine je otvorio studio u ulici Santo Domingo, u Meksiko Sitiju, gde je pravio minijaturne fotografije pomoću dagerotipije. Kasnije, kada je tehnika dagerotipije prevaziđena, postoje izvori da se fotografski papir u Meksiku prvi put koristio oko [[1851]]. godine. Nakon što se cene fotografija pale, više ih nisu pravile samo bogate porodice, već i niži društveni stalež. Takođe, fotografija se uveliko koristila za političke promocije. Tako je kompanija Kruses i Kampa posle smrti predsednika Benita Huareza prodala izdanje od dvadeset hiljada primeraka portreta za veliki novac. Jedan od prvih poznati meksičkih fotografa bio je [[Hesus Ermenehildo Abitija]], koji je prvih godina dvadesetog veka imao fotografski atelje te bio snimatelj dokumentarnog filma i fikcije.<ref name="urlFundación Toscano">{{cite web |url=http://www.fundaciontoscano.org/esp/archivo_abitia.asp |title=Colección Jesús H. Abitia - Fundación Toscano |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423164009/http://www.fundaciontoscano.org/esp/archivo_abitia.asp |archivedate=2015-04-23 |quote= |accessdate=21. 10. 2012. }}</ref> === Muzika i ples === Muzika Meksika je veoma raznovrsna i ima širok spektar muzičkih žanrova i izvođačkih stilova. Na nju su, od kasnog srednjeg veka, uticale različite kulture, naročito kulture domorodačkih naroda i Evropljana. Mnoge meksičke pesme, kao što su ''[[Bésame mucho]]'', ''[[Granada (pesma)|Granada]]'', ''[[Cielito lindo]]'', ''[[El Rey]]'', ''[[La bamba]]'', ''[[Maria Bonita]]'' i ''[[La Cucaracha]]'', poznate su širom sveta. U tradicionalnu meksičku muziku spadaju i muzički sastavi kao što su [[marijači]], [[Banda (muzika)|banda]], [[nortenja]], [[rančera]] i [[korido]]; međutim, Meksikanci najviše slušaju savremenu muziku, kao što su pop, rok, itd. Meksiko ima najveću medijsku industriju u Latinskoj Americi, a meksički umetnici poznati su u Centralnoj i Južnoj Americi i delovima Evrope, naročito u Španiji. Meksiko ima dugu tradiciju u [[klasična muzika|klasičnoj muzici]], još od [[16. vek]]a, kada je bio španska kolonija. Muzika Nove Španije, posebno ona [[Huan Gutijerez de Padilja|Huana Gutijereza de Padilje]] i [[Ernando Franko|Ernanda Franka]], sve se više prepoznaje kao značajan doprinos kulturi Novog sveta. Neki od najznačajnijih kompozitora ozbiljne muzike su, između ostalih, [[Manuel de Sumaja]], [[Hulijan Kariljo]], [[Huventino Rosas]], [[Karlos Čavez]], [[Hose Pablo Monkajo]] i [[Arturo Markez]]. Počev od kraja dvadesetog veka postoji je sve veće interesovanje za operske kompozitore. Od kompozitora s početka 21. veka, treba izdvojiti [[Danijel Katan|Danijela Katana]], [[Hulio Estrada|Hulija Estradu]] i [[Gabrijela Ortiz|Gabrijelu Ortiz]]. Meksički [[rok]] pokret nastaje krajem pedesetih i početkom šezdesetih godina 20. veka, i brzo postaje popularan, a kulminira osamdesetih i devedesetih godina [[20. vek]]a, sa autentičnim zvukovima i stilovima. Neki od najznačajnijih izvođača meksičke rok muzike su, između ostalih, ''[[Caifanes]]'', ''[[Café Tacuba]]'', [[Karlos Santana]], ''[[El Tri]]'' i ''[[Molotov (muzički sastav)|Molotov]]''. Poslednjih trideset godina meksičku pop muziku su predvodili tinejdžerski pop bendovi, a kasnije i njihovi bivši članovi. Tinejdžerski pop bendovi koji su se istakli u poslednjih nekoliko decenija su ''[[Timbiriche]]'', ''[[OV7]]'' i ''[[RBD]]''. Trenutno najpoznatiji meksički pop izvođači su [[Anai Puente]], [[Luis Migel]], [[Alehandro Fernandez]], [[Talija (pevačica)|Talija]], [[Lusero]], [[Marko Antonio Solis]], [[Paulina Rubio]], [[Alehandra Guzman]], [[Glorija Trevi]], [[Kristijan Kastro]], [[Belinda Peregrin]] i [[Dulse Marija]]. === Kuhinja === {{main|Meksička kuhinja}} [[Datoteka:Carnitas.jpg|mini|200p|Carnitasa tacos]] Godine [[2005]], Meksiko je kandidovao svoju kuhinju za [[svetska baština|svetsku baštinu]] kod [[Unesko|Uneska]]. To je bio prvi put da je neka zemlja svoju gastronomsku tradiciju predstavila u tom smislu.<ref name="urlLa Crónica de Hoy | Presentan en París candidatura de gastronomía mexicana">{{cite web |url=http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=203109 |title=La Crónica de Hoy &#124; Presentan en París candidatura de gastronomía mexicana |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023074402/http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=203109 |archivedate=2012-10-23 |quote= |accessdate=16. 10. 2012. |dead-url=yes }}</ref> Međutim, prvi pokušaj nije bio uspešan jer komisija nije uspela da na pravi način istakne značaj kukuruza u meksičkoj kuhinji.<ref name="urlCocina mexicana, fuera de la UNESCO :: México :: esmas">{{cite web |url=http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/492975.html |title=Cocina mexicana, fuera de la UNESCO :: México :: esmas |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023074402/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/492975.html |archivedate=2012-10-23 |quote= |accessdate=16. 10. 2012. |dead-url=yes }}</ref> Konačno, [[16. novembar|16. novembra]] [[2010]]. godine, meksička kuhinja je bila proglašena za nematerijalno kulturno nasleđe čovečanstva.<ref name="urlMeksička kuhinja proglašena nematerijalnom kulturnom baštinom čovečanstva od strane UNESCO-a.">{{cite web |url=http://sr.globalvoicesonline.org/2010/10/meksicka-kuhinja-proglasena-nematerijalnom-kulturnom-bastinom-covecanstva-od-strane-unesco-a/ |title=Meksička kuhinja proglašena nematerijalnom kulturnom baštinom čovečanstva od strane UNESCO-a. |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=16. 10. 2012.}}</ref><ref name="urlCocina, fiesta y cantos mexicanos reconocidos por UNESCO - El Universal - Cultura">{{cite web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/723787.html |title=Cocina, fiesta y cantos mexicanos reconocidos por UNESCO - El Universal - Cultura |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024140247/http://www.eluniversal.com.mx/notas/723787.html |archivedate=2013-10-24 |quote= |accessdate=16. 10. 2012. |dead-url=yes }}</ref> Meksička kuhinja je poznata po svojim intenzivnim i raznovrsnim ukusima, šarenim dekoracijama, kao i raznim [[začin]]ima. Većina današnje meksičke hrane zasniva se na tradicionalnim jelima pretkolumbovskih civilizacija kombinovanim sa kulinarskim trendovima koje je su doneli španski doseljenici. Konkistadori su verovatno kombinovali svoju hranu, to jest pirinač, govedinu, svinjetinu, piletinu, vino, beli luk i crni luk sa autohtonim američkim vrstama u koju spadaju kukuruz, paradajz, vanila, avokado, guava, papaja, ananas, ljuta paprika, pasulj, bundeva, slatki krompir, kikiriki i ćuretina. Meksička hrana se razlikuje od regiona do regiona zbog lokalne klime i geografije, etničkih razlika među starosedeocima, kao i zbog različitog intenziteta uticaja španske kulture i kuhinje. Severni deo Meksika poznat je po proizvodnji i jelima od govedine, kozetine i nojetine, a posebno je poznat po goveđim šniclama. Kuhinja centralnog dela Meksika uglavnom je nastala pod uticajem ostatka zemlje, ali ima i svoja autentična jela, kao što su [[roštilj]], [[pozole]], [[menudo]], [[tamales]] i [[karnitas]]. Jugoistočni Meksiko, sa druge strane, poznat je po svom pikantnom povrću i jelima na bazi piletine. Na kuhinju jugoistočnog Meksika dosta je uticala karipska, s obzirom na njihov geografski položaj. [[Teletina]] je uobičajena u [[Jukatan]]u, dok se morski plodovi obično pripremaju u državama koje izlaze na [[Tihi okean]] ili [[Meksički zaliv]], a jedan od najpoznatijih ribljih specijaliteta je verakruzana. Dolaskom drugih svetskih kuhinja, koje su postale veoma popularne u Meksiku, pripremaju se i jela koja su karakteristična za neku drugu državu, ali na meksički način. Na primer, [[suši]] u Meksiku se često pravi sa raznovrsnim sosevima na osnovu [[mango|manga]] ili [[tamarind]]a, a vrlo često se služi uz mešavinu soja sosa i ljutih papričica. Najpoznatija međunarodna priznata meksička jela su [[čokolada]], [[takos]], [[kesadilja]], [[enčilada]], [[burito]], [[tamale]] i [[mole]] sos. Poznata regionalna jela su mole poblano, čile en nogada (punjene papričice u sosu od oraha sa narom) i [[čalupa]] iz Pueble; [[kozetina]] i [[mačaka]] iz Montereja, [[kočinita pibil]] iz Jukatana, [[tlajuda]] iz Oaksake, te mnoga druga jela poput roštilja, [[čilakiles]]a, bečkih šnicli (koje se na španskom zovu milanesas), itd. === Kulturno nasleđe === Prema informacijama iz Nacionalnog instituta za antropologiju i istoriju ({{jez-šp|Instituto Nacional de Antropología e Historia}}), u decembru [[2005]]. godine bilo je 37.266 registrovanih arheoloških lokacija u Meksiku.<ref name="urlSitios Arqueológicos">{{cite web |url=http://www.conmexicoenelalma.com.ar/sitios_arqueologicos.htm |title=Sitios Arqueológicos |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101001223757/http://www.conmexicoenelalma.com.ar/sitios_arqueologicos.htm |archivedate=2010-10-01 |quote= |accessdate=24. 10. 2012. |deadurl=yes }}</ref> Većina arheoloških lokacija potiče iz prekolumbovskog perioda, ali to nije nužno, jer se arheološkim nalazištom u Meksiku smatra svaka lokacija na kojoj su pronađeni dokazi o ljudskom delovanju i postojanju. Na primer, u [[Monterej]]u, u saveznoj državi [[Novi Leon|Nuevo Leon]], postoji muzej industrijske arheologije.<ref name="urlArqueología Industrial | Fundidora">{{cite web |url=http://www.parquefundidora.org/node/257 |title=Arqueología Industrial &#124; Fundidora |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150421070421/http://www.parquefundidora.org/node/257 |archivedate=2015-04-21 |quote= |accessdate=25. 10. 2012. |deadurl=yes }}</ref> U Meksiko Sitiju, arheolozi su spasili ostatke kolonijalnog manastira koji se nalazio na istom mestu gde se trenutno nalazi [[Palata lepih umetnosti]].<ref name="urlMuseos México : Museo del Palacio de Bellas Artes : Sistema de Información Cultural, CONACULTA">{{cite web |url=http://sic.conaculta.gob.mx/ficha.php?table=museo&table_id=1080 |title=Museos México : Museo del Palacio de Bellas Artes : Sistema de Información Cultural, CONACULTA |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615170432/http://sic.conaculta.gob.mx/ficha.php?table=museo&table_id=1080 |archivedate=2013-06-15 |quote= |accessdate=25. 10. 2012. }}</ref> Kao što je pomenuto, postoji mnogo lokaliteta koje su nastanjivali praistorijski narodi, hiljade njih, iako nisu svi otvoreni za javnost. Najviše arheoloških lokacija nalazi se na području gde su nekada živele Maje, zatim u centralnom Meksiku, te u dolini Oahaka. Kulturnom nasleđu Meksika pripada i [[pinjata]], tradicionalna igra razbijanja zemljanog lonca ili papirne vreće sa slatkišima i igračkama. ==== Znamenitosti ==== Meksički zakon smatra istorijskim spomenikom sve što je izgrađeno između [[16. vek|16.]] i [[19. vek]]a, odnosno, sve od dolaska, pa do odlaska španske kolonijalne vlasti. Sva arheološka nalazišta i istorijski spomenici smatraju se imovinom meksičke nacije, a čuvaju ih Nacionalni institut za antropologiju i istoriju i Nacionalni institut lepih umetnosti. Deo toga su i kompleksi istorijskih spomenika u istorijskim jezgrima gradova, kao što su [[Santijago de Keretaro]], [[Meksiko Siti]], [[Puebla (grad)|Puebla de Saragosa]], [[Oahaka]] i [[San Fransisko de Kampeče]], a svi se nalaze na [[Spisak mesta Svetske baštine u Americi|spisku mesta Svetske baštine]].<ref name="urlwww.visitmexico.com">{{cite web |url=http://www.visitmexico.com/en-i0/world-heritage-cities-of-mexico |title=Mexican Heritage |author= |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120914073504/http://www.visitmexico.com/en-i0/world-heritage-cities-of-mexico |archivedate=2012-09-14 |quote= |accessdate=25. 10. 2012. |dead-url=yes }}</ref> Pored ovih poznatih znamenitosti, brojni objekti koji se nalaze širom zemlje deo su kataloga Nacionalnog instituta za antropologiju i istoriju. === Mediji === == Sport == Nacionalni sport Meksika je [[čarerija]] (''charrería''), jedna varijanta [[Rodeo (sport)|rodea]]. [[Datoteka:Azteca entrance.jpg|mini|desno|250p|[[Stadion Asteka]] u gradu Meksiku za vreme fudbalske utakmice]] Najpopularniji sport u zemlji je [[fudbal]]. Sistem fudbalskih takmičenja je takav da sezonu deli na dva prvenstva: [[Apertura|aperturu]] i [[Klasura|klasuru]]. Ovakav sistem takmičenja je čest u celoj Latinskoj Americi. Najuspešniji timovi u istoriji meksičkog fudbala su: [[Deportivo Gvadalahara]] (''Club Deportivo Guadalajara'', 11 titula), [[FK Amerika]] (''Club América'', 10 titula), [[FK Toluka|Toluka]] (''Toluca'') i [[FK Kruz Azul|Kruz Azul]] (''Cruz Azul'') sa po 8 titula. Od ostalih sportova značajni su: [[bejzbol]], [[boks]] i varijanta profesionalnog [[Rvanje|rvanja]] slobodnim stilom pod imenom [[luča libre]] (''lucha libre''). U Meksiku su održane [[Letnje olimpijske igre 1968.]] (u gradu Meksiku) i dva svetska prvenstva u fudbalu, [[Svetsko prvenstvo u fudbalu 1970.|1970.]] i [[Svetsko prvenstvo u fudbalu 1986.|1986]]. == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{Refbegin|2}} * {{Cite book |ref= harv|editor=Klaus Stüwe|editor2=Stefan Rinke|title=Die politischen Systeme in Nord- und Lateinamerika. Eine Einführung|year=2008|url= |publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften|location=Wiesbaden|isbn=978-3-531-14252-4|pages=392}} * {{Cite book|ref=harv|last=Anderson|first=Mark D.|title=Disaster Writing: The Cultural Politics of Catastrophe in Latin America|url=http://books.google.com/books?id=_tUc42oLNN4C&pg=PA145|year=2011|publisher=University of Virginia Press|isbn=978-0-8139-3196-8|pages=145-}} * {{Cite book |ref= harv|last= Aveleyra Arroyo de Anda| first = Luis|last2 = Maldonado-Koerdell | first2 = Manuel | last3 = Martínez del Río | first3 = Pablo | title = Cueva de la Candelaria | trans-title = | publisher = Instituto Nacional de Antropología e Historia | edition = | location = México|year= 1956}} * {{Cite book | ref = harv | last = Arregui Zamorano | first = Pilar | title = La Audiencia de México según los visitadores (siglos XVI y XVII) | trans-title = | publisher = Universidad Nacional Autónoma de México. Instituto de Investigaciones Jurídicas | edition = | location = México | isbn = 968-5801-96-7 | url = http://www.bibliojuridica.org/libros/libro.htm?l=409 | year = 1981 }} * {{Cite book |ref= harv |last= Bernabéu Albert |first= Salvador |title= Revista Complutense de Historia |trans-title= |publisher= |edition= |location= |year= 1994 |id= |url= http://revistas.ucm.es/ghi/11328312/articulos/RCHA9494110169A.PDF |pages= 169-180 |chapter= «La religión ofendida». Resistencia y rebeliones indígenas en la baja California colonial |accessdate= 16. oktobra 2012 |archivedate= 2012-10-14 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20121014045918/http://revistas.ucm.es/ghi/11328312/articulos/RCHA9494110169A.PDF |deadurl= yes |access-date= 2015-04-12 |archive-date= 2012-10-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121014045918/http://revistas.ucm.es/ghi/11328312/articulos/RCHA9494110169A.PDF |url-status= dead }} * {{Cite book | ref = harv | last = Bellini | first = Giuseppe | title = Nueva historia de la literatura hispanoamericana | url = https://archive.org/details/nuevahistoriadel0000bell | trans-title = | publisher = Editorial Castalia S.A. | edition = | location = Madrid | year = 1997 | isbn = 84-7039-757-5 }} * {{Cite book |ref= harv|last= Casas| first = Alejandro |last2 = Caballero | first2 = Javier | title = Domesticación de plantas y el origen de la agricultura en Mesoamérica | trans-title = | publisher = | edition = | location = Ciencias |year= 1995}} * {{Cite book |ref= harv|last= Childs Rattray| first = Evelyn | title = Entierros y ofrendas en Teotihuacan: excavaciones, inventario, patrones mortuorios | trans-title = | publisher = UNAM, Instituto de Investigaciones Antropológicas | edition = | location = México |year= 1997}} * {{Cite book |ref= harv|last= Cintas| first = Pedro | title = The Road to Chemical Names and Eponyms: Discovery, Priority, and Credit | trans-title = | publisher = | edition = Angewandte Chemie International Edition | location = |year= 2004 |id=}} * {{Cite book | ref = harv | last = Clavijero | first = Francisco Xavier | title = Historia antigua de México, Historia antigua de México y de su conquista: sacada de las mejores historiadores españoles | trans-title = | publisher = Imprenta de Lara | edition = | location = México | year = 1844 | url = http://cdigital.dgb.uanl.mx/la/1080023605/1080023605.html | accessdate = 16. oktobra 2012 }} * {{Cite book |ref= harv|last= Crandall| first = Russell |last2 = Paz | first2 = Guadalupe | last3 = Roett | first3 = Riordan | title = Mexico's Democracy At Work: Political And Economic Dynamics | chapter= Mexico's Domestic Economy: Policy Options and Choices | trans-title = | publisher = Lynne Reinner Publishers | edition = | location = | isbn = 0-8018-5655-8 |year= 2004}} * {{Cite book |ref= harv|last= Díaz| first = Lilia | title = El liberalismo militante |url= https://archive.org/details/historiagenerald0000unse| trans-title = | publisher = El Colegio de México | edition = Daniel Cosío Villegas et al., ''Historia general de México'' | location = México | isbn = 968-12-0969-9 |year= 2009 |pages= [https://archive.org/details/historiagenerald0000unse/page/583 583]-631}} * {{Cite book |ref= harv|last= Díaz del Castillo| first = Bernal | title = Historia verdadera de la conquista de la Nueva España | trans-title = | publisher = | edition = Porrúa | location = |isbn=978-970-07-7331-0|year= 2007}} * {{Cite book |ref= harv|last= Duverger| first = Christian | title = El primer mestizaje: la clave para entender el pasado mesoamericano |url= https://archive.org/details/elprimermestizaj0000duve| trans-title = | publisher = Taurus | edition = | location = |isbn=970-32-4789-X|year= 2007}} * {{Cite book |ref= harv|last= Fujita| first = Harumi| title = "The Cape Region", en Don Laylander y Jerry D. Moore (eds.), The Prehistory of Baja California: Advances in the Archaeology of the Forgotten Peninsula | trans-title = | publisher = | edition = | location = |year= 2006}} * {{Cite book | ref = harv | last = García Martínez | first = Bernardo | title = La creación de Nueva España | year = 2000 | url = https://archive.org/details/historiagenerald0000unse | trans-title = | publisher = El Colegio de México | edition = Daniel Cosío Villegas et al., ''Historia general de México'' | location = México | isbn = 968-12-0969-9 }} * {{Cite book |ref= harv|last1 =García Riera| first1 = Emilio | title = Historia del cine mexicano | trans-title = | publisher = México Secretaría de Educación Pública | edition = | location = | isbn = 968-29-0941-4 |year= 1986}} * {{Cite book |ref= harv|last1 =Garza Cuarrón| first1 = Beatriz|last2 = Baudot | first2 = Georges | title = Historia de la literatura mexicana: Las literaturas amerindias de México y la literatura en español del siglo XVI | trans-title = | publisher = Siglo XXI | edition = | location = México | isbn = 968-23-2047-X |year= 1996}} * {{Cite book |ref= harv|last=Gispert| first = Carlos | title = America latina | trans-title = | publisher = | edition = Ediciones Donae | location = |isbn=978-84-7505-096-6|year= 1980}} * {{Cite book |ref= harv|last=González y González| first = Luis| title = El liberalismo triunfante |url= https://archive.org/details/historiagenerald0000unse| trans-title = | publisher = El Colegio de México | edition = Daniel Cosío Villegas et al., ''Historia general de México'' | location = México | isbn = 968-12-0969-9 |pages= [https://archive.org/details/historiagenerald0000unse/page/633 633]-705 |year= 2009}} * {{Cite book |ref= harv|last= Hassig| first = Ross| title = Mexico and the Spanish Conquest | trans-title = | publisher = Univ. of Oklahoma Press: Norman. | edition = | location = |isbn=978-0-8061-3793-3|year= 2006}} * {{Cite book|ref= harv|last= Koplow|first= David A.|title= Smallpox: The Fight to Eradicate a Global Scourge|url= https://archive.org/details/smallpoxfighttoe00kopl|trans-title= |publisher= University of California Press|edition= |location= |id= |year= 2003}} * {{Cite book |ref= harv|last=Kubler| first = George| title = Pre-Columbian Pilgrimages in Mesoamerica | trans-title = | publisher = | edition = | location = |id=|year= 1984}} * {{Cite book |ref= harv|last=Lockhart| first = James | title = Nahuas and Spaniards: Postconquest Mexican History and Philology. | trans-title = | publisher = Stanford University Press and UCLA Latin American Center Publications | edition = UCLA Latin American studies vol. 76, Nahuatl studies series no. 3. | location = Stanford and Los Angeles, CA | oclc = 23286637 | isbn = 0-8047-1953-5 |year= 1991}} * {{Cite book | ref = harv | last = Lockhart | first = James | title = The Nahuas After the Conquest: A Social and Cultural History of the Indians of Central Mexico, Sixteenth Through Eighteenth Centuries | url = https://archive.org/details/nahuasafterconqu0000lock | trans-title = | publisher = Stanford University Press | edition = | location = Stanford, CA | isbn = 0-8047-1927-6 | year = 1992 }} * {{Cite book |ref= harv|last1 = López| first1 = Austin|last2 = López Luján | first2 = Alfredo y Leonardo | title = El pasado indígena | trans-title = | publisher = El Colegio de México-Fondo de Cultura Económica | edition = | location = México |year= 2001}} * {{Cite book |ref= harv|last= MacNeish| first = Richard| title = The Prehistory of Tehuacan Valley | trans-title = | publisher = University of Texas Press | edition = | location = Austin |year= 1972}} * {{Cite book |ref= harv|last=Manrique| first = Jorge Alberto| title = Del Barroco a la Ilustración |url= https://archive.org/details/historiagenerald0000unse| trans-title = | publisher = El Colegio de México | edition = Daniel Cosío Villegas et al., ''Historia general de México'' | location = México | isbn = 968-12-0969-9|year= 2009}} * {{Cite book | ref = harv | last1 = Márquez Morfín | first1 = Lourdes | last2 = Hernández Espinoza | first2 = Patricia | title = La transición demográfica y el surgimiento de la agricultura en Mesoamérica, XXV Conferencia Internacional de Población | trans-title = | publisher = | edition = | location = Tours, Francia | year = 2005 | url = http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=50268 | accessdate = 16. oktobra 2012 | archivedate = 2012-01-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120118164340/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=50268 | deadurl = yes | access-date = 2015-04-12 | archive-date = 2012-01-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120118164340/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=50268 | url-status = dead }} * {{Cite book |ref= harv|last1 =Montejo| first1 = Víctor | title = Popol Vuj, libro sagrado de los mayas |url= https://archive.org/details/popolvujlibrosag0000vict| trans-title = | publisher = Artes de México | edition = | location = | isbn = 968-6533-85-0 |year= 1999}} * {{Cite book |ref= harv|last1 =Mora| first1 = Carl J.| title = Mexican Cinema: Reflections of a Society 1896–1988 | trans-title = | publisher = University of California Press | edition = | location = Berkeley | isbn = 0-520-04304-9 |year= 1989}} * {{Cite book |ref= harv|last1 =Orozco Linares| first1 = Fernando| title = Gobernantes de México | trans-title = | publisher = Panorama Editorial | edition = | location = Mexico City | isbn = 968-38-0260-5 |year= 1985}} * {{Cite book| ref = harv| last = Peters| first = Stephanie| title = Smallpox in the New World| trans-title = | publisher = Marshall Cavendish| edition = | location = | year = 2004| isbn = 978-0-7614-1637-1| url = http://books.google.com.mx/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=small+pox+killing+aztecs&source=bl&ots=z4mrxE0Pdo&sig=9Ugb5VPtgITdHXy9aU7p8b-FvmQ&hl=en&sa=X&ei=ty3-TsGeN4rO2AX639WUAQ&redir_esc=y#v=onepage&q=small%20pox%20killing%20aztecs&f=falseTrue| accessdate = 16. oktobra 2012}} * {{Cite book |ref= harv|last= Poniatowska| first = Elena | title = La noche de Tlatelolco | trans-title = | publisher =Viking | edition = | location = New York | isbn = 0-8262-0817-7|year= 1975}} * {{Cite book |ref= harv|last= Pool| first = Christopher A.| title = Olmec Archaeology and Early Mesoamerica | trans-title = | publisher = Cambridge World Archaeology, Cambridge University Press | edition = | location = Cambridge |year= 2007}} * {{Cite book |ref= harv|last= Roys| first = Ralph L.| title =The Book of Chilam Balam of Chumayel |url= https://archive.org/details/bookofchilambala0000ralp_p4l2| trans-title = | publisher =University of Oklahoma Press | edition = | location = Norman |id=|year= 1967}} * {{Cite book |ref= harv|last= Sahagún| first = Bernardino de| title = Historia general de las cosas de la Nueva España | trans-title = | publisher = Sepan cuantos | edition = | location = Porrúa, México |year= 1999}} * {{Cite book|ref= harv|last= Schedler|first= Andreas|title= Electoral Authoritarianism: The Dynamics of Unfree Competition|url= https://archive.org/details/electoralauthori00andr|trans-title= |publisher= L. Rienner Publishers|edition= |location= |isbn= 1-58826-440-8|year= 2006}} * {{Cite book |ref= harv|last=Thomas| first = Hugh | title = La conquista de México: el encuentro de dos mundos, el choque de dos imperios | trans-title = | publisher = Victor Alba y C. Boune | edition = Planeta | location = México |isbn=970-690-163-9|year= 1993}} * {{Cite book |ref= harv|last=Ulloa| first = Berta | title = La lucha armada |url= https://archive.org/details/historiagenerald0000unse| trans-title = | publisher = El Colegio de México | edition = Daniel Cosío Villegas et al., ''Historia general de México'' | location = México | isbn = 968-12-0969-9 |pages= [https://archive.org/details/historiagenerald0000unse/page/n760 757]-821 |year= 2009}} * {{Cite book |ref= harv|last=Vázquez| first = Josefina Zoraida| title = Los primeros tropiezos | trans-title = | publisher = El Colegio de México | edition = Daniel Cosío Villegas et al., ''Historia general de México'' | location = México | isbn = 968-12-0969-9 |pages= 525-582 |year= 2009}} * {{Cite book |ref= harv|last= Villoro| first = Luis | title = La revolución de Independencia | trans-title = | publisher = El Colegio de México | edition = Daniel Cosío Villegas et al., ''Historia general de México'' | location = México | isbn = 968-12-0969-9 |year= 2009 |pages=489-523}} * Camp, Roderic A. ''Politics in Mexico: Democratic Consolidation Or Decline?'' (Oxford University Press, 2014) * Davis, Diane. ''Urban leviathan: Mexico City in the twentieth century'' (Temple University Press, 2010) *{{cite journal | last1 = Domínguez | first1 = Jorge I | year = 2004 | title = The Scholarly Study of Mexican Politics | url =https://archive.org/details/sim_mexican-studies_summer-2004_20_2/page/377| journal = Mexican Studies / Estudios Mexicanos | volume = 20 | issue = 2| pages = 377–410 }} * Edmonds-Poli, Emily, and David Shirk. ''Contemporary Mexican Politics'' (Rowman and Littlefield 2009) *Kirkwood, Burton. ''The History of Mexico'' (Greenwood, 2000) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=15456726 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224124206/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=15456726 |date=2009-12-24 }} *{{Cite book|first=Enrique| last=Krauze| title=Mexico: Biography of Power: A history of Modern Mexico 1810–1996|url=https://archive.org/details/mexico00enri| publisher=Harper Perennial| location=New York| year=1998| isbn=0-06-092917-0| page=896 }} *{{Cite book| editor1-first=Michael C.| editor1-last=Meyer| editor2-first=William H.| editor2-last=Beezley| title=The Oxford History of Mexico| url=https://archive.org/details/isbn_9780195112283| publisher=Oxford University Press| year=2000| isbn=0-19-511228-8| page=[https://archive.org/details/isbn_9780195112283/page/n149 736]}} * Levy, Santiago. ''Good intentions, bad outcomes: Social policy, informality, and economic growth in Mexico'' (Brookings Institution Press, 2010) * Meyer, Michael C., William L. Sherman, and Susan M. Deeds. ''The Course of Mexican History'' (7th ed. Oxford U.P., 2002) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=113260662 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202103530/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=113260662 |date=2011-02-02 }} * {{Cite book |last=Russell |first=Philip |title=The history of Mexico: from pre-conquest to present |url=http://www.routledge.com/books/details/9780415872379/ |accessdate=July 9, 2010 |year=2010 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-87237-9 }} * Tannenbaum, Frank. ''Mexico: the struggle for peace and bread'' (2013) * Werner, Michael S. ed. ''Encyclopedia of Mexico: History, Society & Culture'' (2 vol 1997) 1440pp [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98882479 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124111608/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98882479 |date=2010-01-24 }} ** Werner, Michael S. ed. '' Concise Encyclopedia of Mexico'' (2001) 850pp; a selection of unrevised articles {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Mexico}} {{refbegin|2}} *{{Official website}} {{en}}{{es}}{{id}} *[http://www.visitmexico.com/en-i0/ Mexico Tourism Official Website | VisitMexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120604062931/http://www.visitmexico.com/en-i0/ |date=2012-06-04 }} *{{CIA World Factbook link|mx|Mexico}} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/mexico.htm Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607085229/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/mexico.htm |date=2008-06-07 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *{{Dmoz|Regional/North_America/Mexico}} *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1205074.stm Mexico] from the [[BBC News]] *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379167/Mexico Mexico] at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' *{{Wikiatlas|Mexico}} *{{Wikivoyage-inline}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MX Key Development Forecasts for Mexico] from International Futures *[http://www.conservapedia.com/Mexico_by_World_Painters Mexico by World Painters.] {{refend}} {{Sjeverna Amerika}} [[Kategorija:Meksiko| ]] [[Kategorija:Države u Sjevernoj Americi]] 0l83o8wnu6cg9c4n68g4v52whe1rgmq 0 10013 42680944 42603001 2026-08-24T11:16:00Z Edgar Allan Poe 29250 /* Pobednici */ 42680944 wikitext text/x-wiki {{druga upotreba|članak o takmičenju koje je poslednje održano|Pjesma Eurovizije 2023.}} {{Infokutija Televizijska emisija | ime = Eurosong | slika = Eurovision Song Contest logo.svg | opis_slike = Generalni logotip takmičenja od 2015. | ime_2 = Evrovizija | žanr = [[Izbor pesme]] | format = | izdavač = | razvili = [[Evropska radiodifuzna unija]] (ERU; ponekad EBU) | tvorac = Marsel Bezason | režija = | scenario = | kreativni_direktor = | voditelj = | prezenter = | uloge = | sudija = | glasovi = | narator = | muzička_tema = Prelidijum Te Deuma N.146 ''(Marche en rondeau)''<br>[[Mark-Antoan Šarpantje]] | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitor = | država = | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]]<br>i [[Francuski jezik|francuski]] | broj_sezona = | broj_epizoda = 66 (za sad) | spisak_epizoda = | ekskluzivni_producent = | izvršni_supervizor = [[Martin Esterdal]] | producent = | urednik = | montaža = | lokacija = [[Pesma Evrovizije#Zemlja domaćin|Zemlja aktuelnog pobednika]] (uglavnom) | kinematografija = | kamera = | trajanje = Oko 2 sata (polufinala),<br>oko 4 sata (finale) | datum = Jednom [[Godina|godišnje]] u [[maj]]u (uglavnom), kroz 6 dana | kompanija = [[Evropska radiodifuzna unija]] | distribucija = [[Evrovizija (mreža)|Evrovizija]] | kanal = | format_slike = [[Televizija standardne rezolucije|SDTV]] (odnos širine i visine 4:3) (1956—2004) SDTV (odnos širine i visine 16:9) (2005–2006) [[Televizija visoke rezolucije|HDTV]] -{1080i}- (2007–danas) [testirano 2006] | format_tona = | premijerno_prikazivanje = | prvo_prikazivanje = {{Start date and age|df=yes|p=yes|1956|05|24}} | poslednje_prikazivanje = | status = | uzor = [[Festival u Sanremu]] | prethodilo = | sledi = | srodnost = {{ubl|''[[Dečja pesma Evrovizije]]''|''[[Mladi muzičari Evrovizije]]''|''[[Hor Evrovizije]]''|''[[Pesma Amerike]]''|''[[Međunarodni festival pesama u Sopotu]]''|''[[Kanadska pesma Evrovizije]]''|''[[Latinoamerička pesma Evrovizije]]''}} | veb_sajt = https://www.eurovision.tv | sajt_produkcije = https://www.ebu.ch/home }} '''Izbor za Pesmu Evrovizije''' ({{jez-engl|Eurovision Song Contest}}, {{jez-fr|Concours Eurovision de la Chanson}}), poznatiji kao '''Eurosong''', prvi put održan [[1956]]. godine, godišnji je festival zabavne muzike takmičarskog karaktera sa velikim brojem zemalja obuhvaćenim televizijskim i radio prenosom, u kojem učestvuju [[izvođač]]i iz brojnih zemalja čiji su nacionalni televizijski emiteri aktivni članovi [[Evropska radiodifuzna unija|Evropske radiodifuzne unije]]. Svaka nacionalna televizija-učesnik takmičenja bira ([[Nacionalni izbori za Pesmu Evrovizije|nacionalnim izborom otvorenog ili zatvorenog tipa, internim izborom ili drugačije]]) pesmu koja se kao predstavnik svoje zemlje izvodi uživo u direktnom televizijskom prenosu i zatim dodeljuje poene po njima najboljim pesmama, čijim se sabiranjem određuje pobednik takmičenja. Ime festivala vezano je za televizijsku distributivnu mrežu [[Evrovizija (mreža)|Evrovizija]] (naziv pod kojim se danas najčešće podrazumeva sama Pesma Evrovizije) Evropske unije za radiodifuziju koja pokriva potencijalnih milijardu gledalaca.<ref>[https://web.archive.org/web/20060525094524/http://www.eurovision.tv/english/2513.htm -{Live Webcast}-] (Prenos uživo) -{eurovision.tv}-, 2006, ovde u arhivi -{Web Archive}-., Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref><ref>[http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm -{Eurovision Song Contest — International Music Program.}-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050113034609/http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm |date=2005-01-13 }} (Pesma Evrovizije — međunarodni muzički program) Metju Marej, -{museum.tv}- (Muzej radiodifuznih komunikacija)., Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070318222622/http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=22908 -{Finland wins Eurovision contest}-]. (Finska pobedila na takmičenju Evrovizije) Al Džazira, 21. maj 2006, Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref> Pesma Evrovizije je jedan od televizijskih programa sa najdužom tradicijom u svetu, kao i najgledaniji ne-sportski program na svetu, čije se procene gledanosti širom sveta procenjuju na oko 200 miliona.<ref name="#1">{{cite web |url=https://www.ebu.ch/news/2013/05/eurovision-song-contest-2013-uni |title=EUROVISION SONG CONTEST 2013 UNITES VIEWERS WORLDWIDE |author=<!--Not stated--> |date=28. 5. 2013. |website=ebu.ch |publisher=[[Evropska radiodifuzna unija]] |access-date=23. 1. 2022. |quote=}}</ref><ref name="#1"/><ref>{{cite web |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-2014-reaches-195-million-worldwide |title=Eurovision Song Contest 2014 reaches 195 million worldwide |author=<!--Not stated--> |date=3. 6. 2014. |website=eurovision.tv |publisher=[[Evropska radiodifuzna unija]] |access-date=23. 1. 2022. |quote=}}</ref><ref>{{cite web |url=https://eurovisionworld.com/tag/viewing-figures |title=Viewing figures (2016-2021) |author=<!--Not stated--> |date= |website=eurovisionworld.com |publisher=EurovisionWorld |access-date=23. 1. 2022. |quote=}}</ref> Osim u Evropi, ovaj program je putem radija i televizije prenošen i u zemljama na svim drugim naseljenim kontinentima.<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/05_may/16/eurovision_trivia.pdf -{Eurovision Trivia}-]. (Evrovizijske zanimljivosti) Bi-Bi-Si, 5. maj 2002, Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref> Prvi put je 2015. godine šou prenošen uživo putem ''-[[Jutjub|YouTube]]}-'' kanala.<ref>{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/story/live-stream-youtube-2017|title=The 2017 Eurovision Song Contest to be streamed live on YouTube|accessdate=6. 4. 2020}}</ref> Pesma Evrovizije je 2015. godine ušla u [[Ginisova knjiga rekorda|Ginisovu knjigu rekorda]] kao godišnji takmičarski televizijski program koji se najduže emituje.<ref name="FactsFigures">{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/about/facts-and-figures|title=Facts & Figures|accessdate=30. 5. 2019}}</ref> Takmičenje je održano svake godine od 1956. godine, osim 2020. godine kada je takmičenje otkazano zbog [[Pandemija virusa korona 2019/20.|pandemije virusa korona]]. Takmičenje je tradicionalno poznato po lagano orkestriranoj pevljivoj [[pop muzika|pop muzici]], ranije [[šlager]]ima, a u poslednjem periodu po [[elektropop]] i [[dens muzika|dens pop]] numerama. Međutim, na Pesmi Evrovizije je izveden i veliki broj pesama najraznovrsnijih [[muzički pravac|žanrova]] na više od [[#Jezici|50 različitih jezika]]. U periodu takmičenja nakon početka 21. veka među najbolje plasiranim pesama su se nalazili podžanrovi pop muzike ([[snažna balada|snažne balade]], [[elektronska dens muzika]], [[disko muzika|disko]], pop-[[opera]], [[sint pop]], [[dabstep]], [[šansona]], [[hiperpop]]), [[etno muzika|etno]] i [[tradicionalna muzika]], ''-[[ritam i bluz|R&B]]}-'' i drugi žanrovi proistekli iz bluza ([[džez]], [[soul]], [[gospel]], [[ska]]), [[rokenrol]] ([[hard rok]], [[alternativni rok]], [[hevi metal]], [[folk rok]], [[indastrijal metal]]), [[Kantri muzika|kantri]], [[hip hop]] i [[Indi (muzika)|indi]]. Osim takmičarskog dela, deo festivala su tradicionalno i muzičko-vizuelni [[#Revijalni program i specijalni gosti|revijalni program]] sa specijalnim gostima koji čine međunarodno poznate ličnosti, ne samo iz sveta muzike. Najveći broj pobeda na takmičenju, sedam, su ostvarile [[Irska na izboru za Pesmu Evrovizije|Irska]] i [[Švedska na izboru za Pesmu Evrovizije|Švedska]], uključujući po dve pobede [[Džoni Logan|Džonija Logana]] i [[Loreen|Loren]] kao izvođača. Najveće uspehe na međunarodnoj muzičkoj sceni nakon pobede su ostvarili [[ABBA]] i [[Selin Dion]], dok su internacionalne hitove imali i [[Toto Kutunjo]], [[Frans Gal]], {{jez|en|iskošeno=ne|[[Katrina and the Waves]]}}, [[Viki Leandros]] i {{jez|da|iskošeno=ne|[[Måneskin]]}}. Samo učešće je bilo jedno od početnih faza zapaženih muzičkih karijera izvođača kao što su [[Hulio Iglesijas]], [[Olivija Njuton Džon]], [[Domeniko Modunjo]], [[Nana Muskuri]], [[Klif Ričard]] i {{jez|en|iskošeno=ne|[[The Shadows]]}}, [[Lara Fabijan]], [[Zdravko Čolić]] i [[t.A.T.u.]], a nastup u revijalnom programu prvo javno pojavljivanje trupe [[Riverdens]]. == Počeci == [[Datoteka:Lys Assia (1957).jpg|mini|desno|150p|[[Lis Asija]], prva pobednica Pesme Evrovizije]] Evropska unija za radiodifuziju osmislila je Pesmu Evrovizije na predlog [[Marsel Bezenson|Marsela Bezensona]] sa sastanka u [[Monako|Monaku]] [[1955]],<ref name="jubilee">Patrick Jaquin [https://web.archive.org/web/20100809102334/http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php Eurovision's Golden Jubilee]</ref> po uzoru na uspešni pilot-projekat, sada čuveni [[Festival u Sanremu|Muzički festival u Sanremu]].<ref>bbc.co.uk [https://web.archive.org/web/20040519002624/http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history History of Eurovision]</ref> Bio je to još jedan mali pokušaj u nizu takvih, u istom periodu kad je osnovana i sama [[Evropska zajednica za ugalj i čelik]], da se posleratna (zapadna) Evropa napokon okrene razumevanju i saradnji. U ovim ranim danima televizije, povezivanje brojnih zemalja u široku međunarodnu mrežu je viđeno i kao veoma ambiciozni tehnološki eksperiment: satelitska televizija nije postojala, a [[Evrovizija|mreža Evrovizije]] se sastojala od zemaljske [[mikrotalasna mreža|mikrotalasne mreže]].<ref>George T. Waters [https://web.archive.org/web/20090522054531/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_262-editorial.html Eurovision: 40 years of network development, four decades of service to broadcasters]</ref> Izraz „Evrovizija” za [[Evrovizija|mrežu Evropske unije za radiodifuziju]] je prvi put upotrebio britanski novinar Džordž Kempi u ''London ivning standardu'' [[1951]].<ref>David Fisher [http://www.terramedia.co.uk/Chronomedia/years/1951.htm Media Statistics: 1951]</ref> U [[Pesma Evrovizije 1956.|prvom takmičenju]], održanom u švajcarskom [[Lugano (grad)|Luganu]] [[24. maj]]a [[1956]], učestvovale su [[Francuska]], [[Zapadna Nemačka|SR Nemačka]], [[Italija]], [[Holandija]], [[Luksemburg]], [[Belgija]] i domaćin [[Švajcarska]]. Svaka zemlja je poslala dve pesme, tako da je ukupno bilo 14 pesama. Ovo je bio jedini izbor na kom su zemlje imale više od jedne pesme; od 1957. državama učesnicama je dozvoljeno da šalju samo jednu pesmu.<ref name="milestones">{{cite web|publisher=eurovision.tv |year=2005| url = http://www.eurovision.tv/english/611.htm| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060526065558/http://www.eurovision.tv/english/611.htm| archivedate=26. 5. 2006 | title = Historical Milestones | accessdate=26. 5. 2006}}</ref> Naredne godine, priključile su se i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[Danska]] i [[Austrija]], koje su sa prvog festivala diskvalifikovane zbog zakasnelih prijava. Broj zemalja učesnica od tada raste; na [[Pesma Evrovizije 2008.|Pesmi Evrovizije 2008.]] u [[Beograd]]u je učestvovao rekordan broj od 43 zemlje, a [[Pesma Evrovizije 2011.|2011]]. i [[Pesma Evrovizije 2018.|2018]]. je taj rekord izjednačen. Festival je u početku bio poznat kao -{''Eurovision Grand Prix''}- ([[francuski jezik|fra]]: „Velika nagrada Evrovizije”), prema imenu -{''Le Grand-Prix Eurovision de la Chanson Européenne''}- koje je korišćeno u frankofonim zemljama,<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20060502192602/http://www.eurovision-fr.net/histoire/histoire5659.php -{Histoire 1956 à}- 1959.] (Istorija od 1956. do 1959). Frank Tomas i Loran Balmer, -{eurovision-fr.net}-, 1999–2006, Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref> dok nije zamenjeno sadašnjim -{''Contest''}- („takmičenje”). Mreža Evrovizije se koristi i za međunarodne prenose brojnih informativnih i sportskih programa, kao i drugih specijalizovanih programa koje organizuje EUR.<ref>[https://web.archive.org/web/20081002111149/http://www.ebu.ch/departments/operations/ops.php -{Eurovision Operations Department.}-] (Odeljenje za operacije Evrovizije.) Evropska unija za radiodifuziju, -{ebu.ch}-, 8. jun 2007, Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref> Pesma Evrovizije je daleko najpoznatija među njima, zbog čega je odavno postala sinonim sa imenom „Evrovizija”. == Pregled formata == [[Datoteka:ESC 2007 hosts.jpg|mini|Domaćini Pesme Evrovizije 2007.]] Format Pesme Evrovizije se razvijao tokom vremena, ali su osnovne postavke uvek bile slične. Zemlje učesnice, odnosno emiteri članovi EUR, [[#Izbor pesama predstavnica|biraju pesme]] predstavnice na takmičenju, koje se u auditorijumu u gradu domaćinu izvode uživo u televizijskom programu koji se putem [[Evrovizija|evrovizijske mreže]] [[#Prenošenje programa|neposredno prenosi]] istovremeno u svim zemljama. [[#Mesto održavanja|Mesto održavanja]] takmičenja bili su, ranije, televizijski studiji, pozorišne ili koncertne sale ili, u novije vreme, velike arene, ali uvek uz prisustvo festivalske publike. Pesme Evrovizije održavaju se po pravilu na lascivno opremljenim i osvetljenim grandioznim pozornicama, koje se danas postavljaju nedeljama pred takmičenje,<ref>[https://web.archive.org/web/20100509003202/http://www.esctoday.com/news/read/8258 -{Spectra's Eurovisiondiary now online.}-] (Spektrin evrovizijski dnevnik je sada onlajn.) Itamar Barak, -{esctoday.com}-, 17. april 2007, Pristupljeno 12. 1. 2008.</ref> i čiji se izgled ponekad opisuje izrazom „-{all balls out}-” ([[Srpski jezik|sr.]] „sve na sunce”). Posle kraće uvodne sekvence i programa otvaranja takmičenja, uvod u program gledaocima i publici obave jedan ili više poznatih voditelja iz zemlje domaćina, koji gledaocima žele dobrodošlicu na zvaničnim jezicima festivala, [[Engleski jezik|engleskom]] i [[Francuski jezik|francuskom]]. Tradicionalno je ceo program vođen naizmenično na oba jezika, mada se danas mahom koristi samo engleski. Zatim se prelazi na [[#Izvođenje uživo|izvođenje uživo]] pesama učesnica. Izvođenju svake pesme prethodi kratka „razglednica”: dok bi se u ranijim izdanjima svakom razglednicom bi se predstavila zemlja čija će pesma biti izvedena, u novijoj praksi se u „razglednici” predstavlja zemlja domaćin, kao vrsta reklame za turističku destinaciju. Posle svih pesama, sledi podsećanje publike kratkim isečcima na sva izvođenja, nakon čega se ostavlja vremenski interval za [[#Glasanje|glasanje]] u kojem svaka zemlja odlučuje kojim će pesmama iz drugih zemalja dodeliti svoje poene. Način dodeljivanja glasova se menjao vremenom između glasanja stručnih žirija i glasanja gledalaca; počevši od [[2016]], poeni svake zemlje se dodeljuju tako da žiri i [[teleglasanje]] imaju svoje posebne poene. U pauzi od izvođenja svih pesama i rekapitulacije isečaka do objavljivanja rezultata glasanja izvodi se [[Pesma Evrovizije#Revijalni program i specijalni gosti|poseban nastup]], koji priprema zemlja domaćin po svom izboru. Nakon pauze, u polufinalima, domaćini objave kojih 10 zemalja su prošle u finale, dok u finalu, zemlje redom u direktnim uključenjima saopštavaju glasove svojih članova stručnog žirija. Na te glasove se dodaju glasovi publike iz zemalja učesnica, čijim sabiranjem se dobija [[#Pobednik|pobednik]] takmičenja, čijim repriznim izvođenjem se završava prenos. Pobednik dobija, pre svega, sam prestiž pobede, kojeg prati i specijalan stakleni trofej, dok se pobednička zemlja poziva da bude [[#Zemlja domaćin|domaćin takmičenja]] naredne godine. Prepoznatljiva uvodna melodija, kojom svake godine počinju prenosi Pesme Evrovizije i [[Bečki novogodišnji koncert|Bečkog novogodišnjeg koncerta]], je [[ritornel]] tema Pozorišta remek-dela, iz [[prelida]]a orkestraciji „[[Te deum]]a” [[Mark-Antoan Šarpantje|Mark-Antoana Šarpantjea]] (H.146 u numeraciji Hjua Vajlija Hičkoka).<ref name="jubilee" /> Finalno veče Pesme Evrovizije se tradicionalno održava u prolećno subotnje veče, sa početkom u 21 čas po [[srednjoevropsko letnje vreme|srednjoevropskom letnjem vremenu]]. Obično se bira subota u maju, mada je bilo i godina da je takmičenje održavano u četvrtak (1956) ili već u martu. Velikoj večeri prethodi [[#Evrovizijska sedmica|evrovizijska sedmica]] proba, konferencija za štampu i druženja. Od [[Pesma Evrovizija 2004.|2004]]. godine, zbog [[#Širenje takmičenja|sve većeg broja zemalja]] koje su želele da učestvuju, uvedeno je i kvalifikaciono veče, poznato kao [[#Polufinala|polufinale]], koje je održavano u četvrtak pred finale (2004, u sredu pred finale). Sa prelaskom na format dve polufinalne večeri [[2008]], one se održavaju u utorak i četvrtak pred finalno veče.{{činjenica|date=02. 2019. }} == Učešće zemalja == {{Glavni članak|Države na Pesmi Evrovizije}} [[Datoteka:European Broadcasting Area.svg|300p|thumb|alt=Mapa Evrope, severne Afrike i zapadne Azije; Evropski radiodifuzni prostor je označen crvenom bojom.|Mapa Evrope, severne Afrike i zapadne Azije; Evropski radiodifuzni prostor je označen crvenom bojom.]] [[Datoteka:EurovisionParticipants.svg|mini|300p|desno|Učešće zemalja od 1956: {{legenda|#22b14c|Učešće bar jednom}} {{legenda|#ffc20e|Bez učešća, iako sa pravom da učestvuje}} {{legenda|#d40000|Učešće planirano, ali bez nastupa}} {{legenda|#00ff00|Učešće u svojstvu dela druge države, bez samostalnog učešća}} ]] Pedeset dve zemlje su učestvovale makar jednom. Svi aktivni članovi Evropske radiodifuzne unije dobijaju poziv za učešće svake godine, dok pridruženi članovi (kao što je [[Australija na izboru za Pesmu Evrovizije|Australija]]) moraju da dobiju specijalnu pozivnicu kako bi učestvovali. Zemlje aktivnih članova moraju pripadati Evropskom radiodifuznom prostoru, ili biti članovi [[Savet Evrope|Saveta Evrope]].<ref name="EBUmembership">{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/about/members/admission|title=Admission|last=Union (EBU)|first=European Broadcasting|date=2018-04-27|website=www.ebu.ch|language=en|access-date=2022-03-22}}</ref> Evropski radiodifuzni prostor definiše Međunarodna unija za telekomunikacije kao: :''„Evropski radiodifuzni prostor” ograničava na zapadu zapadna granica Regiona 1 Internacionalne telekomunikacione Unije, na istoku meridijan 40° istočno od Griniča, i na jugu paralela na 30° s. g. š. Jermenija, Azerbejdžan. Gruzija i Ukrajina, kao i teritorije Iraka, Jordana, Turske i Sirije izvan ovih granica su deo ovog prostora.''<ref name="ITU-R Radio Regulation 2012">{{cite web |publisher=[[International Telecommunication Union]], available from the Spectrum Management Authority of Jamaica |year= 2012 |url= http://www.sma.gov.jm/sites/default/files/publication_files/ITU-R_Radio_Regulations_2012_%202015_%20Article_5_Table%20of%20Frequencies.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20130816092114/http://sma.gov.jm/sites/default/files/publication_files/ITU-R_Radio_Regulations_2012_%202015_%20Article_5_Table%20of%20Frequencies.pdf |url-status= dead |archive-date= 16 August 2013 |title= ITU-R Radio Regulations 2012–15 |access-date=28 June 2019 }}</ref><ref name="ITU-R Radio Regulation 2004">{{cite web|url=http://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S020200001A4501PDFE.pdf|title=ITU-R Radio Regulations – Articles edition of 2004 (valid in 2004–07)|publisher=[[International Telecommunication Union]]|year=2004|access-date=28 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010235726/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S020200001A4501PDFE.pdf|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref> (Zapadna granica „Regiona 1” je linija povučena zapadno od Islanda sredinom [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]].<ref>[http://life.itu.int/radioclub/rr/art05.htm#Reg -{Radio regulations; Article 5: Frequency allocations.}-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109005052/http://life.itu.int/radioclub/rr/art05.htm#Reg |date=2018-01-09 }} (Odredbe o radiju; član 5: Alokacije frekvencija.) Međunarodna unija za telekomunikacije, verzija od 1. septembra 2005, Pristupljeno 9. 1. 2008.</ref>) Aktivni članovi ERU su emiteri čiji su programi dostupni (praktično) svoj populaciji zemlje u kojoj im je sedište, i ispunjavaju dodatne uslove, poput značajne samostalne produkcije i (ispunjavane) obaveze proizvodnje programa za sve segmente društva, koji ocrtavaju prirodu nacionalnog emitera (u kontrastu sa čisto komercijalnim emiterom).{{činjenica|date=02. 2019. }} Na ovaj način, prostor zemalja koje se mogu prijaviti za učešće na Pesmi Evrovizije uključuje i vanevropske države kao što su [[Izrael]], [[Maroko]], [[Tunis]], [[Alžir]], [[Egipat]], [[Liban]], [[Libija]] i [[Jordan]],<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A22080368 -{The Eurovision Song Contest 1956 — present.}-] (Pesma Evrovizija 1956 — danas) Bi-Bi-Si, 26. april 2007, Pristupljeno 9. 1. 2008.</ref> ali od ovih zemalja do sada su učestvovali jedino Izrael (najveći broj godina od [[Pesma Evrovizije 1973.|1973]]) i Maroko (jednom, [[Pesma Evrovizije 1980.|1980]]). Liban trebalo da nastupi prvi put [[Pesma Evrovizije 2005.|2005]], ali se povukao (značajno posle roka) nakon odbijanja da prenosi nastup izraelskog predstavnika. Tunis je trebalo da ima svoj debi [[Pesma Evrovizije 1977.|1977]]. godine i da nastupa pod rednim brojem četiri. Veruje se da Tunis ne želi da učestvuje zbog prisustva Izraela, a tunižanski javni servis (ERTT) je 2007. izjavio „da neće učestvovati u bliskoj budućnosti zbog zahteva vlade”.<ref name="ESCXtra Tunisia">{{cite web |url=https://escxtra.com/2018/05/22/israeli-arabic-tunisia-eurovision/ |title=Israeli Minister "to invite" Arabic nations, including Tunisia, to take part in Eurovision 2019 |first=Ryan |last=Cobb |date=22 May 2018 |website=ESCXtra |access-date=11 July 2019 |archive-date=30 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130124514/https://escxtra.com/2018/05/22/israeli-arabic-tunisia-eurovision/ |url-status=live }}</ref><ref name="ESCToday Tunisia">{{cite web |url=http://esctoday.com/8864/tunisia_will_not_participate_in_the_forseeable_future/ |title=Tunisia will not participate "in the {{sic|forseeable |hide=y}} future" |first=Michael |last=Kuipers |date=20 June 2007 |website=ESCToday |access-date=30 May 2017 |archive-date=15 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015100205/http://esctoday.com/8864/tunisia_will_not_participate_in_the_forseeable_future/ |url-status=live }}</ref> Ako aktivan član želi da učestvuje, on mora ispuniti uslove iz pravilnika takmičenja, koji se sačinjava za svaku godinu; trenutno to je plaćanje ERU naknadu za učešće do zadatog roka. [[Australija]] je pozvana 2015. godine kao specijalna gošća povodom jubilarnog 60. izdanja Pesme Evrovizije iako ne pripada Evropskom radiodifuznom prostoru, ali je priključeni član i više godina prenosi takmičenje. Te godine je ERU promenila pravila tako da je dozvoljeno da pozovu pridružene članice ERU na takmičenje ako žele. Naredne godine je potvrđeno da će Australija ponovo učestvovati.<ref>[https://www.eurovision.tv/page/news?id=australia_to_return_to_the_eurovision_song_contest -{Australia to return to the Eurovision Song Contest!}-]</ref> == Izbor pesama predstavnica == <!-- {{detaljnije|Nacionalni izbori za Pjesmu Eurovizije}} --> Svaka zemlja šalje po jednu pesmu koja će je predstavljati date godine; jedini izuzetak bilo je prvo izdanje, [[1956]]. godine, kada su svaku zemlju predstavljale po dve pesme. Pravila Pesme Evrovizije nalažu da pesma učesnica ne može biti pesma koja je na bilo koji način objavljena, komercijalno, izvedena na koncertu i sl. pre prvog septembra prethodne godine (na primer za Pesmu Evrovizije 2021, to bi bio 1. septembar 2020),<ref>{{cite web |url=https://eurovoix.com/2022/01/27/ebu-rules-september-1-song-eurovision/ |title=EBU Tightens Rules Around September 1st Song Publication Date |last=Granger |first=Anthony |date=27 January 2022 |website=Eurovoix.com |publisher=Eurovoix |access-date=5 January 2022 |quote=}}</ref> čime se obezbeđuje da se na festivalu pojave nove originalne pesme, ne postojeće uspešne pesme koje je publika slušala već nekoliko godina. Pesme ne smeju biti ni obrade niti koristiti motive drugih pesama. Način [[Nacionalni izbori za Pesmu Evrovizije|izbora predstavnika na Pesmi Evrovizije]] stvar je svake zemlje posebno: emiter može predstavnika i/ili pesmu odabrati internom odlukom, ili može biti održano javno takmičenje otvorenog (pesme pristižu na [[konkurs]]) ili zatvorenog (pesme dostavljaju kompozitori po pozivu) tipa, formata nacionalnog festivala ili televizijske emisije, sa jednim ili više izvođača, u kojem gledaoci teleglasanjem, članovi žirija ili kombinovano biraju između pesama kandidata. Najčešće se koristi format javnog takmičenja, poznatog kao ''[[Nacionalni izbori za Pesmu Evrovizije#Nacionalna finala|nacionalno finale]]'', koji ohrabruje i Evropska unija za radiodifuziju, budući da generiše više [[publicitet]]a za Pesmu Evrovizije. Nacionalna finala nekih zemalja su velika kao, ili čak veća, od same Pesme Evrovizije, a često im prethodi i nekoliko kvalifikacionih polufinala sličnog formata. == Evrovizijska sedmica == [[File:ÖBB Lok 1116 180-1 Building Bridges Eurovision Song Contest.jpg|thumb|180px|Grafički dizajn u Beču tokom Pesme Evrovizije 2015.]] Izraz „evrovizijska sedmica” se odnosi na nedelju tokom koje se održava Pesma Evrovizije. Kako je Pesma Evrovizije živi program, od učesnika se očekuje da, pored proba u svojoj zemlji, nekoliko puta isprobaju svoj nastup i na evrovizijskoj sceni kako bi sve teklo po planu u živom prenosu. Ove probe se održavaju nekoliko dana pre večeri koje se prenose, zbog čega delegacije, a stoga i novinari i obožavatelji, u grad domaćin pristižu veliki broj dana pre samog takmičenja, i događaji vezani za Pesmu Evrovizije traju daleko duže od nekoliko sati televizijskog prenosa. Delegacije odsedaju u zvanično akreditovanim hotelima, odakle izvođače i njihove pratioce do i od mesta održavanja takmičenja prevoze šatl autobusi. Svaki od emitera učesnika određuje predvodnika delegacije, čiji je zadatak da koordiniše kretanja svojih delegata i koji nastupa kao predstavnik svoje zemlje u Evropskoj uniji za radiodifuziju za sva pitanja vezana za Pesmu Evrovizije.<ref name="pravila05">[https://web.archive.org/web/20060210010517/http://www.eurovision.tv/searchfiles_english/574.htm -{Rules of the 2005 Eurovision Song Contest.}-] (Pravila Pesme Evrovizije 2005) -{eurovision.tv}-, 2005, ovde u -{Web Archive}-., Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref> Delegaciju čine izvođači, tekstopisci, kompozitori, zvanični predstavnici za štampu, kao i dirigent, ukoliko se te godine koristi orkestar, i ako ga pesma koristi (što nije bio slučaj od 1999). Svaki emiter može, ukoliko želi, poslati i komentatora kao člana delegacije, koji tokom prenosa daje komentar za televizijski i radio prenos za tu zemlju. Komentatori prenose iz kabina posebno namenjenih za tu svrhu, koje se nalaze uz rub arene, iza [[publika|publike]]. === Probe i konferencije za štampu === [[Datoteka:Russia in the 2008 Eurovision Song Contest.jpg|mini|[[Dima Bilan]] sa [[Edvin Martion|Edvinom Martonom]] i [[Jevgenij Pljuščenko|Jevgenijem Pljuščenkom]] na probi Rusije 2008. godine]] Po tradiciji, delegacije su pristizale u nedelju pred takmičenje, kako bi bile prisutne na početku proba u ponedeljak ujutro. Međutim, od uvođenja polufinala i rasta broja zemalja učesnica, od 2004. godine prve probe počinju tokom nedelje ''pre'' evrovizijske sedmice, uz zasebne kalendare za probe zemalja koje učestvuju u polufinalu, čije probe počinju ranije, i zemalja direktno plasiranih u finale.<ref name="probe">[https://web.archive.org/web/20060526070255/http://www.eurovision.tv/english/2432.htm -{Rehearsal Schedule.}-] (Raspored proba) -{eurovision.tv}-, 2006, ovde u -{Web Archive}-., Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref> Tako, počevši od uvođenja dva polufinala 2008, „evrovizijska sedmica” zapravo počinje pune dve sedmice pre velikog finala.{{činjenica|date=02. 2019. }} [[Datoteka:ESC2016 - France Meet & Greet 13.jpg|mini|levo|Konferencija za štampu francuske delegacije 2016.]] Nakon probe svake zemlje, delegacija se u sali za pregledanje snimaka sastaje sa umetničkim direktorom programa, gde pregledaju snimke upravo izvedenih proba, diskutuju o uglovima kamera, osvetljenju i koreografiji, sa ciljem da ostvare najveći estetski efekat na televiziji. Ovo je i prilika za šefa delegacije da televiziji-domaćinu saopšti eventualne posebne zahteve za nastup. Nakon ovog sastanka, delegacija (prema planiranom rasporedu) drži konferenciju za štampu, gde akreditovani novinari mogu postavljati pitanja, a neretka su i izvođenja uživo i „specijalni nastupi” kojima se želi privući pažnja.<ref name="probe" /> Probe i konferencije za štampu se održavaju paralelno; tako da dok jedna zemlja razgovara sa novinarima, druga izvodi probu u auditorijumu. Domaćin obezbeđuje informativnu službu, koja sastavlja štampani sažetak pitanja i odgovora sa konferencija za štampu i dostavlja ih u novinarske sandučiće. Dan pre polufinalnih večeri se održavaju dve generalne probe (sa punom koreografijom i publikom sa plaćenim ulaznicama). Na osnovu druge od te dve probe, žiri daje svoje glasove u polufinalima. To se radi da bi se sprečilo nameštanje glasova žirija posle pristizanja rezultata teleglasanja, da bi se olakšao pritisak da se svi glasovi procesuiraju od jednom i da bi se imalo vremena da se ti glasovi verifikuju i po potrebi ponište. Završne generalne probe se rade na prepodne dana polufinala i poznati su pod imenom "porodični šou" jer porodice sa decom mogu da prisustvuju zbog ranog vremena početka. Kada su poznati učesnici finalne večeri, održavaju se dve generalne probe u petak (na drugoj žiri daje svoje glasove, tj. veče žirija) i završna generalna proba u subotu popodne (porodični šou), pred veliko finale u subotu uveče. Organizatori zadržavaju mogućnost da, u slučaju da tokom direktnog prenosa bilo koje takmičarske večeri nešto krene ozbiljno nepredviđenim tokom, zamene u odgovarajućem trajanju prenos snimkom sa generalne probe (večeri žirija) koja je obavljena dan pre. === Zabave i Evroklub === U ponedeljak evrovizijske sedmice se tradicionalno održava ''gradonačelnikov prijem'', koji se obično održava u svečanoj sali gradske administracije u centru grada. Na ovu proslavu dobrodošlice su pozvane sve delegacije i obično je prate muzika uživo, zakuska i piće kao i, u novije vreme, [[vatromet]].<ref name="zurke">[https://web.archive.org/web/20060525092855/http://www.eurovision.tv/english/2049.htm -{Latest news from Athens.}-] (Poslednje vesti iz Atine) -{eurovision.tv}-, 11. maj 2006, ovde u -{Web Archive}-., Pristupljeno 7. 1. 2008.</ref> Nakon polufinala i velikog finala organizuju se žurke, bilo u prostoru u okviru kompleksa u kojem se održava takmičenje ili u drugom pogodnom prostoru u gradu. Svake večeri evrovizijske sedmice se održava ''Evroklub'', noćni klub na evrovizijsku temu, u koji se poziva sve akreditovano osoblje. Tradicionalno, tokom evrovizijske sedmice mnoge delegacije su, pored zvaničnih, organizovale i svoje žurke, često u zajedničkoj organizaciji nekoliko zemalja. Međutim, u novije vreme trend ide ka centralizaciji ovih aktivnosti i održavanju proslava u Evroklubu.<ref name="zurke" /> == Glasanje == {{Main|Glasanje na izboru za Pesmu Evrovizije}} Sistemi glasanja korišćeni na Pesmi Evrovizije menjali su se kroz istoriju takmičenja. Današnji sistem je u upotrebi od [[Pesma Evrovizije 2023.|2023]]. godine, i predstavlja varijantu [[Poziciono glasanje|pozicionog glasanja]]. U finalu u svakoj zemlji žiri i publika dodeljuju odvojen set poena po tradicionalnoj evrovizijskoj šemi 12,10,8,7,6,5,4,3,2 i 1 poen za svojih 10 omiljenih pesama. Gledaoci u državama koje ne učestvuju glasaju onlajn i imaju istu moć kao publika jedne države učesnice.<ref name="newrulesfaq" /><ref name="Rules">{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/about/rules|title=Rules|accessdate=23. 5. 2019}}</ref> Prvo se prezentuju glasovi žirija svake države posebno, a onda bodovi teleglasanja zbirno za svaku državu i ostatak sveta, po redosledu obrnutom od rezultata glasanja žirija.<ref>{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]''|url=https://eurovision.tv/about/voting|title=Voting|quote=After all the jury points have been awarded, the total points from the televote for each country will be added up. These totals will then be added to the scoreboard, starting at the bottom and working up to the top.|accessdate=2 December 2021|archive-date=2021-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526162423/https://eurovision.tv/about/voting}}</ref> Od 2023, samo publika zemalja učesnica i zemalja koje ne učestvuju na takmičenju će odlučiti koje države će se plasirati u finale.<ref name="newrulesfaq">{{cite web |url=https://eurovision.tv/voting-changes-2023-faq |title=Voting changed 2023 FAQ |date=22. 11. 2022. |website=eurovision.tv |publisher=[[Evropska radiodifuzna unija]] |access-date=22. 11. 2022.}}</ref><ref name="newrules">{{cite web |url=https://eurovision.tv/story/voting-changes-announced-eurovision-song-contest-2023 |title=Voting changes announced for Eurovision Song Contest 2023 |date=22. 11. 2022. |website=eurovision.tv |publisher=[[Evropska radiodifuzna unija]] |access-date=22. 11. 2022.}}</ref> Dugi niz godina, raspodelu poena od date zemlje je određivao interni žiri, ali je [[1997]]. pet zemalja (Austrija, Nemačka, Ujedinjeno Kraljevstvo, Švajcarska i Švedska) probno koristilo [[teleglasanje]]: po izvođenju svih pesama, publika se kratkim isečcima podseća na sve izvedene pesme, i zatim u datom vremenskom intervalu glasa za svoje favorite okretanjem posebnih brojeva telefona za svaku pesmu. Eksperiment je smatran uspešnim,{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} i zemlje su od [[1998]]. ohrabrivane da koriste teleglasanje kad god je to moguće, tako da je broj zemalja koje su svoje bodove određivale glasanjem publike rastao, i od [[2004]]. teleglasanje po pravilima koriste sve zemlje,<ref name="briefing2004" >{{cite web|url=http://www.myledbury.co.uk/eurovision/pdf/esc2004.pdf|title=Rules of the 2004 Eurovision Song Contest|work=[[European Broadcasting Union]]|publisher=MyLedbury}}</ref> (osim [[San Marino|San Marina]] koji nema nezavisnu telefonsku mrežu) pri čemu se, osim sa fiksnih telefona, danas može glasati i slanjem [[SMS]] poruka. Od 2004. do [[2008]]. glasovi svih zemalja učesnica određivani su po pravilu isključivo na osnovu rezultata teleglasanja, mada je svaka zemlja i dalje imala i rezervni žiri, čiji bi se poeni koristili u slučaju da dođe do tehničkih problema u teleglasanju ili da broj pristiglih glasova gledalaca bude manji od izvesnog minimuma. Taj rezervni žiri je 2008. i 2009. korišćen i da odredi jednog finalistu iz svakog polufinala. EUR je, nakon Pesme Evrovizije 2008, od emitera u upitniku zatražila mišljenje o mogućim izmenama postupka glasanja od dotadašnjeg 100% teleglasanja i, u skladu sa mišljenjem većine emitera u ovoj anketi, odlučila da se tokom [[Pesma Evrovizije 2009.|Pesme Evrovizije 2009]], glasovi žirija i publike kombinuju u odnosu ½:½ prilikom glasanja u finalnoj večeri. Ovaj sistem je proširen na polufinalne večeri 2010. godine i korišćen je do 2015.<ref name="Voting2009">{{cite web |url=http://esctoday.com/news/read/12232 |title=Exclusive: A new voting procedure for Eurovision? |website=ESCToday |last=Klier |first=Marcus |access-date=2008-08-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830051945/http://www.esctoday.com/news/read/12232 |archive-date=2008-08-30 }}</ref><ref name="juryconfirmed2009">{{cite web |url=http://esctoday.com/news/read/12655 |title=EBU confirms 50/50 vote for Eurovision Song Contest |last=Viniker |first=Barry |date=2008-12-08 |website=ESCToday |access-date=2008-12-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211002140/http://www.esctoday.com/news/read/12655 |archive-date=2008-12-11 }}</ref> Godine 2016, bodovi publike i žirija su odvojeni, te je svaka država dodeljivala dva seta bodova. Od 1975. do 2015. godine, dodeljivan je samo jedan set.<ref name="PromeneGlasanja">{{cite web |last1=Jordan |first1=Paul |title=Biggest change to Eurovision Song Contest voting since 1975 |url=https://eurovision.tv/story/biggest-change-to-eurovision-song-contest-voting-since-1975 |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=5 July 2020 |date=18 February 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Eurovision Song Contest overhauls voting rules |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-35602473 |work=[[BBC News]] |publisher=BBC |access-date=5 July 2020 |date=18 February 2016}}</ref> Od [[Pesma Evrovizije 2018.|2018]]. svaki član žirija sastavlja hijerarhiju svih takmičarskih pesama, a potom se rezultati svakog člana kombinuju zajedno u eksonencijalnom modelu umesto traženjem proseka rezultata svakog člana žirija posebno, što znači da je uticaj jednog člana žirija kada stavi pesmu nisko u svom rangu umanjen.<ref name="Glasanje2018">{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/esc/eurovision-2018-ebu-changes-the-calculation-of-jury-voting |title=Eurovision 2018: EBU changes the calculation of jury voting |date=2018-04-27 |work=EurovisionWorld}}</ref> <!-- Od [[Pesma Evrovizije 2021.|2021]]. detaljno rangiranje je još uvek dostupno, ali države ne moraju da javno objave kojem članu žirija pripada koja lista sa ocenama, kako bi se žiri podstakao da glasa kako želi, umesto da razmišlja kako će njihovi glasovi biti suđeni od strane javnosti. --> == Pravila == Pesma Evrovizije podleže brojnim pravilima, kojih se moraju pridržavati organizatori i sve zemlje učesnice. Poseban opširni pravilnik se sastavlja za svaku godinu održavanja, koji eksplicitno izlaže sve detalje, uključujući i datume do kojih određene stvari moraju biti urađene, poput, recimo, roka za prijavu učešća ili odustajanje bez finansijskih i drugih penala, ili roka do kojeg emiteri moraju dostaviti EUR konačne snimljene verzije svojih pesma. Mnoga pravila se odnose na pravne i finansijske aspekte poput ugovora o sponzorstvu ili prava emitera da emituju i re-emituju program kroz konkretne medije unutar određenog vremenskog prozora. I najvažnija pravila koja oblikuju format takmičenja i njegovo predstavljanje su se menjala tokom godina, i ocrtana su u ovom odeljku. === Zemlja domaćin === Švajcarska i Nemačka su se same prijavile za organizaciju prve dve Pesme Evrovizije. [[1958]]. godine je odlučeno da će nadalje, zemlji pobednici prvoj biti ponuđena organizacija takmičenja naredne godine;<ref name="milestones" /> Holandija, kao pobednik Pesme Evrovizije [[1957]]. je prihvatila odgovornost i organizovala takmičenje naredne godine u [[Hilversum]]u. Od kada je ovo pravilo uvedeno, zemlja pobednik je bila domaćin svake godine izuzev sledećih šest: [[Datoteka:Royal Albert Hall, London - Nov 2012.jpg|mini|220p|Rojal Albert Hala u Londonu, u kojoj je održana Pesma Evrovizije 1968.]] * [[Pesma Evrovizije 1960.|1960]]: takmičenje je organizovao [[Bi-Bi-Si]] u [[London]]u, nakon što je Holandija odbila zbog troškova. Odlučeno je da Ujedinjeno Kraljevstvo bude domaćin, jer su zauzeli drugo mesto 1959.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} * [[Pesma Evrovizije 1963.|1963]]: takmičenje je organizovao Bi-Bi-Si u Londonu, nakon što je Francuska odbila zbog troškova. Ujedinjeno Kraljevstvo je bilo domaćin iako je 1962. njihova pesma zauzela tek četvrto mesto, jer su Monako i Luksemburg, koji su bili drugi i treći, takođe odbili organizaciju.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} * [[Pesma Evrovizije 1972.|1972]]: takmičenje je organizovao Bi-Bi-Si u [[Edinburg]]u, nakon što [[Monako]] nije bio u stanju da obezbedi odgovarajući prostor za održavanje takmičenja. Televizija Monaka je onda pozvala Bi-Bi-Si da preuzme organizaciju zbog ”prethodnog iskustva”.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} * [[Pesma Evrovizije 1974.|1974]]: takmičenje je organizovao Bi-Bi-Si u [[Brajton]]u, nakon što je [[Luksemburg]] odbio zbog troškova.<ref name="brajton">[https://web.archive.org/web/20051024015015/http://www.eurovision.tv/english/history_1974_brighton.htm -{1974: Brighton, United Kingdom.}-] (1974: Brajton, Ujedinjeno Kraljevstvo.) -{eurovision.tv}-, ovde u -{Web Archive}-., Pristupljeno 11. 1. 2008.</ref> * [[Pesma Evrovizije 1980.|1980]]: takmičenje je organizovao holandski emiter NOS u [[Hag]]u, nakon što je izraelska televizija odbila zbog troškova, kao i zbog činjenice da se datum izabran za takmičenje (19. april) te godine poklapao sa Danom sećanja u Izraelu. Holanđani su ponudili da budu domaćini takmičenja nakon što je nekoliko drugih emitera, uključujući i Bi-Bi-Si, odbilo. * [[Pesma Evrovizije 2023.|2023]]: takmičenje je organizovao britanski emiter Bi-Bi-Si u saradnji sa ukrajinskim emiterom UA:PBC, nakon što je ERU objavila da Ukrajina nije u mogućnosti da bude domaćin zbog izrazito lošeg političkog i ratnog stanja izazvanih [[Invazija Rusije na Ukrajinu 2022.|ruskom invazijom na Ukrajinu]]. Ukrajina je kao pobednik takmičenja [[Pesma Evrovizije 2022.|2022.]] dobila direktan plasman u finalu.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Kada su [[1969]]. godine četiri pesme proglašene za pobednike, o domaćinu narednog takmičenja je odlučeno žrebom. Od [[1981]], sva izdanja Pesme Evrovizije su održana u zemlji koja je pobedila prethodne godine. Organizacija takmičenja predstavlja značajno finansijsko opterećenje; na primer, Pesma Evrovizije 2014. je koštala 15 miliona evra. Kada je organizacija u prošlosti odbijana zbog troškova, emiteri su već bili domaćini takmičenja u nekoj od skorih prethodnih godina. Irska nacionalna televizija je devedesetih godina bila u ozbiljnim finansijskim problemima zbog četiri pobede u roku od pet godina. Postoje čak i spekulacije da neke zemlje namerno šalju lošije kompozicije kako bi bile sigurne da će ih obaveza organizacije mimoići. Sa druge strane, Pesma Evrovizije predstavlja jedinstvenu mogućnost da se svaka zemlja predstavi kao turistička destinacija, a sa novijim naglim rastom popularnosti Pesme Evrovizije, povećane su i mogućnosti komercijalnog sponzorstva. Od [[2015]]. kada je [[Australija]] dobila pravo na učešće, doneseno je pravilo da u slučaju pobede [[Australija na izboru za Pesmu Evrovizije|Australije]] ista država nominuje neku državu punopravnu članicu ERU da ona bude domaćin sledeće godine. ==== Mesto održavanja ==== [[Datoteka:Globen Stockholm December 20, 2006.jpg|mini|200p|[[Globen arena]] u Stokholmu, u kojoj je održana Pesma Evrovizije 2000. i 2016.]] Najveći deo troška takmičenja pokrivaju [[pokroviteljstvo|sponzori]] takmičenja i naknade za učešće drugih zemalja učesnica. Teleglasanje je takođe značajan izvor prihoda. Pesma Evrovizije se smatra jedinstvenom prilikom za promovisanje zemlje domaćina kao turističke destinacije. Na primer, pred održavanje Pesme Evrovizije 2005, Ukrajina je tokom celog leta ukinula [[viza (dokument)|vize]] turistima državljanima Evropske unije i Švajcarske.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4561275.stm -{Ukrainian hosts' high hopes for Eurovision.}-] (Velike nade ukrajinskih domaćina za Evroviziju.) Helen Foks, Bi-Bi-Si njuz, 19. maj 2005, Pristupljeno 8. 1. 2008.</ref> Pripreme za održavanje festivala počinju nekoliko nedelja nakon što zemlja pobedi, i potvrdi EUR da namerava i da ima mogućnosti da bude domaćin takmičenja. Bira se grad-domaćin, koji je obično, ali ne uvek, glavni grad, i koncertni objekat, u kojem će se festival održati. Najveći objekat koji je bio domaćin Pesme Evrovizije bio je fudbalski [[stadion Parken]] u Kopenhagenu, na kojem je 38.000 ljudi u publici pratilo Pesmu Evrovizije 2001, kada je Danska bila domaćin.<ref name="milestones" /> Najmanje mesto u kojem je takmičenje ikada održano bilo je selo [[Milstrit]] u okrugu [[Kork]] u [[Republika Irska|Irskoj]], gde je održana Pesma Evrovizije 1993. Milstrit je imao oko 1.500 stanovnika,<ref>[http://www.cork-guide.ie/millstreet/town.html -{Millstreet.}-] (Milstrit.) -{cork-guide.ie}-., Pristupljeno 8. 1. 2008.</ref> mada je u Grin Glens areni bilo mesta za značajno veći broj (oko 8.000) gledalaca.<ref>[https://web.archive.org/web/20031023182846/http://www.doteurovision.com/1993/green.htm -{Eurovision 1993 — The Venue.}-] (Evrovizija 1993 — mesto održavanja.) -{doteurovision.com}-., Pristupljeno 8. 1. 2008.</ref> Prilikom izbora grada domaćina i mesta održavanja, važnu ulogu igra blizina odgovarajućih kapaciteta hotela i prostora za novinare. U [[Kijev]]u [[2005]], hotelske sobe je bilo tako teško naći da su organizatori takmičenja tražili od ukrajinske vlade da blokira rezervacije koje nisu bile deo zvaničnih alokacija za delegacije ili turističkih paketa, što je dovelo do otkazivanja hotelskih rezervacija mnogih ljudi..<ref>[https://web.archive.org/web/20060204201731/http://www.ukraine-observer.com/articles/208/655 -{Where Do We Put The Foreign Tourists?}-] (Gde da smestimo strane turiste?) Džon Maroun, -{The Ukrainian observer}-., Pristupljeno 8. 1. 2008.</ref> === Izvođenje uživo === [[Datoteka:Eurovision Song Contest 1958 - Alberto Semprini & Domenico Modugno.png|mini|200p|[[Domeniko Modunjo]] i dirigent [[Alberto Semprini]] na [[Pesma Evrovizije 1958.|1958]]. izvode svetski hit “''-{Volare}-''”; živi orkestar je poslednji put korišćen [[Pesma Evrovizije 1998.|1998]].]] Svi vodeći [[pevač|vokali]] moraju biti izvedeni uživo, a prateći snimci smeju da sadrže samo prateće vokale. Do 2019. godine, svi vokali su morali da budu izvedeni uživo.<ref name="pravila21">{{cite web |title=Rules |url=https://eurovision.tv/about/rules |publisher=eurovision.tv |access-date=23 November 2021}}</ref> Godine [[Pesma Evrovizije 1999.|1999]]. pesma „Marija Magdalena” sa kojom je [[Doris Dragović]] predstavljala [[Hrvatska na izboru za Pesmu Evrovizije|Hrvatsku]] praćena je matricom koja je tokom refrena sadržavala glasove veoma nalik ljudskim, a ljudski glasovi na matrici su tada bili zabranjeni.<ref name="pravila05" /> Uprkos insistiranju hrvatske delegacije da su u pitanju digitalno sintetisani zvuci koji imitiraju ljudske glasove, EUR je odlučila da je Hrvatska ipak prekršila pravila i kaznila ju je oduzimanjem 33% poena za računanje petogodišnjeg proseka prema kojem je, po tadašnjim [[#Kvalifikacije i pauziranje|pravilima pauziranja]], određivano učešće zemalja na Pesmi Evrovizije.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Uklanjanje orkestra i razgovori o uklanjanju pravila da svi vokali moraju da budu izvedeni uživo, doveli su do kritike fanova i kritičara da je izbor postao previše komercijalizovan i da je autentičnost nastupa ugrožena.<ref name="NRKvokali">{{cite web|title=JOWST from Norway: We're in it to win it|url=http://eurovisionworld.com/?esc=jowst-from-norway-were-in-it-to-win-it|website=eurovisionworld.com|publisher=Eurovisionworld|date=24 March 2017|access-date=24 March 2017}}</ref> [[Pesma Evrovizije 2017.|2017.]] godine, [[Norveška na izboru za Pesmu Evrovizije|Norveška]] [[Norsk rikskringkasting|delegacija]] je zatražila uklanjanje pravila da svi vokali moraju da budu izvedeni uživo. Razgovori su rezultat nezadovoljstva koje je Norveški predstavnik [[JOWST|Jovst]] pokazao u intervjuu 24. marta, pričajući o "čoping" tehnici uzoraka vokala u svojoj pesmi „[[Grab the Moment]]” ''(Uhvati momenat)'', koje bi bilo nemoguće replicirati uživo. Posle razgovora sa ERU, NRK je dobila dozvolu da koristi nasnimljene vokale, ali su imali i rezervni plan u slučaju da se veliki broj delegacija buni protiv te odluke koji je uključivao prateće vokale uživo.<ref name="NRKvokali" /> Jedan od znakova raspoznavanja ranijih izdanja Pesme Evrovizije bio je i živi [[orkestar]] na sceni, koji je zemlja domaćin od [[1956]]. do [[1998]]. bila obavezna da obezbedi učesnicima. Pre [[1973]], pravila su propisivala da orkestar domaćina mora izvoditi svu muziku; od 1973. nadalje, unapred snimljene instrumentalne matrice su dozvoljene, ali je domaćin svejedno morao da obezbedi živi orkestar kako bi učesnici imali izbor. Ako bi prateće trake bile korišćene, svi instrumenti koji se na njoj čuju morali su biti prisutni na sceni. Pesma [[Džina Dži|Džine Dži]] iz [[Ujedinjeno Kraljevstvo na izboru za Pesmu Evrovizije|Ujedinjenog Kraljevstva]] za [[Pesma Evrovizije 1996.|Evroviziju 1996.]] "Ooh Aah... Just a Little Bit" ''(Samo još malo)'' je imala kompjuterski generisane zvukove i zbog ovog uslova je Ujedinjeno Kraljevstvo moralo da ima kompjutere na sceni. Ovaj uslov je ukinut [[Pesma Evrovizije 1997.|1997]].{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Pravila su izmenjena [[1999]]. tako što je uklonjen zahtev emiteru-domaćinu da obezbedi živi orkestar, već je orkestar ostavljen kao opcija organizatoru takmičenja.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Domaćin takmičenja te godine, izraelska televizija IBA, odlučila je da ne koristi orkestar kako bi uštedela na troškovima, tako da je 1999. bila prva godina u kojoj su sve pesme izvođene u potpunosti preko nasnimljene instrumentalne matrice (skupa sa živim vokalima). Orkestar se od tada nije vratio na takmičenje, tako da je (za sada) poslednji put korišćen u Birmingemu 1998. Zahtev predstavnika Slovenije 2009, gudačkog kvarteta Kvartisimo, da svoju mahom instrumentalnu numeru izvedu uživo uz pojačivače zvuka je odbijen pošto je ocenjeno da nije u skladu sa pravilima. === Pesme === Prve godine, pesme nisu bile vremenski ograničene, ali je već od [[1956]]. godine EUR preporučila da pesme ne budu duže od 3½ minuta.<ref name="1956dužina">{{cite web|url=https://eurovision.tv/event/lugano-1956|publisher=EBU|title=Lugano 1956 |quote=The songs of the contest were not to exceed three and a half minutes |access-date=5 December 2021}}</ref> Od [[1958]]. godine važi sadašnje strogo ograničenje na (ni sekund duže od) tri minuta,<ref>{{cite web |url=http://www.eurovision.am/eng/?sub=history |title=Archived copy |access-date=30 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620124912/http://www.eurovision.am/eng/?sub=history |archive-date=20 June 2009 }}</ref> ali je ponekad zbog ljudskog faktora u orkestralnom izvođenju pesama taj limit premašivan za par sekundi. Neretko, izvođači za tržišno izdanje snimaju dužu verziju, izvodeći na Evroviziji kraću trominutnu verziju. Iako većina emitera koristi isto ograničenje dužine u izboru svojih predstavnika, neki kandidatima dozvoljavaju i nešto duže pesme, koje, ukoliko budu izabrani, moraju dodatno skratiti do ne duže od tri minuta; na primer, u Albaniji, pesme u nacionalnom finalu ne smeju biti duže od 3 minuta i 20 sekundi. Pravila Pesme Evrovizije nikada nisu dozvoljavale isključivo instrumentalne kompozicije, i ova zabrana je uvek snažno sprovođena. Međutim, ubedljivi pobednik Pesme Evrovizije 1995, kompozicija „{{jez|en|iskošeno=ne|Nocturne}}” norveškog dvojca {{jez|en|iskošeno=ne|[[Secret Garden]]}}, bila je prevashodno delo ambijentalne instrumentalne muzike, sa skupa 25 reči na norveškom jeziku, čime su zadovoljene propozicije takmičenja. Na slovenačkom izboru EMA [[2004]], drugo mesto je zauzeo dvojac Rožmarinke sa kompozicijom „Kliše”, koja je imala jednu jedinu reč na samom kraju pesme. Pesme i njihovo izvođenje „ne smeju dovesti takmičenje na loš glas”.<ref name="pravila05" /> Međutim, granica toga šta čini „loš glas” nije sasvim čvrsta i, pored bezbroj pesama o miru u svetu i ljubavi među svim ljudima, ni aktuelne [[#Politika i Pesma Evrovizije|političke teme]] nikada nisu bile strane na Pesmi Evrovizije. Prvih nekoliko nastupa bivših jugoslovenskih republika uključivalo je i tekstove poput „nikada ne plači, moje hrvatsko nebo” ili „sva bol svijeta, je noćas u Bosni”. U novije vreme, omaknu se i drugi netradicionalni prizori. [[Silvija Najt]] sa [[Island]]a se [[2006]]. kupala pod zlatnim tušem i telefonirala [[Bog]]u, a [[Verka Serdjučka]] (scenska ličnost zabavljača Andreja Danilka) iz [[Ukrajina|Ukrajine]] je [[2007]]. godine gospođe u pratećim vokalima potapšao po zadnjicama. === Jezici === Pravilo koje je ranije zahtevalo da učesnici pevaju na jeziku zemlje koju predstavljaju je menjano nekoliko puta tokom godina. Od [[1956]]. do [[1965]]. nije bilo pravila koje je isključivalo izbor jezika na kom se moglo pevati. Međutim, godine [[1966]]. je uvedeno pravilo da pesme moraju biti na jednom zvaničnih jezika zemlje učesnice.<ref name="milestones"/> [[Datoteka:ESC 2007 Serbia - Marija Serifovic - Molitva.jpg|desno|mini|300p|Pesma „''[[Molitva (pesma)|Molitva]]''” je 2007. godine postala prva pesma pobednica u celosti pevana na maternjem jeziku od kada je vraćena mogućnost pevanja na jeziku po izboru]] Ograničenje u izboru jezika je trajalo do [[1973]], kada je ono ukinuto i izvođači su opet mogli da pevaju na jeziku po svom izboru.<ref name="milestones"/> Nekoliko pobednika je polovinom [[1970e|1970-ih]] iskoristilo novodobijenu slobodu, uključujući grupu [[ABBA]] 1974. godine. Godine 1977, EUR je odlučila da ponovo uvede ograničenje o izboru maternjeg jezika,<ref name="milestones" /> s tim da su Nemačka i Belgija prve godine izuzete, pošto su njihovi nacionalni izbori bili već previše napredovali da bi se pravila menjala.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Godine 1999, pravilo je promenjeno tako da se opet omogućila sloboda izbora.<ref name="milestones" /> Tako je [[2003]]. godine [[Belgija|belgijska]] grupa [[Urban trad]] osvojila drugo mesto pesmom -{''Sanomi''}- na potpuno [[planski jezici|izmišljenom jeziku]].<ref>{{cite web|date=28. 9. 2004 | url = http://www.urbantrad.com/html/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=26 | title = Urban Trad | publisher = UrbanTrad.com | accessdate=18. 7. 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070208182501/http://www.urbantrad.com/html/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=26 |archive-date=8. 2. 2007 |url-status=dead |df= }}</ref> [[2005]], predstavnici [[Ukrajina|Ukrajine]] pevali su (u tri minuta) [[Razom nas bahato|na sedam jezika]], [[2007]]. godine, francuski predstavnici pevali su na ''-{franglais}-'' jeziku, tako da su reči njihove pesme bile nasumično izmešane na francuskom i engleskom jeziku, a [[Letonija|letonski]] duet je 2005. deo pesme izveo i na [[znakovni jezik|jeziku znakova]]. Prema rečima pesme u pauzi drugog polufinala Pesme Evrovizije 2016. „That's Eurovision” (To je Evrovizija), do tada je u takmičarskim numerama izvedeno oko 60 svetskih jezika. Jedina zemlja koja se nijednom nije predstavila na svom službenom jeziku je [[Azerbejdžan]], iako je predstavnica [[Bugarska|Bugarske]] 2012. godine [[Sofi Marinova]], na takmičenju održanom upravo u glavnom gradu Azerbejdžana, u pesmi pomenula jednu frazu na [[azerski jezik|azerskom jeziku]].<ref>{{cite web|url=http://www.diggiloo.net/|title=The Diggiloo Thrush |accessdate=24. 5. 2019}}</ref> Pesme su pevane i na manjinskim i gotovo zaboravljenim jezicima i dijalektima. [[Švajcarska]] pesma je 1989. pevana na [[Romanš (jezik)|romanš]] jeziku. Francuska je slala pesme na [[Kreolski jezik|kreolskom]], [[Korzički jezik|korzičkom]] i [[Bretonski jezik|bretonskom]], [[Austrija]] na posebnom alpskom, [[Litvanija]] na zapadnolitvanskom dijalektu, [[Rusija]] na [[Udmurtski jezik|udmurtskom jeziku]] i [[Norveška]] na [[Severnolaponski jezik|severnolaponskom]]. [[Sanja Ilić & Balkanika]] su 2018. predstavljajući [[Srbija|Srbiju]] izvodili pesmu koja kombinuje [[prizrensko-timočki dijalekt]] jugoistočne Srbije sa standardnim srpskim jezikom, dok je [[Esma Redžepova]] iz [[Severna Makedonija|BJR Makedonije]] 2013. godine otpevala svoj deo dueta na [[romski jezik|romskom jeziku]].<ref>{{Cite web|url=https://quartzy.qz.com/1276064/everything-you-need-to-know-about-eurovision-and-its-decades-of-glorious-camp/|title=Everything you need to know about Eurovision—and its decades of glorious camp|first=|last=|date=|website=|publisher=|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511212937/https://quartzy.qz.com/1276064/everything-you-need-to-know-about-eurovision-and-its-decades-of-glorious-camp/|archive-date=2018-05-11|access-date=13. 5. 2018}}</ref> Predstavnica Srbije 2022. godine je izvela pesmu čiji tekst je delimično na [[Latinski jezik|latinskom]], pojedini izrazi iz antičkih jezika su, takođe, korišćeni u pesmama, kao što su [[Starogrčki jezik|starogrčki]] u pesmi [[Grčka|Grčke]] 1995. godine i [[Italija|Italije]] 2017, u kojoj je korišćen i [[Sanskrt (jezik)|sanskrt]].<ref>{{cite web|publisher=''[[Hafington post]]'' |url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/eurovision-2017-italy-francesco-gabbani-gorilla_uk_59131fdde4b050bdca614e15?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAJFGWa9hVJwBKYqGww6ODZQyXbe2jlugpx2k7vDtvNWlozEofildSqaM8NIRgOakX6fD21R7J6DhxWXdgO3UVJEOGpjjxF4QuqQCDKCZFZZNLbYttbtp2_K5ZgtKeZgDjuy11xXOs_GAd48TRXdSh6YWFWBnNY7umpZgBrOfZf7t|title=Eurovision 2017: Everything You Need To Know About Italy Entry Francesco Gabbani And His Dancing Gorilla |accessdate=24. 5. 2019}}</ref> Od vanevropskih jezika je 1980. prvi put izveden [[arapski jezik|arapski]] u pesmi [[Maroko|Maroka]], dok su se u numerama pojavljivali i izvorni jezici iz Okeanije ([[tahićanski jezik]], [[Monako]] 2006) i podsaharske Afrike ([[Svahili (jezik)|svahili]], [[Norveška]] 2011. i [[Sranan Tongo]], [[Holandija]] 2021). Karakterističan deo nekih pesama je činio i deo teksta bez značenja koji je sadržao elemente tradicionalnih pevanja određenih podneblja kao što su jojkovanje - pevanje [[Laponci|Laponaca]] ([[Norveška]] 1980. i 2019), [[Muzika Austrije#Jodlovanje|jodlovanje]] - karakteristično za narode na [[Alpi]]ma ([[Rumunija]] 2017) i tradicionalno [[Romi|romsko pevanje]] ([[Mađarska]] 2017).<ref>{{cite web|publisher=metro.co.uk |url=https://metro.co.uk/2019/05/16/what-is-joik-as-heard-in-norways-2019-eurovision-entry-spirit-in-the-sky-9375648/|title=What is Joik, as heard in Norway’s 2019 Eurovision entry Spirit In the Sky?|accessdate=26. 5. 2019}}</ref> [[Datoteka:Beirut International Awards Festivals (BIAF) honored Samira Said in 2011.jpg|mini|180p|[[Samira Said]], jedina predstavnica [[Maroko na izboru za Pesmu Evrovizije|Maroka]] i neke [[Afrika|afričke]] zemlje]] Izvođači najčešće pevaju na engleskom jeziku u nadi da će njihove pesme publika lakše razumeti. Nemali broj izvođača snima zasebnu verziju na maternjem jeziku za tržišno izdanje i englesku verziju za evrovizijski nastup, ili peva deo teksta na maternjem, a deo na engleskom jeziku. Pesma „''[[Molitva (pesma)|Molitva]]''”, sa kojom je [[Srbija]] pobedila 2007, je bila prva pesma pobednica u celosti pevana na maternjem jeziku od kada je 1999. vraćena mogućnost pevanja na jeziku po izboru (sve pobedničke pesme u međuvremenu bile su u celosti na engleskom jeziku, izuzev -{''Wild dances''}- [[2004]], koja je imala i delove na ukrajinskom). [[Ukrajina]] je 2016. godine pobedila s pesmom koja sadrži delove na [[Krimskotatarski jezik|krimskotatarskom jeziku]]. === Izvođači === [[1956]] broj izvođača glavnih vokala na sceni je bio ograničen na 1. Od 1956. do [[1970]]. bili su dozvoljeni samo nastupi [[solista]] i [[duet]]a. Od [[1971]]. godine, broj izvođača na sceni povećan je na šest, što je i najveći broj ljudi koji smeju da izvode neku pesmu do danas.<ref name="pravila05" /> Osim izvođača na sceni mogu da se nalaze i prateći vokali, kao i izvođači koji imaju ulogu u scenskom nastupu (pod uslovom da je ukupan broj ljudi 6 ili manji). [[Datoteka:Celine Dion Concert Singing Taking Chances 2008.jpg|levo|mini|180p|[[Selin Dion]], rođena u [[Kanada|Kanadi]] je predstavljala [[Švajcarska na izboru za Pesmu Evrovizije|Švajcarsku]] i donela joj pobedu [[Pesma Evrovizije 1988.|1988]].]] Izvođači mogu biti bilo koje nacionalnosti. Nebrojeno mnogo francuskih izvođača nastupalo je za [[Monako]] i [[Luksemburg]]; Grkinje [[Nana Muskuri]] i [[Viki Leandros]] su nastupale za Luksemburg, a češki pevač [[Karel Got]] za [[Austrija|Austriju]]. [[Sjedinjene Američke Države|Amerikanka]] [[Katrina i Vejvs|Katrina Leskanič]] i [[Australija|Australka]] [[Džina Dž]] pevali su za [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[Dejv Benton]] sa [[Karibi|karipskog]] ostrva [[Aruba]] za [[Estonija|Estoniju]], [[Serhat (pevač)|Serhat]] iz [[Turska|Turske]] i Amerikanci [[Flo Rajda]] i [[Džimi Vilson]] za [[San Marino]], a među švajcarskim predstavnicima su bili i [[Kanada|Kanađanka]] [[Selin Dion]], [[Estonija|Estonke]] „Vanila Nindža”, te (2006) grupa „''-{six4one}-''”, koja se sastojala od šest izvođača iz šest različitih zemalja. Zemlje su, međutim, potpuno slobodne da ograniče nacionalnost svojih predstavnika: izvođača, kompozitora ili tekstopisaca, ako to žele; na primer, na beogradskoj [[Beovizija|Beoviziji]] mogu učestvovati jedino izvođači državljani Srbije, dok autori pesama mogu biti iz celog sveta.<ref name="pravila05" /><ref>[http://www.rts.co.yu/beovizija08.asp Konkurs za izbor kompozicija za takmičenje Beovizija 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022023109/http://www.rts.co.yu/beovizija08.asp |date=2007-10-22 }} Radio-televizija Srbije, 2007, Pristupljeno 11. 1. 2008.</ref> Sami izvođači moraju imati 16 godina na dan održavanja finala.<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/about/rules|title=Rules|date=2017-01-12|website=Eurovision.tv|language=en-gb|access-date=2022-03-22}}</ref> Pravilo o minimumu starosti je uvedeno nakon Pesme Evrovizije 1989, na kojoj je izraelski predstavnik imao 11, a francuska predstavnica 12 godina. Za mlađe izvođače se od [[2003]]. organizuje posebno takmičenje, [[Dečja pesma Evrovizije]]. Nekoliko učesnika Dečje pesme Evrovizije je kasnije predstavljalo svoje zemlje i na Pesmi Evrovizije, kao što su [[Nevena Božović]], [[Sestre Tolmačjove]] i grupa „''-{[[O'G3NE]]}-''”. === Prenošenje programa === Svaka televizija-učesnica mora prenositi program u celosti: ovo uključuje sve pesme, rekapitulaciju isečaka pesama pred teleglasanje, kompletan postupak glasanja i pobedničko izvođenje. Emiteri mogu, ukoliko žele, preskočiti šou u pauzi radi emitovanja reklama;<ref name="pravila05" /> od [[1999]], emiteri koji žele imaju više mogućnosti za kratke reklamne blokove otkako su u program uvršteni kraći, neesencijalni razvoji. Emiteri ne moraju prenositi polufinala u kojima ne učestvuju njihovi predstavnici ako to ne žele; kao izuzetak, počevši od uvođenja dve polufinalne večeri [[2008]], domaćinu i zemljama „velike četvorke” (kasnije "petorke") se „dodeljuje” jedno polufinale koje moraju prenositi i u kojem glasaju njihovi gledaoci, dok je prenos (ili odloženi snimak) drugog polufinala, kao i kod ostalih zemalja, neobavezan.{{činjenica|date=02. 2019. }}<!--mrtva veza do tog datuma.--> U nekoliko slučajeva, kao posebno osetljivo javljala su se i pitanja političkog priznanja. [[1978]]. godine, tokom izvođenja izraelske pesme, jordanska televizija JRTV je suspendovala prenos i prikazivala slike cveća. Kada je posle poodmaklog glasanja postalo jasno da će Izrael pobediti, JRTV je jednostavno naglo prekinula prenos, a zatim su jordanski mediji, odbijajući da konstatuju činjenicu da je Izrael pobedio, objavili da je pobedila Belgija (koja je osvojila drugo mesto).{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} [[2005]]. godine, [[Liban]] se prijavio za učešće i odabrao pesmu predstavnicu. Međutim, libanska televizija je kasnije utvrdila da libanski zakoni, koji zabranjuju priznanje Izraela, čine gotovo nemogućim prenošenje izvođenja i izraelske pesme. EUR je obavestila Tele-Liban da bi izuzeće izraelskog nastupa predstavljalo kršenje pravila takmičenja, i tako se Liban morao povući nakon što je već potvrdio učešće (tj. nakon roka za povlačenje), za šta je od strane EUR kažnjen novčanom kaznom i trogodišnjom zabranom učešća.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4362373.stm -{Lebanon withdraws from Eurovision.}-] (Liban se povlači sa Evrovizije.) Bi-Bi-Si, 18. mart 2005, Pristupljeno 11. 1. 2008.</ref> === Redosled nastupa === Od [[Pesma Evrovizije 1956.|1956.]] do [[Pesma Evrovizije 2012.|2012]], redosled nastupa u svim takmičarskim večerima je određivan žrebom. Od [[Pesma Evrovizije 2013.|2013]], producenti programa određuju ko nastupa na kojoj poziciji kako bi se osigurao kvalitetan program, a žrebom se odlučuje u kojoj polovini takmičarske večeri će neka država nastupiti, u kom polufinalu će automatski finalisti glasati, kao i tačnu poziciju u kojoj će nastupiti država domaćin u finalu.<ref name="žreb">{{cite web|title=Eurovision 2020: Semi-final Allocation Draw results|url=https://esctoday.com/178435/eurovision-2020-semi-final-allocation-draw-results/|website=esctoday.com|publisher=Esctoday|date=28 January 2020|access-date=23 November 2021|first=Sanjay (Sergio)|last=Jiandani}}</ref> === Hronologija pravila === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:75%;" |- ! scope="col" | Pravilo ! scope="col" |56 ! scope="col" |57 ! scope="col" |58 ! scope="col" |59 ! scope="col" |60 ! scope="col" |61 ! scope="col" |62 ! scope="col" |63 ! scope="col" |64 ! scope="col" |65 ! scope="col" |66 ! scope="col" |67 ! scope="col" |68 ! scope="col" |69 ! scope="col" |70 ! scope="col" |71 ! scope="col" |72 ! scope="col" |73 ! scope="col" |74 ! scope="col" |75 ! scope="col" |76 ! scope="col" |77 ! scope="col" |78 ! scope="col" |79 ! scope="col" |80 ! scope="col" |81 ! scope="col" |82 ! scope="col" |83 ! scope="col" |84 ! scope="col" |85 ! scope="col" |86 ! scope="col" |87 ! scope="col" |88 ! scope="col" |89 ! scope="col" |90 ! scope="col" |91 ! scope="col" |92 ! scope="col" |93 ! scope="col" |94 ! scope="col" |95 ! scope="col" |96 ! scope="col" |97 ! scope="col" |98 ! scope="col" |99 ! scope="col" |00 ! scope="col" |01 ! scope="col" |02 ! scope="col" |03 ! scope="col" |04 ! scope="col" |05 ! scope="col" |06 ! scope="col" |07 ! scope="col" |08 ! scope="col" |09 ! scope="col" |10 ! scope="col" |11 ! scope="col" |12 ! scope="col" |13 ! scope="col" |14 ! scope="col" |15 ! scope="col" |16 ! scope="col" |17 ! scope="col" |18 ! scope="col" |19 ! scope="col" |20 ! scope="col" |21 ! scope="col" |22 |- ! scope="row" | Broj pesama po državi | colspan="1" | 2<ref name="prav1956">{{cite web|url=https://eurovision.tv/event/lugano-1956|publisher=EBU|title=Lugano 1956 |access-date=1 December 2021}}</ref> || colspan="66" | 1 |- ! scope="row" | Maksimalan broj glavnih vokala | colspan="1" | 1{{efn|Do 5 pratećih vokala.}} || colspan="14" | 2{{efn|Do 5 pratećih vokala za soliste, Do 4 prateća vokala za duete.}} || colspan="52" | 6{{efn|Broj pratećih vokala i plesača sveukupno je 6-X, gde je X broj glavnih vokala.}} |- ! scope="row" | Glasanje za svoju državu. | colspan="1" | Da<ref name="prav1956"/> || colspan="66" | Ne |- ! scope="row" | Maksimalna dužina pesme | colspan="2" {{n/a|Nema{{efn|3:30 je preporučena maksimalna dužina.<ref name="prav1956"/>}}}} || colspan="65" | 3 minuta |- ! scope="row" | Pravila o jeziku | colspan="10" {{n/a|Nema{{efn|Do 1964, svaka država je pevala na svom jeziku, dok Švedski predstavnik 1965. nije pevao na engleskom, pa je pravilo konačno uvršteno<ref>{{cite web|url=https://eurovision.tv/event/naples-1965|publisher=EBU|title=Naples 1965|quote=Swedish participant Ingvar Wixell performed his song -originally called Annorstädes Vals - in English instead of Swedish while all the other participants sang in their native languages. This incident led to a rule change meaning that all participants would have to perform their songs in their respective national languages. |access-date=5 December 2021}}</ref>}}}} || colspan="7" | Maternji || colspan="4" | Svi{{efn|Svi jezici dozvoljeni.|name=jezik}} || colspan="22" | Maternji || colspan="60" | Svi{{efn|name=jezik}} |- ! scope="row" | Lomljenje izjednačenih rezultata | colspan="14" {{n/a|Nema}} || colspan="34" | Za pobednika{{efn|Izjednačen rezultat još uvek moguć.}} || colspan="4" | 1. mesto<br />u finalu<br />i 10.<br />u PF. || colspan="15" | Lomljenje svih<br />izjednačenja |- ! scope="row" | Pravilo o starosti učesnika | colspan="34" {{n/a|Nema}} || colspan="33" | Bar 16 god |- ! scope="row" | Orkestar | colspan="17" | Samo orkestar || colspan="24" | Samo orkestar, dozvoljena matrica na kojoj su smeli da<br />budu samo instrumenti koji bi mogli da se vide na sceni || colspan="2" | Mešovito<br />{{efn|Svaka država bi odlučila da li želi da koristi orkestar ili matricu.}} || colspan="24" | Samo matrica<br />(bez orkestra) |- ! scope="row" | Žiri ili teleglasanje | colspan="41" | Žiri || colspan="1" | Test<br />tele.<br />{{efn|5 država je testiralo teleglasanje, dok je ostalih 20 koristilo žiri.}} || colspan="3" | Tele || colspan="2" | Tele<br />ili<br />50/50 || colspan="6" | Tele | colspan="7" | 50/50 || colspan="7" | Žiri<br />i<br />tele. |- ! scope="row" | Kvalifikacije | colspan="36" {{n/a|Samo finale}} || colspan="1" | [[Pesma Evrovizije 1993.#Kvalifikacija za Milstrit|{{abbr|KzM|Kvalifikacija za Millstreet}}]] || colspan="2" | Relegacija<br />{{efn|Države sa najgorim prosečnim rezultatima bi preskočile takmičenje.|name=Relegacija}} || colspan="1" | [[Pesma Evrovizije 1996.#Kvalifikaciona runda|{{abbr|PKR|Pre-kvalifikaciona runda}}]] || colspan="8" | Relegacija<br />{{efn|name=Relegacija}} || colspan="4" | {{abbr|PF|polufinale}}{{efn|Polufinale iz kog se 10 država plasira za finale. U finalu ima 24 države.}} || colspan="15" | 2 {{abbr|PF|polufinala}}{{efn|2 polufinala, gde se iz svakog 10 plasira za finale.}} |- ! scope="row" | Maksimalan broj učesnika | colspan="31" {{n/a|Ne postoji}} || colspan="9" | 22<ref name="22participants">{{Cite book|last=Kennedy O'Connor|first=John|title=The Eurovision Song Contest: The Official History|url=https://archive.org/details/eurovisionsongco0000ocon|publisher=Carlton Books|location=UK|year=2007|pages=[https://archive.org/details/eurovisionsongco0000ocon/page/108 108]–111|isbn=978-1-84442-994-3}}</ref> || colspan="6" | 23<ref name="23participants">{{cite web|title=Historical Milestones|date=5 June 2004|url=http://www.eurovision.tv/english/611.htm|publisher=|access-date=11 December 2021|archive-date=05. 06. 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040605150137/http://www.eurovision.tv/english/611.htm|url-status=unfit}}</ref> || colspan="2" | 24<ref name="24participants">{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2003|date=2 August 2002|url=http://www.eurovision.tv/|publisher=|access-date=11 December 2021|archive-date=02. 08. 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20020802010048/http://www.eurovision.tv/|url-status=unfit}}</ref> || colspan="3" | 40 || 45 || colspan="11" | 46 || colspan="3" | 44 |- ! scope="row" | Vokali uživo | colspan="65" | Svi vokali moraju da budu uživo || colspan="2" | Glavni{{efn|Samo glavni vokali moraju da budu izvođeni uživo, prateći smeju da budu snimljeni na matricu.<ref name="vokal">{{cite web|title=Changes announced to ensure eurovision comes "back for good"|date=18 June 2020|url=https://eurovision.tv/story/changes-announced-to-ensure-eurovision-comes-back-for-good|publisher=EBU|access-date=18 June 2020}}</ref>}} |} {{notelist}} == Organizacija == Takmičenje organizuje ERU u saradnji sa emiterom države domaćice i sve to nadgleda Referentna grupa koja zastupa sve ostale države koje predstavljaju izabrane vođe delegacija.<ref name="Organisers">{{cite web |title=Eurovision Song Contest: Organisers |date=12 January 2017 |url=https://eurovision.tv/about/organisers |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=5 July 2020}}</ref> Vođa delegacije je osoba odgovorna za, kako i ime govori, vođenje delegacije tokom takmičenja i oni su osoba kroz koju ERU stupa u kontakt sa delegacijom. Delegacija neke države se obično sastoji od novinara, izvođača, plesača, kompozitora i tekstopisaca i pratnja samih izvođača. Jedna delegacija uglavnom ima između 20 i 50 ljudi u zavisnosti od godine i države.<ref name="HoDs">{{cite web |title=Eurovision Song Contest: Heads of Delegation |date=14 January 2017 |url=https://eurovision.tv/about/organisers/heads-of-delegation/ |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=5 July 2020}}</ref> Vođe delegacija se uglavnom sastaju u martu, oko dva meseca pred takmičenje da bi dobili detaljan izveštaj o takmičenju koje se priprema: lokacija, dizajn scene, osvetljenje, ozvučenje, pozicije kamera, kako bi se na najbolji način pripremili za takmičenje, kao i izveštaj o logističkim pitanjima kao što su prevoz, smeštaj itd.<ref>{{cite web |last1=Groot |first1=Evert |title=Lineup 2019 completed as Heads of Delegation gather in Tel Aviv |url=https://eurovision.tv/story/heads-of-delegation-meeting-2019-in-tel-aviv |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=5 July 2020 |date=11 March 2019}}</ref> === „Kritičari” i izvršni nadzornici === [[File:JESC 2018. Jon Ola Sand during press conference (2) (cropped).jpg|thumb|alt=Photo of [[Jon Ola Sand]]|right|[[Jon Ola Sand]], izvršni nadzornik Pesme Evrovizije od 2011. do 2020.]] [[File:Martin Österdahl söndag lunch i Storängen 2016.jpg|thumb|[[Martin Usterdal]], trenutni izvršni nadzornik Pesme Evrovizije.]] Još od prvog izdanja Pesme Evrovizije je postojala uloga pod imenom „kritičar” čija je obaveza da proverava da li su svi poeni dodeljeni kako treba i po redu. Kako je uloga kritičara preuzimala više obaveza, ona je evoluirala u ono što se danas zove izvršni nadzornik Pesme Evrovizije, koji je takođe odgovoran za nadgledanje organizacije kao predstavnik ERU, koji se stara da su pravila provedena i da produkcija teče planiranim tokom.<ref name="Exec Supervisor">{{cite web|title=Eurovision Song Contest: Executive Supervisor|url=https://eurovision.tv/about/organisers/executive-supervisor|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529213300/https://eurovision.tv/about/organisers/executive-supervisor/|archive-date=29 May 2020|access-date=19 February 2021|website=|publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Od 2011, izvršni nadzornik ima desnu ruku u vidu nadzornika događaja koji koordiniše druga pitanja o događaju kao predstavnik ERU.<ref name="Exec Supervisor" /> Ispod je tabela izvršnih nadzornika kroz istoriju Pesme Evrovizije {| class="wikitable" |- ! Izvršni nadzornik ! Država ! Godina ! Broj takmičenja ! Nadzornik događaja ! Država ! Godina |- | Rolf Liberman | {{zastava|Švajcarska}} | 1956–1957. | 2 |- | colspan="2" {{N/A|Nepoznato}} | 1958–1963. | 6 |- | Miroslav Vilček | {{zastava|Jugoslavija}} | 1964–1965. | 2 |- | Kliford Braun | {{zastava|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | 1966–1977. | 12 |- | Frenk Nef | {{zastava|Švajcarska}} | 1978–1992. | 15 |- | Kristijan Klausen | {{zastava|Denmark}} | 1993–1995. | 3 |- | Kristin Maršal-Oric |rowspan="2"| {{zastava|Francuska}} | 1996; 1998–2002. | 6 |- | Mari-Kler Vijonet | 1997. | 1 |- | Sara Juen | {{zastava|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | 2003. | 1 |- | [[Svante Stokselijus]] | {{zastava|Švedska}} | 2004–2010. | 7 |- |rowspan="2"| [[Jon Ola Sand]] |rowspan="2"| {{zastava|Norveška}} |rowspan="2"| 2011—2020. | 5 | Sijetse Baker | {{zastava|Holandija}} | 2011—2015. |- | 4 ''(1 otkazano)'' |rowspan="2"| Nađa Burkhart |rowspan="2"|{{zastava|Švajcarska}} |rowspan="2"| 2016–danas |- |rowspan="2"| [[Martin Esterdal]] |rowspan="2"| {{zastava|Švedska}} |rowspan="2"| 2021–danas |rowspan="2"| {{age|2020|5|1}} |} === Referentna grupa === Referentna grupa je izvršni komitet takmičenja i radi u interesima svih država učesnica. Sastaju se 4-5 puta godišnje i njihova uloga je da odobre promene pravila i formata takmičenja, obezbede finansiranje, kontrolišu brend takmičenja, podižu svest publike o takmičenju, i da nadgledaju pripreme za takmičenje sa emiterom domaćinom.<ref name="Reference Group">{{cite web |title=Eurovision Song Contest: Reference Group |date=14 January 2017 |url=https://eurovision.tv/about/organisers/reference-group/ |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=5 July 2020}}</ref> Grupa se sastoji od predsedavajućeg, 3 izabrana člana koji su predvodnici delegacija, izvršni producenti emitera države domaćina takmičenja, kao i iz prethodne 2 države domaćice, do 2 pridružena člana sa iskustvom vezanim za takmičenje, kao i izvršni nadzornik takmičenja.<ref name=":0">{{cite web|title=Eurovision Song Contest Reference Group|url=https://www.ebu.ch/groups/tv/eurovision-song-contest-reference|url-status=live|access-date=22 June 2021|website=ebu.ch|date=8 October 2014|publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> Predsedavajući uglavnom dolazi iz emitera članice ERU koji ne učestvuje na takmičenju kako bi se osigurala neutralnost te uloge.<ref name="Reference Group" /> Trenutna referentna grupa (u septembru 2023) se sastoji od:<ref>{{Cite web|url=|title=The Organisers behind the Eurovision Song Contest|date=2019-03-27|website=eurovision.tv|language=en|url-status=live|access-date=2022-07-13}}</ref> {| class="wikitable" |- !Ime !Država !Organizacija |- | Bakel Volden | {{zastava|Švicarska}} | [[SSR SRG]] |- | Eba Adijelsen | {{zastava|Švedska}} | [[Sveriges Television|SVT]] |- | Rejčel Ešdaun | {{zastava|UK}} | [[BBC]] |- | Feliks Bergson | {{zastava|Island}} | [[RÚV]] |- | Ana Marija Bordas | {{zastava|Španija}} | [[RTVE]] |- | Karla Bugalho | {{zastava|Portugal}} | [[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]] |- | Klaudijo Fasulo | rowspan="2" | {{zastava|Italija}} | rowspan="2" | [[RAI]] |- | Simona Martoreli |- | [[Tomislav Štengl]] | {{zastava|Hrvatska}} | [[Hrvatska radiotelevizija|HRT]] |- | Aleksandra Vulfslast | {{zastava|Njemačka}} | [[Norddeutscher Rundfunk|NDR]] |- | [[Martin Esterdal]] | {{zastava|Švedska}} | [[Evropska radiodifuzna unija|ERU]] |} == Širenje takmičenja == {{multiple image | footer = '''Levo:''' Učesnici 1992. Jugoslavija, obojena crvenom bojom, je bila jedina socijalistička zemlja koja je ikada učestvovala na Pesmi Evrovizije.<br /> '''Desno:''' Učesnici 1994, samo dve godine kasnije. Veliku promenu je donelo učešće zemalja iz središnje i istočne Evrope.. | width1 = 200 | image1 = EurovisionParticipants1992.png | width2 = 200 | image2 = EurovisionParticipants1994.png }} Broj zemalja učesnica Pesme Evrovizije je vremenom neprestano rastao, od sedam učesnica [[1956]]. do preko 20 krajem [[1980e|1980-ih]]. [[1993]]. godine, u takmičenju je učestvovalo 25 zemalja, uključujući i tri od zemalja nastalih [[Raspad SFRJ|raspadom SFRJ]]. Kako je festival živi televizijski događaj, organizatori ograničavaju trajanje na razumnu dužinu prihvatljivu prosečnom gledaocu. U novije vreme, nominalno ograničenje bilo je tri časa, koje je prenos povremeno prekoračivao, kao [[2005]], kada je program trajao gotovo 3½ časa. Nakon što je [[2006]]. uvedena skraćena procedura saopštavanja glasova, program je trajao 3 časa i 5 minuta. === Kvalifikacije i pauziranje === Od [[1993]]. godine, nakon raspada SFR Jugoslavije i prijavljivanja država nekadašnjeg [[istočni blok|sovjetskog bloka]], više zemalja želi da učestvuje na Pesmi Evrovizije od broja pesama koji je moguće uključiti u festival dužine koju organizatori smatraju razumnom, odnosno prihvatljivom gledalištu. U cilju izbora pesama koje će učestvovati na završnoj večeri korišćeno je nekoliko sistema kvalifikacija ili pauziranja. 1993. godine, sedam novih zemalja ([[Bosna i Hercegovina]], [[Estonija]], [[Mađarska]], [[Rumunija]], [[Slovačka]], [[Slovenija]] i [[Hrvatska]]) su se za tri mesta u međunarodnom finalu borile u predtakmičenju „Kvalifikacija za Milstrit”, održanom u [[Ljubljana|Ljubljani]], kroz koje su se kvalifikovale nekadašnje jugoslovenske republike (BiH, Slovenija i Hrvatska). Iste godine, uvedeno je i pravilo pauziranja. Prema ovom pravilu, šest najlošije plasiranih zemalja iz 1993. je moralo da preskoči sledeću godinu, kako bi 1994. mogle učestvovati zemlje koje nisu prošle kvalifikacije 1993, kao i, prvi put, i tri nove zemlje, [[Litvanija]], [[Poljska]] i [[Rusija]].{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Sistem pauziranja je primenjen [[1994]]. i [[1995]], ali je za Pesmu Evrovizije [[1996]]. isproban drugačiji sistem kvalifikacija, u kojem su učestvovale sve zemlje osim domaćina, [[Norveška|Norveške]]. Nekoliko nedelja pre takmičenja, audio-trake svih pesama su poslate nacionalnim stručnim žirijima koji su, glasajući po evrovizijskoj shemi, izabrali pesme koje su uključene u program.{{činjenica|date=02. 2019. }}<!--mrtva veza do tog datuma.--> Jedna od zemalja koje se nisu kvalifikovale za Pesmu Evrovizije 1996. bila je [[Nemačka]], zemlja koja je jedan od najvećih finansijera EUR i ima jednu od najbrojnijih publika. Ovime, a ni činjenicom da je jedan broj zemalja održao kompletne nacionalne izbore, da bi zatim njihove najbolje pesme bile odbačene bez prilike da se predstave međunarodnoj publici, niko nije bio zadovoljan i ovakav sistem kvalifikacija je odbačen i uveden izmenjen sistem pauziranja, a nešto kasnije uvedeno je i novo pravilo. === Velika četvorka/petorka === [[Datoteka:Lena Meyer-Landrut, Tyskland (1) (4647351293).jpg|mini|200p|[[Lena Majer-Landrut|Lena]] iz [[Nemačka na izboru za Pesmu Evrovizije|Nemačke]] je [[Pesma Evrovizije 2010.|2010.]] donela prvu pobedu nekoj zemlji iz tadašnje „velike četvorke”]] Od 2000. do 2010. godine, [[Nemačka]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[Francuska]] i [[Španija]] (tzv. „velika četvorka”), imale su pravilnikom garantovano učešće u finalu Pesme Evrovizije, bez obzira na njihove plasmane u prethodnim takmičenjima.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Ovo se pravilo objašnjava visokim učešćem zemalja velike četvorke u [[budžet]]u Evrovizije, te velike praćenosti Festivala među njihovom publikom koju ne bi bilo poželjno izgubiti. Primena ovog pravila dovela je do apsurdnog događaja [[Pesma Evrovizije 2005.|2005]], kada su upravo zemlje „velike četvorke” zauzele ''sva četiri'' poslednja mesta— i svejedno se direktno plasirale u finale naredne godine. Prvu pobedu od zemalja članica „velike četvorke” je ostvarila Nemačka na [[Pesma Evrovizije 2010.|Pesmi Evrovizije 2010]]. Nakon što je [[Italija]] objavila da se vraća u takmičenje [[Pesma Evrovizije 2011.|2011]], potvrđeno je da je stvorena „velika petorka” i da će i Italija učestvovati direktno u finalu iako se nije takmičila više od 10 godina.<ref name="autogenerated1">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=22833&_t=43+nations+on+2011+participants+list!] {eurovision.tv} 31.12.2010.</ref> === Pauziranje po proseku === Od [[1997]]. do [[2001]], zemlje su se kvalifikovale za svako godišnje izdanje na osnovu proseka broja poena koje su njihove pesme osvojile tokom prethodnih pet godina. Na ovaj način, moglo se desiti da zemlja bude primorana da pauzira naredne godine čak iako se poslednji predstavnik kotirao veoma dobro. Pravilo je izmenjeno i 2002. i 2003. godine, u finalu je učestvovalo 15 zemalja najbolje plasiranih prethodne godine, te zemlje koje su pauzirale prethodne godine. Sistem pauziranja konačno je zamenjen sistemom polufinala počevši od Pesme Evrovizije 2004. == Polufinala == Počevši od 2004, pored subotnjeg „velikog finala”, na Pesmu Evrovizije je uvedena i kvalifikaciona runda, „polufinale”. [[Datoteka:Eurovision Song Contest 2012, semi-final allocation draw (5).jpg|desno|mini|Žreb za raspored zemalja po polufinalima na Pesmi Evrovizije 2012.]] Prema pravilima iz 2004, prema kojima su održana naredna četiri izdanja (do 2007), Pesma Evrovizije održavala se u dve večeri, kvalifikacionoj polufinalnoj večeri (u trajanju od 2 časa) u kojoj učestvuje najviše 26 zemalja, i „velikom Finalu” dva dana kasnije (u trajanju od 3 časa) u kojem se takmiče 24 pesme. U finale se direktno kvalifikuju predstavnik domaćina, zatim „velika četvorka” (Francuska, Nemačka, Velika Britanija i Španija), i još 9 ''drugih'' najbolje plasiranih zemalja sa prošlogodišnjeg takmičenja; a njima se pridružuje i 10 najbolje plasiranih pesama iz polufinala.<ref name="pravila05" /> Veliko finale se održava u tradicionalnom terminu subotom u 21 čas po srednjoevropskom vremenu; polufinale je 2004. održano u sredu evrovizijske sedmice, dok je od 2005–07. održavano četvrtkom. Format polufinala je osmišljen kako bi se omogućilo učešće svim zainteresovanim zemljama, ali se predviđen maksimalan broj od 40 zemalja pokazao nedovoljnim već 2005, kada se za učešće prijavila 41 zemlja (mada su problemi izbegnuti jer su se [[Češka|Češka Republika]] i kasnije [[Liban]] povukli), te 2007, kada je ograničenje probijeno i dozvoljeno učešće 42 zemlje. 28 država se takmičilo u polufinalu za samo 10 mesta. Ujedno, polufinale 2007. godine je bilo najveće takmičarsko veče u istoriji Evrovizije po broju učesnica. Na sastanku Referentne grupe EUR 28. septembra 2007. je odlučeno da se, počevši od Pesme Evrovizije 2008. u Beogradu, održavaju dva polufinala. Ovaj format predviđa do 45 zemalja učesnica, od kojih se 25 takmiči u finalu. Zemlja domaćin i zemlje „velike četvorke” učestvuju direktno u finalu. Ostale se raspoređuju u dva polufinala putem žrebanja, pri čemu se prethodno raspoređuju u šest kutija tako da se, što je mogućnije, smanji uticaj prijateljskog glasanja u polufinalu (odnosno, da zemlje sa značajnom istorijom prijateljskog glasanja budu verovatnije raspoređene u različita polufinala). U finalno veče se iz svakog polufinala plasira po 10 pesama: devet finalista se određuje, kao i ranije, po rezultatima teleglasanja, nakon čega se dodaje i najbolje plasirana od preostalih učesnica po rezultatima glasanja nacionalnih žirija.{{činjenica|date=02. 2019. }} Iako se počevši od 2009. glasovi u finalu određuju kombinovanjem glasova žirija i publike, način glasanja u polufinalu (prvih devet pesama u teleglasanju i jedna pesma po izboru žirija) ostao je te godine nepromenjen. Nakon što je kombinovano glasanje u finalu dovelo do pozitivnih reakcija emitera učesnika, gledalaca, novinara i obožavatelja, Referentna grupa je na sastanku 11. oktobra 2009. odlučila da se, počevši od [[Pesma Evrovizije 2010.|Pesme Evrovizije 2010.]] u Oslu, glasovi nacionalnih žirija i publika kombinuju u odnosu 50%:50% i u polufinalnim večerima.<ref name="pfziri">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=4533&_t=Exclusive%3A+Juries+also+get+50%25+stake+in+Semi-Final+result! -{Exclusive: Juries also get 50% stake in Semi-Final result!}-] („Ekskluzivno: Žiriji takođe dobijaju 50% učešća u rezultatu polufinala!”) Sitse Baker (-{Sietse Bakker}-), Evropska unija za radiodifuziju, -{eurovision.tv}-, 11. oktobar 2009, Pristupljeno 11. 10. 2009.</ref> Ovaj sistem je promenjen [[Pesma Evrovizije 2016.|2016. godine]] kada je odbačeno kombinovanje i početo dodeljivanje dva seta poena, jedan od publike i drugi od žirija.<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest: Rules|url=https://eurovision.tv/about/rules/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506164157/https://eurovision.tv/about/rules/|archive-date=6 May 2021|access-date=28 June 2020|website=ebu.ch|date=12 January 2017|publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> == Pobednici == {{multiple image | footer = '''Levo:''' [[Džoni Logan]] je kao predstavnik Irske postao jedini izvođač koji je pobedio dvaput (1980. i 1987), a ostvario je i pobedu kao kompozitor (1992).<br /> '''Sredina:''' [[Salvador Sobral]] je kao predstavnik Portugalije pobedio 2017. godine sa rekordnih 758 poena i najvećim ukupnim zbirom glasova publike i žirija.<br /> '''Desno:''' [[An-Mari David]], kao predstavnica Luksemburga je pobedila 1973. sa osvojenih rekordnih 80,63% od maksimalno mogućih poena (stari sistem). | width1 = 127 | image1 = Johnny-Logan---2010---3---(Gentry).jpg | width2 = 137 | image2 = Salvador Sobral RedCarpet Kyiv 2017.jpg | width3 = 113 | image3 = Anne-Marie David 2015 1094.jpg }} Pobeda na Pesmi Evrovizije pruža pobedničkom izvođaču jedinstvenu mogućnost da na ovom uspehu i okružujućem publicitetu započne ili unapredi svoju međunarodnu karijeru. Najpoznatiji pobednici, čija je karijera direktno katapultirana u nebo nakon evrovizijske pobede je bio švedski četverac [[ABBA]], koji su pobedili na Pesmi Evrovizije 1974. sa pesmom -{''Waterloo''}- i postali jedan od najuspešnijih muzičkih sastava svog vremena. Kanadska pevačica [[Selin Dion]], koja je 1988. pobedila kao predstavnica Švajcarske sa pesmom -{''Ne partez pas sans moi''}- (sa jednim poenom razlike), postigla je nekoliko godina kasnije veliku međunarodnu slavu i uspeh. Zapažene karijere od pobednika su zabeležili i [[Viki Leandros]], [[Toto Kutunjo]], [[Frans Gal]], [[Lulu (pevačica)|Lulu]], ''-{[[Katrina and the Waves]]}-'' i ''-{[[Secret Garden (muzička grupa)|Secret Garden]]}-''. [[Džoni Logan]] je jedini učesnik koji je pobedio više puta, sa učešćem u tri pobede Irske sa snažnim baladama (1980. pevajući “''-{What's another year''}-”, 1987. kao pevač i kompozitor -{''Hold me now''}-, 1992. kao kompozitor pesme “''-{Why me?}-''” za Lindu Martin), dobivši tako nadimak -{„Mr. Eurovision”}- („g-din Evrovizija”). Među pobednicima Pesme Evrovizije, žena je značajno više. U proseku, na svakog muškog izvođača koji je pobedio bile su 3-4 ženske pobednice.<ref>Do 2008, ukupno su 34 puta pobedila dame (uključujući ženske sastave), 10 puta muškarci (uključujući muške sastave), i 12 puta muzičke grupe koje su uključivale izvođače oba pola.</ref> Od 2008. godine, pobedniku se dodeljuju zvanični trofej Pesme Evrovizije.<ref name="“Trophy”">{{Cite web|url=https://eurovision.tv/about/trophy/|title=Trophy|website=Eurovision Song Contest|language=en|access-date=31. 5. 2019}}</ref> Trofej je napravljen od peskiranog stakla i ima oblik [[mikrofon]]a iz [[1950-e|1950-ih]] godina, kada je održana prva Pesma Evrovizije.<ref>{{Cite web|url=https://kostaboda.co.uk/eurovision-song-contest/|title=Eurovision Crystal Trophy|website=Kosta Boda|language=en|access-date=31. 5. 2019|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516174401/https://kostaboda.co.uk/eurovision-song-contest/}}</ref> Autori pobedničke pesme dobijaju verzije trofeja u manjoj veličini. Trofej predstavlja dizajn Kjela Engmana iz Kosta Bode iz Švedske, koji se bave izradom predmeta od stakla.<ref name="“Trophy”"/> {| class="wikitable tsx_sortable" width="100%" style="font-size: 95%" |- style="background:#efefef" ! class="autorowspan"| Godina ! class="autorowspan"| Zemlja ! class="unsortable"| Pesma ! class="unsortable"| Izvođač ! class="autorowspan"| Bodovi ! class="autorowspan"| Razlika ! class="autorowspan"| Drugoplasirani ! class="unsortable"| Datum finala ! class="unsortable"| Grad domaćin |- ! [[Pjesma Eurovizije 1956.|1956.]] | {{flag|Švicarska}} | „[[Refrain]]” | [[Lys Assia]] | {{N/A|}}</onlyinclude><ref group="N" name="1956result">Puni rezultati natjecanja nikada nisu objavljeni; poznat je samo pobjednik.</ref><onlyinclude> | {{N/A|}} | {{N/A|}} | align="center" | [[24. 5.|24. maj]] [[1956]]. | [[Lugano]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1957.|1957.]] | {{flag|Nizozemska}} | „[[Net als toen]]” | [[Corry Brokken]] | align="center" | 31 | align="center" | 14 | {{flag|Francuska|1830}} | align="center" | [[3. 3.|3. mart]] [[1957]]. | {{nowrap|[[Frankfurt na Majni]]}} |- ! [[Pjesma Eurovizije 1958.|1958.]] | {{flag|Francuska|1958}} | „[[Dors, mon amour]]” | [[André Claveau]] | align="center" | 27 | align="center" | 3 | {{flag|Švicarska}} | align="center" | [[12. 3.|12. mart]] [[1958]]. | [[Hilversum]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1959.|1959.]] | {{flag|Nizozemska}} | „[[Een beetje]]” | [[Teddy Scholten]] | align="center" | 21 | align="center" | 5 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[11. 3.|11. mart]] [[1959]]. | [[Cannes]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1960.|1960.]] | {{flag|Francuska|1958}} | „[[Tom Pillibi]]” | [[Jacqueline Boyer]] | align="center" | 32 | align="center" | 7 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[25. 3.|25. mart]] [[1960]]. | [[London]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1961.|1961.]] | {{flag|Luksemburg}} | „[[Nous les amoureux]]” | [[Jean-Claude Pascal]] | align="center" | 31 | align="center" | 6 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[18. 3.|18. mart]] [[1961]]. | [[Cannes]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1962.|1962.]] | {{flag|Francuska|1958}} | „[[Un premier amour]]” | [[Isabelle Aubret]] | align="center" | 26 | align="center" | 13 | {{flag|Monako}} | align="center" | [[18. 3.|18. mart]] [[1962]]. | [[Luxembourg]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1963.|1963.]] | {{flag|Danska}} | „[[Dansevise]]” | [[Grethe Ingmann|Grethe]] i [[Jørgen Ingmann]] | align="center" | 42 | align="center" | 2 | {{flag|Švicarska}} | align="center" | [[23. 3.|23. mart]] [[1963]]. | [[London]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1964.|1964.]] | {{flag|Italija}} | „[[Non ho l'età]]” | [[Gigliola Cinquetti]] | align="center" | 49 | align="center" | 32 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[21. 3.|21. mart]] [[1964]]. | [[Kopenhagen]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1965.|1965.]] | {{flag|Luksemburg}} | {{nowrap|„[[Poupée de cire, poupée de son]]”}} | [[France Gall]] | align="center" | 32 | align="center" | 6 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[20. 3.|20. mart]] [[1965]]. | [[Napulj]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1966.|1966.]] | {{flag|Austrija}} | „[[Merci Chérie]]” | [[Udo Jürgens]] | align="center" | 31 | align="center" | 15 | {{flag|Švedska}} | align="center" | [[5. 3.|5. mart]] [[1966]]. | [[Luxembourg]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1967.|1967.]] | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | „[[Puppet on a String]]” | [[Sandie Shaw]] | align="center" | 47 | align="center" | 25 | {{flag|Irska}} | align="center" | [[8. 4.|8. april]] [[1967]]. | [[Beč]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1968.|1968.]] | {{flag|Španija|1939}} | „[[La, la, la]]” | [[Massiel]] | align="center" | 29 | align="center" | 1 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[6. 4.|6. april]] [[1968]]. | [[London]] |- !rowspan=4|{{nowrap|[[Pjesma Eurovizije 1969.|1969.]]<ref group="N">Četiri su zemlje imaje jednak broj bodova 1969. i tako sve zauzele prvo mesto. Kako nije bilo pravila u slučaju izjednačenog broja bodova, sve su 4 zemlje proglašene pobednicama.</ref>}} | {{flag|Španija|1939}} | „[[Vivo cantando]]” | [[Salomé (pjevačica)|Salomé]] |rowspan=4 align="center" | 18 |rowspan=4 {{N/A|}} |rowspan=4 {{N/A|}} |rowspan=4 align="center" | [[29. 3.|29. mart]] [[1969]]. |rowspan=4| [[Madrid]] |- | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | „[[Boom Bang-a-Bang]]” | [[Lulu (pjevačica)|Lulu]] |- | {{flag|Nizozemska}} | „[[De troubadour]]” | [[Lenny Kuhr|Lennie Kuhr]] |- |{{flag|Francuska|1958}} | „[[Un jour, un enfant]]” | [[Frida Boccara]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1970.|1970.]] | {{flag|Irska}} | „[[All Kinds of Everything]]” | [[Dana Rosemary Scallon|Dana]] | align="center" | 32 | align="center" | 6 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[21. 3.|21. mart]] [[1970]]. | [[Amsterdam]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1971.|1971.]] | {{flag|Monako}} | „[[Un banc, un arbre, une rue]]” | [[Séverine (pjevačica)|Séverine]] | align="center" | 128 | align="center" | 12 | {{flag|Španija|1939}} | align="center" | [[3. 4.|3. april]] [[1971]]. | [[Dublin]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1972.|1972.]] | {{flag|Luksemburg}} | „[[Après toi]]” | [[Vicky Leandros]] | align="center" | 128 | align="center" | 14 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[25. 3.|25. mart]] [[1972]]. | [[Edinburgh]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1973.|1973.]] | {{flag|Luksemburg}} | „[[Tu te reconnaîtras]]” | [[Anne-Marie David]] | align="center" | 129 | align="center" | 4 | {{flag|Španija|1939}} | align="center" | [[7. 4.|7. april]] [[1973]]. | [[Luxembourg]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1974.|1974.]] | {{flag|Švedska}} | „[[Waterloo (ABBA)|Waterloo]]” | [[ABBA]] | align="center" | 24 | align="center" | 6 | {{flag|Italija}} | align="center" | [[6. 4.|6. april]] [[1974]]. | [[Brighton]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1975.|1975.]] | {{flag|Nizozemska}} | „[[Ding-A-Dong]]” | [[Teach-In]] | align="center" | 152 | align="center" | 14 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[22. 3.|22. mart]] [[1975]]. | [[Stockholm]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1976.|1976.]] | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | „[[Save Your Kisses for Me]]” | [[Brotherhood of Man]] | align="center" | 164 | align="center" | 17 | {{flag|Francuska|1958}} | align="center" | [[3. 4.|3. april]] [[1976]]. | [[Hag|Den Haag]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1977.|1977.]] | {{flag|Francuska|1976}} | „[[L'oiseau et l'enfant]]” | [[Marie Myriam]] | align="center" | 136 | align="center" | 15 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[7. 5.|7. maj]] [[1977]]. | [[London]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1978.|1978.]] | {{flag|Izrael}} | „[[A-Ba-Ni-Bi]]” | [[Izhar Koen]] & [[Alphabeta]] | align="center" | 157 | align="center" | 32 | {{flag|Belgija}} | align="center" | [[22. 4.|22. april]] [[1978]]. | [[Pariz]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1979.|1979.]] | {{flag|Izrael}} | „[[Hallelujah (pjesma, Gali Atari & Milk and Honey)|Hallelujah]]” | [[Gali Atari]] & [[Milk and Honey]] | align="center" | 125 | align="center" | 9 | {{flag|Španjolska}} | align="center" | [[31. 3.|31. mart]] [[1979]]. | [[Jeruzalem]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1980.|1980.]] | {{flag|Irska}} | „[[What's Another Year?]]” | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | align="center" | 143 | align="center" | 15 | {{flag|Njemačka}} | align="center" | [[19. 4.|19. april]] [[1980]]. | [[Hag|Den Haag]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1981.|1981.]] | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | „[[Making Your Mind Up]]” | [[Bucks Fizz]] | align="center" | 136 | align="center" | 4 | {{flag|Njemačka}} | align="center" | [[4. 4.|4. april]] [[1981]]. | [[Dublin]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1982.|1982.]] | {{flag|Njemačka}} | „[[Ein bißchen Frieden]]” | [[Nicole]] | align="center" | 161 | align="center" | 61 | {{flag|Izrael}} | align="center" | [[24. 4.|24. april]] [[1982]]. | [[Harrogate]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1983.|1983.]] | {{flag|Luksemburg}} | „[[Si la vie est cadeau]]” | [[Corinne Hermès]] | align="center" | 142 | align="center" | 6 | {{flag|Izrael}} | align="center" | [[23. 4.|23. april]] [[1983]]. | [[Minhen|München]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1984.|1984.]] | {{flag|Švedska}} | „[[Diggi-Loo Diggi-Ley]]” | [[Herreys]] | align="center" | 145 | align="center" | 8 | {{flag|Irska}} | align="center" | [[5. 5.|5. maj]] [[1984]]. | [[Luxembourg]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1985.|1985.]] | {{flag|Norveška}} | „[[La det swinge]]” | [[Bobbysocks]] | align="center" | 123 | align="center" | 18 | {{flag|Njemačka}} | align="center" | [[4. 5.|4. maj]] [[1985]]. | [[Göteborg]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1986.|1986.]] | {{flag|Belgija}} | „[[J'aime la vie]]” | [[Sandra Kim]] | align="center" | 176 | align="center" | 36 | {{flag|Švicarska}} | align="center" | [[3. 5.|3. maj]] [[1986]]. | [[Bergen]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1987.|1987.]] | {{flag|Irska}} | „[[Hold Me Now]]” | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | align="center" | 172 | align="center" | 31 | {{flag|Njemačka}} | align="center" | [[9. 5.|9. maj]] [[1987]]. | [[Bruxelles]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1988.|1988.]] | {{flag|Švicarska}} | „[[Ne partez pas sans moi]]” | [[Celine Dion|Céline Dion]] | align="center" | 137 | align="center" | 1 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[30. 4.|30. april]] [[1988]]. | [[Dublin]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1989|1989.]] | {{flag|SFR Jugoslavija}} | „[[Rock Me]]” | [[Grupa Riva|Riva]] | align="center" | 137 | align="center" | 7 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[6. 5.|6. maj]] [[1989]]. | [[Lausanne]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1990|1990.]] | {{flag|Italija}} | „[[Insieme: 1992]]” | [[Toto Cutugno]] | align="center" | 149 | align="center" | 17 | {{nowrap|{{flag|Irska}}<br/>{{flag|Francuska|1976}}<ref group="N">Irska i Francuska su 1990. bili drugoplasirani s jednakim brojem bodova.</ref>}} | align="center" | [[5. 5.|5. maj]] [[1990]]. | [[Zagreb]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1991.|1991.]] | {{flag|Švedska}} | „[[Fångad av en stormvind]]” | [[Carola Häggkvist|Carola]] | align="center" | 146 | align="center" | 0<ref group="N">Švedska je 1991. pobedila nakon lomljenja izjednačenja jer je imala jednak broj bodova kao i Francuska. Švedska i Francuska su imale isti broj 12 poena, ali je Švedska dobila više 10 poena.</ref> | {{flag|Francuska|1976}} | align="center" | [[4. 5.|4. maj]] [[1991]]. | [[Rim]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1992.|1992.]] | {{flag|Irska}} | „[[Why Me?]]” | [[Linda Martin]] | align="center" | 155 | align="center" | 16 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[9. 5.|9. maj]] [[1992]]. | [[Malmö]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1993.|1993.]] | {{flag|Irska}} | „[[In Your Eyes (Niamh Kavanagh)|In Your Eyes]]” | [[Niamh Kavanagh]] | align="center" | 187 | align="center" | 23 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[15. 5.|15. maj]] [[1993]]. | [[Millstreet]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1994.|1994.]] | {{flag|Irska}} | „[[Rock 'n' Roll Kids]]” | [[Paul Harrington]] & [[Charlie McGettigan]] | align="center" | 226 | align="center" | 60 | {{flag|Poljska}} | align="center" | [[30. 4.|30. april]] [[1994]]. | [[Dublin]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1995.|1995.]] | {{flag|Norveška}} | „[[Nocturne]]” | [[Secret Garden]] | align="center" | 148 | align="center" | 29 | {{flag|Španija}} | align="center" | [[13. 5.|13. maj]] [[1995]]. | [[Dublin]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1996.|1996.]] | {{flag|Irska}} | „[[The Voice]]” | [[Eimear Quinn]] | align="center" | 162 | align="center" | 48 | {{flag|Norveška}} | align="center" | [[18. 5.|18. maj]] [[1996]]. | [[Oslo]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1997|1997.]] | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | „[[Love Shine a Light]]” | [[Katrina and the Waves]] | align="center" | 227 | align="center" | 70 | {{flag|Irska}} | align="center" | [[3. 5.|3. maj]] [[1997]]. | [[Dublin]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1998.|1998.]] | {{flag|Izrael}} | „[[Diva (pjesma)|Diva]]” | [[Dana International]] | align="center" | 172 | align="center" | 6 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[9. 5.|9. maj]] [[1998]]. | [[Birmingham]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 1999.|1999.]] | {{flag|Švedska}} | „[[Take Me to Your Heaven]]” | [[Charlotte Perrelli|Charlotte Nilsson]] | align="center" | 163 | align="center" | 17 | {{flag|Island}} | align="center" | [[29. 5.|29. maj]] [[1999]]. | [[Jeruzalem]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2000.|2000.]] | {{flag|Danska}} | „[[Fly on the Wings of Love]]” | [[Olsen Brothers]] | align="center" | 195 | align="center" | 40 | {{flag|Rusija}} | align="center" | [[13. 5.|13. maj]] [[2000]]. | [[Stockholm]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2001.|2001.]] | {{flag|Estonija}} | „[[Everybody (pjesma, Tanel Padar, Dave Benton & 2XL)|Everybody]]” | {{nowrap|[[Tanel Padar]], [[Dave Benton]] & [[Soul Militia|2XL]]}} | align="center" | 198 | align="center" | 21 | {{flag|Danska}} | align="center" | [[12. 5.|12. maj]] [[2001]]. | [[Kopenhagen]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2002.|2002.]] | {{flag|Latvija}} | „[[I Wanna]]” | [[Marie N]] | align="center" | 176 | align="center" | 12 | {{flag|Malta}} | align="center" | [[25. 5.|25. maj]] [[2002]]. | [[Talin|Tallinn]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2003.|2003.]] | {{flag|Turska}} | „[[Everyway That I Can]]” | [[Sertab Erener]] | align="center" | 167 | align="center" | 2 | {{flag|Belgija}} | align="center" | [[24. 5.|24. maj]] [[2003]]. | [[Riga]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2004.|2004.]] | {{flag|Ukrajina}} | „[[Wild Dances]]” | [[Ruslana]] | align="center" | 280 | align="center" | 17 | {{flag|Srbija i Crna Gora}} | align="center" | {{nowrap|[[15. 5.|15. maj]] [[2004]].<ref group="N" name="semi final">Od 2004., uvedeno je jedno polufinale. Od 2008. bit će ih dva.</ref>}} | [[Istanbul]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2005.|2005.]] | {{flag|Grčka}} | „[[My Number One]]” | [[Helena Paparizu|Helena Paparizou]] | align="center" | 230 | align="center" | 38 | {{flag|Malta}} | align="center" | [[21. 5.|21. maj]] [[2005]]. | [[Kijev]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2006.|2006.]] | {{flag|Finska}} | „[[Hard Rock Hallelujah]]” | [[Lordi]] | align="center" | 292 | align="center" | 44 | {{flag|Rusija}} | align="center" | [[20. 5.|20. maj]] [[2006]]. | [[Atina]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2007.|2007.]] | {{flag|Srbija|2004}} | „[[Molitva (pjesma)|Molitva]]” | [[Marija Šerifović]] | align="center" | 268 | align="center" | 33 | {{flag|Ukrajina}} | align="center" | [[12. 5.|12. maj]] [[2007]]. | [[Helsinki]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2008.|2008.]] | {{flag|Rusija}} | „[[Believe (pjesma, Dima Bilan)|Believe]]” | [[Dima Bilan]] | align="center" | 272 | align="center" | 42 | {{flag|Ukrajina}} | align="center" | [[24. 5.|24. maj]] [[2008]].<ref group="N" name="two semi finals">Od 2008., Pjesma Eurovizije je, zbog velikog broja natjecatelja, uveo dva polufinala.</ref> | [[Beograd]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2009.|2009.]] | {{flag|Norveška}} | „[[Fairytale]]” | [[Alexander Rybak]] | align="center" | 387 | align="center" | 169 | {{flag|Island}} | align="center" | [[16. 5.|16. maj]] [[2009]]. | [[Moskva]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2010.|2010.]] | {{flag|Njemačka}} | „[[Satellite (pjesma Lene Meyer-Landrut)|Satellite]]” | [[Lena Meyer-Landrut]] | align="center" | 246 | align="center" | 76 | {{flag|Turska}} | align="center" | [[29. 5.|29. maj]] [[2010]]. | [[Oslo]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2011.|2011.]] | {{flag|Azerbajdžan}} | „[[Running Scared]]” | [[Eldar Gasimov|Ell]] i [[Nigar Jamal|Nikki]] | align="center" | 221 | align="center" | 33 | {{flag|Italija}} | align="center" | [[14. 5.|14. maj]] [[2011]]. | [[Düsseldorf]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2012.|2012.]] | {{flag|Švedska}} | „[[Euphoria (pjesma, Loreen)|Euphoria]]” | [[Loreen]] | align="center" | 372 | align="center" | 113 | {{flag|Rusija}} | align="center" | [[26. 5.|26. maj]] [[2012]]. | [[Baku]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2013.|2013.]] | {{flag|Danska}} | „[[Only Teardrops]]” | [[Emmelie de Forest]] | align="center" | 281 | align="center" | 47 | {{flag|Azerbajdžan}} | align="center" | [[18. 5.|18. maj]] [[2012|2013.]] | [[Malmö]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2014.|2014.]] | {{flag|Austrija}} | „[[Rise Like a Phoenix]]” | [[Conchita Wurst]] | align="center" | 290 | align="center" | 52 | {{flag|Nizozemska}} | align="center" | [[17. 5.|17. maj]] [[2012|2014.]] | [[Kopenhagen]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2015.|2015.]] | {{flag|Švedska}} | „[[Heroes (pjesma Månsa Zelmerlöwa)|Heroes]]” | [[Måns Zelmerlöw]] | align="center" | 365 | align="center" | 62 | {{flag|Rusija}} | align="center" | [[23. maj]] [[2015.]] | [[Beč]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2016.|2016.]] | {{flag|Ukrajina}} | „[[1944 (pesma)|1944]]” | [[Džamala]] | align="center" | 534 | align="center" | 23 | {{flag|Australija}} | align="center" | [[14. maj]] [[2016.]] | [[Stockholm]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2017.|2017.]] | {{flag|Portugal}} | „[[Amar pelos dois]]” | [[Salvador Sobral]] | align="center" | 758 | align="center" | 143 | {{flag|Bugarska}} | align="center" | [[13. maj]] [[2017.]] | [[Kijev]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2018.|2018.]] | {{flag|Izrael}} | „[[Toy (pjesma)|Toy]]” | [[Netta Barzilai|Netta]] | align="center" | 529 | align="center" | 93 | {{flag|Cipar}} | align="center" | [[12. maj]] [[2018.]] | [[Lisabon]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2019.|2019.]] | {{flag|Nizozemska}} | „[[Arcade (pjesma, Duncan Laurence)|Arcade]]” | [[Duncan Laurence]] | align="center" | 498 | align="center" | 26 | {{flag|Italija}} | align="center" | [[18. maj]] [[2019.]] | [[Tel Aviv]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2020.|2020.]] | colspan="6" {{N/A|''Otkazano zbog [[Pandemija koronavirusa 2019/20.|pandemije koronavirusa]]''}} | align="center" | <s>[[16. maj]] [[2020.]]</s> | [[Rotterdam]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2021.|2021.]] | {{flag|Italija}} | „[[Zitti e buoni]]” | [[Måneskin]] | align="center" | 524 | align="center" | 25 | {{flag|Francuska}} | align="center" | [[22. maj]] [[2021.]] | [[Rotterdam]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2022.|2022.]] | {{flag|Ukrajina}} | „[[Stefania (pjesma)|Stefania]]” | [[Kalush|Kalush Orchestra]] | align="center" | 631 | align="center" | 165 | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | align="center" | [[14. maj]] [[2022.]] | [[Torino]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2023.|2023.]] | {{flag|Švedska}} | „[[Tattoo (pjesma, Loreen)|Tattoo]]” | [[Loreen]] | align="center" | 583 | align="center" | 57 | {{flag|Finska}} | align="center" | [[13. maj]] [[2023.]] | [[Liverpool]]<ref group="N" name="2023host">Iako je na [[Pjesma Eurovizije 2022.|Pjesma Eurovizijeu 2022.]] godine pobijedila [[Ukrajina]], zbog ratnog stanja u zemlji odlučeno je kako će [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], čiji je predstavnik bio drugoplasirani te iste godine, organizirati natjecanja. Kao grad domaćin odabran je [[Liverpool]].</ref> |- ! [[Pjesma Eurovizije 2024.|2024.]] | {{flag|Švicarska}} | „[[The Code (pjesma, Nemo)|The Code]]” | [[Nemo (reper)|Nemo]] | align="center" | 591 | align="center" | 44 | {{flag|Hrvatska}} | align="center" | [[11. maj]] [[2024.]] | [[Malmö]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2025.|2025.]] | {{flag|Austrija}} | „[[Wasted Love (pjesma, JJ)|Wasted Love]]” | [[JJ (pjevač)|JJ]] | align="center" | 436 | align="center" | 79 | {{flag|Izrael}} | align="center" | [[17. maj]] [[2025.]] | [[Basel]] |- ! [[Pjesma Eurovizije 2026.|2026.]] | {{flag|Bugarska}} | „[[Bangaranga]]” | [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] | align="center" | 516 | align="center" | 173 | {{flag|Izrael}} | align="center" | [[16. maj]] [[2026.]] | [[Beč]] |- ! [[Eurosong 2027.|2027.]] | colspan="6" {{TBD}} | align="center" | [[15. maj]] [[2027.]] | [[Burgas]] |} Nekoliko puta su pobednici Pesme Evrovizije bili voditelji narednog izdanja za koje je njihova zemlja dobila pravo organizovanja, kao što su [[Toto Kutunjo]] (1991), [[Marija Naumova|Mari En]] (2003), [[Eldar Gasimov]] (2012) i [[Mons Selmerlev|Mons Zelmerlev]] (2016), dok su iz ''grin ruma'' izveštavali [[Sertab Erener]] (2004), [[Ruslana]] (2005) i [[Končita Vurst]] (2015) Triput su pobednici pokušali da odbrane titulu na domaćem terenu, [[Lis Asija]] u Švajcarskoj 1957, [[Kori Broken]] u Holandiji 1958. i [[Lena Majer-Landrut|Lena]] u Nemačkoj 2011.<ref>{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/story/final-of-eurovision-2011-set-for-14-may-lena-returns|title=Final of Eurovision 2011 set for 14 May, Lena returns!|accessdate=30. 5. 2019}}</ref> === Najuspešnije zemlje učesnice i rekordi === [[Datoteka:Eurovision winners map.svg|mini|350p|Zemlje učesnice prema broju pobeda]] Najuspešnijim se smatraju [[Republika Irska|Irska]], [[Švedska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]; Irska ima najviše, sedam, pobeda, među kojima i tri za redom sredinom 1990-ih, dok je Velika Britanija završila na jednoj od prve dve pozicije u 20 od 54 takmičenja (1956–2009). Međutim, tokom godina kada su poeni dodeljivani isključiv teleglasanjem, uz primetno bolji prijem numera iz istočne Evrope, nijedna od tradicionalno uspešnih zemalja (prema donjoj tabeli) nije postigla zapaženiji rezultat. Na svim takmičenjima od [[2001]]–[[2008]], pobedu je odnosila zemlja kojoj je to bila prva pobeda. Pobednik [[Pesma Evrovizije 2006.|Pesme Evrovizije 2006.]] bila je [[Finska]], koja je pobedila nakon 45 učešća na kojima prethodno nije zabeležen nijedan plasman među prvih pet, dok je [[Portugalija]] na [[Pesma Evrovizije 2017.|Pesmi Evrovizije 2017]] ostvarila prvu pobedu, ujedno i prvi plasman među najboljih pet, nakon 49 učešća. [[Ukrajina]] je [[Pesma Evrovizije 2004.|Pesme Evrovizije 2004]]. pobedila u svom drugom nastupu, a [[Srbija]] [[Pesma Evrovizije 2007.|2007]]. u prvom nastupu kao samostalna zemlja. Pobeda [[Norveška|Norveške]] koju je predstavljao [[Aleksander Ribak|Aleksandr Ribak]] na [[Pesma Evrovizije 2009.|Pesmi Evrovizije 2009]], prvoj na kojoj se prešlo na kombinovani sistem glasanja žirijem i teleglasanjem, bila je prvi ponovni trijumf ranijeg pobednika od 2000, i sa 387 poena, 169 više od drugoplasirane pesme, najubedljivija pobeda u dotadašnjoj istoriji Pesme Evrovizije. Nakon uvođenja drugačijeg načina bodovanja 2016. u kojoj sve zemlje dostavljaju dva odvojena seta poena od strane žirija i publike, svaka pesma je dobila mogućnost da osvoji dvostruko više poena nego prethodnih godina. Na Pesmi Evrovizije 2017. godine je [[Salvador Sobral]] je kao predstavnik [[Portugal]]a sa 758 poena, što je i sada važeći rekord. Sobral bi imao veći broj poena i od Ribaka da je korišćen tadašnji sistem bodovanja, ali Ribak ostaje i dalje rekorder sa najvećom razlikom u odnosu na drugoplasiranog.<ref>{{cite web|title=An Alternate Universe: Eurovision 2017 Under the Old Voting System|url=https://escxtra.com/2017/05/14/eurovision-2017-old-voting/|website=escxtra.com|accessdate=27. 5. 2019|archive-date=2017-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170612015618/https://www.escxtra.com/2017/05/14/eurovision-2017-old-voting/}}</ref> [[An-Mari David]] je kao predstavnica [[Luksemburg]]a je pobedila [[Pesma Evrovizije 1973.|1973.]] godine sa osvojenih rekordnih 80,63% od maksimalno mogućih poena, ali po potpuno drugačijem načinu bodovanja u poređenju sa današnjim, kada su sve pesme dobijale ocene od 2 do 10.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Noel Kelehan iz Irske je kao dirigent ostvario rekordnih pet pobeda (1980, 1987, 1992, 1993. i 1996), u periodu kada je korišćen uživo orkestar.<ref name="FactsFigures"/> Nemački kompozitor Ralf Sigel je napisao ukupno 22 numere koje su učestvovale na Pesmi Evrovizije, uključujući i pesme s kojom je [[Pesma Evrovizije 1982.|1982.]] godine [[Nemačka na izboru za Pesmu Evrovizije|Nemačka]] ostvarila prvu pobedu i s kojom je [[San Marino na izboru za Pesmu Evrovizije|San Marino]] došao do svog prvog finala [[Pesma Evrovizije 2014.|2014.]] Najprodavanija pobednička pesma, uključujući i digitalnu formu, je internacionalni hit “''-{[[Euphoria (pesma)|Euphoria]]}-''” u izvedbi [[Lorin]], kojom je donela pobedu Švedskoj 2012. dobivši od rekordnih 18 zemalja maksimalan moguć broj poena, po tadašnjem sistemu 12.<ref>{{cite web|publisher=theculturetrip.com|url=https://theculturetrip.com/europe/articles/10-best-eurovision-song-contest-winners-of-all-times/|title=10 Best Eurovision Song Contest Winners Of All Time|accessdate=23. 5. 2019}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Zapažene uspehe na tržištu i top listama su od pobednika ostvarili i [[Sendi Šo]] sa pesmom “-{''Puppet on a string''}-”, ''-{[[ABBA]]}-'' sa “-{''Waterloo''}-”, ''-{[[Brotherhood of Man]]}-'' sa “-{''Save Your Kisses for Me''}-”, ''-{[[Bucks Fizz]]}-'' sa “-{''Making your mind up''}-”, [[Nikol]] sa “-{''Ein bisschen Frieden''}-”, [[Aleksander Ribak]] sa “-{''Fairytale''}-”, [[Lena Majer-Landrut|Lena]] sa “-{''[[Satellite (pjesma)|Satellite]]''}-”, [[Mons Selmerlev]] sa “-{''Heroes''}-” i ''-{[[Måneskin]]}-'' sa “''-{[[Zitti e buoni]]}-''”. Pesma “-{''Arcade''}-” [[Dankan Lorens|Dankana Lorensa]] je najslušanija evrovizijska pesma na striming platformi ''-{[[Spotify]]}-''.<ref>{{cite web|url=https://escxtra.com/2021/01/29/arcade-passes-soldi-as-the-most-streamed-eurovision-entry-on-spotify/|title=“Arcade” passes “Soldi” as the most-streamed Eurovision entry on Spotifyy|publisher=Wiwibloggs|access-date=5. 3. 2021}}</ref> Pet puta su isti izvođači uspeli da osvoje i prvo i drugo mesto na različitim izdanjima Pesme Evrovizije, [[Lis Asija]], [[Điljola Činkveti]], [[Bobisoks|Elizabet Andresen]], [[Linda Martin]] i [[Dima Bilan]].{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} === Tabela zemalja po najuspešnijim plasmanima === <small>Zaključno sa [[Pesma Evrovizije 2026.|2026.]]</small> {|{| class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align:center;" |- ! style="background:#efefef; text-align:center;" | Rang ! style="background:#efefef; text-align:center;" | Zemlja ! style="background:#efefef; text-align:center;" | Pobede ! style="background:#efefef; text-align:center;" | 2. mesto ! style="background:#efefef; text-align:center;" | 3. mesto ! style="background:#efefef; text-align:center;" | Ukupno |- !scope="row" | 1. |align=left| {{flag|Irska}} | 7 || 4 || 1 || 12 |- !scope="row" | 2. |align=left| {{flag|Švedska}} | 7 || 1 || 6 || 14 |- !scope="row" | 3. |align=left| {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | 5 || 16 || 3 || 24 |- !scope="row" | 4. |align=left| {{flag|Francuska}} | 5 || 5 || 7 || 17 |- !scope="row" | 5. |align=left| {{flag|Nizozemska}} | 5 || 1 || 1 || 7 |- !scope="row" | 6. |align=left| {{flag|Luksemburg}} | 5 || 0 || 2 || 7 |- !scope="row" | 7. |align=left| {{flag|Izrael}} | 4 || 4 || 2 || 10 |- !scope="row" | 8. |align=left| {{flag|Italija}} | 3 || 3 || 5 || 11 |- !scope="row" | 9. |align=left| {{flag|Švajcarska|size=16px}} | 3 || 3 || 4 || 10 |- !scope="row" | 10. |align=left| {{flag|Ukrajina}} | 3 || 2 || 3 || 8 |- !scope="row" | 11. |align=left| {{flag|Danska}} | 3 || 1 || 2 || 6 |- !scope="row" | 12. |align=left| {{flag|Norveška}} | 3 || 1 || 1 || 5 |- !scope="row" | 13. |align=left| {{flag|Austrija}} | 3 || 0 || 1 || 4 |- !scope="row" | 14. |align=left| {{flag|Nemačka}} | 2 || 4 || 6 || 12 |- !scope="row" | 15. |align=left| {{flag|Španija}} | 2 || 4 || 2 || 8 |- !scope="row" | 16. |align=left| {{flag|Rusija}} | 1 || 4 || 4 || 9 |- !scope="row" | 17. |align=left| {{flag|Belgija}} | 1 || 3 || 0 || 4 |- !scope="row" | 18. |align=left| {{flag|Monako}} | 1 || 1 || 3 || 5 |- !scope="row" rowspan="2" | 19. |align=left| {{flag|Turska}} | 1 || 1 || 1 || 3 |- |align=left| {{flag|Azerbejdžan}} | 1 || 1 || 1 || 3 |- !scope="row" rowspan="2" | 21. |align=left| {{flag|Finska}} | 1 || 1 || 0 || 2 |- |align=left| {{flag|Bugarska}} | 1 || 1 || 0 || 2 |- !scope="row" | 23. |align=left| {{flag|Grčka}} | 1 || 0 || 3 || 4 |- !scope="row" | 24. |align=left| {{flag|Estonija}} | 1 || 0 || 2 || 3 |- !scope="row" rowspan="2" | 25. |align=left| {{flag|Latvija}} | 1 || 0 || 1 || 2 |- |align=left| {{flag|Srbija}} | 1 || 0 || 1 || 3 |- !scope="row" rowspan="2" | 27. |align=left| ''{{flag|SFR Jugoslavija}}'' | 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| {{flag|Portugal}} | 1 || 0 || 0 || 1 |- !scope="row" | 29. |align=left| {{flag|Malta}} | 0 || 2 || 2 || 4 |- !scope="row" | 30. |align=left| {{flag|Island}} | 0 || 2 || 0 || 2 |- !scope="row" rowspan="5" | 31. |align=left| {{flag|Poljska}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| ''{{flag|Srbija i Crna Gora}}'' | 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{flag|Australija}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{flag|Kipar}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{flag|Hrvatska}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- !scope="row" | 36. |align=left| {{flag|Rumunija}} | 0 || 0 || 3 || 3 |- !scope="row" rowspan="2" | 37. |align=left| {{flag|Bosna i Hercegovina}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{flag|Moldavija}} | 0 || 0 || 1 || 1 |} Od svih dosadašnjih zemalja učesnica, među tri prvoplasirane još uvek nisu bili [[Albanija]], [[Andora]], [[Belorusija]], [[Gruzija]], [[Jermenija]], [[Litvanija]], [[Mađarska]], [[Maroko]], [[Severna Makedonija]], [[San Marino]], [[Slovačka]], [[Slovenija]], [[Crna Gora]] i [[Češka]]. == Druge uspešne pesme i takmičari == {{multiple image | align = right | footer = '''Levo:''' [[Olivija Njuton Džon]], jedna od takmičarki sa najuspešnijom karijerom<br>'''Desno:''' [[Frančesko Gabani]] je izveo jednu od najgledanijih evrovizijskih pesama na ''-{[[Jutjub|YouTube-u]]}-'' | width1 = 125 | image1 = Olivia Newton John (6707495311) (cropped to look large).jpg | width2 = 146 | image2 = Francesco Gabbani di Sanremo 2020IMG 2331 (cropped).JPG }} I pesme koje nisu pobeđivale na Evroviziji su katkad postizale značajne uspehe kao tržišna izdanja. Pesmu “''-{Volare}-''”, koja je postala svetski hit (uključujući i mnoge obrade) i osvojila dve [[Nagrada Gremi|nagrade Gremi]], pevao je [[Domeniko Modunjo]] na Pesmi Evrovizije 1958. pod nazivom “''-{Nel blu dipinto di blu}-''” predstavljajući Italiju.<ref name="FactsFigures"/> Druge pesme koje su ostvarile uspeh na tržištu i top listama su “-{''L´amour est bleu''}-” (-{''Love Is Blue''}-) koju izvodi [[Viki Leandros]] (Luksemburg 1967), “-{''Congratulations''}-” od [[Klif Ričard|Klifa Ričarda]] (UK 1969), “-{''Eres tú''}-” od “''-{[[Mocedades]]}-''” (Španija 1973), “-{''Ooh Aah…Just a Little Bit''}-” od [[Džina Dži|Džine Dži]] (UK 1996) sa nominacijom za nagradu Gremi, “-{''Soldi''}-” koju izvodi [[Alesandro Mamud|Mamud]] (Italija 2019), kao i “-{''Snap''}-” od [[Rosa Lin|Rose Lin]] (Jermenija 2022).<ref name="“billboard”">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/7370501/eurovision-top-charting-songs-abba-the-new-seekers|title=ABBA, The New Seekers & More: Eurovision's Top Charting Songs|website=billboard.com|language=en|access-date=9. 4. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-how-the-italian-song-soldi-became-israel-s-no-1-hit-1.7449760|title=How Mahmood's ‘Soldi’ Became Israel’s No. 1 Hit|website=haaretz.com|language=en|access-date=9. 4. 2020}}</ref> Video za pesmu “-{''[[Occidentali's Karma]]''}-” koju izvodi [[Frančesko Gabani]] (Italija 2017) sa preko 260 miliona pregleda predstavlja najslušaniju evrovizijsku pesmu na ''-{[[Jutjub|YouTube-u]]}-''.<ref>{{cite web|url=https://escxtra.com/2018/09/16/occidentalis-karma-hits-200-million-views-on-youtube/|title=Occidentali’s Karma hits 200 million views on Youtube!|publisher=escxtra.com|accessdate=10. 4. 2020|archive-date=2019-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107033627/https://escxtra.com/2018/09/16/occidentalis-karma-hits-200-million-views-on-youtube/}}</ref> Fan klubovi Pesme Evrovizije među omiljene pesme često izdvajaju i “-{''Ein Lied kann eine Brücke sein''}-” koju izvodi [[Džoj Fleming]] (Zapanda Nemačka 1975), „''Lane moje''” od [[Željko Joksimović|Željka Joksimovića]] (SCG 2004), “-{''Qélé, Qélé''}-” od [[Sirušo]] (Jermenija 2008) i “-{''[[Fuego (pesma Eleni Fureire)|Fuego]]''}-” od [[Eleni Fureira|Eleni Fureire]] (Kipar 2018).<ref>{{cite web|url=https://eurovision.tv/story/joy-fleming-dies-aged-72|title=Eurovision fan favourite Joy Fleming dies|publisher=eurovision.tv|accessdate=6. 4. 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=“Lane moje” - the best song in the history of Eurovision|publisher=RTS|url=http://www.rts.rs/page/rts/sr/pesma+evrovizije/Pesma-Evrovizije-2012/story/1934/english/1021028/lane-moje---the-best-song-in-the-history-of-eurovision.html|access-date=9. 4. 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://wiwibloggs.com/2019/08/21/wiwi-jury-of-the-10s-serbias-zeljko-joksimovic/240177/|title=Wiwi Jury of the 2010s: Serbia’s Željko Joksimovic with “Nije Ljubav Stvar”|publisher=Wiwibloggs|access-date=9. 4. 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://wiwibloggs.com/2019/12/28/eurovision-second-place-acts-2010-to-2019/246969/|title=Twelve polls of Christmas: Who is your favourite Eurovision runner-up of the 2010s?|publisher=Wiwibloggs|access-date=10. 4. 2020}}</ref> Takmičari koji nisu ostvarili pobedu, ali imali su izuzetno uspešne muzičke karijere sa preko 70 miliona prodatih kopija su [[Hulio Iglesijas]], [[Olivija Njuton Džon]], [[Flo Rajda]], [[Klif Ričard]] i ''-{[[The Shadows]]}-'', [[Nana Muskuri]], [[Umberto Toci]] i [[Ala Pugačova]].<ref name="sbs">{{cite web|publisher=sbs.com.au |url=https://www.sbs.com.au/guide/article/2017/04/06/10-world-famous-acts-competed-eurovision|title=10 world-famous acts that competed in Eurovision |accessdate=25. 5. 2019}}</ref><ref name="whatculture">{{cite web|publisher=whatculture.com |url=https://whatculture.com/music/15-famous-artists-you-didn-39-t-know-competed-in-eurovision|title=15 Famous Artists You Didn't Know Competed In Eurovision |accessdate=25. 5. 2019}}</ref><ref name="allmusic.com">{{cite web|publisher=''allmusic.com''|url=https://www.allmusic.com/artist/nana-mouskouri-mn0000368451/biography|title=Nana Mouskouri: Artist Biography by Steve Huey |accessdate=9. 4. 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ilmessaggero.it/societa/persone/umberto_tozzi_a_60_anni_passa_la_rabbia_e_si_vive_meglio/notizie/184727.shtml/ |title=70 milioni di dischi, hit mondiali, un artista internazionale – Il Messaggero |publisher=Ilmessaggero.it |accessdate=9. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705160032/http://www.ilmessaggero.it/societa/persone/umberto_tozzi_a_60_anni_passa_la_rabbia_e_si_vive_meglio/notizie/184727.shtml |archive-date=5. 7. 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Među ostalim uspešnim učesnicima Pesme Evrovizije sa višemilionskim prodajama su bili [[Domeniko Modunjo]], [[Đani Morandi]], [[Lara Fabijan]], ''-{[[Baccara]]}-'', [[Boni Tajler]], [[Patrisija Kas]], [[Karel Got]], [[Ajda Pekan]], ''-{[[Ricchi e Poveri]]}-'', Arsenijum (član ''-{[[O-Zone]]}-''), ''-{[[The New Seekers]]}-'', [[Meri Hopkin]], [[Engelbert Hamperdink]], [[Ana Visi]], ''-{[[Las Ketchup]]}-'', [[Zdravko Čolić]].<ref name="sbs" /><ref name="whatculture" /><ref name="lyricstranslate">{{cite web |url=https://lyricstranslate.com/sr/collection/international-stars-who-took-part-eurovision-song-contest |title=International stars who took part in the Eurovision Song Contest |publisher=lyricstranslate.com |accessdate=13. 4. 2020 }}</ref> [[Datoteka:SimonovaKA3.jpg|mini|levo|250p|[[Ksenija Simonova]], slikarka i umetnica s peskom je dvaput bila deo nastupa]] Drugi izvođači sa uspešnim hitovima na međunarodnim listama i zapaženim karijerama u delovima Evrope su [[Kejt Rajan]], ''-{[[t.A.T.u.]]}-'', [[Araš]], [[Darud]], [[di-džej Bobo]], ''-{[[Cascada (muzička grupa)|Cascada]]}-'', ''-{[[The Rasmus]]}-'', [[Ofra Haza]], ''-{[[Les Humphries Singers]]}-'', [[Ana Oksa]], [[Al Bano i Romina Pover]], [[Raf]], ''-{[[Azúcar Moreno]]}-'', [[Tereza Kesovija]], [[Esma Redžepova]], [[Dino Merlin]], [[Toše Proeski]], [[Sakis Ruvas]], [[Džejd Juen]] (članica ''-{[[Sugababes]]}-'').<ref name="sbs" /><ref name="whatculture" /><ref name="lyricstranslate" /> Krajem [[1990-e|90-ih]] godina [[20. vek]]a i početkom [[21. vek]]a, globalni uspeh su doživeli [[rijaliti-šou]] programi, koji su imali značajan uticaj i na muzičku scenu. Mnoge zemlje su kao svoje predstavnike na Pesmi Evrovizije slale pobednike i druge uspešne učesnike iz muzičkih takmičarskih emisija kao što su franšize [[Idol (TV serijal)|Idol]], ''-{[[X Factor (UK)|X Factor]]}-'', ''-{[[The Voice]]}-'', [[Ja imam talenat!|Ja imam talenat]], [[Operacija Trijumf]], [[Zvezda u usponu]], [[Zvezde Granda]], [[Prvi glas Srbije]] itd,<ref>{{cite web|url=https://eurovision.tv/story/eurovision-s-got-talent |title=Eurovision's Got Talent|publisher=eurovision.tv|accessdate=13. 4. 2020}}</ref>. Uspešni muzičari koji su se takmičili kao autori i producenti pesama su [[Timbaland]] (Rusija 2008), [[Daft Punk|Gi Manijel d'Omam Kristo]] (Francuska 2008), [[Endru Lojd Veber]] (UK 2009), [[Goran Bregović]] (Srbija 2010, Hrvatska 2006), [[Toni Ajomi]] (Jermenija 2013), [[Sela Su]] (Belgija 2016).<ref>{{cite web|url=https://eurovision.tv/story/sebastien-tellier-to-represent-france |title=Sébastien Tellier to represent France|publisher=eurovision.tv|accessdate=15. 4. 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eurovision.tv/story/dima-bilan-again-conquers-russian-hearts |title=Dima Bilan again conquers Russian hearts|publisher=eurovision.tv|accessdate=15. 4. 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-england-birmingham-21689607/sabbath-star-tony-iommi-writes-eurovision-entry |title=Sabbath star Tony Iommi writes Eurovision entry|publisher=BBC|accessdate=15. 4. 2020}}</ref> Proslavljeni pisci i pesnici [[Ani Šmit]] (Holandija 1956) i [[Miroslav Antić]] (Jugoslavija 1961) su učestvovali kao tekstopisci takmičarski pesama.<ref>{{cite web|url=https://www.europeana.eu/en/blog/heroes-of-their-time-5-firsts-in-eurovision-song-contest-history |title=Heroes of their time: 5 firsts in Eurovision Song Contest history|publisher=europeana.eu|accessdate=28. 5. 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yugopapir.com/2013/05/pesma-evrovizije-ljiljana-petrovic-mika.html |title=Jugoslavija prvi put na pesmi Evrovizije|publisher=yugopapir.com|accessdate=28. 5. 2021}}</ref> Svoje uloge u performansima na evrovizijskoj sceni su imali i olimpijski šampion u umetničkom klizanju [[Jevgenij Pljuščenko]] (Rusija 2008), burleska igračica [[Dita fon Tiz]] (Nemačka 2009) i slikarka i umetnica s peskom [[Ksenija Simonova]] (Ukrajina 2011. i Moldavija 2019). == Revijalni program i specijalni gosti == Na takmičenju [[Pesma Evrovizije 1960.|1960]]. godine je prvi put izveden revijalni nastup između pesama u takmičarskom programu i prezentovanja glasova, što je vremenom postala tradicija festivala.<ref>{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/story/star-percussionist-revealed-as-eurovision-interval-act|title=Star percussionist revealed as Eurovision interval act|accessdate=22. 5. 2019}}</ref><ref name="ESC+_Interval_acts">{{cite web|publisher=esc-plus.com |url=https://www.esc-plus.com/the-definitive-guide-to-eurovision-interval-acts/|title=The definitive guide to Eurovision interval acts |accessdate=22. 5. 2019}}</ref> Revijalni program najčešće obuhvata nastup prethodnog pobednika (koji uglavnom otvori takmičenje), nastupe posvećene istoriji ili zanimljivim trenucima Pesme Evrovizije, kao i predstavljanje tradicije zemlje domaćina.<ref name="ESC+_Interval_acts"/><ref name="Wiwi_Interval_acts">{{cite web|publisher=wiwibloggs.com |url=https://wiwibloggs.com/2019/04/09/poll-favourite-eurovision-interval-act/236713/|title=Poll: What is your favourite Eurovision grand final interval act from the past decade? |accessdate=21. 5. 2019}}</ref> Jedan od najpoznatijih revijalnih programa je tačka tradicionalnog [[irski ples|irskog plesa]] odigrana [[Pesma Evrovizije 1994.|1994]]. u [[Dablin]]u, koja je bila prvi javni nastup ''[[Riverdens]]-a'', kasnije trupe sa uspešnim turnejama širom sveta.<ref>{{cite web |first=Clive |last=Barnes |url=http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney |title=Riverdance Ten Years on |publisher=''RiverDance'' |accessdate=27. 7. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522033151/http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney/ |archive-date=22. 5. 2009 |url-status=dead }}</ref><ref name="HuffPost_Interval_acts">{{cite web|publisher=''[[Hafington post]]'' |url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/eurovision-2017-best-interval-acts_uk_5916c005e4b0031e737dddc0|title=Eurovision 2017: Our Countdown Of The 10 Best Interval Acts Ever |accessdate=22. 5. 2019}}</ref> [[Datoteka:Opening act 2, ESC 2011.jpg|mini|desno|230px|Otvaranje finalne večeri [[Pesma Evrovizije 2011.|Pesme Evrovizije 2011]].]] Deo revijalnih nastupa su bile i pop zvezde kao što su [[Madona]] ([[Pesma Evrovizije 2019.|2019]]), [[Džastin Timberlejk]] ([[Pesma Evrovizije 2016.|2016]]) [[Rita Ora]] ([[Pesma Evrovizije 2023.|2023]]), ''-{[[Aqua]]}-'' ([[Pesma Evrovizije 2001.|2001]]), ali i svetski poznati di-džejevi [[Afrodžek]] ([[Pesma Evrovizije 2021.|2021]]) i [[Beni Benasi]] ([[Pesma Evrovizije 2022.|2022]]), violinistkinja [[Vanesa Mej]] ([[Pesma Evrovizije 1998.|1998]]) i izvođači tradicionalne muzike [[Mariza]] ([[Pesma Evrovizije 2018.|2018]]) i [[Goran Bregović]] ([[Pesma Evrovizije 2008.|2008]]).<ref>{{cite web|publisher=''[[Bi-Bi-Si]]'' |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/svet-47866422|title=Drugi bojkotuju, Madona peva: Pop ikona stiže na Evroviziju|accessdate=22. 5. 2019}}</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Radio-televizija Srbije]]'' |url=http://www.rts.rs/page/rts/sr/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3/eurosong2008/story/49/vesti/692/velike-zvezde-u-beogradskoj-areni.html|title=Velike zvezde u „Beogradskoj areni“|accessdate=22. 5. 2019}}</ref> Tokom [[Pesma Evrovizije 2003.|Pesme Evrovizije 2003.]] godine se uživo u program uključio [[Elton Džon]] pozdravivši takmičare i gledaoce, dok je [[Pesma Evrovizije 2013.|2013]]. to [[Aviči]] uradio iz publike u dvorani, kao jedan od autora himne tog izdanja festivala.<ref name="Riga2003">{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/story/the-end-of-a-decade-riga-2003|title=The end of a decade: Riga 2003 |accessdate=28. 3. 2020}}</ref><ref>{{cite web|publisher=wiwibloggs.com|url=https://wiwibloggs.com/2018/04/20/memoriam-eurovision-stars-remember-avicii/221518/|title=In memoriam: Eurovision and Melodifestivalen stars remember Avicii|accessdate=23. 5. 2019}}</ref> Na evrovizijskoj sceni su nastupali i svetski priznati [[Hor bečkih dečaka]] ([[Pesma Evrovizije 1967.|1967]]. i [[Pesma Evrovizije 2015.|2015]]), Praški teatar svetlećih crteža ([[Pesma Evrovizije 1984.|1984]]), Vatra Anadolije ([[Pesma Evrovizije 2004.|2004]]), [[Ansambl narodnih igara i pesama Kolo|Ansambl Kolo]] ([[Pesma Evrovizije 2008.|2008]]), Cirkus de Solej ([[Pesma Evrovizije 2009.|2009]]), Ansambl [[Crvena armija|Crvene armije]] Aleksandrov ([[Pesma Evrovizije 2009.|2009]]), kao i mnogi poznati orkestri, ansambli, pa i cirkuski [[klovn]]ovi i [[Magija (iluzija)|iluzionisti]].<ref name="ESC+_Interval_acts"/><ref name="HuffPost_Interval_acts"/> Tokom finala [[Pesma Evrovizije 2010.|2010.]] godine je nastup elektropop dua ''-{Madcon}-'' pratio i istovremeni [[fleš mob]] u nekoliko desetina evropskih gradova.<ref name="HuffPost_Interval_acts"/> {{multiple image | align = left | footer = [[Madona]] i [[Novak Đoković]] su bili specijalni gosti Pesme Evrovizije | width1 = 147 | image1 = Madonna Rebel Heart Tour 2015 - Stockholm (23051472299) (cropped 2).jpg | width2 = 127 | image2 = Novak Djokovic Hopman Cup 2011 (cropped).jpg }} [[Pesma Evrovizije 1999.]] u [[Jerusalim]]u je završena tako što su voditelji i takmičari otpevali ''“Hallelujah”'', pobedničku pesmu iz [[Pesma Evrovizije 1979.|1979]]. godine, posvetivši je žrtvama [[Rat na Kosovu i Metohiji|rata na Kosovu i Metohiji]] i [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanja SR Jugoslavije]] koje je bilo u toku.{{sfn|O'Connor|2005|pp=}} Deo revijalnog programa [[Pesma Evrovizije 2016.|2016]]. godine je bio i performans „Sivi ljudi” posvećen [[Evropska migrantska kriza|evropskoj migrantskoj krizi]].<ref name="Vreme">{{cite web|publisher=''[[Vreme (nedeljnik)]]''|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1395871|title=Geopolitika pesme|accessdate=22. 5. 2019|archive-date=2021-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613082438/https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1395871}}</ref> Uspešni sportisti su, takođe, bili specijalni gosti Pesme Evrovizije, kao što su bokseri [[Vitalij Kličko|Vitalij]] i [[Vladimir Kličko]] ([[Pesma Evrovizije 2005.|2005]]), teniser [[Novak Đoković]] i košarkaš [[Vlade Divac]] ([[Pesma Evrovizije 2008.|2008]]), koji su otvorili glasanje publike. Tokom misija u [[Međunarodna svemirska stanica|Međunarodnoj svemirskoj stanici]] su se [[Pesma Evrovizije 2003.|2003]]. godine javili astronauti [[Jurij Malenčenko]] i [[Ed Lu]], dok su [[Pesma Evrovizije 2009.|2009]]. uključenjem iz svemira početak glasanja proglasili [[Genadij Padalka]] i [[Koiči Vakata]].<ref name="Riga2003"/> Grad domaćin je bio promovisan kroz emitovane video spotove u kojima su se pojavljivali teniserka [[Ana Ivanović]] ([[Pesma Evrovizije 2008.|2008]]), fudbaler [[Zlatan Ibrahimović]] ([[Pesma Evrovizije 2013.|2013]]) i glumica i bivša mis Izraela [[Gal Gadot]] ([[Pesma Evrovizije 2019.|2019]]).<ref>{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/story/second-semi-final-the-qualifiers|title=Second Semi-Final: The Qualifiers|accessdate=25. 5. 2019}}</ref><ref>{{cite web|publisher=''-{The Jerusalem Post}-'' |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Gal-Gadot-promotes-Tel-Aviv-during-Eurovision-broadcast-590096|title=Gal Gadot promotes Tel Aviv during Eurovision broadcast |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> Počevši od [[Pesma Evrovizije 2013.|2013]]. godine, uspostavljena je tradicija da se finalno veče otvara „paradom nacija” ili „paradom zastava”, nalik na [[Olimpijska svečanost|ceremoniju otvaranja]] [[Olimpijske igre|Olimpijskih igara]], uz prateću tradicionalnu ili popularnu muziku zemlje domaćina.<ref>{{cite web|publisher=''[[Bi-Bi-Si]]'' |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-22442276|title=Eurovision Song Contest 2013: Reporter's log|accessdate=22. 5. 2019}}</ref> Parada nacija je [[Pesma Evrovizije 2016.|2016]]. je bila posvećena švedskoj modi, tako da su takmičari i zemlje bile predstavljene uporedo uz modnu reviju i švedski [[progresivni haus]] kao muzičku pratnju.<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/flaggparad-eurovision-song-contest-2016-fashion-bea-szenfeld-svensk-housemusik-avicii|title=Så blir öppningsnumret i finalen av Eurovision 2016 – en hyllning till svensk design och dansmusik|last=Albinsson|first=Mathilde|date=13. 5. 2016|publisher=Sveriges Television|language=sv-SE|work=svt.se|accessdate=25. 5. 2016|archive-date=14. 05. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004043/http://www.svt.se/melodifestivalen/flaggparad-eurovision-song-contest-2016-fashion-bea-szenfeld-svensk-housemusik-avicii|url-status=dead}}</ref> == Praćenje i nagrade == Osim zvaničnog mrežnog mesta -{eurovision.tv}-, dešavanja vezana za Pesmu Evrovizije prati veliki broj sajtova obožavalaca aktivnih tokom čitave godine, među kojima su najpoznatiji portali -{''ESC Today''}- i -{''Wiwibloggs''}-. Pesmu Evrovizije prati i nekoliko najpoznatijih [[kladionica]] na [[Internet]]u. Zvanični klub obožavatelja, OGAE (-{''Organisation générale des Amateurs de l'Eurovision''}-, „Opšte udruženje evrovizijskih amatera"), je osnovan [[1984]]. i ima podružnice u brojnim evropskim državama i širom sveta. Manji broj karata za Pesmu Evrovizije za „OGAE blok” se svake godine odvaja i distribuira po nižim cenama preko nacionalnih klubova. Klub organizuje i nekoliko godišnjih internih takmičenja, među kojima i ''OGAE Druga šansa'', u kojem podružnice šalju po jednu pesmu sa nacionalnog finala koja nije izabrana za evrovizijskog predstavnika. Pred svaku Pesmu Evrovizije, nacionalne podružnice OGAE glasaju za svoje favorite, a -{''ESC Today''}- organizuje anketu -{''BigPoll''}-, u kojoj posetioci nastoje da prognoziraju ishod predstojećeg takmičenja. U anketi -{''BigPoll''}- je [[2009]]. učestvovalo 150.000 posetilaca, koji su uspešno pogodili pobednika, te četiri od prvih pet, i devet od prvih deset pesama, dok je u polufinalnoj anketi bilo 114.000 prognoza, koje su uspešno pogodile 19 od 20 pesama koje su se plasirale u finale. Počevši od [[2002]], tokom [[#evrovizijska sedmica|evrovizijske sedmice]], dodeljuju se nagrade „Marsel Bezenson”, u tri kategorije: nagrada okupljenih novinara, nagrada za najbolju kompoziciju po izboru kompozitora pesama-učesnica, i nagrada za najbolji nastup po izboru prethodnih pobednika. Nakon završenog takmičenja, svoje nagrade u brojnim kategorijama dodeljuju -{''ESC Today''}- i -{''ESC Radio''}-, mrežni radio koji tokom čitave godine emituje evrovizijske pesme. Među godišnjim evrovizijskim ritualima je i nagrada „Barbara Deks”, nazvana po predstavnici Belgije 1993, koja se svake godine od 1997. po izboru posetilaca mrežnog mesta -{''Eurovision House''}- dodeljuje posle takmičenja najgore obučenom učesniku.<ref>[http://www.eurovisionhouse.nl/bdaward.php -{The Barbara Dex Award}-.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507232212/http://www.eurovisionhouse.nl/bdaward.php |date=2016-05-07 }} (Nagrada Barabara Deks)., Pristupljeno 19. 5. 2009.</ref> == Zelena soba == Zelena soba ili ''„grin rum”'' („greenroom” na engleskom) je mesto u ili pored arene, ili iza pozornice gde se izvođači odmaraju posle nastupa. Dobila je naziv po tome što su, u prošlosti, ova mesta za odmaranje obično bila zelene boje. Danas, zelene sobe nisu nužno zelene boje, ali je ime ostalo.<ref>The American Heritage Dictionary of the English Language, William Morris editor, 1971</ref><ref>Brewer's Dictionary of Phrase & Fable, Millennium Edition, revised by Adrian Room, 1999</ref> Tradicionalno, ona se nalazila iza pozornice, a od 2012, pronalaženi su razni načini da se ona uklopi u arenu. 2021. godine, grin rum je zauzeo mesto celog poda arene gde je originalno trebala da stoji publika, plan koji je napušten zbog [[Pandemija kovida 19 u Evropi|pandemije]].<ref>{{Cite web|url=https://wiwibloggs.com/2021/02/11/eurovision-2021-stage-design-revamped-green-room-to-replace-standing-audience-space/261665/|title=Back to the drawing board: Eurovision 2021 green room to replace standing audience space|website=Wiwibloggs.com|first=Robyn|last=Gallagher|language=en|access-date=4 December 2021}}</ref> == Slika u javnosti i kritike == Pesma Evrovizije ostaje jedan od najgledanijih televizijskih događaja u celoj Evropi, sa univerzalnom privlačnošću, čije se gledalište ne uklapa u jednostavne sociološke kategorije. [[Pesma Evrovizije 2021.|2021]]. godine, Pesma Evrovizije je imala udeo u gledanosti od 40,5% među svim starosnim grupama, a najveći uspeh je ostvarila u grupi 15-24 godine, gde je udeo u gledanosti bio 52,8%.<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/eurovision-2021-reports-183-million-viewers-9580517/|title=Eurovision 2021 Reports 183 Million Viewers, Solid Gains Online|website=Billboard|language=en|first=Lars|last=Brandle|date=1 June 2021|access-date=4 December 2021}}</ref> Merenjima u 2015. i 2016. godine je pokazano da je u svetu Pesma Evrovizije bila gledaniji program od [[Superboul]]a (uključujući i tradicionalni šou na poluvremenu sa muzičkim zvezdama) i [[Oskar|dodele Oskara]].<ref>{{cite web|publisher=''[[Njujork tajms]]'' |url=https://www.nytimes.com/2016/05/09/arts/music/eurovision-song-contest-2016-a-viewers-guide.html|title=Eurovision Song Contest 2016: A Viewer’s Guide|accessdate=23. 5. 2019}}</ref><ref>{{cite web|publisher=hollywoodreporter.com |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-worldwide-tv-audience-867554|title=Oscars: How Many People Watch the Ceremony Worldwide?|accessdate=23. 5. 2019}}</ref> Prenos [[Pesma Evrovizije 2008.|Pesme Evrovizije 2008.]] bio je u Srbiji najgledaniji televizijski program u istoriji merenja gledanosti.<ref>[http://www.rts.rs/page/rts/ci/eurosong2008/story/48/%D0%92%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/703/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%B0+%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82+%E2%80%9C%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B5+%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%98%D0%B5+2008%E2%80%9D+%D1%83+%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B8.html Rekordna gledanost ”Pesme Evrovizije 2008” u Srbiji.]{{Mrtva veza|date=09. 2018. | bot = InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Radio-televizija Srbije, 25. maj 2008, Pristupljeno 21. 5. 2009.</ref> [[Datoteka:Lordi performing at the ESC 2007.jpg|mini|[[Lordi]], pobednici Pesme Evrovizije 2006, nastupaju na Evroviziji 2007.]] Pesmom Evrovizije tradicionalno dominiraju lagano orkestrirane pop pesme, jednostavnih, pevljivih refrena, poznatih kao [[šlager]], zbog čega se često naziva festivalom lakih nota. [[Poziciono glasanje|Pozicioni sistem glasanja]] po državama i ograničenje trajanja pesama na tri minuta znače da se pesme nastoje dopasti gledaocima svih ukusa (opisivano kao „večita žurka pop muzike sredinom puta, kombinovane sa ekstremnim političkim glasanjem”), istovremeno pokušavajući kakvim trikom privući pažnju na sebe među mnoštvom drugih takmičara. Samo [[2004]]. godine, na sceni su viđeni srpski opanci, kožni korseti, štule, [[koturaljke]], anđeoska krila, gimnastičar u potkošulji, dodole (prizivačice kiše), te grupa koja se njihala u ritmu koitusa i niz sličnih, eksplicitnih aranžmana. Samo među pesmama pobednicama bili su i naslovi -{''Diggi-loo, diggi-ley''}-, -{''Boom-bang-a-bang''}-, -{''Ding-a-dong''}-, -{''La-la-la''}-; od uvođenja slobode izbora jezika, mnogi pevaju na, kako je pisao Si-Bi-Si, „evrovizijskom indijskom engleskom, neopterećenom stvarima poput sintakse, logike ili razumljivosti”.<ref name="cbc" /> Pesma Evrovizije je zbog ovih atributa, „narodnih nošnji, banalnih tekstova, već svarene muzike, izanđalih voditelja sa još izanđalijim šalama, sve naglašenijim trešenjem zadnjice i opštom preteranošću”<ref name="cbc" /> nazivana „godišnjom ekstravagancom [[kič]]a”,<ref name="wpost" /> „najšundastijim godišnjim televizijskim događajem”,<ref name="smh">[http://www.smh.com.au/articles/2004/05/16/1084646073107.html -{Bubble rapt}-]. Sidnej morning herald, 17. maj 2004, Pristupljeno 13. 3. 2008.</ref> „takmičenjem koje je dobar ukus zaboravio” koje „obožavaju ljubitelji kamp zabave svugde”,<ref name="wpost">[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/20/AR2006052000772.html?nav=hcmodule -{Finns 'Turn the Amps Up,' Win Eurovision}-]. Džil Loles (-{''Jill Lawless''}-), Asošijejted pres, u „Vašington postu”, 20. maj 2006, Pristupljeno 13. 3. 2008.</ref> „spektaklom koji je toliko loš da je dobar”,<ref name="cbc">[https://web.archive.org/web/20060629203318/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_jorgensen/20060623.html -{A spectacle so bad it's good.}-] Džesika Grant Jorgensen, Si-Bi-Si njuz, 23. jun 2006, Pristupljeno 13. 3. 2008.</ref> ili, rečima ministra kulture Francuske iz [[1982]]. kada se ova zemlja na godinu dana povukla sa takmičenja, „spomenikom besmislu”.<ref>[http://www.keithm.utvinternet.com/Nicole.htm -{Germany 1982 — "Ein Bisschen Frieden".}-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060510192312/http://www.keithm.utvinternet.com/Nicole.htm |date=2006-05-10 }} -{All kinds of everything}-., Pristupljeno 14. 3. 2008.</ref>[[Datoteka:Sergey Stepanov - Epic Sax Guy - May 28, 2010.jpg|mini|180p|''Epic Sax Guy'', član grupe ''-{[[Sanstrouk Projekt|SunStroke Project]]}-'' koja je predstavljala Moldaviju 2010. i 2017. godine]] Pesma Evrovizije se u nekim zemljama, posebno [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], vidi manje kao nadmetanje pesama nego kao prilika za smehom ispunjeno veče. Među komentarima takmičenja „koje volimo da mrzimo”<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/746639.stm -{Eurovision: Is it time to switch the contest off?}-] (Evrovizija: Da li je vreme da isključimo takmičenje?) Bi-Bi-Si, 19. maj 200., Pristupljeno 14. 3. 2008.</ref> (rečima Bi-Bi-Sija) britanskog komentatora [[Teri Vogan|Terija Vogana]] bili su i „to je jedna ista pesma koju Francuzi pevaju otkako su okačili veš po [[Mažino linija|Mažino liniji]]”, „mora da nosiš tu košulju zato što si izgubio opkladu!”, ili pak „holandski glasači su tradicionalno ludi kao kofa žaba”. Danska je zvanično protestovala nakon što je Vogan tokom prenosa Pesme Evrovizije 2001. celo veče nazivao voditelje „Doktor Smrt i Vila Mlečnozuba”.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6647905.stm -{In the commentary box with Sir Terry.}-] (U komentatorskoj kabini sa serom Terijem.) Bi-Bi-Si, 12. maj 2007, Pristupljeno 14. 3. 2008.</ref> U Grčkoj su brojne organizacije pokušavale da spreče grupu da učestvuje. Niki Konstantinou, predsednik Unije vlasnika restorana i barova Grčke, je javno zatražila od naroda Finske i Grčke da ne dozvoli grupi [[Lordi]] učešće u takmičenju, tvrdeći da je grupa [[satanizam|satanistička]]. Još tri organizacije u Grčkoj su pokrenule zakonske akcije protiv grupe.<ref>http://www.paskedi.gr/UserPages/NewsLetterPreview.aspx?ID=58 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110020036/http://www.paskedi.gr/UserPages/NewsLetterPreview.aspx?ID=58 |date=2007-01-10 }} 'NO ENTRANCE' TO THE FINNISH MUSIC GROUP!!.], Pristupljeno 11. 4. 2013.</ref> Sam [[Mr. Lordi]] je odgovorio na optužbe i čvrsto porekao satanizam. Izjavio je da satanističke grupe ne bi napisale pesme kao što su ''-{„[[Hard Rock Hallelujah]]”}-'' ili ''-{„[[Devil Is A Loser]]”}-''.<ref>[http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1760551,00.html Finland sends in the heavy metal mob for its Eurovision challenge.] The Guardian.</ref> U Kipru, pravoslavne hrišćanske grupe su pokušale da spreče svoj javni servis da pošalje pesmu ''„El Diablo”'' (Đavo) na Pesmu Evrovizije 2021. godine, tvrdeći da je satanistička, i tražili slanje pesme koja „promoviše kiparsku istoriju, tradiciju i kulturu”. Protestanti su nosili znakove sa natpisima „protestujemo mirno, ne El Dijablu”, „odrekni se đavola, vrati se Hristu” i „Hrist spašava, El Diablo ubija". Pesma je ipak poslata na izbor.<ref name="politika">{{cite web |last1= |first1= |title=Eurovision 2021: Cyprus protesters demand withdrawal of 'Satanic' song El Diablo |url=https://news.sky.com/story/christians-protest-in-cyprus-over-satanic-eurovision-song-12237734|publisher=news.sky.com |access-date=4 December 2021 |date=6 March 2021}}</ref> Deo nastupa u kojem Sergej Stjepanov svira [[saksofon]] u pesmi ''Run Away'' sa kojom je grupa [[Sanstrouk Projekt]] predstavljala [[Moldavija na izboru za Pesmu Evrovizije|Moldaviju]] na [[Pesma Evrovizije 2010.|Pesmi Evrovizije 2010]], postao je [[Internet mem|internet fenomen]] širom sveta, a snimljena je i desetočasovna i mnoge druge verzije i parodije, pod nazivom ''-{Epic Sax Guy}-'', koje su na [[Jutjub]]u pregledani više desetina miliona puta.<ref>{{cite web|publisher=''[[Evropska radiodifuzna unija]]'' |url=https://eurovision.tv/participant/sunstroke-project|title=Sunstroke Project|accessdate=30. 5. 2019}}</ref><ref>{{cite web|publisher=knowyourmeme.com |url=https://knowyourmeme.com/memes/epic-sax-guy|title=Epic Sax Guy|accessdate=30. 5. 2019}}</ref> [[Amfilohije Radović]], mitropolit [[Mitropolija crnogorsko-primorska|crnogorsko-primorski]] Srpske pravoslavne crkve je doveo u vezu [[poplave na Balkanu 2014.]] sa pobedom [[drag kvin]] [[Končita Vurst|Končite Vurst]] na Pesmi Evrovizije nekoliko nedelja ranije, objasnivši „da nas Bog iskušava kako bismo se vratili na pravi put”.<ref>{{cite web|publisher=''[[Blic (novine)|Blic]]'' |url=https://www.blic.rs/vesti/drustvo/amfilohije-poplave-su-opomena-zbog-koncite-vurst-to-je-dokaz-da-nas-bog-jos-voli/n63kx1q|title=Amfilohije: Poplave su opomena zbog Končite Vurst, to je "dokaz da nas Bog još voli"|accessdate=23 May 2019}}</ref> Pesma Evrovizije je bila tema skečeva u televizijskim serijama „[[Leteći cirkus Montija Pajtona]]” i „[[Beni Hil|Beni Hil Šou]]”, kao i izraelskog filma „[[Kapkejkovi (film)|Kapkejkovi]]” i filma „[[Pesma Evrovizije: Priča vatrene sage]]” za koji je scenario pisao i igrao glavnu ulogu [[Vil Ferel]].<ref>{{cite web |last1=Majendie |first1=Paul |title=Fringe show celebrates Eurovision kitsch |url=https://uk.reuters.com/article/stage-arts-edinburgh-eurovision-dc/edinburgh-fringe-show-celebrates-eurovision-kitsch-idUKL1142844820070811 |work=[[Reuters]] |access-date=15.3.2021 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731024030/https://uk.reuters.com/article/stage-arts-edinburgh-eurovision-dc/edinburgh-fringe-show-celebrates-eurovision-kitsch-idUKL1142844820070811 }}</ref><ref>{{cite web |title=The Benny Hill Show: Show 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt0521472/ |publisher=[[IMDb]] |access-date=15.3.2021}}</ref><ref>{{cite web |title=comedyfestival.com.au |url=https://www.comedyfestival.com.au/2020/shows/eurowision |website=Melbourne International Comedy Festival: Eurowision |access-date=15.3.2021 |archive-date=06. 03. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306071538/https://www.comedyfestival.com.au/2020/shows/eurowision |url-status=dead }}</ref> === Susedsko i glasanje dijaspore === {{detaljnije|Glasanje na izboru za Pesmu Evrovizije#Glasanje u blokovima|natpis1=Blokovsko glasanje na Pesmi Evrovizije}} Analize rezultata glasanja ukazuju i na „prijateljsko” glasanje, u kojem veliki broj poena razmenjuju susedne i politički bliske zemlje.<ref>{{cite web|last=Fenn|first=Daniel|last2=Suleman|first2=Omer|last3=Efstathiou|first3=Janet|author4=Neil F. Johnson, Oxford University |date=22. 5. 2006 | url = http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/0505/0505071v1.pdf | title = Connections, cliques and compatibility between countries in the Eurovision Song Contest | publisher = arxiv.org | accessdate=2. 5. 2007| format = PDF}}</ref> [[Grčka]] i [[Kipar]] iz decenije u deceniju razmenjuju maksimalnih 12 poena. Izuzetno su jaki i baltički/[[savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|nekadašnji sovjetski]], [[skandinavija|skandinavski]] i [[balkansko poluostrvo|balkanski]] glasački blokovi. Od uvođenja [[teleglasanje|teleglasanja]], na glasanje utiče i [[Demografija|demografski]] faktor, pošto [[emigrant]]i masovno glasaju za svoje etničke matice. Ova pojava je najprimetnija kod izvođača iz zemalja sa velikom emigracijom, na primer [[Turska|Turske]] i Grčke, ili etnički mešovitih regiona poput Balkana, tako da rezultati teleglasanja mogu podsećati na podatke iz etničkog popisa. Primera radi, [[2005]]. godine, glasanje u finalu otvorila je Austrija ovako: 6 poena—Rumunija, 7 poena—Turska, 8 poena—Hrvatska, 10 poena—Bosna i Hercegovina, 12 poena—Srbija i Crna Gora. Pobornici Evrovizije pojavu blokovskog glasanja objašnjavaju time da je prirodno da publika na geografski i kulturno bliskim prostorima, često na tržištu istih medija i muzičkih kuća, ima sličan muzički ukus, te i da lakše prepoznaju izvođače iz bliskih zemalja.<ref name="Mantzaris et al 2018">{{Cite journal | doi=10.1007/s42001-018-0020-2|title = Preference and neglect amongst countries in the Eurovision Song Contest| journal=Journal of Computational Social Science| volume=1| issue=2|year = 2018|last = Mantzaris|first = Alexander V.| last2=Rein| first2=Samuel R.| last3=Hopkins| first3=Alexander D.| pages = 377–390|issn=2432-2725}}</ref> == LGBT+ vidljivost == {{Main|LGBT+ vidljivost na izboru za Pesmu Evrovizije}} [[File:Dana International performing at the Miss Israel 1998.jpg|thumb|upright|alt=Photograph of Dana International during a performance|[[Dana Internašonal]], prva [[Transrodnost|trans]] učesnica takmičenja i pobednica Pesme Evrovizije {{Escyr|1998}}]] Izbor za Pesmu Evrovizije već decenijama ima svoje fanove u [[LGBT zajednica|LGBT+ zajednici]], a organizatori su se aktivno trudili još od 90-ih da te fanove uključe u takmičenje.<ref>{{cite web |title=How Eurovision became a gay-friendly contest |url=https://www.france24.com/en/20150522-eurovision-gay-friendly-song-contest-lgbt-conchita-wurst |publisher=[[France 24]] |access-date=7 July 2020 |language=en |date=22 May 2015}}</ref> Do danas, Pesma Evrovizije i dalje izaziva negodovanje među konzervativnim strujama koje uglavnom deluju na istoku Evrope.<ref>{{cite web |title=Transvestite Sisters stir Eurovision storm |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/monitoring/media_reports/1855726.stm |website=bbc.co.uk |publisher=[[BBC News]] |access-date=28 February 2021 |date=5 March 2002}}</ref><ref>{{cite web |last1=Banks |first1=Martin |title=Transvestite Eurosong win sparks Slovenia accession doubts |url=https://www.politico.eu/article/transvestite-eurosong-win-sparks-slovenia-accession-doubts/ |website=politico.eu |publisher=[[Politico]] |access-date=28 February 2021 |date=6 March 2002}}</ref><ref>{{cite web |last1=Morgan |first1=Joe |title=Turkey cancels Eurovision Song Contest over lesbian kiss |url=https://www.gaystarnews.com/article/turkey-cancels-eurovision-song-contest-over-lesbian-kiss160513/ |publisher=[[Gay Star News]] |access-date=7 July 2020 |date=16 May 2013 |archive-date=28. 05. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528122038/https://www.gaystarnews.com/article/turkey-cancels-eurovision-song-contest-over-lesbian-kiss160513/ |url-status= }}</ref><ref>{{cite web |last1=Walker |first1=Shaun |last2=Garamvolgyi |first2=Flora |title=Hungary pulls out of Eurovision amid rise in anti-LGBTQ+ rhetoric |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/nov/27/hungary-pulls-out-of-eurovision-amid-rise-in-anti-lgbt-rhetoric |work=[[The Guardian]]|access-date=16 July 2020 |date=27 November 2019}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kozlov |first1=Vladimir |title=Hungary Exits 2020 Eurovision Over Contest's LGBT-Friendly Policies: Report |url=https://www.billboard.com/articles/news/8545072/hungary-exits-2020-eurovision-song-contest-over-lgbt-friendly-policies-report |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=16 July 2020 |date=29 November 2019}}</ref> == Kritike i kontroverze == Pravila Evropske radiodifuzne unije pokušavaju da sačuvaju apolitični karakter manifestacije, ali je Pesma Evrovizije od svojih ranih faza predstavljala potencijalnu platformu za iskazivanje geopolitičkih stavova.<ref name="Irish_Times">{{cite web|publisher=''-{Irish Times}-''|url=https://www.irishtimes.com/culture/music/eurovision-s-political-scandals-from-franco-to-syrian-flags-1.3037553|title=Eurovision's political scandals – From Franco to Syrian flags |accessdate=25. 5. 2019}}</ref><ref name="telegraf">{{cite web|publisher=[[Telegraf.rs]] |url=https://www.telegraf.rs/jetset/208628-top-15-najveci-evrovizijski-skandali-video|title=TOP 15: Najveći evrovizijski skandali |accessdate=25. 5. 2019}}</ref><ref name="Talas">{{cite web|publisher=Talas|url=https://talas.rs/2019/03/04/politicki-skandali-na-evroviziji/|title=Najveći politički skandali na Evroviziji|accessdate=26. 5. 2019|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526223008/https://talas.rs/2019/03/04/politicki-skandali-na-evroviziji/|url-status=dead}}</ref> Među najpoznatijim kontroverzama su svedočenja novinara o uticaju španskog diktatora [[Fransisko Franko|Fransiska Franka]] na glasanje na [[Pesma Evrovizije 1968.|Pesmi Evrovizije 1968.]] kako bi doneo pobedu Španiji, nakon čega je [[Masijel]] odnela pobedu za jedan poen iznad favorizovanog britanskog predstavnika [[Klif Ričard|Klifa Ričarda]] čija je pesma “''-{Congratulations}-''” kasnije postala poznata širom sveta.<ref name="Irish_Times"/><ref name="telegraf"/> [[Datoteka:Toto Cutugno.jpg|levo|mini|200p|[[Toto Kutunjo]] iz [[Italija na izboru za Pesmu Evrovizije|Italije]] je [[Pesma Evrovizije 1990.|1990.]] pobedio s pesmom “''-{[[Insieme: 1992]]}-''” posvećenoj formiranju [[Evropska unija|Evropske unije]]]] Pesma “''-{E Depois do Adeus}-''” Paula de Karvalja koja je predstavljala Portugaliju [[Pesma Evrovizije 1974.|1974.]] godine je dvadeset dana nakon takmičenja iskorišćena kao skrivena poruka na radiju upućena armiji za otpočinjanje [[Karanfilska revolucija|Karanfilske revolucije]] kojim je svrgnut diktator [[Marselo Kaitano]]<ref name="Irish_Times"/><ref name="telegraf"/> Grčka se povukla s takmičenja [[Pesma Evrovizije 1975.|1975.]] godine zbog debija Turske koja je izvršila [[Turska invazija Kipra|invaziju na Kipar]] godinu dana ranije.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/1975-stokholm/|title= 1975. Stokholm |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> Naredne godine se Grčka vratila s pesmom “''-{Panagia Mou, Panagia Mou}-''” koja je kritikovala tursku spoljnu politiku, zbog čega se Turska povukla s Pesme Evrovizije.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/1976-hag/|title= 1976. Hag |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> Na [[Pesma Evrovizije 1990.|Pesmi Evrovizije 1990.]] je predstavljen veliki broj pesama inspirisanih padom [[Gvozdena zavesa|Gvozdene zavese]] i [[Berlinski zid|Berlinskog zida]] i najavljenom [[Ugovor o Evropskoj uniji|Ugovoru o Evropskoj uniji]], sa naslovima poput ''Zajedno:1992'', ''Negde u Evropi'', ''Nema više zidova'', ''Živeti slobodno'' ili ''Brandenburška kapija''.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/1990-zagreb/|title= 1990. Zagreb |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> [[Narandžasta revolucija]] u Ukrajini se desila 2004. godine nakon pobede te zemlje na Pesmi Evrovizija, pa je organizacija [[Pesma Evrovizije 2005.|narednog izdanja]] shvaćena u političkom vrhu kao prilika da se Ukrajina pokaže u najboljem svetu. Pesma ''[[Razom nas bahato]]'', himna revolucije, izabrana je za predstavnika te zemlje; po zahtevu EUR, iz teksta su uklonjene neposredne ode predsedniku Juščenku, a izvođenje prerađene „himne svih boraca za slobodu” pratili su vokali koji su pred kraj pokidali lance i okove.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/2005-kijev/|title= 2005. Kijev |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> Gruzija je prvobitno najavila povlačenje s [[Pesma Evrovizije 2009.]] godine u [[Moskva|Moskvi]] zbog umešanosti Rusije u [[Rat u Gruziji (2008)|rat u Gruziji]], ali je ipak potvrdila učešće nakon pobede na [[Dečja pesma Evrovizije 2008.|Dečjoj pesmi Evrovizije 2008.]] uz maksimalnih 12 poena od Rusije.<ref name="ESC2009">{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/2009-moskva/|title= 2009. Moskva|accessdate=25. 5. 2019}}</ref> Za predstavnika Gruzije je izabrana grupa “''-{Stephane & 3G}-''” s pesmom “''-{We Don't Wanna Put In}-''” koja je predstavljala igru reči koja je mogla da bude protumačena i kao politička poruka protiv tadašnjeg premijera Rusije [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]]. Referentna grupa ERU je uputila predlog gruzijskom emiteru da promeni pesmu ili, barem, reči, što je Gruzija odbila optužujući Rusiju da vrši pritisak, što je rezultiralo zvaničnim povlačenjem Gruzije s takmičenja te godine.<ref name="Irish_Times"/><ref name="ESC2009"/> [[Datoteka:Salvador Sobral und Luisa Sobral 2017-05-09 (cropped) 01.png|mini|200p|[[Salvador Sobral]], pobednik [[Pesma Evrovizije 2017.|2017.]] godine, je majicom skrenuo pažnju na tekuću [[Evropska migrantska kriza|evropsku migrantsku krizu]] i tretman prema izbeglicama]] Jermenija je [[Pesma Evrovizije 2015.|Pesmu Evrovizije 2015.]] iskoristila kao priliku da obeleži sto godina od [[Genocid nad Jermenima|genocida nad Jermenima]] na području [[Osmansko carstvo|Osmanskog carstva]]. Sastavljena je grupa od [[Jermenska dijaspora|jermenske dijaspore]] sa svih kontinenata i predstavljena pesma “''-{Don't deny}-''” („Nemoj da negiraš”), čiji je naslov mogao da se protumači kao direktna poruka državama koje odbijaju da priznaju karakter masovnih ubistava kao [[genocid]], zbog čega je morao da bude promenjen naziv pesme.<ref name="Talas" /><ref name="021.rs">{{cite web|publisher=021.rs |url=https://www.021.rs/story/Info/Region-i-svet/162655/Politicke-borbe-preko-Evrovizije.html|title=Političke borbe preko Evrovizije|accessdate=26. 5. 2019}}</ref> Na konferenciji za medije [[Pesma Evrovizije 2017.|2017.]] nakon prvog polufinala je predstavnik Portugalije i kasniji pobednik takmičenja, [[Salvador Sobral]], skrenuo pažnju na [[Evropska migrantska kriza|evropsku migrantsku krizu]] noseći majicu s natpisom “''-{S.O.S. Refugees}-''” i kritikujući tretman prema izbeglicama u Grčkoj, Turskoj i Italiji.<ref name="SOS">{{cite web|last=Herbet|first=Emily|title=Portugal: EBU Ban Salvador Sobral from Wearing "S.O.S Refugees" Jumper|url=https://eurovoix.com/2017/05/13/portugal-ebu-salvador-sobral-refugees/|website=Eurovoix.com|publisher=Eurovoix|accessdate=27. 5. 2019}}</ref> ERU je izdao saopštenjem kojim je rekao da je Sobral iskoristio takmičenje da bi poslao političku poruku i da bi mogao da bude suspendovan ukoliko bi ponovo nosio istu majicu tokom festivala.<ref name="SOS"/> Nekoliko bivših predstavnika Belorusije je tokom 2020. i 2021. godine javno podržalo [[Protesti u Belorusiji 2020—2021.|proteste]] protiv autoritarne vladavine [[Aleksandar Lukašenko|Aleksandra Lukašenka]], optužilo javni servis za cenzuru, pa i podržalo zabranu učešća toj zemlji na Pesmi Evrovizije.<ref name="Belarus2021">{{cite web|publisher=wiwibloggs.com|url=https://wiwibloggs.com/2021/03/11/belarus-how-growing-authoritarianism-and-repression-of-human-rights-is-impacting-the-countrys-artists/263125/|title= Belarus: How growing authoritarianism and repression of human rights is impacting the country’s artists |accessdate=15. 3. 2021}}</ref> Eugen Perlin, dugogodišnji komentator takmičenja i voditelj [[Dečja pesma Evrovizije 2018.|Dečje pesme Evrovizije 2018.]] je napustio nacionalnu televiziju kao podršku protestima.<ref name="Belarus2021" /> Za predstavnika [[Pesma Evrovizije 2021.|2021.]] je Belorusija predstavila grupu “Glasovi s mesta” čiji je dotadašnji rad ismevao, pa je izabrana pesma “''-{Ya nauchu tebya (I'll Teach You)}-''” tako protumačena zbog čega je bila predmet kritika u beloruskoj javnosti.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/2021/03/09/belorusija-2021-drzavna-televizija-na-evroviziju-salje-politicki-podobnog-predstavnika/|title= Belorusija 2021: Državna televizija na Evroviziju šalje politički podobnog predstavnika| accessdate=15. 3. 2021}}</ref> Evropska radiodifuzna unija je zahtevala promenu pesme zbog dovođenja u pitanje nepolitičke prirode i reputacije takmičenja.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/2021/03/11/belorusija-2021-moguca-je-diskvalifikacija/|title= Belorusija 2021: Moguća je diskvalifikacija |accessdate=15. 3. 2021}}</ref> === Izrael i arapske zemlje === [[Izraelsko-arapski sukob]] i proistekla politička situacija su u velikoj meri uticali na učešće mnogih zemalja na Pesmi Evrovizije. Prvi nastup Izraela [[Pesma Evrovizije 1973.|1973]]. godine je bio pod posebnim merama opreza pošto se dogodio godinu dana nakon [[Minhenski masakr|masakra]] izraelskih sportista na [[Letnje olimpijske igre 1972.|Olimpijskim igrama]] u [[Minhen]]u od strane [[Palestina|palestinskih]] terorista iz organizacije „[[Crni septembar]]“.<ref name="telegraf"/> Većina arapskih zemalja [[Severna Afrika|severne Afrike]] i [[Bliski istok|bliskog istoka]] su takođe članice ERU i imaju pravo nastupa na Evroviziji. Tokom prenosa festivala [[Pesma Evrovizije 1978.|1978.]] godine [[jordan]]ska televizija je za vreme nastupa [[Izar Koen|Izara Koena]] ubacila intermeco, a prenos je prekinut istog momenta kada je Izrael proglašen za pobednika.<ref>-{[http://www.esctoday.com/annual/1978/participants.php "Eurovision Song Contest 1978".] esctoday.com. 2005.}-, Pristupljeno 27. 1. 2012.</ref> Iako je izabrala predstavnika za [[pesma Evrovizije 1978.|Pesmu Evrovizije 1979.]] godine, Turska se povukla sa takmičenja u Jerusalimu zbog pritiska arapskih zemalja.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/1979-jerusalim/|title= 1979. Jerusalim |accessdate=27. 5. 2019}}</ref> Jedina arapska država koja je nastupila na ovom festivalu bio je [[Maroko]] koji je nastupio [[Pesma Evrovizije 1980.|1980]] kada je Izrael odustao od učešća. [[Liban]] je najavio učešće [[Pesma Evrovizije 2005.|2005]]. u [[Kijev]]u i čak je bila izabrana i pesma, ali pošto zakoni te arapske zemlje zabranjuju bilo kakvo emitovanje izraelskih sadržaja, predstavnici državne televizije Libana su tražili od ERU-a dozvolu da tokom nastupa [[Širi Majmon]] puštaju reklame što je ERU odbila.<ref>-{[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4362373.stm "Lebanon withdraws from Eurovision".] BBC News. 18 March 2005.}-, Pristupljeno 27. 1. 2012.</ref> [[Datoteka:Calls for boycott Eurovision Song Contest 2019.jpg|mini|250p|levo|Mural u [[Đirona|Đironi]] koji poziva na bojkot [[Pesma Evrovizije 2019.|Pesme Evrovizije 2019.]] godine u [[Izrael]]u sa porukom „Slobodna [[Država Palestina|Palestina]]”]] Tokom nastupa na [[Pesma Evrovizije 2000.|2000]]. godine članovi grupe „Ping Pong” koji su predstavljali Izrael su mahali zastavama Izraela i [[Sirija|Sirije]] pozivajući na mir u regionu.<ref name="Irish_Times"/><ref name="telegraf"/> Na takmičenju 2009. godine su predstavnice Izraela bile [[Ahinoam Nini|Noa]] i [[Mira Avad]], jevrejska i arapska pevačica koje su izvele pesmu ''-{„There Must Be Another Way”}-'' ''(Postoji i drugi način)'' koja je sadržala delove i na [[Hebrejski jezik|hebrejskom]] i [[Arapski jezik|arapskom jeziku]].<ref>{{cite web|publisher=diggiloo.net |url=http://www.diggiloo.net/?2009il|title=There must be another way |accessdate=27. 5. 2019}}</ref> Njih dve su pesmu opisale ne kao pesmu mira, već kao pesmu koja poziva na poštovanje humanosti drugih.<ref name="ESC2009"/> Nakon trijumfa Izraela [[Pesma Evrovizije 2018.|2018]]. godine, tokom pobedničkog govora, [[Neta Barzilaj]] je izjavila: „[[Dogodine u Jerusalimu|Sledeći put u Jerusalimu]]”, što je izazvalo brojne kontroverze.<ref name="bojkot">{{cite web |publisher=talas.rs |url=https://talas.rs/2019/01/31/bojkot-evrovizije-u-izraelu/ |title=Ko poziva na bojkot Evrovizije u Izraelu |accessdate=28. 5. 2019 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Vlada Izraela je insistirala da se [[Pesma Evrovizije 2019.|naredno izdanje]] takmičenja održi u [[Jerusalim]]u, koji svojim glavnim gradom smatra i [[Država Palestina]], ali je zbog pritiska javnosti odabran [[Tel Aviv]].<ref name="bojkot"/> Više od 140 umetnika iz celog sveta je potpisalo peticiju kojom pozivaju na bojkot Pesme Evrovizije u Izraelu zbog okupacije [[Palestinske teritorije|palestinskih teritorija]], tretmana prema [[Palestinci]]ma u Izraelu i optužbi za [[Izraelsko-palestinski sukob|ratne zločine]] počinjene od strane [[Izraelske odbrambene snage|izraelske vojske]].<ref name="bojkot"/> Predstavnici Islanda, grupa [[Hatari]], su tokom prenosa finala pokazali palestinske transparente, a dvoje plesača tokom nastupa [[Madona|Madone]] u revijalnom delu se držalo za ruke dok su imali zalepljene zastave Izraela i Palestine na leđima.<ref>{{cite web|publisher=''[[Bi-Bi-Si]]'' |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/svet-48326985|title=Evrovizija 2019: Pet lekcija koje smo naučili|accessdate=28. 5. 2019}}</ref> === Jugoslavija i proistekle zemlje === Jedina [[socijalistička država]], potekla iz [[Istočni blok|Istočnog bloka]], koja je učestvovala na Pesmi Evrovizije je Jugoslavija, što je često tumačeno kao gest nezavisnosti [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] [[Raskol Tito—Staljin|od Moskve]].<ref name="021.rs"/> Nakon [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]] prve novoformirane države su debitovale [[Pesma Evrovizije 1993.|1993.]] godine. Hrvatska se predstavila s pesmom “''-{Don't ever cry}-''” koju je izvodila grupa „Put” i završila stihom „Nemoj da plačeš, moje hrvatsko nebo”, dok je Bosnu i Hercegovinu predstavljao Muhamed Fazlagić Fazla s pesmom „Sva bol svijeta” koja je govorila o tekućem [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu]] u toj zemlji.<ref>{{cite web|publisher=diggiloo.net |url=http://www.diggiloo.net/?1993hr|title=Don't ever cry|accessdate=27. 5. 2019}}</ref><ref>{{cite web|publisher=kliker.info |url=https://kliker.info/muhamed-fazlagic-fazla-sarajevo-calling-je-zapadni-pogled-na-ono-sto-se-nama-desavalo-u-bih-video/|title=Muhamed Fazlagić Fazla : ''-{Sarajevo Calling}-'' je zapadni pogled na ono što se nama dešavalo u BiH |accessdate=27. 5. 2019}}</ref> U medijima su bili aktuelni navodi da je proces izbora za predstavnike u Bosni i Hercegovini vođen po nacionalnom ključu kako bi se smenjivali konstitutivni narodi ([[Bošnjaci]], [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]], [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]]).<ref>{{cite web|publisher=klix.ba|url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/nacionalni-kljuc-ne-garantuje-kvalitet-a-da-li-postoji/101202033|title= Nacionalni ključ ne garantuje kvalitet, a da li postoji? |accessdate=25. 5. 2019}}</ref><ref>{{cite web|publisher=[[Nezavisne novine]] |url=https://www.nezavisne.com/novosti/drustvo/Marija-Sestic-Hari-mi-je-ostavio-tezak-zadatak/4771|title= Marija Šestić: Hari mi je ostavio težak zadatak |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> [[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslaviji]] nije bilo dozvoljeno učešće zbog [[Sankcije SR Jugoslaviji|sankcija]] sve do [[Svrgavanje Slobodana Miloševića|petooktobarskih promena]] i prijema u [[Organizacija ujedinjenih nacija|Ujedinjene nacije]]. Proces primanja [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] u ERU je pokrenut 2002. godine, a definitivni debi na Pesmi Evrovizije se dogodio [[Pesma Evrovizije 2004.|2004]]. kada je [[Željko Joksimović]] osvojio drugo mesto s pesmom „Lane moje”.<ref>{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/istorija/mi-na-evroviziji/|title= Mi na Evroviziji |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> [[Datoteka:JoksimovicESC2004.jpg|mini|250p|[[Željko Joksimović]] na [[Pesma Evrovizije 2004.|Pesmi Evrovizije 2004]]. godine, prvi od dva predstavnika [[Srbija i Crna Gora na izboru za Pesmu Evrovizije|Srbije i Crne Gore]]]] Kao simboličan uvod u raspad državne zajednice SCG dve godine kasnije je u medijima predstavljan izbor za predstavnika [[Pesma Evrovizije 2006.|2006]]. godine.<ref name="Vreme"/><ref name="telegraf"/> Na [[Evropesma-Europjesma|Evropesmi-Europjesmi]] održanoj u [[Beograd]]u se desio incident kada je publika negodovala zbog pobede crnogorske grupe [[No Name]] ''(No Nejm)'' nakon što članovi žirija iz Crne Gore nisu dali nijedan poen pobednicima [[Beovizija 2006.|Beovizije 2006]], [[Flamingosi (grupa)|Flamingosima]] i [[Ljubiša Stojanović Luis|Luisu]], i drugoplasiranoj [[Ana Nikolić|Ani Nikolić]].<ref name="SCG2006">{{cite web|publisher=''-{ESC Serbia}-''|url=https://evrovizija.rs/2006-atina/|title= 2006. Atina |accessdate=25. 5. 2019}}</ref> Kako nije došlo do dogovora predstavnika [[Radio-televizija Srbije|RTS-a]] i [[Radio-televizija Crne Gore|RTCG-a]], Srbija i Crna Gora je ostala bez predstavnika na Pesmi Evrovizije. S obzirom da je prijavila učešće i platila kotizaciju, bilo joj je dozvoljeno da glasa, što je bila jedinstvena situacija u istoriji takmičenja u kojoj je glasala zemlja koja nije imala predstavnika.<ref name="SCG2006"/> [[Referendum o nezavisnosti Crne Gore 2006.|Referendum o nezavisnosti Crne Gore]] je održan dan nakon takmičenja u [[Atina|Atini]], na kojem se 55,5% izašlih opredelilo za proglašenje nezavisnosti Crne Gore. U periodu priprema za [[Pesma Evrovizije 2008.|Pesmu Evrovizije 2008.]] u [[Beograd]]u i izbor predstavnika Srbije, proglašena je [[Republika Kosovo|nezavisnost Kosova]] što je dovelo do političke situacije u zemlji zbog kojeg je za nekoliko nedelja odložena [[Beovizija 2008.|Beovizija 2008]], festival na kojem je izabran predstavnik.<ref>{{cite web|publisher=[[Politika (novine)|Politika]]|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/33379/Odlozena-Beovizija|title= Odložena „Beovizija” |accessdate=26. 5. 2019}}</ref> U medijima su se javljali navodi da su tekstovi pojedinih pesama na Beoviziji bili posvećeni kosovskoj tematici, što je [[Vladimir Graić]] nekoliko godina kasnije potvrdio komentarišući pesmu „Zavet” koju je izvodila grupa [[Bjuti kvins|Beauty Queens]] ''(Bjuti Kvins)''.<ref>{{cite web|publisher=[[Radio-televizija Srbije]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=4mTWBxlr0BY|title= Odbrojavanje za Beč |accessdate=26. 5. 2019}}</ref> Slični navodi su postojali i za pobedničku pesmu ''[[Oro (pesma)|Oro]]'' koju je izvodila [[Jelena Tomašević]] i u čijem se tekstu, između ostalog, pominje [[Vidovdan]], praznik na koji se dogodila [[Kosovska bitka]], kao centralni događaj [[Kosovski zavet|kosovskog kulta]].<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/2016113/Serbia-sings-Eurovision-song-aimed-at-Kosovo.html|title=Serbia sings Eurovision song aimed at Kosovo|website=www.telegraph.co.uk|access-date=2022-03-22}}</ref> Nakon što su predstavnici [[BJR Makedonija|BJR Makedonije]] [[Vlatko Lozanoski]] i [[Esma Redžepova]] na [[Pesma Evrovizije 2013.|2013.]] godine objavili spot pesmu „Imperija”, on je bio predmet kontroverzi zbog toga što je ocenjen kao promocija projekta [[Skoplje 2014]]. Pesma je nakon mesec dana promenjena.<ref>{{Cite web|url=http://libertas.mk/%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86-%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%BE-%D0%BD%D0%B5-%D0%B7/ |archive-url=https://archive.today/20141123151341/http://libertas.mk/%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86-%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BD%D0%BE-%D0%BD%D0%B5-%D0%B7/ |url-status=dead |archive-date=23. 11. 2014 |title=Esma za Blic: Imperija se menuva no ne znam zošto |publisher=Libertas |date=10. 3. 2013 }}</ref> === Prostor bivšeg Sovjetskog Saveza === ==== Azerbejdžan i Jermenija ==== Vodeći razlog u političkom sukobu Azerbejdžana i Jermenije je status oblasti [[Nagorno-Karabah (regija)|Nagorno-Karabah]] koju Azerbejdžan smatra svojom [[Nagornokarabaška Autonomna Oblast|autonomnom oblašću]], a koja je pod političkom i vojnom kontrolom većinski naseljenih Jermena koji su proglasili [[Republika Arcah|Republiku Arcah]]. Jermenija je debitovala 2006. godine s pevačem Andreom, koji je upravo iz sporne oblasti.<ref name="telegraph-needfriends">{{cite web|title=You need friends to win in Eurovision|url=https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3625080/You-need-friends-to-win-in-Eurovision.html|website=The Daily Telegraph|accessdate=4. 6. 2014}}</ref> Azerbejdžan je debitovao dve godine kasnije. Na Pesmi Evrovizije 2009. godine je delegacija Azerbejdžana protestovala zato što je u razglednici koja je najavljivala jermenskog predstavnika prikazan spomenik [[Mi smo naše planine]] iz oblasti Nagorno-Karabah.<ref name="ESC2009"/> Razglednica je promenjena, ali je tokom prezentovanja glasova Jermenije [[Sirušo]] u rukama držala tablu s koje je čitala glasove i na čijoj zaleđini se nalazila slika spomenika.<ref name="ESC2009"/> Iste godine su postojale su optužbe da je na nacionalnoj televiziji Azerbejdžana bio zamagljen broj na koji je moglo da se glasa za Jermeniju, a naknadno je Ministarstvo nacionalne bezbednosti pozvalo na saslušanje nekoliko građana koji su glasali za Jermeniju.<ref name="ESC2009"/> Takmičenje [[Pesma Evrovizije 2012.|2012]]. je održano u [[Baku]]u nakon pobede Azerbejdžana prethodne godine. Iako su vlasti Azerbejdžana obećale da će garantovati za bezbednost jermenskih predstavnika i fanova, Jermenija je odlučila da odustane od takmičenja nakon kampanje bojkota koju je predvodila grupa od 22 pevača i bivših predstavnika na Pesmi Evrovizije.<ref>{{cite web|publisher=021.rs |url=https://www.021.rs/story/Info/Region-i-svet/40101/Jermenija-bojkotuje-Eurosong.html|title=Jermenija bojkotuje Eurosong|accessdate=27. 5. 2019}}</ref> Predstavnica Jermenije [[Iveta Mukučjan]] je tokom prve polufinalne večeri [[Pesma Evrovizije 2016.|2016]]. godine mahala zastavom Republike Arcah, zbog čega su zvaničnici ERU najavili kaznu jermenskoj televiziji zbog kršenja zabrane slanja političkih poruka.<ref>{{cite web|publisher=[[Večernje novosti]]|url=http://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:604827-Evrosong-Kazna-Jermeniji-zbog-incidenta-sa-zastavom|title= Evrosong: Kazna Jermeniji zbog incidenta sa zastavom |accessdate=26. 5. 2019}}</ref> Od kada se javno objavljuju detaljni rezultati i rangiranje članova žirija, gotovo svaki put su žiriji Azerbejdžana i Jermenije jedni druge jednoglasno stavili na poslednje mesto.<ref>{{cite web|publisher=wiwibloggs.com|url=https://wiwibloggs.com/2017/05/15/ebu-azerbaijan-and-armenias-jury-scores/|title= The EBU responds to Azerbaijan and Armenia’s jury scores: “We are happy jurors keep the contest clear from geopolitical influences” |accessdate=27. 5. 2019}}</ref> ==== Rusija i Ukrajina ==== Politički odnosi Rusije i Ukrajine i njihov odnos na Pesmi Evrovizije je značajno promenjen nakon [[rat na istoku Ukrajine]] i [[Krimska kriza|Krimske krize]]. Zbog početka rata i otežane finansijske situacije, Ukrajina se povukla s [[Pesma Evrovizije 2015.|Pesme Evrovizije 2015]]. godine, a Rusija je poslala popularnu pevačicu [[Polina Gagarina|Polinu Gagarinu]] s pesmom posvećenoj miru.<ref>{{cite web|publisher=[[Vašington post]]|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/05/20/russia-is-desperate-to-win-the-eurovision-song-contest-everybody-else-is-desperate-they-lose/?noredirect=on&utm_term=.25f02cc30779|title= Russia is desperate to win the Eurovision song contest. Everybody else is desperate they lose. |accessdate=28. 5. 2019}}</ref> Gagarina je osvojila drugo mesto, a tokom procedure glasanja su voditeljke u hali, zbog zviždanja tokom dodele poena Rusiji, skretale pažnju da je Pesma Evrovizije muzičko takmičenje koje nije povezano s politikom.<ref>{{cite web|publisher=[[Telegraf.rs]]|url=https://www.telegraf.rs/jetset/1580599-jos-jedan-incident-na-evroviziji-publika-gromoglasno-izvizdala-rusiju-voditeljke-smirivale-strasti|title= Još jedan incident na Evroviziji: Publika gromoglasno izviždala Rusiju, voditeljke smirivale strasti! |accessdate=28. 5. 2019}}</ref> [[Datoteka:ESC2016 winner's press conference 01.jpg|mini|210p|[[Džamala]] iz [[Ukrajina na izboru za Pesmu Evrovizije|Ukrajine]] je [[Pesma Evrovizije 2016.|2016.]] pobedila s pesmom „''[[1944 (pesma)|1944]]''” koja govori o proterivanju [[Krimski Tatari|Krimskih Tatara]]]] Ukrajina se vratila naredne godine i odnela pobedu godine s pesmom „[[1944 (pesma)|1944]]” koju izvodi [[Džamala]], a koja govori o porodičnom iskustvu tokom proterivanja [[Krimski Tatari|Tatara]] s poluostrva [[Krim]] od strane [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|sovjetskih]] vlasti.<ref name="Vreme"/> Neposredno nakon samog odabira ove pesme, pojedini ruski političari, kao i vlasti proglašene [[Republika Krim|Republike Krim]], optužili su ukrajinske organe vlasti da se pesma koristi za „napad na Rusiju” i „isticanje tragedije Tatara da bi se evropskim gledaocima stvorila lažna slika navodnog sramoćenja Tatara na ruskom Krimu”.‍<ref name="yn">{{cite web|url=https://www.yahoo.com/news/russia-mps-slam-ukraines-choice-crimean-tartar-eurovision-185056592.html|title=Russia MPs slam Ukraine's choice of Crimean Tatar for Eurovision|publisher=Yahoo News|date=23. 2. 2016|quote=to offend Russia«&nbsp;•&nbsp;»capitalising on the tragedy of the Tatars to impose on European viewers a false picture of alleged harassment of the Tatars in the Russian Crimea|access-date=27. 05. 2019|archive-date=27. 05. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527122404/https://www.yahoo.com/news/russia-mps-slam-ukraines-choice-crimean-tartar-eurovision-185056592.html|url-status=}}</ref> Ipak, publika u Ukrajini je Rusiji dodelila maksimalnih 12 poena, dok je ruska publika dodelila Ukrajini 10 poena. [[Julija Samojlova]] (ruska predstavnica [[Pesma Evrovizije 2018.|2018]]) je odabrana da predstavlja Rusiju 2017. godine na takmičenju održanom u [[Kijev]]u, ali je Služba za bezbednost Ukrajine zabranila je Samojlovoj ulazak na teritoriju zemlje na tri godine zbog kršenja zakona usled njenog nastupa na spornoj teritoriji Krim. ERU je predložila ruskoj televiziji da promeni takmičara ili da prenosi nastup svoje predstavnice preko satelita, što je odbijeno i što je dovelo do odustajanja Rusije od Pesme Evrovizije te godine.<ref>{{cite web|publisher=[[Radio-televizija Srbije]]|url=http://www.rts.rs/page/magazine/ci/story/421/muzika/2700958/rusija-nece-ucestvovati-na-evrosongu.html|title= Rusija neće učestvovati na Evrosongu |accessdate=27. 5. 2019}}</ref> Na izboru za predstavnika Ukrajine na [[Pesma Evrovizije 2019.|Pesmi Evrovizije 2019]]. je pobedila pevačica Maruv, koja je odbila da potpiše ugovor kojim bi se obavezala da neće nastupati u Rusiji i da će predstavljati stavove ukrajinskog društva.<ref name="Maruv">{{cite web|publisher=[[Politika (novine)|Politika]]|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/423623/Ukrajina-zbog-Rusije-povukla-takmicarku-sa-Evrovizije|title= Ukrajina zbog Rusije povukla takmičarku sa Evrovizije|accessdate=27. 5. 2019}}</ref> Pevačica je izdala saopštenje u kojem je navela da ne želi da pretvara svoje učešće u promociju političara. Ukrajina je tako ostala bez predstavnika te godine.<ref name="Maruv" /> Uoči [[Pesma Evrovizije 2022.|Pesme Evrovizije 2022]]. izbori za predstavnicu Ukrajine ponovo su završeni kontroverzno, a njena pobednica Alina Paš optužena je da je na [[Krim]] ušla preko Rusije, čime se krše ukrajinski zakoni. Zatim ju je zamenila grupa [[Kalush (muzička grupa)|Kalush Orchestra]] kao ukrajinski učesnik na takmičenju. Nakon [[Invazija Rusije na Ukrajinu 2022.|ruske invazije na Ukrajinu]] i naknadnih protesta drugih konkurentskih zemalja, Rusija je u potpunosti isključena iz učešća u takmičenju. ==== Rusija i Gruzija ==== Gruzijski javni servis GPB je u avgustu 2008. otkrio da neće učestvovati na [[Pesma Evrovizije 2009.|Pesmi Evrovizije 2009]]. koja se održavala u [[Moskva|Moskvi]], u [[Rusija|Rusiji]], zbog [[Rat u Gruziji (2008)|Rata između Gruzije i Rusije u 2008. godini]]. GPB je izjavio da „ne želi da učestvuje na takmičenju koje organizuje država koja krši ljudska prava i međunarodne zakone”.<ref>{{cite web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=3987 |title=GPB officially withdraws from Eurovision 2009 |last=Tongeren|first=Mario van |date=2008-08-28 |publisher=Oikotimes |access-date=2008-08-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906184008/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=3987 |archive-date=2008-09-06 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.esctoday.com/news/read/12233|title=Georgia will not participate in Moscow Eurovision|last=Viniker|first=Barry|date=2008-08-28|publisher=ESCToday|access-date=2008-08-28}}</ref> GPB je kasnije svoju odluku preinačio u decembru 2008. godine, posle razgovora sa [[Evropska radiodifuzna unija|Evropskom radiodifuznom unijom]] (ERU, koja organizuje Pesmu Evrovizije), kao i posle pobede Gruzije na [[Dečja pesma Evrovizije 2008.|Dečjoj pesmi Evrovizije 2008]]. na kojoj je Rusija dala svoje najveće poene (12 poena) Gruziji.<ref>{{cite web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4615 |title=Georgia: GPB proudly changes decision and enters Eurovision 2009 |last=Konstantopoulos |first=Fotis |date=2008-12-19 |publisher=Oikotimes |access-date=2008-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221142448/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4615 |archive-date=2008-12-21 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.esctoday.com/news/read/12749|title=Georgia returns to the Eurovision Song Contest|last=Floras|first=Stella|date=2008-12-19|publisher=ESCToday|access-date=2008-12-19}}</ref> U februaru 2009. godine se pojavila peticija pod imenom „Bojkotujmo Moskvaviziju” koja je pozivala na GPB da ne učestvuje na takmičenju.<ref>[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=20447 Georgia Sends ‘Protest Song’ to Moscow Eurovision]. [[Civil Georgia]]. February 19, 2009</ref> Izbor pesme „We Don't Wanna Put In" (bukvalno, „Ne želimo da se trudimo" / „Ne želimo Putina") na [[Gruzija na izboru za Pesmu Evrovizije 2009.|gruzijskom nacionalnom izboru]] je praćen velikom medijskom pažnjom zbog političkih konotacija reči pesme. O ovoj pesmi, koja je kritika politike [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]], se šuškalo širom Evrope, sa nagađanjima da nije podobna za Pesmu Evrovizije zbog pravila koja brane političke poruke u pesmama.<ref>{{cite web|url=http://www.esctoday.com/news/read/13296|title=Georgian Eurovision entry sparks news frenzy|last=Lewis|first=Daniel|date=2009-03-10|publisher=ESCToday|access-date=2009-03-10}}</ref> Govornik GPB-a je odbacio navode da je pesma političke prirode, a ERU je odbila da da izjavu sve dok im pesma nije zvanično poslata kao gruzijska pesma za Pesmu Evrovizije.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7899014.stm|title=Putin jibe picked for Eurovision |date=2009-02-19|publisher=[[BBC]]|access-date=2009-03-10}}</ref> 2. marta 2009. je politička grupa Mlada Rusija održala protest u Moskvi protiv pesme.<ref>{{cite web|url=http://www.esctoday.com/news/read/13420|title=Russian political rally against Georgian song|last=Gudim|first=Laura|date=2009-03-02|publisher=ESCToday|access-date=2009-03-10}}</ref> Dana 10. marta 2009, ERU je rekla GPB-u da reči pesme krše pravila takmičenja i tražili od njih da reči pesme promene, ili da pošalju drugu pesmu.{{činjenica|date=10. 2022. }} 11. marta, GPB je izjavio da pesma ili njene reči neće biti promenjeni, da pesma nema političku poruku i tvrdili su da je odbacivanje pesme od strane ERU politički pritisak Rusije na Gruziju. Gruzija se time efektivno povukla sa takmičenja.{{činjenica|date=10. 2022. }} Ovo je bilo i potvrđeno 16. marta kad je izašao redosled nastupa na kom se Gruzija nije pojavila. Gruzija je trebalo da učestvuje u prvom polufinalu 12. marta 2009. GPB nije ni emitovao takmičenje 2009, ali se vratio na [[Pesma Evrovizije 2010.|takmičenje 2010]]. u [[Oslo|Oslu]], u [[Norveška|Norveškoj]]. == Takmičenja po uzoru na Pesmu Evrovizije == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" | Ime ! scope="col" | Održavanje ! scope="col" | Učestalost ! scope="col" | Opis |- ! scope="row" | [[Dečja pesma Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Junior Eurovision Song Contest}})</small> |2003-danas |Jednom godišnje |Takmičenje za pevače od 9 do 14 godina starosti, formata i propozicija nalik na Pesmu Evrovizije, održava se od [[2003]]. godine, takođe u organizaciji Evropske unije za radiodifuziju. ERU je takmičenje osnovala po uzoru na dečje takmičenje pesama, kasnije „Nordijsku dečju Evroviziju”, koja se od 2000. godine održavana u [[Danska|Danskoj]]. |- ! scope="row" | [[Pesma Amerike]]<br /><small>({{jez-engl|American Song Contest}})</small> |2022. |Jednom |Takmičenje veoma sličnog formata i propozicija nalik na Pesmu Evrovizije, koje će se održavalo [[2022]]. u kom su se takmičile [[Države SAD|50 američkih saveznih država]], 5 američkih teritorija i [[Vašington|Okrug Kolumbija (Vašington)]]. |- ! scope="row" | [[Pesma Turkvizije]]<br /><small>({{jez-tur|Türkvizyon Şarkı Yarışması}})</small> |2013-danas |Uglavnom jednom godišnje |Takmičenje osnovano od strane [[Turska|Turske]] posle povlačenja sa Pesme Evrovizije. Na njoj se takmiče države i autonomni regioni sa turkijskim stanovništvom. |- ! scope="row" | [[Mladi Muzičari Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Young Musicians}})</small> |1982-danas |Jednom u dve godine |Takmičenje izvođenja klasične muzike za učesnike starosti između 12 i 21 godine. Održava se svake druge godine od 1982. |- ! scope="row" | [[Hor Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Choir}})</small> |2017-danas |Jednom u dve godine |Takmiče se horovi iz zemalja članica ERU. |- ! scope="row" | [[Međunarodni festival pesama u Sopotu]]<br /><small>({{jez-polj|Sopot Festival}})</small> |1961-1980; 1984-2009; 2012-danas |Uglavnom jednom godišnje | |- ! scope="row" | [[Pesma Intervizije]]<br /><small>({{jez-polj|Festiwal Interwizji}})</small> |1977-1980; 2008. |Jednom godišnje |Takmičenje po uzoru na Pesmu Evrovizije na kojem su učestvovale zemlje bivšeg [[Varšavski pakt|Istočnog bloka]], koje je organizovala [[Intervizija]], televizijska mreža nacionalnih emitera ovih [[Socijalizam|socijalističkih]] zemalja. Pesma Intervizije je održavana u Sopotu kao zamena za Međunarodni festival; ukinuta je [[1981]]. kada je u [[Poljska|Poljskoj]] uvedeno vanredno stanje, a sam Festival je ponovo organizovan od [[1985]]. pod starim imenom. |- ! scope="row" | [[Orijent, Festival istočne muzike]] | | |Održan prvi put u [[Sarajevo|Sarajevu]], sa učesnicima iz Azije i Evrope. |- ! scope="row" | [[Pesma Bundesvizije]]<br /><small>({{jez-nem|Bundesvision Song Contest}})</small> |2005-2015. |Jednom godišnje |Takmičenje šesnaest saveznih država [[Nemačka|Nemačke]], koje od 2005. organizuje uticajni zabavljač [[Štefan Rab]]. |- ! scope="row" | [[Magični cirkus Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Magic Circus Show}})</small> |2010-2012. |Jednom godišnje |U njemu su deca između 7 i 14 godina iz država stalnih članica ERU izvodila razne [[cirkuske tačke]].<ref>{{Cite web|title=Eurovision Magic Circus Show|url=https://eurovoix.com/history/eurovision-magic-circus-show/|access-date=4 December 2021|website=eurovoix.com|date=4 December 2021|language=en}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ples Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Dance Contest}})</small> |2007. i 2008. |Jednom godišnje |Televizijsko takmičenje u plesnom sportu, koje se održalo 2007. i 2008. u organizaciji EUR i Bi-Bi-Sija. Otkazano je posle dva izdanja zbog manjka interesa. |- ! scope="row" | [[Kanadska pesma Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Song Contest Canada}})</small> |2023. | |Takmičenje po uzoru na Pesmu Evrovizije u kom se takmiči 10 kanadskih provincija i 3 teritorije.<ref>{{cite web |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-canada-2023 |title='Eurovision Canada' will join the family in 2023 🇨🇦 |date=2022-04-25 |website=eurovision.tv |publisher=[[Evropska radiodifuzna unija]] |access-date=2022-07-12 |quote=}}</ref> |- ! scope="row" | [[Latinoamerička pesma Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Song Contest Latin America}})</small> |2023. | |Takmičenje po uzoru na Pesmu Evrovizije na kom se takmiče države Latinske Amerike.<ref>{{cite web |url=https://www.ebu.ch/news/2022/07/eurovision-song-contest-to-be-launched-in-latin-america |title=EUROVISION SONG CONTEST TO LAUNCH IN LATIN AMERICA |date=2022-07-12 |website=ebu.ch |publisher=[[Evropska radiodifuzna unija]] |access-date=2022-07-12}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Azijska pesma Evrovizije]]''<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Asia Song Contest}})</small> |Nije održano |/ |Predloženo takmičenje zasnovano na evrovizijskom formatu na kom bi se takmičile države u Aziji i Pacifiku. Planovi su otkazani 2021. posle 5 godina neuspešnog razvijanja projekta.<ref>{{Cite web|last=Carter|first=Ford|date=2021-05-25|title=SBS drops plans for Eurovision Asia|url=https://www.aussievision.net/post/sbs-drops-plans-for-eurovision-asia|access-date=2021-05-26|website=aussievision|language=en}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[„Svetska vizija: Američka himna”]]''<br /><small>({{jez-engl|World Vision: An American Anthem}})</small> |Nije održano |/ |Predloženo takmičenje zasnovano na evrovizijskom formatu, na koji je američka televizijska mreža [[NBC|En-Bi-Si]] otkupila prava od EUR. Na takmičenju bi, učestvovale pesme iz 50 američkih saveznih država, a zamišljeno je kao konkurencija ''Idolu''.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4703748.stm -{US to emulate Eurovision contest.}-] („SAD će imitirati evrovizijsko takmičenje.”) Bi-Bi-Si, 11. februar 2006, Pristupljeno 10. 1. 2008.</ref> Ovi planovi nisu ostvareni, ali je 15 godina kasnije En-Bi-Si ponovo otkupio prava od ERU za format Evrovizije i emitovaće [[Pesma Amerike|Pesmu Amerike]]. |- ! scope="row" | [[Talenat Evrovizije]]<br /><small>({{jez-engl|Eurovision Talent Contest}})</small> |Nije održano |/ |Prvo izdanje bi se održalo 2009. u Rusiji i otkrivalo bi novi pevački talenat Evrope.<ref>{{Cite web|title=Eurovision Talent Contest|url=https://eurovoix.com/history/eurovision-talent-contest/|access-date=4 December 2021|website=eurovoix.com|language=en}}</ref> |} Na jesen 2005, EUR je organizovala poseban program kao proslavu pedesetogodišnjice Pesme Evrovizije, koji je, pod nazivom ''Čestitamo!'' (po istoimenoj pesmi, sa kojom je [[Klif Ričard]] predstavljao [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] 1968) održan u [[Kopenhagen]]u. U opuštenom programu slavljeničke atmosfere, koji je vodila [[Katrina Leskanič]], učestvovao je uživo veliki broj učesnika iz prvih 50 godina i prikazani isečci iz istorije takmičenja, a među 14 pesama koje su prethodno odabrali EUR i publika glasanjem preko [[Internet]]a, birana je teleglasanjem najpopularnija pesma Evrovizije svih vremena, za koju je izabrana pesma ''-{Waterloo}-'' švedskih predstavnika [[ABBA]] 1974. == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == {{refbegin|30em}} * {{Cite book| ref=harv |last=Kennedy O'Connor|first=John|title=The Eurovision Song Contest: The Official History|url=https://archive.org/details/eurovisionsongco0000ocon|publisher=Carlton Books|location=UK|year=2007|pages=[https://archive.org/details/eurovisionsongco0000ocon/page/108 108]–111|isbn=978-1-84442-994-3}} * {{Cite book| ref=harv| last=O'Connor| first = John Kennedy| title = The Eurovision Song Contest: 50 Years : the Official History| url = http://books.google.com/books?id=IkubQgAACAAJ|year=2005| publisher = Carlton Books|isbn=978-1-84442-586-0|pages=}} {{refend}} == Napomene == <references group="N"/> <references group="α"/> == Vanjske veze == {{Drugi projekti | commons = Eurovision | wikispecies = | wiktionary = | wikiversity = | wikibooks = | wikisource = | wikiquote = | wikinews = Pesma Evrovizije }} * {{Zvanični sajt}} * [http://www.ebu.ch/ -{www.ebu.ch}-] — Zvanično mesto Evropske unije za radiodifuziju * [http://www.rts.rs/page/rts/ci/%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3.html http://www.rts.rs/page/rts/ci/Eurosong.html] — Zvanično mesto Pesme Evrovizije u Srbiji * [https://web.archive.org/web/20050209091605/http://international.ogae.net/ -{Organisation Générale des Amateurs d'Eurovision}-] — Zvanična međunarodna organizacija obožavatelja Pesme Evrovizije * [http://wiwibloggs.com/ -{wiwibloggs.com}-] — Vodeći nezavisni evrovizijski portal * [http://www.escradio.com/ -{www.escradio.com}-] — Mrežni radio (u saradnji sa EUR) koji bez prestanka emituje evrovizijske pesme <!-- Do NOT enter links to your own fabulous Eurovision site. They will be removed promptly. --> {{Eurosong}} {{Authority control}} {{Izabran}} [[Kategorija:Eurosong| ]] [[Kategorija:Muzička takmičenja]] [[Kategorija:EBU]] 3gsussr5un83a3h0z90lppq0qiu2zrr 0 12713 42680819 42562735 2026-08-23T12:46:26Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680819 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mjesto u Bosni i Hercegovini <!--Opština Republika Srpska--> | mjesto= Lopare | slika = | opis_slike = | zastava = | grb = | entitet = Republika Srpska | centar = Lopare | površina = 280 | populacija = 16.828 | godina_stanovništvo = 1991 | stanovništvo_opština = | godina_opština = 1991 | gustina= ? | nadmorska_visina= | gšir= 44.633333 | gduž= 18.85 | pozivni_broj = 050 | poštanski_kod = | website = | načelnik = }} '''Lopare''' su [[opština]] i naselje u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] koje administrativno pripada [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Lopare se nalaze u živopisnom krajoliku, gdje planina [[Majevica]] prelazi sa svojih visova ka ravnici, [[Semberija|Semberiji]] i [[Posavina|Posavini]]. Lopare su oduvijek bile centar tog dijela [[Podmajevica|Podmajevice]]. == Geografija == Površina opštine zauzima 280 kvadratnih kilometara, sa 16.828 stanovnika u 4.704 domaćinstva. * Opština Lopare se nalazi u sjeveroistočnom dijelu Bosne i Hercegovine (BiH) i dio je entiteta Republika Srpska (RS). U toku 1992. godine, od teritorije nekadašnje opštine Lopare nastale su dvije opštine, i to opština Lopare u RS i opština Čelić koja je dio Federacije Bosne i Hercegovine (FBiH). Sadašnja opština Lopare zauzima površinu od 299,8&nbsp;km² i graniči s opštinama Ugljevik i Bijeljina u RS, Teočak, Sapna, Tuzla i Čelić u FBiH, te sa Distriktom Brčko . == Stanovništvo == Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz [[1991]]. godine, opština Lopare imala je 32.400 stanovnika, raspoređenih u 40 naselja. {| |- |colspan=7| Nacionalni sastav |- | [[Srbi]] | 17.995 (55,54%) |- | [[Muslimani (narod)|Muslimani]] | 12.225 (37,73%) |- | [[Hrvati]] | 1.259 (3,88%) |- | [[Jugoslaveni]] | 556 (1,71%) |- | ostali | 365 (1,14%) |} {| |- |colspan=7| Nacionalni sastav 1971. godine |- | ukupno | 33.847 |- | [[Srbi]] | 20.497 (60,55%) |- | [[Muslimani (narod)|Muslimani]] | 11.621 (34,33%) |- | [[Hrvati]] | 1.537 (4,54%) |- | [[Jugoslaveni]] | 43 (0,12%) |- | ostali | 149 (0,46%) |} Naseljena mjesta su: Bobetino Brdo, Bojkići, Brezje, Brijest, Brnjik, Brusnica, Bučje, Čelić, Donji Priboj, Drijenča, Đurići, Gornji Mačkovac, Gornji Mirosavci, Gornji Priboj, Humci, Jablanica, Jankovac, Juroševići (Juroštevići), Kiseljak, Koraj, Koretaši, Kozjak, Labucka, Labudska, Lipovice, Lopare, Lopare Selo, Lukavica, Mačkovac, Marići, Miladići, Milino Selo, Mirosavci, Mrtvica, Navioci, Panjik, Peljave, Petković, Piperi, Pirkovci, Podgora, Potok, Površnice, Priboj, Pukiš, Puškovac, Ratkovići, Smiljevac, Stevići, Šibošnica, Šimara (Šimare), Tobut, Triješnica, Vakuf, Velino Selo, Veselinovac, Vis, Visori, Vražići, Vukosavci, Zajednice i Završje. Etnička slika stanovništva je u mnogome promijenjena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]]. Aneksom VII, [[Dejtonski mirovni sporazum|Daytonskog sporazuma]] zagarantovan je povratak protjeranog stanovništva koji je u porastu na području opštine Lopare. Naseljenost po kvadratnom kilometru je danas 60,1 stanovnik ili 3,58 domaćinstva. Ova opština se graniči s opštinama [[Ugljevik]], [[Bijeljina]], [[Teočak]], [[Sapna]], [[Tuzla]] i [[Čelić]] te sa [[Brčko distrikt|distriktom Brčko]]. == Uprava == == Historija == Naziv Lopare potiče, po legendi, od drevnog [[lopar]]a, drvene alatke slične lopati za stavljanje tijesta u pekaru i vađenje hljeba, koje je nekada u ovom mjestu izrađivao poznati majstor. Po drugoj legendi, Lopare su dobile ime po stanovnicima koji su ovdje živjeli i često se tukli, što se u [[žargon]]u kaže "lopali". O prošlosti Lopara ne može se sa sigurnošću govoriti. Prvi podaci o naselju potiču iz druge polovine [[18. vijeka]], jer su ovdje bili konaci, a građeni su na raskrsnici puteva i služili za odmaranje trgovačkih i drugih karavana. Područije oko rijeke [[Gnjica|Gnjice]] se počinje širiti, stvara se njena dolina, što je bilo povoljno za razvoj domaćinstava na ovom prostoru. Ostaci nadgrobnih spomenika iz vremena [[historija srednjovjekovne Bosne|srednjovjekovne Bosne]] - [[Stećci u Loparama|stećci]], su vrlo prisutni na područiju opštine. Najviše ih je (čak 30) na tromeđi između [[Tobut]]a, Labucke i Vukosavaca. Prema arheološkim nalazima, tvrdi se da je u ovom kraju bilo i [[Iliri|Ilirsko]] naselje, još prije 2600 godina, što odgovara srednjem [[željezno doba|željeznom dobu]]. Početak komunalne izgradnje vezuje se za period [[Austro-Ugarska|austrougarske]] vladavine ([[1878]]-[[1918]]) kada je izgrađena zgrada današnjeg opštinskog suda (ranije je to bila žandarmerijska stanica) i oba puta koji vezuju Lopare sa susjednim opštinama. == Gospodarstvo == == Značajne osobe == * [[Gordana Tomić]] - [[kandidatkinja BiH za Miss svijeta]] 2007. godine * [[Cvijetin Blagojević]] - [[bivši fudbaler Slobode iz Tuzle i Crvene Zvezde]] * [[Goran Miljanović]] - [[bivši fudbaler Slobode iz Tuzle, Jedinstva iz Brčkog i reprezentativac Jugoslavije]] * [[Cvijetin Mijatović]] - član [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništva SFRJ]] i jedan od prvih predsjednika [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] poslije [[Josip Broz Tito|Tita]] * [[Radivoje Kerović]] - doktor [[Filozofija|filozofije]], vanredni profesor na [[Универзитет у Бањој Луци|Univerzitetu u Banjoj Luci]] * Radivoje Kerović - četnički vojvoda i [[Suradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svjetskom ratu|saradnik okupatora]] * [[Mile Ilić]], poznati košarkaš * [[Jovo Jovanović]], poznati teniser i tv reporte == Spomenici i znamenitosti == Spomenik vojvodi Radivoju Keroviću u Tobutu == Obrazovanje == Osnovna skola "Sveti Sava" Srednjoškolski centar "Vuk Karadžić" == Kultura == Kulturno umjetničko društvo Planinarsko društvo Narodna biblioteka "Desanka Maksimović" == Sport == *Karate klub "Majevica" *Fudbalski klub "Majevica" *Odbojkaški klub "Majevica" == Vanjske veze == * [http://www.opstinalopare.com/ Opština -zvanična prezentacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205053828/http://www.opstinalopare.com/ |date=2016-02-05 }} * [http://www.lopare.net/ Lopare Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051210135840/http://www.lopare.net/ |date=2005-12-10 }} * [http://www.priboj-majevica.com/ Priboj Online] {{Administrativna podjela BiH}} {{Commonscat|Lopare}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Republika Srpska]] g5keryfm5pyazbvw5qbgq46ur398phu 0 12716 42680922 42515066 2026-08-24T02:48:46Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680922 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mjesto u Bosni i Hercegovini <!--Opština Republika Srpska--> | mjesto= Modriča | slika = Modrica.jpg | opis_slike = | zastava = | grb = | centar = Modriča | površina = ? | populacija = ? | godina_stanovništvo = 1991 | stanovništvo_opština = | godina_opština = 1991 | gustina= ? | nadmorska_visina= | gšir= 44.956667 | gduž= 18.315 | pozivni_broj = | poštanski_kod = | website = | načelnik = ? }} '''Modriča''' je [[grad]] i općina u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Nalazi se u [[Bosanska Posavina|Bosanskoj Posavini]], a administrativno pripada [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. == Geografija == Opština Modriča se prostire na tri posebna geografska područja: mali dio bosanske Posavine, sa dijelom doline rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]] nadmorske visine oko 90 m, na masivu planine Vučjaka na lijevoj obali rijeke Bosne i dio od područja masiva planine Trebave na desnoj strani rijeke Bosne. Ovakav geografski položaj teritorije općine Modriča, na granici [[balkan]]skog i panonskog određivao je tokom historije, u velikoj mjeri, i čovjekovu sudbinu na ovom tlu. == Stanovništvo == Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz [[1991]]. godine, općina Modriča imala je 35.413 stanovnika, raspoređenih u 21 naselju. {| |- |colspan=7| Nacionalni sastav |- | [[Srbi]] | 12.563 (35,47%) |- | [[Muslimani (narod)|Muslimani]] | 10.442 (29,48%) |- | [[Hrvati]] | 9.660 (27,27%) |- | [[Jugoslaveni]] | 1.813 (5,11%) |- | Ostali | 935 (2,67%) |} {| |- |colspan=7| Nacionalni sastav 1971. godine |- | ukupno | 31.622 |- | [[Srbi]] | 13.457 (42,55%) |- | [[Hrvati]] | 9.418 (29,78%) |- | [[Muslimani (narod)|Muslimani]] | 8.356 (26,42%) |- | [[Jugoslaveni]] | 180 (0,56%) |- | ostali | 211 (0,69%) |} Naseljena mjesta su: Babešnica, Botajica, Brđani, Čardak, Dobor, Dobra Voda, Dobrinja, Dugo Polje, Garevac, Gložik, Gornja Babešnica, Gornje Krečane, Jakeš, Kladari Donji, Kladari Gornji, Koprivna, Krčevljani, Kunovac, Kužnjača, Madžarevac, Miloševac, Mišići, Modriča, Modrički Lug, Oraovina, Oteža, Pećnik, Potpolje, Riječani Donji, Riječani Gornji, Skugrić Donji, Skugrić Gornji, Srpska Varoš, Stankovići, Tarevci, Tolisa, Višnjik, Vranjak, Ždreban i Živkovo Polje. == Uprava == == Historija == Modriča se kao naseljeno mjesto, prvi put spominje [[1323]]. godine, u povelji bosanskog bana Stjepana Kotromanića. U ovoj povelji, knez Grgur Stjepanić je od bosanskog bana Stjepana II Kotromanića dobio pet sela u tadašnjoj oblasti Usori: "''prvo Čečava drugo Hrastuš, treće sela u Nenavištu Jakeš, Volović i Modrič.''" == Privreda == == Značajne osobe == * [[Milan Jelić]], političar * [[Nada Topčagić]], pjevačica narodne muzike * [[Zdravko Kuzmanović]], profesionalni fudbaler == Spomenici i znamenitosti == {{Glavni|Nacionalni spomenici u Modriči}} == Obrazovanje == Osnovna škola "Sveti Sava" Osnovna škola "Sutjeska" Srednjoškolski centar "Jovan Cvijić" == Kultura == == Sport == * [[FK Modriča Maksima]] * [[OK Modriča]]. Prva takmičenja u odbojci organizuju se u Modriči 1947. godine, tokom izgradnje željezničke pruge [[Bosanski Šamac|Šamac]] - [[Sarajevo]]. Prva odbojkaška sekcija je formirana 1949. godine, a prvo zvanično takmičenje je organizovano 1954. godine za omladince i omladinke u Kupu Narodne Republike [[Bosna i Hercegovina|BiH]]. OK "Modriča" je zvanično registrovan [[8. mart]]a 1967. godine, da bi muška ekipa postala šampion [[SFRJ|Jugoslavije]] [[1979]]. godine i učesnik u Kupu šampiona, gdje osvaja 7. mjesto u [[Evropa|Evropi]]. U narednom periodu klub se fokusira na rad s mladima, ali i dalje bilježi značajne rezultate,. Ženska odbojka je krenula sa osnivanjem i [[19. januar]]a 1981. U sezoni 1991/92. ženski odbojkaški klub osvaja vicešampionsku titulu Prvenstva Jugoslavije. Po izbijanju [[Rat u BiH|rata u BiH]], [[1993]]. godine, obje ekipe su objedinjene u OK "Modriča-Optima". U takmičenjima Prvenstva i Kupa Republike Srpske za period 1993.-2003 osvojeni su svi mogući trofeji. O stručnom radu u Klubu su se brinuli treneri: Dragutin Martinović, Pero Božić, Mladen Maglov, Srpko Petrović, Uroš Ribarić, dr. Viktor Krevsel, te Radivoje i Đorđe Milošević sa pomoćnim trenerima. Za najveće uspjehe Kluba vezani su nastupi višestrukih reprezentativaca Jugoslavije: Pere Božića, Bore Jovića, Radivoja Miloševića, Marka Stanića, Velibora Ivanovića i Darija Đukića, kao i igrača kao što su Đorđe Milošević, Miloš Milošević, Ivo Martinović, Boro Živanović, Goran Popović, Kamenko Jelić, Dragan Božić i drugi. == Reference == {{reference}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Modriča}} * [http://www.modrica.org modrica.org (Slike grada,muzika i forum.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060803062940/http://www.modrica.org/ |date=2006-08-03 }} * [http://www.garevac.com/povijest/modrica/povjest_modrice.htm Povijest župe Modriča]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.modrica.ba modrica.ba (Službene stranice Opštine Modriča)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426181710/https://modrica.ba/ |date=2022-04-26 }} * [http://www.modricainfo.com modricainfo.com (Stranice o gradu s puno linkova.)] * [http://www.modrica.com modrica.com (Stranice o gradu s puno linkova.)] * [http://www.modricaoil.com Rafinerija ulja Modriča] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925060012/https://modricaoil.com/ |date=2018-09-25 }} * [http://optimamodricabg.rs/ Optima Modriča] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615100235/http://optimamodricabg.rs/ |date=2013-06-15 }} * [http://novoprom.ba/ Prodajno servisni centar „NOVOPROM“ Modriča] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623121831/http://novoprom.ba/ |date=2013-06-23 }} * [http://www.modrica.net modrica.net (Druženje, fotografije, diskusije i mnogo zanimljivih linkova...)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230044037/http://www.modrica.net/ |date=2005-12-30 }} * [http://www.modrica.com/kockica/ Online biblioteka "Modriča i okolina"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041114061319/http://www.modrica.com/kockica/ |date=2004-11-14 }} * [http://www.posavinatv.com/ Posavska Televizija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006014659/http://www.posavinatv.com/ |date=2017-10-06 }} * [http://www.mozaik.ba/‎ Fondacija Mozaik]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{stub-BH-op}} {{Administrativna podjela BiH}} [[Kategorija:Modriča| ]] [[Kategorija:Naseljena mjesta u Republici Srpskoj]] [[Kategorija:Opštine Republike Srpske]] pnat5s3zi54n6wkbwnppz3y6opzfhuo 0 15825 42680818 42250589 2026-08-23T12:45:01Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680818 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Lonnie Thompson, 2015.jpg|mini]] '''Lonnie Thompson''' je [[glaciologija|glaciolog]] i profesor na Katedri za geološke nauke na [[Državni univerzitet Ohioa|Državnom univerzitetu Ohija]]. Stekao je svjetska proznanja zahvaljujući bušenju [[ledena jezgra|ledene jezgre]] s planinskih ledenjaka i ledenih kapa u tropskim i subtropskim dijelovima svijeta. On i njegova supruga Ellen Mosely-Thompson, vode paleoklimatološku grupu istraživača ledenih jezgara u Byrdovom Centru za polarna istraživanja. [http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/front-page.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903024832/http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/front-page.html |date=2006-09-03 }} Lonnie Thompson je dobio diplomu koledža na Univerzitetu Marshall, gdje je studirao geologiju. Nakon toga je pohađao Državni Univerzitet Ohioa gdje je dobio diplomu i magisterij. == Vanjske veze == * [http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/front-page.html Ice Core Paleoclimatology Research Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903024832/http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/front-page.html |date=2006-09-03 }}, Lonnie's and Ellen's research group at OSU. * [http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/GroupP.html#lonniethompson Lonnie's web page at Byrd Polar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517124210/http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/GroupP.html#lonniethompson |date=2008-05-17 }} * [http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/GroupP.html#ellenmosleythompson Ellen's web page at Byrd Polar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517124210/http://www-bprc.mps.ohio-state.edu/Icecore/GroupP.html#ellenmosleythompson |date=2008-05-17 }} * [http://www.geology.ohio-state.edu/modules.php?op=modload&name=Faculty&id=thompson.3@osu.edu&file=faculty.profile Lonnie Thompson's Department of Geological Sciences faculty home page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826025432/http://www.geology.ohio-state.edu/modules.php?op=modload&name=Faculty&id=thompson.3@osu.edu&file=faculty.profile |date=2005-08-26 }} * [http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/faculty/emt/index.html Ellen Mosely-Thompson's Department of Geography faculty home page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901072306/http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/faculty/emt/index.html |date=2006-09-01 }} * [http://www.notablebiographies.com/news/Sh-Z/Thompson-Lonnie.html Lonnie Thompson], biography from the [[Encyclopedia of World Biography]] * [http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/americasbest/science.medicine/pro.lthompson.html "Deciphering the ice: scientist drills into tropical glaciers for clues to Earth's climate changes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613210421/http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/americasbest/science.medicine/pro.lthompson.html |date=2008-06-13 }} from CNN/Time. * [http://www.realclimate.org/index.php?p=157 "Tropical Glacier Retreat"] s [[RealClimate]]a., 23.5.2005. * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/28/AR2006072801995.html "The 'Indiana Jones' of a Shrinking Realm"], biografski profil Thompsona u [[The Washington Post|Washington Postu]] od 29.7. 2006. {{Normativna kontrola}} {{Lifetime|1948||Thompson, Lonnie}} [[Kategorija:Američki geolozi]] [[Kategorija:Američki naučnici]] [[Kategorija:Klimatologija]] {{biog-stub}} srwn07rpiiepc318i0ue5kzlrrt094p 0 15873 42680948 42671861 2026-08-24T11:25:19Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680948 wikitext text/x-wiki [[File:Expansion néolithique.png|mini|desno|Širenje neolita u Evropu]] [[File:Neolítico en Europa.png|mini|desno|Neolit u Evropi]] [[Datoteka:European Middle Neolithic.gif|mini|desno|Evropa oko 4500-4000. pne.]] [[Datoteka:Old Europe.png|mini|desno|Karta evropskih kultura. Zeleno je označena [[Kultura ljevkaste keramike]] (TRB). Plavo je označena [[Kultura linearnotrakaste keramike]] (LBK). Narančasto je označena [[Lengyelska kultura|kultura Lengyel]], grimizno [[Vinčanska kultura]], crveno [[Kultura Cucuteni]].]] '''Neolitska Evropa''' je izraz koji se koristi za vrijeme između perioda [[mezolit]]a i [[Brončano doba|brončanog doba]] u [[Evropa|Evropi]], otprilike između [[7. milenijum pne.|7000. pne.]] (približno datiranje prvih zemljoradnjičkih zajednica u [[Grčka|Grčkoj]]) do oko [[17. vijek pne.|1700. pne.]] (početak [[brončano doba|brončanog doba]] u [[sjeverozapadna Evropa|sjeverozapadnoj Evropi]]). Trajanje [[neolit]]a varira od mjesta do mjesta, kraj mu označava uvođenje brončanih predmeta: u [[jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] je oko 4000 godina (od 7000. pne.&ndash;3000. pne.); u sjeverozapadnoj Evropi je ispod 3000 godina (cca. 4500. pne.&ndash;1700. pne.). == Neolit u Evropi == Kada je analizom C14 bilo moguće odrediti starost nalaza i uz poznatu udaljenost nalazišta od područja porijekla neolita (Jerihon), utvrđeno je da se neolit širio prosječnom brzinom od oko 1&nbsp;km/god. - ''neolitska ekspanzija''. O pojavi i širenju neolita u Evropi prisutne su dvije teorije. Prva je ''teorija autohtonosti'' (kontinuiteta), koju zastupa manji broj autora.<ref name="Sarajevo">{{Cite web |url= http://ff.unsa.ba/files/zavDipl/17_18/arh/Sasa-Buljevic.pdf |title= Saša Buljević - Naselja i naseobinske strukture neolita na podruĉju Bosne i Hercegovine |work= Filozofski fakultet u Sarajevu |accessdate= 9. 2. 2019 |archive-date= 2019-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191106135915/http://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/17_18/arh/Sasa-Buljevic.pdf |url-status= dead }}</ref> Po njima, prelazak ljudskih zajednica iz [[mezolit]]a u neolit je posljedica samostalnog (autohtonog) razvoja.<ref name="srejović">{{Cite web |url= http://www.rastko.rs/arheologija/srejovic/dsrejovic-anadolija.html |title= Dragoslav Srejović - Balkan i Anadolija u srednje i mlađe kameno doba |work= Elektronsko izdanje Zajednički poduhvat TIA Janus i Ars Libri – Beograd 2001 |accessdate= 9. 2. 2019}}</ref> Druga je ''teorija difuzije'' koja se realizuje kroz niz mogućnosti: postupno demografsko širenje, preseljavanje čitavih zajednica, selektivna kolonizacija brzim skokovima, infiltracija manjih skupina ljudi, granični dodiri, trgovina.<ref name="ČovićIlir">{{Cite web |url= https://vdocuments.mx/od-butmira-do-ilira-borivoj-covic-sarajevo-1976-569cd78dbb971.html |title= Borivoj Čović: OD BUTMIRA DO ILIRA - Kultovi sa Mediterana |work= Kulturno naslijeđe, Sarajevo, 1976 |accessdate= 9. 2. 2016 |archive-date= 2019-10-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191001111100/https://vdocuments.mx/od-butmira-do-ilira-borivoj-covic-sarajevo-1976-569cd78dbb971.html }}</ref><ref name="Tasić"/><ref name="Mitrović">{{Cite web |url= https://www.academia.edu/7263663/Neolitik_Bliskog_Istoka_i_jugoisto%C4%8Dne_Europe |title= Matej Mitrović – Neolitik Bliskog Istoka i jugoistočne Europe |work= SVEUČILIŠTE U ZADRU Odjel Za Arheologiju, 2014 |accessdate= 9. 2. 2019 |archive-date= 2019-11-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191104224416/https://www.academia.edu/7263663/Neolitik_Bliskog_Istoka_i_jugoisto%C4%8Dne_Europe |dead-url= yes }}</ref> Po evidenciji i vrsti vidljivo je da se neolitski materijal pronađen u Evropi raširio preko Anadolije,<ref name="srejović"/> i da je sličan onom u sjevernoj Africi i Pontskim stepama, gdje se raširio putem difuzije. Sva neolitska nalazišta u Evropi sadrže keramiku i biljne i životinjske vrste pripitomljene u jugozapadnoj Aziji ([[pšenica]], [[ječam]], [[leća]], [[svinja]], [[goveče]], [[ovca]])) Najstariji podatak govori da se sir proizvodio oko 5.500 pne u [[Kujawy]], [[Poljska]]. [[Datoteka:Tuzla-Park sojenica.jpg|mini|lijevo|Rekonstrukcija neolitskog naselja u Tuzli, najstarijeg naselja u Bosni i Hercegovini]] [[File:Talianki (Trypillian city).jpg|mini|lijevo|Rekonstrukcija neolitskog grada Tripolje kod Kijeva]] === Stara Evropa === Prve neolitske grupe pojavljuju se u jugoistočnoj Evropi, a najstariji nalazi datiraju su u vrijeme 6500. p.n.e. na ostrvu [[Krit]]u i na kopnu u [[Vashtëmi]] ([[Albanija]]).<ref>{{cite web | author=Dawn Fuller| date=April 16, 2012 | title=UC research reveals one of the earliest farming sites in Europe| publisher=Phys.org| url=http://phys.org/news/2012-04-uc-reveals-earliest-farming-sites.html| accessdate=April 18, 2012 }}</ref><ref>{{cite web | date=April 16, 2012 | title=One of Earliest Farming Sites in Europe Discovered| website=ScienceDaily| url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/04/120416113013.htm| accessdate=April 18, 2012 }}</ref> Najraniji kulturni neolitski kompleks ovih prostora je [[Sesklo kultura]] u Tesaliji. Odatle ide njeno širenje u dva pravca. Jedan je [[Jadransko more|Jadranskim morem]], a zatim obalama i ostrvima [[Mediteran]]a u vidu [[Impresso kultura]] (drugi naziv je Cardium keramika, prema školjki koja je služila za ukrašavanje). Kultura u daljnjem razvoju prodire i u unutrašnjost, gdje se pojavljuju nove kulture: Danilo, Kakanjska, Butmirska, Hvarsko-lisičićka. Drugi pravac širenja iz Tesalije ide prema [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedonija]] sa [[Anzabegovo-Vršnička kultura|Anzabegovo-Vršničkom kulturom]], [[Karanovo kultura|Čavdar-Kremilovci-Karanovo]] kulturom u [[Bugarska|Bugarskoj]] i u pravcu centralnog Balkana i Podunavlja. Tu će se pojaviti [[Starčevačka kultura]] sa komponenton Kereš u Mađarskoj i komponentom Kriš u Rumuniji. Navedene kulture pripadaju grupi kultura pod nazivom ''FTN (First Temporate Neolithic)'', a odnosi se na najranije neolitske kulture u umjerenoj klimi Evrope.<ref name="Prvi neolit">{{Cite web |url=https://www.academia.edu/20161947/Starčevačka_kultura_The_Starčevo_Culture |title=J. Balen, Rajna Šošić Klindžić, Tomislav Hršak - Starčevačka kultura |work= Arheološki muzej u Zagrebu, 2014 |accessdate= 9. 2. 2019}}</ref> Daljnji razvoj neolita na ovim prostorima dovodi do stvaranja Vinčanske kulture (5.300-4000)<ref name="Gumbitas"/>, čije umjetničko stvaralaštvo predstavlja jedmu od najznačajnijih osobenosti u historiji neolitske Evrope u kojoj je, pema mišljenju Marije Gumbitas, unutar kulture, možda nastao i prvi oblik pismenosti ([[Vinčansko pismo]], Vinčanski znakovi, Vinčanski simboli). Mnogi lingvisti i arheolozi osporavaju njenu teoriju.<ref>{{Cite web |title=Romanian History and Culture - The European Cradle. The Old European Script. TARTARIA TABLETS |url=https://romanianhistoryandculture.com/theeuropeancradle.htm |access-date=2019-11-24 |archive-date=2019-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218134259/http://www.romanianhistoryandculture.com/theeuropeancradle.htm }}</ref><ref>[http://self.gutenberg.org/articles/eng/Vinča_symbols Vinča symbols - World Heritage Encyclopedia]{{Dead link|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa prostora Starčevačko-kereške kulture u Mađarskoj neolit se širi uz [[Dunav]], kroz [[Mađarska|Mađarsku]], [[Slovačka|Slovačku]] i [[Češka|Češku]], i prostor južne [[Poljska|Poljske]]. Ovdje je nastala, na osnovama starčevačke keramike, keramika posebnih osobima, pa je taj period neolita u Evropi, između 5.500-4.500 pne nazvan [[Kultura linearnotrakaste keramike]], ili skraćeno LBK (od njem: ''Linearbandkeramik''). Arheolog [[Gordon Childe]] koristi naziv [[Dunavska kultura]]. Kultura se dijeli na dvije varijante, zapadnu i istočnu (na prostoru Mađarske). Daljnji razvoj dovodi do stvaranja [[Lenđel kultura|Lenđel]] kulture u Austriji, Češkoj i Slovačkoj i [[Tisa kultura|Tisa]] kulture u Mađarskoj koja se smatra i početkom bakarnog doba. Širenjem starčevačkog kompleksa (Starčevačko-Kris kultura) u šestom milenijumu iz Podunavlja i Karpatskog bazena, neolitska ekonomija se razvija i na prostoru Moldavije i zapadne Ukrajine pod nazivom [[Dnjestar-Bug kultura]]. U petom milenijumu, pod uticajem [[Kultura linearnotrakaste keramike|Kulture trakaste keramike]] sa zapada i [[Bojanska kultura|Bojanske kulture]] iz Rumunije, ova kultura prelazi u [[Kultura Cucuteni|Cucuteni kulturu]] (na [[Ruski jezik|ruskom]] - ''Tripolje''), koja se razvila u urbanu civilizaciju. Veliki grad južno od [[Kijev]]a imao je u periodu 4.000-3.500 pne oko 3.000 stambenih struktura u kojima je živjelo preko 20.000 stanovnika<ref>{{cite journal|last=Diachenko|first=Aleksandr|author2=Francesco Menotti|title=The gravity model: monitoring the formation and development of the Tripolye culture giant-settlements in Ukraine|journal=Journal of Archaeological Science|year=2012|volume=39|pages=2810–2817|doi=10.1016/j.jas.2012.04.025}}</ref><ref>[https://www.academia.edu/8641305/High_precision_Tripolye_settlement_plans_demographic_estimations_and_settlement_organization Johannes Müller - High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization]</ref><ref name="MüllerRassmann2016">{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-3twCwAAQBAJ&pg=PT347&dq=Taljanky+15,600%E2%80%9321,000 |title=Johannes Müller - Trypillia Mega-Sites and European Prehistory: 4100–3400 BCE |work=Taylor & Francis 22 January 2016|accessdate= 9. 2. 2019}}</ref> Ovaj period istorije [[Marija Gimbutas]] je nazvala Stara Evrope, na teritoriji od Egeja i [[Jadran]]a sa ostrvima na jugu, do [[Češka|Češke]], [[Slovačka|Slovačke]] i [[Poljska|južne Poljske]] na sjeveru i [[Moldavija|Moldavije]] i [[Ukrajina|Ukrajine]] na zapadu. Izraz je uveden da bi se prepoznao zajednički identitet brojnih i različitih neolitskih grupa jugoistočne Evrope. Tokom sedmog, šestog i petog milenijuma p.n.e poljoprivrednici jugoistočne Evrope stvorili su kulturni obrazac uporediv sa istim takvim u [[Mesopotamija|Mesopotamiji]], [[Anadolija|Anadoliji]] i [[Egipat|Egiptu]]<ref name="Tasić">{{Cite web |url=http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2037.pdf |title=Nenad N.Tasić - O značenju kvadrata i kruga u neolitskoj ornamentici |work=ANUBIH – Godišnjak, Knjiga XXXVII, Sarajevo, 2008 |accessdate=9. 2. 2019 |archive-date=2020-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012151948/http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2037.pdf }}</ref> Istovremeno stanovništvo ovog područja razvilo je daleko kompleksniju socijalnu organizaciju od njihovih zapadnih i sjevernih susjeda, izgradilo naselja koja su često bila mali gradovi, stvaralo religiju i vladajuće institucije. Kulturu Stare Evrope moguće je podijeliti u 5 civilizacijskih varijanti: Egej i centralni Balkan, [[Jadran]], srednji [[Dunav]], istočni Balkan i [[Moldavija]] i zapadna [[Ukrajina]]. [[File:Sudika Mnajdra porthole.jpg|mini|lijevo|Megalitski hram na Malti]] === Neolit u ostaloj Evropi === Širenje neolita kroz Evropu, od Egeja do [[Velika Britanija|Britanije]] trajao je oko 2.500 god. (6500. pne - 4000. pne).<ref name="Gumbitas"/> Šireći se dalje uz Dunav neolit se pojavljuje u Njemačkoj uz gornji i srednji tok Rajne, najdalje do [[Holandija|Holandije]] i [[Pariz]]a u [[Francuska|Francuskoj]]. Baltički region je u neolitu od oko 3.500. pne. Generalno, kolonizacija je išla po skokovitom obrascu od jednog do drugog aluvijalnog područja, zaobilazeći planinska područja. Arheolozi smatraju da su rane neolitske kulture relativno homogene, u poređenju sa kasnim mezolitom. DNA studije pokazuju da su mezolitske i neolitske populacije živjele jedna uz drugu nekoliko milenijuma u mnogim dijelovima Evrope, posebno na [[Iberijsko poluostrvo|Iberijskom poluostrvu]], duž Atlantske obale i na britanskim ostrvima.<ref name="Mitrović"/> Oko 4.700 p.n.e Impresso kultura (Mediteranski neolit) stigla je na istočni dio Iberijskog poluostrva. Poseban presedan u istoriji neolita predstavlja [[La Amagra kultura]] na jugu Španije, sa crveno-žutom bojom keramike, čije veze sa ostalim neolitskim kulturama nisu još uvijek jasne.<ref>[http://hera.ugr.es/doi/16517829.pdf Capel, J. - Red ochre decorations in Spanish Neolithic ceramics: amineralogical and technological study, October 11, 2011]</ref> Jedna druga teorija smatra da je neolit u Evropi posljedica autohtonog razvoja lokalnih mezolitskih kultura. Treća teorija smatra da je neolit u Evropu došao sa prostora istočne Evrope. === Megaliti u Evropi === {{Glavni|Lista neolitskih megalita u Evropi}} Konstrukcije od [[Megaliti|megalita]] zauzimaju značajno mjesto u periodu neolita. Megaliti se pojavljuju još u mezolitu, a trajaće do bronzanog doba prvenstveno na [[Atlantik|atlantskoj]] obali Evrope, ali i na zapadnosredozemnim ostrvima.<ref>Johnson, W. (1908) p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=1uwgAAAAMAAJ&pg=PA67#v=onepage 67]. Retrieved July 28, 2018.</ref> Posebno je poznata Malta. Na [[UNESCO]] Listi svjetske baštine, [[Megalitski malteški hramovi]], nalazi se sedam hramova. Izgrađeni su oko 3.500. p.n.e i stariji su od [[Nekropola u Gizi|piramida u Egiptu]].<ref>{{citation | last = De Soldanis | title = Gozo, Ancient and Modern, Religious and Profane, Book I |pages = 86–88}}</ref><ref>{{cite web|title=3600BC Ggantija Temples on Gozo&nbsp;– Millennium before the Pyramids or Stonehenge|url=http://www.carnaval.com/goddess/|website=Carnaval.com|accessdate=25 September 2014|archive-date=2021-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210328102039/https://www.carnaval.com/goddess/}}</ref> ==Lista kultura i nalazišta== *Mezolit **[[Lepenski Vir|Kultura Lepenskog Vira]] (od 10-og do 7-og milenija)<ref name="srejović"/> **[[Megalit|Megalitske kulture]] (od 8-og do 2 milenija) *Rani neolit **[[Frankti pećina]] (oko 6500. p.n.e) Krit - Grčka. Prvo evropsko neolitsko nalazište **[[Sesklo kultura]] (7. milenijum), Tesalija - Grčka. **[[Anzabegovo-Vršnička kultura]] (7. milenijum), Severna Makedonija **[[Karanovska kultura]] (od 7-og do 5-og milenija), Bugarska i južna Rumunija **[[Starčevačka kultura]] (od 7-og do 5-og milenija), Centralni Balkan i Podunavlje **[[Impresso kultura]] (od 7-og do 5-og milenija), Mediteran **[[Dnjestar-Bug kultura]] (od 7-og do 6-og milenija), Moldavija i Ukrajina **[[La Almagra kultura]], sredina 6-og milenija, jug Španije *Srednji neolit **[[Vinčanska kultura]] (od 6-og do 3 milenija), Centralni Balkan<ref name="Gumbitas">{{Cite web |url=https://books.google.de/books?id=zKFFOoPlyjIC&printsec=frontcover&dq=The+Goddesses+and+Gods+of+Old+Europe&hl=de&sa=X&ei=EpOvVO0fxKtR4PeA0AM&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20Goddesses%20and%20Gods%20of%20Old%20Europe&f=false |title=Marija Gimbutas - The Goddesses and Gods of Old Europe |work= University of California Press - Berkeley, Los Anfeles |accessdate= 9. 2. 2017}}</ref> **[[Kultura trakaste keramike]] (od 6-og do 3 milenija), Srednja Evropa **[[Danilska kultura]], 5.400-3.900, Hrvatska **[[Kakanjska kultura]], 6.230-4.900, Bosna i Hercegovina<ref name="Obre">{{Cite web |url=https://www.academia.edu/4401304/Analiza_prahistorijski_keramičkih_ulomaka_sa_lokaliteta_Donje_Papratnice_-_Zagrebnice_kod_Kaknja |title=Edina Kadić: ANALIZA PRAHISTORIJSKIH KERAMIČKIH ULOMAKA SA LOKALITETA DONJE PAPRATNICE – ZAGREBNICE KOD KAKNJA |work= Filozofski fakultet Sarajevo, 2012 |accessdate= 9. 2. 2016}}</ref> **[[Bojanska kultura]], 5.000-3.500, istočna Evropa **[[Lengyelska kultura|Lenđelska kultura]], 5.000-3.400, srednja Evropa **[[Resenska kultura]], 4.600-4.300, zapadna Evropa<ref name="rossen">{{Cite web |url= https://www.prehistory.lu/archeo/neomoyen.htm |title= Srednji neolit- Resen kultura |work= www.prehistory.lu |access-date= 29. oktobar 2025. |archive-date= 2024-06-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240617210130/https://prehistory.lu/archeo/neomoyen.htm |url-status= dead }}{{en}}</ref> *Mlađi neolit **[[Sopotska kultura]], Hrvatska, (5.300-4.400 p.n.e.)<ref name="enciklop">{{Cite web |url=https://enciklopedija.hr/clanak/sopotska-kultura |title=Sopotska kultura |work= Hrvatska enciklopedija, enciklopedija.hr |accessdate= 9. oktobar 2025}}</ref> **[[Hvarsko-lisičićka kultura]], 4.200-2.500, Hrvatska i Bosna i Hercegovina<ref name="Neolit u Bosni">{{Cite web |url=https://de.scribd.com/document/35880029/Studije-o-Kamenom-i-Bakarnom-Dobu-u-Sjeverozapadnom-Balkanu-Alojz-Benac|title= Alojz Benac, Sarajevo 1964 –STUDIJE O KAMENOM I BAKARNOM DOBU SJEVEROZAPADNOG BALKANA|work= |accessdate= 9. 2. 2016}}</ref> **[[Butmirska kultura]] (od 5100–4500 p.n.e), Bosna i Hercegovina<ref name="ČovićIlir"/> **[[Horgenska kultura]] (od 3.400–2.800 p.n.e), Švajcarska, Njemačka **[[Tisa kultura]], Mađarska i Rumunija **[[Kultura Cucuteni]], 5.500-2.700, Moldavija i zapadna Ukrajina **[[Kultura ljevkaste keramike]], Njemačka, Poljska, Skandinavija, (4.300-2.800 p.n.e.) == Literatura == * Bellwood, Peter. (2001). "Early Agriculturalist Population Diasporas? Farming, Languages, and Genes." ''Annual Review of Anthropology.'' 30:181-207. * Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies.'' Blackwell Publishers. {{ISBN|0-631-20566-7}} * Cavalli-Sforza, Luigi Luca, Paolo Menozzi, and Alberto Piazza. (1994). ''The History and Geography of Human Genes.'' Princeton University Press. {{ISBN|0-691-08750-4}}. * Cavalli-Sforza, Luigi Luca. (2001). ''Genes, Peoples, and Languages.'' Berkeley: University of California Press. {{ISBN|0-520-22873-1}}. * Childe, V. Gordon. (1926). ''The Aryans: A Study of Indo-European Origins.'' London: Paul, Trench, Trubner. * Gimbutas, Marija (1991). ''The Civilization of the Goddess.'' San Francisco: Harper. {{ISBN|0-06-250337-5}}. * Gimbutas, Marija (1989). ''The Language of the Goddess.'' Harper & Row, Publishers. {{ISBN|0-06-250356-1}}. * Renfrew, Colin. (1987). ''Archaeology and Language.'' London: Jonathan Cape. {{ISBN|0-521-38675-6}}. == Povezano == * [[Hipoteza o germanskom supstratu]] * [[Proto-indoevropski jezik]] * [[Proto-Indoevropljani]] * [[Indo-iranska migracija]] * [[Vinčanski simboli|Vinčansko pismo]] == Vanjske veze == * [http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/timeline/index.htm General table of Neolithic sites in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224171213/http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/History/timeline/index.htm |date=2018-12-24 }} * [http://www.continuitas.com/ Mario Alinei, et al., Paleolithic Continuity Theory of Indo-European Origins] * [http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/history-pre.htm Balkan pre-history summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626032357/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/history-pre.htm |date=2006-06-26 }} * [http://www.culture.gouv.fr/culture/arcnat/harsova/en/index.html culture.gouv.fr: Life along the Danube 6500 years ago] * [http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/balkans-map/4kBC.htm Map of the cultures of Balkans - 4000 BC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310180915/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/balkans-map/4kBC.htm |date=2007-03-10 }} * [http://www.mythinglinks.org/euro~west~oldeurope.html Kathleen Jenks, "Old europe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927082515/http://www.mythinglinks.org/euro~west~oldeurope.html |date=2006-09-27 }}: further links == Reference == {{reference|2}} [[Kategorija:Drevni narodi]] [[Kategorija:Arheološke kulture]] [[Kategorija:Neolit]] [[Kategorija:Preindoevropljani]] bbefba5982ifz929dymwz33y4o0lf4u 0 16631 42680874 42553133 2026-08-23T18:42:59Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680874 wikitext text/x-wiki {{Infobox_RegijeIT | ime = Marche | puno_ime = Regione Marche | isocode = &nbsp; | glavno_mjesto = [[Ancona]] | guverner = Gian Mario Spacca<br />(''[[L'Unione]]'') | zona = [[Centralna Italija|Središnja Italija]] | pokrajine = [[Ancona (provincija)|Ancona]]<br />[[Ascoli Piceno (provincija)|Ascoli Piceno]]<br />[[Fermo (provincija)|Fermo]]<br />[[Macerata (provincija)|Macerata]]<br />[[Pesaro i Urbino (provincija)|Pesaro i Urbino]] | općine = 246 | rang_površine = 15. | površina = 9.694 | postotak_površine = 3.2 | godina_popisa = 2001 | rang_stanovništva = 13. | stanovništvo = 1,470,581 | postotak_stanovništva = 2.6 | gustoća_stanovništva = 152 | grb = | karta = [[Datoteka:Marches in Italy.svg|220 px]] | }} '''Marche''' (fon. '''Marke''', od ''le marche di Ancona'' = [[marka|marke]] Ancone) je regija u središnjoj [[Italija|Italiji]]. Regija Marche graniči s republikom [[San Marino]] (na sjeverozapadu) te regijama [[Emilia-Romagna]] (na sjeveru), [[Umbrija]] (jugozapad), [[Abruzzo]] i [[Lacij]] (jugoistok), dok s istočne strane regiju oplakuje [[Jadransko more]]. Glavni grad regije je [[Ancona]]. Regija je podijeljena u 4 provincije: [[Ancona (provincija)|Ancona]], [[Ascoli Piceno (provincija)|Ascoli Piceno]], [[Macerata (provincija)|Macerata]], sve 3 dijelovi nekadašnjeg teritorija [[Picenum]], i [[Pesaro i Urbino (provincija)|Provincija Pesaro i Urbino]], koja se sastoji od nekad odvojenih provincija [[Pesaro]] i [[Urbino]], koje su nekada bile dijelom [[rimsko Carstvo|rimske]] [[Rimska Umbria|Umbrie]]. Godine [[2004]]., izglasano je uvođenje 5. provincije [[Fermo (provincija)|Fermo]], a izglasano će stupiti na snagu [[2009]]. godine. Svaka pokrajina regije Marche ima svoju posebnu historiju, što se može pripisati reljefu regije, osim riječnih dolina i često vrlo uskog obalnog pojasa, zemlja je brdovita. U [[19. vijek]]u, izgrađena je obalna [[željeznica]] koja je povezala gradove [[Bologna]] i [[Brindisi]] s Regijom Marche. U unutrašnjosti, planine onemogućuju bilo kakvu komunikaciju u smjeru sjever-jug osim preko neravnih cesta i prijevoja. Za tu regiju je ostao karakterističan tradicionalni sistem obrade zemlje ''mezzadria'' (napolica), po kojemu se plodovi zemlje popola dijele između feudalca (vlasnika zemlje) i onoga koji zemlju obrađuje, uz dosta neplodno tlo i težak teren, zemlja je dosta dobro obrađena. Jedina zaista dobra luka je Ancona, a ostale manje luke uglavnom koriste [[ribarstvo|ribarske]] folte. Regija Marche je dala vrlo velik broj mornara u [[Talijanska mornarica|talijansku mornaricu]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Marche}} * [http://www.regione.marche.it/ Službene stranice regije Marke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131033425/http://www.regione.marche.it/ |date=2016-01-31 }} * [http://www.le-marche.com/Marche/index.htm Marche Voyager] * [http://www.paradisepossible.com/marche2.asp Paradise Possible] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705135309/http://www.paradisepossible.com/marche2.asp |date=2008-07-05 }} * [http://www.docushare.it/mediasoft/italy/marche/marche_en.htm MediaSoft] * [http://www.deliciousitaly.com/Marche.htm Delicious Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310215526/http://www.deliciousitaly.com/Marche.htm |date=2007-03-10 }} * [http://www.italianvisits.com/marche/ ItalianVisits.com] {{Regije Italije}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Marche| ]] [[Kategorija:Regije Italije]] aklylsito84070yskdh3k4tdo5thcy9 0 19592 42680851 42680082 2026-08-23T15:21:09Z Aca 108187 isto i ovde 60958 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Makedonija (rimska provincija)]] 2cbrfl27wx2ib6hyl1jha3m75l5g2f7 0 23202 42680878 42660742 2026-08-23T19:14:56Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680878 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Filmska biografija |ime = |zanimanje = režiser, producent, scenarist, povjesničar filma, glumac |slika = Martin Scorsese Tribeca 2007 Shankbone.jpg |veličina = |opis = |ime_po_rođenju = Martin Charles Scorsese |datum_rođenja = {{Birth date|1942|11|17|df=y}} |mjesto_rođenja = {{nowrap|{{flagicon|SAD}} [[New York]], [[New York (savezna država)|NY]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]]}} |datum_smrti = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> |mjesto_smrti = |nadimak = Marty |nacionalnost = [[Italijani|Talijan]] |državljanstvo = {{flagicon|SAD}} [[sjedinjene Američke Države|američko]] |supružnik = {{nowrap|Laraine Marie Brennan <small>(1965–c. 1971; razvod)</small><br />[[Julia Cameron]] <small>(1976–77; razvod)</small><br />[[Isabella Rossellini]] <small>(1979–82; razvod)</small><br />[[Barbara De Fina]] <small>(1985–91; razvod)</small><br />Helen Morris <small>(1999–)</small>}} |partner = |roditelji = [[Charles Scorsese]]<br />[[Catherine Scorsese]] |djeca = |rodbina = |javna_funkcija = |znameniti_filmovi = ''[[Taxi Driver]]''<br />''[[Goodfellas]]''<br />''[[The Departed]]''<br />''[[Shutter Island]]''<br />''[[Raging Bull]]'' |znamenite_serije = ''[[Boardwalk Empire]]'' |period = [[1963.]] - |žanr = [[drama]], [[triler]] |uticaj_od = [[Elia Kazan]], [[Michael Powell (režiser)|Michael Powell]], [[Emeric Pressburger]], [[Satyajit Ray]] |uticaj_na = [[Paul Thomas Anderson]], [[David Fincher]], [[Peter Jackson]], [[Nicolas Winding Refn]], [[Quentin Tarantino]] |nagrade = {{Infokutija Nagrade |child = yes |bgcolour = #09c8bd |academyawards = '''[[Oscar za režiju|Oscar za najboljeg redatelja]]'''<br />2007. ''[[The Departed]]'' |emmyawards = '''Primetime Emmy za najbolju režiju - dramska serija'''<br />2011. ''[[Boardwalk Empire]]''<br />'''Primetime Emmy za najbolju režiju - dokumentarni film'''<br />2012. ''[[George Harrison: Living in the Material World]]''<br />'''Primetime Emmy za najbolji dokumentarac'''<br />2012. ''[[George Harrison: Living in the Material World]]'' |peabodyawards = |tonyawards = |goldenglobeawards = '''[[Zlatni globus za najboljeg redatelja]]'''<br />2003. ''[[Gangs of New York]]''<br />2007. ''[[The Departed]]''<br />2012. ''[[Hugo (film)|Hugo]]'' |baftaawards = '''Nagrada BAFTA za najbolji film'''<br />1991. ''[[Goodfellas]]''<br />'''Nagrada BAFTA za najboljeg redatelja'''<br />1991. ''[[Goodfellas]]''<br />'''Nagrada BAFTA za najbolji adaptirani scenarij'''<br />1991. ''[[Goodfellas]]''<br />'''Nagrada BAFTA za životno djelo''' ([[2012]].) |cesarawards = '''Počasni César''' ([[2000]].) |goyaawards = |afiawards = '''Televizijski program godine'''<br />2011. ''[[Boardwalk Empire]]''<br />'''Film godine'''<br />2012. ''[[Hugo (film)|Hugo]]'' |filmfareawards = |olivierawards = |grammyawards = '''Najbolji dugometražni spot'''<br />2006. ''American Masters: No Direction Home: Bob Dylan (#19.7)'' |sagawards = |americancomedyawards = |britishcomedyawards = |awardtitle1 = [[Nagrada Cecil B. DeMille]] |award1 = 2010. uručena Scorseseju |awardtitle2 = |award2 = |awardtitle3 = |award3 = }} |URL = }} '''Martin Marcantonio Luciano Scorsese''' ([[Queens]], [[New York]], [[17. studenog]] [[1942.]]) američki je filmski redatelj, scenarist, producent i povjesničar filma. Osnivač je [[Svjetska filmska zaklada|Svjetske filmske zaklade]] te dobitnik nagrade [[Američki filmski institut|Američkog filmskog instituta]] za životno djelo za svoj doprinos filmu te [[Zlatni globus|Zlatnog globusa]], [[BAFTA]]-e i nagrade Ceha američkih redatelja. Scorsese je predsjednik Filmske zaklade<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.film-foundation.org/common/11004/default.cfm?clientID=11004&homepage=1 |access-date=2016-04-26 |archivedate=2011-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716073209/http://www.film-foundation.org/common/11004/default.cfm?clientID=11004&homepage=1 |deadurl=yes }}</ref>, neprofitne organizacije posvećene očuvanju filma i prevenciji propadanja filmskog materijala. Scorseseovo djelo obrađuje teme kao što su identitet talijanskih Amerikanaca, katolički koncept krivnje i iskupljenja,<ref>[http://www.adherents.com/people/ps/Martin_Scorsese.html The Religious Affiliation of Director Martin Scorsese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215836/http://www.adherents.com/people/ps/Martin_Scorsese.html |date=2016-03-03 }} Webpage created May 27, 2005. Last modified September 5, 2005. Preuzeto 1. travnja 2007.</ref> mačizam i nasilje. Scorsese se smatra jednim od najznačajnijih i najutjecajnijih američkih redatelja svoje generacije, pogotovo zbog režije filmova kao što su ''[[Taksist]]'', ''[[Razjareni bik]]'' i ''[[Dobri momci]]''; na sva tri je surađivao s jednim od svojih najvjernijih suradnika, glumcem [[Robert De Niro|Robertom De Nirom]].<ref>[http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800014966 Yahoo! Movies]</ref> Za film ''[[Pokojni]]'' osvojio je [[Oscar za najboljeg redatelja]] te zaradio titulu magistra primijenjenih umjetnosti u filmskoj režiji na Tisch School of the Arts. == Rani život == Martin Scorsese rođen je u New York Cityju. Njegov otac, Luciano [[Charles Scorsese]] (1913.–1993.), i majka, [[Catherine Scorsese]] (1912.–1997.), radili su u njujorškoj tvornici odjeće.<ref>[http://www.filmreference.com/film/26/Martin-Scorsese.html Martin Scorsese Biography (1942-)]</ref> Kao dječaka roditelji su ga često vodili u kino; u tom je razdoblju svog života razvio svoju strast za film. U ranoj dobi opsjednut povijesnim spektaklima, čini se kako su bar dva filma tog žanra, ''Zemlja faraona'' (1955.), i ''El Cid'' (1961.), ostavili snažan i trajan utjecaj na njegovu filmsku tehniku. Kasnije se prisjetio tog utjecaja u dokumentarcu o talijanskom neorealizmu te komentirao kako su ga ''[[Kradljivci bicikla]]'' zajedno s filmovima ''[[Paisà]]'', ''[[Rim, otvoreni grad]]'' inspirirali te kako je to utjecalo na njegov pogled i prikaz njegova sicilijanskog nasljeđa. U svojem dokumentarcu, ''[[Moje putovanje u Italiju]]'', Scorsese je istaknuo da je sicilijanska epizoda ''Paise'' [[Roberto Rossellini|Roberta Rossellinija]] kao prvo što je vidio na televiziji zajedno sa svojim rođacima, koji su sami bili sicilijanski doseljenici, izvršilo veliki utjecaj na njegov život.<ref>{{cite web | author=Chris Ingui | publisher=Hatchet | url=http://www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml?norewrite200607071207&sourcedomain=www.gwhatchet.com | title=Martin Scorsese hits DC, hangs with the Hachet | accessdate=29. lipnja 2006 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kao još jedan veliki utjecaj na svoju karijeru naveo je indijski neorealizam redatelja [[Satyajit Ray|Satyajita Raya]].<ref>{{cite web | author=Chris Ingui | publisher=Hatchet | url=http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml | title=Martin Scorsese hits DC, hangs with the Hachet | accessdate=6. lipnja 2009 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826214118/http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Raging Bull: A film review|author=Jay Antani|year=2004.|publisher=Filmcritic.com|url=http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/reviews/Raging-Bull|accessdate=4. svibnja 2009|archive-date=2009-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214220229/http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/reviews/Raging-Bull|dead-url=yes}}</ref> Njegova prvotna želja da postane svećenik dok je pohađao Cardinal Hayes High School u Bronxu, zamijenjena je ono za film - sjemenište je zamijenio za Njujoršku školu filma, gdje je 1969. stekao magisterij. == Karijera == === Rana karijera === Iako je [[Vijetnamski rat]] počeo u to vrijeme, Scorsese je uspio izbjeći vojnu službu. Pohađao je filmsku školu u sklopu njujorškog sveučilišta, snimajući kratkometražne filmove ''Što tako lijepa djevojka radi na ovakvom mjestu?'' (1963.) i ''Nisi samo ti, Murray!'' (1964.). Njegov najpoznatiji kratki film iz ovog perioda bio je crnohumorni ''The Big Shave'' (1967.), u kojem se nepoznati čovjek brije sve dok ne počne obilno krvariti, režući vlastiti vrat britvicom. Film je bio svojevrsna optužba američke vojne intervencije u [[Vijetnam]]u, a alternativni naziv filma bio je ''Viet '67''.<ref>{{cite news | title = Finding the boy again | url = http://thescotsman.scotsman.com/s2.cfm?id=386832002 | publisher = Scotsman}}</ref> Iste godine, Scorsese je snimio svoj prvi dugometražni film, crno-bijeli ''[[Tko to kuca na moja vrata]]'', s kolegom studentom, glumcem [[Harvey Keitel|Harveyjem Keitelom]] i montažerkom Thelmom Schoonmaker, s kojima će dugo i uspješno surađivati. Film je bio preteča kasnije snimljenog filma ''[[Ulice zla]]''. Iako nedovoljno razvijen, već je tada bio evidentan "Scorseseov stil": osjećaj za ulični život talijanskih Amerikanaca, dinamična montaža, eklektična [[rock]] glazba za film i problematični muški protagonist. === 1970-e === Početkom desetljeća postaje prijatelj i znanac sa takozvanim "filmskim balavcima" sedamdesetih: [[Francis Ford Coppola|Francisom Ford Coppolom]], [[Brian De Palma|Brianom De Palmom]], [[George Lucas|Georgeom Lucasom]] i [[Steven Spielberg|Stevenom Spielbergom]]. De Palma ga je upoznao s glumcem [[Robert De Niro|Robertom De Nirom]], koji mu postaje veliki prijatelj i suradnik na mnogim projektima. Tijekom ovog perioda radio je kao jedan od montažera na filmu ''Woodstock'' i upoznao glumca i redatelja [[John Cassavetes|Johna Cassavetesa]], koji će mu također postati veliki prijatelj i mentor.<ref name="scorsese_on_dvd">[http://www.filmfreakcentral.net/dvdreviews/scorseseondvd70s.htm Scorsese on DVD (Film Freak Central)]</ref> ==== ''Ulice zla'' ==== {{glavni|Ulice zla}} Scorsese je 1972. snimio gangsterski film ''[[Boxcar Bertha]]'', radnjom smješten u doba [[Velika depresija|Velike depresije]], za producenta B-filmova [[Roger Corman|Rogera Cormana]], koji je lansirao karijere redatelja kao što su Francis Ford Coppola, [[James Cameron]] i [[John Sayles]]. Iako je smatran manje vrijednim djelom, nedvojbeno je naučio Scorsesea kako snimiti film jeftino i brzo, te ga pripremio za prvi film s De Nirom, ''Ulice zla''. ''[[Ulice zla]]'' je bio film koji se pokazao kao prekretnica u karijerama za Scorsesea, De Nira i Keitela. Sad se već dobro osjetio Scorseseov rukopis: macho držanje, krvavo nasilje, [[katolicizam|katolički]] osjećaj krivnje i iskupljenje, dinamična montaža i [[rock]] glazba za film. Iako je film bio inovativan, njegova napeta atmosfera, skoro pa dokumentaristički stil i "ulična" režija najviše su dugovali redateljima Cassavetesu i ranom [[Jean-Luc Godard]]u.<ref>{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A99967-1991Nov24.html | title = Scorsese, Master Of The Rage | publisher = Washington Post | date = 24. studenog 1991 | first = Hal | last = Hinson}}</ref> 1974. je glumica [[Ellen Burstyn]] izbabrala Scorsesea da režira film ''[[Alice više ne stanuje ovdje]]'', za kojeg je osvojila [[Oscar za najbolju glumicu]]. Iako dobro prihvaćen, film ostaje anomalija u redateljevoj ranoj karijeri budući da se fokusira na središnji ženski lik. Vrativši se u Malu Italiju kako bi istražio svoje etničke korijene, Scorsese je snimio ''[[Italianamerican]]'', dokumentarac u kojem su se pojavili i njegovi roditelji, Charles i Catherine Scorsese. ==== ''Taksist'' ==== {{glavni|Taksist}} Dvije godine poslije, 1976., Scorsese je šokirao kino publiku diljem svijeta kad je režirao kultnog ''[[Taksist]]a'', mračni i nasilni prikaz čovjeka koji lagano tone u ludilo u paklenoj viziji [[Manhattan]]a. Film je važan iz niza razloga. Prije svega, Scorsese je s njim stekao reputaciju kompletnog redatelja koji djeluje na visokoj razini zajedno sa snimateljem [[Michael Chapman|Michaelom Chapmanom]] čiji stil teži izrazitim kontrastima, snažnim bojama i složenim pokretima kamere. Osim toga, bila je to izvedba prekretnica [[Robert De Niro|Roberta De Nira]] u ulozi poremećenog i psihotičnog Travisa Bicklea, te je isti trenutak film postao jedan od najlegendarnijih filmskih prekretnica. U filmu su nastupili i [[Jodie Foster]] u izrazito kontroverznoj ulozi maloljetne prostitutke, te [[Harvey Keitel]] kao njezin svodnik, Matthew ili "Sport." ''Taksist'' je označio i početak suradnje sa scenaristom [[Paul Schrader|Paulom Schraderom]]. Film dijeli tematske veze s radom francuskog redatelja [[Robert Bresson|Roberta Bressona]], ponajviše s filmom ''Pickpocket'' (u smislu "dnevnika" osamljenika i opsjednutog čovjeka koji traži iskupljenje). Scenarist/redatelj Schrader često se vraćao Bressonovim radovima u svojim filmovima kao što su ''[[Američki žigolo]]'' i ''[[Light Sleeper]]'' i u Scorseseovom kasnijem filmu, ''[[Između života i smrti]]''.<ref>{{Cite web |url=http://www.sensesofcinema.com/2005/37/taxi_driver/ |title=Citizen Bickle, or the Allusive Taxi Driver: Uses of Intertextuality |access-date=2016-04-26 |archive-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128221305/http://www.sensesofcinema.com/2005/37/taxi_driver/ |url-status=dead }}</ref> Kontroverzan od samog objavljivanja, ''Taksist'' se našao na naslovnicama ponovno pet godina kasnije, kad je [[John Hinckley Jr.]] pokušao ubiti tadašnjeg predsjednika [[Ronald Reagan|Ronalda Reagana]]. Nekoliko puta se opravdavao svojom opsesijom likom Jodie Foster (u filmu, lik kojeg glumi De Niro, Travis Bickle, pokušava ubiti senatora).<ref>{{cite news | url = http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,1813797,00.html | title = 'I was in a bad place' | publisher = Guardian | date = 6. srpnja 2006}}</ref> ''Taksist'' je osvojio [[Zlatna palma|Zlatnu palmu]] na [[Filmski festival u Cannesu|Filmskom festivalu u Cannesu]],<ref>{{cite web | title = Festival Archives: Taxi Driver | url = http://www.festival-cannes.fr/index.php/en/archives/film/2123 | publisher = Festival de Cannes | accessdate = 14. veljače 2008 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> te zaradio četiri nominacije za Oscara, uključujući onu za najbolji film, međutim nije osvojio nijednu nagradu. Scorseseu je nakon toga ponuđena uloga [[Charles Manson|Charlesa Mansona]] u filmu ''[[Helter Skelter (1976)|Helter Skelter]]'' i epizodna uloga u ratnom filmu ''[[Velika prva divizija]]'', ali je odbio obje ponude. Međutim, prihvatio je ulogu gangstera u filmu ''Cannonball'' redatelja [[Paul Bartel|Paula Bartela]]. U to se vrijeme govorilo i o nekoliko nikad snimljenih redateljskih projekata kao što su ''Haunted Summer'', o [[Mary Shelley]] i film s [[Marlon Brando|Marlonom Brandom]] o masakru nad [[Indijanci]]ma kod Wounded Kneeja. ==== ''New York, New York'' i ''Posljednji valcer'' ==== {{glavni|New York, New York (1977)}} Kritički uspjeh ''Taksista'' ohrabrio je Scorsesea da krene sa svojim prvim visokobudžetnim projektom: raskošnim [[mjuzikl]]om ''[[New York, New York (1977)|New York, New York]]''. Počast Scorseseovom rodnom gradu i klasičnim holivudskim mjuziklima bio je veliki neuspjeh na box-officeu i kod kritike. ''New York, New York'' je bila treća redateljeva suradnja s Robertom De Nirom, uz kojeg je nastupila [[Liza Minnelli]] (počast i aluzija na njenog oca, legendarnog redatelja mjuzikala [[Vincente Minnelli|Vincentea Minnellija]]). Unatoč vizualnoj raskoši i stilskim bravurama, mnogi kritičari zamjerili su filmu na dosta olovnoj studijskoj atmosferi u odnosu na ranije Scorseseove projekte. Gledano s današnjeg stajališta, film ostaje jedna od redateljevih ranih studija muške paranoje i nesigurnosti (koja dijeli dosta toga s njegovim drugim filmovima kao što su ''Ulice zla'', ''Taksist'', ''Razjareni bik'' i ''Pokojni''). Razočaravajući prijem filma bacio je Scorsesea u [[depresija|depresiju]]. Do tada je već postao ozbiljan ovisnik o [[kokain]]u. Međutim, našao je dosta kreativne snage da snimi visoko cijenjeni ''[[Posljednji valcer]]'', dokumentirajući posljednji koncert grupe [[The Band]]. Koncert je održan u dvorani Winterland u [[San Francisco|San Franciscu]], a na njemu je nastupila jedna od najširih postava poznatih glazbenika koji su gostovali na jednom koncertu kao što su [[Eric Clapton]], [[Neil Young]], [[Neil Diamond]], [[Ringo Starr]], [[Muddy Waters]], [[Joni Mitchell]], [[Bob Dylan]], [[Paul Butterfield]], [[Ronnie Wood]] i [[Van Morrison]]. Međutim, Scorseseve obveze drugim projektima odgodile su izlazak filma sve do 1978. Još se jedan Scorseseov dokumentarac pojavio 1978., nazvan ''[[American Boy: A Profile of Steven Prince|American Boy]]'', s fokusom na [[Steven Prince|Stevena Princea]], drskog prodavača oružja koji se pojavio u ''Taksistu''. Slijedio je period divljih tuluma, koji su naštetili ionako slabom Scorseseovu zdravlju. === 1980-e === ==== ''Razjareni bik'' ==== {{glavni|Razjareni bik}} Prema mnogim izvorima (uključujući Scorsesea), [[Robert De Niro]] praktično mu je spasio život kad ga je uvjerio da se mora skinuti s kokaina da bi mogao snimiti, za većinu svoj najbolji film, ''[[Razjareni bik]]'' (1980.). Uvjeren da više neće snimiti nijedan drugi film, usmjerio je svu energiju u stvaranje nasilne priče o [[boks]]ačkom prvaku u srednje teškoj kategoriji, Jakeu La Motti, nazivajući to "kamikaza metodom" snimanja filma.<ref>{{cite news | url = http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,6737,867652,00.html | title = 'Are we ever going to make this picture?' | publisher = Guardian | date = 3. siječnja 2003 | first = Alex | last = Williams}}</ref> Film je posvuda smatran remek-djelom te je u glasovanju engleskog prestižnog magatina ''[[Sight & Sound]]'' proglašen najboljim filmom osamdesetih.<ref>{{cite news | url = http://film.guardian.co.uk/Century_Of_Films/Story/0,,112416,00.html | title = Martin Scorsese: Raging Bull | publisher = Guardian | date = 9. prosinca 1999 | first = Derek | last = Malcolm}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.usatoday.com/life/movies/news/2005-02-07-dvd-raging-bull_x.htm | title = 'Raging Bull' returns to the ring | publisher = USA Today | date = 7. veljače 2005 | first = Mike | last = Snider}}</ref> Zaradio je osam nominacija za [[Oscar]]a, uključujući onu za [[Oscar za najbolji film|najbolji film]], [[Oscar za najboljeg glavnog glumca|najboljeg glumca]] Roberta De Nira i prvu Scorseseovu za najboljeg redatelja. De Niro je osvojio, kao i Thelma Schoonmaker za [[Oscar za najbolju montažu|montažu]], ali [[Oscar za najboljeg redatelja]] otišao je [[Robert Redford|Robertu Redfordu]] za ''[[Obični ljudi (1980)|Obične ljude]]''. ''Razjareni bik'', snimljen u izrazito kontrastnoj crno-bijeloj tehnici, označio je trenutak kad je Scorseseov stil dosegao svoj zenit: ''Taksist'' i ''New York, New York'' rabili su elemente ekspresionizma kako bi naglasili psihologiju, ali ovdje je stil doveden do novih ekstrema, uvodeći duge usporene snimke, kompleksne snimke, ekstravagantno iskrivljenje perspektive (primjerice veličina boksačkog ringa mijenja se iz borbe u borbu).<ref>{{Cite web |title=Raging Bull |url=http://www.eufs.org.uk/films/raging_bull.html |access-date=2016-04-26 |archivedate=2009-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090430185450/http://www.eufs.org.uk/films/raging_bull.html |deadurl=yes }}</ref> Tematski također jer su teme prenešene iz ''Ulica zla'' i ''Taksista'': nesigurni muškarci, nasilje, krivnja i iskupljenje. Iako je scenarij za ''Razjarenog bika'' pripisan Paulu Schraderu i Mardiku Martinu, konačni scenarij dosta se razlikovao od Schraderove originalne verzije. Nekoliko puta su ga prepravljali pisci kao što je Jay Cocks (koji je surađivao na pisanju scenarija za kasnije Scorseseove filmove ''Doba nevinosti'' i ''Bande New Yorka''). Veći dio završne verzije napisali su Scorsese i Robert De Niro.<ref>{{cite news | title = Ageing bulls return | publisher = Observer | url = http://film.guardian.co.uk/Feature_Story/feature_story/0,,98151,00.html | date = 31. listopada 1999 | first = Mark | last = Morris}}</ref> ==== ''Kralj komedije'' ==== {{glavni|Kralj komedije (1983)}} Scorseseov sljedeći projekt bila je peta suradnja s Robertom De Nirom, ''[[Kralj komedije (1983)|Kralj komedije]]'' (1983.). Bila je to apsurdna satira svijeta medija i zvijezda, odstupanje od emocionalno intenzivnih filmova s kojima je najčešće dovođen u vezu. Vizualno je bio mnogo manje pokretljiv za razliku od stila koji je redatelj postigao do tada, često upotrebljavajući statičnu kameru i duge snimke.<ref>{{Cite web |title=The King of Comedy |url=http://www.ehrensteinland.com/htmls/library/koc.html |access-date=2016-04-26 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326054035/http://www.ehrensteinland.com/htmls/library/koc.html |dead-url=yes }}</ref> [[Ekspresionizam]] iz njegovih prijašnjih radova ustupio je mjesto gotovo totalnom nadrealizmu. Međutim, bio je to očito Scorseseov rad i odmak od New Yorka. Zaradio je mnoge usporedbe s ''Taksistom'', najviše zato što se bavi nezadovoljnim samcem koji ironično zarađuje status ikone nakon kriminalnog čina (ubojstva i otmice).<ref>[http://www.timeout.com/film/78730.html The King of Comedy Film Review]</ref> ''Kralj komedije'' nije najbolje prošao u kinima, ali je dobio dobre ocjene kod kritičara u godinama nakon objavljivanja. Možda je tematika o ispraznom šoubiznisu i opsjednutošću zvijezdama mnogo aktualnija za današnje prilike nego za doba kad je film objavljen. 1983. je Scorsese počeo raditi na dugo pripremanom projektu, ''[[Posljednje Kristovo iskušenje (1988)|Posljednje Kristovo iskušenje]]''. Film je trebao financirati [[Paramount Studios]], ali neposredno prije početka snimanja, studio je odustao od projekta pod pritiskom religijskih skupina. U ovoj nedovršenoj verziji iz 1983., [[Isus]]a je trebao glumiti [[Aidan Quinn]], Poncija Pilata [[Sting]]. (U verziji iz 1988., ove uloge odigrali su [[Willem Dafoe]] i [[David Bowie]]). ==== ''U sitne sate'' ==== {{glavni|U sitne sate (1985)}} Nakon kolapsa ovog projekta Scorsese je opet osjetio da mu se karijera nalazi na kritičnoj točki. Primjetio je da u komercijalnom svijetu osamdesetih visoko stilizirani i osobni filmovi iz sedamdesetih, na kojima su on i drugi izgradili svoje karijere, nisu više uživali isti status, te se odlučio na gotovo potpuno novi pristup svom radu. S filmom ''[[U sitne sate (1985)|U sitne sate]]'' (1985.) vratio se na gotovo "underground" stil snimanja filmova - njegov način da ostane živ. Sniman s vrlo malim budžetom, na lokaciji i noću u [[Soho]]u, film je crna komedija o jednoj nesretnoj noći u životu prijaznog njujorškog službenika ([[Griffin Dunne]]). Iako stilska anomalija za Scorsesea, film se dobro uklopio s popularnim niskobudžetnim "kult" filmovima osamdesetih, kao što su ''[[Divlja djevojka (1986)|Divlja djevojka]]'' [[Jonathan Demme|Jonathana Demmea]] i ''[[Repo Man (1984)|Repo Man]]'' [[Alex Cox|Alexa Coxa]]. ==== ''Boja novca'' ==== {{glavni|Boja novca (1986)}} Zajedno s videospotom [[Michael Jackson|Michaela Jacksona]] za pjesmu "Bad", Scorsese je 1986. snimio ''[[Boja novca (1986)|Boju novca]]'', nastavak cijenjenog filma ''[[Hazarder (1961)|Hazarder]]'' s [[Paul Newman|Paulom Newmanom]] iz 1961. Iako vizualno dopadljiv, ''Boja novca'' bio je prvi Scorseseov izlet u snimanje komercijalnih mainstream filmova. Paul Newman je osvojio Oscara za najboljeg glumca, a Scorsese je konačno osigurao financije za svoj dugo pripremani projekt: ''Posljednje Kristovo iskušenje''. ==== ''Posljednje Kristovo iskušenje'' ==== {{glavni|Posljednje Kristovo iskušenje (1988)}} Nakon koketiranja s komercijalnim [[Hollywood]]om sredinom osamdesetih, Scorsese se 1988. vratio snimanju više osobnih filmova sa scenarijem Paula Schradera za ''[[Posljednje Kristovo iskušenje (1988)|Posljednje Kristovo iskušenje]]''. Temeljen na kontroverznoj knjizi Nikosa Kazantzakisa iz 1951., film prepričava priču o [[Isus]]ovu životu na humaniji način za razliku od dotadašnjeg prikazivanja Isusa kao božanstva. I prije samog objavljivanja film je izazvao masovni bijes, demonstracije diljem svijeta protiv navodnog bogohuljenja te tako od niskobudžetnog filma postao medijska senzacija.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/cultureshock/flashpoints/theater/lasttemptation.html Martin Scorsese's The Last Temptation of Christ]</ref> Najviše kontroverzi odnosilo se na kraj filma u kojem Krist na križu pod utjecajem [[Sotona|Sotone]] halucinira kako je oženio Mariju Magdalenu i podigao obitelj. Prevladavši kontroverze, ''Posljednje Kristovo iskušenje'' zaradio je dobre kritike i ostao važan dio Scorseseova rada. Zaradio je drugu nominaciju za najboljeg redatelja, ali i ovaj put neuspješno. Oscar je otišao [[Barry Levinson|Barryju Levinsonu]] za ''[[Kišni čovjek|Kišnog čovjeka]]''. === 1990-e === ==== ''Dobri momci'' ==== {{glavni|Dobri momci}} Nakon desetljeća manje-više uspješnih komercijalnih rezultata, mafijaški ep ''[[Dobri momci]]'' iz 1990. bio je povratak u formu za Scorsesea i njegov vizualno najvjerodostojniji film još od ''Razjarenog bika''. Vrativši se Maloj Italiji, De Niru i [[Joe Pesci|Joeu Pesciju]], ''Dobri momci'' su ponudili virtuozan prikaz redateljeve vještine i ponovno ga etablirali kao jednog od vodećih redatelja u Hollywoodu. Film se smatra jednim od redateljevih najvećih postignuća.<ref>{{Cite web |title=:: rogerebert.com :: Reviews :: GoodFellas (xhtml) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19900902%2FREVIEWS%2F9020301%2F1023 |access-date=2016-04-26 |archive-date=2010-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730045115/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19900902%2FREVIEWS%2F9020301%2F1023 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=GoodFellas |url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/reviews/review_display.jsp?vnu_content_id=1000623089 |access-date=2004-10-13 |archivedate=2004-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041013101853/http://www.hollywoodreporter.com/thr/reviews/review_display.jsp?vnu_content_id=1000623089 |deadurl=no }}</ref><ref>[http://www.filmsite.org/goodf.html GoodFellas (1990)]</ref> Međutim, ''Dobri momci'' su označili pomak u redateljevu radu, inaugurirajući eru u njegovoj karijeri koja je tehnički bila potpuna, ali neki su prigovarali da je bila i emocionalno hladna.<ref>{{Cite web |title=Goodfellas (Wide Screen) |url=http://www.timeout.com/film/dvd/50197.html |access-date=2016-04-26 |archivedate=2004-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041228083607/http://www.timeout.com/film/dvd/50197.html |deadurl=yes }}</ref> Unatoč tome, mnogi su vidjeli film kao Scorseseov arhetip – najviše dostignuće u njegovim redateljskim vještinama. Scorsese je zaradio svoju treću nominaciju za najboljeg redatelja, ali je opet izgubio, ovaj put od [[Kevin Costner|Kevina Costnera]] (koji je režirao svoj prvi film ''[[Ples s vukovima]]''). Osim toga, [[Joe Pesci]] je dobio [[Oscar za najboljeg sporednog glumca]]. 1990. se pojavio u [[cameo]] ulozi kao [[Vincent van Gogh]] u filmu ''[[Snovi (1990)|Snovi]]'' legendarnog japanskog redatelja [[Akira Kurosava|Akire Kurosave]]. ==== ''Rt straha'' ==== {{glavni|Rt straha (1991)}} 1991. je donijela ''[[Rt straha (1991)|Rt straha]]'', obrada istoimenog kultnog filma iz 1962., i sedmu suradnju s De Nirom. Bio je to još jedan izlet u mainstream, film je stilizirao Grand Guignol obilno preuzimajući atmosferu filma [[Alfred Hitchcock|Alfreda Hitchcocka]] i [[Charles Laughton|Charlesa Laughtona]] ''Noć lovca'' iz 1955. ''Rt straha'' zaradio je podijeljene kritike, a prigovarano mu je zbog ženomrzačkih scena nasilja. Međutim, mračna tema filma dala je Scorseseu priliku da iskoristi niz blistavih vizualnih trikova i efekata. Film je zaradio dvije nominacije za Oscara. Zaradivši osamdeset milijuna dolara samo u Americi, ostat će najveći Scorseseov komercijalni uspjeh sve do filma ''Pokojni'' iz 2006. ==== ''Doba nevinosti'' ==== {{glavni|Doba nevinosti (1993)}} Raskošno namješteni film ''Doba nevinosti'' (1993.) bio je neobičan projekt za Scorsesea jer je morao adaptirati roman [[Edith Wharton]] o konzervativnom visokom društvu [[New York]]a u kasnom [[19. stoljeće|19. stoljeću]]. Kritičari su pisali hvalospjeve o filmu, ali je podbacio u kinima. Kako je u dokumentarcu ''Scorsese on Scorsese'' naglasio montažer/intervjuer Ian Christie, Scorsese je bio privučen likovima i pričom Whartonina teksta te je htio da njegov film bude emocionalno iskustvo kao što je to njemu bila knjiga, a ne klasična [[Filmska adaptacija|adaptacija]] književnog djela. Kako bi to postigao, Scorsese je tražio inspiraciju iz različitih povijesnih filmova koji su ostvarili emocionalni utisak na njega. U ''Scorsese on Scorsese'', on navodi utjecaje filmova kao što su ''[[Senso (1954)|Senso]]'' i ''[[Gepard (1963)|Gepard]]'' [[Luchino Visconti|Luchina Viscontija]] kao i ''[[Veličanstveni Ambersonovi (1942)|Veličanstveni Ambersonovi]]'' [[Orson Welles|Orsona Wellesa]] te ''La Prise de Pouvoir par Louis XIV'' [[Roberto Rossellini|Roberta Rossellinija]]. Iako se ''Doba nevinosti'' od ovih filmova prvenstveno razlikovalo u pogledu naracije, priče i tematike, prisutnost izgubljenog društva, izgubljenih vrijednosti kao i detaljiziranih oživljavanja društvenih običaja i rituala nastavljaju tradiciju ovih filmova. Film je na veći odaziv naišao u europskim zemljama, pogotovo u Ujedinjenom Kraljevstvu i Francuskoj, nego u Americi. Film je zaradio pet nominacija za Oscare (uključujući onu za Scorsesea za najbolji adaptirani scenarij), osvojivši onaj za kostimografiju. Ostvario je i značajan utjecaj na redatelje kao što su kineski autor [[Tian Zhuangzhuang]],<ref>http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/voter.php?forename=Tian&surname=Zhuang-Zhuang</ref> i britanski redatelj [[Terence Davies]]<ref>http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/voter.php?forename=Terence&surname=Davies</ref> koji su naveli film kao jedan od deset najomiljenijih. Bila je ovo prva Scorsesova suradnja s Danielom Day-Lewisom, s kojim će opet surađivati na ''Bandama New Yorka''. ==== ''Casino'' ==== {{glavni|Casino (1995)}} Kao i ''Doba nevinosti'', i raskošni ''[[Casino (1995)|Casino]]'' iz 1995. je usko fokusiran na povrijeđenog muškarca čiji je dobro organizirani život poremećen dolaskom nepredvidljivih nepogoda. Činjenica da je to bio nasilni gangsterski film oduševila je one Scorseseove obožavatelje koji su se osjećali prevarenima njegovim zadnjim filmom. Kritike, međutim, nisu bile tako jednoglasne. Većina kritičara zamjerila je filmu da je presličan ''Dobrim momcima''. I doista, mnogi su vizualni izrazi i trikovi podsjećali na raniji film, a preneseni su dosta netaktično. Najočitija sličnost bio je lik psihopata kojeg glumi [[Joe Pesci]]. Neki su ''Casino'' smatrali njegovim najnasilnijim filmom, a neke uvodne scene podsjećale su na dokumentarce. Ipak, film je tehnički bilo izvanredno postignuće, a trajao je skoro tri sata. [[Sharon Stone]] nominirana je za Oscara u kategoriji za najbolju glumicu. U izdanju časopisa ''Film Comment'' za siječanj 2000., posvećenom najboljim filmovima devedesetih, Thierry Fremaux iz ''Instituta Lumière'' izjavio je: "Najbolji film desetljeća u isto je vrijeme najpodcjenjeniji film desetljeća: ''Casino''", dok je Michael Wilmington ''Dobre momke'' i ''Casino'' nazvao "Sjajnim kasnim vrhuncima noira".<ref>http://www.filmlinc.com/fcm/1-2-2000/decade.htm</ref> ==== ''Osobno putovanje Martina Scorsesea kroz američki film'' ==== Scorsese je 1995. snimio četverosatni dokumentarac ponudivši iscrpno putovanje kroz američku kinematografiju. Pokrio je eru nijemog filma do 1969., godinu kad je Scorsese počeo svoju profesionalnu karijeru, izjavivši: "Ne bi bilo u redu da komentiram sebe ili svoje suvremenike." ==== ''Kundun'' ==== {{Glavni|Kundun}} Ako je ''Doba nevinosti'' odvratio i zbunio neke obožavatelje, onda je ''[[Kundun]]'' (1997.) otišao nekoliko koraka dalje, prikazujući rani život Tenzina Gyatsoa, 14. [[Dalaj Lama|Dalaj Lame]], [[Kina|kinesku]] invaziju na [[Tibet]] i Dalaj lamin progon u [[Indija|Indiju]]. Tematski odmak nije bio jedini vidljiv u Scorseseovu radu, nego i novi pripovjedački i vizualni pristup. Tradicionalna dramatska sredstva zamijenjena su zadivljujućim slikovitim vizualnim predodžbama.<ref>[http://www.timeout.com/film/78857.html Kundun - Time Out]</ref> Film je izazvao uzbunu u uredima svog distributera, [[Disney]]ja, koji je u to vrijeme planirao ekspanziju na kinesko tržište. Studio je isprva prkosio kineskim vlastima, a onda se distancirao od projekta, ostavljajući ''Kundun'' na nemilost tržišta. ==== ''Između života i smrti'' ==== {{glavni|Između života i smrti}} ''[[Između života i smrti]]'' bio je povratak na domaći teritorij i nova suradnja s redateljom i scenaristom Paulom Schraderom. Ovaj put radilo se o mračnom djelu koje po atmosferi podsjeća na ''[[Taksist]]a''.<ref>{{Cite web |title=Bringing Out The Dead |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/review/319 |access-date=2016-04-26 |archive-date=2008-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410220359/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/review/319 |dead-url=yes }}</ref> Kao i prijašnje suradnje između Scorsesea i Schradera, zadnje scene prikazivale su iskupljenje koje su opet prizvale filmove Roberta Bressona.<ref>[http://www.film-philosophy.com/vol4-2000/n12reinert Reinert on Bringing Out the Dead]</ref> Kritike su većinom bile pozitivne,<ref>rottentomatoes.com, [http://www.rottentomatoes.com/m/bringing_out_the_dead/ Bringing Out the Dead Entry], preuzeto 29. siječnja 2007.</ref> iako se nije radilo o apsolutnom priznanju kao kod njegovih drugih filmova. === 2000-e === ==== ''Bande New Yorka'' ==== {{glavni|Bande New Yorka}} 1999. je Scorsese producirao dokumentarac o talijanskim redateljima nazvan ''Moje putovanje u Italiju''. Dokumentarac je nagovijestio redateljev sljedeći projekt, epske ''Bande New Yorka'' (2002.), inspirirane (između ostalog) velikim talijanskim redateljima kao što su [[Luchino Visconti]]. Film je u cijelosti sniman u [[Rim]]u, u glasovitom filmskom studiju Cinecitta. Uz budžet za koji se govorilo da je prešao 100 milijuna dolara, ''Bande New Yorka'' bio je Scorseseov vjerojatno najveći mainstream projekt. Kao i ''Doba nevinosti'', radnjom je bio smješten u New York 19. stoljeća, iako se fokusirao na ljude s druge strane društvene ljestvice. Produkcija je bila ometana glasinama da se redatelj sukobio sa šefom Miramaxa Harveyjem Weinsteinom.<ref>[http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,860378,00.html Gangs of Los Angeles | News | Guardian Unlimited Film]</ref> Unatoč demantijima o umjetničkom kompromisu, ''Bande New Yorka'' postale su redateljev najkonvencionalniji film. Originalna glazba koju je skladao redoviti Scorseseov suradnik [[Elmer Bernstein]] odbijena je potkraj produkcije u zamjenu za onu konvencionalniju [[Howard Shore|Howarda Shorea]] i mainstream rock glazbenika [[U2]] i [[Peter Gabriel|Petera Gabriela]].<ref>{{Cite web |title=ScoreTrack.Net - Music for The Movies: Elmer Bernstein |url=http://www.scoretrack.net/ebernstein.html |access-date=2016-04-26 |archive-date=2008-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311164045/http://www.scoretrack.net/ebernstein.html |dead-url=yes }}</ref> Konačna verzija filma trajala je 168 minuta, dok je redateljeva verzija bila duža od tri sata. Bez ikakve sumnje, središnje teme filma bile su u skladu sa Scorseseovom tradicionalnom problematikom: New York, nasilje kao kulturna posebnost i supkulturne podjele po etničkoj pripadnosti. Originalno sniman za objavu zimi 2001. (da se natječe za Oscare), Scorsese je odgodio konačnu produkciju filma sve do početka 2002.; studio je neprestano odgađao film sve do izlaska u sezoni Oscara, krajem 2002.<ref>[http://film.guardian.co.uk/News_Story/Exclusive/0,,680795,00.html In briefs: Gangs of New York release delayed again]</ref> ''Bande New Yorka'' donijele su Scorseseu njegov prvi [[Zlatni globus za najboljeg redatelja]]. U veljači 2003., film je dobio nekoliko nominacija, među kojima su bile one za najbolji film, redatelja i najboljeg glumca [[Daniel Day-Lewis|Daniela Day-Lewisa]]. Bila je to Scorseseova četvrta nominacija za Oscara te su mnogi mislili kako bi konačno mogao pobijediti. Ipak, film nije odnio nijednu nagradu, a Scorseseu je pobjedu odnio [[Roman Polanski]] s filmom ''[[Pijanist (2002)|Pijanist]]''. 2003. je objavljen ''The Blues'', dugi dokumentarac u sedam dijelova o povijesti bluesa od [[Afrika|afričkih]] korijena, preko delte [[Mississippi]]ja i dalje. Sedam filmaša, među kojima su bili [[Wim Wenders]], [[Clint Eastwood]], [[Mike Figgis]] i sam Scorsese, snimili su svaki svoj dio filma od po 90 minuta. (Scorseseov dio zvao se ''Feel Like Going Home''). ==== ''Avijatičar'' ==== {{glavni|Avijatičar (2004)}} Scorseseov film ''Avijatičar'' (2004.) raskošna je i opsežna priča o redatelju, producentu, ekscentriku, multimilijunašu i pioniru avijacije [[Howard Hughes|Howardu Hughesu]]. Kao i ''Bande New Yorka'', te posebno ''[[New York, New York (1977)|New York, New York]]'' prije toga, film je bio još jedan pokušaj da spoji vlastiti kreativni senzibilitet s konvencijama zlatnog doba Hollywooda. Film je zaradio odlične kritike,<ref>rottentomatoes.com, [http://www.rottentomatoes.com/m/aviator/ The Aviator entry], preuzeto 24. siječnja 2007.</ref><ref>[http://film.guardian.co.uk/salon/0,,1404293,00.html Are you talking to me - again?]</ref><ref>[http://www.theage.com.au/news/Film/Right-guy-wrong-film/2005/02/25/1109180100911.html Right guy, wrong film]</ref><ref>[http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?DVDID=10596 Empire Reviews Central - Review of The Aviator]</ref><ref>{{Cite web |title=Rolling Stone : Aviator : Review |url=http://www.rollingstone.com/reviews/movie/6143001/review/6769078/the_aviator |access-date=2016-04-26 |archivedate=2009-04-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090421123728/http://www.rollingstone.com/reviews/movie/6143001/review/6769078/the_aviator |deadurl=yes }}</ref> iako je manji broj kritičara zamjerio filmu da mu nedostaje nešto "Scorseseova potpisa". Pobrao je uspjeh u kinima diljem svijeta i dobio priznanja od Akademije. ''Avijatičar'' je bio nominiran za šest Zlatnih globusa, uključujući one za najbolju dramu, režiju, scenarij i najboljeg glumca u drami – [[Leonardo DiCaprio|Leonarda DiCapria]]. Osvojio je tri, uključujući one za najbolju dramu i glumca u drami. U siječnju 2005., ''Avijatičar'' je zaradio najviše nominacija na 77. dodjeli Oscara, čak 11, između kojih i onu za [[Oscar za najbolji film|najbolji film]]. Ostale nominacije su bile gotovo u svim glavnim kategorijama: po peti put Scorsese je nominiran za režiju, a osim njega film je nominiran u kategorijama za najboljeg glumca (Leonardo Di Caprio), najbolju sporednu glumicu ([[Cate Blanchett]]) i za najboljeg sporednog glumca ([[Alan Alda]]). Iako je bio glavni favorit po broju nominacija, film je dobio svega pet Oscara: za najbolju sporednu glumicu, scenografiju, kostimografiju, montažu i fotografiju. Scorsese je opet izgubio, ovaj put od Clinta Eastwooda za film ''[[Djevojka od milijun dolara]]'' (koji je proglašen i za najbolji film). ==== ''No Direction Home'' ==== ''No Direction Home'' je dokumentarac Martina Scorsesea koji prati život [[Bob Dylan|Boba Dylana]] i njegov utjecaj na popularnu glazbu i kulturu 20. stoljeća. Film ne pokriva cijelu Dylanovu karijeru, nego se fokusira na njezine početke, put do slave u šezdesetima, njegovu kontroverznu transformaciju s akustične gitare na električni zvuk i "povlačenje" s turneje 1966. zbog pada s motocikla. Film je premijerno prikazan u SAD-u i Velikoj Britaniji 26. i 27. rujna 2005. Osvojio je nagradu Peabody. ==== ''Pokojni'' ==== {{glavni|Pokojni}} Scorsese se vratio kriminalističkom žanru svojim zadnjim filmom, trileru radnjom smještenom u [[Boston]], ''Pokojni'', temeljen na kriminalističkoj drami ''[[Pakleni poslovi]]'' iz [[Hong Kong]]a. Film je opet ujedinio redatelja s Leonardom Di Capriom, glumcem s kojim je već radio na dva projekta. ''Pokojni'' su isto tako doveli do suradnje Scorsesea i [[Jack Nicholson|Jacka Nicholsona]]. ''Pokojni'' su oduševili kritiku, a neki su tvrdili kako je to jedan od Scorseseovih najboljih radova od filma ''[[Dobri momci]]'' iz 1990.,<ref>{{Cite web |url=http://www.chud.com/index.php?type=reviews&id=7778 |title=REVIEW: DEPARTED, THE |access-date=2016-04-26 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217030945/http://www.chud.com/index.php?type=reviews&id=7778 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Movie Review - Departed, The - eFilmCritic |url=http://efilmcritic.com/review.php?movie=15256&reviewer=198 |access-date=2016-04-26 |archive-date=2010-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228074450/http://efilmcritic.com/review.php?movie=15256&reviewer=198 |dead-url=yes }}</ref> a neki su ga stavljali u rang s najslavnijim klasicima, ''Taksistom'' i ''Razjarenim bikom''.<ref>[http://www.reelviews.net/movies/d/departed.html Reel Views]</ref><ref>[http://www.allmovie.com/cg/avg.dll?p=avg&sql=61::6:F All Movie - The Departed]</ref> Sa zaradom od oko 130 milijuna dolara samo u Americi, ''Pokojni'' su komercijalno dosad najuspješniji Scorseseov film. Scorseseova režija ''Pokojnih'' donijela mu je drugi Zlatni globus za režiju, kao i nagradu kritičara i, konačno, nakon pet neuspješnih nominacija, [[Oscar za najboljeg redatelja]]. Tu nagradu mnogi su smatrali kao zaostali dug, a neki kritičari su napisali kako je to Oscar Scorseseu za "životno djelo",<ref>{{cite news | url = http://www.msnbc.msn.com/id/17351684/ | title = Scorsese wins with film that’s not his best | publisher = MSNBC | date = 27. veljače 2007 | access-date = 2016-04-26 | archivedate = 2008-03-02 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080302141903/http://www.msnbc.msn.com/id/17351684/ | deadurl = yes }}</ref> ili "''Taksist''/''Razjareni bik''/''Dobri momci'' Oscar". Nagradu su mu uručili dugogodišnji prijatelji i kolege [[Steven Spielberg]], [[Francis Ford Coppola]] i [[George Lucas]], svi članovi generacije Novog Hollwooda. Akademija je reagirala na Scorseseov uspjeh zaglušujućim ovacijama. ''Pokojni'' su osvojili i Oscara za najbolji film 2006. godine, najbolje adaptirani scenarij i najbolju montažu dugogodišnje Scorseseove montažerke Thelme Schoonmaker. Bio joj je to treći Oscar za neki Scorseseov film. ==== ''Vječni sjaj'' ==== ''[[Vječni sjaj (2008)|Vječni sjaj]]'' je dokumentarac koji opisuje karijeru rock sastava [[The Rolling Stones]]. Film uključuje i snimke s nedavno završene turneje A Bigger Bang iz 2006. Scorsese je snimao Stonese dvije noći u New York City's Beacon Theatreu, 29. listopada i 1. studenog 2006. Materijal s ta dva koncerta iskombiniran je sa snimkama iza kulisa, povijesnim isječcima i intervjuima s bendom. == Rediteljevi zaštitni znakovi == * Često za svoje filmove angažira Roberta De Nira, Harveya Keitela, Joe Pescija, svoju majku Catherine Scorsese prije njezine smrti 1997., a u nekoliko posljednjih godina, i Leonarda Di Caprija. * Često radi s montažerkom [[Thelma Schoonmaker|Thelmom Schoonmaker]]. * Često radi sa snimateljima [[Michael Ballhaus|Michaelom Ballhausom]] i [[Robert Richardson|Robertom Richardsonom]]. * Počinje filmove sa segmentima uzetima iz sredine ili s kraja priče. Primjeri su ''Razjareni bik'' (1980.),<ref>[http://www.filmsite.org/ragi.html Raging Bull] by Tim Dirks, ''Filmsite.org'' (online), 2008.</ref> ''Dobri momci'' (1990.),<ref>[http://www.filmsite.org/goodf.html Goodfellas] by Tim Dirks, ''Filmsite.org'' (online), 2008.</ref> ''Casino'' (1995.)<ref>[http://sfy.ru/sfy.html?script=casino_1995 Casino Script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222225744/http://sfy.ru/sfy.html?script=casino_1995 |date=2008-12-22 }} ''Screenplays For You'' (online), 1995.</ref> i ''Posljednji valcer''<ref>[http://www.philadelphiaweekly.com/view.php?id=2081 Rock Doc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050324171824/http://www.philadelphiaweekly.com/view.php?id=2081 |date=2005-03-24 }} ''Philidelpia Weekly'' (online), 17. travnja 2002.</ref> (u kojem je prva izvedena pjesma zapravo bis s koncerta). * Često koristi usporene snimke, npr. u ''Ulicama zla'', ''Taksistu'' i ''Razjarenom biku''.<ref>[http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/scorsese/ Martin Scorsese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225033838/http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/scorsese/ |date=2010-12-25 }} by Marc Raymond, ''Senses of Cinema'' (online), svibanj 2002.</ref> * Glavni junaci u njegovim filmovima često su sociopati i/ili žele postati prihvaćeni u društvu.<ref>[http://www.movingpicturesmagazine.com/departments/onscreen/martinscorsese Martin Scorsese: Master of Violence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628211323/http://www.movingpicturesmagazine.com/departments/onscreen/martinscorsese |date=2009-06-28 }} by Nicholas Tana, ''Moving Pictures Magazine'' (online)</ref> * Plavuše u naslovnim ulogama obično se u očima glavnog junaka smatraju anđelima i božanstvenima; nose bijelo u svojoj prvoj sceni te su snimane usporenom snimkom ([[Cybill Sheperd]] u ''Taksistu'', [[Cathy Moriarty]] nosi bikini u ''Razjarenom biku'', [[Sharon Stone]] nosi bijelu minicu u ''Casinu'').<ref>[http://www.frankiesfilms.com/html/martin_scorsese.html Martin Scorsese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513035400/http://www.frankiesfilms.com/html/martin_scorsese.html |date=2007-05-13 }}, ''Frankie's Films'' (online), siječanj 2007.</ref> * Često koristi duge prateće kadrove.<ref name="bostonglobe">{{cite news |first=Jake |last=Coyle |title='Atonement' brings the long tracking shot back into focus |url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2007/12/29/atonement_brings_the_long_tracking_shot_back_into_focus/?page=1 |publisher=Boston Globe |date=29. prosinca 2007}}</ref> * Koristi montažne sekvence s agresivnim pokretima kamere i dinamičnom montažom, uz popularnu glazbu. * Često surađuje sa skladateljom [[Elmer Bernstein|Elmerom Bernsteinom]] i, puno češće, s [[Howard Shore|Howardom Shoreom]]. * Prije njihove smrti, angažirao je svoje roditelje, Charlesa i Catherine, za manje uloge, slučajne prolaznike ili sporedne uloge. * Nekad se sam pojavljuje nakratko u svojim filmovima (''Ulice zla'', ''Taksist'', ''Kralj komedije'', ''U sitne sate'', ''Posljednje Kristovo iskušenje'' (u kojem je skriven pod kapuljačom), ''Doba nevinosti'', ''Bande New Yorka''). Osim toga, često koristi vlastiti glas u filmovima bez osobnog pojavljivanja ili pripovijeda priču u ''Ulicama zla'' i ''Boji novca'', a u ''Razjarenom biku'' pojavljuje se u svlačionici u zadnjoj sceni filma. U filmu ''Između života i smrti'' posudio je glas dispečeru hitne pomoći koji se u filmu ne vidi. * Često koristi glazbu [[The Rolling Stones]]a, a pogotovo pjesmu "Gimme Shelter". * Kao mjesto radnje često koristi New York, npr. u filmovima ''Bande New Yorka'', ''Taksist'', ''Doba nevinosti'', ''U sitne sate'' i ''New York, New York''.<ref>Sanders, James (listopad 2006.). Scenes from the City: Filmmaking in New York. New York: Rizzoli, 288 Pages. {{ISBN|0847828905}}</ref> * Nekad koristi kružni efekt iz filmova o [[James Bond|Jamesu Bondu]] kako bi istaknuo likove. Ovaj efekt može se vidjeti u ''Casinu'' (Sharon Stone) i u ''Pokojnima'' (Matt Damon). * U mnogim njegovim filmovima nalaze se aluzije na film ''[[Shane (1953)|Shane]]'' (1953.). * Često je izjavljivao kako misli da su najbolje uloge Roberta De Nira pod njegovom redateljskom palicom bile one Jakea La Motte u ''Razjarenom biku'' ili Jimmyja Conwaya u ''Dobrim momcima''. * U zadnje vrijeme, u njegovim filmovima se pojavljuju korumpirani likovi, kao što su policajci u ''Pokojnima'' i ''Bandama New Yorka''<ref>[http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2006/10/11/revisiting_southies_culture_of_death/?p1=MEWell_Pos3 Revisiting Southie's culture of death] By Michael Patrick MacDonald, ''The Boston Globe'' (online), 11. listopada 2006.</ref> i političari u ''Bandama New Yorka''<ref>[http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20021220/REVIEWS/212200304/1023 Gangs of New York Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323232223/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20021220/REVIEWS/212200304/1023 |date=2013-03-23 }} by [[Roger Ebert]], ''Chicago Sun-Times'' (online), 20. prosinca 2002.</ref> i ''Avijatičaru''.<ref>[http://www.newyorker.com/archive/2004/12/20/041220crci_cinema High Rollers] by David Denby, ''The New Yorker'' (online), 20. prosinca 2004.</ref> == Scorseseov krug == Scorsese je bio poznat po angažiranju istih glumaca u svojim filmovima, posebno Roberta De Nira, koji je surađivao s njim na 8 filmova. Scorsese je često govorio kako je najbolja De Nirova izvedba pod njegovom režijom bila u ''Kralju komedije'' u ulozi Ruperta Pupkina. Osim toga, u njegovim filmovima često su se pojavljivali i Harvey Keitel (5), Joe Pesci (3), Frank Vincent (3) te Leonardo DiCaprio (4, uključujući najnoviju suradnju<ref>[http://movies.go.com/moviesproxy/tipster?id=922715 Leo & Marty: Yes, Again!]</ref>). Prije njihove smrti, u manjim ulogama su se pojavljivali i Scorseseovi roditelji, Charles i Catherine. Od svoje ekipe, Scorsese je često radio s montažerkom Thelmom Schoonmaker,<ref>[http://www.imdb.com/WorkedWith?name=Scorsese%2C+Martin&as=e&with=i IMDb list of films featuring Scorsese and Schoonmaker]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> snimateljima Michaelom Ballhausom<ref>{{Cite web |url=http://www.theasc.com/magazine/jan03/native/index.html |title=Michael Ballhaus, ASC takes on Martin Scorsese's ''Gangs of New York'', a 19th-century tale of vengeance and valor set in the city's most notorious neighborhood. |access-date=2016-04-26 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018023027/http://www.theasc.com/magazine/jan03/native/index.html |url-status=dead }}</ref> i Robertom Richardsonom, kostimografkinjom [[Sandy Powell]], scenografom [[Dante Ferretti|Danteom Ferrettijem]]<ref name="Scorsese Films: The Aviator">{{Cite web |title=Scorsese Films: The Aviator. |url=http://www.scorsesefilms.com/aviator.htm |access-date=2016-04-26 |archivedate=2010-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212233258/http://www.scorsesefilms.com/aviator.htm |deadurl=yes }}</ref> i skladateljima [[Elmer Bernstein|Elmerom Bernsteinom]]<ref>{{Cite web |title=Some You Win. |url=http://www.elmerbernstein.com/news/haynes_scorsese.html |access-date=2016-04-26 |archivedate=2009-07-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090721035752/http://www.elmerbernstein.com/news/haynes_scorsese.html |deadurl=yes }}</ref> i Howardom Shoreom.<ref name="Scorsese Films: The Aviator"/> Schoonmaker, Richardson, Powell i Ferretti su osvojili Oscare u svojim kategorijama za njihove suradnje sa Scorseseom. Elaine i Saul Bass, od kojih je potonji bio Hitchcockov dizajner špice, dizajnirali su uvodnu špicu za ''Dobre momke'', ''Doba nevinosti'', ''Casino'' i ''Rt straha''. == Privatni život == Scorsese je od 1999. u braku s Helen Morris; ona mu je peta žena. Imaju kćer, Francescu, koja se pojavila u ''Pokojnima'' i ''Avijatičaru''. Iz prvog braka s [[Laraine Brennan]] ima kćer Catherine, a iz drugog braka s [[Julia Cameron|Juliom Cameron]] ima kćer glumicu [[Domenica Cameron-Scorsese|Domenicu Cameron-Scorsese]]. Scorsese je od 1979. do 1983. bio u braku s [[Isabella Rossellini|Isabellom Rossellini]]. 1985. je oženio producenticu [[Barbara De Fina|Barbaru De Finu]]; i njihov je brak završio razvodom. == Filmografija == {{col-begin}} {{col-2}} === Kao reditelj === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Godina !! Film |- | 1963. || ''[[Što tako lijepa djevojka radi na ovakvom mjestu?]]'' |- | 1964. || ''[[Nisi samo ti, Murray!]]'' |- |rowspan="2" | 1967. || ''[[The Big Shave]]'' |- | ''Tko to kuca na moja vrata'' |- | 1970. || ''[[Scene s ulice]]'' |- | 1972. || ''[[Boxcar Bertha]]'' |- | 1973. || ''[[Ulice zla]]'' |- |rowspan="2" | 1974. || ''[[Italianamerican]]'' |- | ''[[Alice više ne stanuje ovdje]]'' |- | 1976. || ''[[Taksist]]'' |- | 1977. || ''[[New York, New York (1977)|New York, New York]]'' |- | 1978. || ''[[Posljednji valcer]]'' |- | 1980. || ''[[Razjareni bik]]'' |- | 1983. || ''[[Kralj komedije (1983)|Kralj komedije]]'' |- | 1985. || ''[[U sitne sate (1985)|U sitne sate]]'' |- | 1986. || ''[[Boja novca (1986)|Boja novca]]'' |- | 1988. || ''[[Posljednje Kristovo iskušenje (1988)|Posljednje Kristovo iskušenje]]'' |- | 1989. || ''[[Njujorške priče]]'' |- | 1990. || ''[[Dobri momci]]'' |- | 1991. || ''[[Rt straha (1991)|Rt straha]]'' |- | 1993. || ''[[Doba nevinosti (1993)|Doba nevinosti]]'' |- | 1995. || ''[[Casino (1995)|Casino]]'' |- | 1997. || ''[[Kundun]]'' |- | 1999. || ''[[Između života i smrti]]'' |- | 2002. || ''[[Bande New Yorka]]'' |- | 2004. || ''[[Avijatičar (2004)|Avijatičar]]'' |- | 2005. || ''[[No Direction Home: Bob Dylan]]'' |- | 2006. || ''[[Pokojni]]'' |- | 2008. || ''[[Vječni sjaj (2008)|Vječni sjaj]]'' |- | 2010. || ''[[Otok Shutter]]'' |- | 2011. || ''[[Hugo]]'' |- | 2013. || ''[[Vuk s Wall Streeta]]'' |}{{col-break}} {{col-2}} === Izabrana filmografija (kao glumac) === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Godina !! Film !! Uloga |- | 1973. || ''[[Ulice zla]]'' || Jimmy Shorts ([[cameo]]) |- | 1976. || ''[[Taksist]]'' || Putnik u Travisovu taksiju (cameo) |- | 1978. || ''[[Posljednji valcer]]'' || on sam |- | 1983. || ''[[Kralj komedije (1983)|Kralj komedije]]'' || TV redatelj (cameo) |- | 1986. || ''[[Oko ponoći (1986)|Oko ponoći]] || Goodley |- | 1990. || ''[[Snovi (1990)|Snovi]]'' || [[Vincent van Gogh]] |- | 1994. || ''[[Kviz (1994)|Kviz]]'' || Martin Rittenhome |- | 1999. || ''[[Muza (1999)|Muza]]'' || on sam |- | 1999. || ''[[Između života i smrti]]'' || dispečer |- | 2004. || ''[[Riba ribi grize rep]]'' || Sykes (glas) |- | 2005. || ''[[Bez oduševljenja, molim]]'' || on sam |- | 2008. || ''[[Entourage (TV serija)|Entourage]]'' || on sam |} {{col-end}} == Napomene == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Martin Scorsese}} * {{IMDb ime|id=0000217|name=Martin Scorsese}} * {{tcmdb name|id=172836|name=Martin Scorsese}} * [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/martinscorsese.html Martin Scorsese Bibliography (via UC Berkeley)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128064335/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/martinscorsese.html |date=2012-01-28 }} * [http://www.theyshootpictures.com/scorsesemartin.htm They Shoot Pictures, Don't They?] * [http://www.bbc.co.uk/bbcfour/audiointerviews/profilepages/scorsesem1.shtml Scorsese interviews on ''BBC''] * [http://realserver.princeton.edu:8080/ramgen/lectures/19990504scorseseTV7200K.rm 1999 Princeton Q&A lecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308165013/http://realserver.princeton.edu:8080/ramgen/lectures/19990504scorseseTV7200K.rm |date=2012-03-08 }} ([[RealMedia]] video) * [http://www.youtube.com/watch?v=L8wrxlP8Mcg&eurl= Photoshoot of Martin Scorsese on YouTube] * [http://digitalcontentproducer.com/podcasts/audio/scorsese_departed/ Podcast: Scorsese Discusses His Digital Workflow Techniques] {{Martin Scorsese}} {{Oscar za režiju}} {{Zlatni globus za najbolju režiju}} {{BAFTA za najbolji adaptirani scenario}} {{Cannes - nagrada za režiju}} {{Nagrada nezavisnog duha za najboljeg režisera}} {{Lifetime|1942||Scorsese, Martin}} [[Kategorija:Američki filmski režiseri]] [[Kategorija:Dobitnici Oscara za najboljeg režisera]] [[Kategorija:Nominovani za Oscara za režiju]] [[Kategorija:Dobitnici Zlatne palme]] [[Kategorija:Dobitnici Zlatnog globusa za najboljeg režisera]] [[Kategorija:Dobitnici i dobitnice nagrade Cecil B. DeMille]] a0nww174nuo1gl6azvrw0xi2rm2g6pu 0 23752 42680889 42679288 2026-08-23T21:00:52Z Alekol 2231 /* Avgust/August/Kolovoz */ 42680889 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{Godina u drugim kalendarima|1949}} __NOTOC__ Godina '''1949''' ('''[[Rimski brojevi|MCMXLIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]]. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - UN-ovim primirjem okončan [[Prvi indijsko-pakistanski rat]]: [[Kašmir]] je podeljen Linijom primirja (kasnije Linija kontrole), Indija je zadržala buduću državu [[Jammu i Kashmir]] (rasformirana 2019), Pakistan ima [[Azad Kašmir]] i [[Gilgit-Baltistan]]. * 1. 1. - Početak petogodišnjeg plana u [[Socijalistička Republika Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] i [[Narodna Republika Bugarska|Bugarskoj]]. * [[2. 1.]] - [[Prvi arapsko-izraelski rat]] - izraelska operacija Horev: Izraelci se povlače sa Sinaja; hteli su zauzeti Al-Ariš kako bi odsekli Gazu ali moraju odustati zbog diplomatskog pritiska. * 3 - 8. 1. - Bitka kod Rafe je poslednji veći izraelsko-egipatski okršaj u ovom ratu. * [[5. 1.]] - Američki predsednik [[Hari Truman|Truman]] izlaže ambiciozni zakonodavni program ''[[Fair Deal]]'', produžetak ''[[New Deal]]''-a. * [[7. 1.]] - Proglašeno primirje na egipatsko-izraelskom ratištu, pošto su Egipćani opkoljeni. Izraelci oborili pet britanskih izviđačkih aviona kod Rafe, na šta ovi šalju trupe u Akabu. * [[5.1.|5]] - [[8. 1.]] - Na konferenciji u Moskvi osnovan Savet za uzajamnu ekonomsku pomoć ([[COMECON]] ili [[SEV]] - objavljeno [[25. 1.]]); osnivačice: [[SSSR]], [[Bugarska]], [[Čehoslovačka]], [[Mađarska]], [[Poljska]] i [[Rumunija]], [[Albanija]] se pridružila mesec dana kasnije a [[Istočna Nemačka]] [[1950]] (učešće Jugoslavije uslovljeno odricanjem "neprijateljske politike prema SSSR i zemljama narodne demokratije"). [[Datoteka:Europe 1988.svg|mini|200px|Evropa 1988 - crveno je SEV]] * [[10. 1.]] - [[Kineski građanski rat]]: završena Huaihaiska kampanja, komunisti su zavladali severno od Yangzea, pao je [[Xuzhou]] u kome se nalazio jedan nacionalistički štab. * [[11. 1.]] - Prvi zabeleženi sneg u [[Los Angeles]]u. * [[13. 1.]] - Nakon glasine da je ubijen crni dečak, u [[Durban]]u u Južnoj Africi dolazi do antiindijskog pogroma - za dva dana je stradalo 142 ljudi, 40.000 Indusa je pobeglo. * [[15. 1.]] - Kineski rat, Pingjinska kampanja: komunisti zauzeli [[Tianjin]]. * januar - FNRJ izvozi bakar u SAD, kako bi uspostavila kredit od 15 miliona dolara za mašineriju i dr. * januar - U [[Burma|Burmi]] počinje [[Karenski konflikt]], koji traje i danas. * [[20. 1.]] - Druga inauguracija predsednika [[Harry S. Truman|Trumana]], prva prenošena preko televizije. * 19 - [[21. 1.]] - Drugi kongres [[SK Srbije|KP Srbije]], sekretar Politbiroa [[Petar Stambolić]]. * [[21. 1.]] - Poljska: [[Vladislav Gomulka]] smenjen s ministarskih položaja. * 21. 1. - [[Dean Acheson]] je državni sekretar SAD nakon [[George Marshall|Georgea Marshalla]] (do 1953). * 21. 1. - [[Chiang Kai-shek]] je prinuđen na ostavku zbog poraza, v.d. predsednik Republike Kine je [[Li Zongren]] (do 1950). Nacionalistička vlada ovih dana prelazi iz [[Nanking]]a u [[Guangzhou|Kanton]]. * [[25. 1.]] - Izbori za Ustavotvornu skupštinu u Izraelu, prvi Knesset se sastaje 14. februara. [[Datoteka:Palomar Mountain Observatory 3c 1948 issue U.S. stamp.jpg|mini|120px|Haleov teleskop na markici]] * [[26. 1.]] - Prva svetlost [[Haleov teleskop|Haleovog teleskopa]] u kalifornijskoj [[Zvjezdarnica Mount Palomar|Zvjezdarnici Mount Palomar]]: sa 200 inča (5,1 m) to je najveći teleskop do 1976. * 26. 1. - Novi [[vaseljenski patrijarh Atinagora]] je stigao iz SAD u Istanbul, Trumanovim avionom. * [[27. 1.]] - Kineski parobrod ''Taiping'', koji je prevozio izbeglice na Tajvan, potonuo nakon sudara s drugim brodom, stradalo je oko 1.500 ljudi. * 27. 1. - Ustoličen vaseljenski patrijarh [[Vaseljenski patrijarh Atinagora|Atinagora]] (do 1972). * [[28. 1.]] - Rezolucija 67 SB UN traži stvaranje federativne Indonezije, kojoj bi Holandija prenela suverenitet do jula 1950. * [[30. 1.]] - Sovjetska "mirovna ofanziva": Staljin predlaže sastanak sa Trumanom u Evropi radi sporazuma o svetskim problemima. * 30. 1. - Nestabilnost u [[Paragvaj]]u: izabrani predsednik [[Juan Natalicio González]] je zbačen nakon pet meseci, slede gen. Raimundo Rolón (do februara), Felipe Molas López (do septembra) i [[Federico Chávez]] (do 1954). * [[31. 1.]] - SAD priznaju Izrael. * 31. 1. - Prvi put održana i na [[televizija|televiziji]] prikazana dodjela nagrada [[Emmy Award|Emmy]]. * 31. 1. - [[Kineski građanski rat]]: [[Komunistička partija Kine|Kineske komunističke]] snage ušle u [[Peking]]. * januar - II plenum CK [[KPJ]]: ** izabran Organizacioni biro: 14 članova - [[Tito]], [[Veljko Vlahović|Vlahović]], [[Svetozar Vukmanović-Tempo|Tempo]], [[Ivan Gošnjak|Gošnjak]], [[Milovan Đilas|Đilas]], [[Veljko Zeković]], [[Osman Karabegović]], [[Kardelj, Edvard|Kardelj]], [[Blagoje Nešković|Bl. Nešković]], [[Krsto Popivoda]], [[Aleksandar Ranković|Ranković]], [[Đuro Salaj]], [[Petar Stambolić|P. Stambolić]], [[Vida Tomšič]]; ** za jačanje zadružnog i državnog sektora u poljoprivredi ('''kolektivizacija poljoprivrede'''); ** realniji planski ciljevi u Petoletci - gradnja samo ključnih objekata, mnogi pomereni u BiH. * januar - [[Grčki građanski rat]]: [[Markos Vafijadis]], jedan od lidera komunista, optužen za "titoizam" i smenjen. Vrhovni komandant monarhističke vojske je ponovo [[Aleksandros Papagos]]. === Februar/Veljača === * [[1. 2.]] - Nakon vojne uprave, zapadni Jerusalim je uključen u izraelsku državu. * [[3. 2.]] - FNRJ i Italija potpisale sporazum o otvaranju granica. * [[4. 2.]] - Iranski šah [[Mohamed Reza Pahlavi]] je lakše povređen u atentatu, za koji je okrivljena i zabranjena komunistička partija ''Tudeh''. * [[8. 2.]] - Komunističke vlasti osudile mađarskog primasa [[József Mindszenty|Mindszentyja]] na doživotni zatvor (oslobođen u revoluciji 1956, u američkoj ambasadi do 1971, zatim u bečkom egzilu). * [[10. 2.]] - Praizvedba [[Arthur Miller|Millerove]] drame "[[Smrt trgovačkog putnika]]" na Brodveju. * [[12. 2.]] - U Kairu ubijen [[Hassan al-Banna]], osnivač nedavno zabranjenog [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]]. * [[13. 2.]] - Osnovan [[Odbojka]]ški savez Jugoslavije. * februar - U Ljubljani održana prva izložba [[Savez likovnih umetnika Jugoslavije|Saveza likovnih umetnika Jugoslavije]], preneta u Zagreb (mart-april) i Beograd (april-maj). * februar? - [[Bugarska]] odbacila Bledske sporazume iz [[1947]] sa Jugoslavijom, ima pretenzije na Makedoniju<ref name="Col"/>. * [[18. 2.]] - Odluka američkog predsednika Trumana o tajnoj politici održavanja Tita (''keeping Tito affloat'' - titoizam kao "erozivna i dezintegraciona snaga... unutar sovjetske sfere"). [[Datoteka:Emanuel Maša Muanović - Dositejev Licej, 1924.jpg|mini|[[Vukov i Dositejev muzej]]]] * [[22. 2.|22]] i [[26. 2.]] - Lideri [[Francuska komunistička partija|Francuske KP]] Maurice Thorez i [[Komunistička partija Italije|KP Italije]] Palmiro Togliatti, izjavljuju da će pomagati sovjetsku vojsku ako bi ova stigla u njihove zemlje u "gonjenju agresora". Slične izjave daju i druge KP. * [[24. 2.]] - Na Rodosu potpisano egipatsko-izraelsko primirje: Egipćani se mogu povući iz Faludžanskog džepa, zadržavaju ono što postaje [[Pojas Gaze]] (do 1967). * 24. 2. - FNRJ napustila zahtev za većim komadom austrijske teritorije i 150 miliona dolara, traži izmenu granice i slovenačku autonomiju. (NYT) * [[27. 2.]] - Bivši tajlandski premijer [[Pridi Phanomyong]] se pokušao vratiti na vlast uz pomoć kopnene vojske ali pokušaj je sprečila mornarica. * [[28. 2.]] - U Beogradu osnovan [[Vukov i Dositejev muzej]]. * 28. 2. - U Beogradu se održava Prva Savezna Konferencija seljaka-zadrugara. === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - [[Datoteka:Flag of Cyrenaica.svg|25px]] Proglašen [[Emirat Kirenaika]] na čelu sa [[sanusi]]jskim poglavarom [[Idris I (Libija)|Idrisom]] (kralj [[Kraljevina Libija|Libije]] od 1951). * 1. 3. - [[Indonežanska nacionalna revolucija]], "Opšta ofanziva 1. marta": [[indonezija|indonežanski]] nacionalisti su nakratko zauzeli [[Yogyakarta|Yogyakartu]]. * 26. 2. - [[2. 3.]] - Supertvrđava [[Boeing B-50 Superfortress|B-50]] ''Lucky Lady II'' završila prvi avionski let oko sveta bez sletanja (sa četiri dopune goriva): 37.742&nbsp;km za 94 sata. * [[2. 3.]] - Eksproprijacija imanja većih od 50 ha u [[Socijalistička Republika Rumunija|Rumuniji]], praćena kolektivizacijom poljoprivrede (završena 1962). * 2. 3. - Grčki komunistički pobunjenici pozivaju na osamostaljenje Makedonije (održana konferencija 31. marta, u junu će demantovati da žele separatizam). (NYT) * [[4. 3.]] - [[Andrej Višinski]] je ministar ino. poslova SSSR umesto [[Vjačeslav Molotov|Molotova]] (do 1953). * [[6. 3.]] - Na Radio Beogradu kreće "Veselo veče". [[Datoteka:Ouvda-mars-1949.png|mini|120px|Izraelska operacija Uvda]] * 5 - [[10. 3.]] - [[Prvi arapsko-izraelski rat]] se okončava Operacijom Uvda ("Činjenica"): izraelske snage su zauzevši južni [[Negev]], za koga su Jordanci tvrdili da ga drže, izbili na Crveno more na mestu kasnijeg [[Eilat]]a. * [[13. 3.]] - Južnokorejska vojska pokreće kampanju iskorenjivanja preostalih komunističkih pobunjenika na južnom ostrvu Ćeđu, što je učinjeno do maja. Tokom ove kampanje je ubijeno još oko 4.000 gerilaca i civila, ukupno u sukobu je bilo 15 - 30.000 žrtava. * [[15. 3.]] - FNRJ I MPEA postigli sporazum o uvozu 25 američkih filmova sledeće godine. Olakšana potrošačka ograničenja: više odeće i obuće. (NYT) * [[16. 3.]] - [[Argentina]] je dobila novi ustav, sa garancijom radničkih i socijalnih prava. [[Juan Perón]] ima mogućnost za još jedan šestogodišnji mandat od 1952. (zbačen je 1955). * [[20. 3.]] - [[Beogradsko dramsko pozorište]] drži prvu predstavu: "Sumnjivo lice" Branislava Nušića. * [[24. 3.]] - [[21. dodjela Oscara]]: najbolji film je "[[Hamlet (film, 1948)|Hamlet]]", prvi britanski s tom nagradom. [[Datoteka:Newfoundland and Labrador in Canada 2.svg|mini|Kanada je kompletirana [[Newfoundland i Labrador|Newfoundlandom]]]] * [[25. 3.|25]] - [[28. 3.]] - Operacija Priboj: preko 90.000 ljudi deportovano iz sovjetskih [[Baltički region|baltičkih]] republika, radi olakšavanja kolektivizacije. * [[28. 3.]] - Engleski astronom [[Fred Hoyle]] u radio-programu skovao, za njega podsmešljivi, izraz [[Veliki prasak]]. * [[30. 3.]] - Prvi sirijski predsednik [[Shukri al-Quwatli]] je zbačen vojnim udarom generala [[Husni al-Za'im|Husnija al-Za'ima]], što je bio prvi posleratni vojni udar na Bliskom istoku i prvi od tri ove godine u Siriji. * 30. 3. - Osnovana indijska država [[Radžastan]], pridružuju joj se kneževske države Jaipur, Bikaner, Jodhpur i Jaisalmer. * [[31. 3.]] - RCA Victor je izdao "[[Singlica|singlicu]]", ploču od 7 inča na 45 obrtaja - trebalo je da zameni stare ploče na 78 obrtaja ali konkurent je [[LP]]-jevima na 33⅓ koje je prošle godine izbacila [[Columbia Records]]. * 31. 3. - Dominion [[Newfoundland i Labrador|Newfoundland]] se priključio [[Kanada|Kanadi]] kao 10. provincija. === April/Travanj === [[Datoteka:History of NATO enlargement.svg|thumb|200px|Ekspanzija [[NATO]] - najtamnije plavo osnivačke zemlje]] * [[3. 4.]] - Primirje između Izraela i Transjordana: korekcije linija, Transjordan zadržava [[Istočni Jerusalim]] (do 1967). * [[4. 4.]] - [[Datoteka:NATO flag.svg|30px]] U [[Vašington]]u potpisan [[Severnoatlantski ugovor]], čime je osnovan [[NATO]]. * [[9. 4.]] - Treći kongres [[Narodni front Jugoslavije|Narodnog fronta Jugoslavije]]. * 9. 4. - [[Međunarodni sud pravde]] je donio prvu odluku, povodom [[Incident u Krfskom kanalu|incidenta u Krfskom kanalu]]: [[NR Albanija]] je odgovorna za oštećenje dva britanska ratna broda 1946. * [[13. 4.]] - Izrečene presude u Ministarskom suđenju u Nirnbergu, 19 od 21 zvaničnika nacističke vlade su osuđeni na zatvorske kazne. [[Edmund Veesenmayer]] osuđen na 20 godina, pušten 1951. * april - Operacija Peristera: uništene su komunističke snage na Peloponezu. [[Datoteka:American, German, French, British dignitaries, senior military officers and the public attend the dedication of the Berlin Airlift memorial at Rhein Air Base, Germany. A C-47 transp - DPLA - 35862f3a1c797eb518626295348df1f3.jpeg|mini|left|Otkrivanje spomenika Berlinskom vazdušnom mostu (1988)]] * 15 - 16. 4. - [[Berlinska blokada]], Uskršnja parada: saveznici prevoze 12.941 tonu uglja u 1.383 leta tokom 24 sata. Sovjeti su izrazili spremnost da okončaju blokadu. * [[18. 4.]] - Stupio na snagu Akt o Republici [[Irska|Irskoj]], čime je ova zemlja raskinula veze sa britanskom krunom. * [[20. 4.]] - Počinje komunistička ofanziva na [[Jangce]]u, pošto su nacionalisti odbili predaju. Incident na Jangceu: britanski brod ''HMS Amethyst'' se nasukao pod granatiranjem kineske komunističke armije (pobegli su im krajem jula). * 20 - 25. 4. - "Svetski kongres pristalica mira" se održava u Parizu, odn. Pragu za istočne delegate koji nisu dobili vizu za Francusku (→ [[Svetski savet mira]]). [[Datoteka:Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png|mini|Građanski rat u Kini]] * [[23. 4.]] - Kineske komunističke snage zauzele [[Nanking]], nacionalistička vlada se povlači u Kanton. * 23. 4. - Samo pet dana nakon početka, gradnja supernosača aviona ''USS United States'' je otkazana zbog rezanja budžeta. Dolazi do "pobune admirala" (mornarica će 1955. dobiti supernosač ''[[USS Forrestal (CV-59)|USS Forrestal]]''). * [[24. 4.]] - Osnovan [[Univerzitet svetog Ćirila i Metodija|Univerzitet u Skoplju]]. * 24. 4. - Završena [[Taiyuan]]ska kampanja: kineski komunisti zauzeli glavni grad [[Shanxi]]ja, na severu uže Kine. [[Yan Xishan]] je gospodario ovom provincijom još od 1911, njegov rođak Liang Huazhi je zapalio zatvor pun komunista i izvršio samoubistvo, kao i stotine drugih zvaničnika. * 24. 4. - U SSSR počinje ometanje "[[Glas Amerike|Glasa Amerike]]". * [[26. 4.]] - Transjordan skratio ime u [[Jordan]] (potvrđeno 3. 6.). * [[27. 4.]] - Komunisti zauzeli [[Suzhou]], na 100&nbsp;km od Šangaja. [[Datoteka:Germany 1949 Status.PNG|mini|Njemačka nakon rata - smeđe Rur, zeleno Sar]] * [[28. 4.]] - [[Rur]]skim statutom je osnovana [[Međunarodna uprava za Rur]], za kontrolu proizvodnje uglja i čelika - [[Evropska zajednica za ugljen i čelik]] preuzima 1952. * 28. 4. - Bivša [[filipini|filipinska]] prva dama [[Aurora Quezon]] ubijena, zajedno sa kćerkom i još 10 ljudi, na putu da otvori bolnicu posvećenu njenom pokojnom mužu. * 28. 4. - Londonska deklaracija o ostanku Indije u [[Komonvelt nacija|Komonveltu nacija]] uprkos budućeg uvođenja republike. * april - 11.845 grčke dece u domovima u Jugoslaviji i još 3347 sa izbeglim grčkim porodicama; od istočnih zemalja, Jugoslavija jedina voljna da ispoštuje rezoluciju UN o njihovom povratku u [[Grčka|Grčku]]<ref>''Collier's Year Book'' za 1949. - Displaced Peoples (Microsoft Encarta 2004)</ref>. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - Počeo s radom Radio Titograd. * 1. 5. - Kneževska država [[Baroda]] se priključila Indiji (danas deo [[Gudžarat]]a). [[Datoteka:Map of Council of Europe member states by founding and later members.svg|mini|200px|[[Savjet Evrope]], osnivačke zemlje]] * [[5. 5.]] - [[Savjet Evrope]] osnovan potpisivanjem statuta u Londonu - 10 zemalja sa zapada i sjevera kontinenta. * [[4. 5.]] - Katastrofa na Supergi: trofejni tim Torina je stradao kada je njihov avion udario u zid ispod [[Bazilika Superga|bazilike na brdu]] blizu grada. * [[9. 5.]] - [[Rainier III. od Monaka]] postaje knez [[Monako|te države]], nakon smrti [[Luj II. od Monaka|Luja II]], dede po majci (do 2005). * [[10. 5.]] - Zapadnonjemačko parlamentarno vijeće bira sa 33:29 [[Bonn]] za glavni grad umjesto [[Frankfurt]]a (gdje je već započela gradnja parlamenta). * [[11. 5.]] - Generalna skupština UN glasa za prijem Izraela 37:12. * [[12. 5.]] - Sovjeti okončali [[Blokada Berlina|Blokadu Berlina]], vazdušni most se zvanično okončava 30. septembra. * [[15. 5.]] - Na izborima u [[Mađarska|Mađarskoj]] vladina (komunistička) lista zvanično dobija 95,6 % glasova. * [[16. 5.]] - Komunisti zauzeli [[Wuhan]]. * [[20. 5.]] - U SAD osnovana Sigurnosna agencija oružanih snaga (kasnija Agencija za nacionalnu sigurnost - [[NSA]]). * 20. 5. - Ratno stanje na Tajvanu, traje do 1987. * [[22. 5.]] - [[James Forrestal]], donedavni sekretar odbrane SAD, izvršio samoubistvo (što neki smatraju sumnjivim). * 22. 5. - [[Karenski konflikt]]: vladine trupe povratile Insein, odakle su Kareni nameravali zauzeti Rangun. [[Datoteka:Deutschland Bundeslaender 1949.png|mini|200px|Dvije Njemačke]] * [[23. 5.]] - [[Datoteka:Flag of Germany.svg|25px|Zastava SR Nemačke]] Proglašenjem Osnovnog zakona, ustava, u Bonu nastaje [[Zapadna Njemačka|Savezna Republika Nemačka]] (zapadna), na prostoru američke, britanske i francuske okupacione zone. [[Saarland]] se priključuje 1957. a Istočna Nemačka 1990. * 23. 5. - 20. 6. - Šesti sastanak Saveta inostranih ministara: potvrđene austrijske granice iz 1938, predviđa se poštovanje prava slovenačke i hrvatske manjine<ref>[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/decade25.asp Sixth Meeting of the Council of Foreign Ministers, Paris]. avalon.law.yale.edu (pristup. 18.1.2016.)</ref>. * [[25. 5.]] - Puštena u rad prva fabrika [[penicilin]]a u Jugoslaviji ([[Galenika]]), čime postaje četvrta zemlja na svetu koja proizvodi penicilin. * [[27. 5.]] - Komunisti zauzeli [[Šangaj]], tada najveći grad Kine. * [[30. 5.]] - Uhapšen [[Narodna Republika Mađarska|mađarski]] ministar ino. poslova, i raniji ministar unut. poslova, [[László Rajk]] (objavljeno 18. 6.). * 30. 5. - Jugoslovenska komisija za restituciju ukradene imovine proterana iz Mađarske - ovih dana ima dosta graničnih incidenata. (NYT) === Jun/Juni/Lipanj === * [[8. 6.]] - Objavljena [[George Orwell|Orwellova]] knjiga ''[[Nineteen Eighty-Four]]''. * [[10. 6.]] - Čehoslovačka raskinula trgovačke veze sa Jugoslavijom. * [[11. 6.]] - Pogubljen bivši albanski zamenik premijera [[Koči Dzodze]], jer se usprotivio izolaciji [[Jugoslavija|Jugoslavije]] nakon [[Rezolucija Informbiroa|Rezolucije Informbiroa]]. * [[12.6.|12]] - [[19. 6.]] - Izbori u anglo-američkoj zoni [[Slobodni Teritorij Trsta|Trsta]] - slab uspjeh za projugoslavenske komuniste (2% u gradu i 10% u okolini), saveznička uprava je pomagala kršćanske demokrate. * [[14. 6.]] - [[Rezus makaki]] Albert II na američkoj raketi V-2 prvi je primat u svemiru (nije preživeo). * jun - Poleteo prvi prototip domaćeg elisnog lovca-bombardera [[Ikarus S-49]], u naoružanju Ratnog vazduhoplovstva od 1950. * jun - Počinje izraelska Operacija Leteći ćilim, tj. Na krilima orlova: do septembra 1950. je prevezeno 49.000 Jevreja iz Jemena i okolnih zemalja. * [[19. 6.]] - Umro [[Vladimir Nazor]], književnik i predsjednik Prezidijuma Sabora NR Hrvatske (slijedi [[Karlo Mrazović]] do 1952). * 19. 6. - Praški nadbiskup [[Josef Beran]] je u kućnom pritvoru (do 1963). * 19. 6. - Francuski [[Chandannagar]] u zapadnom Bengalu glasao za priključenje Indiji (faktički od 1950). * 19. 6. - Održana prva [[NASCAR]] trka. * [[20. 6.]] - Preliminarni sporazum četiri sile o miru sa [[Austrija|Austrijom]] joj predviđa granice od 1. 1. [[1938]]. - ništa od [[Koruška|Koruške]] za Jugoslaviju. * [[24. 6.]] - Vladajuća partija Severne Koreje, [[Radnička partija Koreje]], osnovana je spajanjem severne i južne partije. Na čelu je [[Kim Il-sung]], njegov kult ličnosti već počinje podizanjem prvih statua. * [[26. 6.]] - Represija u Južnoj Koreji: ubijen je državnik [[Kim Gu]]. * [[29. 6.]] - Radnici na dokovima u [[UK]] štrajkuju. === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - Jugoslavija unela 500 miliona dinara u svoju zonu [[Slobodni Teritorij Trsta|ST Trsta]], umesto jugoslovenskih lira - uključenje Zone B u jugo. ekonomiju se pravda povredom mirovnog sporazuma. SAD i UK će protestovati zbog ovoga. * 1. 7. - "Ekskomunikacija komunista" - [[katolička crkva]] se eksplicitno distancirala od [[Komunizam|komunističke]] ideologije (→ [[Dekret protiv komunizma]]). * [[1. 7.]] - Kraljevina [[Travancore]] se priključuje Indiji, u savezu sa [[Kraljevina Cochin|Cochinom]] (učestvuju u stvaranju [[Kerala|Kerale]] 1956). [[Datoteka:BASA-PAZARDZHIK-33B-Georgi Dimitrov.jpg|mini|Dimitrovljev kovčeg ispred mauzoleja (srušen 1999)]] * [[2. 7.]] - [[Georgi Dimitrov]] umro u Moskvi, novi [[Narodna Republika Bugarska|bugarski]] premijer je [[Vasil Kolarov]] (umro sledećeg januara). * 2. 7. - {{flagicon|Južni Vijetnam}} Proglašena Država Vijetnam, nakon što je francuska skupština odobrila udruživanje Košinšine, Anama i Tonkina (južni, srednji i severni Vijetnam). Šef države je bivši car [[Bảo Đại]], zemlja priznata sledeće godine, u asocijaciji sa Francuskom do 1954 (→ [[Francuska unija]]). * [[4. 7.]] - Sirijska socijalna nacionalistička partija neuspešno pokušava pokrenuti pobunu u Libanu; njen lider [[Antoun Saadeh]] odlazi u Damask, ali izručen je natrag i streljan 8. 7.. * [[5. 7.]] - Shimoyamin incident: predsednik tek osnovanih Japanskih nacionalnih železnica nestao dan nakon što je najavljeno otpuštanje 30.000 radnika (sutradan pronađen mrtav). Kasnije ovog leta se događaju i nesreće u Mitaki i Matsukawi, pripisane komunistima i sindikatu. * [[6. 7.]] - Poljska prekida trgovinu sa Jugoslavijom. [[Datoteka:Goli Otok Croatia 2010.jpg|mini|[[Goli otok]]]] * [[8. 7.]] - [[Apartheid]]: u Južnoj Africi je na snazi Zakon o zabrani mešovitih brakova (do 1985). * 8. 7. - Kineska nacionalistička delegacija je proterana iz Lhase - tibetanska vlada na jesen izjavljuje da će se braniti svim sredstvima, ali skoro da nema vojsku. * [[9. 7.]] - Prvi osuđenici na [[Goli otok|Golom otoku]]. * 11. 7.? - [[Južnoafrička Unija]] praktično priključuje [[Jugozapadna Afrika|Jugozapadnu Afriku]]: belci iz teritorije dobijaju nekoliko mesta u južnoafričkom parlamentu (Namibija nezavisna 1990). * [[10. 7.]] - Jugoslavija zatvorila granice prema [[Grčka|Grčkoj]] - ubrzan kraj tamošnjeg [[grčki građanski rat|građanskog rata]]. Grčka vojska je ovih dana rasterala pobunjenike sa Kajmakčalana. * 10. 7. - Haitski zemljotres u [[Tadžička Sovjetska Socijalistička Republika|Tadžičkoj SSR]] izaziva odrone u kojima strada ca. 7.200 ljudi. * [[13. 7.]] - Papa [[Pio XII.]] ekskomunicirao [[komunizam|komuniste]]. * [[15. 7.]] - [[Prüm]] na zapadu Njemačke razoren u eksploziji skladišta streljiva. * [[19. 7.]] - U Parizu potpisan sporazum o nezavisnosti [[Kraljevina Laos|Kraljevine Laos]] od [[Četvrta Francuska Republika|Francuske]]. * [[20. 7.]] - Izrael i Sirija potpisali primirje - demarkacija delom ide zapadnije od granice mandata, taj "višak" je demilitarizovana zona. [[Datoteka:Udarnici s Titom - Nikola Škobić i Alija Sirotanović.jpeg|mini|200px|Nikola Škobić i Alija Sirotanović sa Titom]] * [[24. 7.]] - U Beogradu formirana [[Vojnomedicinska akademija]]. * 24. 7. - Rudar Breze [[Alija Sirotanović]] iskopao sa brigadom od sedam ljudi 152 tone uglja, čime je oborio [[Aleksej Stahanov|Stahanovljev]] rekord - narednih dana je i to nadmašeno: Nikola Škobić 166 tona<ref>[https://www.znaci.org/00003/600.php?broj=139 Stevo Ostojić: Naše godine, str. 139]. znaci.net</ref>. * [[26. 7.]] - Afganistanska Velika skupština izjavljuje da [[Durandova linija|Durandovu liniju]], granicu sa Pakistanom, smatra nametnutom i nevažećom. Pakistanski avion je nedavno bombardovao afgansko selo. * [[27. 7.]] - Prvi let [[de Havilland Comet]]-a, prvog mlaznog putničkog aviona (u službi od [[1952]]). * ljeto? - Počinje gradnja [[Novi Travnik|Novog Travnika]] za radnike novog Mašinsko-metalurškog kombinata "Bratstvo". * leto - Počinje gradnja [[Kanal Dunav – Crno more|Kanala Dunav – Crno more]] u Rumuniji, na trasi se dižu logori i pune političkim zatvorenicima - radovi prekinuti 1953, kanal izgrađen 1973-87. === Avgust/August/Kolovoz === {{Dvostruka slika|right|Zones controlled by Yishuv by the 20may48.GIF|140|Israel-1947-1949.jpg|140|Izraelske početne pozicije|Zauzeto preko plana o podeli (tamno)}} * kolovoz, početkom - U željezničkoj nesreći kod [[Knin]]a izginula djeca koja su išla na letovanje<ref>Tvrtko Jakovina, Američki komunistički saveznik, p. 285</ref>. * [[4. 8.]] - Jugoslovensko-italijanski trgovački sporazum. * [[5. 8.]] - [[Vladislav Ribnikar]], predsednik Komiteta za kinematografiju FNRJ, potpisao pravilnik o osnivanju [[Jugoslovenska kinoteka|Jugoslovenske kinoteke]]. * 5. 8. - Zemljotres kod Ambatoa u [[Ekvador]]u, preko 5.000 mrtvih. * [[7. 8.]] - Indonežanske snage ušle na par dana u [[Surakarta|Surakartu]] na centralnoj Javi. Islamistička grupa je proglasia ''Darul Islam'' na zapadnoj Javi, gerilske borbe traju do 1959. * [[8. 8.]] - [[Jackson Pollock]] postaje slavan nakon reportaže u ''Life''-u. Svoje najpoznatije slike je uradio u "kapavom" periodu 1947-50. * [[9. 8.]] - [[Kraljevina Grčka]] je 11. članica Savjeta Evrope (izašla 1969-74). * [[12. 8.]] - [[Ženevske konvencije]] su ažurirane, dodata je četvrta, o zaštiti civila. * 12. 8. - Sovjetska vlada objavila da je Jugoslavija "neprijatelj SSSR-a"<ref name="Col">''Collier's Year Book'' za 1949. (Microsoft Encarta 2004)</ref>. * 12. 8. - Na navozu [[split]]skog brodogradilišta izgoreo brod "Partizanka" (sumnja se na sabotažu). * 12. 8. - Na suđenje u Beogradu izvedeni bivši namesnici [[Radenko Stanković|Stanković]] i [[Ivo Perović|Perović]], ministar dvora [[Milan Antić|Antić]] i novinski urednik [[Danilo Gregorić|Gregorić]], osuđeni 16-og. * [[14. 8.]] - Prvi posleratni izbori u Zapadnoj Nemačkoj: CDU/CSU 139 mandata, SPD 131. [[Datoteka:1951 CIA map of Syria – principal Arab and Kurdish tribes, 1951 (margins cropped).jpg|mini|120px|Sirija - arapska i kurdska plemena]] * 14. 8. - Drugi vojni udar u Siriji: puk. Sami al-Hinnawi je srušio Zaima, koji je ubijen zajedno sa premijerom al-Barazijem. * avgust - Glasine o gomilanju sovjetske vojske na jugoslovenskim granicama, evakuacija hrane iz Vojvodine, manevri u Srbiji. * avgust - Stejt department SAD objavljuje Belu knjigu kojom se pravda za [[gubitak Kine]] - opozicija je samo pojačana. * [[17. 8.]] - [[Theodor Herzl]] je prenet u zapadni Jerusalim, na planinu nazvanu po njemu. * 17. 8. - SAD odobravaju prodaju materijala za pogon obrade čelika FNRJ, vredan tri miliona dolara. (NYT) * [[18. 8.]] - Preteća nota vlade SSSR vladi FNRJ povodom hapšenja belogardejaca (koji su primili sovjetsko državljanstvo), vlada FNRJ se optužuje kao fašistička. U narednim danima se izveštava o sovjetskim divizijama na granici. (NYT) * 18. 8. - [[Adolf Dassler]] je u [[Herzogenaurach]]u osnovao firmu ''[[Adidas]]'' - njegov brat Rudolf je prošle godine osnovao "[[Puma SE|Pumu]]". * 19 - 25. 8. - Požar u šumi Landes u francuskom departmanu [[Gironde]]: izgorelo je 50.000 hektara, stradalo je 82 ljudi. [[Datoteka:Coat of arms of Hungary (1949-1956).svg|mini|100px|Amblem NR Mađarske, 1949-56]] * [[20. 8.]] - Stupio na snagu ustav [[Narodna Republika Mađarska|Narodne Republike Mađarske]] (znatno izmenjen 1989, ostaje na snazi od 2011.). * [[23. 8.]] - U Hagu počinje Holandsko-indonežanska konferencija okruglog stola (do 2. 11.). * [[27. 8.]] - [[Peekskillski neredi]]: antikomunistička rulja sa rasističkim elementima sprečila koncert [[Paul Robeson|Paula Robesona]] blizu mesta [[Peekskill, New York]], povređeno 13 osoba. Još veće nasilje nakon održanog koncerta 4. septembra. * 27. 8. - [[Kineski građanski rat]]: komunisti [[Peng Dehuai]]a zauzeli [[Lanzhou]], glavni grad prov. [[Gansu]] na severozapadu. * 27. 8. - Petorica lidera [[Druga Istočnoturkestanska Republika|Tri distrikta]] na severozapadu [[Xinjiang]]a stradala u avionskom udesu kod Bajkala, na putu za konferenciju u Pekingu. * [[29. 8.]] - [[Datoteka:Mushroom cloud.svg|30px]] [[Sovjetski Savez]] testirao svoju prvu [[Atomska bomba|atomsku bombu]], [[RDS-1]], snage 22 [[TNT ekvivalent|kilotone]]. === Septembar/Rujan === * [[1. 9.]] - Prikazan film ''[[The Third Man]]''. * 1. 9. - U Zapadnoj Njemačkoj osnovan sindikat ''[[IG Metall]]''. * [[2. 9.]] - Objavljeno rasformiranje jugo-sovjetskih preduzeća JUSTA i JUSPAD (civilna avijacija odn. dunavsko parobrodarstvo). * 2. 9. - Požar u lučkom delu [[Čungking]]a, najmanje 1.700 stradalih. * 2. 9. - Prikazan film ''[[White Heat]]''. * [[3. 9.]] - Komunisti zauzeli [[Xining]], glavni grad provincije [[Qinghai]] (guverner je bio [[Ma Bufang]]). * [[6. 9.]] - Howard Unruh, veteran II svetskog rata ubio 13-oro komšija u Camdenu, New Jersey - smatra se prvim američkim masovnim ubicom. * [[7. 9.]] - Formalni osnutak [[Savezna Republika Nemačka|SR Nemačke]] (zapadne), prvi kancelar [[Konrad Adenauer]]. * 7. 9. - Početak računanja tokijskog berzanskog indeksa [[Nikkei 225]], retroaktivno od 16. maja. * [[8. 9.]] - Američki zajam (Export-Import Bank) od 20 miliona dolara Jugoslaviji za obnovu rudarske mašinerije<ref name="Col"/>. * 8. 9. - ''[[La Violencia]]'' u Kolumbiji: u parlamentu je ubijen liberalni deputat i jedan teško ranjen. * [[9. 9.]] - U [[Kvebek]]u poginulo 19 putnika i 4 člana posade putničkog aviona [[DC-3]] srušenog [[tempirana bomba|tempiranom bombom]] koju je podmetnuo draguljar [[Albert Guay]] kako bi naplatio policu osiguranja na ime supruge. * 9. 9.? - Dva leteća tanjira viđena kod [[Bad Radkersburg|Radkersburga]], blizu austrijsko-jugoslovenske granice. * [[11. 9.]] - Predstavnici radnog kolektiva Industrije motora u Rakovici predstavili predsedniku Titu prvi traktor<ref>[http://foto.mij.rs/site/gallery/154/allphotos Predstavnici radnog kolektiva Industrije motora u Rakovici sa prvim traktorom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203202226/http://foto.mij.rs/site/gallery/154/allphotos |date=2021-12-03 }}. foto.mij.rs</ref>, Zadrugar T-08. * [[15. 9.]] - [[Konrad Adenauer]] je prvi kancelar SR Nemačke (do 1963). * 15. 9. - Na ABC-ju počinje serija ''[[The Lone Ranger (TV serija)|The Lone Ranger]] - 221 epizoda do 1957. * 17. 9. - ''SS Noronic'' izgoreo u luci Toronto, stradalo 118 od 524 putnika. * [[19. 9.]] - [[Funta sterlinga]] devalvirana sa 4,03 na 2,80 dolara (povlači sa sobom mnoge druge valute). * [[20. 9.]] - [[2. 10.]] - Održani [[Manevri JNA 1949|manevri Jugoslovenske armije]] u Šumadiji. * [[24. 9.]] - [[László Rajk]], mađarski komunistički političar, osuđen na smrt kao "titoistički špijun". * 24. 9. - [[Edvard Kardelj|Kardeljev]] govor na plenarnoj sednici Generalne skupštine UN: od 1. 7. do 1. 9. bilo je 219 oružanih incidenata i 69 povreda vazdušnog prostora na istočnim granicama. * 24. 9. - Komunisti zauzeli [[Yinchuan]], glavni grad [[Ningxia|Ningxie]], čime je okončana vladavina [[Klika Ma|klike Ma]] u ovom delu Kine (sa Gansuom i Qinghaijem). * [[28. 9.]] - [[SSSR]] jednostrano otkazao ugovor o prijateljstvu i uzajamnoj pomoći sa Jugoslavijom, što će narednih dana uraditi i ostale zemlje istočnog bloka (Mađarska i Poljska [[30. 9.]], Rumunija [[1. 10.]], Bugarska [[3. 10.]] i Čehoslovačka [[4. 10.]]); povod za ovo je suđenje Laslu Rajku u Mađarskoj, koje je "pokazalo" da jugoslovenska vlada vodi "neprijateljsku delatnost" protiv SSSR "po zadacima inostranih imperijalističkih krugova". * 28. 9. - 14. 10. - Period velikih kiša izaziva velike poplave u istočnoj Gvatemali, broj žrtava se procenjuje na 1.000 do 40.000, materijalna šteta je velika. * septembar - [[Grčki građanski rat]]: razbijene "Operacijom Baklja" grčke Nacionalne armije, i poslednje grupe komunističke Demokratske armije Grčke napustile zemlju. === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Datoteka:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|Zastava NR Kine]] U [[Peking]]u je pred carskom palačom [[Mao Ce Tung]] proglasio [[Kina|Narodnu Republiku Kinu]] te postao prvim predsjedajućim novostvorene Centralne narodne vlade. Premijer i ministar ino. poslova je [[Zhou Enlai]]. SSSR sutradan priznaje NR Kinu. * [[2. 10.]] - Završeni šumadijski [[Manevri JNA 1949|manevri Jugoslovenske armije]]. Tito kaže da rat preti, ali da Jugosloveni više vole da poginu u borbi nego da žive kao robovi. (NYT) * [[3. 10.]] - [[Operacija Valuable]]: prva grupa albanskih emigranata iskrcana na obali u organizaciji britanske tajne službe - slabo poznata operacija traje do 1952. * [[5. 10.]] - Vlada FNRJ priznaje Centralnu vladu NR Kine - ovi ne obraćaju pažnju na to jer su solidarni sa Kominformom (diplomatski odnosi uspostavljeni 1955)<ref>[http://hdl.handle.net/10891/osa:2627031e-26af-4585-9ee9-2f27cf67ea7f "Red China and Yugoslavia"], 23 November 1962. HU OSA 300-8-3-1050</ref>. * [[6. 10.]] - Američki Zakon o pomoći uzajamnoj odbrani omogućuje vojnu pomoć drugim zemljama. * [[7. 10.]] - {{flagicon|DEU}} Od sovjetske okupacione zone stvorena [[Nemačka Demokratska Republika]]. Prvi predsednike je [[Wilhelm Pieck]] (do 1960), premijer [[Otto Grotewohl]] (do 1964). * [[9. 10.]] - Utakmicom Jugoslavija - Francuska otvoren [[Stadion JNA]]. * [[12. 10.]] - Kineska Narodnooslobodilačka armija ušla u [[Xinjiang]], pošto su lideri [[Kuomintang|KMT]] objavili predaju 25. septembra. * [[13. 10.]] - Jugoslavija optužuje Bugarsku da želi uzeti Makedoniju. (NYT) * [[14. 10.]] - Kineska Narodnooslobodilačka armija ušla u [[Kanton]]. * 14. 10. - Prvo suđenje komunističkim liderima prema Smithovom zakonu zaključeno u Njujorku nakon sedam meseci, osuđeno je svih 11 optuženih. I njihovi advokati su osuđeni za nepoštovanje suda. * [[15. 10.]] - U Mađarskoj pogubljen [[Laslo Rajk]]. * [[16. 10.]] - Lider grčkih komunista [[Nikolaos Zachariadis]] iz progonstva u [[SSSR]] proglasio "privremeno primirje" - na osnovu kojeg je okončan [[Grčki građanski rat]]. * [[18. 10.]] - Komunisti zauzimaju Amoy/[[Xiamen]] prekoputa Tajvana, ali poraženi su na Quemoyu/[[Kinmen]]u 25-27. 10., tako da ovo priobalno ostrvo ostaje u rukama nacionalista. * [[20. 10.]] - [[FNRJ|Jugoslavija]] izabrana za dvogodišnjeg nestalnog člana [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|Saveta bezbednosti]] (protivkandidat bila [[Čehoslovačka]]) - diplomatska pobeda nad istočnim blokom. * [[22. 10.]] - [[George V. Allen]] imenovan za novog američkog ambasadora u Jugoslaviji (do 1953). * 22. 10. - Železnička katastrofa kod [[Nowy Dwór Mazowiecki|Nowog Dwóra]] u Poljskoj, stradalo je oko 200 ljudi. * [[23. 10.]] - Prva predstava ("[[Pepeljuga]]") beogradskog Pozorišta lutaka u hotelu "Palas" (= Dan Malog pozorišta "Duško Radović"). * [[25. 10.]] - Jugoslovenskom ambasadoru u Moskvi [[Karlo Mrazović|Karlu Mrazoviću]] uskraćeno gostprimstvo, na osnovu optužbi sa Rajkovog procesa; slično postupaju i ostale zemlje istočnog bloka. * [[27. 10.]] - U sklopu Industrijsko poljoprivrednog kombinata osnovana Osječka mljekara - biti će prva tvornica mlijeka u prahu u zemlji. * 27/[[28. 10.]] - Oružani incident na jugoslovensko-mađarskoj granici. Jugoslovenska vlada tvrdi da su mađarske trupe pucale preko granice kod Donjeg Miholjca. (NYT) * [[28. 10.]] - [[Georges Bidault]] je [[Četvrta Francuska Republika|francuski]] premijer nakon [[Henri Queuille|Henrija Queuillea]] (do jula 1950). * 28. 10. - Air France Flight 009: na Azorima pao avion na liniji Pariz-Njujork, među 48 poginulih je i violinistkinja Ginette Neveu, bokser [[Marcel Cerdan]], umetnik Bernard Boutet de Monvel. * [[31. 10.]] - U SAD je na snazi Poljoprivredni zakon koji omogućuje donaciju viška hrane prijateljskim zemljama. === Novembar/Studeni === [[Datoteka:Map of the United States of Indonesia.svg|mini|250px|Sjedinjene Indonežanske Države]] * [[1. 11.]] - Eastern Air Lines Flight 537: DC-4 se sudario pred sletanje u Washington sa P-38 Lightningom, stradalo je 55 ljudi. * 1. 11. - Osnovan [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]. * [[2. 11.]] - U Hagu potpisan sporazum kojim Holanđani prenose suverenitet na Sjedinjene Indonežanske Države (u decembru), što ne obuhvata Holandsku Novu Gvineju (Zapadnu Papuu, ipak deo Indonezije od 1962). * ca. 3. 11. - SAD i Velika Britanija dozvolile prodaju delova za civilne avione Jugoslaviji, SAD i avionskog goriva<ref>''Collier's Year Book'' za 1949. - International Affairs (Microsoft Encarta 2004)</ref>. * [[6. 11.]] - Sovjetski maršal [[Konstantin Rokosovski]] nametnut [[Poljska|Poljskoj]] kao ministar odbrane i komandant oružanih snaga (do 1956), postaje i poljski maršal. * [[7. 11.]] - Odobren novi ustav [[Kostarika|Kostarike]]: član 12 zabranjuje vojsku kao trajnu instituciju, zemlja ima [[Vojska Kostarike|Javne snage]]. * [[8. 11.]] - Ukinut francuski protektorat nad Kambodžom, nezavisna u okviru Francuske unije. * [[9. 11.]] - Kolumbijski predsednik Ospina Pérez raspušta Kongres koji ga je nameravao smeniti. Liberali razmišljaju o vojnom udaru, ali odustaju. * [[11. 11.]] - Zasedanje [[Dunavska komisija|Dunavske komisije]]: sekretar, sovjetski predstavnik, dobija kompletnu kontrolu. * [[12. 11.]] - Jugoslavija se smatra oslobođenom ugovora o prijateljstvu i saradnji sa [[Albanija|Albanijom]]. * [[13. 11.]] - Poljska: [[Władysław Gomułka]] izbačen iz partije (u zatvoru 1951-54, ponovo na vlasti 1956-70). * novembar? - Nova srednjetalasna radio stanica Radio Beograd, kod Obrenovca<ref>[http://foto.mij.rs/site/gallery/172/allphotos Razgledanje nove srednjetalasne radio-stanice Beograd, kod Obrenovca]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. foto.mij.rs</ref>. * [[18. 11.]] - Prikazana komedija ''[[Adam's Rib]]''. * 18. 11. - Skupština UN glasa za embargo na oružje za Albaniju i Bugarsku, povodom mešanja u Grčku. * 18. 11. - U [[Enugu]]u, glavnom gradu nigerijskog Istočnog regiona, ubijen 21 rudar-štrajkač - slede neredi i pojačanje nacionalističkog pokreta. [[Datoteka:Slavija - Spomenik Dimitrija Tucovića - panoramio.jpg|mini|Tucović na Slaviji]] * 18 - [[20. 11.]] - [[Dimitrije Tucović]] prenesen iz Lazarevca na beogradski [[Slavija (Beograd)|trg Slavija]] (do 2016). * [[21. 11.]] - UN odlučuje o bivšim italijanskim kolonijama: Libija nezavisna 1952, Somalija pod italijanskim trustom do 1960 (kada se udružuje sa Britanskim Somalilendom), odluka o Eritreji odložena (u federaciji sa Etiopijom 1952-62, provincija i rat do nezavisnosti 1991/93). * [[22. 11.]] - Petersberški sporazum: modifikacija Okupacionog statuta u Zapadnoj Nemačkoj, prvi korak ka suverenitetu. * [[25. 11.]] - ''[[La Violencia]]'': neobavešten o odustajanju od puča, kapetan Alfredo Silva pokreće pobunu u kolumbijskom gradu Villavicencio - pridružuje mu se seoski gerilac Eliseo Velásquez koji će dogodine stvoriti nekoliko zona u Istočnim ravnicama. * [[26. 11.]] - Indijska ustavotvorna skupština donela [[Ustav Indije]] (stupa na snagu u januaru). * [[25. 11.]] - Predsednički izbori u Kolumbiji: liberali su ih bojkotovali, pošto je pre nekoliko dana pucano na njihovog kandidata Daríja Echandíju (a ubijen je i njegov brat koji je ličio na njega). * [[29. 11.]] - Zasedanje [[Informbiro]]a u [[Budimpešta|Budimpešti]], druga rezolucija protiv Tita naslovljena ''Komunistička partija Jugoslavije u rukama špijuna i ubica'' u kojoj se kaže da je "klika Tito-Ranković" prešla sa "buržoaskog nacionalizma" na "fašizam" a po "naređenju njenih gazda - anglo-američkih imperijalista" - vrhunac kampanje i kraj iluzija u Jugoslaviji<ref>[http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/68-1-172.shtml Tito VS. Moscow: 25 Years After (1948-1973)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054155/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/68-1-172.shtml |date=2011-07-28 }}, Part Two, Slobodan Stanković, OSA - RFE</ref>. * 29. 11. - Krenuo Radio Novi Sad (danas Dan Radio-televizije Vojvodine). * 29. 11. - Otvorena zgrada Radničkog univerziteta, kasnija Politehnička akademija, prvi objekat izgrađen posle rata na Novom Beogradu. * [[30. 11.]] - Snage NR Kine zauzimaju [[Čungking]], nacionalistički vrh prelazi u [[Chengdu]], poslednji grad koji drže u kontinentalnoj Kini. === Decembar/Prosinac === * [[1. 12.]] - U Francuskoj ukinute i poslednje tačkice (šećer, kafa, benzin). * [[2. 12.]] - Zvanično počeo sa radom [[Univerzitet u Sarajevu]]. * [[7. 12.]] - [[Datoteka:Flag of the Republic of China.svg|25px|Zastava Rep. Kine]] Nakon poraza u [[Kineski građanski rat|građanskom ratu]], vlada [[Republika Kina|Republike Kine]] ([[Čang Kai-Šek]]) završila evakuaciju na [[Tajvan]] (zastupljena u [[UN]] do [[1971]]). * [[8. 12.]] - Osnovana [[UNRWA]] - Agencija UN za pomoć i radove, koja služi palestinskim izbeglicama na Bliskom istoku. * 8. 12. - Tajfun odnosi dve hiljade života na Koreji. * [[9. 12.]] - Desetorica ruskih emigranata osuđena u Sarajevu za špijuniranje na tri do 20 godina zatvora. * [[11. 12.]] - Čudo u Číhošťu: križ na oltaru u jednoj češkoj crkvi se navodno pomjerao, što komunističke vlasti koriste za represiju crkve. * [[13. 12.]] - Izraelske vladine kancelarije se premeštaju u Jerusalim. * [[14. 12.]] - U Bugarskoj osuđen na smrt [[Trajčo Kostov]] (pogubljen dva dana kasnije). * 14. 12. - Snage NR Kine završile operacije u južnoj provinciji [[Guangxi]]. * 14. 12. - Prikazan ratni film ''[[Sands of Iwo Jima]]''. * [[16. 12.]] - [[Mao Zedong]] stigao u posetu Moskvi - dočekan je hladno, ostaje do februara, kada je zaključen Ugovor o prijateljstvu, savezu i uzajamnoj pomoći. * [[18. 12.]] - [[Nikita Hruščov]] se vratio iz Ukrajine, postaje sekretar CK KPSS i šef partije u Moskvi. * [[19. 12.]] - Feldmaršal [[Erich von Manstein]] osuđen na 18 godina zatvora (smanjeno na 12, pušten 1953). * 19. 12. - Treći vojni udar u Siriji ove godine: gen. [[Adib Shishakli]] je uhapsio [[Sami al-Hinnawi|Samija al-Hinnawija]], optužio ga je da radi na priključenju Iraku. * 19. 12. - Liberal [[Robert Menzies]] je ponovo premijer Australije (do 1966). [[Datoteka:Mao, Bulganin, Stalin, Ulbricht Tsedenbal.jpeg|mini|Komunistički lideri na Staljinovom rođendanu]] * [[21. 12.]] - Proslava, zvanično, 70-tog [[Staljin]]ovog rođendana, ustanovljena Staljinova nagrada za mir, kasnije [[Lenjinova nagrada za mir|Lenjinova]]. * 22 - 24. 12. - Ženski marš na zatvor u [[Grand-Bassam]]u, u francuskoj Obali Slonovače, gde zatvorenici štrajkuju glađu. * [[23. 12.]] - [[Radničko samoupravljanje]]: Privredni savet FNRJ i Centralni odbor Saveza sindikata Jugoslavije usvojili Uputstvo o osnivanju i radu [[Radnički saveti u Jugoslaviji|radničkih saveta]] državnih privrednih preduzeća (za početak, odabranih 215 preduzeća). * [[24. 12.]] - Sporazum SAD i FNRJ o civilnoj avijaciji. * 24. 12. - Masakr u Mungyeongu: južnokorejska vojska ubila 86 civila, dobrim delom dece, pod sumnjom da su saradnici komunista, a što je decenijama pripisivano komunističkoj gerili. * [[26. 12.]] - Sklopljen petogodišnji trgovački sporazum između V. Britanije i Jugoslavije vredan 110 miliona funti. * [[27. 12.]] - {{flagicon|Indonezija}} [[Holandija]] priznala nezavisnost [[Indonezija|Indonezije]] (osim [[Holandska Nova Gvineja|Holandske Nove Gvineje]], koju zadržava do [[1962]]). Sjedinjene Indonežanske Države će već u avgustu biti zamenjene unitarnom Republikom Indonezijom. * 27. 12. - Snage NR Kine zauzimaju bez otpora [[Chengdu]], glavni grad [[Sečuan]]a. * [[28. 12.]] - Osnovana firma ''[[Heckler & Koch]]'', u početku pravi delove za šivaće mašine, ali i razvija oružje. * decembar - III plenum CK KPJ - Zadaci u školstvu ("vaspitanje svestrano razvijenog čoveka - graditelja i branioca socijalizma"). * [[31. 12.]] - U [[solin]]skoj tvornici cementa "Prvoborac" izabran prvi radnički savet u Jugoslaviji. * 31. 12. - Amnestija 7.304 zatvorenika u FNRJ. === Kroz godinu === * Prisilna kolektivizacija poljooprivrede u Jugoslaviji. * [[Brdski top M-48B-1]] usvojen u naoružanje Jugoslovenske armije. * Formirana Viša vojnopomorska akademija (od 1971. [[Komandno-štabna akademija Jugoslavenske ratne mornarice]]). * [[Moše Pijade]] je prvi odlikovani [[Orden junaka socijalističkog rada|Ordenom junaka socijalističkog rada]]. * krajem godine - Međunarodna banka za obnovu i razvoj u principu pristala da otvori zajam Jugoslaviji<ref name="Col"/>. == 1949. u temama == * Rukovodstvo [[FNRJ]]: ** Predsednik Prezidijuma Narodne Skupštine: [[Ivan Ribar]] ** Predsednik Vlade: [[Josip Broz Tito]] (takođe i Generalni sekretar [[KPJ]]) ** Predsednik Narodne skupštine: [[Vladimir Simić]] * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Barba Žvane]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1949.]]). == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1949.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nijaz Duraković]], bosanskohercegovački političar * 1. 1. - [[Ljubodrag Simonović]], košarkaš, književnik * 1. 1. - [[Šimun Šito Ćorić]], hrvatski pjesnik, esejist, dramski pisac, antologičar * [[2. 1.]] - [[Čedomir Petrović]], glumac, reditelj († [[2025]]) * [[8. 1.]] - [[Milan Mihailović]] Caci, srpski glumac * [[10. 1.]] - [[Linda Lovelace]], američka porno-glumica († [[2002]].) * 10. 1. - [[George Foreman]], bokser († [[2025]]) * [[12. 1.]] - [[Haruki Murakami]], japanski pisac i prevoditelj * 12. 1. - [[Ottmar Hitzfeld]], fudbaler, trener * [[16. 1.]] - [[Vera Ivković]], narodna pevačica * [[17. 1.]] - [[Andy Kaufman]], komičar, glumac († [[1984]]) * [[19. 1.]] - [[Robert Palmer (pevač)]] († [[2003]]) * [[20. 1.]] - [[Göran Persson]], švedski premijer * [[21. 1.]] - [[Tomislav Čolović]], pevač († [[2008]]) * [[22. 1.]] - [[Dragan Malešević Tapi]], srpski slikar († [[2002]]) * [[24. 1.]] - [[John Belushi]], glumac, komičar, muzičar († [[1982]]) * [[28. 1.]] - [[Gregg Popovich]], košarkaški trener === Februar/Veljača === * [[2. 2.]] - [[Brent Spiner]], glumac * [[4. 2.]] - [[Rasim Delić]], bh. general, osuđen za ratne zločine († [[2010]]) * [[7. 2.]] - [[Dragan Maksimović]], srpski glumac († [[2001]]) * [[20. 2.]] - [[Ivana Trump]], poslovna žena († [[2022]]) * [[22. 2.]] - [[Niki Lauda]], vozač F1 († [[2019]]) === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - [[Radivoj Šajtinac]], književnik († [[2025]]) * [[2. 3.]] - [[Gates McFadden]], glumica, koreograf * [[5. 3.]] - [[Bernard Arnault]], milijarder, osnivač LVMH * [[6. 3.]] - [[Aleksandar Ivić]], matematičar, akademik SANU († [[2020]]) * [[9. 3.]] - [[Vesna Bosanac]], liječnica († [[2022]]) * [[14. 3.]] - [[Slavenko Terzić]], srpski istoričar * [[17. 3.]] - [[Jugoslav Vlahović]], srpski karikaturista * [[20. 3.]] - [[Josip Bozanić]], hrvatski kardinal * [[21. 3.]] - [[Slavoj Žižek]], slovenski psihoanalitičar i filozof * [[22. 3.]] - [[Fanny Ardant]], glumica * [[23. 3.]] - [[Vladimir Lazarević]], general VJ, osuđen za ratne zločine * [[27. 3.]] - [[Dubravka Ugrešić]], hrvatska književnica i prevoditeljica († [[2023]]) * [[31. 3.]] - [[Zrinka Kolak Fabijan]], hrvatska glumica === April/Travanj === * [[6. 4.]] - [[Horst Ludwig Störmer]], njemački fizičar, dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] [[1998]]. * [[13. 4.]] - [[Christopher Hitchens]], autor, filozof, polemičar († [[2011]]) * [[14. 4.]] - [[John Shea]], glumac * [[15. 4.]] - [[Ala Pugačova]], pevačica * [[20. 4.]] - [[Jessica Lange]], glumica * [[22. 4.]] - [[Miodrag Krivokapić]], srpski glumac * [[25. 4.]] - [[Dominique Strauss-Kahn]], francuski ekonomista, političar === Maj/Svibanj === * [[6. 5.]] - Silvija Monrós Stojaković, prevoditeljica * [[9. 5.]] - [[Billy Joel]], kantautor, muzičar * [[11. 5.]] - [[Radimir Čačić]], hrvatski političar * 11. 5. - [[Vojislav Brajović]], srpski glumac * 11. 5. - [[Toni Laurenčić]], glumac * [[13. 5.]] - [[Zoë Wanamaker]], britansko-američka glumica * [[18. 5.]] - [[Anton Stipančić]], hrvatski stolnotenisač († [[1991]].) * [[22. 5.]] - [[Valentin Inzko]], visoki predstavnik za BiH * [[24. 5.]] - [[Jim Broadbent]], britanski glumac * [[26. 5.]] - [[Pam Grier]], glumica * 26. 5. - [[Robert Nemeček]], srpski muzičar, urednik više televizija († [[2024]]) * [[31. 5.]] - [[Tom Berenger]], glumac === Jun/Juni/Lipanj === * [[7. 6.]] - [[Dragan Aleksandrić]], kompozitor i aranžer narodne muzike * [[10. 6.]] - [[Bora Dugić]], frulaš * [[16. 6.]] - [[Sulejman Spaho]], srpski političar, SRS († [[2025]]) * [[17. 6.]] - [[Zlatko Mateša]], premijer Hrvatske * [[18. 6.]] - [[Jarosław Kaczyński]], premijer Poljske * 18. 6. - [[Lech Kaczyński]], poljski političar i predsjednik Poljske (2005-10.) († [[2010]]) * [[20. 6.]] - [[Eligio Legović]], hrvatski arhitekt * 20. 6. - [[Lionel Richie]], muzičar * [[22. 6.]] - [[Meryl Streep]], američka glumica * 22. 6. - [[Linda Karađorđević]], Tomislavljeva udovica * [[27. 6.]] - [[Vera Wang]], modni kreator * [[30. 6.]] - [[Alain Finkielkraut]], francuki filozof i esejist === Jul/Juli/Srpanj === * [[4. 7.]] - [[Žarana Papić]], sociologinja-antropologinja († [[2002]]) * 4. 7. - [[Slavenka Drakulić]], književnica († [[2026]]) * [[7. 7.]] - [[Shelley Duvall]], glumica († [[2024]]) * [[9. 7.]] - [[Stojan Cerović]], novinar († [[2005]]) * [[15. 7.]] - [[Carl Bildt]], švedski političar * [[22. 7.]] - [[Alan Menken]], kompozitor * 22. 7. - [[Muhamed bin Rašid Al Maktum]], šeik Dubaija * [[26. 7.]] - [[Thaksin Shinawatra]], tajlandski biznismen i političar * 26. 7. - [[Roger Taylor (Queen)|Roger Taylor]], bubnjar ''Queen''-a * [[27. 7.]] - [[Vladan Batić]], srpski političar († [[2010]]) * [[29. 7.]] - [[Miralem Zupčević]], glumac === Avgust/August/Kolovoz === * [[7. 8.]] - [[Walid Jumblatt]], lider libanskih Druza * [[9. 8.]] - [[Slavko Ćuruvija]], novinar († [[1999]]) * [[12. 8.]] - [[Fernando Collor de Mello]], predsednik Brazila * 12. 8. - [[Mark Knopfler]], vokalista ''Dire Straits''a * [[13. 8.]] - [[Goranka Matić]], fotograf († [[2025]]) * [[14. 8.]] - [[Morten Olsen]], danski nogometaš i trener * [[15. 8.]] - [[Josip Friščić]], hrvatski političar († [[2016]]) * [[21. 8.]] - [[Bruno Langer]], član "Atomskog skloništa" * [[23. 8.]] - [[Vicky Leandros]], grčka pjevačica * [[25. 8.]] - [[Gene Simmons]], basista ''Kiss''-a * [[28. 8.]] - [[Svetislav Pešić]], košarkaš i trener * [[31. 8.]] - [[Richard Gere]], američki glumac === Septembar/Rujan === * [[4. 9.]] - [[Dado Topić]], rok-muzičar * [[7. 9.]] - [[Gloria Gaynor]], pevačica * [[9. 9.]] - [[Susilo Bambang Yudhoyono]], predsednik Indonezije * [[10. 9.]] - [[Bill O'Reilly]], konzervativni komentator * [[18. 9.]] - [[Peter Shilton]], golman * [[19. 9.]] - [[Slavko Linić]], hrvatski političar * 19. 9. - [[Twiggy]], manekenka * [[23. 9.]] - [[Bruce Springsteen]], kantautor, muzičar * [[25. 9.]] - [[Pedro Almodóvar]], filmski režiser, scenarista * [[29. 9.]] - [[Jelena Guskova]], ruska istoričarka === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Nebojša Radmanović]], bosanskosrpski političar * [[2. 10.]] - [[Annie Leibovitz]], fotograf * [[4. 10.]] - [[Armand Assante]], američki glumac * [[5. 10.]] - [[Peter Ackroyd]], engleski pisac * [[6. 10.]] - [[Bobby Farrell]], član ''Boney M'' († [[2010]]) * [[8. 10.]] - [[Sigourney Weaver]], glumica * [[12. 10.]] - [[Ilich Ramírez Sánchez]], Karlos Šakal, terorista * [[20. 10.]] - [[Rezak Hukanović]], bosanskohercegovački pisac * 20. 10. - [[Jovan Arežina]], novinar, urednik i direktor medijskih kuća († [[2007]]) * [[21. 10.]] - [[Benjamin Netanyahu]], premijer Izraela * [[22. 10.]] - [[Arsène Wenger]], fudbaler, trener * [[26. 10.]] - [[Zoran Slavnić]], srpski košarkaš i trener * 26. 10. - [[Branislava Džunov]], novinar, TV kritičar * [[28. 10.]] - Bruce/[[Caitlyn Jenner]], dekatlonac, reality zvezda * [[29. 10.]] - [[Vedrana Rudan]], književnica († [[2026]]) === Novembar/Studeni === * [[3. 11.]] - [[Anna Wintour]], glavna urednica ''Vogue''-a * [[5. 11.]] - [[Armin Shimerman]], glumac * [[17. 11.]] - [[John Boehner]], američki političar * [[22. 11.]] - [[Radoš Ljušić]], istoričar * [[24. 11.]] - [[Erwin Neutzsky-Wulff]], [[Danska|danski]] pisac [[naučna fantastika|naučne fantastike]] i [[horor]] romana === Decembar/Studeni === * [[1. 12.]] - [[Pablo Escobar]], kolumbijski gangster († [[1993]]) * [[4. 12.]] - [[Jeff Bridges]], glumac * [[6. 12.]] - [[Vlado Pravdić]], muzičar i član grupe [[Bijelo dugme]] * [[11. 12.]] - [[Ivan Buljan]], hrvatski nogometaš * [[12. 12.]] - [[Bill Nighy]], glumac * [[13. 12.]] - [[Aleksandar Tijanić]], novinar, direktor RTS († [[2013]]) * [[14. 12.]] - [[Slavko Dokmanović]], gradonačelnik Vukovara († [[1998]]) * [[15. 12.]] - [[Don Johnson]], glumac * [[19. 12.]] - [[Ivan Čermak]], general HV * [[25. 12.]] - [[Sissy Spacek]], glumica * 25. 12. - [[Petar Čelik]], bodibilder * 25. 12. - [[Nawaz Sharif]], premijer Pakistana * [[26. 12.]] - [[José Ramos-Horta]], predsednik Istočnog Timora, nobelovac za mir * [[27. 12.]] - [[Ivan Vejvoda]], srpski politikolog, izvrš. dir. Balkanskog fonda za demokratiju === Kroz godinu === * [[Todor Kuljić]], sociolog * [[Savo Štrbac]], direktor centra "Veritas" == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1949.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[6. 1.]] - [[Victor Fleming]], filmski režiser (* [[1889]]) * [[10. 1.]] - [[Momčilo Tapavica]], sportista-olimpijac i arhitekta (* [[1872]]) * [[14. 1.]] - [[Juan Bielovucic Cavalie]], peruanski zrakoplovac hrvatskog porijekla (* [[1889]].) * [[4. 2.]] - [[Janko Leskovar]], hrvatski učitelj i književnik (* [[1861]].) * [[12. 2.]] - [[Hassan al-Banna]], osnivač Muslimanskog bratstva (* [[1906]]) * [[18. 2.]] - [[Niceto Alcalá-Zamora]], bivši predsednik Španije (* [[1877]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[15. 4.]] - [[Wallace Beery]], glumac (* [[1885]]) * [[28. 4.]] - [[Aurora Quezon]], bivša prva dama Filipina (* [[1888]]) * [[29. 4.]] - [[Slavko Rodić]], narodni heroj, general JA (* [[1918]]) * [[6. 5.]] - [[Maurice Maeterlinck]], književnik, nobelovac (* [[1862]]) * [[9. 5.]] - [[Louis II (Monako)|Louis II]], knez Monaka (* [[1870]]) * [[22. 5.]] - [[James Forrestal]], bivši sekretar mornarice i odbrane SAD (* [[1892]]) * [[26. 5.]] - [[Leon Kojen (lekar)|Leon Kojen]], urolog, profesor Bg. univerziteta (* [[1876]]) * [[27. 5.]] - [[Robert Ripley]], "Verovali ili ne" (* [[1890]]) * [[9. 6.]] - [[Maria Cebotari]], sopran (* [[1910]]) * [[11. 6.]] - [[Andrija Hebrang (otac)]], hrvatski političar i državnik (* [[1899]]) * 11. 6. - [[Oton Župančič]], književnik (* [[1878]]) * [[12. 6.]] - [[Koči Dzodze]], albanski komunista, bivši ministar (* [[1917]]) * [[16. 6.]] - [[Edo Šen]], hrvatski arhitekt (* [[1877]].) * [[19. 6.]] - [[Vladimir Nazor]], hrvatski književnik (* [[1876]].) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[2. 7.]] - [[Georgi Dimitrov]], šef KP Bugarske i vlade (* [[1882]]) * [[6. 7.]] - [[Viktor von Heeren]], bivši nemački diplomata (* [[1881]]) * [[5. 8.]] - [[Ernest Fourneau]], pronalazač amilokaina, prvog lokalnog anestetika (* [[1872]]) * [[15. 8.]] - [[Rastko Petrović]], srpski književnik, putopisac (* [[1898]]) * [[16. 8.]] - [[Margaret Mitchell]], književnica (* [[1900]]) * [[8. 9.]] - [[Richard Strauss]], njemački skladatelj (* [[1864]].) * [[22. 9.]] - [[Sam Wood]], filmski režiser (* [[1883]]) * [[25. 9.]] - [[Dragoslav Đorđević Goša]], narodni heroj (* [[1919]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[2. 10.]] - [[Kosta Manojlović]], kompozitor, etnomuzikolog (* [[1890]]) * [[17. 10.]] - [[Fjodor Tolbuhin]], maršal SSSR (* [[1894]]) * [[28. 10.]] - [[Marcel Cerdan]], bokser (* [[1916]]) * 28. 10. - [[Ginette Neveu]], violinistkinja (* [[1919]]) * [[31. 10.]] - [[Edward Stettinius, Jr.]], bivši državni sekretar SAD (* [[1900]]) * [[3. 11.]] - [[Solomon R. Guggenheim]], filantrop (* [[1861]]) * [[5. 11.]] - [[Abdolhossein Hazhir]], bivši premijer Irana (* [[1899]]) * [[26. 11.]] - [[Alexandre Roubtzoff]], slikar (* [[1884]]) * [[29. 11.]] - [[Emilija Jakšić]] - Nikezić, učesnica NOB, društveno-politička radnica (* [[1924]]) * [[3. 12.]] - [[Elin Pelin]], bugarski književnik (* [[1877]]) * [[16. 12.]] - [[Trajčo Kostov]], bugarski komunista (* [[1897]]) * [[23. 12.]] - [[Momčilo Ninčić]], predratni ekonomista i političar (* [[1876]]) * [[25. 12.]] - [[Leon Schlesinger]], filmski producent (* [[1884]]) === Kroz godinu === * [[Svetozar Vujković]], upravnik logora Banjica (* [[1899]]) == Nobelova nagrada za 1949. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Hideki Yukawa]] (predviđanje postojanja [[mezon]]a na osnovu teoretskog rada na nuklearnim silama) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[William Giauque]] (doprinosi na polju hemijske termodinamike, naročito u vezi ponašanja supstanci na ekstremno niskim temperaturama, → [[magnetsko hlađenje]]) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Walter Rudolf Hess]] (za otkriće funkcionalne organizacije [[Međumozak|međumozga]] kao koordinatora aktivnosti unutrašnjih organa) i [[António Egas Moniz]] (otkriće terapeutske vrednosti [[lobotomija|leukotomije]] u nekim psihozama) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[William Faulkner]] (moćan i umetnički jedinstven doprinos modernom američkom romanu) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[John Boyd Orr]] (naučno istraživanje prehrane i rad na mestu prvog čelnika [[Organizacija za prehranu i poljoprivredu|FAO]]) == Reference == {{reference}} <!-- internacionalni linkovi --> {{commonscat|1949}} [[Kategorija:1940-e]] [[Kategorija:20. vijek|49]] [[Kategorija:Godine]] sxpz34d873i6dwy0z39k3b6zb2imcmb 0 24025 42680825 42249149 2026-08-23T13:37:00Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680825 wikitext text/x-wiki {{Avio kompanija | avio kompanija = Lufthanza | logo = | logo_size = 285px | flota = 241 + 82 | destinacije = 188 | IATA = LH | ICAO = DLH | oznaka = Lufthansa | parent = Deutsche Lufthansa AG | company_slogan = | nastala = [[1926]]/[[1954]] | sedište = [[Keln]], [[Nemačka]] | glavne ličnosti= Jirgen Veber | centar = [[Frankfurt]], [[Minhen]] | focus_cities = [[Dizeldorf]], [[Hamburg]] | frequent_flyer = Miles & More | lounge = HON / Senator Lounge | alliance = Star Alliance | vebsajt = [http://www.lufthansa.de www.lufthansa.de] }} '''Lufthansa''' je [[njemačka]] [[avion]]ska kompanija sa sjedištem u [[Köln]]u. Avionska kompanija je najveća u [[Njemačka|Njemačkoj]]. Naziv ''Lufthansa'' dolazi od rječ ''luft'' (što znači ''[[vazduh]]'') i ''Hansa'' (''Hanseatic'' organizacija). == Historija == Avionska kompanija je osnovana [[1926]]. u [[Berlin]]u, kada su Deutsche Aero Lloyd" (DAL) i Junkers Luftverkehr" ujedinile da naprave jednu jaku kompaniju. Prvi službeni naziv je bio '''Deutsche Luft Hansa Aktiengesellschaft'''. [[1950]]. godine [[Istočna Njemačka]] je pokušala da stvori svoju avionsku kompaniju pod istim nazivom ''Lufthansa'', ali [[Zapadna Njemačka]] je bila protiv istog naziva, gdje se naziv Lufthansa več korstiao od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. [[Istočna Njemačka]] je osnovala kompaniju pod nazivom ''Interflug''. Lufthansa je dobila zabranu da leti u Zapadni Berlin sve do ujedinjena [[Njemačka|Njemačke]]. {| align=right |[[Datoteka:Flughafen Frankfurt am Main.JPG|thumb|right|Lufthansa [[Boeing 747]]-400]] |- |[[Datoteka:Lufthansa A340-600 D-AIHF.jpg|thumb|right|Lufthansa Airbus A340-600]] |- |[[Datoteka:Airbus A300B4-603 of Lufthansa (D-AIAS).jpg|thumb|right|Lufthansa Airbus A300-B4]] |- |[[Datoteka:Lufthansa.a320-200.d-aipz.arp.jpg|thumb|right|Lufthansa A320-200]] |- | |- |[[Datoteka:Lufthansa.a321-100.d-aire.arp.jpg|thumb|right|Lufthansa A321-100]] |- |[[Datoteka:Lufthansa B737-330 (D-ABXS) approaching London Heathrow Airport.jpg|thumb|right|Lufthansa [[Boeing 737-300]]]] |- |[[Datoteka:Lufthansa.rj85.arp.jpg|thumb|right|Lufthansa Avro RJ85]] |- |[[Datoteka:Lufthansa.crj-100.d-aclp.arp.jpg|thumb|right|Lufthansa CityLine Canadair CL-600-2B19 regional jet (CRJ-100)]] |} Lufthansa je bila prva avionska kompanija da uvede nove moderne [[Boeing 737]] [[avion]]e. Isto tako Lufthansa je bila prva avionska kompanija da uvede [[Connexion by Boeing]], što je [[Wi-Fi]] [[broadband]] [[internet]] sistem brzine [[adsl]]-a. [[juni]] [[2005]]. godine Lufthansa se ujedinila sa [[Swiss International Air Lines]] (SWISS). Swiss i Lufthansa će ostati odovjene kompanije pod istim vlasništvom. == Ostale kompanije == Ostale kompanije pod ''Lufthansom'' su: * Lufthansa Cargo * Lufthansa Technik * Lufthansa Systems * Lufthansa Regional * Lufthansa CityLine * Thomas Cook * Air Dolomiti * Delvag * LSG Sky Chefs * Lufthansa Flight Training * Condor Airlines == Nesreće == * ''Lufthansa Flight 540'' - Prva nesreća [[Boeing 747]]. == Flota == '''Deutsche Lufthansa AG''' * 14 [[Airbus A300|Airbus A300-600R]] * 20 [[Airbus A319-100|Airbus A319-100*]] * 36 [[Airbus A320-200]] * 26 [[Airbus A321|Airbus A321-100/-200]] * 02 [[Airbus A330-200]] * 10 [[Airbus A330-300]] * 28 [[Airbus A340-300]] * 19 [[Airbus A340-600]] * 33 [[Boeing 737-300]] * 30 [[Boeing 737-500]] * 30 [[Boeing 747-400]] * 09 [[CRJ-200]] Total 254 '''Lufthansa City Line GmbH''' * 42 [[Bombardier Canadair Regional Jet|CRJ-100/-200]] * 20 [[Bombardier Canadair Regional Jet|CRJ-700]] * 18 [[Avro RJ85]] Total 80 '''Lufthansa Cargo AG''' * 14 [[McDonnell Douglas MD-11|Boeing MD-11F]] * 5 [[McDonnell Douglas MD-11|Boeing MD-11SF]] Total 19 '''Air Dolomiti''' * 5 [[BAe 146-300]] * 6 [[ATR 42|ATR 42-500]] * 8 [[ATR 72|ATR 72-500]] Total 19 '''Eurowings''' * 9 ATR500 * 6 ATR700 * 4 BAe146-200 * 10 BAe146-300 * 8 CRJ200 Total 37 '''Germanwings''' * 21 [[Airbus A319-100]] * 3 [[Airbus A320-200]] Total 20 '''Lufthansa''' total ''429'' == Vanjske veze == {{Commonscat}} * [http://www.lufthansa.com/ Lufthansa Službena Web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821103750/http://www.lufthansa.com/ |date=2008-08-21 }} {{Simboli jezika|en/de|Engleski & Njemački}} * [http://www.lufthansa-usa.com/ Lufthansa Amerika] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.lufthansa-ju52.de/ Deutsche Lufthansa Berlin Stiftung] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.airfleets.net/ageflotte/?file=calcop&opp=Lufthansa Lufthansa Flota] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.ch-aviation.ch/aircraft.php?search=set&airline=LH&al_op=1 Lufthansa Fleet Slike] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.airlinequality.com/Forum/lufth.htm Lufthansa Putničko Zadovoljstvo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714230436/http://www.airlinequality.com/Forum/lufth.htm |date=2006-07-14 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://biz.yahoo.com/ic/41/41803.html Lufthansa Kompanija Profil (Yahoo)] {{Simboli jezika|en/de|Engleski & Njemački}} [[Kategorija:Aviokompanije]] jbe1dahs1ljsmalydmw8npyp2o2nm5j 0 33501 42680823 42590573 2026-08-23T13:06:21Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680823 wikitext text/x-wiki '''Luisa Mej Alkot''' (Louisa May Alcott) ([[29. novembar]] [[1832]]-[[6. mart]] [[1888]]), je bila [[SAD|američka]] književnica. Bila je kćerka reformatora [[Broson Alkot|Brosona Alkota]], odrasla je u transcendentalističkim krugovima u [[Boston]]u u i [[Konkord (Masačusets)|Konkordu]], [[Masačusets]]. Počela je da piše da bi pomogla majci i sestrama. Kao vatreni abolicionista, bila je dobrovoljna bolničarka u [[Američki građanski rat|Američkom građanskom ratu]], kada je obolela od [[tifus]]a koji joj je trajno narušio zdravlje; slavu su joj donela pisma koje je objavila kao "Bolničke crtice" (1863). Ogromnim uspehom autobiografskog dela "Male žene" (Little Women) ili "Devojčice" (1868-69), konačno se oslobodila siromaštva. "Staromodna devojka" ili "Devojčice rastu" (Good Wives)(1870), "Mali ljudi" ili "Dečaci"(Boys)(1871) i "Džoovi sinovi" ili "Deca gospođe Džo"(Jo's Boys)(1886) se takođe zasnivaju na njenim pedagoškim iskustvima. == Dela == Lujza Mej Alkot je napisala roman o četiri devojcice Merč (Margaret, Džozefina, Emi, Elizabet), koje sa majkom, bez oca koji je bio na frontu, proživljavaju teške trenutke oskudice i snalaženja, povezane dirljivim vezama u nastojanju da zadrže hrabrost i samopoštovanje. Roman je u velikoj meri autobiografski i oslikava period od jedne godine, od Božića do Božića, u kojem devojčice kroz svakodnevni život učenja, poslova u kući, prijateljstva sa dečakom Lorijem, balova, proslava, nevolja, ljubavi i maštanja odrastaju i sazrevaju shvatajući da su najveća bogatstva ona koja se zasnivaju na najbližima i prema prijateljima. Napisan u duhu [[realizam|realizma]] sa [[romantizam|romantičarskim]] tonovima, ovaj roman je po svojoj lepoti, toplini i poznavanju psihologije devojčica i njihovog sveta ulazi u red klasičnih ostvarenja književnosti za mlade. U sledeća tri dela se opisuje njihov dalji život. Ali kako u knjizi one sve više rastu, postaju odrasle i razumne osobe, majke, Lujza Mej se okreće ponovo deci u "Dečacima" kada se opisuju događaji i maštanja njihove dece koja odrastaju i odlaze u poslednjem delu. == Vanjske veze == {{Commonscat}} * {{gutenberg author|id=Louisa_May_Alcott|name=Louisa May Alcott}} * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1129.html Obituary, NY Times, March 7, 1888, ''Louisa M. Alcott Dead''] * [http://www.startribune.com/blogs/oldnews/?p=174 Minneapolis Tribune, March 7, 1888, ''OBITUARY: Miss Louisa M. Alcott''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021005835/http://www.startribune.com/blogs/oldnews/?p=174 |date=2007-10-21 }} * [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/search?author=Alcott%2C+Louisa&amode=start Works by Louisa May Alcott] listed at the [http://onlinebooks.library.upenn.edu/ Online Books Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413041509/http://onlinebooks.library.upenn.edu/ |date=2021-04-13 }} * [http://www.alcottfilm.com/ Louisa May Alcott, the real woman who wrote Little Women] A new web site about Louisa May Alcott which will be the foundation for a documentary film, published media and educational programs. * [http://www.empirezine.com/spotlight/alcott/alcott.htm Biographical information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302222420/http://www.empirezine.com/spotlight/alcott/alcott.htm |date=2008-03-02 }} * [http://www.classicistranieri.com/dblog/articolo.asp?articolo=2062 E-books by Louisa May Alcott] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206033836/http://www.classicistranieri.com/dblog/articolo.asp?articolo=2062 |date=2006-12-06 }} at [http://www.classicistranieri.com Classici Stranieri]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.womenwriters.net/domesticgoddess/alcottguide.htm Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108061938/http://www.womenwriters.net/domesticgoddess/alcottguide.htm |date=2008-01-08 }} (including primary works and information on secondary literature - critical essays, theses and dissertations) * [http://www.amlit.com/alcott/alcott.html Read Louisa May Alcott] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225828/http://www.amlit.com/alcott/alcott.html |date=2007-09-27 }} at [http://www.amlit.com American Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616060914/http://www.amlit.com/ |date=2012-06-16 }} * [http://www.personal.psu.edu/shp2/LouisaMayAlcottSociety/LMAS_welcome.htm The Louisa May Alcott Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330160517/http://www.personal.psu.edu/shp2/LouisaMayAlcottSociety/LMAS_welcome.htm |date=2012-03-30 }} A scholarly organization devoted to her life and works. * [http://www.webenglishteacher.com/alcott.html Lesson plans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171029054714/http://www.webenglishteacher.com/alcott.html |date=2017-10-29 }} for ''Little Women'' at Web English Teacher * [http://www.valeriodistefano.com/jackandjill.htm Jack and Jill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515144811/http://www.valeriodistefano.com/jackandjill.htm |date=2007-05-15 }} Audiobook {{Louisa May Alcott}} {{Lifetime|1832|1888|Alcott, Louisa May}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američki pisci]] 1foqvshxuaywius0b97qqbnxpz335qc 0 39486 42680872 42250697 2026-08-23T17:48:19Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680872 wikitext text/x-wiki '''Margaret Macantini''' ({{jez-it|Margaret Mazzantini}}) (rođena [[27. 10.|27. oktobra]] [[1961]] u [[Dublin|Dablinu]], [[Irska]] ) je [[italija]]nski [[pisac]]. Macantini je kći italijanskog pisca i irske [[vajar]]ke. Završivši studije dramske umetnosti, postala je filmska, televizijska i pozorišna [[glumci|glumica]], ali je poznata po svom književnom stvaralaštvu. Svojim prvim [[roman]]om, ''Il catino di zinco'' ("Cinkani umivaonik", 1994.) ulazi u uži izbor za književnu nagradu [[Premio Campiello]]. Roman ''Non ti muovere'' ("Ostani tu", 2001.) osvaja 2002. godine nagradu [[Premio Strega]]. Po njemu je dve godine kasnije snimljen istoimeni film koji je režirao muž Margaret Macantini, [[Serđo Kastelito]]. Uz [[Penélope Cruz|Penelope Kruz]], Kastelito igra i glavnu ulogu. Macantini se udala za Kastelita, sa kojim ima četvoro dece, [[1987]]. godine. Živi u [[Rim]]u. == Dela == * ''Il Catino Di Zinco'', (''Cinkani umivaonik''), [[1994]]. * ''Manola'', (''Manola''), [[1998]]. * ''Non ti muovere'', (''Ostani tu''), [[2001]]. * ''Zorro. Un eremita sul marciapiede'', (''Zoro. Pustinjak na pločniku''), [[2004]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Margaret Mazzantini}} * {{IMDb ime|id=0232746}} * [http://www.margaretmazzantini.com/ Zvanična prezentacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201092617/http://www.margaretmazzantini.com/ |date=2008-02-01 }} {{Klica-biog}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mazzantini, Margaret}} [[Kategorija:Rođeni 1961.]] [[Kategorija:Italijanski pisci]] 7k86psjotb686p0oc77p8pxh659cd0k 0 41392 42680811 42354857 2026-08-23T12:03:27Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680811 wikitext text/x-wiki {{Dablink|Za institucije na kojima živi ljudi služe kao eksponati v. [[Ljudski zoološki vrt]] ili [[Etnološka izložba]]}} {{Kutijica za stadion | ime stadiona = Stadion Ljudski vrt | nadimak = | slika = NK Maribor - NK Drava, 2009-02-21.jpg | opis_slike = Stadion Ljudski vrt | puno ime = | lokacija = {{zas|SLO}} [[Maribor]], [[Slovenija]] | koordinate = | gradnja_počela = | izgradnja = | datum otvaranja = [[1962]]. | renoviran = 1994, 1998, 1999, 2008. | proširen = 1999, 2008. | zatvoren = | srušen = | vlasnik = Grad [[Maribor]] | operator = | podloga = [[trava]] | cena_renoviranja = | arhitekta = | structural engineer = | services engineer = | general_contractor= | project_manager = | main_contractors = | ranije_imena = | korisnici = [[NK Maribor]]<br />[[Fudbalska reprezentacija Slovenije]] | kapacitet = 12.994<ref name="kapacitet">[http://www.nkmaribor.com/Klub/Stadion/Info Stadion, www.nkmaribor.com], Pristupljeno 25. 4. 2013.</ref> | dimenzije = }} '''Stadion Ljudski vrt''' ({{jez-srp|Stadion Narodni vrt}}) je višenamenski [[stadion]] lociran na levoj obali reke [[Drava|Drave]] u [[Maribor]]u, [[Slovenija]]. Stadion je domaći teren [[NK Maribor]], a takođe je i jedan od dva glavna stadiona [[Fudbalska reprezentacija Slovenije|fudbalske reprezentacije Slovenije]]. Trenutni kapacitet stadiona je 12.994 mesta, a pored fudbala stadion je domaćin mnogih kulturnih dešavanja. == Historija == Stadion je dobio svoje ime po javnom parku u Mariboru koji je bio zasađen [[1873]].<ref name = Ljudski_vrt>{{cite web|url=http://www.nkmaribor.com/Klub/Stadion/Zgodovina | title = Ljudski vrt: Zgodovina | publisher = nkmaribor.com | language = slovenačkom | accessdate=23. 1. 2011}}</ref> Park je kasnije pretvoren u vojno strelište do [[1920]]. kada je izgrađen prvi fudbalski teren na tom prostoru.<ref name="Ljudski_vrt"/> Teren na današnjoj lokaciji je izgrađen [[1952]]., dok sam stadion nije izgrađen do [[1962]].<ref name="Ljudski_vrt"/> Glavna tribina koja je izgrađena 1962. je i dalje najprepoznatljiviji deo stadiona. Glavni znak tribine je 128,9 metara dugačak i 18,4 metara visok betonski lučni krov koji je zaštićen od strane Slovenačkog zavoda za zaštitu spomenika kulture.<ref name="Ljudski_vrt"/> Prvi meč na stadionu je bio kvalifikacioni meč za ulazak u [[Druga savezna liga Jugoslavije u fudbalu|Drugu saveznu ligu]] igran [[25. jun]]a [[1961]]. između Maribora i Mladosti Zabok, a Maribor je pobedio sa 3:2. Utakmica je ipak odigrana na Ljudskom vrtu uprkos činjenici da je glavna tribina još uvek bila u izgradnji, a razlog je bio bolji kvalitet terena na Ljudskom vrtu nego na starom stadionu Maribora.<ref name= Maribor_Mladost>{{cite web|url=http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=44 | title = Prva tekma NK Maribor v Ljudskem vrtu | publisher = nkmaribor.com | language = slovenačkom | accessdate=23. 1. 2011}}</ref> Od tada stadion je prošao kroz četiri renoviranja. [[1994]]. je renovirana glavna tribina, tada je postavljena i rasveta. Prva noćna utakmica odigrana je [[25. avgust]]a [[1994]]. u [[Kup pobednika kupova u fudbalu|Kupu pobednika kupova]] protiv [[FK Norma]] iz [[Talin]]a, koju je Maribor dobio rezultatom 10:0. Četiri godine kasnije (1998), sa uspešnim učešćem Maribora u evropskom takmičenju, postavljene su stolice na celom stadionu i samo godinu dana kasnije je u potpunosti rekonstruisan nakon plasmana Maribora u [[UEFA Liga šampiona|Ligu šampiona]].<ref name="Ljudski_vrt"/> Poslednje renoviranje od [[2006]]. do [[2008]]. je bilo i najveće, a tada je i povećan kapacitet stadiona na 12.881 mesta. Za lokalne pristalice, stadion je poznat kao ''Nogometni hram'' (Fudbalski hram), a sam teren kao ''Sveta trava''. Ovo je verovatno najviše zbog velikog uspeha koji je klub imao na ovom stadionu, ali možda i zato što se na tom području nalazilo groblje pre nego što je stadion izgrađen.<ref>{{cite web|url=http://www.pp-mb.si/pobresko_pokopalisce.aspx | title = Pobreško pokopališče | publisher = pp-mb.si | language = slovenačkom | accessdate=23. 1. 2011}}</ref> === Kapacitet === Kapacitet Ljudskog vrta varira kroz istoriju, zbog renoviranja, različitih sigurnosnih propisa i rasporeda sedenja. Iako je zvaničan kapacitet stadiona u vreme [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]] bio oko 10.000 gledalaca, činjenica da je stadion imao uglavnom tribine za stajanje omogućavalo je da na važnijim utakmicama bude i do 20.000 gledalaca.<ref name = Maribor_Proleter>{{cite web|url=http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=48 | title = Prva kvalifikacijska tekma za vstop v 1. ligo | publisher = nkmaribor.com | language = slovenačkom | accessdate=23. 1. 2011}}</ref> Zvanični kapacitet stadiona nakon [[1991]]. je bio 7.200, ali pošto je veliki deo tribina i dalje bio stajaći, bilo je moguće da na važnijim utakmicama stadion primi više od 10.000 gledalaca. Najviše je bilo [[1997]]. kada se u poslednjem meču sezone 1996/97. na stadionu okupilo 14.000 gledalaca.<ref>{{cite web | url = http://www.prvaliga.si/tekma/zapisnik/?id_tekme=6362 | title = Zapisnik tekme: Maribor-Potrošnik | publisher = prvaliga.si | language = slovenačkom | accessdate = 23. 1. 2011 }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kada se NK Maribor kvalifikovao u Ligu šampiona [[1999]]. urađena je velika rekonstrukcija i zbog [[UEFA]] sigurnosnih propisa postavljene su stolice na svim tribinama i kapacitet tada je bio 10.160 mesta. Od [[2006]]. do [[2008]]. stadion je imao još jednu veliku rekonstrukciju kada je kapacitet povećan na 12.435 pokrivenih sedišta, što je [[2010]]. ponovo povećano i trenutni kapacitet stadiona je 12.994 mesta.<ref name="kapacitet" /> == Utakmice reprezentacije == [[Fudbalska reprezentacija Slovenije]] je na ovom stadionu odigrala sledeće utakmice: {| {| class="wikitable" !Datum !Takmičenje !Država !Rezultat !Gledalaca |- | 27. april 1994. |Prijateljska |{{flag|Kipar}} |3:0 | 3.000 |- | 7. septembar 1994. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 1996.|Kvalifikacije za EP 1996.]] |{{flag|Italija}} |1:1 | 6.000 |- | 16. novembar 1994. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 1996.|Kvalifikacije za EP 1996.]] |{{flag|Litvanija}} |1:2 | 4.000 |- | 29. mart 1995. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 1996.|Kvalifikacije za EP 1996.]] |{{flag|Estonija}} |3:0 | 3.000 |- | 14. novembar 1998. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 2000.|Kvalifikacije za EP 2000.]] |{{flag|Letonija}} |1:0 | 4.000 |- | 9. novembar 1999. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 2000.|Kvalifikacije za EP 2000.]] |{{flag|Grčka}} |0:3 | 3.000 |- | 20. avgust 2008. |Prijateljska |{{flag|Hrvatska}} |2:3 | 11.100 |- | 10. septembar 2008. |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2010 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2010.]] |{{flag|Slovačka}} |2:1 | 11.000 |- | 11. novembar 2008. |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2010 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2010.]] |{{flag|Severna Irska}} |2:0 | 12.435 |- | 19. novembar 2008. |Prijateljska |{{flag|Bosna i Hercegovina}} |3:4 | 12.000 |- | 28. mart 2009. |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2010 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2010.]] |{{flag|Češka Republika}} |0:0 | 12.435 |- | 12. avgust |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2010 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2010.]] |{{flag|San Marino}} |5:0 | 6.000 |- |9. septembar 2009. |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2010 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2010.]] |{{flag|Poljska}} |3:0 | 12.435 |- | 18. novembar 2009. |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2010 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2010.]] |{{flag|Rusija}} |1:0 | 12.510 |- | 3. mart 2010. |Prijateljska |{{flag|Katar}} |4:1 | 4.900 |- | 4. jun 2010. |Prijateljska |{{flag|Novi Zeland}} |3:1 | 10.965 |- | 3. septembar 2010. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 2012 — grupa C|Kvalifikacije za EP 2012.]] |{{flag|Severna Irska}} |0:1 | 12.435 |- | 11. oktobar 2011. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 2012 — grupa C|Kvalifikacije za EP 2012.]] |{{flag|Srbija}} |1:0 | 9.848 |- | 12. oktobar 2012. |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2014 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2014.]] |{{flag|Kipar}} |2:1 | 7.988 |- | 11. oktobar 2013. |[[Kvalifikacije za Svetsko prvenstvo u fudbalu 2014 — UEFA|Kvalifikacije za SP 2014.]] |{{flag|Norveška}} |3:0 | 10.890 |- | 9. oktobar 2014. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 2016 — grupa E|Kvalifikacije za EP 2016.]] |{{flag|Švajcarska}} |1:0 | 8.500 |- | 8. septembar 2015. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 2016 — grupa E|Kvalifikacije za EP 2016.]] |{{flag|Estonija}} |1:0 | 6.868 |- | 17. novembar 2015. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u fudbalu 2016|Kvalifikacije za EP 2016.]] |{{flag|Ukrajina}} |1:1 | 12.702 |} == Važni fudbalski mečevi == === Finala Superkupa i Kupa Slovenije === {| {| class="wikitable" !Datum !Takmičenje !Domaćin !Gost !Rezultat !Gledalaca |- | 15. jun 1994. |[[Kup Slovenije u fudbalu 1993/94.|Kup Slovenije]] |[[NK Maribor]] |[[NK Mura 05|NK Mura]] |3:1² | 4.500 |- | 9. jun 1997. |[[Kup Slovenije u fudbalu 1996/97.|Kup Slovenije]] |[[NK Maribor]] |[[NK Primorje]] |3:0² | 5.000 |- | 16. jun 1999. |[[Kup Slovenije u fudbalu 1998/99.|Kup Slovenije]] |[[NK Maribor]] |[[NK Olimpija Ljubljana|NK Olimpija]] |2:0² | 6.500 |- | 19. maj 2004. |[[Kup Slovenije u fudbalu 2003/04.|Kup Slovenije]] |[[NK Maribor]] |[[NK Dravograd]] |4:0¹ | 1.500 |- | 30. maj 2009. |[[Kup Slovenije u fudbalu 2008/09.|Kup Slovenije]] |[[NK Interblok]] |[[FK Kopar]] |2:1 | 2.500 |- | 8. jul 2009. |[[Superkup Slovenije u fudbalu 2009.|Superkup Slovenije]] |[[NK Maribor]] |[[NK Interblok]] |3:2 [[Produžeci (fudbal)|pr.]] | 2.300 |- | 8. maj 2010. |[[Kup Slovenije u fudbalu 2009/10.|Kup Slovenije]] |[[NK Maribor]] |[[NK Domžale]] |3:2 [[Produžeci (fudbal)|pr.]] | 6.000 |- | 9. jul 2010. |[[Superkup Slovenije u fudbalu 2010.|Superkup Slovenije]] |[[FK Kopar]] |[[NK Maribor]] |5:4 [[Jedanaesterac|pen.]] | 2.000 |} :<small>¹1. meč</small> -- <small>²2. meč</small> === Poznati mečevi NK Maribor === Uoči 50-godišnjice NK Maribor zvanični sajt kluba je predstavio četiri legendarne utakmice u istoriji kluba igrane na Ljudskom vrtu.<ref>{{cite web|url=http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=44&id_menu=73 | title = Stadion: Legendarne utakmice| publisher = nkmaribor.com | language = slovenačkom | accessdate=23. 1. 2011}}</ref> ==== Prva utakmica na Ljudskom vrtu ==== Maribor je prvu utakmicu na Ljudskom vrtu igrao u kvalifikacijama za [[Druga savezna liga Jugoslavije u fudbalu|Drugu saveznu ligu]], uprkos činjenici da je glavna tribina još uvek bila u izgradnji. Glavni razlog za takvu odluku je taj što je teren na Ljudskom vrtu bio u mnogo boljem stanju nego na starom stadionu Maribora.<ref name= Maribor_Mladost/> {{footballbox |datum=[[25. jun]] [[1962]]. |vreme= |tim1=[[NK Maribor|Maribor]] {{zas|SLO}} |golovi1= Blaznik {{goal|24}}<br />Tolič {{goal|33}}<br />Čeh {{goal|66|pen.}} |rezultat=3 – 2 |izvještaj=[http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=44 Izveštaj] |tim2={{zas|HRV}} [[NK Mladost Zabok|Mladost Zabok]] |golovi2=Donko {{goal|17|o.g.}}<br />Jeremić {{goal|60|pen.}} |stadion='''Stadion Ljudski vrt''', [[Maribor]] |gledalaca=3.000 |sudija=Miličić (Hrvatska) }} <small>Napomena: Zastave ukazuju na današnje države iz kojih su klubovi. Do 1991. oba kluba su bila u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]]</small> ==== Najveća poseta ==== Dana 8. jula 1973. Maribor je igrao prvi meč kvalifikacija protiv [[FK Proleter Zrenjanin|Proletera]] iz [[Zrenjanin]]a za ulazak u [[Prvenstvo Jugoslavije u fudbalu|Prvu ligu Jugoslavije]]. Na tribinama je bilo 20.000 gledalaca, što je i dalje rekord u istoriji kluba, kao i jedan od rekorda u slovenačkom fudbalu.<ref name="Maribor_Mladost"/> {{footballbox |datum=[[8. jul]] [[1973]].<br />16:30 |vreme= |tim1=[[NK Maribor|Maribor]] {{zas|SLO}} |golovi1= Binkovski {{goal|5}}<br />Horjak {{goal|6}}<br />Vučeković {{goal|65}} |rezultat=3 – 1 |izvještaj=[http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=48 Izveštaj] |tim2={{zas|SRB}} [[FK Proleter Zrenjanin|Proleter Zrenjanin]] |golovi2=Vidović {{goal|31}} |stadion='''Stadion Ljudski vrt''', [[Maribor]] |gledalaca=20.000 |sudija=Kurir (Hrvatska) }} <small>Napomena: Zastave ukazuju na današnje države iz kojih su klubovi. Do 1991. oba kluba su bila u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]]</small> ==== Ulazak u Ligu šampiona ==== U kvalifikacijama za [[UEFA Liga šampiona|Ligu šampiona]] 1999/00. Maribor je igrao protiv [[FK Olimpik Lion|Olimpik Liona]]. U prvom meču u Lionu Maribor je napravio iznenađenje i pobedio sa 1:0. Drugi meč je bio zakazan za 25. avgust 1999. i potražnja za kartama je bila toliko velika da je klub mogao da proda više od 30.000 karata, ali kapacitet stadiona je tada bio samo 7.500 mesta.<ref name = Maribor_Lyon>{{cite web|url=http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=49 | title = Uvrstitev v Ligo Prvakov | publisher = nkmaribor.com | language = slovenačkom | accessdate=23. 1. 2011}}</ref> {{footballbox |datum=[[25. avgust]] [[1999]].<br />20:45 |vreme= |tim1=[[NK Maribor|Maribor]] {{zas|SLO}} |golovi1= [[Ante Šimundža|Šimundža]] {{goal|24}}<br />[[Stipe Balajić|Balajić]] {{goal|44}} |rezultat=2 – 0 |izvještaj=[http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=49 Izveštaj] |tim2={{zas|FRA}} [[FK Olimpik Lion|Olimpik Lion]] |golovi2= |stadion='''Stadion Ljudski vrt''', [[Maribor]] |gledalaca=7.500 |sudija=Sarvan (Turska) }} ==== Prvi meč na novom Ljudskom vrtu ==== Prvi meč na novom Ljudskom vrtu, nakon velike rekonstrukcije, je odigran 10. maja 2008. između Maribora i [[NK Nafta|Nafte]].<ref name = Maribor_Nafta>{{cite web|url=http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=60 | title = Redko viden spektakel | publisher = nkmaribor.com | language = slovenačkom | accessdate=23. 1. 2011}}</ref> {{footballbox |datum=[[10. maj]] [[2008]].<br />19:00 |vreme= |tim1=[[NK Maribor|Maribor]] {{zas|SLO}} |golovi1= [[Zoran Pavlovič|Pavlovič]] {{goal|24}}<br />[[Nilton Fernandes|Nilton]] {{goal|42}}<br />[[Marko Morales Magno Tavares|Tavares]] {{goal|59}} |rezultat=3 – 1 |izvještaj=[http://www.nkmaribor.com/dokument.asp?id=60 Izveštaj] |tim2={{zas|SLO}} [[NK Nafta|Nafta]] |golovi2=[[Arpad Vas|Vas]] {{goal|19}} |stadion='''Stadion Ljudski vrt''', [[Maribor]] |gledalaca=12.435 |sudija=Čeferin (Slovenija) }} == Galerija == <gallery> File:Viole - Maribor 089.jpg|Viole Maribor (2008) </gallery> == Reference == {{reflist}} {{Commonscat|Ljudski vrt}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fudbalski stadioni u Sloveniji]] [[Kategorija:Sportski objekti u Mariboru]] n28h34xuddayiggptyi3add16lmuqri 0 43570 42680912 42676650 2026-08-24T00:20:23Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680912 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Naselje | ime =Milano | ime_genitiv =Milana | izvorno_ime =<small>''Comune di Milano''</small> | slika_panorama =Milano, Duomo, 2016-06 CN-03.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike =Milano, katedrala | slika_zastava =Flag of Milan.svg | slika_zastava_veličina =150px | slika_grb =CoA Città di Milano.svg | slika_grb_veličina =100px | slika_karta =Stadmilaanligging.png | veličina_karte =250px | opis_karte =Položaj Milana u Italiji | širina-stupnjevi = 45 | širina-minute = 27 | širina-oznaka = N | dužina-stupnjevi = 9 | dužina-minute = 11 | dužina-oznaka = E | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Italija}} | utemeljenje_datum =oko 6. vijeka pne. | osnivač =Keltsko pleme Insubri | nazvan_po =''Mediolanum'' - [[Latinski jezik|latinski]] "usred ravnice" ili "usred polja" | dijelovi = | vrsta_dijelova =zone | d1 = <!-- do d50 --> | titula_vođe =gradonačelnik | ime_vođe =Giuseppe Sala | stranka_vođe = | površina_ukupna =183,77 km² | visina =120 m | stanovništvo_godina =2010. | stanovništvo_bilješke= | stanovništvo =1&nbsp;321&nbsp;113 | stanovništvo_gustoća =7189/km² | vremenska_zona =CET | utc_pomak =+1 | vremenska_zona_DST =CEST | utc_pomak_DST =+2 | poštanski_broj =20100, 20121-20162 | pozivni_broj =02 | gradovi_prijatelji = | web_stranica =[http://www.comune.milano.it/ comune.milano.it ] | bilješke = }} '''Milano''' ([[Italijanski jezik|talijanski]] izgovor: [[Međunarodna fonetska abeceda|[miˈla(ː)no]]], [[Lombardski jezik|lombardski]]: ''Milan'', [[Njemački jezik|njemački]]: ''Mailand'') je grad u [[Italija|Italiji]], glavni grad regije [[Lombardija|Lombardije]] i milanske [[Talijanske pokrajine|Provincije]]. Grad naseljava oko 1,3 milijuna stanovnika, dok je gradsko područje peto najveće u [[Europska unija|Europskoj uniji]] s procjenjenim stanovništvom od 4,3 milijuna.<ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas]</ref> Metropolitansko područje Milana, daleko najveće u Italiji, prema procjeni [[Organizacija za ekonomsku suradnju i razvoj|OECD]]-a sadrži 7,4 milijuna stanovnika.<ref>{{Cite web|url=http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0406041E.PDF|format=PDF|title=Competitive Cities in the Global Economy|author=[[Organizacija za ekonomsku suradnju i razvoj|OECD]]|access-date=2009-04-30|archive-date=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001192936/http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0406041E.PDF}}</ref> Grad je pod nazivom ''Mediolanum'' osnovao [[Kelti|keltski]] narod Insubri. 222 pr. Kr. osvajaju ga Rimljani, te je grad postao vrlo uspješan pod [[Rimsko Carstvo|Rimskim Imperijem]]. Kasnije su Milanom vladale porodice [[Visconti]] i [[Sforza]], [[Španjolska|Španjolci]] u 16. stoljeću i [[Austrija]]nci u 18. stoljeću. Godine 1796. Milano je osvojio [[Napoleon Bonaparte]] i ustanovio ga 1805. glavnim gradom [[Kraljevstvo Italija (1805.-1814.)|Kraljevstva Italije]].<ref name="britannica.com">{{Cite web|author=Britannica Concise Encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/382069/Milan# |title=Milan (Italy) - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |access-date=2010-01-03}}</ref><ref name="World">{{Cite web |url=http://www.worldtravelguide.net/city/82/city_guide/Europe/Milan.html |title=Milan Travel Guide |publisher=www.worldtravelguide.net |access-date=2010-01-04 }}</ref> U doba [[Romantizam|Romantizma]], Milano je bio važno kulturno središte Europe u kojem je djelovao niz umjetnika, skladatelja i značajnih književnih ličnosti. Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]], bio je teško pogođen savezničkim bombardiranjima, te je nakon njemačke okupacije 1943., postao središtem talijanskog otpora.<ref name="britannica.com"/> Unatoč tome, Milano je doživio poratni ekonomski napredak, koji je privukao brojne imigrante s juga Italije i inozemstva.<ref name="britannica.com"/> Kao u međunarodnom i [[Kozmopolitizam|kozmopolitskom]] gradu, 13.9% stanovništva je iz inozemstva.<ref name="Official ISTAT estimates">[http://demo.istat.it/str2008/index.html Official ISTAT estimates]</ref> Milano, jedan je od najvećih europskih transportnih<ref>{{Cite web |url=http://www.sacred-destinations.com/italy/milan |title=Milan, Italy - Milan Travel Guide |publisher=Sacred-destinations.com |access-date=2010-01-03 |archive-date=2010-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100507165039/http://www.sacred-destinations.com/italy/milan |url-status=dead }}</ref> i industrijskih centara, i jedan od najznačajnijih poslovnih i [[Financije|financijskih]] središta [[Europska unija|Europske unije]], s 26. najbogatijom gradskom ekonomijom prema kupovnoj moći,<ref>{{Cite web|url=http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |title=World's richest cities by purchasing power |publisher=City Mayors |access-date=2010-01-03}}</ref> i [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-om od 115 milijardi [[Američki dolar|američkih dolara]]. Metropolitansko područje Milana ima 4. najveći europski [[Bruto domaći proizvod|BDP]], s 241,2 milijarde [[Euro|eura]] 2004. Milano također ima jedan od najvećih BDP-a u Italiji po glavi stanovnika, od otprilike 35&nbsp;137 eura, što je 161,6% prosjeka u Europskoj uniji.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&Identificador=11 |access-date=2015-01-17 |archivedate=2007-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070806145437/http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&Identificador=11 |deadurl=yes }}</ref> Milano je cijenjen kao svjetsko središte [[Moda|mode]] i [[dizajn]]a, s velikim globalnim utjecajem u trgovini, [[Industrija|industriji]], [[Glazba|glazbi]], [[sport]]u, [[književnost]]i, [[umjetnost]]i i [[Mediji|masovnim medijima]], što gradu nosi status [[w:en:Global city|"Alfa globalnog grada"]].<ref name="lboro.ac.uk">{{Cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2008 |publisher=Lboro.ac.uk |date=2009-06-03 |access-date=2010-01-03 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html }}</ref> Lombardijski metropolis posebno je poznat po svojim [[Moda|modnim]] kućama i trgovinama, kao u čuvenoj ulici Montenapoleone, i Galeriji Viktora Emanuela (''Galleria Vittorio Emanuele''), koja se smatra najstarijim trgovačkim centrom u svijetu. Grad posjeduje bogato [[Kultura|kulturno]] nasljeđe i jedinstveno kulinarstvo s brojnim čuvenim jelima, kao božićni kolač ''[[panettone]]'', i ''[[Rižoto|risotto]] alla Milanese''. Također, Milano je veoma poznat po glazbenoj, posebno opernoj, tradiciji, kao dom više značajnih skladatelja, ([[Giuseppe Verdi]]) i teatara (''[[Teatro alla Scala]]''). Milano je poznat i po nekoliko značajnih muzeja, sveučilišta, akademija, palača, crkava i biblioteka (Akademija [[Brera]] i Castello Sforzesco), i po dva slavna nogometna tima: [[A.C. Milan|Milan]] i [[Internazionale Milano F.C.|Inter]]. Sve navedeno Milano čini jednom od najpopularnijih turističkih destinacija u Europi, s preko 1,9 milijuna posjetitelja 2008.<ref name="euromonitor1">{{Cite web|url=http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking |title=Euromonitor Internationals Top City Destinations Ranking > Euromonitor archive |publisher=Euromonitor.com |date=2008-12-12 |access-date=2010-01-03}}</ref> U Milanu je 1906. održana [[Svjetska izložba]], kojoj će grad ponovo biti domaćin 2015.<ref name="MilanTourist">{{Cite web |url=http://www.milan.world-guides.com/ |title=Milan Tourism and Tourist Information: Information about Milan Area, Italy |publisher=www.milan.world-guides.com |access-date=2010-01-04 |archive-date=2010-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408130506/http://www.milan.world-guides.com/ }}</ref> Stanovnici Milana nazivaju se u jednini "Milanese" (tal. množina ''Milanesi'', ili neformalno ''Meneghini'' ili ''Ambrosiani''). Građani Milana svoj grad ponekad nazivaju "Moralnim glavnim gradom" (''Capitale morale'').<ref name="britannica.com"/> == Historija == === Etimologija === Riječ "Milano" vuče porijeklo od antičko [[Latinski jezik|latinskog]] naziva grada ''[[Mediolanum]]''. Taj naziv nose neki [[Galsko-rimska kultura|Galsko-rimski]] lokaliteti u [[Francuska|Francuskoj]], kao ''Mediolanum Santonum'' (Saintes) i ''Mediolanum Aulercorum'' (Evreux) te naizgled sadrži kelski element -lan, koji znači zatvoreni ili omeđeni teritorij (izvor [[Velški jezik|velške]] riječi "llan", znači svetilište ili crkva). Radi toga, ''Mediolanum'' može značiti središnje mjesto ili posebno svetilište određenog [[Kelti|keltskog]] plemena.<ref name="World"/> Izvor naziva i [[Divlja svinja|divlje svinje]] kao simbola grada maštovito su opisani u djelu ''Emblemata'' (1584.) Andree Alciata, prema kojem je za vrijeme radova na podizanju prvih zidina grada iskopana upravo jedna od tih životinja, dok je etimologija naziva ''Mediolanum'', protumačena kao "polu-vuna",<ref>''medius'' + ''lanum''; "etimologija" Alciata je namjerno nategnuta..</ref> Osnivanje Milana pripisuje se dvama keltskim narodima, Biturizima i Eduima, koji su na svojim simbolima isticali ovna i divlju svinju,<ref>''Bituricis vervex, Heduis dat sucula signum.''</ref> te je radi toga "simbol grada vunena divlja svinja, životinja dvostrukog oblika, s oštrom dlakom i mekanom vunom".<ref>''Laniger huic signum sus est, animálque biforme, Acribus hinc setis, lanitio inde levi.''</ref> Kao svoj izvor, Alciato navodi presvetog i učenog [[Sveti Ambrozije|Ambrozija]].<ref>{{Cite web|url=http://www.emblems.arts.gla.ac.uk/french/emblem.php?id=FALc002 |title=Alciato, '&#39;Emblemata'&#39;, Emblema II |publisher=Emblems.arts.gla.ac.uk |access-date=2009-03-13}}</ref> [[Njemački jezik|Njemački]] naziv Milana je ''Mailand'', dok je na lokalnom zapadno lombardijskom dijalektu naziv grada ''Milán''. === Rimsko doba === [[Datoteka:ImperialpalaceMilan.jpg|mini|lijevo|180px|Ruševine carske palače u Milanu, Ovdje su [[Konstantin I. Veliki|Konstantin]] i [[Licinije]] objavili [[Milanski edikt]].]] Oko 400. pr. Kr, keltski [[Insubri]] naselili su Milano i okolnu regiju. 222. pr. Kr, Rimljani su osvojili naselje, kojemu je dodijeljen naziv ''Mediolanum''. Nakon nekoliko stoljeća rimske uprave, 293. godine, car [[Dioklecijan]] Milano je proglasio prijestolnicom [[Zapadno Rimsko Carstvo|Zapadnog Rimskog Carstva]]. Dioklecijan je odlučio ostati u prijestolnici Istočnog Rimskog Carstva [[Nikomedija|Nikomediji]], dok njegov suvladar Maksimijan u zapadnom. [[Maksimijan]] je izgradio nekoliko divovskih spomenika, kao veliki cirkus (470 x 85 metara), ''Thermae Erculee'', veliki kompleks carskih palača i druge zgrade. [[Milanski edikt|Milanskim ediktom]] 313. godine, car [[Konstantin I. Veliki|Konstantin I.]] zajamčio je [[Kršćanstvo|kršćanima]] [[Sloboda vjeroispovjesti|slobodu vjeroispovjesti]]. Grad su 402. opkolili [[Vizigoti]], te je carska rezidencija preseljena u [[Ravenna|Ravennu]]. Pedeset godina kasnije, 452., [[Huni]] su opustošili grad. 539., [[Istočni Goti|Ostrogoti]] osvajaju i razaraju Milano za vrijeme takozvanog [[Gotski rat (535.-552.)|Gotskog rata]] protiv [[bizant]]skog cara [[Justinijan I. Veliki|Justinijana I.]] U ljeto 569., [[Langobardi]] (prema kojima je nazvana talijanska regija [[Lombardija]]) osvajaju Milano nadjačavši manju bizantsku vojsku u obrani grada. Neke od rimskih građevina ostale su u funkciji za vrijeme longobardske uprave.<ref>Vidi ''[[w:en:Versum de Mediolano civitate]]''.</ref> Milano se predao [[Franci]]ma 774., kada je [[Karlo Veliki]], u potpuno neobičnoj odluci, uzeo naslov "Kralja Longobarda" (prije toga germanska kraljevstva često su međusobno se osvajala, ali nitko nije prihvatio naslov kralja drugog naroda). Željezna kruna Longobarda datira iz tog perioda. Kasnije, Milano je bio dijelom [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]]. === Srednji vijek === [[Datoteka:IMG 3734 - Milano - Stemma visconteo- sull'Arcivescovado - Foto di Giovanni Dall'Orto - 15-jan-2007.jpg|mini|180px|''Biscione'', grb prodice Visconti, jedan od simbola Milana.]] Za vrijeme [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]], Milano je napredovao kao trgovačko središte radi dominatnog položaja nad bogatom ravnicom rijeke Po i putevima iz Italije preko Alpa. Osvajački rat [[Fridrik I. Barbarossa|Fridrika I. Barbarosse]] protiv lombardskih gradova doveo je do razaranja većine Milana 1162. Nakon osnivanja Lombardskog Saveza 1167., Milano je preuzeo vodeću ulogu u tom udruženju. Kao rezultat nezavisnosti koju su lombardijski gradovi dobili Konstantskim mirom 1183., Milano je postao vojvodstvom. 1208., Rambertino Buvalelli služio je kao gradski [[Podestat|podestà]], 1242. Luca Grimaldi, dok je 1282. tu dužnost obavljao Luchetto Gattilusio. Taj položaj mogao je biti vrlo opasan u nasilnom političkom životu srednjevjekovne komune: 1252. milaneski [[Hereza|heretici]] ubili su crkvenog inkvizitora na riječnom prelazu obližnjeg ''contada''; ubojice su mitom si osigurale slobodu, te je u pratećoj pobuni ''podestà'' skoro linčovan. 1256., nadbiskup i vodeći plemići izbačeni su iz grada, 1259., članovi [[ceh]]ova izabrali su Martina della Torrea za ''Capitano del Popolo'', koji je silom preuzeo grad. Vladao je [[diktator]]ski, izbacio neprijatelje, popločao ulice, prokopao kanale i uspješno oporezovao cijeli kraj. Ipak, njegova vladavina dovela je milanesku riznicu do propasti; korištenjem često nemilosrdnih plaćeničkih jedinica dodatno je razgnjevilo narod, što je donijelo veću podršku Viscontima, tradicionalnim neprijateljima Della Torre. 22. lipnja [[1262.]] papa [[Urban IV.]] postavio je Ottonea Viscontija za milanskog nadbiskupa, nasuprot kandidata obitelji Della Torre, Raimonda della Torre, tada biskupa [[Como|Coma]], koji je tada započeo širiti tvrdnje o bliskosti Viscontijevaca s hereticima [[Katari]]ma, te ih optužio za veleizdaju. Viscontiji, koji su Della Torre optužili za iste zločine, prognani su iz Milana a njihova imovina je zaplijenjena. Prateći građanski rat, koji je trajao više od desetljeća. donijeo je još štete milanskoj populaciji i ekonomiji. Ottone Visconti predvodio je 1263. protiv grada grupu prognanika, ali nakon godina rastućeg nasilja na svim stranama, konačno, poslije pobjede u bitci kod Desija 1277. osvojio je grad za svoju obitelj. [[Dinastija]] [[Visconti]] uspjela je zauvijek izbaciti obitelj Della Torre, vladajući gradom i svojim posjedom do 15. stoljeća. Većina ranije povijesti Milana bila je priča o borbi između dvije političke frakcije - [[Gvelfi i Gibelini|Guelfa]] i [[Gvelfi i Gibelini|Gibelina]]. U većini slučajeva Guelfi si bili uspješni u Milanu. Ipak, porodica [[Visconti]] uspjela je domoći se vlasti (''[[signoria]]'') u Milanu, na temelju svog "Gibelinskog" prijateljstva s njemačkim carevima.<ref>Henry S. Lucas, ''The Renaissance and the Reformation'' (Harper & Bros.: New York, 1960) p. 37.</ref> 1395, jedan od njemačkih careva, Vaclav IV, uzdigao je Milano na razinu [[Milansko Vojvodstvo|vojvodstva]].<ref>''Ibid.'', p. 38.</ref> Također 1395. Gian Galeazzo Visconti postao je milanski vojvoda. Gibelinska obitelj Visconti zadržala je vlast u Milanu stoljeće i pol, od početka 14. stoljeća do sredine 15. stoljeća.<ref>Robert S. Hoyt & Stanley Chodorow ''Europe in the Middle Ages'' (Harcourt, Brace & Jovanovich: New York, 1976) p. 614.</ref> === Renesansa === [[Datoteka:Milano Castello 1.jpg|mini|lijevo|150px|''Castello Sforzesco'', rezidencija obitelji Sforza.]] 1447. milanski vojvoda Filippo Maria Visconti, umro je bez muškog nasljednika, te je radi kraja Viscontijevske linije uspostavljena Zlatna Ambrozijanska Republika (''Aurea Repubblica Ambrosiana''), nazvana po Sv. Ambroziju, svecu zaštitniku Milana.<ref>Henry S. Lucas, ''The Renaissance and the Reformation'' p. 268.</ref> Obije frakcije, i Guelfi i Gibelini, zajedno su radile na ostvarenju Ambrozijanske Republike u Milanu. Ipak, republika je propala [[1450.]] kada je Milano osvojio [[Francesco I Sforza|Francesco Sforza]], iz obitelji [[Sforza]], koji je Milano učinio jednim od vodećih gradova talijanske [[Renesansa|Renesanse]].<ref>''Ibid.''</ref> === Periodi španjolske, francuske i austrijske dominacije === [[Datoteka:Milano - Mappa della città nel 1621.jpg|mini|desno|150px|Milano u 17. stoljeću.]] Francuski kralj [[Luj XII., kralj Francuske|Luj XII.]], prvi je 1492. položio pravo na vojvodstvo. U to doba, Milano su branili švicarski plaćenici. Nakon pobjede Lujevog nasljednika Franje I. nad Švicarcima u [[Bitka kod Marignana|bitci kod Marignana]], vojvodstvo je obećano francuskom kralju [[Franjo I., kralj Francuske|Franji I.]] Kada je 1525. Habsburgovac [[Karlo V., car Svetog Rimskog Carstva|Karlo V.]] pobijedio Franju I. u bitci kod Pavije, sjeverna Italija, uključujući Milano, prešla je [[Habsburg]]ovcima.<ref>John Lothrop Motley, ''The Rise of the Dutch Republic'' Vol. II (Harper Bros.: New York, 1855) p. 2.</ref> 1556., Karlo V. je abdicirao u korist svog sina [[Filip II., španjolski kralj|Filipa II.]] i njegovog brata [[Ferdinand I., car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinanda I.]] Karlovi talijanski posjedi, među kojima i Milano, prešli su Filipu II. i španjolskoj liniji Habsburga, dok je Ferdinandova austrijska linija dinastije vladala Svetim Rimskih Carstvom. Ipak, 1700. španjolska linija Habsburga je izumrla smrću [[Karlo II., španjolski kralj|Karla II.]] Nakon toga, 1701. započeo je rat za španjolsku baštinu s francuskom okupacijom svih španjolskih posjeda radi polaganja prava [[Filip V., španjolski kralj|Filipa V.]] na francuski tron. 1706., francuzi su poraženi u Ramilliesu i Torinu te su bili prisiljeni prepustiti sjevernu Italiju [[Habsburška Monarhija|austrijskim Habsburzima]]. 1713., [[Mirovni ugovor iz Utrechta|Utrechtskim mirom]] formalno je potvrđena austrijska suverenost nad većinom španjolskih posjeda u Italiji, uključujući [[Lombardija|Lombardiju]] i Milano. Radi talijanske kuge 1629.–1631. pomrlo je procijenjenih 60&nbsp;000 ljudi od ukupnog stanovništva od 130&nbsp;000. Taj slučaj smatra se jednom od posljednjih provala stoljetnih [[pandemija]] kuge koje su započele u [[Doba kuge|14. stoljeću]].<ref>Cipolla, Carlo M. ''Fighting the Plague in Seventeenth Century Italy''. Madison: University of Wisconsin Press, 1981.</ref> === 19. stoljeće === [[Datoteka:Episodio delle cinque giornate (Baldassare Verazzi).jpg|mini|desno|150px|Milanski [[domoljublje|patrioti]] bore se protiv [[Austrijsko Carstvo|austrijskih]] trupa za vrijeme [[Pet dana Milana]].]] [[Napoleon]] osvaja Lombardiju 1796. te je Milano proglašen glavnim gradom [[Cisalpinska Republika|Cisalpinske Republike]]. Kasnije je proglasio Milano glavnim gradom [[Kraljevstvo Italija (1805.-1814.)|Kraljevstva Italije]], dok je sam okrunjen u katedrali. Po završetku Napoleonove okupacije, [[Bečki kongres]] je 1815. Lombardiju, Milano i [[Veneto]] vratio Austriji .<ref>{{Cite web | last= Bloy| first = Marjie| authorlink =| title = The Congress of Vienna, 1 November 1814 — 8 June 1815| work =| publisher = The Victorian Web| date = 30. travnja 2002.| url = http://www.victorianweb.org/history/forpol/vienna.html| doi =| access-date = 2009-06-09}}</ref> U to doba, Milano je postao središtem lirske [[Opera|opere]], gdje je [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] napisao tri operna djela, dok je [[La Scala]] u samo nekoliko godina postala vodećim teatrom u svijetu,<ref>Mallach, Alan, [http://books.google.co.uk/books?id=foOntoqFSc0C&pg=RA1-PA165&dq=%22la+scala%22+opera++gambling&as_brr=3 ''The autumn of Italian opera''], University Press of New England, 2007, {{ISBN|1555536832}}</ref> s premijerama [[Vincenzo Bellini|Bellinija]], [[Gaetano Donizetti|Donizettija]], [[Gioachino Rossini|Rossinija]] i [[Giuseppe Verdi|Verdija]]. Ostala značajna kazališta 19. stoljeća bila su ''La Cannobiana'' i ''Teatro Carcano''. 18. ožujka, 1848. Milanezi su se pobunili protiv austrijske vlasti, za vrijeme takozvanih "[[Pet dana Milana]]" ([[Talijanski jezik|tal.]] ''Le Cinque Giornate''), te je feldmaršal [[Josef Radetzky|Radetzky]] bio prisiljen privremeno povući se iz grada. Ipak, nakon pobjede na talijanskim snagama kod Custoze 24. srpnja, Radetzky je ponovo uspostavio austrijsku kontrolu nad Milanom i sjevernom Italijom. Međutim, talijanski nacionalisti, predvođeni [[Kraljevina Sardinija|Kraljevinom Sardinijom]], pozivali su na izbacivanje Austrije u interesu [[Ujedinjenje Italije|talijanskog ujedinjenja]]. Sardinija i Francuska osnovali su savez i pobijedile Austriju u [[Bitka kod Solferina|bitci kod Solferina]] 1859.<ref name="Solferino">{{Cite web | title = Solferino | author = Graham J. Morris | url = http://www.battlefieldanomalies.com/solferino/08_the_battle.htm | access-date = 2009-06-09 | archive-date = 2009-06-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090630084539/http://www.battlefieldanomalies.com/solferino/08_the_battle.htm }}</ref> Nakon bitke, Milano i ostatak Lombardije priključeni su Kraljevini Sardiniji, koja je ubrzo stekla kontrolu na većinom Italije, te je 1861. preimenovana u [[Kraljevina Italija|Kraljevinu Italiju]]. Političko [[ujedinjenje Italije]] učvrstilo je trgovačku dominaciju Milana nad sjeverom Italije. Također je dovelo i do nagle izgradnje željeznica što je Milano razvilo kao željezničko čvorište. Brza industrijalizacija pozicionirala je Milano u središte vodeće talijanske industrijske regije, premda je [[1890-ih]] grad bio uzdrman masakrom ''Bava-Beccaris'', pobunom uzrokovanom visokom stopom [[Inflacija|inflacije]]. U međuvremenu, kako su milanske banke dominirale talijanskom financijskom sferom, grad je postao vodeći financijski centar u državi. [[Ekonomski rast]] Milana doveo je do rapidne ekspanzije gradskog područja i stanovništva krajem 19. i početkom 20. stoljeća.<ref name="World"/> === 20. stoljeće === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 102-12689, Mailand, Signallampen im Straßenverkehr.jpg|mini|lijevo|180px|Pogled na ''Piazza del Duomo'', početkom 20. stoljeća.]] 1919., [[Benito Mussolini]] organizirao je Crnokošuljaše, koji su formirali jezgru [[Talijanski fašizam|talijanskog fašističkog pokreta]]. 1922., Mussolini je iz Milana započeo svoj [[Marš na Rim]]. Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]] grad je pretrpio znatna razaranja od britanskih i američkih bombardiranja. Premda je Italija napustila rat 1943., Nijemci su do 1945. držali pod okupacijom većinu zemlje. Neka od najsnažnijih [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|savezničkih]] bombardiranja odigrala su se 1944., većinom koncentrirana u okolici centralne željezničke stanice. 1943., porastao je otpor njemačkoj okupaciji te je u Milanu bilo znatnih borbi. Pri kraju rata, američka 1. oklopna divizija napredovala je prema Milanu u sklopu sjevernotalijanske operacije u proljeće 1945., ali prije ulaska u grad, članovi talijanskog pokreta otpora ustali su otvorenom pobunom i oslobodili grad. Nedaleko Milana, u mjestu Dongo, Mussolini i još nekoliko članova [[Talijanska Socijalna Republika|Talijanske Socijalne Republike]] (''Repubblica Sociale Italiana'', ili RSI) zarobiljeni su od pokreta otpora i pogubljeni. Dan kasnije, 29. travnja, 1945., tijela su dovedena i Milano i obješena naglavačke na trgu Piazzale Loreto. Nakon rata u gradu je bio smješten logor za Židove izbjegle iz Austrije. U doba "ekonomskog čuda" (''Boom economico'') 1950-ih i 1960-ih veliki val unutrašnje imigracije, posebno s juga Italije, naselio se u Milanu te je 1971. stanovništvo dostiglo 1 723 000. Populacija Milana započela je opadati krajem 1970-ih. U posljednjih 30 godina skoro jedna trećina ukupnog gradskog stanovništva preselila se u vanjska područja grada s novim predgrađima i manjim gradovima koji su nikli oko samog Milana. U isto doba grad je počeo privlačiti povećani tijek strane imigracije, što je posebno istaknuto naglim proširenjem kineske četvrti, okruga u okolici ulica ''Paolo Sarpi, Via Bramante, Via Messina'' i ''Via Rosmini'', nastanjenog [[Kinezi|kineskim]] imigrantima iz [[Zhejiang]]a, danas jednoj od najpitoresktnijih gradskih četvrti. U Milanu također živi trećina svih Filipinaca u Italiji, njih oko 30 000 i u stalnom porastu,<ref>{{Cite web | first =| authorlink =| title = Backgrounder: Profile of Filipinos in Northern Italy| work =| publisher = Republic of the Philippines Office of the Press Secretary|date=veljača 2009. | url = http://www.ops.gov.ph/feb-visits2009/backgrounder.htm#Northern%20Italy| format =| doi =| access-date = 2009-06-21}}</ref> s prosječnom stopom nataliteta od 1000 rođenih godišnje.<ref>{{Cite web | last= Uy| first = Veronica| authorlink =| title = Filipinos populating Milan, as 3 are born there daily--exec| work =| publisher = INQUIRER.net| date = 29. travnja 2008.| url = http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20080429-133398/Filipinos-populating-Milan-as-3-are-born-there-daily--exec| format =| doi =| access-date = 2009-06-21}}</ref> Ukupno, stanovništvo Milana posljednjih se godina naizgled stabiliziralo, te je od 2001. zabilježen samo neznatni porast populacije. == Gradska uprava == [[Datoteka:Milan,_administrative_divisions_-_Nmbrs_-_colored.svg|mini|desno|180px|Devet milanskih okruga.]] === Politika === {{glavni|Gradonačelnik Milana}} Aktuelna gradonačelnica Milana je [[Letizia Moratti]], izabrana 30. svibnja, 2006., kao kandidat stranke [[Narod Sloboda]] (''Il Popolo della Libertà''). Od devet milanskih općina, u osam vlada koalicija desnog centra (1-8), dok u jednoj vlada koalicija lijevog centra (9). === Administrativna podjela === Milano je podijeljen na administrativna područja, ili ''Zone''. Do 1999., grad je bio podijeljen na 21 ''Zonu''; ali tada ih je gradska uprava odlučila smanjiti na 9. Danas, ''Zona 1'' je "povijesno središte" grada, područje unutar španjolskih zidina; dok ostalih osam pokrivaju područje od ''Zone 1'' do granica gradskog područja.<ref>{{Cite web |title=web site of Milan |url=http://www.comune.milano.it/dseserver/WebCity/Documenti.nsf/a05ac22aa8296639012567b6005b1193/24ebbbc42dccc2a0c1256d570040abac?OpenDocument |access-date=2015-01-17 |archivedate=2007-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070729092029/http://www.comune.milano.it/dseserver/WebCity/Documenti.nsf/a05ac22aa8296639012567b6005b1193/24ebbbc42dccc2a0c1256d570040abac?OpenDocument |deadurl=yes }}</ref> == Geografija == === Topografija === Milanska provincija smještena je u centralno-zapadnom području nizine rijeke [[Po]], između rijeka [[Ticino (rijeka)|Ticino]] i [[Adda]], i također između rijeke [[Po]] i prvih uzvisina [[Alpe|Alpa]]. Površina gradskog područja je 181&nbsp;km² dok je [[nadmorska visina]] 122 m. === Klima === Milano uživa [[Vlažna suptropska klima|vlažnu suptropsku klimu]] ([[Köppenova klasifikacija klime]] ''Cfa'')<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/World_Koppen_Map.png |access-date=2015-01-17 |archivedate=2013-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901172138/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/World_Koppen_Map.png |deadurl=yes }}</ref> s nekim [[Kontinentalna klima|kontinentalnim]] karakteristikama. To je uobičajeno za unutarnje ravnice sjeverne Italije, gdje prevladavaju vruća vlažna ljeta i hladne vlažne zime, za razliku [[Mediteranska klima|mediteranske klime]] karakteristične za ostatak Italije.<ref name="NatGeo">{{Cite web |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/cities/city_milan.html |title=Milan, Italy facts, Milan, Italy travel videos, flags, photos - National Geographic |publisher=travel.nationalgeographic.com |access-date=2010-01-04 }}</ref> Prosječne su temperature -4/+6&nbsp;°C u siječnju i +15/+28&nbsp;°C u srpnju. Snježne padaline relativno su uobičajene po zimi, iako su posljednjih 15–20 godine opale po učestalosti i obimu. Povijesni prosjek u zoni Milana je između 35 i 45 [[cm]]; povremeno se događaju pojedine snježne oborine s preko 30–50&nbsp;cm u 1–3 dana, s rekordnih 80–100&nbsp;cm za vrijeme poznatog snijega siječnja 1985. Vlaga je dosta visoka tokom cijele godine te se godišnje padaline kreću oko 1000&nbsp;mm.<ref name="NatGeo"/> Prema stereotipnom imidžu, grad je često pokriven maglom karakterističnom za bazen rijeke Po, premda je uklanjanje rižinih polja kod južnih predgrađa, efekt otoka urbane vrućine i smanjenje razine zagađenja posljednih godina taj fenomen smanjilo, barem u središtu grada. {{Infobox vrijeme |mjesto =<!--Milano|-->Milano |Sij_sr_maks=6 |Velj_sr_maks=8 |Ožu_sr_maks=13 |Tra_sr_maks=16 |Svi_sr_maks=21 |Lip_sr_maks=25 |Srp_sr_maks=28 |Kol_sr_maks=28 |Ruj_sr_maks=24 |Lis_sr_maks=17 |Stu_sr_maks=11 |Pro_sr_maks=7 |God_sr_maks=17 |Sij_sr=2 |Velj_sr=5 |Ožu_sr=7 |Tra_sr=10 |Svi_sr=15 |Lip_sr=18.5 |Srp_sr=21.5 |Kol_sr=21.5 |Ruj_sr=18 |Lis_sr=11.5 |Stu_sr=5.5 |Pro_sr=4 |God_sr=11.6 |Sij_sr_min=-4 |Velj_sr_min=-3 |Ožu_sr_min=1 |Tra_sr_min=4 |Svi_sr_min=9 |Lip_sr_min=12 |Srp_sr_min=15 |Kol_sr_min=15 |Ruj_sr_min=12 |Lis_sr_min=6 |Stu_sr_min=0 |Pro_sr_min=-3 |God_sr_min=5 |Sij_obo=53 |Velj_obo=40 |Ožu_obo=73 |Tra_obo=83 |Svi_obo=104 |Lip_obo=85 |Srp_obo=72 |Kol_obo=80 |Ruj_obo=87 |Lis_obo=120 |Stu_obo=106 |Pro_obo=75 |God_obo=978 |Izvor=Weatherbase<ref>http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=66061&refer={{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Comune di Agrate Brianza<ref>http://www.comune.agratebrianza.mi.it/climatologia/ilclimadimilano.html</ref> }} == Znamenitosti == === Arhitektura === [[Datoteka:Santa Maria delle Grazie Milano 07-08-2007.JPG|mini|lijevo|180px|[[Crkva Svete Marije Milostive u Milanu|Santa Maria delle Grazie]].]] [[Datoteka:Lombardia Milano9 tango7174.jpg|mini|desno|180px|Romanička fasada drevne bazilike ''San Simpliciano''.]] Vrlo je malo ostataka [[Antički Rim|antičke rimske]] kolonije koja je kasnije postala glavnim gradom Zapadnog Rimskog Carstva. Tokom druge polovice [[4. stoljeće|4. stoljeća]], [[Sveti Ambrozije]], tadašnji biskup Milana, imao je snažan utjecaj na raspored grada, preoblikovao je centar (iako su katedrala i krstionica koje je dao izgraditi danas izgubljeni) i izgradio velike bazilike na gradskim vratima: ''Sant'Ambrogio, San Nazaro in Brolo, San Simpliciano'' i ''Sant'Eustorgio'', koje dograđivane i obnavljane tokom stoljeća postoje i danas kao najznačajnije crkve u Milanu.<ref name="MilanTourist"/> Najveći i najznačajniji primjer [[Gotička arhitektura|gotičke arhitekture]] u Italiji milanska je katedrala, četvrta najveća katedrala u svijetu<ref name="nytimes frommer's">{{Cite web |title = Duomo |work = Frommer's |url = http://travel.nytimes.com/travel/guides/europe/italy/milan/25103/duomo/attraction-detail.html |access-date = 2009-06-01 }}</ref> nakon [[Datoteka:Leonardo da vinci, Institut de France, Manoscritto B, c. 95r.jpg|mini|lijevo|180px|Crtež Leonarda da Vincija, iz perioda provedenog u Milanu.]] [[Bazilika Sv. Petra|bazilike Sv. Petra]] u [[Rim]]u, [[Seviljska katedrala|seviljske katedrale]] i [[Bazilika Majke Božje Kraljice mira u Yamoussoukru|bazilike Majke Božje Kraljice mira]] u [[Obala Bjelokosti|Obali Bjelokosti]].<ref name="nytimes frommer's"/> Izgrađena između 1386. i 1577., sadrži najveću svjetsku zbirku mramornih kipova, dok na vrhu šiljastog tornja ističe nadaleko vidljivu zlatnu statuu Svete Marije, lokalno poznatu kao ''Madunina'' (mala Madonna), jedan od simbola grada.<ref name="MilanTourist"/> [[Datoteka:Lombardia Milano3 tango7174.jpg|mini|desno|180px|Milanska katedrala: oltar ''Madonna dell'Albero''.]] Za vrijeme vladavine obitelji [[Sforza]] tokom 14. i 15. stoljeća, u Milanu je procvala umjetnost i arhitektura, te je grad postao jednim od središta talijanske [[Renesansa|renesanse]]. U to doba, stara viskontijevska tvrđava, današnji ''Castello Sforzesco'', proširena je i ukrašena kao sjedište renesansnog dvora okruženog ograđenim lovačkim parkom s divljači izlovljenom u okolici Seprija i jezera [[Como (jezero)|Como]]. Istaknuti arhitekti koji su sudjelovali u projetku uključuju [[Firenca|firentinca]] [[Filarete]]a, kojemu je naručenja gradnja visokog središnjeg tornja, i vojnog stručnjaka Bartolomea Gadia.<ref>[http://www.milanocastello.it/ing/lungaRicostruito.html ‘The Castle Reconstructed by the Sforza’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030830184307/http://www.milanocastello.it/ing/lungaRicostruito.html |date=2003-08-30 }}, Castello Sforzesco website.</ref> Politički savez između Francesca Sforze i firentinskog Cosima de’ Medicija povoljno je djelovao na arhitekturu, radi utjecaja [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschijevog]] renesansnog stila na izgradnju u Milanu. Prve su istaknute građevine koje karakterizira taj utjecaj palača Banke Medici (od koje je preostao samo glavni ulaz) i kapela središnjeg tlocrta Portinari, priključena na baziliku ''Sant'Eustorgio'', izgrađena za prvog upravitelja milanske podružnice banke. Filarete, za vrijeme boravka u Milanu, bio je odgovoran za veliku javnu bolnicu poznatu kao ''Ospedale Maggiore'', i za utjecajnu ''Treatise on Architecture'', koja je uključivala i plan za "idealni grad" u obliku zvijezde nazvan ''Sforzinda'' u čast Francesca Sforze. [[Leonardo da Vinci]], koji je u Milanu boravio od oko 1482. do francuske okupacije 1499., angažiran je 1487. radi projektiranja ''tiburija'', ili tornja na križanju transepta i glavnog broda u katedrali, premda njegov rad nije odabran.<ref>[http://www.universalleonardo.org/lifeevent.php?event=275 ‘First Milanese period 1481/2 - 1499 (1487)’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620105957/http://universalleonardo.org/lifeevent.php?event=275 |date=2010-06-20 }}, Universal Leonardo.</ref><ref>[http://www.universalleonardo.org/lifeevent.php?event=276 ‘First Milanese period 1481/2 - 1499 (1488)’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620105905/http://universalleonardo.org/lifeevent.php?event=276 |date=2010-06-20 }}, Universal Leonardo.</ref> Ipak, oduševljenje koje je dijelio s Filareteom za građevine sa središnjim tlocrtom dovelo je u tom periodu do mnogih arhitektonskih crteža koji su utjecali na rad [[Donato Bramante|Bramantea]] i drugih graditelja. Bramanteova ostvarenja u gradu, koja uključuju crkvu ''Santa Maria presso San Satiro'' (rekonstrukcija manje crkve iz 9. stoljeća), [[reflektorij]] crkve ''[[Crkva Svete Marije Milostive u Milanu|Santa Maria delle Grazie]]'' i tri [[Klaustar|klaustra]] u crkvi Svetog Ambrozija, dovela su također i do njegovih istraživanja ranokršćanske arhitekture u Milanu kao što je bazilika ''San Lorenzo''.<ref name="murray">{{cite book | first= Peter|last= Murray| year=1986| title= The Architecture of the Italian Renaissance| chapter=Milan: Filarete, Leonardo Bramante| editor= | others= | pages=105–120 | publisher= Thames and Hudson| id= | url= | authorlink= }}</ref> [[Datoteka:Milano - Palazzo Litta in un'incisione del Settecento.jpg|mini|lijevo|180px|''Palazzo Litta'' na gravuri iz 18. stoljeća]] [[Datoteka:XIX century print, Piazza della Scala, Milano.jpg|mini|lijevo|180px|''Teatro alla Scala'' u 19. stoljeću.]] [[Protureformacija]] bila je također period [[Španjolsko kolonijalno carstvo|španjolske dominacije]], označen dvama snažnim ličnostima: Sveti Karlo Borromeo, i njegov bratić kardinal Federico Borromeo. Oni se nisu građanima Milana nametnuli samo kao moralni vođe, već su dali i snažan poticaj kulturi, s osnivanjem Ambrozijanske biblioteke, u zgradi arhitekta Francesca Marie Richinija, kao i obližnju pinakoteku. U to doba, osim Richinija, graditelji [[Pellegrino Tibaldi]] i [[Galeazzo Alessi]] izgradili su mnogo [[barok]]nih crkava i palača.<ref name="MilanTourist"/><ref name="Wittkower">{{cite book | first= Rudolf|last= Wittkower| year=1993| title= Pelican History of Art| chapter= Art and Architecture Italy, 1600-1750| editor= | others=1980 | pages= | publisher= Penguin Books| id= | url= | authorlink= }}</ref> [[Datoteka:DSC02661 - Milano, Galleria Vittorio Emanuele II - Foto Giovanni Dall'Orto 20-jan 2007.jpg|mini|desno|180px|Galerija ''Vittorio Emanuele II''.]] Carica [[Marija Terezija Austrijska]] bila je zaslužna za znatne obnove provedene u Milanu tokom 18. stoljeća. Potakla je duboke društvene i građanske reforme, kao i izgradnju mnogih građevina koje su i danas na ponos gradu, kao čuveno kazalište ''Teatro alla Scala'', otvoreno 3. kolovoza, 1778., i danas jedna od vodećih svjetskih opernih kuća. Austrijska vladarica također je raznim projektima poticala i kulturu, kao pretvaranje starog [[Jezuit]]skog koledža u okrugu Brera, u znanstveni i kulturni centar s bibliotekom, astronomskim opservatorijem i [[Botanički vrt|botaničkim vrtom]], današnja umjetnička galerija i akademija lijepih umjetnosti Brera. Tokom druge polovice 19. stoljeća, Milano je preuzeo status glavnog [[Industrija|industrijskog]] grada [[Apeninski poluotok|poluotoka]], čiju su urbanizaciju nadahnule druge europske metropole, središta tehnoloških inovacija koja su simbolizirala [[Druga industrijska revolucija|drugu industrijsku revoluciju]] i sukladno, velike društvene promjene koje su pokrenule. Velika Galerija ''Vittorio Emanuele II'', natkriveni prolaz koji povezuje ''Piazza del Duomo'' i trg nasuprot teatru ''La Scala'', izgradio je između 1865. i 1877. Giuseppe Mengoni, u čast [[Viktor Emanuel II.|Viktora Emanuela II.]], prvog kralja ujedinjene Italije. Prolaz je pokriven lukom od [[Staklo|stakla]] i lijevanog željeza, često korišten dizajn u arkadama 19. stoljeća, kao ''Burlington Arcade'' u [[London]]u, prototipu niza većih trgovačkih arkada. Burni period 20. stoljeća, radi naglog ekonomskog razvoja praćenim povećanjem stanovništva i osnivanjem novih četvrti, ali također i snažnog poleta ka arhitektonskoj obnovi, stvorio je neka od vrhunskih [[Arhitektura|arhitektonskih]] djela u Milanu, kao Centralna željeznička stanica (1906. - 1931.), koja se ističe više svojim velikim dimenzijama nego mješavinom stilova, neboder ''Pirelli'' (1955.-59.) Gioa Pontija, ''Torre Velasca'' (1958.), nove stambene četvrti, u novije doba izgradnja sajamskog centra u Rhou, i prekvalifikacija nekadašnjih industrijskih zona u suvremene stambene i uslužne četvrti, kao poslovna i stambena četvrt ''City Life''.<ref name="MilanTourist"/> === Parkovi i vrtovi === [[Datoteka:9331 - Milano - Giardini Pubblici - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007 (ijs).jpg|mini|desno|175px|''Giardini Pubblici di Porta Venezia'', među najstarijim je javnim parkovima u Milanu.]] Unatoč činjenici da Milano raspolaže s vrlo malo zelenih površina u usporedbi s drugim gradovima iste veličine,<ref name="slideshare1">{{Cite web|url=http://www.slideshare.net/mtmexperience/tourist-characteristics-and-the-perceived-image-of-milan |title=Tourist Characteristics and the Perceived Image of Milan |publisher=Slideshare.net |access-date=2010-01-03}}</ref> grad se ponosi velikom raznolikošću parkova i vrtova. Prvi javni parkovi bili su otvoreni 1857. i 1862. kao rad arhitekta Giuseppea Balzaretta, smješteni u "okrugu zelenih parkova" u zoni Piazzale Oberdan (Porta Venezia), Corso Venezia, Via Palestro i Via Manin.<ref name="aboutmilan1">{{Cite web|url=http://www.aboutmilan.com/gardens-and-parks-in-milan.html |title=Gardens and Parks in Milan |publisher=Aboutmilan.com |access-date=2010-01-03}}</ref> Većinom su bili [[Neoklasicizam|neoklasičnog]] stila i predstavljali tradicionalne engleske parkove, sa velikim [[Botanika|botaničkim]] bogatstvom.<ref name="aboutmilan1"/> Najznačajni parkovi u Milanu su ''Parco Sempione'' (kraj dvorca ''Castello Sforzesco''), ''Parco Forlani, Giardini Pubblici, Giardino della Villa Comunale, Giardini della Guastalla'' i ''Parco Lambro''. ''Parco Sempione'' veliki je javni park, smješten između ''Castello Sforzesco'' i Slavoluka Mira (''Arco della Pace''), kraj trga Sempione. Izgradio ga je Emilio Alemagna i sadrži napoleonsku arenu, javni [[akvarij]] (''Civico Acquario di Milano''), toranj, izložbeni centar, nekoliko jezera i biblioteku.<ref name="aboutmilan1"/> ''Parco Forlani'' s 235 hektara najveći je park u Milanu,<ref name="aboutmilan1"/>, sadrži brežuljak i jezero. ''Giardini Pubblici'' (javni vrtovi) među najstarijim je postojećim parkovima u Milanu, osnovan 29. studenog, 1783., i dovršen oko 1790.<ref>{{Cite web|url=http://www.storiadimilano.it/citta/Porta_Orientale/giardini.htm |title=Storia di Milano ::: Giardini pubblici |publisher=Storiadimilano.it |access-date=2010-01-03}}</ref> [[Engleska|Englesko]]-neoklasičnog je stila, s jezerom, prirodoslovnim muzejem (''Museo Civico di Storia Naturale di Milano'') i neoklasičnom ''Villa Reale''. ''Giardini della Guastalla'' također jedan je od najstarijih parkova u Milanu, koji se većim dijelom sastoji od ukrašenog ribnjaka. U Milanu se također nalaze i tri značajna botanička vrta: ''Orto Botanico Didattico Sperimentale dell'Università di Milano'' (manji botanički vrt kojim upravlja botanički institut), ''Orto Botanico di Brera'' (osnovan je 1774. na zahtjev carice Marije Terezije, i obnovljen 1998., nakon nekoliko godina zapuštenosti) i ''Orto Botanico di Cascina Rosa''. == Demografija == {{glavni|Demografija Milana}} {| {{prettytable}} align=right border=1 style="text-align:right" | colspan = 3 | <center>'''Stanovništvo kroz povijest'''</center> |- !God. !Stan. !%± |- |1861. |267&nbsp;618 |— |- |1871. |290&nbsp;514 |8,6% |- |1881. |354 041 |21,9% |- |1901. |538 478 |52,1% |- |1911. |701 401 |30,3% |- |1921. |818 148 |16,6% |- |1931. |960 660 |17,4% |- |1936. |1&nbsp;115&nbsp;768 |16,1% |- |1951. |1 274 154 |14,2% |- |1961. |1 582 421 |24,2% |- |1971. |1 732 000 |9,5% |- |1981. |1 604 773 |−7,3% |- |1991. |1 369 231 |−14,7% |- |2001. |1 256 211 |−8,3% |- |2009.<br>proc. |1 301 394 |3,6% |- | colspan = 3 | <center><small>''Izvor:[http://www.istat.it/ ISTAT] 2001.''</small></center> |- |} Prema procjeni iz travnja 2009. sam grad naseljava 1&nbsp;301&nbsp;394 stanovnika. Od najvećeg broja stanovnika, dosegnutog 1971., grad je izgubio skoro jednu trećinu populacije, većinom radi migracije u prigradska područja (''urban sprawl'') kao posljedica [[Deindustrijalizacija|deindustrijalizacije]] tokom posljednja tri desetljeća. Gradsko područje Milana, koje se uglavnom poklapa sa administrativnom [[Talijanske pokrajine|provincijom]], peto je najveće u E.U. s procijenjenim stanovništvom od 4,3 milijuna. Rast mnogih predgrađa i satelitskih naselja u okolici grada od velikog ekonomskog ''booma'' 1950-ih i 1960-ih, definirao je opseg i strukturu metropolitanskog područja, te svakodnevno kretanje ljudi izaziva predodžbu da su socioekonomske veze proširile se daleko iza granica grada i provincije, na područje preko cijelog središnjeg dijela regije Lombardije, s ukupno 7,4 milijuna stanovnika.<ref>[http://www.oecdbookshop.org/oecd/get-it.asp?REF=0406051E.PDF&TYPE=browse OECD Territorial Review - Milan, Italy]</ref><ref>{{Cite web |title=Competitiveness of Milan and its metropolitan area |url=http://urbact.eu/fileadmin/subsites/Metrogov/pdf/Milan_s2.pdf |access-date=2015-01-17 |archivedate=2008-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205140422/http://urbact.eu/fileadmin/subsites/Metrogov/pdf/Milan_s2.pdf |deadurl=yes }}</ref> Smatra se da je metropolitanska zona Milana dio urbanizacijskog koridora zapadne Europe nazvanog ''"Plava banana"'', europskog područja s najvećim stanovništvom i industrijskom gustoćom.<ref name="Gert">{{Cite web | author=Gert-Jan Hospers | year=2002. | title=Beyond the Blue Banana? Structural Change in Europe's Geo-Economy | format=PDF | work=42nd EUROPEAN CONGRESS of the Regional Science Association Young Scientist Session - Submission for EPAINOS Award August 27-31, 2002 - Dortmund, Germany | url=http://www.ersa.org/ersaconfs/ersa02/cd-rom/papers/210.pdf | access-date=2006-09-27 | archive-date=2007-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070929001624/http://www.ersa.org/ersaconfs/ersa02/cd-rom/papers/210.pdf }}</ref> === Imigracija === Od kraja drugog svjetskog rata, Milano je primio dva vala masovne [[Imigracija|imigracije]], prvi iz same Italije, drugi iz inozemstva. Oba vala korespondirala su s dvije različite ekonomske faze. Prva imigracija koincidirala je s ekonomskim "čudom" 1950-ih i 1960-ih, periodom izvanrednog rasta temeljenog na klasičnoj industriji i javnim radovima. Druga imigracija zbila se u pozadini vrlo različite ekonomije, koncentrirane oko usluga, male industrije i postindustrijskih aktivnosti. Prva imigracija ticala se Talijana, iz ruralnih krajeva, planina i gradova na jugu, istoku i drugih provincija [[Lombardija|Lombardije]]. Druga se ticala stranaca iz mnoštva zemalja, ali pretežno [[Sjeverna Afrika|Sjeverne Afrike]], [[Južna Afrika (regija)|Južne Afrike]], [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], [[Južna Amerika|Južne Amerike]], [[Azija|Azije]], [[Južna Azija|Južne Azije]], [[Oceanija|Oceanije]], [[Europa|Europe]], [[Europska unija|Europske unije]] i [[Istočna Europa|Istočne Europe]]. Do kraja 1990-ih, 10% stanovništva Milana odnosilo se na stranu imigraciju, velikom većinom zaposlenu u uslužnom sektoru niske razine (radnici u restoranima, čistači, kućna posluga) ili u tvornicama.<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.feem.it/NR/Feem/resources/EURODIVPapers/ED2006-025.pdf | title=WMapping Diversity in Milan. Historical Approaches to Urban Immigration | format=PDF | publisher=Department of Italian, University College London | author=John Foot | date=2006 }}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Do siječnja 2008. [[Istituto Nazionale di Statistica ISTAT|talijanski nacionalni statistički institut]] (''Istituto Nazionale di Statistica'' ISTAT) procijenio je da je u Milanu živjelo 181 393 ljudi rođenih u inozemstvu, ili 13,9% ukupnog stanovništva.<ref name="Official ISTAT estimates"/> == Ekonomija == [[Datoteka:Milano Banca Commerciale.JPG|mini|lijevo|180px|Komercijalna Banka (''Banca Commerciale''), jedna od najznačajnih u Milanu i Italiji.]] Milano, jedan je od najvećih svjetskih financijskih i poslovnih centara, s [[BDP]]-om 2004. od 241,2 milijarde [[Euro|Eura]].<ref>[[w:en:List of metropolitan areas in the European Union by GDP|List of metropolitan areas in the European Union by GRP]]</ref> Metropolitansko područje Milana ima 4. najveći BDP u Europi, koje bi kao zasebna država, zauzelo bi 28. mjesto među najvećim svjetskim ekonomijama, skoro kao cijelokupna Austrijska.<ref>[[w:en:List of countries by GDP (nominal)]]</ref> U gradu je sjedište talijanske [[Burza|burze]] (''Borsa Italiana''), dok je okolica grada (''Hinterland'') najveće industrijsko područje u Italiji. Peter J. Taylor i Robert E. Lang s ''Brookings Institution'', uključili su ga među deset "[[w:en:Global city|Alfa svjetskih gradova]]" u ekonomskom izvještaju ''"U.S. Cities in the 'World City Network"'' <ref>[http://www.brookings.edu/metro/pubs/20050222_worldcities.htm Key Findings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050223113811/http://www.brookings.edu/metro/pubs/20050222_worldcities.htm |date=2005-02-23 }}, {{PDFlink|[http://www.brookings.edu/dybdocroot/metro/pubs/20050222_worldcities.pdf Full Report]|940&nbsp;KB}}</ref>. Krajem 12. stoljeća cvao je obrt te je izrada [[oklop]]a bila najznačajnija industrija. U to doba, započeti su radovi na [[Navodnjavanje|navodnjavanjima]] koji i danas čine plodnom lombardijsku ravnicu. Razvoj [[Vuna|trgovine vunom]] dao je prvi poticaj proizvodnji [[Svila|svile]]. Kao i u [[venecija|Veneciji]] i [[Firenca|Firenci]], izrada luksuznih dobara bila je toliko značajna industrija da su u 16. stoljeću u Engleskoj takvi proizvodi nazivani “''milaner''” ili “''millaner''”, tj. profinjena roba kao [[nakit]], [[odjeća]], [[šešir]]i i sl. Do kraja 19. stoljeća, kasnija verzija termina, ''"millinery"'', označavala je izradu i prodaju šešira. [[Industrijska revolucija]] u [[Sjeverna Europa|Sjevernoj Europi]] pružila je novi značaj području sjeverno od Milana, na trgovačkom putu prema Alpama, te su izgrađeni [[mlin]]ovi na mnogim rijekama i potocima. Sredinom 19. stoljeća jefitnija svila počela se uvoziti iz Azije te je nametnik ''phylloxera'' uništavao svilu i proizvodnju [[Vino|vina]]. Radi toga više je zemlje dodijeljeno industijalizaciji. [[Tekstilna industrija|Tekstilnu industriju]] pratila je metalska, [[Strojarstvo|strojarska]] i izrada [[namještaj]]a. Danas, Milano je značajan centar proizvodnje tekstila i odjeće, automobila, kemijske industrije, industrijskih alata, teških strojeva, te izdavačke i glazbene industrije. Izložbeni centar sajma ''FieraMilano'' bio je poznat kao "''FieraMilanoCity''", danas porušen, osim nekoliko zgrada povijesne vrijednosti (uključući i [[velodrom]] iz 1920-ih), radi [[Urbanističko planiranje|razvoja nove četvrti]] ''CityLife'', na povoljnoj poziciji nedaleko središta grada. Novi sajamski prostor, u sjeverozapadnom predgrađu Rho, otvoren 2005., sajam ''Fiera Milano'' čini najvećom takvom manifestacijom u svijetu. === Moda === {{glavni|Moda u Milanu}} [[Datoteka:Via Monte Napoleone, Milan, Italy.jpg|mini|desno|150px|Via Montenapoleone, napoznatija milanska ulica s modnim trgovinama.]] Milano, zajedno s [[New York]]om, [[Pariz]]om i [[London]]om, cijenen je kao jedna od svjetskih prijestolnica [[Moda|mode]].<ref name="languagemonitor.com">{{Cite web|url=http://www.languagemonitor.com/popular-culture/fashion |title=The Global Language Monitor » Fashion |publisher=Languagemonitor.com |date=2009-07-20 |access-date=2010-01-03}}</ref> Većina glavnih talijanskih modnih marki, kao [[Valentino]], [[Gucci]], [[Versace]], [[Prada]], [[Armani]], [[Krizia]] i [[Dolce & Gabbana]], svoja sjedišta imaju u Milanu. Brojne međunarodne marke također imaju svoje trgovine u gradu, uključujući i glavnu trgovinu tvtrke Abercrombie & Fitch, koja je postala trgovačkom atrakcijom. U Milanu se dvaput godišnje održava, kao i u Parizu, Londonu, [[Tokyo|Tokiju]], New Yorku, [[Los Angeles]]u i Rimu, "tjedan mode", događaj na kojem se prikazuju najnovije kolekcije. Glavna je trgovačka četvrt "''quadrilatero della moda''" ("pravokutnik mode"), gdje se nalaze najprestižnije trgovačke ulice: Via Montenapoleone, Via della Spiga, Via Sant'Andrea, Via Manzoni i Corso Venezia. Osim toga, galerija Vittorio Emanuele II, Piazza del Duomo, Via Dante i Corso Buenos Aires, također su značajne trgovačke ulice i trgovi. === Mediji === [[Datoteka:IMG 4261 - Milano - Sede del Corriere della Sera in via Solferino - Foto Giovanni Dall'Orto 20-jan 2007.jpg|mini|150px|Sjedište čuvenog dnevnika ''Corriere della Sera'', u ulici Solferino.]] U Milanu baziraju mnoge lokalne i nacionalne komunikacijske usluge i kompanije, kao dnevni listovi, časopisi, [[Televizija|televizijske]] i [[radio]] stanice. Najpoznatiji su dnevni listovi ''[[Corriere della Sera]], Il Foglio, Il Giornale, Il Giorno, Il Manifesto'' i ''Libero'', sportski dnevni list ''[[La Gazzetta dello Sport]]'', poslovni dnevnici ''Il Sole 24 Ore'' i ''MF Milano Finanza'', časopisi ''La Settimana Enigmistica, Panorama, Gente, TV Sorrisi & Canzoni, AnnaBella, Grazia, Marie Claire'' i ''Oggi'', televizijska kuća ''Mediaset'' s tv kanalima ''Rete 4, Canale 5'' i ''Italia 1'', televizijski centri nacionalne medijske kuće ''[[RAI]]'', lokalna sjedišta kanala ''[[MTV]]'' i ''[[SKY]]'', kao i sjedišta televizija ''Fastweb TV, 7 Gold'', i ''Odeon Tv'', radio stanice ''R101, RTL 102.5, Radio 105 Network, Radio Monte Carlo, Radio 24, Radio DeeJay, Radio RockFM. Radio Italia solomusicaitaliana'' i ''Radio Popolare''. Također, u Milanu svoja sjedišta imaju diskografske kuće ''Eclectic Circus, BMG Ricordi/Best Sound, Dischi Ricordi, Numero Uno, Vox Pop, Mescal'' i ''Warner'', i izdavačke kuće ''Mondadori, Rcs MediaGroup'' (bivši ''Rizzoli''), ''Adelphi, Feltrinelli'' i ''Longanesi''. === Turizam === [[Datoteka:Sant'Ambrogio (Milan) - Atrium.jpg|mini|lijevo|180px|Bazilika Svetog Ambrozija.]] Milano je jedna od najznačajnijih [[Turizam|turističkih]] destinacija u Europskoj uniji, s 1902 milijuna posjetitelja 2007, i 1914 2008. godine, što grad čini 42. i 52. najposjećenijim gradom u svijetu.<ref name="euromonitor1"/> Prema jednom izvoru, 56% stranih posjetilaca dolazi iz Europe, dok je 44% turista iz Italije a 56% iz inozemstva.<ref name="slideshare1"/> Za Milano, najznačajnija su tržista iz Europske unije [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]] (16%), [[Njemačka]] (9%) i [[Francuska]] (6%).<ref name="slideshare1"/> Prema istom istraživanju, većina posjetitelja iz [[SAD]]-a dolazi iz poslovnih razloga, dok [[Kina|Kinezi]] i [[Japan]]ci uglavnom iz razonode.<ref name="slideshare1"/> Grad se ponosi s nekoliko popularnih turističkih atrakcija, kao [[Milanska katedrala|katedrala]] i trg ''Piazza del Duomo'', kazalište ''Teatro alla Scala'', galerija ''Vittorio Emanuele II'', dvorac ''Castello Sforzesco'', ''Pinacoteca di Brera'' i ulica ''Via Montenapoleone'', ali posjećuju se i naizgled manje poznate znamenitosti kao Bazilika Svetog Ambrozija, ''Navigli'' (plovni kanali u okolici grada) i Akademija Brera.<ref name="slideshare1"/> Grad raspolaže brojnim hotelima, uključujući i ultra-luksuzni ''Town House Galleria'', vodeći svjetski hotel sa [[Kategorizacija hotela|sedam zvjezdica]], prema službenom rangiranju certifikacijske tvrtke ''Société Générale de Surveillance'', i također dio organizacije ''The Leading Hotels of the World''.<ref>{{Cite web |url=http://www.theage.com.au/travel/heaven-at-the-worlds-first-sevenstar-hotel-20090103-79de.html |title=Heaven at Milan's Town House Galleria hotel |publisher=The Age |date=7. siječnja 2009. |access-date=21. siječnja 2009.}}</ref> Prosječno trajanje boravka posjetitelja u Milanu je 3,43 dana, dok stranci ostaju duže vrijeme, njih 77% prosječno od 2 do 5 dana.<ref name="slideshare1"/> Od 75% gostiju koji odsjedaju u hotelima, 47% odsjeda u hotelima s 4 zvjezdice, dok hoteli s pet zvjezdica ili manje od 3 zvjezdice ugošćuju 11% i 15% gostiju. === Budućnost === U Milanu je u tijeku urbanistički redizajn. Razvijaju se građevinski projekti radi rehabilitacije neiskorištenih industrijskih zona na periferiji. Osim već navedenih projekata ''CityLife'' i novog sajma, sheme uključuju i dogradnju teatra ''La Scala'', četvrt ''Santa Giulia'', i projekt ''Porta Nuova'' u zoni Garibaldi-Repubblica. Sudjeluju mnogi čuveni arhitekti, kao [[Renzo Piano]], [[Norman Foster]], [[Zaha Hadid]], [[Massimiliano Fuksas]] i [[Daniel Libeskind]]. Projekti će izmijeniti izgled Milana, kojim više neće dominirati katedrala i neboder ''Pirelli''. U Milanu će se održati [[Svjetska izložba]] ''Expo 2015'', u za tu priliku obnovljenom gradu. == Kultura == {{glavni|Kultura u Milanu}} === Likovna umjetnost === [[Datoteka:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|mini|desno|180px| ''Vječanje Djevice'', [[Rafael]], ''Pinacoteca di Brera''.]] [[Datoteka:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|mini|lijevo|180px|[[Leonardo da Vinci|Leonardova]] [[Posljednja večera (Leonardo)|''Posljednja večera'']].]] Milano je kroz stoljeća bio značajan kulturni centar. U gradu djeluju brojni umjetnički instituti, akademije i galerije, kao Akademija Brera i Pinacoteca Ambrosiana. Umjetnost u Milanu procvala je u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]], te s porodicom [[Visconti]] kao glavnim mecenama, grad je postao značajan centar [[Gotika|gotike]] i [[Gotička arhitektura|gotičke arhitekture]].<ref name="aboutmilan.com">{{Cite web|url=http://www.aboutmilan.com/art-and-culture-of-milan.html |title=Art and Culture of Milan: from the past to the contemporary |publisher=Aboutmilan.com |access-date=2010-01-03}}</ref> Također, vladavina obitelji Sforza, između 14. i 15. stoljeća, bila je drugi period procvata umjetnosti i arhitekture. U to doba, ostvarena su neka od čuvenih renesanskih djela, kao [[Leonardo da Vinci|Leonardova]] [[Posljednja večera (Leonardo)|''Posljednja večera'']] i Codex Atlanticus. Osim Leonarda, u Milanu je djelovao i već spomenuti [[Donato Bramante|Bramante]], te je izgradio više sakralnih objekata. Barok, tokom 17. i 18. stoljeća, doveo je u Milano brojne izvanredne umjetnike, arhitekte i slikare tog doba, kao [[Caravaggio|Caravaggia]], čija se remek-djela ''Košara s voćem'' i ''Večera u Emausu'' čuvaju u Ambrozijanskoj biblioteci i Akademiji [[Brera]].<ref name="aboutmilan.com"/> Tokom [[Romantizam|romantizma]], Milano je postao značajni europski umjetnički centar, u doba kada je milanski romantizam bio pod utjecajem austrijske vlasti. Vjerojatno najpoznatije od svih djela romantičnog perioda čuvanih u Milanu je ''Poljubac'' [[Francesco Hayez|Francesca Hayeza]], izložen u Akademiji Brera.<ref name="aboutmilan.com"/> Milano i Italija u cjelini, bio je početkom 20. stolječa pod utjecajem [[Futurizam|Futurizma]]. [[Filippo Tommaso Marinetti]], osnivač talijanskog Futurizma napisao je 1909. u svom ''"Manifestu Futurizma"'' (''Manifesto Futuristico''), da je Milano bio "''grande...tradizionale e futurista''" ("grandiozan...tradicionalan i futuristički"). [[Umberto Boccioni]] također je bio značajan Futuristički umjetnik u Milanu.<ref name="aboutmilan.com"/> Danas, Milano ostaje značajan međunarodni centar moderne i suvremene umjetnosti, s brojnim izložbama.<ref name="aboutmilan.com"/> === Dizajn === Milano je značajno međunarodno središte industrijskog i modernog [[dizajn]]a, i cijenjen kao jedan od najutjecajnijih svjetskih gradova u tim sektorima.<ref name="wiley.com">{{Cite web |url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html |title=Design City Milan |publisher=Wiley |access-date=2010-01-03 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html }}</ref> Grad je posebno poznat po svojem visoko-kvalitetnom starom i modernom namještaju i industrijskim proizvodima. Sajam ''FieraMilano'', europski je najveći i jedan i svjetski najprestižnijih sajmova namještaja i dizajna.<ref name="wiley.com"/> Također, u Milanu se održavaju i druge manifestacije vezane uz dizajn i arhitekturu kao "''Fuori Salone''" i "''Salone del Mobile''". 1950-ih i 1960-ih, kao glavno industrijsko središte Italije i jedan od najnaprednijih i najdinamičnijih gradova kontinentalne europe, postao je, zajedno s [[Torino]]m, talijanska prijestolnica dizajna i arhitekture. Izgrađeni su neboderi kao toranj ''Pirelli'' i ''Torre Velasca'' te su između ostalih u gradu živjeli i radili dizajneri [[Bruno Munari]], [[Lucio Fontana]], Enrico Castellani i Piero Manzoni.<ref>{{Cite web |url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin |title=Frieze Magazine &#124; Archive &#124; Milan and Turin |publisher=Frieze.com |access-date=2010-01-03 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin }}</ref> === Književnost === [[Datoteka:Francesco Hayez - Ritratto di Alessandro Manzoni.jpg|mini|desno|150px|[[Alessandro Manzoni]].]] Od kraja 18. stoljeća i tokom 19. stoljeća, Milano je bio važan centar intelektualne diskusije i književnih djelovanja. Doba [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]] ovdje je naišlo na plodno tlo. [[Cesare Beccaria]], sa čuvenim traktatom ''"Dei delitti e delle pene"'' (''“O zločinima i kaznama”'') i Pietro Verri s časopisom ''Il Caffè'', bili su kadri vršiti znatan utjecaj na kulturu nove srednje klase, što je također bilo moguće i radi tolerantne austrijske uprave. Prvih godina 19. stoljeća, ideali Romanticizma utjecali su na kulturni život grada. Također, u Milanu su [[Giuseppe Parini]] i [[Ugo Foscolo]] objavili svoja najistaknutija djela, obožavani od mlađih pjesnika i učitelja etike. Foscolova poema ''Dei sepolcri'' bila je nadahnuta Napoleonskim zakonom koji je, protiv volje mnogih stanovnika, primjenjen i u Milanu. Trećeg desetljeća 19. stoljeća, [[Alessandro Manzoni]] je napisao svoj roman ''"[[Zaručnici (roman)|Zaručnici]]"'' (''"I Promessi Sposi"''), koji se smatra manifestom talijanskog Romantizma. Časopis ''"Il Conciliatore"'' objavljivao je članke Silvija Pellica, Giovannija Bercheta i Ludovica di Bremea, Romantičnih pjesnika i patriotskih političara. Nakon [[Ujedinjenje Italije|ujedinjenja Italije]] 1861., Milano je izgubio svoj politički značaj, premda je zadržao svojevrsni središnji položaj u kulturnim događajima. Prihvaćane su i razmatrane nove ideje i pokreti iz drugih zemalja Europe, te su [[Realizam (likovna umjetnost)|Realizam]] i [[Naturalizam]] stvorili talijanski pokret ''[[Verizam]]''. Najveći ''veristički'' pisac, [[Giovanni Verga]], rođen je na Siciliji ali je svoja najznačajnija djela napisao u Milanu. === Glazba i scenska umjetnost === [[Datoteka:Milano - Teatro alla Scala 3924.jpg|mini|lijevo|180px|Prestižna ''La Scala'', jedna od vodećih opernih kuća u svijetu.]] Milano je važan nacionalni i međunarodni centar scenske umjetnosti, ponajviše [[Opera|opere]]. U Milanu djeluje operna kuća [[La Scala]], jedna od najprestižnijih u svijetu,<ref>{{Cite web|last=Willey |first=David |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4430214.stm |title=Europe &#124; La Scala faces uncertain future |publisher=BBC News |date=2005-11-12 |access-date=2010-01-03}}</ref> gdje su kroz povijest održane premijere brojnih opera, kao ''[[Nabucco]]'' [[Giuseppe Verdi|Giuseppea Verdija]] 1842., ''La Gioconda'' [[Amilcare Ponchielli|Amilcara Ponchiellija]] 1876., ''[[Madama Butterfly]]'' 1904., i ''[[Turandot]]'' 1926. [[Giacomo Puccini|Giacoma Puccinija]], i u novije doba ''Teneke'', Fabija Vacchija 2007. Druga značajnija kazališta u Milanu su ''Teatro degli Arcimboldi, Teatro Dal Verme, Teatro Lirico'' i ''Teatro Regio Ducal''. U gradu također djeluju i renomirani simfonijski [[orkestar]] (''Orchestra Sinfonica di Milano Giuseppe Verdi'') i [[konzervatorij]], te je kroz povijest bio važan centar glazbene kompozicije; brojni su čuveni skladatelji i glazbenici, kao Gioseppe Caimo, Simon Boyleau, Hoste da Reggio, Giulio Gatti-Casazza, Paolo Cherici i Alice Edun, ili iz Milana ili svojim radom vezani uz Milano. Također, značajnu ulogu u glazbenom životu grada igra i čuvena izdavačka kuća ''Ricordi''. U gradu su također osnovani mnogi suvremeni ansambli i grupe, kao Dynamis Ensemble, Stormy Six i Camerata Mediolanense. Od brojnih pop-rock glazbenika i grupa iz Milana ili vezanih uz Milano, najznačaniji su: [[Adriano Celentano]], Articolo 31, Camaleonti, Dik Dik, Giorgio Gaber, Enzo Jannacci, [[Mina (pjevačica)|Mina]], Mogol, [[Ornella Vanoni]], 883, [[Paola & Chiara]], Enrico Ruggeri i Roberto Vecchioni. Na brojnim milanskim pozornicama godišnje se izvodi oko 300 predstava. U gradu su djelovale kazališne ličnosti svjetskog renomea: redatelj [[Giorgio Strehler]] (osnivač kazališta ''Teatro Piccolo''), glumac-književnik [[Dario Fo]], dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] 1997, i redatelj i kazališni glumac [[Carmelo Bene]]. Milanska kazališta raspršena su po cijelom gradu. U Breri, četvrti poznatoj po noćnom životu, nalaze se tri. Druge scene mogu se naći i na glavnim gradskim avenijama i u manje poznatim, skrivenim ulicama. === Kulturne institucije, umjetničke galerije i muzeji === [[Datoteka:8829 - Milano - Via Manzoni - Palazzo Poldi Pezzoli - Foto Giovanni Dall'Orto 14-Apr-2007.jpg|mini|rdesno|175px|Muzej Poldi Pezzoli.]] [[Datoteka:DSC01667 Museo di storia naturale, Milano - Foto di G. Dall'Orto - 20-12-2006.jpg|mini|175px|Prirodoslovni muzej.]][[Datoteka:5267MilanoPalBrera.JPG|mini|desno|175px|''Pinacoteca di Brera''.]] U Milanu djeluje nekoliko kulturnih institucija, muzeja i galerija, među kojima ima i međunarodno vrlo značajnih.<ref>{{Cite web|url=http://www.aboutmilan.com/museums-in-Milan.html |title=Museums in Milan |publisher=Aboutmilan.com |access-date=2010-01-03}}</ref> *Muzej Bagatti Valsecchi (''Museo Bagatti Valsecchi'') je neprofitna povijesna palača-muzej u okrugu ulice Montenapoleone<ref>http://www.museobagattivalsecchi.org/english/montenapoleone/{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> u središtu grada. Kolekcije talijanske renesansne i dekorativne umjetnosti baruna Bagatti Valsecchi, izložene su, kao što su i željeli, u njihovom domu. Radi toga, posjetitelji mogu razgledati ne samo umjetnička djela, već i autentične kućne ambijente, izraz aristokratskog ukusa Milana s kraja 19. stoljeća. Sadrži slike umjetnika [[Giovanni Bellini|Giovannija Bellinija]], [[Gentile Bellini|Gentilea Bellinija]], [[Giampietrino|Giampietrina]] i [[Lorenzo di Niccolò|Lorenza di Niccolòa]]. *Pinakoteka [[Brera]] (''Pinacoteca di Brera''), jedna je od najznačajnih umjetničkih galerija u Milanu, s vrhunskom kolekcijom talijanskog slikarstva, rezultatom kulturnog programa Akademije Brera, s kojom dijeli palaču. Sadrži remek-djela kao ''Pala di Brera'', [[Piero della Francesca|Piera della Francesce]]. *Dvorac Sforza (''Castello Sforzesco''), tvrđava je u Milanu koja sadrži brojne umjetničke kolekcije i izložbe. Najpoznatiji od aktuelnih muzeja je ''Pinacoteca del Castello Sforzesco'', s kolekcijom djela koja uključuju ''Pietà Rondanini'', posljednju skulpturu [[Michelangelo Buonarroti|Michelangela]], ''Madonna Trivulzio'' [[Andrea Mantegna|Andree Mantegne]], i rukopis ''Codex Trivulzianus'' [[Leonardo da Vinci|Leonarda da Vincija]]. Kompleks dvorca također uključuje Muzej antičke umjetnosti (''Museo d'arte antica''), Muzej namještaja (''Museo del Mobile''), Muzej glazbenih instrumenata i kolekcije primjenjene umjetnosti (''Raccolte d'Arte Applicata e Museo degli Strumenti Musicali''), Egipatski i pretpovijesni odjeli arheološkog muzeja (''Museo Egizio, Museo della Preistoria''), i Kolekcija litografija Achille Bertarelli (''Civica raccolta delle stampe Achille Bertarelli''). *Prirodoslovni Muzej (''Museo Civico di Storia Naturale di Milano''), osnovan 1838., kada je Giuseppe de Cristoforis poklonio gradu svoje kolkecije, Prvi direktor bio je Giorgio Jan. *Muzej znanosti i tehnologije "Leonardo da Vinci" (''Museo della Scienza e della Tecnologia "Leonardo da Vinci"'') nacionalni je muzej znanosti i tehnologije, posvećen slikaru i znanstveniku Leonardu Da Vinciju. *Muzej Poldi Pezzoli još je jedan značajan i prestižan muzej. Začetak muzeja u 19. je stoljeću kao privatna zbirka Gian Giacoma Poldi Pezzoli i njegove majke Rose Trivulzio, iz obitelji [[kondotjer]]a Gian Giacoma Trivulzija. Sadrži posebno bogatu kolekciju sjeverno talijanskih i [[Nizozemska|nizozemsko]]/[[Flandrija|flamanskih]] umjetnika. *Kazališni Muzej Scala (''Museo Teatrale alla Scala''), kazališni je muzej i biblioteka pridruženi teatru ''La Scala''. Premda se posebno usredotočuje na povijest [[Opera|opere]] i operne kuće, posvećen je i ukupnoj povijesti kazališta u Italiji, i uključuje posebne izložbe posvećene npr, ''Commediji dell'arte'' i slavnoj kazališnoj glumici [[Eleonora Duse|Eleonori Duse]]. *Muzej Risorgimenta (''Museo del Risorgimento''), muzej je posvećen povijesti [[Ujedinjenje Italije|ujedinjenja Italije]] od 1796. (Napoleonov prvi pohod u Italiji) do 1870. (pripajanje [[Rim]]a Kraljevini Italiji) i ulozi Milana u tim događajima (posebno u vezi [[Pet dana Milana]]). Smješten je u palači Moriggia, izgrađenoj u 18. stoljeću. Kolekcije uključuju ''Epizodu iz Pet Dana'' Baldassara Verazzija i [[:File:Francesco Hayez 047.jpg|portret]] iz 1840. cara [[Ferdinand I. Austrijski|Ferdinanda I. Austrijskog]], djelo [[Francesco Hayez|Francesca Hayeza]]. *''Triennale di Milano'' muzej je dizajna i izložbeni prostor lociran u ''Palazzo dell'Arte'' u ''Parco Sempione'', parku uz ''Castello Sforzesco'', gdje se održavaju izložbe i događaji posvećeni suvremenom talijanskom dizajnu, urbanizmu, arhitekturi, glazbi, medijiskim umjetnostima, naglašavajući povezanost umjetnosti i industrije. === Jezik === Osim [[Talijanski|talijanskog]], oko trećina stanovništva zapadne Lombardije govori zapadno lombardijskim jezikom, također poznatim i kao Insubrijski. U Milanu, neki od gradskih starosjedilaca znaju govoriti tradicionalnim milaneskim jezikom, gradskom varijantom zapadno-lombardijskog, koju ne treba miješati s regionalnim varijantama talijanskog jezika pod utjecajem milaneskog jezika. === Religija === [[Datoteka:Milano-san lorenzo02.jpg|mini|180px|Bazilika ''San Lorenzo''.]] Stanovništvo Milana, kao i Italije općenito, velikom je većinom [[Rimokatolička Crkva|katoličko]], te je u gradu sjedište katoličke nadbiskupije Milana. Druge religije zastupljene u Milanu uključuju: [[pravoslavlje]],<ref>{{Cite web|url=http://maps.google.it/maps?hl=it&um=1&ie=UTF-8&q=chiesa+ortodossa+milano&fb=1&view=text&sa=X&oi=local_group&resnum=1&ct=more-results&cd=1 |title=chiesa ortodossa milano - Google Maps |publisher=Maps.google.it |access-date=2009-03-13}}</ref> [[budizam]],<ref>{{Cite web |url=http://www.lankaramaya.com/ |title=Lankarama Buddhist Temple - Milan,Italy |publisher=Lankaramaya.com |access-date=2009-03-13 |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508203144/http://www.lankaramaya.com/ |url-status=dead }}</ref> [[judaizam]],<ref>{{Cite web|url=http://www.mosaico-cem.it/ |title=Jewish Community of Milan |publisher=Mosaico-cem.it |access-date=2009-03-13}}</ref> [[islam]]<ref>{{Cite web|url=http://orthodoxeurope.org/page/8/4.aspx |title=Islam in Italy » Inter-Religious Dialogue » OrthodoxEurope.org |publisher=OrthodoxEurope.org<! |date=2002-12-04 |access-date=2009-03-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.americanchronicle.com/articles/viewArticle.asp?articleID=7230 |title=Milan: The Center for Radical Islam in Europe |publisher=American Chronicle |access-date=2009-03-13|archive-url=https://archive.today/20120720194131/http://www.americanchronicle.com/articles/view/7230|archive-date=2012-07-20}}</ref> i [[protestantizam]].<ref>{{Cite web |author=Cini |url=http://www.protestantiamilano.it/ |title=Centro Culturale Protestante - Protestanti a Milano delle Chiese Battiste Metodiste Valdesi |language={{It icon}} |publisher=Protestantiamilano.it |date= |accessdate=2009-03-13 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528114502/http://www.protestantiamilano.it/ }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.milanovaldese.it/ |title=Chiesa Evangelica Valdese - Milano |publisher=Milanovaldese.it |access-date=2009-03-13}}</ref> Milano kazakterizira vlastiti povijesni Katolički obred poznat kao [[Ambrozijanski obred]], (tal. ''Rito ambrosiano''). Neznatno se razlikuje od standardnog Katoličkog obreda (''Rimskog'', korištenog u svim ostalim zapadnim regijama), s nekim razlikama u [[Bogoslužje|liturgiji]], služenju mise i kalendaru (npr, datum početka [[Korizma|korizme]] slavi se nekoliko dana nakon uobičajenog datuma, tako da i karneval ima drukčije datume). Ambrozijanski obred također se prakticira u okolnim lokacijama Lombardije i [[Švicarska|švicarskom]] kantonu [[Ticino|Ticinu]]. Druge bitne razlike tiču se [[Liturgijska glazba|liturgijske glazbe]]. [[Gregorijanski koral]] u Milanu i okolnim područjima se ne koristi, radi vlastitog [[ambrozijanski koral|ambrozijanskog korala]], starijeg od gregorijanskog i definitivno ustanovljenog [[Tridentski sabor|Tridentskim saborom]] (1545.-1563.).<ref>{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/01389a.htm |title=Catholic Encyclopedia: Ambrosian Chant |publisher=Newadvent.org |date=1907-03-01 |access-date=2009-03-13}}</ref> Radi očuvanja te glazbe, razvijeni su jedinstveni ''schola cantorum'', koledž, i institut u suradnji s ''[[Pontificio Istituto Ambrosiano di Musica Sacra]]'' (PIAMS) u Rimu.<ref>http://www.unipiams.org/en/1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091012143753/http://www.unipiams.org/en/1 |date=2009-10-12 }}.</ref> === Film === Među najznačajnije filmove snimljene, dlelomično ili kompletno, u Milanu, ubrajaju se: ''Miracolo a Milano'' (1951.), ''Totò, Peppino e... la malafemmina'' (1956.), ''Il grido'' (1957.), ''Il generale Della Rovere'' (1959.), ''Rocco e i suoi fratelli'' (1960.), ''Audace colpo dei soliti ignoti'' (1960.), ''La notte'' (1961.), ''Il posto'' (1961.), ''La classe operaia va in paradiso'' (1972.), ''Eccezzziunale... veramente'' (1982.), ''Marrakech Express'' (1989.), ''Nirvana'' (1997.). Iz Milana je i niz glumaca, posebno komičara, i redatelja. Najznačajniji su glumci: [[Diego Abatantuono]], [[Gino Bramieri]], [[Gian Maria Volonté]], [[Johnny Dorelli]], [[Alberto Lionello]], [[Mariangela Melato]], [[Franca Valeri]] i [[Greta Scacchi]], te redatelji [[Alberto Lattuada]], [[Luciano Emmer]] i [[Dino Risi]]. === Kulinarstvo === [[Datoteka:Panettone aufgeschnitten freigestellt.jpg|mini|desno|180px|''Panettone'', milanski tradicionalni božićni kolač.]] [[Datoteka:Milan Montenapoaleone 14.JPG|mini|lijevo|180px|Kolači i peciva iz ''Caffè Cova'', slastičarnice iz pomodne ''Via Montenapoleone''.]] Kao i većina talijanskih gradova, Milano i okolno područje ima svoju izvornu regionalnu [[Kulinarstvo|kuhinju]], koja, kako je to karakteristično za Lombardiju, češće koristi [[Riža|rižu]] nego tjesteninu, i uglavno ne upotrebljava [[Rajčica|rajčice]]. Milanska kuhinja uključuje ''"cotoletta alla milanese"'', pohani teleći (također je moguća svinjetina ili puretina) kotlet pržen na [[maslac]]u (neki ga smatraju austrijskog porijekla, radi sličnosti s [[beč]]kim "Wienerschnitzelom", dok drugi tvde upravo suprotno, da "Wienerschnitzel" vuče porijeklo od ''"cotolette alla milanese"''). Druga su karakteristična jela ''cassoeula'' (pirjani odresci svinjskih rebara u sosu s [[kupus]]om), ''ossobuco'' (pirjana teleća plećka u umaku zvanom ''gremolata''), ''[[Rižoto|risotto alla milanese]]'' (sa šafranom i goveđim mozgom), ''busecca'' (pirjani fileti s grahom) i ''brasato'' (pirjana govedina ili svinjetina s vinom i krumpirom). Sezonske slastice uključuju ''chiacchiere'' (kroštule posute šećerom) i ''tortelli'' (prženi kuglasti keksi) za [[karneval]], ''colomba'' (glazirani kolač u obliku goluba) za [[Uskrs]], ''pane dei morti'' (keksi s aromom cimeta) za [[Dušni dan]], i ''panettone'' za [[Božić]]. ''Salame milano'', salama s vrlo sitno mljevenom smjesom, raširena je širom Italije. Najpoznatiji milaneski sir je [[Gorgonzola]], nazvan po istoimenom obližnjem gradu, premda su danas najveći proizvođači Gorgonzole iz [[Pijemont]]a. === Sport === [[Nogomet]] je najpopularniji sport u Italiji. Milano je dom dvaju svjetski slavnih nogometnih klubova: [[A.C. Milan]] i [[Internazionale Milano F.C.]]. Prvi se uobičajeno naziva "Mìlan" (naglasak je na prvi slog, za razliku od engleskog naziva za grad), a drugi "Inter". Utakmica između ta dva tima poznata je kao Milanski derbi ili ''Derby della Madonnina'' (u čast jednoj od glavnih znamenitosti grada, statui [[Djevica Marija|Djevice Marije]] zvane "Madonnina", na vrhu milanske katedrale). Grad je bio domaćin, između ostalih događaja, [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskom prvenstvu u nogometu]] [[Svjetsko prvenstvo u nogometu - Italija 1934.|1934.]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu - Italija 1990.|1990]], i [[Europsko prvenstvo u nogometu|Europskom prvenstvu u nogometu]] [[Europsko prvenstvo u nogometu - Italija 1980.|1980.]] Također, Milano je jedini grad u Europi čiji su nogometni klubovi osvojili Europski kup (danas [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]]) i Interkontinentalni Kup (danas [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo|Svjetsko klupsko prvenstvo]]). S ukupno devet naslova Lige prvaka, Milano, dijeli prvo mjesto s [[Madrid]]om, kao grad s najviše osvojenih naslova. Obije momčadi igraju na čuvenom [[San Siro|San Siru]], prema UEFA klasifikaciji, stadionu sa pet zvjezdica. Službeno nazvan ''Stadio Giuseppe Meazza'', San Siro raspolaže s 85 700 sjedećih mjesta i jedan je od najvećih u [[Serie A|talijanskoj prvoj ligi]]. Inter je jedini klub u Italiji koji je cijelu svoju povijest proveo u prvoj ligi, dok je Milan nakratko bio i u [[Serie B|drugoj]]. Mnogi poznati talijanski nogometaši i treneri rođeni su u Milanu, okolnom metropolitanskom području ili Lombardiji. Najpoznatiji su: Valentino Mazzola, [[Paolo Maldini]], [[Giuseppe Meazza]], Giacinto Facchetti, Luigi Riva, Gaetano Scirea, Giuseppe Bergomi, Walter Zenga, Antonio Cabrini, Roberto Donadoni, Gianluca Vialli, Silvio Piola, Gabriele Oriali i [[Giovanni Trapattoni]]. [[Datoteka:Fale F1 Monza 2004 40.jpg|mini|desno|180px|''Autodromo Nazionale Monza'', sjedište [[Velika nagrada Italije|Velike nagrade Italije]] u [[Formula 1|Formuli 1]].]] *Slavni ''Autodromo Nazionale Monza'' u obližnjoj [[Monza|Monzi]], jedna je od najstarijih svjetskih staza za automobilističke utrke, gdje se od 1949. svake godine u rujnu (s iznimkom 1980. kada je utrka održana u Imoli) održava [[Velika nagrada Italije]] u sklopu Svjetskog prvenstva [[Formula 1|Formule 1]]. Aktualni kapacitet je oko 137 000 gledatelja, premda je 1950. bio veći od 250 000. *[[Olimpia Milano]] je uspješan talijanski i europski [[košarka]]ški tim. Olimpia igra u dvorani ''Forum'' u predgrađu Assago (službeno nazvanoj ''Mediolanum Forum''). *Rhinos Milano American Football Club najstariji je klub [[Američki nogomet|američkog nogometa]] u Milanu, pobjednik četiri talijanska ''Super Bowla''. Jedan je od pet klubova koji su osnovali talijansku ligu američkog nogometa. *Amatori Rugby Milano osvojio je 18 nacionalnih prvenstava i najpoznatiji je [[ragbi]] tim u Italiji. *Više timova [[Hokej na ledu|hokeja na ledu]] iz Milana ukupno je osvojilo 30 nacionalnih prvenstava, dok je bivši Milano Vipers osvojio 5 uzastopnih, Alpsku ligu i više nacionalnih kupova. *Svake godine u Milanu se održava Trofeo Bonfiglio, za [[tenis]]ače mlađe od 18 godina, kao najznačajniji omladinski turnir u svijetu. Među bivše pobjednike ubrajaju se Jan Kodeš, [[Adriano Panatta]], Corrado Barazzutti, [[Björn Borg]], [[Ivan Lendl]], Guy Forget, Jim Courier, [[Goran Ivanišević]], Yevgeny Kafelnikov i [[Guillermo Coria]]. *Milanski [[maraton]] održava se svake godine u studenome. Također, masovna nenatjecateljska utrka hodača ''Stramilano'', na kojoj sudjeluje i do 50 000 ljudi, redovno se održava u proljeće. *U Milanu je sjedište talijanskog [[Bendi]] saveza. U skoro svim timskim sportovima, milanski su klubovi osvojili najmanje jedan nacionalni naslov. Mnogi klubovi iz metropolitanske zone Milana također su na vrhu raznih disciplina (Sesto San Giovanni u ženskoj košarci, Cernusco sul Naviglio u [[Hokej na travi|hokeju na travi]], Canottieri u [[Vaterpolo|vaterpolu]] i Legnano u američkom nogometu. Velika je tradicija i mačevanja, [[Gimnastika|gimnastike]] i [[Atletika|atletike]]. Vrlo važan sport za Milano je [[biciklizam]]. Milanski je sportski dnevni list ''Gazzetta dello Sport'' osnivač i organizator 4 najznačajnije biciklističke utrke koje se svake godine održavaju u Italiji: [[Giro d'Italia]], [[Milano - San Remo]], Milano-Torino i [[Giro di Lombardia]]. S iznimkom Milano-Torino, koja je posljednih desetljeća izgubila na prestižu, ostale tri utrke uključene su u najjači biciklistički razred [[UCI Pro-Tour]], i među najprestižnijima su u svijetu. U Milanu tradicionalno, osim rijetkih iznimaka (kao 2009., kada je cilj bio u Rimu) završava zadnja etapa utrke ''Giro d'Italia''. Osim cestovnog, Milano je vrlo značajan i za biciklizam na pisti, posebno na bivšem velodromu '' Maspes-Vigorelli'' gdje su se održavala brojna natjecanja, između kojih i svjetsko prvenstvo u biciklizmu na pisti. == Obrazovanje == [[Datoteka:polimi.jpg|mini|desno|180px|Glavna zgrada tehničkog sveučilišta (''Politecnico di Milano'').]] Sustav visokog obrazovanja u Milanu obuhvaća 39 sveučilišna središta, (44 fakulteta, 174 000 novih studenata godišnje, ili 10% ukupnog broja studenata u Italiji),<ref>{{Cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDMHome|2=Milan|title=official website|publisher=Comune.milano.it|access-date=2009-03-13|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414044059/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDMHome}}</ref> s najvećim brojem diplomiranih i postdiplomskih studenata (34 000 i više od 5000) u Italiji.<ref>{{Cite web |url=http://www.esfr.org/media/esfr-congress-milano-2010.pdf |title=European Society pieg.qxp |format=PDF |access-date=2009-07-08 |archive-date=2009-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704140328/http://www.esfr.org/media/esfr-congress-milano-2010.pdf |url-status=dead }}</ref> === Obrazovne institucije i sveučilišta === *Tehničko sveučilište (''Politecnico di Milano''), osnovan 29. studenog 1863., najstarije je sveučilište u Milanu. Eminentni profesori uključivali su matematičara Francesca Brioschija (prvi direktor), Luigija Cremonu i Giulija Nattu (dobitnik [[Nobelova nagrada za kemiju|Nobelove nagrade za kemiju]] 1963). Broj studenata je oko 40 000, što ''Politecnico di Milano'' čin najvećim tehničkim sveučilištem u Italiji.<ref>{{Cite web |url=http://www.polimi.it/english/about_the_university/?id_nav=-2 |title=Politecnico di Milano - POLInternational English - About the University |publisher=Polimi.it |access-date=2009-03-13 |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304051831/http://www.polimi.it/english/about_the_university/?id_nav=-2 }}</ref> *Sveučilište u Milanu (''Università degli Studi di Milano, "Statale"'') osnovano 30 rujna 1923., državno je, i najveće sveučilište u regiji s oko 65&nbsp;000 studenata.<ref>{{Cite web|url=http://www.unimi.it/ENG/ |title=The University of Milan - Welcome |publisher=Unimi.it |access-date=2009-03-13}}</ref> *Sveučilište Milano-Bicocca (''Università degli Studi di Milano-Bicocca''), osnovano 10. lipnja 1998., najnovije je sveučilište u Milanu, namjenjen studentima sjeverne Italije, kao i rasterećenju povijesnog i pretijesnog Sveučilišta u Milanu. Pohađa ga oko 30 000 studenata.<ref>{{Cite web |author=PCAM |url=http://www.pcam-network.eu/milanobicocca.htm |title=PCAM - University of Milano-Bicocca |publisher=Pcam-network.eu |access-date=2009-03-13 }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Datoteka:IMG 5741 - Milano - Ca' Granda - Facciata - Foto Giovanni Dall'Orto - 21-Feb-2007.jpg|mini|desno|180px|Središnja zgrada Sveučilišta u Milanu, izgrađena kao bolnica u doba renesanse.]] *Sveučilište Bocconi (''Università Commerciale Luigi Bocconi''), osnovan 1902., ''[[Wall Street Journal]]'' rangira među 20 najboljih poslovnih škola u svijetu. Privatno sveučilište specijalizirano za ekonomske, pravne i menadžerske znanosti.<ref>{{Cite web |url=http://mba.sdabocconi.it/home/main.php?id=12001&ym=2007-09 |title=Conferenze, ospiti, news ed eventi legati agli MBA della SDA Bocconi &#124; MBA SDA Bocconi |publisher=Mba.sdabocconi.it |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409123912/http://mba.sdabocconi.it/home/main.php?id=12001&ym=2007-09 }}</ref> ''Forbes'' je Bocconi postavio na prvo mjesto u svijetu u specifičnoj kategoriji vrijednosti za novac.<ref>{{Cite web |url=http://www.oie.gatech.edu/sa/programs/show.html?id=bocc |title=Gatech :: OIE :: GT Study Abroad Programs |publisher=Oie.gatech.edu |date=2006-04-07 |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080508020611/http://www.oie.gatech.edu/sa/programs/show.html?id=bocc }}</ref> *[[Katoličko Sveučilište Svetog Srca]] (''Università Cattolica del Sacro Cuore''), kojega je osnovao 1921. Agostino Gemelli, trenutno je najveće [[Katoličanstvo|katolički]] sveučilište u svijetu sa skoro 42 000 studenata.<ref>{{Cite web |url=http://www.unicatt.it/inaugurazione/2003/pdf/D1Rettore.pdf |title=Autore |format=PDF |access-date=2009-07-08 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809033903/http://www.unicatt.it/inaugurazione/2003/pdf/D1Rettore.pdf }}</ref> *Slobodno Jezično i Komunikacijsko Sveučilište IULM (''Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM''), osnovano 1968., specijalizirano je za istraživanja usluga, poslovne komunikacije, informatičke i komunikacijske tehnologije (ICT), turizam, modu, [[Kulturna baština| kulturnu baštinu]], strane jezike za biznis, ekonomiju, marketing i distribuciju. U dva kampusa u Milanu i Feltre, sveučilište pohađa skoro 10 000 studenata.<ref>{{Cite web |url=http://www.crui.it/marcopolo/eng/Libera%20Universit%C3%A0%20di%20Lingue%20e%20Comunicazione%20IULM_eng.htm |title=Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM |publisher=Crui.it |access-date=2009-03-13 |archive-date=2007-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026213121/http://www.crui.it/marcopolo/eng/Libera%20Universit%C3%A0%20di%20Lingue%20e%20Comunicazione%20IULM_eng.htm }}</ref> *Sveučilište Zdravlje-Život Svetog Rafaela (''Vita-Salute San Raffaele University''), osnovan je kao rezultat istraživačkog odjela bolnice Svetog Rafaela (''Istituto Scientifico Universitario San Raffaele'' ili '' Ospedale San Raffaele'').<ref>{{Cite web |url=http://www.unisr.it/view.asp?id=2395 |title=Vita-Salute San Raffaele University - Università Vita-Salute San Raffaele |publisher=Unisr.it |access-date=2009-03-13 |archive-date=2006-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813072806/http://www.unisr.it/view.asp?id=2395 }}</ref> [[Datoteka:Milano brera cortile.jpg|mini|desno|180px|Unutrašnje dvorište Akademije Brera-]] *Akademija lijepih umjetnosti Brera (''Accademia di Belle Arti di Brera''), cijenjena kao jedna od vodećih svjetskih akademskih institucija, javna je institucija posvećena istraživanju unutar kreativne umjetnosti ([[slikarstvo]], [[skulptura]], [[grafika]], [[fotografija]], video umjetnost, itd.) i povijesne kulturne discipline. To je akademska institucija s najvećom stopom internacionalizacije u Italiji s oko 3500 studenata od kojih preko 850 stranaca iz 49 zemalja. *Nova Akademija Lijepih Umjetnosti (''Nuova Accademia di Belle Arti'', NABA), osnovana 1980., privatna je akademija posvećena visokom umjetničkom i glazbenom obrazovanju. Prva je privatna umjetnička akademija u Italiji koju je priznalo Ministarstvo obrazovanja. Pohađa ju preko 1000 studenata iz cijele Italije i 40 zemalja svijeta.<ref>{{Cite web|url=http://www.naba.it/home_page.php |title=NABA Nuova Accademia di Belle Arti Milano |publisher=Naba.it |access-date=2009-03-13}}</ref> *Europski Instut Dizajna (''Istituto Europeo di Design''), osnovan 1966., privatno je sveučilište specijaliziran za modu, [[industrijski dizajn]], unutrašnje uređenje, audio/vizuelni dizajn uključujući fotografiju, reklamne, marketinške i poslovne komunikacije. Pohađa ga preko 8000 studenata. *Milanski Konzervatorij Giuseppe Verdi (''Conservatorio di musica “Giuseppe Verdi” di Milano''), glazbeni je koledž ustanovljen kraljevskim dekretom 1807. S više od 1700 studentata, najveće je talijansko glazbeno sveučilište.<ref>{{Cite web |url=http://www.consmilano.it/erasmusEST.htm |title=Conservatorio di musica "G.Verdi" di Milano |publisher=Consmilano.it |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080614182256/http://www.consmilano.it/erasmusEST.htm |url-status=dead }}</ref> == Transport == === Ceste === [[Datoteka:Milano-stazione101.jpg|mini|desno|180px|''Stazione Centrale'' u Milanu, glavni ulaz.]] [[Datoteka:DSC02042 Uscita Stazione centrale di Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 1-1-2007.jpg|mini|180px|''Stazione Centrale'', natkriveni peroni.]] [[Datoteka:Aerial photograph of Milan Malpensa airport.jpg|mini|desno|180px|Zračna luka ''Malpensa''.]] [[Datoteka:Milano - mappa rete metropolitana (schematica).svg|mini|180px|Karta mreže milanskog metroa.]] Milano je izvanredno važan cestovni i [[Autocesta|autocestovni]] čvor, mjesto spajanja padske magistrale istok-zapad (A4, [[Torino]] - [[Trst]]) i pravca sjever-jug (A1, za [[Bologna|Bolognu]], Rim i [[Napulj]]). Druge važne autoceste koje dotiču Milano su A7, za [[Genova|Genovu]], i autoceste za jezera, A8 i A9. Autoceste, međusobno su povezane sistemom tri zaobilzanice, zapadna (A50), istočna (A51) i sjeverna (A52), s ukupnom dužinom od 74,4&nbsp;km. Ako se trima zaobilaznicama pribroji i gradski dio autoceste A4, sustav gradskih autocesta koje potpuno okružuju grad, dugačak je preko 100&nbsp;km. Milano je povezan mnogim državnim cestama, koje često u odjeljcima na ulasku u gradsko područje, poprimaju oblik brze ceste (''superstrada''). Među najbitinijima su ''Nuova Valassina'' (SS 36), Milano - Meda (SS 35), ''Nuova Paullese'' (SS 415) i ''Nuova Vigevanese'' (SS 494). Druge su državne ceste ''via Emilia'' (SS 9), ''Padana Superiore'' (SS 11), ''Strada del Sempione'' (SS 33), ''Varesina'' (SS 233) i ''Valtidone'' (SS 412). Glavne ceste i autoceste često su zagušene, radi visoke stope svakodnevnih putnika i korištenja osobnog prevoza u području Milana. Stoga, u projektu su tri nove autoceste: vanjska istočna zaobilaznica (''Tangenziale Est Esterna''), ''"BreBeMi"'' i ''Pedemontana'', osim radova na poboljšanju i ubrzavanju državnih cesta. Na dugi rok, previđena je izgradnja zapadne vanjske zaobilaznice, radi kompletiranja punog prstena, šireg u odnosu na aktuelne zabilaznice. === Željeznice === Milano je veoma važan [[Željeznica|željeznički]] čvor za putnički i teretni promet. Grad dotiču neke od najvažnijih željezničkih linija u Italiji: Milano - Torino, Milano - [[Venecija]], Milano - Genova i Milano - Bologna; polazno je mjesto dvije alpske linije - Simplon i Gotthardbahn i destinacija intenzivnog prometa svakodnevnih putnika. Milano opslužuju i dvije linije [[Vlak velikih brzina|velikih brzina]], Milano - Torino i Milano - Bologna. Od pet glavnih željezničkih stanica u Milanu, najprometnija je golema [[Stazione Centrale Milano|Centralna stanica]] (''Stazione centrale''), s dnevnim prometom 320 000 putnika<ref>{{Cite web |title=Dato di ''grandistazioni.it'' |url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=b0b0f42b3e09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |access-date=2015-01-17 |archivedate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924041558/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=b0b0f42b3e09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |deadurl=yes }}</ref>, što ju čini drugom najprometnijom u Italiji nakon ''Stazione Termini'' u Rimu. Na ''Stazione centrale'' završavaju dugačke međugradske linije i neke regionalne. Ostale važne stanice u Milanu su ''Porta Garibaldi, Lambrate'' i ''Rogoredo'', značajne posebno za regionalni promet. Također, Milano je središte regionalne željezničke mreže ''Ferrovie Nord Milano'', s čvorištem na stanici ''Cadorna''. Grad opslužuje i sistem prigradskih željeznica (''"linee S"''), koji jamči frekventne veze u krugu od oko 40&nbsp;km; oslonac mreže je obilazna podzemna pruga ''passante ferroviario'', koja prolazi kroz 9 kilometarski tunel ispod grada u smjeru sjeverozapad-jugoistok, sa tri povezne stanice s metroom. === Gradski prijevoz === Javnim prevozom upravlja ''Azienda Trasporti Milanesi'' (ATM), koja opslužuje grad i veći dio provincije. Veliki značaj imaju vozila na električni pogon. Mrežu [[Podzemna željeznica|podzemne željeznice]] čine 3 linije s ukupnom dužinom od 83&nbsp;km. [[Tramvaj]]sku mrežu čine 19 linije, s ukupnom dužinom od 160&nbsp;km.<ref>{{Cite web|url=http://world.nycsubway.org/eu/it/milan.html |title=world.nycsubway.org/Europe/Italy/Milan (Urban Trams) |publisher=World.nycsubway.org |date=2003-12-08 |access-date=2009-03-13}}</ref> 17 je gradskih linija i dvije međugradske: za Desio i Limbiate. Neki od tramvaja korišteni na linijama, posebno starija kola serije 1500, izrađena između 1928. i 1932. karakteristični su za Milano. Mreža [[trolejbus]]a omogućava efikasnu uslugu poprečnih linija. Također, kao dopuna navedenim uslugama, postoje i brojne [[autobus]]ne linije, razgranate posebno u periferijskim četvrtima. [[Taxi]] službe djeluju kao privatne tvrtke pod licencom gradske uprave. Svi taxiji bijele su boje. Premda je usluga vrlo kvalitetna, teško je pronaći slobodan taxi u špicama i skoro nemoguće za vrijeme čestih štrajkova javnog prevoza. Grad Milano opslužuju tri međunarodne zračne luke. [[Zračna luka Milano-Malpensa|Zračna luka Malpensa]], drugi najveći aerodrom u Italiji, udaljen je oko 50&nbsp;km od središnjeg Milana i povezan s centrom grada željeznicom "''Malpensa Express''". Godišnji promet je preko 23,8 milijuna putnika (2007.). [[Zračna luka Milano-Linate|Zračna luka Linate]], smještena uz samo gradsko područje, koristi se za domaće linije i kraće međunarodne letove, s preko 9 milijuna putnika 2007. Aerodrom Orio al Serio, kraj [[Bergamo|Bergama]], koriste [[Niskotarifna zrakoplovna tvrtka|niskotarifne]] kompanije (skoro 6 milijuna putnika 2007.). == Međunarodni odnosi == === Bratimljeni gradovi === Milano je bratimljen sa slijedećim gradovima:<ref name="Milan">{{Cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano - Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=2009-07-17|archive-date=2014-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate}}</ref> {| | valign = "top" | * {{flagicon|PER}} [[Arequipa]], [[Peru]] * {{flagicon|IRN}} [[Mašhad]], [[Iran]] * {{flagicon|UK}} [[Birmingham]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]<ref name="Birmingham">{{Cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/twins |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=2009-07-17 |archive-date=2009-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915223157/http://www.birmingham.gov.uk/twins }}</ref> * {{flagicon|KOL}} [[Bogotá]], [[Kolumbija]] * {{flagicon|SEN}} [[Dakar]], [[Senegal]] (od 1974.)<ref name="Milan"/> * {{flagicon|NJE}} [[Frankfurt]], [[Njemačka]] (od 1969.)<ref name="Milan"/><ref name="Frankfurt">{{Cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de Stadt Frankfurt am Main]|access-date=2008-12-05|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016002520/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645}}</ref> * {{flagicon|MEX}} [[Guadalajara (Jalisco)|Guadalajara]], [[Meksiko]] * {{flagicon|PAL}} [[Betlehem]], [[Palestinska samouprava]] (od 2000.)<ref name="Milan"/><ref name="BethlehemTwinning">{{Cite web |url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=Bethlehem Municipality |publisher=www.bethlehem-city.org |access-date=2009-10-10 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713234635/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php }}</ref><ref name="PalestineTwinning">{{Cite web|url=http://www.twinningwithpalestine.net/groupsinternational.html|title=Twinning with Palestine|access-date=2008-11-29|publisher=[[copyright|©]] 1998-2008 The Britain - Palestine Twinning Network|archive-date=2012-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628210624/http://www.twinningwithpalestine.net/groupsinternational.html}}''</ref><ref>[http://www.bethlehem-city.org/English/Twinning/index.php The City of Bethlehem has signed a twinning agreements with the following cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228042036/http://www.bethlehem-city.org/English/Twinning/index.php |date=2007-12-28 }} Bethlehem Municipality.</ref> * {{flagicon|POLJ}} [[Krakov]], [[Poljska]] (od 2003.)<ref name="Kraków">{{Cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16|title=Kraków otwarty na świat|publisher=www.krakow.pl|access-date=2009-07-19|first=}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[Lyon]], [[Francuska]] (od 1967.)<ref name="Milan"/><ref name="Partner">{{Cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=2008-11-29|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073808/https://www.lyon.fr/}}</ref> * {{flagicon|AUS}} [[Melbourne]], [[Australija]] (od 2004.)<ref name="Milan"/><ref name="Melbourne">{{Cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=161&pg=2979|title=City of Melbourne&nbsp;— International relations&nbsp;— Sister cities|publisher=City of Melbourne|access-date=2009-07-07|archive-date=2008-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080926111720/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=161&pg=2979}}</ref> * {{flagicon|JAP}} [[Osaka]], [[Japan]] (od 1981.)<ref name="Milan"/> * {{flagicon|RUS}} [[Sankt Peterburg]], [[Rusija]] (od 1961.)<ref name="Milan"/><ref>{{Cite web |url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |title=Saint Petersburg in figures - International and Interregional Ties |publisher=Saint Petersburg City Government |access-date=2008-10-23 |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities }}</ref> * {{flagicon|BRA}} [[São Paulo]], [[Brazil]] (od 1961.)<ref name="Milan"/><ref name="São Paulo">{{Cite web |url=http://www.netlegis.com.br/indexRJ.jsp?arquivo=/detalhesNoticia.jsp&cod=41796 |title=''São Paulo - Sister Cities Program'' |publisher=[[copyright|©]] 2005-2008 Fiscolegis - Todos os direitos reservados Editora de publicações periodicas - LTDA / [[copyright|©]] 2008 City of São Paulo |access-date=2008-12-09 |archive-date=2012-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517032850/http://www.netlegis.com.br/indexRJ.jsp?arquivo=%2FdetalhesNoticia.jsp&cod=41796 }}</ref> * {{flagicon|BRA}} [[Maceió]], [[Brazil]] * {{flagicon|KIN}} [[Šangaj]], [[Kina]] (od 1979.)<ref name="Milan"/> * {{flagicon|IZR}} [[Tel Aviv]], [[Izrael]] (od 1997.)<ref name="Milan"/> | valign="top" | * {{flagicon|KAN}} [[Toronto]], [[Kanada]] (od 2003.)<ref name="Milan"/> * {{flagicon|SAD}} [[Chicago]], [[Sjedinjene Države]] (od 1962.)<ref name="Milan"/> * {{flagicon|TUR}} [[Samsun]], [[Turska]] * {{flagicon|CIP}} [[Nikozija]], [[Cipar]] Drugi oblici suradnje, partnerstva i prijateljstva: * {{flagicon|JOR}} [[Amman]], [[Jordan]] * {{flagicon|TAJ}} [[Bangkok]], [[Tajland]] * {{flagicon|SRB}} [[Beograd]], [[Srbija]] * {{flagicon|BRA}} [[Belo Horizonte]], [[Brazil]] * {{flagicon|ARG}} [[Buenos Aires]], [[Argentina]] * {{flagicon|JKO}} [[Daegu]], [[Južna Koreja]] * {{flagicon|KOL}} [[Medellín]], [[Kolumbija]] * {{flagicon|BJE}} [[Minsk]], [[Bjelorusija]] * {{flagicon|KAN}} [[Montreal]], [[Kanada]] * {{flagicon|BUG}} [[Sofija]], [[Bugarska]] * {{flagicon|HRV}} [[Zagreb]], [[Hrvatska]] |} == Povezano == * [[Lombardija]] * [[Milansko Vojvodstvo]] * [[Popis vladara Milana]] == Izvori == {{izvori|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Milan}} * [http://www.comune.milano.it Grad Milano - službena stranica ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010615132608/http://www.comune.milano.it/ |date=2001-06-15 }} * [http://www.dmoz.org/Regional/Europe/Italy/Regions/Lombardy/Localities/Milan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116144115/http://www.dmoz.org/Regional/Europe/Italy/Regions/Lombardy/Localities/Milan/ |date=2010-01-16 }} * [http://www.visitamilano.it/turismo visitamilano.it ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123042915/http://www.visitamilano.it/turismo/ |date=2010-01-23 }} Službeni sajt provincije * [http://www.milanofoto.it/ milanofoto.it ] Foto arhiva * [http://www.teatroallascala.org/ ''Teatro alla Scala'' ] Službeni sajt * [http://www.milanoinfotourist.it/ milanoinfotourist.it ] * [http://www.atm-mi.it/ATM/eng/ ATM ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221212311/http://www.atm-mi.it/ATM/eng |date=2009-02-21 }} Javni prijevoz u Milanu. {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Milano| ]] [[Kategorija:Gradovi u Lombardiji‎]] lefahsraf0hnq1x2rn0so2f438a2zjm 0 45762 42680821 42511239 2026-08-23T12:50:28Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680821 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 glumac | bgcolour = silver | ime = Loretta Young | slika = Loretta young studio portrait.jpg | opis = | ime_po_rođenju=Gretchen Young | datum_rođenja = {{birth date|1913|1|6|df=y}} | mjesto_rođenja = [[Salt Lake City]], [[Utah]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{death date and age|2000|8|12|1913|1|6|df=y}} | mjesto_smrti = [[Los Angeles]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | alias = | period = | supružnik =[[Grant Withers]] (1930-1931) <br /> Tom Lewis (1940-1969) <br /> [[Jean Louis]] (1993-1997) | djeca = [[Judy Lewis]] (* 1935)<br />Christopher Lewis (* 1944)<br />Peter Charles Lewis (* 1945) = | nagrade = {{awd|award=[[Oscar za najbolju glavnu glumicu|Oscar za najbolju glumicu]]|year=1947|title=[[The Farmer's Daughter (1947 film)|The Farmer's Daughter]]}}<br />{{awd|award=[[Primetime Emmy Award za najbolju glavnu glumicu u dramskoj seriji|Emmy za najbolju glumicu u u dramskoj seriji]]|year=1955, 1957, 1959|title=[[The Loretta Young Show]]}}<br />{{awd|award=[[Zlatni globus za najbolju glumicu u miniseriji ili televizijskom filmu|Zlatni globus za glumicu u miniseriji ili TV-filmu]]|year=1987|title=[[Christmas Eve]]}} }} '''Loretta Young''' ([[6. 1.|6.1.]] [[1913]] &ndash; [[12. 8.|12.8.]] [[2000]]) bila je [[Oscar]]om nagrađena [[sjedinjene Američke Države|američka]] glumica. == Vanjske veze == {{Commonscat|Loretta Young}} * {{IMDb ime|0949835}} * {{tcmdb ime|211341}} * [http://www.tcm.com/thismonth/article/?cid=161314 Loretta Young] na [[Turner Classic Movies]] ''Spotlight'' * [http://www.escape-suspense.com/2007/09/suspense---lady.html Loretta Young stars in "Lady Killer" on the radio show ''Suspense'' in 1950.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114062953/http://www.escape-suspense.com/2007/09/suspense---lady.html |date=2007-11-14 }} * [http://www.otrcat.com/loretta-young-p-48579.html Loretta Young stars in "Jezebel" on the radio show ''Lux Radio'' in 1950 & other radio appearances.] * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=961 Photographs and bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425082959/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=961 |date=2009-04-25 }} {{Oscar za najbolju glumicu}} {{Zlatni globus za glumicu u miniseriji TV filmu}} {{Emmy za najbolju glumicu u dramskoj seriji}} {{Normativna kontrola}} {{Lifetime|1913|2000|Young, Loretta}} [[Kategorija:Američka djeca glumci]] [[Kategorija:Američke filmske glumice]] [[Kategorija:Dobitnice Oscara za najbolju glavnu glumicu]] [[Kategorija:Dobitnici i dobitnice Emmy Award]] [[Kategorija:Hollywood Walk of Fame]] [[Kategorija:Dobitnice Zlatnog globusa za najbolju glumicu u miniseriji ili TV filmu]] i882t1r6g2q6ulsehond89tk9v6puxz 0 47456 42680918 42606549 2026-08-24T02:07:16Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680918 wikitext text/x-wiki {{Otheruses}} {{infokutija TV | | naziv_emisije = Mission: Impossible | slika = [[Datoteka:CBS-Milogo.jpg]] | caption = Logo originalne serije | format = špijunska [[dramska serija|serija]] | trajanje = 1 sat (s reklamama) | kreator = Bruce Geller | uloge = [[Steven Hill]] <br /> [[Barbara Bain]] <br/> Greg Morris <br/> Peter Lupus <br/> Peter Graves <br/> [[Martin Landau]] <br/> [[Leonard Nimoy]] <br/> Lesley Ann Warren <br/> Sam Elliott <br/> Lynda Day George | kompozitor = Lalo Schifrin | zemlja = {{flag|Sjedinjene Države}} | kanal = [[CBS]] | početak = [[17. 9.|17.9.]] [[1966]]. | kraj = [[30. 3.|30.3.]] [[1973]]. | br_serijala = 7 | br_epizoda = 171 | lista_epizoda = Popis epizoda Mission: Impossible | sledi = ''[[Mission: Impossible (TV serija 1988)]]'' | imdb_id = 0060009 | tv_com_id = 577 |}} '''''Mission: Impossible''''' ili '''''Nemoguća misija''''' (ponekad navođena kao '''''Mission: Impossible: The Original Series''''') je [[sjedinjene Američke Države|američka]] [[dramska serija|TV serija]] koja je prikazivala misije fiktivnog tima američkih tajnih vladinih agenta poznatih kao Impossible Missions Force (IMF). Na čelu IMF-a je bio Jim Phelps koga je glumio Peter Graves. Serija se emitirala na programu [[CBS]]-a od septembra [[1966]]. do marta [[1973]]. Ponovno je snimana kao [[Mission: Impossible (TV serija 1988)]] te emitirana na programu [[American Broadcasting Company|ABC]]-a od [[1988]]. do [[1990]]. Kasnija je poslužila kao predložak seriji popularnih filmova s [[Tom Cruise|Tomom Cruiseom]] u glavnoj ulozi od 1990-ih do 2010-ih. Uvodna muzička tema koju je napisao Lalo Schifrin smatra se jednom od najpoznatijih i najprepoznatljivijih u historiji televizije. == Pregled == Serija, koju je osmislio producent Bruce Geller, pratila je rad Impossible Mission Force (doslovno ''Odred za nemoguće misije'') - tima tajnih agenata vlade SAD koji je obavljao najdelikatnije i najopasnije misije. Karakteristika serije je bila u tome da članovi tima nisu bili stalni, odnosno postojao je tek vođa koji je za svaku misiju okupljao članove čiji bi talent, odnosno specijalnost odgovarao njenoj prirodi. Misije su se obično ticale nastojanja da se spriječe planovi [[hladni rat|hladnoratovskih]] protivnika SAD i svakojakih korumpiranih diktatora u [[Treći svijet|Trećem svijetu]], ali su u kasnijim sezonama mete IMF-a postali pripadnici [[organizovani kriminal|organiziranog kriminala]]. Geller je inzistirao na tome da se epizode isključivo bave zapletom - odnosno načinom na koji IMF, najčešće korištenjem složenih [[prevara]] i visokotehnoloških sprava, obavlja misije - a da se zanemari razvoj likova. To je omogućilo veću fleksibilnost glumačke postave, ali i pridržavanje formule koja je sadržavala trodijelni uvod u svaku epizodu - scena u kojoj vođa tima dobija samouništavajuću poruku o prirodi misije, scena u kojoj se pregledavaju dosijei agenata koji bi u njoj mogli sudjelovati te scena u kojoj članovi misije u međusobnom razgovoru nastoje razraditi plan. Potonje je omogućavalo scenaristima da objasne detalje koji bi inače gledatelji smatrali rupama u zapletu. Smatra se kako je inspiracija za seriju poslužio ''[[Topkapi (film)|Topkapi]]'', film [[Jules Dassin|Julesa Dassina]] iz [[1964]]. godine o grupi međunarodnih kriminalaca koji planiraju izvesti "nemoguću" pljačku muzeja. Geller je iskoristio sličan mehanizam zapleta, ali je kriminalce zamijenio vladinim agentima. == Originalna lumačka postava == ''Po redoslijedu pojavljivanja u seriji:'' {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! rowspan="2"|Glumac !! rowspan="2"|Lik !! colspan="7"|Sezone |- ! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible Sezona 1 (1966./67.)|1]] !! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible Sezona 2 (1967./68.)|2]] !! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible Sezona 3 (1968./69.)|3]] !! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible Sezona 4 (1969./70.)|4]] !! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible Sezona 5 (1970./71.)|5]] !! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible Sezona 6 (1971./72.)|6]] !! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible Sezona 7 (1972./73.)|7]] |- | [[Steven Hill]] || Danijel Brigs || style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || colspan="6" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| |- | [[Barbara Bain]] || Sinamon Karter || colspan="3" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || colspan="4" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| |- | Greg Morris || Barnard "Barni" Kolije || colspan="7" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Peter Lupus || Vilijam "Vili" Armitejdž || colspan="7" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Peter Graves || DŽejms Felps || style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| || colspan="6" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | [[Martin Landau]] || Rolin Hend || style="background:#fdd; text-align:center;"|Epizodni || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || colspan="6" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| |- | [[Leonard Nimoy]] || Paris || colspan="3" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || colspan="4" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| |- | Lesley Ann Warren || Dejna Lambert || colspan="4" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| || style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || colspan="4" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| |- | Sam Elliott || Dr. Daglas Robert || colspan="4" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| || style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || style="background:#fdd; text-align:center;"|Epizodni || style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| |- | Lynda Day George || Lisa Kejsi || colspan="5" style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |} * Bob Johnson kao Glas na traci (van špice, samo glas; sve sezone) ''Napomena:'' Glumačka postava se značajno mijenjala kroz sedam godina snimanja, pa se svi gore navedeni likovi nisu pojavljivali istovremeno, a čak ni redovni članovi glumačke postave nisu nastupali u svakoj epizodi, a što je ovisilo o misiji. Najpostojaniji članovi postave su bili Morris i Lupus koji su nastupali u svim sezonama, a Graves je nastupao u svakoj sezoni osim prve. U Sezoni 4 nije bilo redovne ženske uloge, nego su se koristile različite glumice (najčešće [[Lee Meriwether]] koja je u šest epizoda glumila "Tracey"). Lik agentice Casey, pak, nije dobio ime sve dok se nije pojavila u drugoj seriji, kada je nazvana Lisa. == Nova glumačka postava == {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! rowspan="2"|GLumac !! rowspan="2"|Lik !! colspan="2"|Sezone |- ! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible (TV serija 1988) Sezona 1 (1988./89.)|1]] !! style="width:5%;"|[[Mission: Impossible (TV serija 1988) Sezona 2 (1989./90.)|2]] |- | Peter Graves || DŽejms Felps || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Thaao Penghlis || Nikolas Blek || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Tony Hamilton || Maks Hart || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Phil Morris || Grant Kolije || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Terry Markwell || Kejsi Rendal || style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || style="background:#ececec; color:gray; vertical-align:middle; text-align:center;" class="table-na"| |- | Jane Badler || Šenon Rid || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |} == Vanjske veze == {{Commonscat|Mission: Impossible (TV series)}} * {{imdb title|0060009|Mission: Impossible (1966)}} * [http://www.museum.tv/archives/etv/M/htmlM/missionimpo/missionimpo.htm Encyclopedia of Television] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008055427/http://www.museum.tv/archives/etv/M/htmlM/missionimpo/missionimpo.htm |date=2013-10-08 }} * [http://www.mission-impossible.tv Infos about Memorabilia of the show, such as Dell Comics, Toys, Posters etc.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228213301/http://mission-impossible.tv/ |date=2021-02-28 }} * [http://www.comics.org/search.lasso?query=Mission%3A+Impossible&type=title&sort=alpha&Submit=Search Database and cover gallery for the Dell comic book series] {{Mission Impossible}} {{Emmy SerijaDrama}} {{Normativna kontrola}} {{TVSvijek|1966|1973|Mission: Impossible}} [[Kategorija:Mission: Impossible| ]] [[Kategorija:Američke TV serije]] [[Kategorija:Špijunske TV-serije]] [[Kategorija:Serije nagrađene Emmyjem za najbolju dramsku seriju]] ppgjtn6b0k65upzjhofdzw3b16fpnt8 0 51891 42680829 42249164 2026-08-23T14:01:09Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680829 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 glumac | bgcolour = silver | ime = Lupe Vélez | slika = | slikasize = 260px | opis = u filmu ''Laughing Boy'' (1934) | ime_po_rođenju = María Guadalupe Villalobos Vélez | datum_rođenja = 18. jul 1908. | datum_smrti = {{death date and age|1944|12|13|1908|07|18|df=y}} | mjesto_rođenja = [[San Luis Potosí (San Luis Potosí)|San Luis Potosi]], [[Meksiko]] | period = 1927-1944 }} '''Lupe Vélez''' (18. jul 1908 &ndash; 13. decembar 1944.) bila je [[Meksiko|meksička]] glumica. 1930-ih je stekla popularnost po komedijama u Hollywoodu, ali je danas najpoznatija po tome što je počinila samoubistvo detaljno opisano u [[Kenneth Anger|Angerovoj]] knjizi ''[[Hollywood Babylon]]''. == Filmografija == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Godina ! Film ! Uloga ! Napomene |- |rowspan= 3|1927 |''What Women Did for Me'' |van špice |kratkometražni |- |''[[Sailors, Beware!]]'' |Barunica Behr (uncredited) |kratkometražni film iz serije [[Stanlio i Olio]] t |- |''The Gaucho'' |Djevojka s planine | |- |rowspan=1|1928 |''Stand and Deliver'' |Jania | |- |rowspan=5|1929 |''Hollywood Snapshots #11'' |sama sebe |kratkometražni |- |''[[Lady of the Pavements]]'' |Nanon del Rayon |aka ''Lady of the Night'' (UK) |- |''The Wolf Song'' |Lola Salazar | |- |''Where East Is East'' |Toyo Haynes | |- |''Tiger Rose'' |Rose | |- |rowspan=3|1930 |''Hell Harbor'' |Anita Morgan | |- |''The Storm'' |Manette Fachard | |- |''East Is West'' |Ming Toy |u verziji na španskom<br />također igrala Vélez |- |rowspan=4|1931 |''[[Resurrection (1931 film na engelskom)|Resurrection]]'' |Katjuša Maslova | |- |''[[Resurrection (1931 film na španskom)|Resurrección]]'' |Katjuša Maslova | |- |''[[The Squaw Man (1931 film)|The Squaw Man]]'' |Naturich | |- |''The Cuban Love Song'' |Nenita Lopez | |- |rowspan=5|1932 |''The Voice of Hollywood No. 13'' |sama asebe |kratkometražni |- |''Men in Her Life'' |Julia Clark |španska verzija filma iz 1931. |- |''The Broken Wing'' |Lolita | |- |''Kongo'' |Tula | |- |''The Half Naked Truth'' |Teresita | |- |rowspan=2|1933 |''Hot Pepper'' |Pepper | |- |''Mr. Broadway'' |sama sebe |dokumentarni |- |rowspan=4|1934 |''[[Joe Palooka|Palooka]]'' |Nina Madero |aka ''[[Joe Palooka]]'' |- |''Strictly Dynamite'' |Vera Mendez | |- |''Laughing Boy'' |Slim Girl | |- |''[[Hollywood Party (1934 film)|Hollywood Party]]'' |Žena-jaguar<br />Jane u Schnarzanovoj sceni |[[Laurel i Hardy]] imaju cameo |- |rowspan=1|1935 |''The Morals of Marcus'' |Carlotta | |- |rowspan=1|1936 |''Gypsy Melody'' |Mila | |- |rowspan=3|1937 |''High Flyers'' |Maria Juanita Rosita Anita Moreno del Valle | |- |''Stardust'' |Carla de Huelva |aka ''He Loved an Actress'' (USA) |- |''[[La Zandunga (film)|La Zandunga]]'' |Lupe | |- |rowspan=1|1939 |''The Girl from Mexico'' |Carmelita Fuentes | |- |rowspan=2|1940 |''Mexican Spitfire'' |Carmelita Lindsay | |- |''Mexican Spitfire Out West'' |Carmelita Lindsay | |- |rowspan=5|1941 |''Recordar es vivir'' | |kratkometražni |- |''Six Lessons from Madame La Zonga'' |Madame La Zonga | |- |''Mexican Spitfire's Baby'' |Carmelita Lindsay | |- |''Honolulu Lu'' |Consuelo Cordoba | |- |''Playmates'' |Carmen del Toro | |- |rowspan=3|1942 |''Mexican Spitfire at Sea'' |Carmelita Lindsay | |- |''Mexican Spitfire Sees a Ghost'' |Carmelita Lindsay | |- |''Mexican Spitfire's Elephant'' |Carmelita Lindsay | |- |rowspan=3|1943 |''Ladies' Day'' |Pepita Zorita | |- |''Redhead from Manhattan'' |Rita Manners/Elaine Manners | |- |''Mexican Spitfire's Blessed Event'' |Carmelita Lindsay | |- |rowspan=1|1944 |''[[Nana (film, 1944)|Nana]]'' |Nana | |- |} == Vanjske veze == {{Commonscat|Lupe Velez}} * {{imdb ime|id=0892473|ime=Lupe Vélez}} * {{Find A Grave|id=6741}} * [http://straightdope.com/mailbag/mlupevelez.html Straight Dope Staff Report: Did Lupe Vélez really drown in the toilet?<!-- bot-generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120020549/http://straightdope.com/mailbag/mlupevelez.html |date=2008-11-20 }} at straightdope.com "Did Lupe Vélez Really Die On the Toilet?" at The Straight Dope * The fourth chapter of [http://www.utexas.edu/utpress/books/nertex.html ''Tex(t)-Mex]: Seductive Hallucination of the "Mexican" in America'' by [http://literature.sdsu.edu/textmex/ W. A. Nericcio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211040038/http://literature.sdsu.edu/textmex/ |date=2008-12-11 }}, focuses on the life and death of Lupe Vélez and is entitled, ''Lupe Vélez Regurgitated or Jesus’s Kleenex: Cautionary, Indigestion-inspiring Ruminations on "Mexicans" in "American" Toilets''. * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=1221 Photographs of Lupe Vélez] * [http://archive.poyi.org/items/show/54 Photograph of Lupe Vélez in her casket] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416051200/http://archive.poyi.org/items/show/54 |date=2009-04-16 }} {{Lifetime|1908|1944|Velez, Lupe}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američke filmske glumice]] [[Kategorija:Samoubice]] 2g4t3m7n2fvluavb5w0fxbb0z54w6uq 0 59582 42680836 42250635 2026-08-23T14:49:15Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680836 wikitext text/x-wiki '''MAXtv''' je [[IPTV]] usluga [[Hrvatska|hrvatske]] tvrtke [[T-Com]] koja omogućava gledanje televizije samo s telefonskim priključkom. Maxtv je moguće gledati uz [[ADSL]] vezu i uz fiksni [[telefon]]ski priključak. MAXTV je [[Digitalna televizija]], Digitalna videoteka, HD prijem, snimanje i još puno stvari u jednom. == Vanjske veze == * [http://www.t-com.hr/privatni/televizija/maxtv/paketi.asp MAXtv paketi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611155925/http://t-com.hr/privatni/televizija/maxtv/paketi.asp |date=2009-06-11 }} {{Popis programa MAXtv-a}} [[Kategorija:Digitalna televizija]] gh46gj1xeo1ywc6u9iakj2p1p9rtsjw 0 60403 42680856 42477400 2026-08-23T15:42:42Z SrpskiAnonimac 101643 42680856 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | naziv= Kajsija | boja= lightgreen | status = EN<ref name="iucn">Participants of the FFI/IUCN SSC Central Asian regional tree Red Listing workshop, Bishkek, Kyrgyzstan (11-13 July 2006) 2007. ''Armeniaca vulgaris''. In: IUCN 2007. 2007 [[IUCN Red List of Threatened Species]]. <www.iucnredlist.org>. Pristupljeno 11. juna 2008.</ref> | status_serbia = DOM | slika = Apricots.jpg | slika_širina= 240px | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Dikotiledone biljke|Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Ruže (familija Rosaceae)|Rosaceae]] | genus = ''[[Šljiva|Prunus]]'' | subgenus = ''[[Šljiva|Prunus]]'' | sectio = ''Armeniaca'' | dvoimeno = ''Prunus armeniaca'' | dvoimeno_autsorstvo = [[Karl Line|Linnaeus]] | sinonimi = ''Armeniaca vulgaris''&nbsp;<small>Lam.</small><br /> ''Amygdalus armeniaca''&nbsp;<small>(L.) Dumort.</small> | zivotna_forma = P [[fanerofita]] }} '''Kajsija''' ({{jez-lat|Prunus armeniaca|prevod=jermenska šljiva}}, {{jez-tur|kayısı}}), takođe poznata kao '''marelica''', je kontinentalna koštuničava [[voće|voćka]] koja zajedno sa [[šljiva]]ma, [[badem]]ima, [[breskva]]ma, [[višnja]]ma i [[trešnja]]ma pripada rodu ''[[Šljiva|Prunus]]'' familije [[Ruže (familija Rosaceae)|Rosaceae]]. == Poreklo i status kajsije == Centar nastanka i prirodni areal ove vrste teško je definisati, usled rane domestifikacije (3 milenijum pne.)<ref>Huxley A. (ed) 1992. New RHS Dictionary of Gardening 1: 203-205. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}</ref>. Kajsije najverovatnije potiču iz predela [[Srednja Azija|srednje Azije]] i severoistočne [[Narodna Republika Kina|Kine]], iz oblasti u blizini ruske granice. Moguće je da prirodni areal vrste obuhvata i [[Korejski poluotok|Korejsko poluostrvo]] i [[Japan]]. Kajsija, iako to njeno botaničko ime sugeriše, ne potiče iz [[Jermenija|Jermenije]]. U Jermeniju su kajsije stigle posle 3000 godina, šireći se duž [[Put svile|Puta svile]]. Odatle su je [[Antički Rim|Rimljani]], oko 70. godine pre nove ere, proširili po celoj [[Evropa|Evropi]]<ref>Rieger M. 2006. Introduction to Fruit Crops. Haworth Press. {{ISBN|1-56022-259-X}}</ref>. Danas, divlje (nedomestifikovane) jedinke kajsije rastu u veoma malim grupama u Kini, [[Kazahstan]]u, [[Kirgistan|Kirgiziji]] i [[Uzbekistan]]u<ref name="iucn"/>. Usled male brojnosti ovih populacija, vrsta ''Prunus armeniaca'' smatra se ugroženom. Uzgojene sorte kajsija raširene su širom planete. Najbolje uspeva u oblastima sa blagom, [[sredozemno more|mediteranskom]] klimom, usled čega se u takvim oblastima intenzivno komercijalno uzgaja. == Opis == [[Datoteka:Prunus armeniaca in Donetsk.jpg|thumb|left|150px|cvetovi kajsije]] Kajsija raste kao [[grm|žbun]] ili nisko [[drveće|drvo]], visoko 8–12 m, sa [[drveće|stablom]] prečnika do 40&nbsp;cm. Oblik krošnje je okrugao, ponekad pljosnat. Kora stabla je tamnosiva, uzdužno ispucala. Mlade grane i lisne drške su često crvenkaste boje. [[List]]ovi su ovalni, dugi 5–10&nbsp;cm, široki 5–8&nbsp;cm, sa špicastim vrhom, zaobljenom bazom i nazubljenom ivicom. Lisne drške su duge 2–4&nbsp;cm. [[Cvijet|Cvetovi]] imaju kratku cvetnu dršku, pa često imaju izgled sedećih cvetova. Razvijaju se usamljeno ili u parovima, najčešće pre listanja biljke. Prečnik cveta je 2—4,5&nbsp;cm. Cvetna loža i čašični listići su dlakavi, krunični listići su bele do bledoružičaste boje, dugi 11–15&nbsp;mm. Kajsija je samooplodna, retko stranooplodna biljka (auto-inkompatibilni su na primer kultivari 'Riland' i 'Perfection'). Najvažniji oprašivač je [[pčela]]. [[Plod]] je [[koštunica]], podseća na malu [[breskva|breskvu]], prečnika 1,5—2,5&nbsp;cm, [[žuto|žute]] do [[narančasto|narandžaste boje]], ponekad i [[crveno|crvene]] na strani izloženoj suncu. Jedno [[sjeme|seme]] se nalazi unutar tvrde koštice. Diploidni broj [[hromozom]]a je 2n=16. == Proizvodnja i upotreba == Prema statističkim podacima iz 2005. godine, najviše kajsija se proizvodi u [[Turska|Turskoj]] (390.000 tona godišnje<ref>[http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=717_56 The tendencies of Apricot producers]</ref>), [[Iran]]u (285.000) i [[Italija|Italiji]] (232.000). U [[Srbija|Srbiji]] postoji 1,7 miliona sadnica kajsije, a godišnja proizvodnja je oko 40.000 tona<ref>{{Cite web |title=Brendovi Srbije |url=http://brendovisrbije.com/sr/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=307 |access-date=2009-06-23 |archive-date=2007-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028015917/http://brendovisrbije.com/sr/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=307 |dead-url=yes }}</ref>. Kajsije se obično prerađuju i prodaju kao sušene, dok se u Srbiji najviše koriste za proizvodnju [[sok]]ova, [[džem]]ova i [[kompot]]a. Sem za potrebe [[prehrana|ishrane]] [[stanovništvo|stanovništva]], kajsija se koristi kao dekorativna vrsta, a njeno [[drvo (materijal)|drvo]] je visokih mehaničkih i dekorativnih kvaliteta<ref>Jovanović B. 1972. Rod ''Prunus'' L. U: [[Flora SR Srbije]] IV. [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]]: [[Beograd]].</ref>. {{Nutritivna vrednost| ime = suva kajsija | kJ=1009 | proteini=3.4 g | masti=0.5 g | ugljenihidrati=63 g | šećer=53 g | biljnavlakna=7 g | betakarotin_ug = 2163 | vitC_mg=1 | vitA_ug=180 | gvožđe_mg=2.7 | right=1 | source_usda=1 }} U Srbiji se uzgajaju sledeće sorte kajsija<ref>Bulatović S. 1972. sorte kajsije koje se gaje u SR Srbiji. U: [[Flora SR Srbije]] IV. [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]]: [[Beograd]].</ref>: * ''Ambrozija'' (S. Ambrogio), poreklom iz Italije * ''Breda'', poreklom iz [[Holandija|Holandije]] * ''Domaća rana'', domaća sorta * ''[[Kečkemet]]ska ruža'' (Kecskemeti rozsa), poreklom iz [[Mađarska|Mađarske]] * ''Krupna rana'', domaća sorta * ''Mađarska najbolja'' (Ungarische Beste), poreklom iz Mađarske * ''Holubova'' (Holubova Merunka), poreklom iz [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] * ''Rakovski'', poreklom iz [[Austrija|Austrije]] * ''Crvena rana'', domaća sorta <center><gallery> Datoteka:Apricots_one_open.jpg|svež plod kajsije Datoteka:Ab food 04.jpg|suve kajsije Datoteka:Apricot seeds.jpg|semena kajsije </gallery></center> Hranljiva vrednost i sastav ploda menjaju se sušenjem ili termičkom obradom. U sastav ploda ulaze pojedini vitamini, kao i [[tanin]]i. Jedinjenja poput pojedinih [[terpen]]a ([[mircen]], [[limonen]], [[geraniol]] i dr.) i kiselina daju prijatnu aromu plodu. Najzastupljenija [[organske kiseline|kiselina]] u plodovima kajsije je [[limunska kiselina]]. Sem ploda, i seme kajsije se koristi u prehrambenoj industriji, najčešće kao zamena za seme [[badem]]a. Od ovog semena se spravlja italijanski liker [[amareto]], kao i amareti biskviti. Ulje iz semena kajsije se ponegde upotrebljava kao [[jestivo ulje]]. Semena sadrže cijanogene [[glikozidi|glikozide]], koji oslobađaju [[cijanid]], usled čega su otrovna ako se upotrebljavaju u većim količinama. == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Prunus armeniaca}} * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?29841 kajsija] u bazi podataka: USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [Online Database]. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. * [http://www.actahort.org/books/209/index.htm II International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602000300/http://www.actahort.org/books/209/index.htm |date=2008-06-02 }} * [http://www.actahort.org/books/12/index.htm III International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505180329/http://www.actahort.org/books/12/index.htm |date=2006-05-05 }} * [http://www.actahort.org/books/11/index.htm IV International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423065501/http://www.actahort.org/books/11/index.htm |date=2009-04-23 }} * [http://www.actahort.org/books/85/index.htm V International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925142928/http://www.actahort.org/books/85/index.htm |date=2009-09-25 }} * [http://www.actahort.org/books/121/index.htm VII International Symposium on Apricot Culture and Decline] * [http://www.actahort.org/books/192/index.htm VIII International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611161451/http://www.actahort.org/books/192/index.htm |date=2009-06-11 }} * [http://www.actahort.org/books/293/index.htm IX International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028181922/http://www.actahort.org/books/293/index.htm |date=2008-10-28 }} * [http://www.actahort.org/books/384/index.htm X International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513010347/http://www.actahort.org/books/384/index.htm |date=2008-05-13 }} * [http://www.actahort.org/books/488/index.htm XI International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625120311/http://www.actahort.org/books/488/index.htm |date=2009-06-25 }} * [http://www.actahort.org/books/701/index.htm XII International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104033036/http://www.actahort.org/books/701/index.htm |date=2008-11-04 }} [[Kategorija:Voće]] [[Kategorija:Rosaceae]] qmzuftd0p06b50hdo3lwlchegtjtvxc 42680857 42680856 2026-08-23T15:43:05Z SrpskiAnonimac 101643 42680857 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | naziv= Kajsija | boja= lightgreen | status = EN<ref name="iucn">Participants of the FFI/IUCN SSC Central Asian regional tree Red Listing workshop, Bishkek, Kyrgyzstan (11-13 July 2006) 2007. ''Armeniaca vulgaris''. In: IUCN 2007. 2007 [[IUCN Red List of Threatened Species]]. <www.iucnredlist.org>. Pristupljeno 11. juna 2008.</ref> | status_serbia = DOM | slika = Apricots.jpg | slika_širina= 240px | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Dikotiledone biljke|Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Ruže (familija Rosaceae)|Rosaceae]] | genus = ''[[Šljiva|Prunus]]'' | subgenus = ''[[Šljiva|Prunus]]'' | sectio = ''Armeniaca'' | dvoimeno = ''Prunus armeniaca'' | dvoimeno_autsorstvo = [[Karl Line|Linnaeus]] | sinonimi = ''Armeniaca vulgaris''&nbsp;<small>Lam.</small><br /> ''Amygdalus armeniaca''&nbsp;<small>(L.) Dumort.</small> | zivotna_forma = P [[fanerofita]] }} '''Kajsija''' ({{jez-lat|Prunus armeniaca}} – 'jermenska šljiva', {{jez-tur|kayısı}}), takođe poznata kao '''marelica''', je kontinentalna koštuničava [[voće|voćka]] koja zajedno sa [[šljiva]]ma, [[badem]]ima, [[breskva]]ma, [[višnja]]ma i [[trešnja]]ma pripada rodu ''[[Šljiva|Prunus]]'' familije [[Ruže (familija Rosaceae)|Rosaceae]]. == Poreklo i status kajsije == Centar nastanka i prirodni areal ove vrste teško je definisati, usled rane domestifikacije (3 milenijum pne.)<ref>Huxley A. (ed) 1992. New RHS Dictionary of Gardening 1: 203-205. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}</ref>. Kajsije najverovatnije potiču iz predela [[Srednja Azija|srednje Azije]] i severoistočne [[Narodna Republika Kina|Kine]], iz oblasti u blizini ruske granice. Moguće je da prirodni areal vrste obuhvata i [[Korejski poluotok|Korejsko poluostrvo]] i [[Japan]]. Kajsija, iako to njeno botaničko ime sugeriše, ne potiče iz [[Jermenija|Jermenije]]. U Jermeniju su kajsije stigle posle 3000 godina, šireći se duž [[Put svile|Puta svile]]. Odatle su je [[Antički Rim|Rimljani]], oko 70. godine pre nove ere, proširili po celoj [[Evropa|Evropi]]<ref>Rieger M. 2006. Introduction to Fruit Crops. Haworth Press. {{ISBN|1-56022-259-X}}</ref>. Danas, divlje (nedomestifikovane) jedinke kajsije rastu u veoma malim grupama u Kini, [[Kazahstan]]u, [[Kirgistan|Kirgiziji]] i [[Uzbekistan]]u<ref name="iucn"/>. Usled male brojnosti ovih populacija, vrsta ''Prunus armeniaca'' smatra se ugroženom. Uzgojene sorte kajsija raširene su širom planete. Najbolje uspeva u oblastima sa blagom, [[sredozemno more|mediteranskom]] klimom, usled čega se u takvim oblastima intenzivno komercijalno uzgaja. == Opis == [[Datoteka:Prunus armeniaca in Donetsk.jpg|thumb|left|150px|cvetovi kajsije]] Kajsija raste kao [[grm|žbun]] ili nisko [[drveće|drvo]], visoko 8–12 m, sa [[drveće|stablom]] prečnika do 40&nbsp;cm. Oblik krošnje je okrugao, ponekad pljosnat. Kora stabla je tamnosiva, uzdužno ispucala. Mlade grane i lisne drške su često crvenkaste boje. [[List]]ovi su ovalni, dugi 5–10&nbsp;cm, široki 5–8&nbsp;cm, sa špicastim vrhom, zaobljenom bazom i nazubljenom ivicom. Lisne drške su duge 2–4&nbsp;cm. [[Cvijet|Cvetovi]] imaju kratku cvetnu dršku, pa često imaju izgled sedećih cvetova. Razvijaju se usamljeno ili u parovima, najčešće pre listanja biljke. Prečnik cveta je 2—4,5&nbsp;cm. Cvetna loža i čašični listići su dlakavi, krunični listići su bele do bledoružičaste boje, dugi 11–15&nbsp;mm. Kajsija je samooplodna, retko stranooplodna biljka (auto-inkompatibilni su na primer kultivari 'Riland' i 'Perfection'). Najvažniji oprašivač je [[pčela]]. [[Plod]] je [[koštunica]], podseća na malu [[breskva|breskvu]], prečnika 1,5—2,5&nbsp;cm, [[žuto|žute]] do [[narančasto|narandžaste boje]], ponekad i [[crveno|crvene]] na strani izloženoj suncu. Jedno [[sjeme|seme]] se nalazi unutar tvrde koštice. Diploidni broj [[hromozom]]a je 2n=16. == Proizvodnja i upotreba == Prema statističkim podacima iz 2005. godine, najviše kajsija se proizvodi u [[Turska|Turskoj]] (390.000 tona godišnje<ref>[http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=717_56 The tendencies of Apricot producers]</ref>), [[Iran]]u (285.000) i [[Italija|Italiji]] (232.000). U [[Srbija|Srbiji]] postoji 1,7 miliona sadnica kajsije, a godišnja proizvodnja je oko 40.000 tona<ref>{{Cite web |title=Brendovi Srbije |url=http://brendovisrbije.com/sr/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=307 |access-date=2009-06-23 |archive-date=2007-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028015917/http://brendovisrbije.com/sr/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=307 |dead-url=yes }}</ref>. Kajsije se obično prerađuju i prodaju kao sušene, dok se u Srbiji najviše koriste za proizvodnju [[sok]]ova, [[džem]]ova i [[kompot]]a. Sem za potrebe [[prehrana|ishrane]] [[stanovništvo|stanovništva]], kajsija se koristi kao dekorativna vrsta, a njeno [[drvo (materijal)|drvo]] je visokih mehaničkih i dekorativnih kvaliteta<ref>Jovanović B. 1972. Rod ''Prunus'' L. U: [[Flora SR Srbije]] IV. [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]]: [[Beograd]].</ref>. {{Nutritivna vrednost| ime = suva kajsija | kJ=1009 | proteini=3.4 g | masti=0.5 g | ugljenihidrati=63 g | šećer=53 g | biljnavlakna=7 g | betakarotin_ug = 2163 | vitC_mg=1 | vitA_ug=180 | gvožđe_mg=2.7 | right=1 | source_usda=1 }} U Srbiji se uzgajaju sledeće sorte kajsija<ref>Bulatović S. 1972. sorte kajsije koje se gaje u SR Srbiji. U: [[Flora SR Srbije]] IV. [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]]: [[Beograd]].</ref>: * ''Ambrozija'' (S. Ambrogio), poreklom iz Italije * ''Breda'', poreklom iz [[Holandija|Holandije]] * ''Domaća rana'', domaća sorta * ''[[Kečkemet]]ska ruža'' (Kecskemeti rozsa), poreklom iz [[Mađarska|Mađarske]] * ''Krupna rana'', domaća sorta * ''Mađarska najbolja'' (Ungarische Beste), poreklom iz Mađarske * ''Holubova'' (Holubova Merunka), poreklom iz [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] * ''Rakovski'', poreklom iz [[Austrija|Austrije]] * ''Crvena rana'', domaća sorta <center><gallery> Datoteka:Apricots_one_open.jpg|svež plod kajsije Datoteka:Ab food 04.jpg|suve kajsije Datoteka:Apricot seeds.jpg|semena kajsije </gallery></center> Hranljiva vrednost i sastav ploda menjaju se sušenjem ili termičkom obradom. U sastav ploda ulaze pojedini vitamini, kao i [[tanin]]i. Jedinjenja poput pojedinih [[terpen]]a ([[mircen]], [[limonen]], [[geraniol]] i dr.) i kiselina daju prijatnu aromu plodu. Najzastupljenija [[organske kiseline|kiselina]] u plodovima kajsije je [[limunska kiselina]]. Sem ploda, i seme kajsije se koristi u prehrambenoj industriji, najčešće kao zamena za seme [[badem]]a. Od ovog semena se spravlja italijanski liker [[amareto]], kao i amareti biskviti. Ulje iz semena kajsije se ponegde upotrebljava kao [[jestivo ulje]]. Semena sadrže cijanogene [[glikozidi|glikozide]], koji oslobađaju [[cijanid]], usled čega su otrovna ako se upotrebljavaju u većim količinama. == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Prunus armeniaca}} * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?29841 kajsija] u bazi podataka: USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [Online Database]. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. * [http://www.actahort.org/books/209/index.htm II International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602000300/http://www.actahort.org/books/209/index.htm |date=2008-06-02 }} * [http://www.actahort.org/books/12/index.htm III International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505180329/http://www.actahort.org/books/12/index.htm |date=2006-05-05 }} * [http://www.actahort.org/books/11/index.htm IV International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423065501/http://www.actahort.org/books/11/index.htm |date=2009-04-23 }} * [http://www.actahort.org/books/85/index.htm V International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925142928/http://www.actahort.org/books/85/index.htm |date=2009-09-25 }} * [http://www.actahort.org/books/121/index.htm VII International Symposium on Apricot Culture and Decline] * [http://www.actahort.org/books/192/index.htm VIII International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611161451/http://www.actahort.org/books/192/index.htm |date=2009-06-11 }} * [http://www.actahort.org/books/293/index.htm IX International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028181922/http://www.actahort.org/books/293/index.htm |date=2008-10-28 }} * [http://www.actahort.org/books/384/index.htm X International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513010347/http://www.actahort.org/books/384/index.htm |date=2008-05-13 }} * [http://www.actahort.org/books/488/index.htm XI International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625120311/http://www.actahort.org/books/488/index.htm |date=2009-06-25 }} * [http://www.actahort.org/books/701/index.htm XII International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104033036/http://www.actahort.org/books/701/index.htm |date=2008-11-04 }} [[Kategorija:Voće]] [[Kategorija:Rosaceae]] hs2wfx7ftl5llol1mpc0delrghjtw82 42680858 42680857 2026-08-23T15:44:33Z SrpskiAnonimac 101643 42680858 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | naziv= Kajsija | boja= lightgreen | status = EN<ref name="iucn">Participants of the FFI/IUCN SSC Central Asian regional tree Red Listing workshop, Bishkek, Kyrgyzstan (11-13 July 2006) 2007. ''Armeniaca vulgaris''. In: IUCN 2007. 2007 [[IUCN Red List of Threatened Species]]. <www.iucnredlist.org>. Pristupljeno 11. juna 2008.</ref> | status_serbia = DOM | slika = Apricots.jpg | slika_širina= 240px | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Dikotiledone biljke|Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Ruže (porodica)|Rosaceae]] | genus = ''[[Šljiva|Prunus]]'' | subgenus = ''[[Šljiva|Prunus]]'' | sectio = ''Armeniaca'' | dvoimeno = ''Prunus armeniaca'' | dvoimeno_autsorstvo = [[Karl Line|Linnaeus]] | sinonimi = ''Armeniaca vulgaris''&nbsp;<small>Lam.</small><br /> ''Amygdalus armeniaca''&nbsp;<small>(L.) Dumort.</small> | zivotna_forma = P [[fanerofita]] }} '''Kajsija''' ({{jez-lat|Prunus armeniaca}} – 'jermenska šljiva', {{jez-tur|kayısı}}), takođe poznata kao '''marelica''', je kontinentalna koštuničava [[voće|voćka]] koja zajedno sa [[šljiva]]ma, [[badem]]ima, [[breskva]]ma, [[višnja]]ma i [[trešnja]]ma pripada rodu ''[[Šljiva|Prunus]]'' porodice [[Ruže (porodica)|Rosaceae]]. == Poreklo i status kajsije == Centar nastanka i prirodni areal ove vrste teško je definisati, usled rane domestifikacije (3 milenijum pne.)<ref>Huxley A. (ed) 1992. New RHS Dictionary of Gardening 1: 203-205. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}</ref>. Kajsije najverovatnije potiču iz predela [[Srednja Azija|srednje Azije]] i severoistočne [[Narodna Republika Kina|Kine]], iz oblasti u blizini ruske granice. Moguće je da prirodni areal vrste obuhvata i [[Korejski poluotok|Korejsko poluostrvo]] i [[Japan]]. Kajsija, iako to njeno botaničko ime sugeriše, ne potiče iz [[Jermenija|Jermenije]]. U Jermeniju su kajsije stigle posle 3000 godina, šireći se duž [[Put svile|Puta svile]]. Odatle su je [[Antički Rim|Rimljani]], oko 70. godine pre nove ere, proširili po celoj [[Evropa|Evropi]]<ref>Rieger M. 2006. Introduction to Fruit Crops. Haworth Press. {{ISBN|1-56022-259-X}}</ref>. Danas, divlje (nedomestifikovane) jedinke kajsije rastu u veoma malim grupama u Kini, [[Kazahstan]]u, [[Kirgistan|Kirgiziji]] i [[Uzbekistan]]u<ref name="iucn"/>. Usled male brojnosti ovih populacija, vrsta ''Prunus armeniaca'' smatra se ugroženom. Uzgojene sorte kajsija raširene su širom planete. Najbolje uspeva u oblastima sa blagom, [[sredozemno more|mediteranskom]] klimom, usled čega se u takvim oblastima intenzivno komercijalno uzgaja. == Opis == [[Datoteka:Prunus armeniaca in Donetsk.jpg|thumb|left|150px|cvetovi kajsije]] Kajsija raste kao [[grm|žbun]] ili nisko [[drveće|drvo]], visoko 8–12 m, sa [[drveće|stablom]] prečnika do 40&nbsp;cm. Oblik krošnje je okrugao, ponekad pljosnat. Kora stabla je tamnosiva, uzdužno ispucala. Mlade grane i lisne drške su često crvenkaste boje. [[List]]ovi su ovalni, dugi 5–10&nbsp;cm, široki 5–8&nbsp;cm, sa špicastim vrhom, zaobljenom bazom i nazubljenom ivicom. Lisne drške su duge 2–4&nbsp;cm. [[Cvijet|Cvetovi]] imaju kratku cvetnu dršku, pa često imaju izgled sedećih cvetova. Razvijaju se usamljeno ili u parovima, najčešće pre listanja biljke. Prečnik cveta je 2—4,5&nbsp;cm. Cvetna loža i čašični listići su dlakavi, krunični listići su bele do bledoružičaste boje, dugi 11–15&nbsp;mm. Kajsija je samooplodna, retko stranooplodna biljka (auto-inkompatibilni su na primer kultivari 'Riland' i 'Perfection'). Najvažniji oprašivač je [[pčela]]. [[Plod]] je [[koštunica]], podseća na malu [[breskva|breskvu]], prečnika 1,5—2,5&nbsp;cm, [[žuto|žute]] do [[narančasto|narandžaste boje]], ponekad i [[crveno|crvene]] na strani izloženoj suncu. Jedno [[sjeme|seme]] se nalazi unutar tvrde koštice. Diploidni broj [[hromozom]]a je 2n=16. == Proizvodnja i upotreba == Prema statističkim podacima iz 2005. godine, najviše kajsija se proizvodi u [[Turska|Turskoj]] (390.000 tona godišnje<ref>[http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=717_56 The tendencies of Apricot producers]</ref>), [[Iran]]u (285.000) i [[Italija|Italiji]] (232.000). U [[Srbija|Srbiji]] postoji 1,7 miliona sadnica kajsije, a godišnja proizvodnja je oko 40.000 tona<ref>{{Cite web |title=Brendovi Srbije |url=http://brendovisrbije.com/sr/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=307 |access-date=2009-06-23 |archive-date=2007-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028015917/http://brendovisrbije.com/sr/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=307 |dead-url=yes }}</ref>. Kajsije se obično prerađuju i prodaju kao sušene, dok se u Srbiji najviše koriste za proizvodnju [[sok]]ova, [[džem]]ova i [[kompot]]a. Sem za potrebe [[prehrana|ishrane]] [[stanovništvo|stanovništva]], kajsija se koristi kao dekorativna vrsta, a njeno [[drvo (materijal)|drvo]] je visokih mehaničkih i dekorativnih kvaliteta<ref>Jovanović B. 1972. Rod ''Prunus'' L. U: [[Flora SR Srbije]] IV. [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]]: [[Beograd]].</ref>. {{Nutritivna vrednost| ime = suva kajsija | kJ=1009 | proteini=3.4 g | masti=0.5 g | ugljenihidrati=63 g | šećer=53 g | biljnavlakna=7 g | betakarotin_ug = 2163 | vitC_mg=1 | vitA_ug=180 | gvožđe_mg=2.7 | right=1 | source_usda=1 }} U Srbiji se uzgajaju sledeće sorte kajsija<ref>Bulatović S. 1972. sorte kajsije koje se gaje u SR Srbiji. U: [[Flora SR Srbije]] IV. [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]]: [[Beograd]].</ref>: * ''Ambrozija'' (S. Ambrogio), poreklom iz Italije * ''Breda'', poreklom iz [[Holandija|Holandije]] * ''Domaća rana'', domaća sorta * ''[[Kečkemet]]ska ruža'' (Kecskemeti rozsa), poreklom iz [[Mađarska|Mađarske]] * ''Krupna rana'', domaća sorta * ''Mađarska najbolja'' (Ungarische Beste), poreklom iz Mađarske * ''Holubova'' (Holubova Merunka), poreklom iz [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] * ''Rakovski'', poreklom iz [[Austrija|Austrije]] * ''Crvena rana'', domaća sorta <center><gallery> Datoteka:Apricots_one_open.jpg|svež plod kajsije Datoteka:Ab food 04.jpg|suve kajsije Datoteka:Apricot seeds.jpg|semena kajsije </gallery></center> Hranljiva vrednost i sastav ploda menjaju se sušenjem ili termičkom obradom. U sastav ploda ulaze pojedini vitamini, kao i [[tanin]]i. Jedinjenja poput pojedinih [[terpen]]a ([[mircen]], [[limonen]], [[geraniol]] i dr.) i kiselina daju prijatnu aromu plodu. Najzastupljenija [[organske kiseline|kiselina]] u plodovima kajsije je [[limunska kiselina]]. Sem ploda, i seme kajsije se koristi u prehrambenoj industriji, najčešće kao zamena za seme [[badem]]a. Od ovog semena se spravlja italijanski liker [[amareto]], kao i amareti biskviti. Ulje iz semena kajsije se ponegde upotrebljava kao [[jestivo ulje]]. Semena sadrže cijanogene [[glikozidi|glikozide]], koji oslobađaju [[cijanid]], usled čega su otrovna ako se upotrebljavaju u većim količinama. == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Prunus armeniaca}} * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?29841 kajsija] u bazi podataka: USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [Online Database]. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. * [http://www.actahort.org/books/209/index.htm II International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602000300/http://www.actahort.org/books/209/index.htm |date=2008-06-02 }} * [http://www.actahort.org/books/12/index.htm III International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505180329/http://www.actahort.org/books/12/index.htm |date=2006-05-05 }} * [http://www.actahort.org/books/11/index.htm IV International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423065501/http://www.actahort.org/books/11/index.htm |date=2009-04-23 }} * [http://www.actahort.org/books/85/index.htm V International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925142928/http://www.actahort.org/books/85/index.htm |date=2009-09-25 }} * [http://www.actahort.org/books/121/index.htm VII International Symposium on Apricot Culture and Decline] * [http://www.actahort.org/books/192/index.htm VIII International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611161451/http://www.actahort.org/books/192/index.htm |date=2009-06-11 }} * [http://www.actahort.org/books/293/index.htm IX International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028181922/http://www.actahort.org/books/293/index.htm |date=2008-10-28 }} * [http://www.actahort.org/books/384/index.htm X International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513010347/http://www.actahort.org/books/384/index.htm |date=2008-05-13 }} * [http://www.actahort.org/books/488/index.htm XI International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625120311/http://www.actahort.org/books/488/index.htm |date=2009-06-25 }} * [http://www.actahort.org/books/701/index.htm XII International Symposium on Apricot Culture and Decline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104033036/http://www.actahort.org/books/701/index.htm |date=2008-11-04 }} [[Kategorija:Voće]] [[Kategorija:Rosaceae]] dldm11c3hi3jhpro1n5ie57kv3vbpk6 0 63122 42680950 42469146 2026-08-24T11:53:28Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680950 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightgreen | name = Neven | slika = Calendula officinalis 0.0 R.jpg | image_width = 240px | slika_opis = Neven (''Calendula officinalis'') | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Dvosupnice|Magnoliopsida]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Glavočike|Asteraceae]] | tribus = [[Calenduleae]] | genus = [[Calendula]] | species = '''''C. officinalis''''' | dvoimeno = ''Calendula officinalis'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} [[Datoteka:Calendula_officinalis_001.JPG|mini|desno|Neven u cvijetu]] [[Datoteka:Calendula_officinalis_(P1080496).jpg|mini|desno|Dvije boje nevenovog cvijeta]] [[Datoteka:Calendula_officinale_0.002_R.jpg|mini|desno|Varijacija nevena]] '''Neven''' ([[Latinski jezik|latinski]] ''Calendula officinalis''), jednogodišnja ili rjeđe dvogodišnja zeljasta [[biljka]], visine od 30 do 50 cm, razgranate, uspravne i dlakave stabljike, dlakavih i duguljastih listova, glavice od tamnožute do narančaste boje. Primjena nevena u terapijske svrhe poznata je je još od [[Stari Egipat|Starog Egipta]], odakle se proširila u [[Evropa|Europu]]. Kao ljekovita biljka koristi se za liječenje bolesti [[Koža|kože]], a upotrebljava se i kao [[začin]]. == Opis == [[Drveće|Stablo]] nevena je uspravno, granato i izbrazdano. Oblik [[list]]ova se razlikuje ovisno od njihovog položaja: gornji su duguljasti ili kopljasti, srednji su obrnuto jajasti i obuhvaćaju stablo, a donji su s krilatom drškom. [[cvijet|Cvjetovi]] su sakupljeni u glavičaste, narančastožute, krupne cvati. Periferiju cvati grade jezičasti cvjetovi naslagani u 2-3 reda, a sredinu cjevasti cvjetovi. Omotač cvati grade uzani, zeleni, ljepljivi i dlakama pokriveni listići. == Sastav == Cvjetovi nevena sadrže [[eterično ulje]], tanine, [[šećer]]e, [[likopen]] (koji je izuzetno dobar [[antioksidans]] i štiti od raka grlića maternice), [[protein|bjelančevine]], pigmente karotenoide (daju boju cvjetovima), kalendulin, minerale ([[kalij]], [[sumpor]] i dr.), gorke supstance i dr. Upotrebljava se u obliku [[čaj]]a, kao dodatak [[salata]]ma i drugim jelima, a za vanjsku upotrebu u obliku [[ulje|ulja]], masti ili obloga. == Ljekovito djelovanje == Neven djeluje antiseptično i antibakterijski pa je vrlo efikasan protiv različitih zapaljenja, gljivičnih infekcija, a najnovija istraživanja govore da je koristan u borbi protiv [[HIV]] (virus izazivač [[AIDS]]-a). Koristan je za uklanjanje toksina (otrova) koji prate različite kronične infekcije, grozničava stanja, kožne bolesti kao što su [[ekcem]]i i [[akne]]. Dobar je kao sredstvo za umirenje grčeva, protiv [[astma|astme]], kašlja, lupanja srca i [[nesanica|nesanice]]. Od davnina se u narodnoj medicini koristi za zaliječenje rana, uboda, ozeblina, čireva, bradavica i dr. Hladan čaj od nevena se upotrebljava za ispiranje očiju kod [[konjuktivitis]]a ili desni posle vađenja zuba. Zbog blagog [[estrogeni|estrogenskog]] dejstva (estrogen - ženski spolni hormon) koristi se za uspostavljanje redovitog menstrualnog ciklusa i umanjenja menstrualnih bolova kod mladih djevojaka ili žena u klimaksu. Neven je priznat kao zvanična ljekovita biljka u nekoliko svjetskih farmakopeja.<ref>B.P.C. (1923), Brit, Herb. Pharm (1983).,</ref><ref>Njemačka Komisija E: The Complete German Commission E Monographs,1988. Američko izdanje. Str 100.,</ref> Indikacije: Ciroza jetre, hepatitis<ref>{{Cite web |url=http://jetra.org/neven/ |title=Neven ciroza jetre i hepatitis |access-date=2015-01-20 |archive-date=2015-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121050329/http://jetra.org/neven/ |url-status=dead }}</ref>, holecistitis, kongestija jetre, žutica, oligurija, čir želuca i dvanaestopalačnog crijeva, skrofuloza, menstrualne tegobe u prelaznom periodu, kolpitis, proktitis i paraproktitis. Kancer (materice i želuca). Čaj od cvijeta nevena<ref>[http://e-ljekarna.net/neven/ Čaj od cvijeta nevena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115141/http://e-ljekarna.net/neven/ |date=2015-04-02 }},</ref> koristi se kod krvavljenja iz materice i za bolesti jetre, slezene, problema u želucu, i rahitisa. ==Reference== {{reflist}} == Literatura == * Gostuški,R: Lečenje lekovitim biljem, Narodna knjiga, Beograd, 1979. * Grlić, Lj: Enciklopedija samoniklog jestivog bilja, August Cesarec, Zagreb, 1986. * Djuk, A, Dž: Zelena apoteka, Politika, Beograd, 2005. * Jančić, R: Lekovite biljke sa ključem za određivanje, Naučna knjiga, Beograd, 1990. * Jančić, R: Botanika farmaceutika, Službeni list SCG, Beograd, 2004. * Jančić, R: Sto naših najpoznatijih lekovitih biljaka, Naučna knjiga, Beograd, 1988. * Kojić, M, Stamenković, V, Jovanović, D: Lekovite biljke jugoistične Srbije, ZUNS, Beograd 1998. * Lakušić, D: Vodič kroz floru nacionalnog parka Kopaonik, JP Nacionalni park Kopaonik, Kopaonik, 1995. * Marin, P, Tatić, B: Etimološki rečnik, NNK Internacional, Beograd, 2004. * Mindel, E: Vitaminska biblija, FaMilet, 1997. * Mišić Lj, Lakušić R: Livadske biljke, ZUNS Sarajevo, ZUNS Beograd , IP Svjetlost, 1990 * Stamenković, V: Naše neškodljive lekovite biljke, Trend, Leskovac * Tucakov, J: Lečenje biljem, Rad, Beograd, 1984. * Dr. Enes Hasanagić, ''Ljekovito bilje i jetra'', Svjetlost, Sarajevo, 1984. str.205 {{Commonscat|Calendula officinalis}} [[Kategorija:Glavočike]] [[Kategorija:Ljekovito bilje]] le72x74qnfffu6lltqyguc3ztizw4ti 0 65311 42680921 41352954 2026-08-24T02:29:48Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680921 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Mladen Grdović | slika = | širina_slike = 250px | opis = | ime_po_rođenju = | datum_rođenja = {{Birth date and age|1958|7|28|df=y}} | mjesto_rođenja = | datum_smrti = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | zanimanje = | roditelji = }} '''Mladen Grdović''' ([[Zadar]], 28. srpnja 1958.), [[hrvatska|hrvatski]] pjevač [[zabavna muzika|zabavne muzike]] i [[kompozitor|skladatelj]]. Pjevanjem se bavi od najranijih dana, a prvu nagradu je osvojio na zadarskom Dječjem festivalu 1968. godine. Godine 1977. je snimio svoju prvu singlicu "Ona sada živi daleko", a [[1987]]. je zajedno s [[Tomislav Ivčić|Tomislavom Ivčićem]] snimio album poznat kao ''[[Duo pegla]]''. Od 2000. je jedan od direktora [[Zadarski festival|Zadarskog festivala]]. Porijeklom je Arbanas, a u Crnoj Gori kod Ostrosa (blizu Skadarskog jezera) postoji selo Grdovići. == Diskografija == * 1994. - ''Nedjelja popodne'' * 1996. - ''Nije u Šoldima sve - Mladen i [[Bepo Matešić|Bepo]]'' - Croatia Records <small>5783909 EAN 3 850125 075776</small>, CD * 1997. - ''18 Zlatnih Hitova'' - * 1998. - ''Za sva vrimena, Mix hitova'' - <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.croart.com/cdinfo.php?kataloski_broj=7133 |access-date=2009-12-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100603/http://www.croart.com/cdinfo.php?kataloski_broj=7133 |dead-url=yes }}</ref> * 1999. - ''Vitar nek puše'' - * 2000. - ''Kada se ljubav u vino pretvori'' - * 2002. - ''I za dušu i za tilo'' - * 2003. - ''Evo mene moji ljudi'' - * 2004. - ''20 Hitova'' - * 2006. - ''E, da mi je vratit vrime'' - <ref>http://mladen-grdovic.blogspot.com/search/label/album{{Dead link|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>http://rateyourmusic.com/artist/mladen_grdovic</ref> * 2007. - ''Zlatna kolekcija'' - Croatia Records <small>5734673 EAN 3 850125 734673</small>, 2CD * 2008. - ''Da te nima'' - Croatia Records <small>5783909 EAN 3 850125 783909</small>, CD * 2009. - ''Dobro jutro ti, more'' - Croatia Records <small>5783909 EAN 3 850125 874263</small>, CD == Izvori == <references /> == Vanjske veze == * [http://www.crosingers.com/grdovicinfo1.html Informacije na crosingers.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105084805/http://www.crosingers.com/grdovicinfo1.html |date=2008-01-05 }} * [http://www.diskografija.com/umjetnik/mladen-grdovic.htm Diskografija.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104185026/http://diskografija.com/umjetnik/mladen-grdovic.htm |date=2010-01-04 }} * [http://www.discogs.com/artist/Mladen+Grdović Discogs.com] {{Lifetime|1958| |Grdović, Mladen}} [[Kategorija:Hrvatski pjevači]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] [[Kategorija:Biografije, Zadar]] mtjomcax155axzhamqykr3ypz19gdge 0 79892 42680853 42514793 2026-08-23T15:27:46Z Djurkan 386128 /* Šabloni */ 42680853 wikitext text/x-wiki :''Za ostala značenja vidjeti: [[Kneževo (razvrstavanje)]]'' {{Coord|45.843896|N|18.643278|E|source:hrwiki_region:HR|format=dms|display=title}} : ''Karta Hrvatske [https://www.auto-karta-hrvatske.com/kneževo/ > Kneževo (plan s ulicama i cestama)]'' : ''Google maps [https://www.google.com/maps/place/Kne%C5%BEevo/@45.8414621,18.6232157,18111m/data=!3m1!1e3!4m15!1m8!3m7!1s0x475d2bb50b3f844d:0x3efb640de64bf20e!2zS25lxb5ldm8!3b1!8m2!3d45.8452359!4d18.642582!16s%2Fm%2F05mzb_r!3m5!1s0x475d2bb50b3f844d:0x3efb640de64bf20e!8m2!3d45.8452359!4d18.642582!16s%2Fm%2F05mzb_r?entry=ttu > Kneževo (područje naselja)] {{Naselje u Hrvatskoj | ime = Kneževo / Кнежево | regija = [[Baranja]] | županija = [[Osječko-baranjska županija|Osječko-baranjska]] | općina = [[Općina Popovac|Popovac]] | mikroregija = [[Karašička aluvijalna nizina]] | najgrad = [[Beli Manastir]] | površina = 17,40 | nadvisina = 98 | z. širina = 45.843896 | z. dužina = 18.643278 | brojstan = 970 / 803 / '''485''' | gustoća = 56 (2001) | domaćinstva = 381 (2001) | pošta = 31302 Kneževo | pozbroj = +385(0)31 | autooznaka = BM |slika = Knezevo-Dvorac.jpg |slika_opis = Dvorac u Kneževu }} '''Kneževo''' ([[mađarski]] ''Főherceglak'' [[međunarodni fonetski alfabet|[ˈføːhɛrt͡sɛglɒk]]]; [[Imena baranjskih naselja|narodski]] ''Lak''; [[ćirilica|ćir.]] ''Кнежево''), naselje u [[Baranja|Baranji]], u sastavu [[Općina Popovac|Općine Popovac]], u [[Osječko-baranjska županija|Osječko-baranjskoj županiji]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. == Geografija == Kneževo je smješteno u sjevernom dijelu Baranje, u mikroregiji [[Karašička aluvijalna nizina|Karašičke aluvijalne nizine]] [[Istočnohrvatska ravnica|Istočnohrvatske ravnice]]. Leži na nadmorskoj visini od 98 m. Površina naselja je 17,40&nbsp;km². U sjeveroistočnom i istočnom dijelu područja naselja Kneževo nalazi se šuma [[Busiklica]], a sjevernim, sjeveroistočnim i istočnom rubom toga područja proteže se kanal [[Borza]]. === Udaljenost od okolnih naselja === Kneževo je udaljeno prema sjeveru 40,5&nbsp;km (preko [[Bilje|Bilja]]) ili 44&nbsp;km ([[Zapadna obilaznica Osijeka|obilaznicom]]) od grada [[Osijek]]a, 9,5&nbsp;km sjeverno od grada [[Beli Manastir|Belog Manastira]] te 21,4&nbsp;km južno od [[Mohač]]a. Od općinskog središta [[Popovac|Popovca]] udaljeno je 5,1&nbsp;km. === Zaseoci === U prošlosti i na nekim popisima stanovništva kao dijelovi naselja Kneževa (odnosno zaseoci) iskazivali su se: Busiklica (1900-1910, 1953-1971), Ciglana (1953-1971), Hatvan (1900-1910, 1953-1971) i Malo Kneževo (1953-1971).<ref>[[Korisnik:Belirac/Baranjska građa#Korenčić|Baranjska građa#Korenčić]]</ref> Uz nabrojane, Feldbauer navodi i zaseoke Geta i Kislak.<ref name="Baranjska građa#Feldbauer">[[Korisnik:Belirac/Baranjska građa#Feldbauer|Baranjska građa#Feldbauer]]</ref> === Susjedna naselja === Područje naselja Kneževo na zapadu ograničeno je državnom granicom s Mađarskom, odnosno s područjima mađarskih naselja [[:hr:Ivandarda]], [[:hr:Šarok]], [[:hr:Bezedek]] i [[:hr:Majš]], na sjeveru s područjem naselja [[Duboševica]], na sjeveroistoku s [[Topolje (Baranja)|Topoljem]], na istoku s [[Branjina|Branjinom]], na jugoistoku s naseljem [[Popovac]], a na jugu s naseljem [[Branjin Vrh]]. === Ceste === [[File:Z4019-(20220710)-Zupanijska cesta-Knezevo-Draz-putokaz.jpg|thumb|300px|Državne ceste D7 kod Kneževa gledano s juga prema Udvaru i [[Mohač]]u - desno cesta Ž4019]] [[Datoteka:Zupanijska-cesta-Z4017-(20091003)-Knezevo-tabla.jpg|thumb|300px|Ulaz u Kneževo s državne ceste D7]] Područjem naselja Kneževo prolazi državna cesta [[D7]] (jug-sjever: Osijek - Beli Manastir - Branjin Vrh - Kneževo - [[:hr:Udvar|Udvar]]) - slika desno. Dijelom je ta cesta i jugostočna granica područja Kneževa prema području Popovca. Gledajući s juga prema sjeveru: * kod Kneževa se od ceste D7 prema zapadu odvaja županijska cesta [[Ž4017]] koja Osječkom ulicom vodi do centra naselja i ponovo se spaja s D7 (duga 1,763&nbsp;km) - slika: Ulaz u Kneževo s državne ceste D7, * nešto sjevernije prema istoku se odvaja cesta [[Ž4019]] (D7 - Branjina - Podolje - Draž), duga 14,596&nbsp;km, * a još sjevernije, opet prema istoku, i cesta [[Ž4018]] (D7 - Topolje - Draž - Gajić - Batina - [[D212]]), duga 18,286&nbsp;km. === Prometne veze === Kneževo je autobusnim vezama povezano s [[Draž]]em i usputnim mjestima te s [[Branjin Vrh|Branjinim Vrhom]] i [[Beli Manastir|Belim Manastirom]], a preko Belog Manastira s [[Osijek]]om i usputnim mjestima. Te linije danas (2022. godine) održava tvrtka "Arriva Hrvatska". Od 1968. godine, s prekidom u ratnim godinama, poduzeće "Čazmatrans" održava svakodnevnu liniju Kneževo-[[Zagreb]]-Kneževo:<ref>Rajko Cicak: ''Najstarija autobusna linija iz Baranje je Kneževo-Zagreb, a nakon 40 godina funkcionira i danas''. [https://m.facebook.com/BaranjaMedija.hr/posts/1351867468205739/?paipv=0&eav=AfaCV4u-TfxTjJzmS2EkuQ60IYw1Bv1CWxO5LXFTP_pTK3M-Z0H-5it5H2vh8e3SzTw&_rdr m.facebook.com/BaranjaMedija.hr], posjet: 13. XI. 2022.</ref> * 07:00 Kneževo, 07:07 Branjin Vrh, 07:10 Beli Manastir, 07:18 [[Kozarac]], 07:25 [[Čeminac]], 07:40 [[Darda]], 07:45 [[Mece]], 07:50 [[Bilje]], 08:00 Osijek, 08:40 [[Đakovo]], 10:00 [[Slavonski Brod]], 11:25 [[Kutina]] i 12:25 Zagreb, Glavni autobusni kolodvor; * 16:00 Zagreb, Glavni kolodvor, 19:50 Osijek, 20:00 Bilje, 20:05 Mece, 20:10 Darda, 20:25 Čeminac, 20:32 Kozarac, 20:40 Beli Manastir, 20:43 Branjin Vrh i 20:50 Kneževo. Nekada je Kneževo bilo povezano uskotračnom željeznicom s Belim Manastirom, kojom je saobraćao vlak zvani "Ćiro", danas rekonstruiran i izložen kao turistička atrakcija u centru Belog Manastira. == Ime naselja == Kneževo je dosta dugo bilo [[pustara]], poslije posjed [[nadvojvoda Albrecht|nadvojvode Albrechta]], koji je tu preselio sjedište [[Beljsko vlastelinstvo|Beljskog vlastelinstva]] iz [[Bilje|Bilja]]. Zato je mađarsko ime ''Főherceglak'' vezano za nadvojvodu: ''főherceg'' "nadvojvoda, knez", i ''lak'' "naselje, mjesto stanovanja". Lokalno slavensko stanovništvo to ime je skratilo u ''Lak'', a javlja se i u obliku ''Herceglak''.<ref>[http://hrcak.srce.hr/22300 Krešimir Međeral-Sučević: ''"Usporedni pregled hrvatskih'' (zapravo: srpskohrvatskih, op. ur.) ''i mađarskih baranjskih ojkonima"''], Folia onomastica croatica 15 (2006)</ref> Ime '''Kneževo''' naselje je dobilo poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. === Etnik i ktetik === Stanovnici Kneževa su ''Kneževčani'' (jednina: ''Kneževčanin, Kneževčanka''), a [[ktetik]], odnosno pridjev glasi: ''kneževački''. ''Hrvatski enciklopedijski rječnik : K-Ln'' (Zagreb, 2004., str. 122) navodi etnike ''Kneževljani'' (''Kneževljanin, Kneževljanka'') i pridjev ''kneževski'', koji se u lokalnoj sredini ne upotrebljavaju. == Stanovništvo == === Tabela ([[2021]]) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Pregled broja stanovnika po godinama <ref>[https://web.dzs.hr/PXWeb/Table.aspx?layout=tableViewLayout1&px_tableid=Tabela4_14.px&px_path=Naselja%20i%20stanovni%c5%a1tvo%20Republike%20Hrvatske__Stanovni%c5%a1tvo__Naselja&px_language=hr&px_db=Naselja%20i%20stanovni%c5%a1tvo%20Republike%20Hrvatske&rxid=fc9d580f-2229-4982-a72c-cdd3e96307d3 DZS: ''Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.'']{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://web.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_01/h01_01_01_zup14_3468.html DZS: ''Stanovništvo prema starosti i spolu po naseljima, popis 2011.'' - '''Kneževo''']</ref><ref>[https://podaci.dzs.hr/media/rqybclnx/popis_2021-stanovnistvo_po_naseljima.xlsx DZS: ''Popis 2021-Stanovništvo po naseljima.xlsx''] <br> [https://podaci.dzs.hr/media/td3jvrbu/popis_2021-stanovnistvo_po_gradovima_opcinama.xlsx DZS: ''Popis 2021-Stanovništvo po gradovima-opcinama.xlsx'']</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] || [[2021]] |- | 0|| 721|| 0|| 0|| 816|| 823|| 0|| 0|| 1966|| 1634|| 1689|| 1515|| 1371|| 1408|| 970|| 803|| 485 |} :'''Napomena''': "Iskazuje se kao dio naselja od 1869, a od 1948. kao naselje. Podaci za 1880, 1890, 1921. i 1931. sadržani su s naseljem [[Branjin Vrh]]. U 1948. sadrži podatke za dijelove naselja Busiklica i Hatvan. U 1900. i 1910. sadrži podatke i za bivše dijelove naselja Foherczeglak, Geta i Kislak, koji su tih godina bili odvojeno iskazani." <ref name="Baranjska građa#Feldbauer"/> === Grafikon (2021) === {{Kretanje broja stanovnika |naslov = '''Grafikon kretanje broja stanovnika naselja Kneževo od 1857. do 2021.'''<br /> |dimx = |dimy = |stanmax = 2000 |crta1 = 1000 |crta2 = 1000 |a1 = 1857 |a2 = 1869 |a3 = 1880 |a4 = 1890 |a5 = 1900 |a6 = 1910 |a7 = 1921 |a8 = 1931 |a9 = 1948 |a10 = 1953 |a11 = 1961 |a12 = 1971 |a13 = 1981 |a14 = 1991 |a15 = 2001 |a16 = 2011 |a17 = 2021 |p1 = 0 |p2 = 721 |p3 = 0 |p4 = 0 |p5 = 816 |p6 = 823 |p7 = 0 |p8 = 0 |p9 = 1966 |p10 = 1634 |p11 = 1689 |p12 = 1515 |p13 = 1371 |p14 = 1408 |p15 = 970 |p16 = 803 |p17 = 485 |izvor = Navedeno u tekstu }} === Nacionalni sastav (1991) === {{bar box |float = center |title = Popis 1991. |titlebar = #AAF |width = 300px |bars = {{Vrsta sa postotkom|[[Hrvati]] |#4169E1 | 418 |29.68}} {{Vrsta sa postotkom|[[Srbi]] |#FF0000 | 411 |29.19}} {{Vrsta sa postotkom|[[Jugoslaveni]] |#C71585 | 290 |20.59}} {{Vrsta sa postotkom|[[Mađari]] |#665D1E | 90 | 6.39}} {{Vrsta sa postotkom|[[Slovenci]] |#FF55A3 | 42 | 2.98}} {{Vrsta sa postotkom|[[Crnogorci]] |#C19A6B | 16 | 1.13}} {{Vrsta sa postotkom|[[Nijemci]] |#BDB76B | 16 | 1.13}} {{Vrsta sa postotkom|[[Albanci]] |#4B3621 | 10 | 0.71}} {{Vrsta sa postotkom|[[Makedonci]] |#FF7E00 | 3 | 0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Bošnjaci|Muslimani]] |#228B22 |3 | 0.21}} {{Vrsta sa postotkom|[[Romi]] |#91A3B0 | 2| 0.14}} {{Vrsta sa postotkom|[[Poljaci]] |#800020 | 1| 0.07}} {{Vrsta sa postotkom|[[Rusini]] |#00416A | 1| 0.07}} {{Vrsta sa postotkom|ostali |#FFBF00 | 1| 0.07}} {{Vrsta sa postotkom|neopredijeljeni |#C154C1 | 61| 4.33}} {{Vrsta sa postotkom|region.opredij. |#CCCCFF | 11| 0.78}} {{Vrsta sa postotkom|nepoznato |#A2A2D0 | 32| 2.27}} |caption='''ukupno''': 1.408 }} === Nacionalni sastav (2011) === Prema popisu iz 2011. godine, u Kneževu su živjela 803 stanovnika. Stanovništvo je pretežito hrvatsko (51%) te srpsko (29%) i mađarsko (8%).<ref name="Acta">[https://actacroatica.com/hr/location/knezevo/ Acta Croatica: ''Toponim: Kneževo''], pristupljeno: 23. X. 2022. U ovom izvoru, za razliku od službenog DZS-a, kao broj stanovnika navodi se 810.</ref> === Prezimena stanovnika === Prema popisu stanovništva iz 2011. godine '''20 najčešćih prezimena''' u Kneževu su: * Mitrović, Stanković, Gajšek, Petrović, Stojanović, Mihajlović, Božić, Horvat, Mikola, Nikolić, Petković, Šenica, Biro, Košalin, Cvetko, Iljazi, Katalinić, Kletuš, Varga, Zekić a nekad su najčešća '''prezimena''' bila: * Mihajlović, Horvat, Kovač, Petrović, Kovačević, Todorović, Đurković, Bošnjak, Farkaš, Novak, Pavlović, Balog, Jovanović, Stojanović, Tot, Varga, Ćosić, Babić, Bogdan, Nikolić <ref name="Acta"/> == Historija == == Gospodarstvo == Privrednu osnovu Kneževa čine ratarstvo, stočarstvo i proizvodnja poljoprivrednih strojeva i opreme, a nekad i ugostiteljstvo i trgovina. U samom naselju nalazi se TOS - Tvornica opreme i strojeva (nekad u sastavu PIK-a Belje), a na području naselja Kneževo: Farma Malo Kneževo (sjeverno od Kneževa), Farma Podlugovi (sjeveroistočno od Kneževa uz šumu Busiklicu) i Farma Hatvan (jugozapadno od Kneževa). U Kneževu je bilo i sjedište Radne organizacije Poljoprivreda Kneževo u sastavu SOUR-a PIK Belje. Danas je to (2004. godine) Pogon Poljoprireda Kneževo u sastavu firme Belje d.d. Tik uz lijevi rub državne ceste [[D7]], na njezinom ulasku u šumu Busiklicu s juga (tj. smjerom prema graničnom prijelazu Duboševica-Udvar), nalazi se lovački dom Lovačkog društva "Belje" Duboševica. U Kneževu je registrirano preko 20 malih privrednih subjekata.<ref>[https://www.mojatvrtka.net/lokacija/osjecko-baranjska/31302-knezevo/31302-knezevo Mojatvrtka.net: ''Popis poduzeća Kneževo'']</ref> == Društvo i kultura == === Škola === * U Kneževu postoji osmogodišnja Područna škola (PŠ) [http://www.os-popovac.skole.hr/skola Osnovne škole (OŠ) Popovac] na adresi: 31302 Kneževo, Vijenac Grada Vukovara 18.<ref>To je adresa iz [http://www.os-popovac.skole.hr/statuti Statuta Osnovne škole Popovac]. U [https://imenik.tportal.hr/show Telefonskom imeniku Tportal.hr], međutim, stoji adresa: Perivoj Marije Christine BB.</ref> U njoj se za razrede 1-4 nastava odvija u dva kombinirana razredna odjela, a predmetna nastava odvija se u čistim razrednim odjelima. Opširnije o školi: [[Općina Popovac#Osnovna škola Popovac]]. [[File:Knezevo-(20220710)-Crkva svete Hildegarde.jpg|thumb|Crkva svete Hildegarde]] [[File:Főherceglaki kápolna.JPG|thumb|Crkva svetog Đorđa]] === Crkva === * [[Katolicizam|Katolički vjernici]] iz Kneževa pripadaju [[Župa Uzvišenja Svetoga Križa|Župi Uzvišenja Svetoga Križa]] iz [[Branjin Vrh|Branjinog Vrha]] ([[Baranjski dekanat]], [[Đakovačko-osječka nadbiskupija]]), a [[pravoslavlje|pravoslavni vjernici]] [[Srpska pravoslavna parohija popovačka|Popovačkoj parohiji]] ([[Arhijerejsko namjesništvo baranjsko]], [[Eparhija osečkopoljska i baranjska|Eparhija osječkopoljska i baranjska]]). * U selu se nalazi katolička [[Crkva svete Hildegarde (Kneževo)|Crkva svete Hildegarde]] i pravoslavna [[Crkva svetog Đorđa, Kneževo|Crkva svetog Đorđa]]. Katolički crkveni god je [[17. 9.|17. IX.]], a pravoslavni na dan [[6. 5.|6. V.]] (Đurđevdan ili Đurđevo). === Pošta === * U Kneževu postoji neredoviti [https://www.posta.hr/pretrazivanje-postanskih-ureda/263?uredi=439 ured] Hrvatske pošte s poštanskim brojem '''31302''' na adresi Trg Darka Drevenšeka 7. Od 1.7.2022. poštanski ured radi: ponedjeljak, srijeda i petak od 12:00 do 15:00 sati (telefon: 072-303-304; faks: 031-253-758). === Udruge === U [https://registri-npo-mpu.gov.hr/#!udruge Registar udruga Republike Hrvatske] upisano je 10 udruga (+ jedna brisana) sa sjedištem u Kneževu (stanje: X/2022): # Dobrovoljno '''vatrogasno''' društvo (DVD) "Kneževo", osnovano 17.01.2001. (Radnička 1) # '''Kneževo''', udruga osnovana 13.12.2020. (Radnička 12) - Cilj udruge: "promicanje, razvitak i unapređenje mjesta Kneževo; promicanje kulture, povijesti, sporta, zaštite okoliša; očuvanje kulturno-povijesne tradicije i građevinske baštine; gastro i botaničke tradicije" # '''Lovačko''' društvo (LD) "Belje" Kneževo, osnovano 27.02.1948. (Radnička 10) # '''Nogometni''' klub (NK) "Belje" Kneževo, osnovano 25.06.1975. (Park Marije Kristine 4) # '''Nogometni''' klub (NK) Belje veterani, osnovan 18.10.2019. (Željeznička 5) # '''Svjetlo nade''', osnovano 10.04.2013. (Graničarska 24) # Športsko-'''ribolovna''' <ref>U izvoru: ''Športsko ribolovna...''</ref> udruga (ŠRU) "Belje", osnovana 15.03.1998. (Industrijska 10) # Udruga '''"Ivančica"''', osnovana 02.02.2001. (Vijenac grada Vukovara 3) # Udruga '''"MIG"''', osnovana 04.02.2006. (Radnička 1) # Udruga '''mladih''' Kneževo (UMK), osnovana 21.09.2002. (Radnička 1) ---- * ''Udruga žena "Hrvatsko srce" Kneževo'', osnovana 01.03.2001, '''brisana''' 17.05.2019. === Manifestacije === === Sport === * [[:hr:NK Belje Kneževo|Nogometni klub "Belje" Kneževo]] == Značajne osobe == [[Datoteka:Milan-Saric.jpg||right|75px]] * [[Josip Balatinac (fudbaler)]] (1979), hrvatski nogometaš * [[Imre Ruff]] (1938–1990), mađarski kemičar, "baranjski Tesla" * [[Milan Šarić]] (1951), matematičar i matematički pisac, (su)autor deset matematičkih knjiga (slika), godinama živio u Kneževu (do 2020. g.) == Ulice == * Graničarska ulica * Industrijska ulica * Osječka ulica * Park Marije Christine / Park Marije Kristine; Perivoj Marije Christine / Perivoj Marije Kristine * Petrijevačka ulica * Radnička ulica * Trg Darka Drevenšeka * Ulica [[Ante Starčević|Antuna Starčevića]] * Ulica Gorana Potnešila * Ulica [[Rade Končar]]a * Vijenac grada Vukovara * Željeznička ulica == Znamenitosti i zanimljivosti == == Izvori i vanjske veze == {{Reflist}} {{Commonscat|Kneževo, Croatia}} * [[Korisnik:Belirac/Baranjska građa|Baranjska građa]] * [http://oaza-bm.hr/oaza/itemlist/tag/**%20Kneževo Mirovna grupa Oaza: ''Svi članci vezani za Kneževo''] {{Popovac}} {{Baranjska naselja}} [[Kategorija:Općina Popovac]] [[Kategorija:Naselja u Baranji]] [[Kategorija:Naselja u Osječko-baranjskoj županiji]] n70kbq5lg19nszn0r2pfx51hpjk5klm 0 84229 42680820 42444272 2026-08-23T12:50:17Z Archaeodontosaurus 17185 42680820 wikitext text/x-wiki {{year dab|1814}} {{godina nav}} {{Godina u drugim kalendarima|1814}} Godina '''1814''' ('''[[rimski brojevi|MDCCCXIV]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]] po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] odn. [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] po 12 dana zaostajućem [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. __NOTOC__ == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Rat Šeste koalicije]]: prethodnica [[Gebhard Leberecht von Blücher|Blücherove]] Šleske armije i ruski pioniri prelaze Rajnu u Francusku (armija 2-5. januara). Francuske snage se većim delom meseca povlače. * [[2. 1.]] - Frane Nonković nikako ne želi predati [[Kula Norinska (utvrda)|Kulu Norinsku]] austrijskoj vojsci (fratri su ga nagovorili poslije šest mjeseci). * [[5. 1.]] - [[Jadranska kampanja (1807-14)|Jadranska kampanja]] – [[Opsada Kotora]]: posle deset dana bombardovanja sa britanske ''HMS Bacchante'' pod komandom [[William Hoste|Williama Hostea]] predao se [[Kotor]] - u grad će ući Crnogorci<ref>[http://www.britainsnavy.co.uk/Battle%20Honours/Cattaro%201814.htm HMS Bacchante Honour - Cattaro 1814] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014193438/http://www.britainsnavy.co.uk/Battle%20Honours/Cattaro%201814.htm |date=2013-10-14 }}, britainsnavy.co.uk</ref><ref>Dr Koch Nándor, [http://www.rastko.rs/rastko-bo/zemlja/knandor-boka_l.html Boka Kotorska], rastko.rs</ref>. * [[6. 1.]] - Saveznici preuzimaju grad [[Erfurt]], što je kraj [[Kneževina Erfurt|Napoleonove kneževine]] - Francuzi ostaju u dve citadele do maja. * [[8. 1.]] - Austrijski general [[Todor Milutinović|Milutinović]] po drugi put ušao u [[Herceg Novi]], sa 213 vojnika iz hrvatskih krajeva, navodno bez prejudiciranja statusa<ref name="hndp">[[Bogumil Hrabak]], [http://www.rastko.rs/rastko-bo/casopisi/boka/23/bhrabak_l.html Herceg-Novi u doba propasti Mletačke republike i Napoleonovih ratova], rastko.rs</ref> ([[Boka Kotorska]] je trenutno ujedinjena sa Crnom Gorom). * [[11. 1.]] - Kralj [[Napuljsko Kraljevstvo|Napulja]] [[Joachim Murat]] sklopio primirje sa saveznicima i savez sa Austrijom. * [[14. 1.]] - [[Kielski ugovor]]: [[Danska-Norveška|Danska]] kažnjena zbog savezništva sa [[Napoleon]]om razmenom [[Norveška|Norveške]] (izuzimajući [[Grenland]], [[Island]] i [[Farska ostrva]]) za [[Švedska Pomeranija|Švedsku Pomeraniju]] (koju na kraju neće dobiti). * 14. 1. - Opsada Antverpena: Napoleon je imenovao [[Lazare Carnot|Lazara Carnota]] za guvernera (drži se do maja). * [[26. 1.]] - Napoleon preuzeo komandu u [[Châlons-sur-Marne]] - juče se oprostio sa suprugom i sinom koje više neće videti. * [[27. 1.]] - Britansko-austrijska [[Opsada Dubrovnika (1814)|Opsada Dubrovnika]] okončana predajom Francuza (uz pomoć lokalnih ustanika<ref>Frano Bona, [http://www.matica.hr/kolo/kolo2008_2.nsf/AllWebDocs/Osvrt_na_ustanak_podignut_u_Dubrovniku_1813._1814. Osvrt na ustanak podignut u Dubrovniku 1813.–1814.]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, matica.hr</ref>) - Austrijanci ulaze sutradan i ostaju do [[1918]]. [[Datoteka:Paris - Arc de triomphe de l'Etoile - PA00088804 - 2015 - 007.jpg|mini|150px|"Otpor 1814.", reljef na [[Trijumfalna kapija u Parizu|Trijumfalnoj kapiji]]]] * [[28. 1.]] - Nakon napuljskih, u [[Bologna|Bolognu]] stižu i [[Laval Nugent|Nugentove]] austrijske jedinice. Kralj Murat stiže 1. februara. * [[29. 1.]] - [[Bitka kod Brienna]] je Napoleonova pobeda nad [[Gebhard Leberecht von Blücher|Blücherom]]. * [[januar]] - Zaoštravanje u [[Beogradski pašaluk|Beogradskom pašaluku]]: [[Sulejman-paša Skopljak]] šalje naoružane odrede po selima u teftiš ("inspekciju") da traže oružje i hajduke - pljačka i zlostavljanje; nametnut kuluk za opravku Beogradske tvrđave, povećan porez<ref name="i97">''Istorija s. n.'' 5-1, 97</ref>. * [[zima]] - [[Kuga]] u Hercegovini<ref name="hndp"/>; ovo je gladna i kužna godina u mnogim balkanskim krajevima, npr. u Vlaškoj je [[Karadžina kuga]] (''Ciuma lui Caragea''). === Februar/Veljača === * [[1. 2.]] - Objavljen ''[[The Corsair]]'' [[Lord Byron|Lorda Byrona]]. * 1. 2. - Filipinski vulkan [[Mayon]] ima svoju najrazorniju poznatu erupciju, stradalo je 1.200 ljudi - mogao je doprineti [[Godina bez leta|Godini bez leta]] 1816. * [[8. 2.]] - Bitka na rijeci Mincio u sjevernoj Italiji: bez jasnog pobjednika, vicekralj [[Eugène de Beauharnais]] tvrdi uspjeh. * [[10. 2.|10]] - [[15. 2.]] - [[Šestodnevna kampanja (Napoleon)|Šestodnevna kampanja]]: Napoleon naneo četiri poraza Blücheru u dolini Marne, kod Champauberta, Montmiraila, Château-Thierrya i Vauchampsa. * [[11. 2.]] - Usprkos Kilskom sporazumu Norvežani proglašavaju samostalnost. * [[14. 2.]] - [[Arthur Wellesley, 1. vojvoda od Wellingtona|Wellington]] nastavlja ofanzivu na jugozapadu Francuske. * [[18. 2.]] - [[Bitka kod Montereaua]]: Napoleon porazio i [[Karl Philipp zu Schwarzenberg|Schwarzenbergove]] Austrijance. * [[21. 2.]] - [[Velika prevara na Londonskoj berzi]] - lažna vest o Napoleonovoj pogibiji. * 24 - 26. 2. - Bolivarov [[Dekret o ratu do smrti|Rat do smrti]]: u Karakasu je streljano 886 Španaca i Kanaraca. === Mart/Ožujak === * [[4. 3.]] - General [[Franjo Tomašić|Tomašić]] već javlja [[Herceg Novi|novskoj]] opštini da je pripala Austriji<ref name="hndp"/>. * [[7. 3.]] - [[Bitka kod Craonna]] je još jedna francuska pobeda. * 9 - 19. 3. - [[Chaumontski ugovor]]: niz sporazuma, antedatiranih na 1. mart, između Austrije, Pruske, Rusije i Britanije: od Napoleona se traži da napusti sva postrevolucionarna osvajanja. Predviđen posleratni savez, konfederacija nezavisnih nemačkih država, Holandija proširena dan. Belgijom. * [[10. 3.]] - [[Bitka kod Laona]] je Blücherova pobeda. * [[12. 3.]] - Britanski gen. [[William Beresford]] ušao u [[Bordo]] bez otpora, istog dana dolazi i [[Luj XIX., kralj Francuske|Vojvoda od Angulema]] - početak [[Burbonska restauracija|Burbonske restauracije]]. [[Datoteka:Russparis.jpg|thumb|300px|Rusi ulaze u Pariz]] * [[21. 3.]] - [[Bitka kod Arcis-sur-Aubea]]: Napoleon uspeva izmaći znatno brojnijim koalicionim trupama. * [[22. 3.]] - [[Ferdinand VII.]] se nakon šest godina u Francuskoj vraća u Španiju. * [[25. 3.]] - Bitka kod Fère-Champenoise je poraz maršalâ [[Auguste Marmont|Marmonta]] i [[Édouard Mortier|Mortiera]] od koalicionih snaga kneza [[Karl Philipp zu Schwarzenberg|Schwarzenberga]] * 25. 3. - Osnovana [[De Nederlandsche Bank]], centralna banka Nizozemske. * [[26. 3.]] - [[Bitka kod Saint-Diziera]] je beskorisna pobeda za Napoleona, poslednja pre abdikacije: uspešno mu je skrenuta pažnja od Pariza. * [[27. 3.]] - [[Rat iz 1812.]]: [[Bitka kod Horseshoe Benda (1814)|Bitka kod Horseshoe Benda]], [[Andrew Jackson]] porazio Indijance [[Creek]] u Alabami, koji će se morati odreći dosta zemlje. * [[28. 3.]] - Bitka kod Valparaísa: Britanci zarobili jednu američku fregatu i šalupu ispred Čilea. * [[29. 3.]] - [[Meksički rat za nezavisnost]]: rojalisti povratili [[Oaxaca (grad)|Oaxacu]]. Ustanici trpe neuspehe, pogođeni su i neslogom. * [[31. 3.]] - [[Bitka za Pariz (1814)|Bitka za Pariz]]: koalicione snage na čelu sa carem [[Aleksandar I., ruski car|Aleksandrom I]] ulaze u grad. === April/Travanj === * [[1. 4.]] - U [[London]]u su instalirane prve lampe plinskog uličnog osvjetljenja. * [[3. 4.]] - Francuski Senat zbacio Napoleona, tri dana kasnije poziva Burbone. Maršali i viši oficiri su takođe otkazali poslušnost Napoleonu. [[Datoteka:Gérard - Louis XVIII of France in Coronation Robes.jpg|130px|mini|"Portret Luja XVIII" ([[François Gérard|Gérard]])]] * [[6. 4.]] - Napoleon bezuslovno abdicira, dva dana nakon što je pokušao abdicirati u korist svog sina. Senat usvaja projekat ustavne povelje: Francuska je ponovo monarhija, na čelu sa "slobodno pozvanim" [[Luj XVIII|Lujem XVIII]] - [[Burbonska restauracija|Prva restauracija]]. * [[10. 4.]] - [[Bitka kod Tuluza (1814)|Bitka kod Tuluza]] se završila s velikim gubicima za [[Arthur Wellesley, vojvoda od Wellingtona|Velingtonovu]] vojsku ali ulazi u grad dva dana kasnije. * [[10. 4.]] - Služba, ceremonija pročišćenja, i parada pobednika na pariskog [[Trg Konkord|Trgu Konkord]], preimenovanom u Luj XVI. * [[11. 4.]] - [[Ugovor iz Fontainebleaua (1814)|Ugovor iz Fontainebleaua]]: Napoleon je lišen carske vlasti, kao i njegovi potomci. Data mu je [[Elba (otok)|Elba]]. Carica [[Marie-Louise od Austrije|Marija Lujza]] dobija vojvodstva [[Vojvodstvo Parma|Parmu, Placentiju i Guastallu]]. * [[12. 4.]] - Grof od Artoa (budući [[Šarl X]]) stigao u Pariz kao privremeni zamenik brata Luja. * [[13. 4.]] - Napoleon prihvata Ugovor iz Fontainebleaua, nakon što se sinoć pokušao otrovati. * [[14. 4.]] - [[Datoteka:Bandiera Elba.svg|25px|border]] Za Napoleona kreirana [[Kneževina Ostrva Elba]]. * 14. 4. - Zvanični kraj [[Španjolski rat za neovisnost|Španjolskog rata za neovisnost]]. * 14. 4. - Ispad opkoljenih Francuza kod [[Bayonne, Pyrénées-Atlantiques|Bayonna]]. * [[16. 4.]] - Konvencija iz Schiarino-Rizzina: italijanski vicekralj [[Eugène de Beauharnais|Eugène]] i austrijski gen. [[Heinrich von Bellegarde|von Bellegarde]] sklopili primirje. * [[17. 4.]] - Komandant španske Druge armije [[Francisco Javier de Elío]] stavlja kralju Ferdinandu na raspolaganje svoje trupe za obnovu apsolutizma * [[20. 4.]] - Neredi u Milanu, omrznuti ministar finansija [[Giuseppe Prina]] je linčovan. Vicekralj Beauharnais nekoliko dana kasnije odlazi u progonstvo, kod tazbine u Bavarsku. [[Datoteka:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|mini|200px|Oproštaj Napoleona od carske garde]] * 20. 4. - Oproštaj Napoleona od carske garde u [[zamak Fontainebleau|zamku Fontainebleau]]. * [[23. 4.]] - Grof od Artoa zaključio primirje između Francuske i saveznika. [[Datoteka:Louis XVIII relevant la France.jpg|mini|200px|Alegorija povratka Burbona u Francusku]] * [[24. 4.]] - Luj XVIII se iskrcao u [[Calais]]u, nakon 23 godine emigracije. * 24. 4. - [[Mantovska konvencija]]: napoleonovska [[Kraljevina Italija (Napoleonova)|Kraljevina Italija]] privremeno pripada Austriji - potvrđeno na Bečkom kongresu 1815. (→ [[Kraljevstvo Lombardija-Venecija]]). * [[25. 4.]] - Gen. [[Pierre-Joseph Habert|Habert]] predao Barcelonu nakon uporne obrane. * 25. 4. - Tokom prolaza kroz Provansu, Napoleon je izložen neprijateljskim manifestacijama. * [[28. 4.]] - Austrijanci u Milanu. === Maj/Svibanj === * [[2. 5.]] - Luj XVIII "po milosti Božjoj Kralj Francuske i Navare" izdaje deklaraciju iz Saint-Ouena: ne prihvata ustav iz aprila, ali obećava novi koji će sačuvati mnoge tekovine revolucije. Sutradan stiže u Pariz. * [[3. 5.]] - Napoleon se sa britanskog broda ''HMS Undaunted'' iskrcao na Elbu. * [[4. 5.]] - Španski kralj [[Ferdinand VII.]] proglašava ništavnim sve propise Kadiskog kortesa, uključujući [[Kadiski ustav]] iz 1812. - povratak u apsolutizam, progon liberala. * 4. 5. - [[Antverpen]] se predao koaliciji, nakon što je Luj XVIII poslao pismo Karnou. * [[5. 5.]] - Britanci uništili [[Fort Ontario]] u državi Njujork. * [[13. 5.]] - Ferdinand VII. se trijumfalno vraća u Madrid, dva dana nakon što je Kortes raspušten i uhapšeni njegovi politički protivnici. Apsolutizam traje do 1820, kada je Kadiski ustav vraćen na tri godine. * [[17. 5.]] - Usvojen [[Ustav Norveške]], danski princ [[Kristijan VIII|Kristijan Frederik]] izabran za kralja - mora abdicirati u avgustu. [[Datoteka:Francisco Goya - Portrait of Ferdinand VII of Spain in his robes of state (1815) - Prado.jpg|120px|mini|"Portret Ferdinanda VII" ([[Francisco Goya|Goya]], 1815)]] * 17. 5. - Francuska okupacija [[Monako|Monaka]] zamenjena austrijskom. * 17. 5. - [[Argentinski rat za nezavisnost]]: španska flota potučena u bici kod Bucea, blizu [[Montevideo|Montevidea]] - grad je već dve godine blokiran s kopna, a sad je izgubio i morsku vezu. * [[20. 5.]] - [[Viktor Emanuel I.]] se vratio u Torino. * [[23. 5.]] - Praizvedba konačne verzije jedine [[Ludwig van Beethoven|Beethovenove]] opere ''[[Fidelio]]'' u Beču. * [[24. 5.]] - Trijumfalni povratak pape [[Pio VII.|Pija VII.]] u Rim. * [[27. 5.]] - Maršal [[Louis-Nicolas Davout|Davout]] je konačno predao [[Hamburg]] ruskom gen. [[Levin August von Bennigsen|Bennigsenu]], po naređenju Luja XVIII. * [[29. 5.]] - [[Joséphine de Beauharnais]] umrla u [[Zamak Malmaison|Malmaisonu]] - prehladila se u šetnji sa carem Aleksandrom. * [[30. 5.]] - [[Pariski ugovor (1814)|Pariski ugovor]]: Francuska se vraća u granice iz [[1792]]. Britanci definitivno dobijaju [[Sveta Lucija|Svetu Luciju]] i [[Tobago]], kao i [[Sejšeli|Sejšele]] i [[Mauricijus]]. === Jun/Juni/Lipanj === [[Datoteka:Триумфальные ворота.jpg|mini|200px|[[Narvski slavoluk]] u S. Peterburgu]] * [[1. 6.]] - Iskrcavanje Švajcaraca u Port-Noir označava povratak [[Ženeva|Ženeve]] u Konfederaciju. * [[4. 6.]] - [[Luj XVIII]] daje [[Povelja iz 1814.|Ustavnu povelju]], zadržana neka dostignuća [[Francuska revolucija|Revolucije]]. * [[10. 6.]] - Austrijanci zauzeli [[Kotor]], nakon otpora crnogorske narodne vojske - kraj ujedinjene Boke i Crne Gore - u okviru [[Kraljevina Dalmacija|Kraljevine Dalmacije]] pripada Habsburzima do [[1918]]. * [[jun]] - [[Karađorđe]], koji je interniran u [[Grac]]u, dobio pasoš za Rusiju<ref name="srum">Ljubivoje Cerović, [http://www.rastko.rs/antropologija/ljcerovic_srbi_mol.html Srbi u Moldaviji], rastko.rs</ref>. * jun - [[Miloš Obrenović]] postao oborknez požeške i kragujevačke nahije (ranije samo rudničke)<ref name="i97"/>. * [[15. 6.]] - [[Venecuelanski rat za nezavisnost]]: Druga bitka kod La Puerte je odlučujuća pobeda rojalista [[José Tomás Boves]]a nad [[Druga Venezuelanska Republika|Drugom Venezuelanskom Republikom]]. Boves je nominalni rojalista ali zapravo vodi brutalni rasni i klasni rat protiv belaca i kolonijalnog poretka. * [[21. 6.]] - Osam londonskih članaka: tajna konvencija velikih sila daje [[Willem I|Willemu I]] čitavo Nizozemlje. * [[23. 6.]] - Snage [[Ujedinjene Provincije Rio de la Plate|Rio de la Plate]] (Argentine) ušle u [[Montevideo]]. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:1850 Mitchell Map of Sweden and Norway - Geographicus - SwedenNorway-m-50.jpg|thumb|200px|[[Švedsko-norveška unija]] 1814-1905]] * [[1. 7.]] - Obnovljena [[Španjolska inkvizicija]] (ukinuta 1820, definitivno 1834). * [[5. 7.]] - [[Bitka kod Chippawe]] je američka pobeda u britanskoj Kanadi. * [[7. 7.]] - ''[[Waverley (roman)|Waverley]]'' je prva proza [[Walter Scott|Waltera Scotta]] i možda prvi [[istorijski roman]] u zapadnoj tradiciji. * 7. 7. - Rojalisti ušli u [[Karakas]] - Bolivar se povukao na istok sa mnogim izbeglicama koji beže od Bovesa. * [[13. 7.]] - U [[Pijemont-Sardinija|Pijemont-Sardiniji]] osnovani [[karabinjeri]], vojna jedinica sa policijskim dužnostima. * [[25. 7.]] - [[George Stephenson]] testira prvu od [[Killingworthske lokomotive|Killingworthskih lokomotiva]], zvanu "Blucher". * 25. 7. - Teška [[Bitka kod Lundy's Lanea]] je strateška britanska pobeda u Kanadi. * [[26. 7.]] - [[14. 8.]] - [[Švedsko-norveški rat]]: Norveška se u kratkom ratu pokušava odupreti priključenju Švedskoj. * [[leto]] - Emigranti iz Srbije šalju [[Prota Mateja Nenadović|protu Matiju]] ruskom caru da traži pomoć za Srbe i prenese protivljenje za neku novu [[Karađorđe]]vu ulogu u Srbiji<ref name="drus">[[Vladimir Ćorović]], [http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/7_7_l.html Drugi Ustanak], rastko.rs</ref>. * leto - Skupština virovitičke županije odlučila da se selo Naukovac (danas deo [[Rijenci|Rijenaca]]) kod [[Voćin]]a preseli u [[Smude]], ali seljaci na čelu sa Stevanom Filipovićem se tome usprotivili<ref>''Istorija s. n.'' 5-2, 34</ref>. === Avgust/August/Kolovoz === * [[7. 8.]] - Papa [[Pio VII.]] bulom ''[[Sollicitudo omnium ecclesiarum]]'' obnovio [[Družba Isusova|Družbu Isusovu]] (zvanično ukinutu [[1773]], što nije svuda sprovedeno). * [[9. 8.]] - [[Ugovor iz Fort Jacksona]] je kraj [[Creekovski rat|Creekovskog rata]]: Indijanci [[Creek]] ostaju bez 93.000 kv.km zemlje u dan. centralnoj Alabami i južnoj Džordžiji. * [[13. 8.]] - [[Anglo-holandski ugovor (1814)|Anglo-holandski ugovor]]: Holanđanima vraćeni posedi uzeti od [[1803]]. s izuzetkom [[Rt dobre nade|Rta dobre nade]] i kasnije [[Britanska Gvajana|Britanske Gvajane]]. * [[14. 8.]] - Konvencija iz Mossa je primirje i faktički mir u [[Švedsko-norveški rat|Švedsko-norveškom ratu]]: biće sprovedena personalna unija, a švedski kralj prihvata norveški ustav. Završen je poslednji švedski rat. [[Datoteka:The President's House by George Munger, 1814-1815 - Crop.jpg|thumb|200px|Spaljena [[Bijela kuća]]]] * [[24. 8.]] - [[Rat iz 1812.]]: nakon dobijene [[Bitka kod Bladensburga|bitke kod Bladensburga]], [[UK|Britanski]] vojnici zauzeli [[Vašington D.C.]] - dolazi do [[Paljenje Washingtona|Paljenja Washingtona]] u kome su izgorele mnoge javne zgrade uključujući Belu kuću i Kapitol. * [[25. 8.]] - Washington D.C. pogođen tornadom i kišom koja je ugasila požare, Britanci se ubrzano povlače. === Septembar/Rujan === * [[3. 9.]] - [[Pruske reforme]]: zakonom uvedena vojna obaveza. * [[6. 9.]] - [[José de San Martín]] preuzeo položaj guvernera provincije Cuyo na zapadu [[Argentina|Argentine]], gde će stvarati [[Vojska Anda|Vojsku Anda]]. * [[11. 9.]] - [[Bitka kod Plattsburgha]] - važna američka pobeda na jezeru [[Champlain (jezero)|Champlain]]. * 13/[[14. 9.]] - Tokom [[Bitka za Baltimore|Bitke za Baltimore]] Britanci bombarduju [[Fort McHenry]] - [[Francis Scott Key]] to posmatra i inspirisan je za pesmu ''[[The Star-Spangled Banner]]''. * [[17. 9.]] - Karađorđe i vojvode sa porodicama krenuli iz Novog Sada preko Temišvara i Erdelja za Rusiju<ref name="srum"/>. * [[18. 9.]] - Otvaranje [[Bečki kongres|Bečkog kongresa]]. * [[26. 9.]] - [[Hadži-Prodanova buna]] u [[požega (Srbija)|požeškoj]] nahiji, nakon sukoba [[Hadži-Prodan Gligorijević|Hadži Prodanovog]] brata Mijaila i igumana Pajsija sa Turcima u manastiru Trnava (u Srbiji je kuga)<ref>Вук Стеф. Караџић, [http://www.rastko.rs/knjizevnost/vuk/vkaradzic-mobrenovic.html Милош Обреновић, књаз Сербији, или грађа за српску историју нашега времена], rastko.rs</ref> - pored Turaka guši je i [[Miloš Obrenović]], koji je umirio i okolinu Kragujevca, gde mu se predao [[Toma Vučić Perišić]]; [[Sulejman-paša Skopljak]] pojačava teror<ref name="drus"/>. * 26. 9. (14. 9. po j.k.) - U [[Odesa|Odesi]] osnovana [[Heterija|Filiki Eterija]] ("Društvo prijatelja"), tajno grčko udruženje za podizanje ustanaka hrišćanskih naroda na Balkanu, za nezavisnost Grčke. === Oktobar/Listopad === [[Datoteka:CongressVienna.jpg|thumb|200px|[[Bečki kongres]]]] * [[2. 10.]] - [[Čileanski rat za nezavisnost]]: [[Bitka kod Rancague]], poznata i kao "katastrofa" - španski rojalisti povratili kontrolu nad [[Čile]]om. * [[12. 10.]] - Uspostavljena [[Kraljevina Hanover]] (do [[1837]]. u personalnoj uniji sa [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|UK]], traje do [[1866]]). * [[16. 10.]] - [[Londonska pivska poplava]]: usled pucanja ogromnih rezervoara, 1.470.000 litara piva poplavilo okolne ulice - srušeno par kuća, poginulo osam osoba. * [[26. 10.]] - Karađorđe i vojvode stigli u ruski [[besarabija|besarabijski]] grad [[Hotin]]<ref name="srum"/>. === Novembar/Studeni === * [[1. 11.]] - Počinje [[Anglo-nepalski rat]] ili Rat Gurki (do 1816). * [[23. 11.]] - Kurban bajram: [[Johann Ludwig Burckhardt]] je u Meki pod krinkom muslimana. * [[29. 11.]] - Prvo izdanje londonskog ''[[The Times]]''-a štampano [[Friedrich Koenig|Koenigovom]] parnom presom. === Decembar/Prosinac === * 10 - 12. 12. - Opsada Bogote: kolumbijski federalisti, na čelu sa Bolivarom, odnose pobedu nad centralistima i zauzimaju grad. * [[15. 12.]] - Počinje [[Hartfordska konvencija]], labudova pesma američke [[Federalistička partija|Federalističke partije]]. * [[decembar]] - Prota Matija u Beču, pokušava da zainteresuje velike sile za srpsko pitanje<ref name="drus"/>; srpsku delegaciju 17. decembra primio car [[Franz II., car Svetog Rimskog Carstva|Franz II.]] koji obećava pomoć, zatim i ruska delegacija traži zaštitu hrišćana u Turskoj<ref>''Istorija s. n.'' 5-1, 99</ref>. * decembar - Pobuna seljaka na spahiluku grofa Isidora Jankovića ([[Daruvar]], [[Pakrac]], [[Sirač]])<ref>''Istorija s. n.'' 5-2, 31</ref>. * [[22. 12.]] - [[Mahmud ibn Muhammad]] je novi beg Tunisa, nakon što je ubio rođaka Osman Bega (do 1824). * [[24. 12.]] - Potpisan [[Ghentski ugovor]] kojim se [[Rat iz 1812.]] okončava statusom kvo. Vest sporo putuje pa rat traje do februara. * [[29. 12.]] (17. 12. po j.k.) - [[Đakon Avakum]] ubijen u Beogradu i nabijen na kolac<ref name="drus"/>, kao i [[iguman Pajsije]]; u Beogradu je pogubljeno oko 300 ljudi<ref>''Istorija s. n.'' 5-1, 98</ref>. === Kroz godinu === [[Datoteka:Jean Auguste Dominique Ingres - The Grand Odalisque - WGA11841.jpg|mini|[[Jean-Auguste-Dominique Ingres|Ingres]]: "[[Velika odaliska]]"]] * [[Vuk Karadžić]]: objavljeni ''Mala prostonarodna slovenoserbska pjesnarica'' i prva gramatika srpskog narodnog jezika ''Pismenica serbskoga jezika po govoru prostoga naroda napisana'', čime započinje njegova borba za narodni jezik; Vuk zapisuje narodne pesme u [[manastir Šišatovac|Šišatovcu]] (?). * Izdat prvi deo [[Milovan Vidaković|Vidakovićevog]] romana "Ljubomir u Jelisijumu". * [[Smail-aga Čengić]] muselim u [[Gacko]]m. * Crna Gora: turska vojska ulazila u Pivu, manji sukob i prema skadarskoj strani<ref>''Istorija s. n.'' 5-1, 181</ref>. * Bunili se Bošnjaci u Sarajevu i Mostaru<ref>[http://www.rijaset.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=196:podsjetnik-na-varnije-datume-iz-historije-islama&catid=115&Itemid=223 Podsjetnik na važnije datume iz historije islama]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, rijaset.ba</ref>. * Ugušen pokret mostarskog ajana Ali-age Dadića protiv bosanskog vezira, u Mostaru pogubljeno 17 pravoslavaca, 9 katolika i 13 muslimana<ref>''Istorija srpskog naroda'' IV-1, 483</ref>. * [[Vidin]]ski pašaluk vraćen pod osmansku kontrolu nakon smrti naslednika [[Osman Pazvanoglu|Osmana Pazvanoglua]]<ref name="ÁgostonMasters2009">{{cite book|author1=Gábor Ágoston|author2=Bruce Alan Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=http://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC|date=1 January 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1025-7}}</ref>. * Dovršena veća crkva u [[Manastir Reževići|manastiru Reževići]]. * ''Sovjet maternij oboega pola junosti serbskoj i valahijskoj'' [[Eustahija Arsić|Eustahije Arsić]]<ref>Живан Милисавац, [http://www.rastko.rs/rastko-hu/istorija/matica_srpska/istorijams.html Историја Матице српске I део : 1826-1864, Нови Сад, Матица српска, 1986, стр. 108-138.], rastko.rs</ref>. * Nauka i tehnika: ** [[Eli Terry]] u [[Connecticut]]u počinje proizvodnju drvenih satova, što se pominje kao prva [[masovna proizvodnja]] sa [[izmenjivi delovi|izmenjivim delovima]]. ** Opisane [[Fraunhoferove linije]]. ** [[Pierre-Simon Laplace|Laplacov]] ''Essai philosophique sur les probabilités'' o [[Teorija vjerojatnosti|teoriji vjerojatnosti]] u kome je izložen "[[Laplasov demon]]", prva artikulacija naučnog [[determinizam|determinizma]]. <gallery> Leónidas en las Termópilas, por Jacques-Louis David.jpg|"Leonida u Termopilu" ([[Jacques-Louis David|David]], 1799-1814) La Circassienne au Bain, After Blondel.JPG|"Čerkeskinja u kupatilu" ([[Merry-Joseph Blondel|Blondel]], kopija) The Dream of the Fisherman's Wife, British Museum, version 1 (cropped).jpg|"San ribareve žene" ([[Hokusai]]) Byron 1813 by Phillips.jpg|"Portret lorda Byrona" ([[Thomas Phillips|Phillips]]) (Nantes) Portrait de Madame de Senonnes par Ingres - Musée d'Arts de Nantes.jpg|"Portret madam de Senonnes" ([[Jean-Auguste-Dominique Ingres|Ingres]]) El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg|"Treći maja 1808" ([[Francisco Goya|Goya]]) Canova - The Three Graces, between 1813 and 1816, Н.ск-506.jpg|"Tri gracije" ([[Antonio Canova|Canova]], verzija iz [[Ermitaž]]a) </gallery> == Karte == <gallery> Turkey, in Europe and Hungary, from the best authorities. NYPL1404027.tiff|"Evropska Turska i Ugarska" (.tiff, 94.6MB) 1814 Thomson Map of Greece, Turkey (in Europe) and the Balkans - Geographicus - TurkeyEurope-t-1814.jpg|[[John Thomson (kartograf)|Thomsonova]] mapa Balkana </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1814.}} * [[1. 1.]] - [[Hong Xiuquan]], lider Tajpinške pobune († [[1864]]) * 1. 1. - [[Stjepan Ilijašević]], pedagog i pjesnik († [[1903]]) * [[9. 3.]] - [[Taras Ševčenko]], pesnik († [[1861]]) * [[17. 4.]] - [[Josif Pančić]], botaničar, prvi predsednik srpske akademije († [[1888]]) * [[4. 5.]] - [[Metel Ožegović]], hrvatski političar († [[1890]]) * [[30. 5.]] - [[Mihail Bakunjin]], anarhista († [[1876]]) * [[19. 7.]] - [[Samuel Colt]], američki izumitelj († [[1862]]) * [[10. 8.]] - [[Henri Nestlé]], osnivač kompanije († [[1890]]) * [[11. 8.]] - [[Ivan Mažuranić]], pjesnik i političar († [[1890]]) * [[13. 8.]] - [[Anders Jonas Ångström]], fizičar († [[1874]]) * [[15. 10.]] - [[Mihail Ljermontov]], književnik († [[1841]]) * [[6. 11.]] - [[Adolphe Sax]], pronalazač saksofona († [[1894]]) * [[14. 11.]] - [[Janko Šafarik]], istoričar i filolog († [[1876]]) * ? - [[Muhamed Hadžijamaković]], muslimanski lider u Bosni († [[1878]]) * ? - [[Konstantin Pejčić]], lekar († 1888) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1814.}} * [[27. 1.]] - [[Philip Astley]], promoter cirkusa (* [[1742]]) * 27. 1. - [[Johann Gottlieb Fichte]], njemački filozof (* [[1762]]) * [[26. 3.]] - [[Joseph-Ignace Guillotin]], pronalazač (* [[1738]]) * [[31. 3.]] - [[Džono Rastić]], pjesnik (* [[1755]]) * [[15. 4.]] - [[Petar Bašić]], pisac i prevoditelj (* [[1751]]) * [[5. 5.]] - [[Abdullah I Al-Sabah]], vladar Kuvajta (* 1740) * [[29. 5.]] - [[Joséphine de Beauharnais]], francuska carica (* [[1763]]) * [[3. 6.]] - [[Teodor Janković-Mirijevski]], filozof pedagog (* [[1741]]) * [[19. 7.]] - [[Matthew Flinders]], moreplovac i istraživač (* [[1774]]) * [[9. 8.]] - [[Antin Angelovič]], unijatski mitropolit Lvova (* [[1756]]) * [[21. 8.]] - [[Benjamin Thompson]], fizičar i pronalazač (* [[1753]]) * [[8. 9.]] - [[Maria Carolina d'Asburgo-Lorena]], de fakto vladarka Napulja i Sicilije (* [[1752]]) * [[2. 12.]] - [[Markiz de Sade]], pisac libertin (* [[1740]]) * [[9. 12.]] - [[Joseph Bramah]], pronalazač (* [[1748]]) * [[29. 12.]] - Sveti [[đakon Avakum]], * 29. 12. - Sveštenomučenik [[iguman Pajsije]] * ? - [[Isaac Fresco Romano]] (Tanburi Isak), osmanski kompozitor (* 1745) * ? - [[Saud bin Abdul-Aziz bin Muhammad bin Saud]], vladar prve Saudijske države == Reference == {{reference|2}} ;Literatura * ''Istorija srpskog naroda'', Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981 ** Peta knjiga prvi tom (5-1) ** Peta knjiga drugi tom (5-2) [[Kategorija:1814.]] cv55ysuu1ix1vompljqpo0q6e6saldz 0 84575 42680850 42680274 2026-08-23T15:20:48Z Aca 108187 isto i ovde, ne moraju biti dosledna 531904 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Makedonija (rimska provincija)]] bmue3b18pv39y326r34o5401ssv31h7 0 84800 42680845 42680509 2026-08-23T15:19:13Z Aca 108187 preusmerenja ne moraju nužno da budu "ispravna" 533042 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[August (rimski car)]] 19uxpgjizi3pvdy2xhsfddesuydrbqb 0 96340 42680888 42461617 2026-08-23T20:56:31Z Ziv 187261 ([[c:GR|GR]]) [[File:Rommel with his aides.jpg]] → [[File:Bundesarchiv Bild 101I-785-0287-08, Rommel with his aides.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 42680888 wikitext text/x-wiki {{Infokvir vojna osoba |ime=Erwin Rommel |slika=Bundesarchiv Bild 146-1973-012-43, Erwin Rommel.jpg |opis= |datum rođenja=[[15. studenog]] [[1891]]. |mjesto rođenja=[[Heidenheim]] kraj [[Ulm]]a, [[Baden-Württemberg|Württemberg]], [[Njemačka]] |datum smrti=[[14. listopada]] [[1944.]] |mjesto smrti=[[Blaustein]], [[Njemačka]]. |nacionalnost={{ZD|Nacistička Njemačka}} [[Nijemci|Nijemac]] |puno ime=Erwin Johannes Eugen Rommel |nadimak=''Wüstenfuchs''<br>(''Pustinjska lisica'') |supruga=Lucia Maria Mollin |suprug= |titule = |knjige= |služba=1911. - 1944. |čin=[[Datoteka:WMacht A OF10-GenFeldmarschall 1942h1.svg|40px]] [[Feldmaršal]] |ratovi=[[Prvi svjetski rat]]<br>[[Drugi svjetski rat]] |bitke=[[Prvi svjetski rat]]<br> * [[Bitka kod Kobarida]] (1917.) [[Drugi svjetski rat]]<br> -[[Bitka za Francusku|Pad Francuske]]<br> * [[Bitka za Arras]] (1940.) -[[Sjevernoafrička kampanja]]<br> * [[Opsada Tobruka]] (1941.) * [[Bitka kod Gazale]] (1942.) * [[Bitka Bir Hakeima]] (1942.) * [[Prva bitka kod El Alameina]] (1942.) * [[Bitka kod Alam Halfe]] (1942.) * [[Druga bitka kod El Alameina]] (1942.) * [[Bitka kod Medenine]] (1943.) * [[Bitka kod prolaza Kasserine]] (1943.) -[[Dan D|Operacija Overlord]] |vojska=[[Datoteka:Flag of the German Empire.svg|23px]] [[Njemačka carska vojska]]<br>[[Datoteka:Flag of Weimar Republic (war).svg|23px]] [[Reichswehr]]<br>[[Datoteka:Flag of German Reich (1935–1945).svg|23px]] [[Wehrmacht]] |rod=''[[Heer (1935–1945)|Heer]]'' |jedinice=''[[Alpen Korps]]'' |zapovijedao=''7. [[Panzer-Division]]''<br>''[[Afrika Korps]]''<br>Oklopna vojska Afrike<br>Zapovjednik sjeverne Italije<br>Armijska grupa E, Grčka Armijska grupa B |odlikovanja=[[Pour le Mérite]]<br>[[Željezni križ|Viteški križ željeznog križa s hrastovim lišćem, mačevima i dijamantima]] }} '''Erwin Johannes Eugen Rommel''' ([[Heidenheim]] kraj [[Ulm]]a, regija [[Baden-Württemberg]], [[15. 11.|15. studenog]] [[1891]]. - [[Blaustein]], [[14. 10.|14. listopada]] [[1944]].), njemački vojskovođa. Jedan je od najcijenjenijih njemačkih [[feldmaršal]]a u [[Drugi svjetski rat|II. svjetskom ratu]]. Zbog izvrsnih dostignuća u [[Afrika|Africi]] dobio je nadimak ''Wüstenfuchs'' (''Pustinjska lisica''). Rommel se često spominje ne samo zbog iznimne vojničke vještine, nego i zbog viteštva prema suparnicima, budući da je bio jedan od njemačkih zapovjednika koji su odbili poslušati ''[[Kommandobefehl]]'' (Vrhovna zapovijed). Također se pretpostavlja da je sudjelovao u uroti da se ubije Hitler, zbog čega je prije kraja rata bio prisiljen na [[samoubistvo|samoubojstvo]]. == Mladi Rommel == Erwin Johannes Eugen Rommel bio je iz prilično bogate obitelji. Otac, po kome je dobio i ime, bio je profesor i matematičar. Njegova majka, Helena, bila je najstarija kći Karl von Luza, predsjednika regionalne ([[Württemberg]]ške) vlade. Imao je stariju sestru, Helenu, i dva mlađa brata, Karla i Gerhardta; stariji mu je brat, Manfred, umro kad je Erwin još bio novorođenče. Kao dijete često je obolijevao ali je pokazivao dobar intelektualni kapacitet. Pošto nije bilo osnovne škole u Heidenheimu, imao je privatnu poduku. Iako se pokazao dovoljno pametnim da upiše srednju školu (Realgymnasium) u [[Aalen]]u, gdje je njegov otac bio ravnatelj, on nije držao korak sa svojom generacijom. Stekao je dojam lijenoga i nediscipliniranog učenika. Ali imao je potencijala. Jednom je jedan njegov profesor izjavio da će, ako mu ikada Erwin donese neki sastav bez ijedne griješke, cijeli razred otići na jednodnevni izlet. Čuvši to, Erwin se trgnuo iz svog nemara prema školi i napisao je sastav bez pogreške. Pošto se nakon toga izlet nije ostvario, Rommel je ponovno utonuo u nemar i lijenost. Naglo se promijenio u petnaestoj godini života. Počeo je pokazivati zanimanje za matematiku, sport i izradu zračnih jedrilica. S prijateljem je konstruirao jedrilicu koja je mogla letjeti. Htio je studirati aeronautiku, ali mu je otac savjetovao da otiđe u vojsku. Erwin je poslušao očev savjet i prijavio se u württembergški ured za obranu. 19. srpnja [[1910]]. ušao je u sastav 124. württembergškog pješadijskog puka. Nakon tipične obuke [[regrutacija|regruta]], poslan je u kraljevsku kadetsku školu u [[Gdańsk|Danzigu]] (Gdanjsku). Tamo je upoznao ljubav svog života, Luciju Mariu Mollin. Iako je Rommel bio protestant, a ona katolkinja, vjenčali su se [[1916]]. U lipnju 1914. ratni oblaci počeli su se skupljati i njegov je puk mobiliziran. == Planinski ratnik == Kada je rat započeo Rommel je bio niži oficir u 124. württembergškom pješadijskom puku. Njegovo se vatreno krštenje dogodilo 22. kolovoza [[1914]]., kada mu je naređeno da krene sa svojim vodom prema francuskom selu Bleidu. U rujnu Rommelova je jedinica premještena na planine oko Varennesa, blizu šume Aragonne. Napredovanje je bilo neprestano, ali su rasli i gubici. U to vrijeme bojište još nije prešlo u rovovski rat. Bilo je pješačkih napada i protunapada podržanih artiljerijom i konjicom. U jednom takvom napadu, na rubu Aragonske šume, Rommel je prvi put bio ranjen. Za taj napad je dobio [[Željezni križ|Željezni križ drugog stupnja]]. Rane su mu zacijelile u siječnju [[1915]]. i kada se vratio u svoj bataljon (i dalje u Aragonskom sektoru). Način borbe se promijenio. Rovovi i bodljikave žice zamijenile su otvoreno ratovanje iz protekle godine. Upravo je ta promjena iz mobilnog u statično ratovanje utjecala na Rommelovo taktičko razmišljanje do kraja njegove vojne karijere. Nagrađen je Željeznim križem prvog stupnja za uspješan napad na francuske položaje u Aragonskoj šumi. Njegova je jedinica ostala u Aragonskoj šumi cijele jeseni. Obrambeni položaji su ojačani, a gubici su i dalje rasli. 15. srpnja [[1915]]. ranjen je po drugi put. Kada se oporavio nije vraćen staroj pukovniji, već je poslan u novoosnovani württembergški planinski bataljun s promaknućem u čin poručnika. Nakon obučavanja u [[Austrija|Austriji]], bataljun je poslan na Zapadno bojište, ali nije vidio mnogo akcije. U listopadu [[1916]]. premješteni su na istok, da sudjeluju u završnoj fazi kampanje protiv [[Rumunija|Rumunjske]]. U to je vrijeme Rommel osmislio svoju taktiku uvlačenja iza neprijateljskih linija koja se pokazala jako uspješnom. U kolovozu [[1917]]. osvojio je uzvisinu Cosna uvlačenjem između neprijateljskih položaja. Nakon Rumunjske, bataljun je poslan na Talijansko bojište na planine sjeverno od rijeke [[Soča|Soče]]. Tamo je Rommel postigao velik uspjeh. Osvojio je brežuljak 1192, planinu Mataiur i Kolovrat, te brežuljak 1114. Za te pothvate nagrađen je od Cara Wilhelma II. s Pour le Mérite – najvećim njemačkim odlikovanjem za pojedinačna herojska djela. Rommel je na Talijanskom bojištu dočekao kraj rata u studenom [[1918]]. Nakon rata premješten je natrag u 124. württembergšku pješačku pukovniju s promaknućem u čin satnika. Rat ga je naučio zapovijedati vojnicima u tijeku bitke i naučio je zadobiti njihovo povjerenje i u najtežim trenucima. Iskustvo je zadobio u Aragonskoj šumi, paralizirajući i demoralizirajući protivnika umjesto da troši vrijeme i municiju izravnim, frontalnim napadima. ''Ako se mala, dobro uvježbana i disciplinirana jedinica, pod dinamičnim vodstvom, može uvući iza neprijateljskih linija, dobijemo element iznenađenja i rastrganu liniju otpora koju uništavamo brzim pokretima.'' :Erwin Rommel, iz knjige [[Pješaštvo napada|''Infanterie greift an'' (Pješaštvo napada)]] == Međuratne godine == Nakon rata, Rommel je vraćen u svoju prvotnu pukovniju, ali samo do ljeta [[1919]]. Tada je prebačen u 32. satniju za unutarnju sigurnost u [[Friedrichshafen]]u. U početku ga novo osoblje nije previše voljelo jer je bio strog i tražio visoku disciplinu. Nakon par mjeseci zavoljeli su ga i imali vrlo visoko mišljenje o njemu. 31. ožujka [[1920]]. [[Versajski sporazum|Versajski ugovor]] je stupio na snagu i time se njemačka vojska smanjila na samo 100,000 ljudi, što je bilo daleko manje od 2 milijuna vojnika plus Carska vojska iz 1918. Pošto je general-pukovnik Hans von Seeckt, zapovjednik Reichswehra (Regularna vojska Weimarske Republike Njemačke), trebao reorganizirati vojsku, odlučio je postaviti Rommela na čelo 13. pješačke pukovnije u [[Stuttgart]]u. Rommelova stara pukovnija, 124. württembergška pješačka pukovnija, je tijekom reorganiziranja raspuštena. U toj je pukovniji služio devet godina. Tada su se drugi časnici počeli zanimati za Rommela. Izviješća napisana o njemu govorila su o "izvanrednom čovjeku, velikom taktičaru, istaknutom borcu za vrijeme Prvog svjetskog rata, dobrom instruktoru i treneru svojih trupa". To je miran dio u njegovom životu, za vrijeme kojeg sa ženom Lucijom ide na razna putovanja, posjećuje stara bojna polja u Italiji, slave rođendan svog jedinog sina Manfreda koji je rođen u prosincu [[1928]]. Godinu dana kasnije Rommel je postao instruktor u školi za pješaštvo u [[Dresden]]u. Bio je štovan od strane školskih kolega i ratni heroj u očima polaznika škole. Za to vrijeme on počinje pisati svoju knjigu "Infanterie greift an" (Pješaštvo napada), koja je izdana tek [[1937]]., nakon što ju je usavršavao tijekom podučavanja u [[Potsdam]]u. Knjiga priča o akcijama koje je Rommel vodio tijekom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Knjigom, punom anegdota i skečeva, je oživio bojna polja iz "Velikog rata", a knjiga se odmah pokazala bestselerom. [[1933]]. Rommel je promaknut u čin podpukovnika (Oberstleutnant) i dobiva zapovjedništvo nad 3. lovačkim bataljunom iz 17. pješačke pukovnije. Taj se bataljun nalazio u planinama Harz. Rommel se osjećao kao kod kuće. Uživao je tijekom dvogodišnje službe u tom bataljunu. Jednom su ga drugi časnici pozvali da se s njima popne na obližnju planinu i spusti niz nju na skijama. Rommel je prihvatio poziv, spustio se s časnicima tri puta i pozvao ih da se po četvrti put spuste, no oni su to zadihano odbili iako su bili puno mlađi od njega. Kada je [[Adolf Hitler]] došao na čelo Njemačke stvari su se počele mijenjati. [[1934]]. njemačka vojska duplo je povećana, a [[1935]]. je utrostručena, te je počela proizvodnja tenkova i zrakoplova. U rujnu 1934. Rommel se susreo s Hitlerom prvi put. Bio je zadužen za njegovu sigurnost tijekom posjeta Glosara, grada u podnožju planina Harz. 15. listopada 1935. postavljen je na mjesto instruktora u ratnoj akademiji u [[Potsdam]]u. Još je jednom pokazao svoju vještinu i znanje. Rommelov drugi susret s Führerom dogodio se u kasnom ljetu [[1936]]. kada je bio zadužen za organiziranje osiguranja tijekom jednog Hitlerovog putovanja. Hitler ga je osobno pohvalio za odlično organiziranje oružane pratnje. [[1937]]. izlazi Rommelova knjiga "Infanterie greift an" koju je Hitler pročitao s velikim oduševljenjem. Nakon toga, Hitler sve češće poziva Rommela iz Potsdama radi osiguranja tijekom njegovih putovanja. 10. studenog [[1938]]. promaknut je u čin [[pukovnik]]a i postavljen je na čelo ratne škole u [[Wiener Neustadt]]u. Hitler ga je pozvao još nekoliko puta da organizira njegovu sigurnosnu pratnju dok je putovao vlakom (Hitlerov pokretni stožer), što je rezultiralo promaknućem u čin general-bojnika. == Početak rata – Rommelova divizija duhova == [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 146-1972-045-08, Westfeldzug, Rommel bei Besprechung mit Offizieren.jpg|thumb|left|thumb|Rommel sa svojim oficirima u lipnju 1940. u Francuskoj]] Zaprepašćujuća brzina [[Blitzkrieg]]a kroz [[Poljska|Poljsku]] [[1939]]. i [[Francuska|Francusku]] [[1940]]. pokazale su svijetu svu moć oklopnih jedinica i njihovih zapovjednika, poput generala [[Erich von Manstein|Mansteina]] i [[Heinz Wilhelm Guderian|Guderiana]]. Rommel je tada još bio nepoznat u svijetu. Tijekom napada na Poljsku zapovijedao je Hitlerovim pokretnim stožerom (vlakom). Hitler je u njemu vidio vjernog zapovjednika. [[1940]]. dodijeljena mu je jedna oklopna divizija koja će ga dovesti do svjetske slave. Bila je to 7. oklopna divizija, kasnije nazvana "Divizija duhova" jer je Rommel njome prolazio duboko iza neprijateljskih linija, a da to neprijatelj nije ni znao. Ured za vojno osoblje htio mu je dodijeliti neku planinsku diviziju, što bi ga učinilo najučinkovitijim na terenu, maksimalno iskorišćujući njegovo iskustvo iz Prvog svjetskog rata, no najvjerojatnije se tu umiješao Hitler osobno, koji mu je htio dodijeliti upravo ono što je Rommel i tražio. Sedma oklopna divizija je bila dio petnaestog oklopnog korpusa pod zapovjedništvom generala Hermanna Hotha. Diviziju je činilo: 34 oklopna vozila tipa I (PzKpfw I), 68 oklopnih vozila tipa II (PzKpfw II), 24 oklopna vozila tipa IV (PzKpfw IV) i 91 [[tenk]] 38t (Pz 38t, tenk čehoslovačke proizvodnje koji je početkom rata bio bolji od bilo kojeg njemačkog tenka). Zapovjednik tenkovske pukovnije bio je pukovnik Karl Rothenburg, jedan od najiskusnijih i najboljih zapovjednika oklopnih jedinica u Njemačkoj. U rano jutro devetog svibnja 1940., zapovjeđen je početak operacije [[Fall Gelb]], invazije na Francusku. Rommelov je cilj bio brz prodor kroz Ardene i upad u sjevernu Francusku. 20. svibnja Rommel je stigao na obalu rijeke Meuse. Tamo se susreo s prvim problemima. Kada su prva oklopna vozila i patrolni motocikli stigli na istočnu obalu rijeke, svi su mostovi već bili minirani i uništeni. Motocikli su ipak pronašli jedan mali otočić sjeverno od Dinanta koji je bio napušten. Otočić je povezivao obje strane rijeke s dva uska mosta preko kojih je mogla prijeći jedino pješaštvo. Problem je predstavljao prijenos oklopnih jedinica preko rijeke, a Francuzi i Belgijanci su se dobro ukopali na zapadnoj strani rijeke. Bilo je nemoguće prenijeti tenkove preko dva uska mosta. Rommel tada nije imao nikakve izviđačke jedinice i artiljerijsku potporu, dok je neprijatelj imao dobro raspoređena mitraljeska i protutenkovska gnijezda, te laku i tešku artiljeriju. Toga dana je Rommelova Sedma oklopna divizija pretrpjela teške gubitke. Rommel se konstantno nalazio na bojištu za vrijeme pokušaja prelaženja rijeke Meuse. Analizirao je položaje sjeverno i južno od Dinanta, te naredio tenkovima da krenu uz obalu sjeverno od Dinanta otvarajući vatru na drugu stranu obale. Kada je stigao do otočića, koji je bio prijelazna točka, popeo se na gumenjak i osobno prešao rijeku pod zaštitom tenkova koji su otvarali vatru na francuske položaje. Pod njegovim inspirirajućim vodstvom, počeo se širiti mostobran na drugoj strani rijeke, no tenkovi su još uvijek bili na istočnoj strani rijeke. Tek su slijedećeg dana oklopne jedinice počele prelaziti rijeku preko pontonskog mosta kojeg su u međuvremenu digli inženjeri. Prešavši rijeku Meuse tenkovima 14. svibnja, Rommel je nastavio napredovanje prema utvrđenim položajima koji su bili produžetak [[Maginot linija|Maginot linije]]. Iako Rommel to nije znao, neprijatelj je već naredio masovno povlačenje prema unutrašnjosti. [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 146-1970-076-43, Paris, Erwin Rommel bei Siegesparade.jpg|thumb|thumb|Erwin Rommel na pobjedničkoj paradi u Parizu]] Do 18. svibnja Rommel je stigao do Le Cateau-a duboko iza neprijateljskih linija i postojala je velika opasnost da ga francuske trupe okruže. Pješački dio divizije ostao je u [[Belgija|Belgiji]] vjerujući da se Rommel izgubio. No Rommel ni tada nije stao, nego je naredio napredovanje prema kanalu [[La Manche]]. To je posebno iznenadilo tenkovske zapovjednike čiji su tenkovi gotovo ostali bez goriva. Ali pomoć je stigla i Rommelova divizija, okrijepljena gorivom i ojačana, krenula je prema [[Arras]]u da presječe savezničke formacije u Belgiji. U Arrasu će se 7. oklopna divizija suočiti s britanskim Matilda II tenkovima, najvećim otporom u kampanji protiv Francuske. 21. svibnja saveznici su izveli protunapad južno od Arrasa s priličnim uspjehom. Tek su ih divizijska artiljerija i protuzrakoplovni topovi od 88mm zaustavili (88mm topovi su bili poznati po njihovoj velikoj protutenkovskoj djelotvornosti, pa su često korišteni za uništavanje tenkova, a kasnije je 88mm top ugrađen i u famozni njemački Tieger tenk). Kada je Rommel stigao sa svojim tenkovima južno od Arrasa, vratio je izgubljeno područje tijekom protunapada i istjerao saveznike do Arrasa. 26. svibnja je bio dobar dan za Rommela. Formalno mu je dodijeljeno odlikovanje Viteškog križa željeznog križa, a Hitler je obustavio napad. Dan kasnije, naređeno mu je da krene prema [[Lille]]u kako bi sudjelovao u čišćenju Belgije i sjeverne Francuske. Kao pojačanje pripojena mu je tenkovska brigada iz susjedne 5. oklopne divizije. Do 30. svibnja Lille je pao i velik dio francuske prve armije se predao. Nakon toga Rommel je dobio nekoliko dana odmora. Saveznici su tijekom njegovog odmora završili evakuaciju [[Dunkerque]]a. Dan poslije evakuacije, Rommelova 7. oklopna divizija krenula je preko rijeke Somme u veliku ofenzivu duboko u Francuski teritorij. Francuzi su očekivali oštar prodor tenkovima, no Rommel je primijenio novu taktičku formaciju koju je opisao kao Flächenmarsch, u kojoj je cijela divizija napredovala u formaciji velikog pravokutnika, dugog 20&nbsp;km i 1.5&nbsp;km širokog. Prednost te formacije bila je što su sve vrste jedinica kojima je divizija raspolagala bile na raspolaganju kad je divizija naletjela na otpor. Nakon prelaženja rijeke Somme, Rommel je krenuo prema rijeci Seine. Zabunio ga je slab otpor kod [[Seine]], no saveznici su bili demoralizirani i tražili su put za evakuaciju. Dunkirk je još bio svjež Nijemcima u pamćenju, pa kako bi spriječili sličnu evakuaciju preko sličnih luka poput Le Havrea, njemački je vrhovni stožer naredio Rommelu da krene prema moru. Tako je Rommel desetog lipnja, skupa s Rothenburgovom dvadeset i petom oklopnom pukovnijom, stigao do mora kod sela Dalles. Nakon toga krenuo je prema gradu St. Valéry. U St. Valéryu je susreo jak otpor ukopanih savezničkih trupa, koje je porazio nakon tri dana borbe. Iako je borba bila naporna, Rommela je čekala još jedna teška borba prije kraja Francuske kampanje, borba za veliku francusku luku [[Cherbourg-Octeville|Cherbourg]]. 18. lipnja doveo je artiljeriju na položaje s kojih se je moglo bombardirati Cherbourg. Nakon intenzivne artiljerijske vatre na luku, francuske su se trupe predale. 21. lipnja Francuska je kapitulirala. Rommelovi podvizi tijekom osvajanja Francuske bili su fenomenalni i ubrzo je postao miljenik cijelog Njemačkog naroda. Njegova 7. oklopna divizija zarobila je oko 90,000 savezničkih vojnika, izgubila je samo 42 tenka i imala 682 mrtvih. Njegovi podvizi preneseni su na filmsko platno u propagandnom filmu "Pobjeda na zapadu". Rommelov se ugled naglo dizao nakon uspjeha u Francuskoj, a što je još važnije, njegovi su podvizi pokazali svijetu što oklopne jedinice mogu učiniti pod zapovjedništvom generala poput Rommela. Ukupno gledajući, kampanja je pokazala važnost inicijative i elementa iznenađenja, koje je Rommel stalno naglašavao. == Oluja u pustinji == 6. veljače 1941. Rommel, promaknut u čin general-poručnika, pozvan je u [[Berlin]]. Rečeno mu je da je odabran za zapovijedanje dvaju divizija, 15. oklopne divizije i 5. lake divizije (ranije zvana 21. oklopna divizija), koje će činiti famozni [[Afrički korpus]] (Deutsches Afrika Korps - [[Afrički korpus|DAK]]) zajedno s [[Armija Kraljevine Italije|talijanskim]] divizijama Ariete i Trieste, a kasnije i njemačkom 90. lakom divizijom. Divizije će biti poslane u Sjevernu Afriku u jesen 1941. za operaciju Suncokret (Sonnenblume) radi pomoći talijanskim trupama koje su se povukle sa gorja [[Kirenajka|Kirenajke]] do [[Tripoli]]ja za vrijeme britanske ofenzive iz Egipta. Njemačka je obavještajna služba saznala da Britanci namjeravaju napasti sam Tripoli, pa su Nijemci kao dobri saveznici s Italijom trebali zaustaviti britanski prodor . Iako su je Nijemci smatrali područjem malog strateškog značenja, Sjevernoafrička kampanja je započeta kako bi se [[Italija]] zadržala u ratu i to na strani Sila osovine. Rommel bio pod zapovjedništvom talijanskog generala Itala Gariboldija, no mogao se žaliti Berlinu u slučaju ozbiljnog neslaganja između dva generala. Zapovjeđeno mu je ponovno osvajanje strateškog gorja [[Kirenajka|Kirenajke]]. 12. veljače 1941. Rommel je stigao zrakoplovom u Sjevernu Afriku, a prve njemačke trupe dva dana kasnije. Karakteristično za Rommela, čim je stigao u Afriku, izviđačkim zrakoplovom Fiesel Storch preletio je neprijateljske položaje kako bi izvidio teren na kojem će se odigrati bitka. Počela su i prva neslaganja s Gariboldijem. [[Italijani|Talijani]] su se htjeli utvrditi kraj [[Tripoli]]ja, a Rommel je htio pokrenuti trupe naprijed i napasti, a ne čekati engleski napad. Predočio je svoj pogled na situaciju Berlinu i Rimu, te mu je odobrena ofenziva. [[Britanci]] su već znali da će Njemačka ojačati talijanske položaje u Sjevernoj Africi. Dekodiranje signala njemačke Enigme, iako 1941. još uvijek pretežno neuspješno, otkrilo je neke važne detalje operacije Suncokret. 14. veljače 1941. u [[Tripoli]] su stigle prve njemačke trupe; 3. izviđački bataljun i jedna protutenkovska jedinica. Rommel je naredio da tijekom noći iskrcaju ostatak trupa. 17. veljače 1941. Rommelovi tenkovi stigli su na front. Rommel je bio spreman suprotstaviti se Britancima na bojištu. Njegov glavni cilj je bio osvajanje [[Benghazi]]ja, glavnoga grada [[Kirenajka|Kirenajke]]. Iako je to bio malen obalni grad, Benghazi je bio važna luka. Kako se moglo vidjeti iz Rommelovih spisa, uspostava efektivne opskrbne linije bila je vitalna za nastavak mehaniziranog ratovanja u nepogodnoj klimi i terenu Sjeverne Afrike. Britanci su to shvatili pa su koncentrirali obrambene točke uzduž obale kod malih, ali vitalnih luka. Nakon početnog napada Rommel je shvatio da su Britanske snage slabije nego što je isprva procijenio, ali naredbe iz [[Berlin]]a vezale su mu ruke i nije smio dalje napredovati. Ono što on nije znao bilo je planiranje [[Operacija Barbarossa|operacije Barbarossa]] (invazija na SSSR), koje je imalo prednost u umovima njegovih zapovjednika koji nisu htjeli imati sporednu predstavu u Africi koja bi im oduzela vrijedne zalihe [[nafta|nafte]], lijekova i municije. Rat sa [[Sovjetski Savez|SSSR]]-om je bio mnogo važniji od bilo kakvog uspjeha u Sjevernoj Africi. Rommel se vratio u Njemačku u ožujku, odlučan da raščisti navedeni slučaj. Bio je vrlo nezadovoljan odlukom feldmaršala von Brauchitscha koji je odlučio da u Afriku treba poslati što manji mogući broj trupa i prepustiti ju rukama sudbine. Rommel je smatrao da se treba iskoristiti trenutna slabost Britanskih trupa kako bi se preuzela inicijativa. Također je vjerovao da je Njemačka trebala pokušati invaziju Engleske (operacija morski lav – Seelöwe) jer je Britanija ostavila mnogo ratne opreme u Francuskoj nakon evakuacije kod Dunkirka, te je vrijedilo pokušati osvojiti Britaniju, a time ne bi bilo ni potrebe vođenja rata u Africi. Prije nego što je otišao u [[Berlin]], Rommel je, mimo zabrane iz Berlina, naredio da 24. ožujka 1941. godine 5. pješačka divizija napadne El Agheilu. Kada se vratio u Afriku, Rommel je saznao da je u zoru 24. ožujka 1941. godine 3. izviđački bataljun zauzeo El Agheilu. Nakon što je El Agheila pala u njegove ruke, Rommel je uočio da je Mersa el Brega ranjiva na napad, a kada bi zauzeo Mersu el Bregu, mogao bi nastaviti napad u [[Kirenajka|Kirenajku]]. Tipično, Rommel je bio nestrpljiv i nije se htio zaustaviti kada je vidio da je prvi domino pokrenuo lančano padanje drugih. Trebao je čekati do svibnja za napad, ali on je odlučio prekršiti i tu zapovijed i nastaviti napad. 31. ožujka Rommel je krenuo u napad na [[Mersa el Brega|Mersa el Bregu]] koju je zauzeo istoga dana. Rommel je shvatio da se Britanci radije povlače umjesto da ojačaju svoje položaje, pa je Rommel odlučio napasti [[Kirenajka|Kirenajku]]. 3. travnja pokrenuo je napad u formaciji od tri kolone, požurivajući svoje trupe što je više mogao. Ključ uspjeha u Rommelovu napadu preko [[Kirenajka|Kirenajke]] bilo je zauzimanje grada Mechellija, protiv kojega je naumio koncentrirati jedinice iz sve tri kolone koje je poslao preko pustinje 3. travnja. Plan se pokazao totalnim uspjehom. Rommel je imao sreće. Prekršivši zapovjedi mogli su ga u najmanju ruku smijeniti, a opskrbna linija bila je toliko razvučena da je postala vrlo neučinkovita, nekim tenkovima je i ponestalo gorivo tijekom napredovanja prema Mechilliju. 8. travnja Mechilli je zauzet, a Britanske su se snage povukle iz [[Kirenajka|Kirenajke]]. Rommel je ostvario svoju prvu pobjedu u pustinji i mogao je izraziti buduće ambicije. == Opsada Tobruka == {{main|Opsada Tobruka}} Nakon osvajanja [[Kirenajka|Kirenajke]], Rommel je odlučio nastaviti napad prema Egiptu, usput osvajajući u predjelu zvanom Marmarica i luku [[Tobruk]], o kojoj nije bilo prikupljeno dovoljno informacija o obrani i naravi branitelja. Također mu je bilo naređeno da ne proširi svoj napad u [[Egipat]]. 11. travnja opkolio je Tobruk koji je hrabro držala deveta Australska divizija. Slijedio je napad [[Junkers Ju 87|Štuka]] po savezničkim obrambenim linijama, iako Rommel još uvijek nije imao plan britanskih obrambenih linija. Nakon [[Junkers Ju 87|Štuka]] naredio je napad trupama [[Afrički korpus|Njemačkog afričkog korpusa]] (u daljnjem tekstu DAK) koji je zaustavljen nakon intenzivnog britanskog topničkog bombardiranja. Moral među Rommelovim jedinicama je prvi put počeo padati. Tijekom nekoliko uzastopnih napada na jugozapadno krilo [[Tobruk]]a od 11. travnja do 22. travnja Rommel je izgubio 120 ljudi koji su bili ubijeni, ranjeni ili nestali. Tobruk je postao fokus rata u Sjevernoj Afrci od travnja [[1941]]. do kraja godine. Rommel je shvatio kako je u statičnom ratovanju gubitak u ljudstvu puno veći od onog u mobilnom ratovanju – "U mobilnoj borbi, ono što je važno jest materijal, kao esencijalni element svakog ratnika. U mobilnom ratovanju i najbolji vojnik je nekoristan bez vozila i tenkova. Ako se unište neprijateljske oklopne snage, neprijatelj postaje bezopasan bez velikog gubitka u ljudstvu. Obrnuto se primjenjuje u statičnom ratovanju. Vojnik s puškom i ručnim bombama je vrlo važan, dok god ima zaštitu od strane protutenkovskih topova ili protutenkovskih prepreka. Njegov najveći neprijatelj je običan pješak u napadu. Slijedi da je statično ratovanje uvijek borba za uništenje ''čovjeka'', suprotno od mobilnog ratovanja, gdje je uništavanje neprijateljskog materijala ključ pobjede." Osvojeni grad [[Ras el Madauer]] bio je pod neprestanom savezničkom topničkom vatrom. Teren je bio tvrd i njemačke trupe su se vrlo teško ukopavale, pa je obrana u tom području bila prilično plitka. Kako bi privukao neprijateljsku topničku vatru na drugo područje, Rommel je osmislio umjetne tenkove (načinjene od drveta i montirane na traktore i automobile) i postavio ih na položaje koje je čuvala [[Brescia]]. Materijalna pomoć iz [[Berlin]]a nije stizala. Vrhovni stožer je postajao sve zaokupljeniji planiranjem operacije [[Operacija Barbarossa|Barbarossa]], te su obavijestili Rommela da ih više ne zamara i neka ih kontaktira nadalje jedino ako je nešto jako hitno. Napad preko [[Kirenajka|Kirenajke]] i napadi na [[Tobruk]] zabrinuli su generala [[Franz Halder|Haldera]], zapovjednika osoblja Vrhovnog vojnog zapovjedništva ([[Oberkommando des Heeres|OKH]]). Kako bi razjasnio situaciju, poslao je general poručnika [[Friedrich Paulus|Paulusa]] (kasnije zapovjednika 6. armije koja je bila opkoljena u Staljingradu) u Afriku. On je stigao u Afriku 27. travnja. Paulus se složio s Rommelovim planovima da se provede još jedan pokušaj napada na Tobruk, ali je predložio da dio njemačkih snaga štiti egipatsku granicu, koja je bila čuvana samo s talijanskim trupama. Rommel se složio s njim i poslao jednu njemačku [[bataljon|bojnu]] na granicu. Paulus je napustio Afriku početkom lipnja. Njegov izvještaj je bio vrlo pozitivan s naglaskom na probleme u dostavi snaga u Afriku. Izrazio je sumnju u mogućnost osvajanja Egipta i predložio da daljnji napad na Tobruk dobije dozvolu Vrhovnog vojnog zapovjedništva. No uz sva planiranja i pokušaje osvajanja Tobruk je ostao u rukama Australaca. == Operacije Battleaxe i Crusader == [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-1982-0927-503, Bei El Agheila, Rommel bei italienischer Division.jpg|thumb|thumb|220px|Rommel se savjetuje s osobljem kod [[El-Aghila|El-Agheile]] 12. siječnja 1942.]] U lipnju [[1941]]., snage [[Komonvelt nacija|Commonwealtha]], osnažene s 400 tenkova, pokrenule su golemu ofenzivu protiv Rommelovih snaga na području egipatske granice kod linije [[Sollum]] – [[Halfajski prolaz]]. Nazvali su je [[operacija Battleaxe]] (ratna sjekira), a bila je pod zapovjedništvom generala [[Archibald Wavell|Wavella]], vrhovnog zapovjednika snaga na Srednjem Istoku. Inače, pokretanje ofanzive protiv Rommela u to vrijeme nije bio dio Wavellova plana, ali [[Winston Churchill|Churchill]] je dobio dešifrirani Paulusov izvještaj stožeru i odlučio napasti dok je granica s Egiptom bila loše čuvana. Dok su određene snage vršile napad (najzapaženija jedinica pod satnikom Bachom kod Halfajskog prolaza), Rommel je pokazao svoju stručnost u oklopnom ratovanju organizirajući protunapad koji je natjerao Britance da prekinu svoj napad nakon samo tri dana. Nakon toga [[Winston Churchill|Churchill]] je izjavio "[[Bitka kod Solluma]] od 15. do 17. lipnja bila je bolno iskustvo". U to vrijeme Rommel je bio djelomice impresioniran zapovjednicima kojima se suprotstavljao na ratištu. Njegovo visoko mišljenje o Wavellu, koje je u kasnijim pisanjima promijenio, nije dijelio i [[Winston Churchill|Churchill]], koji ga je zamijenio s [[Claude Auchinleck|Auchinleckom]] poslije Solluma. U jesen [[Britanci]], pod novim zapovjedništvom, pokreću [[Operacija Crusader|ofenzivu Crusader]] (križar), totalno protiv Rommelovih predviđanja. Ne mareći na upozorenja o Britanskom ojačavanju, Rommel je bio prezauzet pripremajući vlastiti plan napada. 15. studenog , dok je slavio pedeseti rođendan u [[Rim]]u, tijekom posjete [[Benito Mussolini|Mussoliniju]], počeo je Britanski napad. Obije strane su se dobro držale, a rezultat je bio veća zbrka nego korist, iako je završilo taktičkim porazom za Rommela. U prosincu [[Nemci|Nijemci]] i [[Italijani|Talijani]] su bili pod teškim pritiskom. Prvi put od travnja 1941. godine, Britanci preuzimaju inicijativu i pokazuju odlučnost u zadržavanju iste. Kakogod, Rommel je ponovno u protunapadu vidio priliku za pokušaj preuzimanja inicijative. 6. prosinca Rommel kreće u protunapad, ali bez Talijanskih snaga, čiji su zapovjednici izjavili da su njihove trupe iscrpljene i nesposobne za borbu. Rommelov napad uspio je pokrenuti sporo povlačenje Britanaca, ali je brzo uvidio da nema dovoljno trupa za okruživanje neprijateljskih trupa. Pokušao je još jednom 7. prosinca, ali ponovno bez uspjeha i s visokim gubicima. 7. prosinca nije bio sudbonosni dan samo u Africi nego i u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u. 7. prosinca japanske snage napale su [[Napad na Pearl Harbor|Pearl Harbor]], što je uslijedilo proglašenjem rata sa SAD-om od strane Njemačke, potez koji je imao teške posljedice za Rommelovu daljnju karijeru. Rommel je odlučio da je daljnja obrana pozicija nemoguća, pa je odlučio započeti s potpunim povlačenjem. Talijani, čiji je doprinos u zadnjih nekoliko mjeseci bio gotovo nerimjetan, digli su ruke od oružja. 16. prosinca započelo je dinamično povlačenje Rommelovog [[Afrički korpus|DAK]]-a. Pod okriljem noći i lošeg vremena Rommel je povukao svoje trupe do El Agheile, kod koje je odlučio postaviti obrambenu liniju, dok su se [[Britanci]] okupljali i spremali za napad oko napuštenog obrambenog položaja. Kombinacija faktora, uključujući zbunjenost, loše vrijeme i probleme s opskrbom, učinili su nemogućim Britansko proganjanje trupa Afričkog korpusa na zapad. Iako je to bio taktički poraz za Rommela, to nije bila potpuna pobjeda Britanaca, jer su izgubili priliku udariti Osovinske sile u Africi dok su bile u povlačenju. Cijena operacije Crusader bila je visoka za obje strane. [[Sile Osovine]] izgubile su 38 000 ljudi, iako su većina od tih 38 000 bili [[Italijani|Talijani]] popisani kao nestali, dok su Britanski gubici bili oko 18 000 ljudi, od kojih je većina bila ubijena ili ranjena (treba imati na umu da se pod gubitke broje ubijeni, ali isto tako i ranjeni, te nestali u borbi). == Pustinjski čudotvorac == [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 146-1985-013-07, Erwin Rommel.jpg|thumb|left|thumb|220px|Rommel [[1942.]]]] Početni mjeseci 1942. godine donijeli su zaokret u Rommelovom načinu vođenja [[Njemački afrički korpus|DAK]]-a. Nakon taktičkog poraza tijekom [[Operacija Crusader|operacije Crusader]], Rommel je trebao prekinuti opsadu [[Tobruk]]a i povući se 80&nbsp;km zapadno od Tobruka. Pokazavši se u najgorem svjetlu tijekom operacije Crusader, Rommel je proveo sljedeća dva mjeseca pokazujući se u najboljem svjetlu, donoseći svojeglave, ali ispravne odluke. Pokazao je veliku moralnu hrabrost i odličnu sposobnost manevriranja jedinicama. Moralna hrabrost nalazila se u njegovim ključnim odlukama. Napuštajući Tobruk, znao je da je teren kod [[Kirenajka|Kirenajke]] nepodoban za obranu, pa je odlučio da se treba povući skroz do [[Tripoli]]ja gdje je mogao ojačati i opskrbiti svoj korpus, a onda punom snagom napasti loše branjivu [[Kirenajka|Kirenajku]]. Ta se ideja nije sviđala [[Italijani|Talijanima]], jer je [[Kirenajka]] bila njihova kolonija, a već se dva puta našla u neprijateljskim rukama. Rommel je znao da to nije situacija u kojoj mu se može zažmiriti jednim okom, ali je stalno ustrajao i držao svoj stav. Na kraju je ipak dobio dozvolu da se povuče iz [[Kirenajka|Kirenajke]]. Na Badnju večer, trupe [[Afrički korpus|DAK]]-a napustile su [[Benghazi]], iako su Britanci pokušali spriječiti povlačenje, njemačke oklopne jedinice uspjele su odbiti Britanski napad i pokazati tko vlada pustinjom i za vrijeme povlačenja. Nakon povratka u [[Tripoli]], Rommelovo vojno umijeće, osjećaj za snagu neprijatelja i procjena vlastitih mogućnosti, uskoro će ga vratiti na put do slave. Nakon Crusadera, DAK-ove oklopne jedinice bile su brojčano manje. U siječnju je stiglo pojačanje iz Njemačke, a [[Adolf Hitler|Hitler]] je odlučio na sredozemno područje dodijeliti i zračnu flotu pod zapovjedništvom feldmaršala [[Albert Kesselring|Alberta Kesselringa]]. Relativna lakoća kojom su zračne jedinice uočavale i uništavale jedinice u goloj pustinji, činile su zračnu snagu vrlo važnim čimbenikom u [[Sjevernoafrička kampanja|Sjevernoafričkoj kampanji]]. S britanske strane je nastupila stanka za pregrupiranje i ojačavanje. Nakon proglašenja rata s Japanom, Australska divizija, Britanska 70. divizija i 7. husarska divizija bile su raspodijeljene na [[Daleki istok]], a najiskusnija britanska oklopna formacija – 7. oklopna divizija, vratila se u [[Egipat]] na oporavak i ojačavanje. [[Claude Auchinleck|Auchinleck]] je namjeravao napasti Tripolitaniju, ali je isto tako vjerovao da ima vremena i za ojačavanje trupa. Zato je postavio, svježu, tek pristiglu iz Britanije, 1. oklopnu diviziju u [[Kirenajka|Kirenajku]]. Izravno se suprotstavljajući Rommelu, stajale su samo neiskusna 1. oklopna divizija i oslabljena pješačka divizija. DAK-ova obavještajna služba ubrzo je to uvidjela, te kada je to i Rommel saznao ubrzo su njegov instinkt i vještina opet ušli u igru. [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-786-0327-19, Nordafrika, Erwin Rommel mit Offizieren.jpg|thumb|thumb|220px|Rommel u Africi u lipnju 1942.]] Rommel je znao da treba napasti Britance prije nego što stignu ojačati. Htio je da njegov napad iznenadi Britance, pa je cijeli plan napada držao za sebe, a tek tri dana prije napada je rekao za svoj plan ofenzive njemačkim divizijskim zapovjednicima. Kada su 21. siječnja 1942. krenule prve njemačke jedinice u napad, element iznenađenja je gotovo u potpunosti ostvaren. To je bio poseban dan za Rommela jer je za napad odlikovan [[Željezni križ|Viteškim križem s hrastovim lišćem i mačevima]]. 26. siječnja [[Benito Mussolini|Mussolini]] je osobno pohvalio Rommela radi pobjede nad Saveznicima kod Tripolitanije. Rommel se zabrinuo zbog manjka goriva, no svejedno je uspio odbaciti Britance preko [[Kirenajka|Kirenajke]] do linije [[Gazala]]. Auchinleck je također znao da je [[Kirenajka]] loše područje za podići obrambenu liniju, pa je tako izbjegao veće gubitke povlačeći se do Gazale. Obrana Tripolitanije i vraćanje [[Kirenajka|Kirenajke]] u ruke [[Sile Osovine|sila Osovine]] bio je Rommelov brz i neviđeni pothvat, kojeg su mogli postići samo rijetki vojni geniji. Nakon ponovnog osvajanja [[Kirenajka|Kirenajke]], Rommel je stekao status legende i među britanskim vojnicima. Sam [[Winston Churchill|Churchill]] je tom prilikom rekao: "Imamo vrlo hrabrog i vještog suparnika i, ako smijem reći tijekom ovih teških ratnih dana, velikog generala". I Auchinleck se zabrinuo konstatirajući u svojim memoarima da je Rommel postao neka vrsta čudotvorca u očima britanskih vojnika. U ožujku je Rommel otputovao u Njemačku kako bi mogao svečano primiti odlikovanje Viteškog križa. U međuvremenu njegove su snage unaprijeđene u "Panzerarmee Afrika" (Afrička oklopna armija), a Rommel je dobio čin [[General-pukovnik]]a (''Generaloberst''). Dok su Rommelove trupe napredovale prema Gazali, [[Claude Auchinleck|Auchinleck]] je planirao pokrenuti svoju proljetnu ofenzivu, no tada je shvatio da više nije dovoljno snažan da pokori svog protivnika. Velik dio opreme je izgubio tijekom povlačenja iz [[Kirenajka|Kirenajke]], a s druge strane Rommel je počeo dobivati sve više pojačanja jer je [[Malta]] bila učestalo bombardirana, pa nije mogla služiti kao luka za lovce na njemačke konvoje. U svibnju su se stvari promijenile. [[Britanci]] su dobili pomoć od [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. U Afriku je stiglo 160 [[M3|M3 Grant]] [[tenk]]ova koji su bili superiorniji u usporedbi s njemačkim [[Panzer III|Panzerima III]] i [[Panzer IV|Panzerima IV .]] Britansko topništvo je bilo bolje i jače od njemačkog, a omjer topova je bio 8:5 u korist Britanije. [[Luftwaffe]] je brojčano mogao parirati [[RAF]]-u. Kvantiteta i kvaliteta britanskih tenkova postala je puno veća od njemačkih. No Rommel nije bio obeshrabren. Odlučio je napasti [[Gazala]] liniju na krajnjem jugu oko utvrđene pozicije u Bir Hacheimu. Tamo se neprijatelj najmanje mogao nadati napadu jer je to područje bilo oskudno prohodnim putovima za tenkove, većinom su to bila velika pustinjska prostranstva. 26. svibnja 1942. napad na [[Gazala]] liniju je započeo. Bitka je započela vrlo loše za DAK zbog jakog otpora na području Bir Hacheima koji je pao tek 13. lipnja i superiornijih američkih tenkova [[M3|M3 Grant]] koji su činili rupe u njemačkom udarnom valu. Rommelove trupe su bile konstantno izložene savezničkim napadima, što ih je činilo vrlo ranjivim. Nakon pada Bir Hacheima u lipnju stvari su krenule na bolje za Rommela. Britanske oklopne snage bivale su sve slabije. Iako se našao u vrlo teškoj situaciji, Rommel je uspio savladati sve prepreke i pobijediti moćnijeg neprijatelja, nalazeći se nemali broj puta osobno u samom žaru bitke analizirajući tijek napada. [[Bitka kod Gazale|Pobjedu kod Gazale]] mnogi smatraju Rommelovim najvećim uspjehom u njegovoj dugoj vojnoj karijeri. == Tobruk – najslađa pobjeda == {{main|Bitka kod Gazale}} Uspješno napredujući uz obalu [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]], Rommel je izmorio svoje trupe i potrošio većinu zaliha. Pobjeda kod Gazale pružila mu je mogućnost ostvarivanja njegovog sna o napredovanju prema delti [[Nil]]a i tjeranju Britanaca s područja [[Srednji Istok|Srednjeg istoka]]. Čak je zamišljao i priključenje borbama na istočnom frontu osvajanjem [[Kavkaz (region)|Kavkaza]], a najambiciozniji plan bio mu je ne samo zauzimanje [[Nil]]a i [[Suez]]a, nego i osvajanje naftnih polja u [[Perzija|Perziji]] i [[Irak]]u. No to je moglo jedino uspjeti njemačkom okupacijom [[Sovjetski Savez|Sovjetskog saveza]] s druge strane, što je samo po sebi bilo težak zadatak. Rommelove trupe su se ponovno pokazale u najboljem svjetlu kao majstori mobilnog ratovanja. U lipnju 1942. slijedilo je napredovanje prema utvrdi koja ih je demoralizirala prošle godine - luka [[Tobruk]]. Potencijalna strateška važnost te male luke značila je da je sigurno dobro branjena. [[Tobruk]] je bio jedno od najjačih utvrđenja u Sjevernoj Africi. Trupe koje su ga branile uzrokovale su velike poteškoće Rommelu tijekom 1941. Neka prostranstva oko njega bila su doslovno natopljena krvlju. Tobruk je postao simbol Britanskog otpora koji je Rommel trebao već jednom slomiti. 20. lipnja započeo je napad na Tobruk. Rommel tada nije znao da mu veliku pomoć daju upravo Britanci. Naime Ritchie i njegov nadređeni, [[Claude Auchinleck|Auchinleck]], zagovarali su različite taktike, a rezultat tog neslaganja je bila opća zbunjenost, koja je pustila otvorena vrata Rommelovim divizijama. Iako zbunjena, kvaliteta obrane oko važnih strateških utvrda predstavlja je i dalje veliku prepreku. U napad su ponovno najprije krenule Štuke koje su imale zadaću slabljenja obrambenih pozicija. Nakon zračnih napada krenuli su [[tenk]]ovi i [[pješadija]]. U 10:00 h, dva sata nakon napada pješaštva, trupe [[Afrički korpus|DAK]]-a počele su se probijati kroz obrambena utvrđenja oko luke. Do kraja dana Rommel je imao pod kontrolom dvije trećine utvrda. Sljedećeg dana, 21. lipnja u 09:40 h, Rommel se sastao s britanskim generalom Klopperom, zapovjednikom druge sjevernoafričke pješačke divizije i utvrde, koji je ponudio predaju svih preostalih utvrda kod Tobruka. Jednostavno nije više mogao izdržati neprekidne napade [[Afrički korpus|DAK]]-ovih trupa. S padom posljednjih utvrda, ratovanje u Marmarici je došlo kraju. Moral svih trupa Afričkog korpusa opet je bio na najvišoj mogućoj razini. Pad [[Tobruk]]a je možda pobjeda koja je najviše prirasla Rommelovu srcu. Ogorčen porazom i ispunjen agonijom iz 1941. zacrtao si je da Tobruk jednostavno mora pasti, te da je to samo pitanje vremena. Simbol Savezničkog otpora je sada bio slomljen i u njegovim rukama, uz 5000 tona zaplijenjene opreme i 2000 zaplijenjenih vozila. Pobjeda je mnogo utjecala na javno mišljenje Nijemaca, ali i Britanaca. Njemačka je propaganda pobjedu prikazala plakatima na kojima je bio prikazan Rommel kako ulazi u Tobruk u svom osobnom automobilu, a [[Adolf Hitler|Hitler]] ga je promaknuo u čin [[feldmaršal]]a. S druge strane ''[[The Times]]'' je prije napada pisao kako su obrambeni položaji u Tobruku jači nego ikada prije. [[Winston Churchill|Churchill]] osobno je bio šokiran padom Tobruka. U svojim je memoarima napisao: "Ovo je bio jedan od najtežih poraza kojih se mogu sjetiti tijekom rata". Na dan pobijede Rommel je napisao sljedeću poruku svim članovima oklopne armije: {{izdvojeni citat|Vojnici!<br /> Velika bitka u Marmarici je okrunjena munjevitim osvajanjem Tobruka. Zarobljeno je više od 45.000 britanskih vojnika, te zarobljeno ili uništeno preko 1000 tenkova i oko 400 topova. Zahvaljujući vašoj neusporedivoj hrabrosti i žrtvi, nanijeli ste poraz za porazom neprijatelju tijekom duge, teške i iscrpljujuće borbe tijekom zadnjih četiri tjedna. Zahvaljujući vašem borbenom duhu, neprijatelj je izgubio jezgru snažne armije, te snažne oklopne jedinice. Ovom se prigodom posebno zahvaljujem časnicima i vojnicima za ovaj predivan pothvat. Vojnici Afričke oklopne armije! Sada je pravi trenutak za potpuno uništenje neprijatelja. Ne smijemo se opustiti dok i posljednji elementi britanske Osme armije ne budu razbijeni. U sljedećim danima, ponovno ću od vas tražiti da date sve od sebe, kako bi ostvarili taj cilj. ::Rommel}} == Put do Nila == [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-785-0287-08, Rommel with his aides.jpg|thumb|left|thumb|Rommel u Sjevernoj Africi]] Nakon [[Tobruk]]a, otpor na koji je Rommel nailazio bio je pretežno slab. 30. lipnja već se nalazio 510&nbsp;km istočno od [[Tobruk]]a tj. 150&nbsp;km zapadno od [[Aleksandrija|Aleksandrije]], na području gdje su Britanci podigli posljednju obrambenu liniju – Alamein liniju. Alamein linija je bila jedna od rijetkih obrambenih pozicija u pustinji koju se nije moglo zaobići preko krajnjeg juga. Naime kod El Alameina se nalazi [[Katarska depresija]] koja je bila neprohodna za sva vozila i tako činila prirodnu prepreku za napredovanje preko juga. 1. srpnja 1942. počeli su napadi na Alamein liniju. No Rommelova je armija bila iscrpljena i teško da je mogla učiniti mnogo. Vojnici su bili na rubu kolabiranja, vozila su pretrpjela veliku štetu, a zalihe goriva i municije bili su na najnižoj mogućoj granici. Rommelovim trupama bila je potrebna opskrba gorivom i municijom. Što je Rommel više napredovao prema istoku, to su njegovi opskrbni putovi bili duži, a za njegove protivnike, koji su bili pritiskani sve bliže svojim izvornim bazama, je vrijedilo obrnuto. Nakon tri dana uzastopnih pokušaja probijanja Alamein linije, Rommel je odlučio napraviti stanku, ali samo do 10. srpnja kada je planirao nastavak napadanja. No 10. srpnja u 05:00 h počeo je britanski napad na talijanske divizije Trieste i Sabratha. To je bio početak Auchinleckovog napad na neprijateljske položaje. Inicijativa je lagano prelazila na Auchinleckovu stranu, koji je planirao slomiti borilački duh talijanskih formacija u Rommelovoj armiji. To je bio dobar plan. No Auchinleck je i dalje bio nezadovoljan razvojem situacije, osjećajući da je pod pritiskom [[Winston Churchill|Churchilla]] zbog političkih razloga. Do 14. srpnja Rommelove su snage svedene na minimum koji teško da je mogao održati trenutnu poziciju. Bez goriva, na rubu fizičkog i psihičkog sloma, Afrička oklopna armija bila je u smrtnoj opasnosti. Rommel je tada znao da se njegove ambicije u Sjevernoj Africi nikada neće ostvariti iako su i njegovi suparnici bili iscrpljeni, a situacija je bila fleksibilnija nego se to moglo činiti. Iako ranjen, [[Afrički korpus]] nije izgubio svoje borbene vještine. Njemačke su snage odbacivale britanske napade, te su otkrili da je i [[British Army|Britanska 8 armija]] također iscrpljena. Ipak se [[Afrički korpus|DAK]] i [[British Army|Britanska 8 armija]] neprekidno bore od svibnja kada je Rommel osvojio Gazalu. Auchinleckove jedinice jednostavno nisu mogle skupiti dovoljnu energiju za odlučujući udarac. S druge strane Rommelove teško oštećene snage bile su postepeno ojačane talijanskim i njemačkim trupama, a ta injekcija svježe krvi učinila je mnogo za dizanje morala. 26. srpnja borba je na kratko prekinuta. Rommel je tada analizirao događaje iz proteklih mjeseci. Bio je uvjeren da je ispravno postupio proganjanjem [[British Army|Britanske 8 armije]] do [[Egipat|Egipta]], a s druge strane jako je kritizirao talijanske saveznike. Smatrao je da su talijanski časnici nekompetentni, ali je zato dobro mislio o običnom talijanskom vojniku. Smatrao je da su Talijani dobri vojnici koji su loše vođeni i loše naoružani. Sveukupno gledano smatrao je talijanski doprinos ratovanju nedovoljnim, a vojnike nekorisnim. Dosta mu je bilo talijanskih prinova, tražio je da mu se pošalju samo njemački vojnici i njemačka oprema. U kolovozu 1942. stanje u vrhovnom stožeru osme armije se promijenilo. Na mjesto zapovjednika armije postavljen je general-pukovnik [[Bernard Montgomery]]. U njegovom stožernom karavanu visjela je Rommelova slika ispod koje je bio [[William Shakespeare|Shakespeareov]] citat iz [[Henrik V. (Shakespeare)|Henrika V.]]: "Oh, Bogovi bitaka! Ukradite srca mojih vojnika." Slika je služila kao podsjetnik na Rommela, čovjeka kojeg je Montgomery odlučio poraziti. == Mrtva točka == [[Datoteka:Rommel at a staff conference in the Western Desert.jpg|left|thumb|thumb|300px|Rommel u Africi]] Period od kasnog ljeta do studenog 1942. imao je mnogo uspjeha i padova. Od uspješnih ljetnih pothvata kod [[Bir Hacheim]]a i [[Tobruk]]a do jesenjih propalih ambicioznih planova za [[Egipat]]. Sunce Afričkog korpusa počelo je polako zalaziti, zajedno s njemačkim nadama u pobjedu u [[Sjeverna Afrika|Sjevernoj Africi]]. Opće gledano na situaciju u svijetu, sile Osovine su još uvijek napredovale. [[Britanci]] su bili prisiljeni povući se iz [[Mianmar|Burme]], [[Malta]] je bila pod opsadom, [[Nemci|Nijemci]] su činili golem napredak u [[Rusija|Rusiji]], a njemačke podmornice su u lipnju postavile novi rekord u broju potopljenih savezničkih brodova. No situacija je zapravo bila lošija za Osovinske sile nego što se činila. Ulazak [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a u rat pokazat će se kobnim za Osovinske sile kojima će ratna sreća ubrzo okrenuti leđa. No svaki je britanski vojnik znao da je Rommel još uvijek opasan i da sigurno sprema neki novi plan ne bi li se domogao [[Aleksandrija|Aleksandrije]]. Rommelovo se zdravlje pogoršalo tijekom kolovoza 1942. kada je planirao ofenzivu koja bi trebala započeti krajem mjeseca. Moral njegovih trupa bio je visok, a uspjesi na istočnom bojištu išli su tome u prilog. Rommel je i dalje krivio talijanske saveznike da ne čine najbolje što mogu kako bi zalihe iz Europe došle konvojima u Afriku. No [[Italijani|Talijani]] su slali štogod su mogli, ali [[Britanci]] su dekodirajući Enigmu znali točnu poziciju svakoga konvoja koji je krenuo iz Europe. Opskrba trupa je definitivno bio [[feldmaršal]]ov najveći problem. Plan napada je bio sličan onome u [[Gazala|Gazali]] – brz prodor kroz neprijateljske obrambene linije konstantnim mobilnim ratovanjem. S druge strane Montgomery se dobro pripremao za gotovo siguran Rommelov novi napad. Svakoj pojedinoj jedinici dao je precizne instrukcije što treba napraviti, a način na koji su britanske trupe bile raspoređene maksimalno je koristio sav njihov potencijal. Montgomery je očekivao da će Rommel napasti na jugu, te je tamo ukopao najveći dio oklopnih jedinica oko Ruweisat i Alam Halfa grebena. Savezničkim oklopnim snagama je naređeno da se ne upuštaju u mobilno ratovanje, nego da se bore obrambeno, ne napuštajući svoj ukopan položaj. Nije smjelo doći do mobilnog ratovanja, Rommel je trebao biti zaustavljen kod obrambene linije, a tada bi [[artiljerija|topništvo]] i [[zrakoplovstvo|avijacija]] uništili njegove okopne jedinice gdjegod budu koncentrirane. Tako je uistinu i bilo. Rommel, sa svojim instinktom za bojište, shvatio je što mu se događa gotovo odmah. U noći 30. kolovoza 1942. Rommel je započeo svoj napad. Problemi su počeli gotovo od početka, kada je razminiranje terena potrajalo duže od očekivanog. Tada su otpočeli teški zračni napadi sa strane [[RAF]]-a, a kada su njemački tenkovi stigli do savezničkih pozicija, silina obrambene vatre spriječila ih je da učine ikakav napredak. Rommel je odlučio prekinuti ofenzivu u jutro 2. rujna 1942. Nakon neuspjeha, Rommel je bio prisiljen otići u [[Nemačka|Njemačku]] zbog zdravstvenih problema. Bilo je očito da će [[Savezničke sile|Saveznici]] nakon uspješne obrane krenuti u napad, pa je Rommel prije odlaska u Njemačku napisao procjenu stanja i relativan omjer snaga kod Alameina, te započeo gradnju obrambenih položaja shvaćajući da je mobilno ratovanje teško izvedivo zbog velike savezničke materijalne superiornosti. Također je upozorio podređene da budu spremni suprotstaviti se pomorskom desantu. Naravno da nije znao da će se ključno savezničko iskrcavanje dogoditi u studenom pod kodnim imenom [[Operacija Baklja|operacija Torch (Baklja)]]. Nakon posljednjih instrukcija svom zamjeniku, generalu Stummeu, Rommel je napustio Afriku. [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J16362, Erwin Rommel.jpg|thumb|thumb|Rommel 1943.]] U njemačkoj je njegov povratak bio prilika za organiziranje nekih javnih proslava, a i sam je Rommel održao govor u kojem je govorio o stanju u Egiptu. Bilo je nejasno da li će se on uopće vratiti u Afriku. Pričalo se o tome da bi ga [[Adolf Hitler|Hitler]] mogao postaviti na jednu od najviših zapovjednih pozicija u Rusiji. No 24. listopada stigla je vijest o početku savezničkog napada, te ga je Hitler poslao natrag na front. 25. listopada Rommel je stigao u Afriku. Situacija koju je zatekao bila je daleko od dobroga. Meontgomeryeve trupe su uspjele probiti obrambene linije u sjevernom sektoru, no čim je stigao, Rommel je uspio zakrpati te rupe za neko vrijeme. Problem je bio u tome što mu je britanski pritisak smanjio broj rezervi, i tako ga natjerao da u bitku ubaci više snaga nego li je on to želio. Situacija se još više pogoršala tijekom slijedeća dva dana. == Operacija Supercharge i Rommelov poraz == Nakon par ne potpuno bezuspješnih pokušaja slamanja Osovinskih uporišta, [[2. 11.|2. studenog]] [[1942]]. Britanci su započeli operaciju [[Supercharge]] (superjuriš), s ciljem da Osovinske sile natjeraju na povlačenje. Rommel je shvatio da je bitka izgubljena. Obavijestio je [[Rim]] da će početi s povlačenjem i da ne može garantirati spas nemotoriziranih talijanskih jedinica, te je obavijestio njemački vrhovni štab da se obrambeni položaji više ne mogu zadržati. [[Druga bitka kod El Alameina]] je bila izgubljena. == Od Talijanskog bojišta do smrti == [[Datoteka:Rommels-grab.jpg|thumb|left|thumb|Rommelov grob]] Od trećeg pa do šestog mjeseca Rommel je uživao u zasluženom odmoru, provodeći većinu vremena sa ženom Lucijom i sinom Manfredom. Dana [[10. 6.|10. lipnja]] [[1943]]. godine Rommelu je dobio zapovjedništvo nad Grupom Armija B u Sjevernoj Italiji. U studenom iste godine premješten je u Francusku pod zapovjedništvo feldmaršala von Rundstedta, a [[31. 12.|31. prosinca]] postaje vojni inspektor zadužen za [[Atlantski zid]]. Kao takav obišao je najvažnije obalne obrambene točke te zaključio da su trupe nespremne za Saveznički napad koji se očekivao. Došao je u sukob s von Rundstedtom zbog zahtjeva da se oklopne divizije premjeste u blizinu obale te tako spriječe moguću invaziju. Rommel je rekao: "Imamo 24 sata da zaustavimo Saveznike ako prijeđu obalu. Nakon toga nitko ih više neće zaustaviti... Rat će se odlučiti na obali..." Imao je pravo. Kad je iskrcavanje [[6. 6.|6. lipnja]] [[1944]]. godine uspjelo, Rommel je shvatio da je rat izgubljen te se okrenuo protiv [[Adolf Hitler|Hitlera]]. Zbog ozljede u zračnom napadu 17. srpnja, nije mogao osobno sudjelovati u pokušaju da se Hitler svrgne s vlasti [[20. 7.|20. srpnja]] [[1944]]. godine. Prema [[Steve Pressfield|Steveu Pressfieldu]] Rommel se zakleo na službu Njemačkoj ako Urota uspije, i da će pregovarati s anglo-američkim saveznicima o predaji, jer je on najpoštovaniji njemački general od savezničke strane. Urota nije uspjela, no u početku se nije znalo da je Rommel bio upleten u urotu, no međutim, jedan od sudionika urote otkrio je i ime Erwina Rommela, pa je Rommel [[8. 8.|8. kolovoza]] prebačen iz bolnice u [[Francuska|Francuskoj]] do Herrligena , gdje je bio pod kućnim pritvorom. Rommel je odvezen s generalima Burgdorfom (glavni Hitlerov pobočnik) i Maiselom u automobilu u obližnju šumu, te mu je prenesen Hitlerov ultimatum - ili da počini samoubojstvo ili da ide na Narodni sud gdje će mu se suditi za [[veleizdaja|"veleizdaju"]]. Rommel je izabrao prvu mogućnost te je okončao svoj život otrovom nedaleko od [[Ulm]]a. [[18. 10.|18. listopada]] Hitler je proglasio dan nacionalne žalosti, a Rommel je pokopan sa svim vojnim počastima. == Vanjske veze == {{Commonscat|Erwin Rommel}} * [http://www.moljac.hr/biografije/rommel.htm Erwin Johannes Eugen Rommel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519013143/http://www.moljac.hr/biografije/rommel.htm |date=2007-05-19 }} {{Feldmaršali i gros-admirali Trećeg Reicha}} [[Kategorija:Erwin Rommel| ]] [[Kategorija:Njemački komandanti u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Samoubice]] kxg6fiuft7fr31xgwisagdo8riiya4m 0 102015 42680832 42495600 2026-08-23T14:27:00Z CommonsDelinker 806 Zamjenjujem datoteku Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_from_1939_until_1967.svg datotekom [[:File:Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_(1939-1967).svg|Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_(1939-1967).svg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[: 42680832 wikitext text/x-wiki {{Okvir bivše zemlje svijeta |ime= Qu'aiti State in Hadhramaut |hr_ime=Kuvaiti Država Hadramauta |izvorno_ime=الدولة القعيطية الحضرمية |zastava=Flag of the Qu'aiti Sultanate (1939-1967).svg |zastava_i = |grb_i = |grb= |genitiv= |kontinent = Azija |regija = Arapski poluotok |država = |era = |status = Sultanat |status_tekst = |carstvo = Britansko Carstvo |vlada_tip = |godina_start = 1902. |godina_kraj = 1967. |događaj_start = |datum_start = [[1902]] |datum_kraj = [[17. septembar]] [[1967]] |p1 = |flag_p1 = |s1 = Demokratska Narodna Republika Jemen |flag_s1 = Flag of South Yemen.svg |mapa = ProtectorateOfSouthArabiaMap.jpg | |glavni_grad = [[Al-Mukala]] |jezik = [[arapski]] |vjera = [[islam]] |valuta = | }} '''Kuvaiti Država Hadramauta''' ([[Arapski jezik|arapski]]: الدولة القعيطية الحضرمية) je bio službeni naziv za [[sultan]]at ([[vazal]]nu feudalnu državu) [[Britansko Carstvo|Britanskog Carstva]] koja je egzistirala od [[1902]] do [[1967]] godine na jugu [[Arapski poluotok|Arapskog poluotoka]]. Ovu državu zvali su i '''Kuvaiti Sultanat Šihr i Mukala''' ([[Engleski jezik|engleski]]: ''Qu'aiti Sultanat Shihr i Mukalla'' ([[Arapski jezik|arapski]]: سلطنة الشحر والمكلاا ), glavni grad ovog sultanata bila je [[Al-Mukala]], sultanat je upravno bio podijeljen na 6 dijelova; Al Mukala, Aš Šihr, Šibam, Duan, Zapadnu provinciju i Hadžr. == Historija == Ovaj plemenski sultanat osnovala je [[Hadramaut|hadramijska]] familija Kuvaiti (ili Ćati). Osnivač sultanata bio je ''Omer bin Avadh al Kuvaiti'', koji se do sultanske moći uspeo preko svoje vojničke karijere. On je naime krajem [[19. vijek|19. st.]] bio najamni vojnik u službi Nizama [[Hyderabad (Indija)|Hyderabada]] tadašnje [[Britanska Indija|britanske indijske]] [[Kolonija|kolonije]]. U vojsci se uspeo do nižeg [[oficir]]skog čina, postao je jemadar i zahvaljući tome stekao popriličan imetak u [[Indija|Indiji]]. U to vrijeme bilo je nešto kao moda u tadašnjem [[Jemen]]u otići za najamnika u britansku kolonijalnu vojsku u Indiju. Britanci su cijenili jemenske mladiće zbog njihove hrabrosti, vještine jahanja konja, baratanja sabljom i velike izdržljivosti ali i zbog jeftinoće, jer siromašnim pustinjskim mladićima i malo je bilo puno. Po povratku u svoj [[Vadi Hadramaut|Hadhramaut]] prvo je osvojio vlast u gradu [[Šibam]]u otevši ga od suparničkog plemena Katiri [[1858]] Potom je osvojio vlast u Aš Šihru [[1866]] i [[Al-Mukala|Mukali]] [[1881]], zatim je u većem dijelu [[Vadi Hadramaut|Hadramauta]] uspio istisnuti suparničko pleme Katiri sve do obala [[Adenski zaljev|Adenskog zaljeva]]. Kao moćni plemenski vođa ''Omer bin Avadh al Kuvaiti'' sklopio je neslužbeni ugovor o zaštiti s [[Britanci]]ma [[1888]] nakon toga osnovao je svoj feudalni Sultanat [[1902]] koji je postao dio veće kolonijalne tvorevine [[Protektorat Aden|Protektorata Aden]]. [[Velika Britanija]] je uvidjela da više nemože upravljati kolonijama na stari uhodani način te je [[1960e|1960-ih]] napravila planove za postestepeno i kontrolirano osamostaljenje zemalja [[Arapski poluotok|Južne Arabije]] koje je ona kontrolirala. Međutim tadašnji sultan Kuvaitija ''Avadh II. bin Saleh al Kuvaiti'' odbio se pridružiti novoj britansko političkoj tvorevini protektoratu - [[Federacija Arapskih Emirata Juga|Federaciji Arapskih Emirata Juga]], ali je i nadalje ostao pod britanskom zaštitom kao član Južnoarapskog Protektorata. Nakon godina nemira i borbi, britanska vojska povukla se iz [[Aden]]a, a vlast u zemlji preuzeo je Narodni oslobodilački front (NLF), tako da je [[17. septembar]] [[1967]], posljednji [[sultan]] ''Ghalib II. bin Avadh al Kuvaiti'' otišao u inozemstvo, a u novembru te iste godine Sultanat je službeno ukinut. Bivši ''Sultanat Kuvaiti'' danas je sastavni dio jemenske [[Hadramaut (Muhafaza)|Muhafaze Hadramaut]]. == Sultani države Kuvaiti == # Sultan Avadh I. bin Omar Al Kuvaiti – vladao 1902.-1909. # Sultan Ghalib I. bin Awadh Al Kuvaiti – vladao 1909.–1922. # Sultan Omer bin Awadh Al Kuvaiti – vladao 1922.–1936. # Sultan Avadh II. bin Saleh al Kuvaiti – vladao 1956.-1966. # Sultan Ghalib II. bin Awadh al Kuvaiti – vladao 1966.-17. septembar 1967. == Poštanske marke Sultanata Kuvaiti == ''Marke je službeno izdavao [[Protektorat Aden]], ove dolje imaju za motiv sultana Saleha iz Sultanata Kuvaiti:'' <gallery> datoteka:Sultan_Saleh_Shibam.jpg datoteka:Stamp Aden Quaiti Shihr Mukalla 1942 2a.jpg|Poštanska marka iz 1942. sultanata Kuvaiti (na njoj je Sultan Saleh i gradska vrata Aš Šihra </gallery> == Povezano == * [[Protektorat Aden]] * [[Kolonija Aden]] * [[Federacija Arapskih Emirata Juga]] == Bibliografija == * Paul Dresch: ''A History of Modern Yemen''.Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2000. {{en icon}} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://www.fotw.us/flags/ye_quait.html Zastava Sultanata Kuvaiti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607124142/http://www.fotw.us/flags/ye_quait.html |date=2007-06-07 }} * [http://uqconnect.net/~zzhsoszy/states/yemen/shihrmukalla.html Geneologija vladarske famillije Kuvaiti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090807112446/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/states/yemen/shihrmukalla.html |date=2009-08-07 }} [[Kategorija:Bivše države u Aziji]] [[Kategorija:Historija Jemena]] fmnv054stuemn0op35uk5w8ed3uof7i 0 103627 42680916 42407319 2026-08-24T01:31:15Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680916 wikitext text/x-wiki {{Album (HR) |ime_albuma = Mirakul |ime_glazbenika = [[Gibonni]] |vrsta = studijski album |s_albuma = |slika = |žanr = [[Pop]],[[Rock and Roll|Rock]] |datum = 2001. |snimanje = |trajanje = |izdavač = [[Dallas Records]] |producent = |recenzija = |kronologija = |album_prije = [[Judi, zviri i beštimje]] |godina0 = 1999. |godina = 2001. |album_poslije = [[Svi moji punti kad se zbroje]] |godina2 = 2003. |ostalo = }} '''''Mirakul''''' je studijski album hrvatskog [[pjevač]]a [[Gibonni|Zlatana Stipišića Gibonnija]] izdan 2001. godine od strane producentske kuće [[Dallas Records]]. Album je dobio [[Porin (nagrada)|Porina]] 2002. godine za najbolji album godine.<ref>[http://www.porin.info/index.php?what=porin&w=dobitnici&id=8 Porin]</ref> == Popis pjesama == # Oprosti # Libar # Ne odustajem # Tajna vještina # Mirakul intro # Mirakul # Za ljubav izgorit # Ono nešto # Kao časna riječ # Svi moji punti kad se zbroje # Kad mi nebo bude dom # Libar od mojega duga # Oprosti <ref>[http://www.diskografija.com/album/mirakul-46.htm Popis pjesama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122093241/http://diskografija.com/album/mirakul-46.htm |date=2010-11-22 }} s diskografija.com</ref> == Reference == {{reflist}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gibonni]] [[Kategorija:Albumi 2001.]] mrhnkifv4vsarrsor2p82t4ml68m4jk 0 122868 42680919 42391807 2026-08-24T02:16:22Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680919 wikitext text/x-wiki {{Eparhija | Eparhija = Mitropolija crnogorsko-primorska | Pomjesna crkva = [[Srpska pravoslavna crkva]] | Slika = [[Datoteka:Cetinje monastery.jpg|250px]] | Opis = [[Cetinjski manastir]] | Država = [[Crna Gora]] | Površina = | Broj stanovnika = | Arhiepiskopija = | Mitropolija = | Sjedište = [[Cetinje]] | Osnovana = | Ukinuta = | Broj namjesništava = | Broj crkvenih opština = | Broj parohija = | Broj manastira = | Broj hramova = | Broj sveštenika = | Broj monaha i monahinja = | Broj vjernika = | Saborni hram 1 = | Saborni hram 2 = | Zvanična stranica = [http://www.mitropolija.me/ www.mitropolija.me] | Eparhijski arhijerej = [[Amfilohije Radović|Joanikije]] | Čin arhijereja = [[Mitropolit]] | Titula arhijereja = ''Arhiepiskop cetinjski, mitropolit crnogorsko-primorski, zetsko-brdski i skenderijski i egzarh sveštenog trona pećkog'' | Arhiepiskop = | Mitropolit = | Vikarni episkop = | Titula vikarnog episkopa = | Karta = [[Datoteka:Mitropolija crnogorsko-primorska.png|250px]] }} '''Mitropolija crnogorsko-primorska''' je eparhija [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]]. Nadležni arhijerej je mitropolit [[Joanikije Mićović|Joanikije]], a sjedište mitropolije se nalazi na [[Cetinje|Cetinju]]. Mitropolija crnogorsko-primorska je najstarija eparhija Srpske pravoslavne crkve i jedina koja postoji u kontinuitetu i bez ikakvih prekida od sticanja autokefalnosti [[1219]]. godine. == Historija == {{main|Cetinjska mitropolija|Pravoslavna crkva u Crnoj Gori}} [[Zeta (država)|Zetski]] mitropoliti prenijeli su svoju stolicu u [[Crna Gora|Crnu Goru]] na [[Cetinje]] [[1485]]. godine i nastanili su se u Bogorodičinom manastiru, zadužbini crnogorskog gospodara [[Ivan Crnojević|Ivana Crnojevića]]. Oni su i dalje vršili jurisdikciju nad cijelim starim područjem, koje je u primorju pripalo [[Mlečići]]ma, a u Donjoj Zeti i oko Skadra Turcima. U mitropoliji je [[1493]]. uređena [[Štamparija Crnojevića|prva štamparija]] i štampane prve [[Oktoih|knjige]]. Poslije propasti državne samostalnosti ([[1499]]), nastupila su i po ovu mitropoliju vrlo teška vremena. Mitropolit je morao priznati za starješinu ohridskog arhiepiskopa. Crnogorski [[mitropolit Vasilije]] [[1532]]. godine je učestvovao na ohridskom sinodu, koji se sastao da osudi smederevskog [[mitropolit Pavle|mitropolita Pavla]], kada je ovaj pokušao da obnovi [[Pećka patrijaršija|Pećku patrijaršiju]]. Ali poslije obnovljenja Pećke patrijaršije pod [[Patrijarh srpski Makarije|Makarijem]] [[1557]], Crnogorska mitropolija došla je ponovo pod njenu duhovnu vlast. Kada je [[1766]]. Pećka patrijaršija ponovo ukinuta, Crnogorska mitropolija nije podvrgnuta [[Vaseljenska patrijaršija|Carigradskoj patrijaršiji]], već je postala autokefalna crkva. Od austrijsko-mletačkih ratova s Turcima, krajem [[17. vijek]]a, počeli su crnogorski mitropoliti da igraju sve vidniju ulogu u pokretima za oslobođenje. [[Vladika Visarion Borilović]] (1685—1692) oslanjao se je pri toj akciji na Mlečiće, a njegov nasljednik [[Danilo Petrović-Njeguš]] (1697—1735) uspio je, preko [[Srbi|srpskih]] emigranata u [[Rusija|Rusiji]], da trajno veže prijateljstvo između Rusije i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Ta okolnost mnogo je doprinijela, da su od sada za crnogorske mitropolite dolazili samo bratstvenici iz plemena [[Njeguši|Njeguša]], koji su uspjeli da uvedu jednu vrstu [[teokracija|teokratske]] vladavine u Crnoj Gori i gotovo potpuno oslobode je od Turaka. Poslije Danila velike zasluge su stekli za državnu organizaciju Crne Gore vikarni episkop Vasilije (1750—1766), mitropoliti Petar I Sveti (1782—1830) i Petar II bolje poznat pod imenom [[Petar II Petrović|vladika Rade]] (1830—1851), autor [[Gorski vijenac|Gorskog vijenca]]. Ali za duhovni i prosvjetni progres svoje mitropolije sve te rodoljubive vladike i vladaoci narodni nisu mogli mnogo da učine. Sva trojica pokušavali su, da podignu škole i uvedu bolji red u crkvi, a vladika Rade podigao je i štampariju na Cetinju. Ali sve to nije moglo da pusti dubljeg korijena i održi se u narodu, koji se baš u to doba sav predao borbi, da očuva i proširi stečene političke slobode. === Razdvajanje svjetovne i duhovne vlasti === Nasljednik mitropolita Petra II, Danilo I (1851—1860), odlučio je, da se ne kaluđeri i ne posvećuje za mitropolita. On se proglasio za nasljednog kneza crnogorskog i odvojio crkvenu vlast od svjetovne. Otada je prestalo postavljanje crnogorskih mitropolita iz bratstva Petrović-Njeguša, te su dalji mitropoliti obično bili [[Bokelji]]. Prvi crnogorski mitropolit poslije uspostavljenja posebne svjetovne državne vlasti u Kneževini Crnoj Gori bio je obrazovani Dalmatinac [[Nikanor Ivanović]] (1852—1860). Mitropolitska rezidencija ostala je i dalje na Cetinju, ali sva nepokretna mitropolitska imanja uzela je država, a mitropolitu, njegovom pridvornom arhimandritu i protođakonu odredila je platu iz državne blagajne. Crnogorska mitropolija proširena je ratovima od [[1876]]. do [[1878]], te jer pored [[Cetinjska mitropolija|Cetinjske arhiepiskopije]], osnovana još i [[Zahumsko-raška eparhija|Episkopija zahumsko-raška]], sa sjedištem u manastiru [[manastir Ostrog|Ostrogu]], za sva istočna plemena, od [[Nikšić]]a do [[Kuči|Kuča]]. A [[1913]], poslije balkanskog rata, obnovljena je [[Pećka mitropolija|Pećka episkopija]], za sve krajeve od bosanske do albanske granice, koji su tada pripali Crnoj Gori. Za vrijeme mitropolita [[Mitrofan Ban|Mitrofana Bana]] (1884—1920) ustanovljen je Sinod Crnogorske mitropolije (1904), kao najviša duhovna vlast i za svaku eparhiju je uređen konzistorij ili eparhijski duhovni sud. Posebnog ustrojstva za upravu mitropolijom nije bilo, te se upravljalo po opštim odredbama pravoslavne crkve i starom utvrđenom običajnom pravu. === Jugoslovensko ujedinjenje === Poslije prisajedinjenja Crne Gore sa [[Kraljevina Srbija|Srbijom]] u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu SHS]] nakon Podgoricke skupstine, Crnogorska mitropolija [[17. 6.|17. juna]] [[1920]]. se spaja sa svima ostalim srpskim crkvenim oblastima. Tom prilikom je odlučeno, da autokefalne crkve, Crnogorska i Karlovačka uđu u sastav Ujedinjene Srpske Pravoslavne crkve Kraljevstva SHS<ref>{{Cite web |url=http://2010.cpc.org.me/latinica/istorija_crkva.php?id=3 |title=Archive copy |access-date=2022-01-03 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103192720/http://2010.cpc.org.me/latinica/istorija_crkva.php?id=3 |url-status=dead }}</ref> a da se cetinjskom episkopu ostavi da i dalje može nositi titulu ''„mitropolit crnogorsko-brdski i primorski“''. Poslije mitropolita [[Danilo Dajković|Danila (Dajkovića)]], mitropolit je postao [[Amfilohije Radović]], od 1991. godine. == Mitropoliti == Mitropoliti crnogorsko-primorski, od osnivanja mitropolije do danas:<ref>[http://www.mitropolija.me/istorijat/istorijat_5.html]</ref> * [[Nikanor Ivanović]] (1851—1860) * [[Ilarion II Roganović|Ilarion Drugi Roganović]] (1860—1882) * [[Visarion Ljubiša]] (1882—1884) * [[Mitrofan Ban]] (1885—1920) * [[Patrijarh srpski Gavrilo (Dožić)|Gavrilo Dožić]] (1920—1938) * [[Joanikije Lipovac]] (1940—1945) * administrirao mitropolit skopski [[Josif Cvijović]] (april 1945 — novembar 1946) <ref>http://www.montenegrina.net/pages/pages1/religija/socijalni_sastav_svestenstva_u_cg_1957.htm</ref> * administrirao episkop [[Vladimir Rajić]] (novembar 1946 — maj 1947) * [[Arsenije Bradvarević]] (1947—1961) * [[Danilo Dajković]] (1961—1991) * [[Amfilohije Radović]] (1991-2020) *[[Joanikije Mićović]] (2021) == Manastiri == Manastiri Mitropolije crnogorsko-primorske:<ref>[http://www.mitropolija.me/ustrojstvo/manastiri/index.html]</ref> * [[muški manastir]]i: [[Cetinjski manastir|Cetinjski]], [[Manastir Ostrog|Ostrog]], [[Manastir Morača|Morača]], [[Manastir Savina|Savina]], [[Manastir Piva|Piva]], [[Manastir Đurđevi stupovi|Đurđevi stupovi]], [[Manastir Praskvica|Praskvica]], [[Manastir Reževići|Reževići]], [[Manastir Gradište|Gradište]], [[Dajbabe]], [[Manastir Kosijerevo|Kosijerevo]], [[Manastir Bijela|Bijela]], [[Manastir Podmalinsko|Podmalinsko]], [[Manastir Starčeva Gorica|Starčeva Gorica]], [[Manastir Vranjina|Vranjina]], [[Manastir Moračnik|Moračnik]], [[Manastir Duljevo|Duljevo]], [[Manastir Donje Brčele|Donje Brčele]], [[Manastir Stanjevići|Stanjevići]], [[Manastir Podmaine|Podmaine]], [[Manastir Miholjska Prevlaka|Miholjska Prevlaka]], [[Manastir svetog Nikole Obod|Obod]] i [[Manastir Kom|Kom]]. * [[ženski manastir]]i: [[Manastir Dobrska Ćelija|Dobrska Ćelija]], [[Manastir Ždrebaonik|Ždrebaonik]], [[Manastir Ćelija Piperska|Ćelija Piperska]], [[Manastir Banja|Banja]] kod [[Risan|Risna]], [[Manastir Podlastva|Podlastva]], [[Manastir Gornje Brčele|Gornje Brčele]], [[Manastir Župa|Župa]] kod [[Nikšić]]a, [[Manastir Duga Moračka|Duga Moračka]] i [[Manastir Dobrilovina|Dobrilovina]]. * stari manastiri u obnovi: [[Manastir Ostros|Ostros]], [[Manastir Žanjica|Žanjica]], [[Manastir Vojnići|Vojnići]], [[Manastir Orahovo|Orahovo]], [[Manastir Beška|Beška]], [[Manastir svetog Preobraženja|Svetog Preobraženja]], [[Manastir svetog Jovana Krstitelja|Svetog Jovana Krstitelja]], [[Manastir Šudikova|Šudikova]], [[Manastir Uroševica|Uroševica]], [[Manastir Majstorovina|Majstorovina]], [[Manastir Voljavac|Voljavac]], [[Manastir Bliškova|Bliškova]], [[Manastir svetog Nikole|Svetog Nikole]], [[Manastir Brezojevica|Brezojevica]], [[Manastir Podvrh|Podvrh]] i [[Manastir Kaludra|Kaludra]]. * novi manastiri u izgradnji: [[Manastir svetog Kirila i Metodija|Svetog Kirila i Metodija]], [[Manastir svetog Preobraženja|Svetog Preobraženja]] i [[Manastir svetih Arhanđela|Svetih Arhanđela]]. == Reference == {{reflist}} == Literatura == * Narodna enciklopedija, članak Radoslava Grujića, prof. Univerziteta u Skoplju, 1927. * N. Dučić. ''Istorija srpske pravoslavne crkve'', 1894. * R. Grujić, ''Pravoslavna srpska crkva'', 1921. * F. Ivanović, ''Problematika autokefalije Mitropolije Crnogorsko-primorske'', 2006. * M. Jastrebov, ''Jepiskopija zetska'' (Glasnik, 58); * I. Ruvarac, ''Vladike cetinjsko-zetske i crnogorske'' == Povezano == * [[Amfilohije Radović]] * [[Cetinjska eparhija]] * [[Cetinjska mitropolija|Cetinjska arhiepiskopija]] * [[Bokokotorska episkopija]] * [[Pravoslavna crkva u Crnoj Gori]] == Vanjske veze == {{Commonscat|Metropolitanate of Montenegro and the Littoral}} * [http://www.mitropolija.me/ Zvanična stranica Mitropolije crnogorsko-primorske] * [http://www.mitropolija.me/istorijat/istorijat_5.html Katalog zetskih episkopa i crnogorskih mitropolita] * [http://www.mitropolija.me/istorijat/index.html Kratka istorija Mitropolije crnogorsko-primorske] {{Srpska pravoslavna crkva}} [[Kategorija:Mitropolija crnogorsko-primorska]] [[Kategorija:Pravoslavlje u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Mitropolije Srpske pravoslavne crkve]] kw40k8c3i6y34mo3bjnql5dn1l43zbi 0 147637 42680830 42329821 2026-08-23T14:15:55Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680830 wikitext text/x-wiki {{about|hrvatskom glazbeniku|srpskog pisca|Dragan Lukić|selo u Slovačkoj|Lúky}} {{Glazbenik | Ime = Dragan Lukić Šegedin | Img = Luky.jpg | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = solo_izvođač | Rodno_ime = Dragan Lukić Šegedin | Pseudonim = Luky | Rođenje = [[3. 3.|3. ožujka]] [[1970|1970.]] | Mjesto rođenja = | Smrt = | Prebivalište = [[Split]], [[Korčula]] | Instrument = | Žanr = [[pop]], [[rock and Roll|rock]] | Zanimanje = [[producent]], [[pjevač]], [[tekstopisac]] | Djelatno_razdoblje = [[1987|1987.]] − danas | Producentska_kuća = [[Aquarius records]] | Angažman = | URL = [http://vitriol.ararita.com/ Službena stranica] | nagrade = [[Porin (nagrada)|Porin]] [[Dobitnici Porina 2003.|2003.]], [[Dobitnici Porina 2004.|2004.]], [[Dobitnici Porina 2005.|2005.]] | Značajni instrumenti = }} '''Dragan Lukić Šegedin''' ([[Split]], [[3. 3.|3. ožujka]] [[1970|1970.]]), poznatiji pod [[pseudonim]]om '''Lvky''' ({{small|izg. [luki]}}), hrvatski je [[pjevač]], [[tekstopisac]] i [[glazbeni producent]]. == Karijera == Većinu ranog djetinjstva proveo je na [[Korčula|Korčuli]], dok nije pošao u osnovnu školu u Splitu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://vitriol.ararita.com/press.php?p=12&s=74 |access-date=2012-02-10 |archive-date=2011-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122224536/http://vitriol.ararita.com/press.php?p=12&s=74 }}</ref> Bio je član grupe [[Tužne uši]] do [[1987|1987.]], zatim grupe [[Đavoli (glazbeni sastav)|Đavoli]] do [[1992]]. te pridruženi član grupe [[The Beat Fleet]] od [[1995]]. godine. Imao je prometnu nesreću [[1988]]. godine u kojoj je teško stradao i bio klinički mrtav. Nakon uspješnog oporavka počeo se zanimati za istočnjačku duhovnost. Kao glazbeni producent producirao je i svirao na albumima [[Daleka obala|Daleke obale]], [[Dino Dvornik|Dina Dvornika]], [[Laufer]]a, [[Damir Urban|Urbana]], [[Oliver Dragojević|Olivera Dragojevića]] i [[The Beat Fleet]]a. Kao tekstopisac napisao je i pjesme: "Morski vuk" u izvedbi Olivera Dragojevića i [[Tony Cetinski|Tonyja Cetinskog]], "Moja tajna ljubavi" u izvedbi Olivera Dragojevića i mnoge druge.<ref>{{Cite web |url=http://www.diskografija.com/umjetnik/dragan-lukic-luky.htm |title=Archive copy |access-date=2012-02-10 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212060624/http://www.diskografija.com/umjetnik/dragan-lukic-luky.htm |url-status=dead }}</ref> S [[Gibonni]]jem je radio glazbu za hrvatski film ''[[Posljednja volja (2001)|Posljednja volja]]'' iz [[2001]]. godine. Započeo je samostalnu pjevačku karijeru, objavivši svoj debitantski album ''Ararita'' [[2003]]. godine. Album je osvojio nagradu [[Porin (nagrada)|Porin]] za najbolji pop-rock i rock album [[Dobitnici Porina 2003.|2003]]. i Porina za najbolje likovno oblikovanje [[Dobitnici Porina 2004.|2004]]. (likovno su oblikovali album: Luky, [[Mare Milin]] i [[Artur Erceg]]). Dobio je Porina [[Dobitnici Porina 2005.|2005]]. za produkciju godine za album ''[[Maxon Universal]]'' grupe [[The Beat Fleet]]. Nastupio je na [[Splitski festival|Splitskom festivalu]] s pjesmom "Biži ća!" 2005. godine. Drugi album ''V.I.T.R.I.O.L.'' objavio je [[2006]]. godine. Prva dva albuma dio su trilogije, koju će upotpuniti treći još neobjavljeni album.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.intermezzo.ba/latn/?page=31&kat=39&vijest=10007 |access-date=2012-02-10 |archivedate=2010-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100904132233/http://www.intermezzo.ba/latn/?page=31 |deadurl=yes }}</ref> Osnovao je zakladu "Ararita" za pomoć nezbrinutoj djeci. == Albumi == * ''Ararita'' (2003., Menart Records) * ''V.I.T.R.I.O.L.'' (2006., Menart Records) == Izvori == {{izvori}} {{Lifetime|1970||Lukić Šegedin, Dragan}} {{Authority control}} [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] [[Kategorija:Hrvatski pop pjevači]] [[Kategorija:Hrvatski tekstopisci]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] [[Kategorija:Hrvatski muzički producenti]] [[Kategorija:Dobitnici diskografske nagrade Porin]] [[Kategorija:Biografije, Split]] [[Kategorija:Pseudonimi]] s2cn1yqxs15ly6bckvglatxmb9vxwol 0 148500 42680925 42584145 2026-08-24T03:20:48Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680925 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 film | naslov = Money Train | slika = Money Train.jpg | image_size = | alt = | opis = Kino-poster | režija = [[Joseph Ruben]] | producent = [[Neil Canton]]<br />[[Jon Peters]] | scenario = [[Doug Richardson]]<br />[[David Loughery]] | story = [[Doug Richardson]] | uloge = [[Wesley Snipes]]<br />[[Woody Harrelson]]<br />[[Robert Blake]]<br />[[Jennifer Lopez]] | muzika = [[Mark Mancina]] | fotografija = [[John Lindley]] | montaža = [[George Bowers (sineast)|George Bowers]]<br />[[Bill Pankow]] | studio = | distributer = [[Columbia Pictures]] | premijera = {{Film date|1995|11|22|df=y}} | trajanje = 110 min. | zemlja = {{flag|Sjedinjene Države}} | jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | budžet = 68 mil. $<small>(proc.)</small><ref name=numbers>{{cite web |url= http://www.the-numbers.com/movies/1995/0MOTR.php |title= Money Train - Box Office Data |publisher= The Numbers |accessdate= 27. XI 2011 |archive-date= 2006-11-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061125172020/http://www.the-numbers.com/movies/1995/0MOTR.php |url-status= dead }}</ref> | bruto = 77,224.232 $<ref name=numbers/> }} '''''Money Train''''' (preveden kao '''Vlak pun love''', odnosno '''Voz pun love''') je [[sjedinjene Američke Države|američki]] igrani film snimljen 1995. u režiji [[Joseph Ruben|Josepha Rubena]]. Po žanru je [[akciona komedija]], a protagonisti - koje glume [[Wesley Snipes]] i [[Woody Harrelson]] - dva njujorška policajca zaposlena u podzemnoj željeznici koji, suočeni s financijskim problemima, odlučuju opljačkati vlak koji prenosi novac od plaćenih karata. Film je doživio porazne kritike i porazne rezultate na kino-blagajnama. == Uloge == {| class="wikitable" |- ! Glumac ! Uloga |- | [[Wesley Snipes|Vesli Snajps]] || Džon |- | [[Woody Harrelson|Vudi Harelson]] || Čarli |- | [[Jennifer Lopez|Dženifer Lopez]] || Grejs Santijago |- | [[Robert Blejk]] || Donald Paterson |- | [[Kris Kuper (glumac)|Kris Kuper]] || Torč |- | [[Džo Grifasi]] || Rajli |- | [[Skot Souers]] || gospodin Braun |- | [[Skip Sadat]] || Kovalski |} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{imdb title|id=0113845|title=Money Train}} * [http://film.virtual-history.com/film.php?filmid=23012 Movie stills] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115041517/http://film.virtual-history.com/film.php?filmid=23012 |date=2009-01-15 }} {{Joseph Ruben}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američki filmovi]] [[Kategorija:Akcijske komedije]] 1133tkm1u946c1d3w8f0yx3cm7fv6jd 0 153909 42680930 42606226 2026-08-24T06:06:45Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680930 wikitext text/x-wiki {{Infokutija radio emisija |naziv_emisije = Music and the Spoken Word |format = [[Religijska muzika|religijska]] i [[klasična muzika]] |trajanje = 27 min. i 56 sek. |zemlja = {{flag|Sjedinjene Države}} |jezik = [[Engleski jezik|engleski]] |matična_stanica = [[KSL (radio)|KSL NewsRadio]] (radio)<br />[[KSL-TV]] (television) |nastupaju = [[Mormon Tabernacle Choir]]<br />[[Orchestra at Temple Square]] |voditelj = [[Lloyd D. Newell]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;({{dts|novembar 1990}} - )<br />[[J. Spencer Kinard]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;({{dts|februar 1972}} - {{dts|oktobar 1990}})<br />Alan Jensen<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;({{dts|novembar 1971}} - {{dts|februar 1972}})<br />[[Richard L. Evans]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;({{dts|jun 1930}} - {{dts|oktobar 1971}})<br />[[Ted Kimball]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;({{dts|jul 1929}} - {{dts|maj 1930}}) |kreator = [[Earl J. Glade]] |scenario = Joni Hilton<br />Luke Howard<br />Roger Miller<br />[[Lloyd D. Newell]]<br />[[Heidi S. Swinton]] |režija = Daniele Brown<br />Lynn Clayson<br />Wendy Crossman<br />Michael Hunter<br />Robert O. Morton<br />Lee Wessman<br />Brian T. Whitley<br />Nathan K. Wright |producent = Edward J. Payne<br />Terri Bryson<br />Russ Crabb<br />Eldon Griffin<br />Jody Hadfield<br />Mark Rencher<br />Candee Robinson<br />Reid Robinson |početak = {{dts|July 15, 1929}} (radio)<br />od {{dts|oktobar 1949}} (televizija) |br_epizoda = 4300 (na dan {{dts|12. februar 2012}}) |audio_format = [[stereofonija]] |snim_lokacija = [[Salt Lake Tabernacle]] i [[LDS Conference Center|Conference Center]]<br />[[Salt Lake City]], [[Utah]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] |uvodna_tema = Gently Raise the Sacred Strain |othertheme = As the Dew from Heaven Distilling |završna_tema = God Be with You Till We Meet Again |website = http://www.musicandthespokenword.com/ }} '''''Music and the Spoken Word''''' je tjedna 30-minutna emisija religijsko-muzičkog sadržaja koju producira kompanija Bonneville Communications a kojoj muzičku podlogu pruža [[Mormon Tabernacle Choir]] (često uz podršku [[Orchestra at Temple Square]] i [[Orgulje u Mormon Tabernacleu|orgulja u Mormon Tabernacleu]]). Emisiju preko svoje mreže prenosi [[CBS Radio Network]] a emitira iz [[KSL (AM)]] Radio, radio-stanice u [[Salt Lake City]]ju čiji je vlasnik [[Bonneville International|Bonneville International Corporation]], tvrtka čiji je vlasnik [[Crkva Isusa Krista svetaca posljednjih dana]] (Mormonska crkva). Emisija se prenosi na preko 2000 televizijskih i radio-stanica širom svijeta.<ref>[http://www.musicandthespokenword.com/history/ksl.php ''Music and the Spoken Word History: KSL''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061122233717/http://www.musicandthespokenword.com/history/ksl.php |date=2006-11-22 }}, Bonneville Communications. pristup 28. III 2007.</ref><ref>[http://www.musicandthespokenword.com/international.php ''Music and the Spoken Word History: International''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205091545/http://www.musicandthespokenword.com/international.php |date=2012-02-05 }}, Bonneville Communications. pristup 28. III 2007.</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://www.musicandthespokenword.com Music & the Spoken Word] * [http://www.mormontabernaclechoir.dk Danish Tabernacle Choir Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102938/http://www.mormontabernaclechoir.dk/ |date=2007-09-29 }} * [http://byuidahoradio.org/programs-music-and-the-spoken-word/ ''Music and the Spoken Word'' via streaming audio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630121136/http://byuidahoradio.org/programs-music-and-the-spoken-word/ |date=2010-06-30 }} [[Kategorija:Američke radioemisije]] [[Kategorija:Mormonizam]] 347pla466s5phfcgw2qenuxr1ertij9 0 156498 42680935 20260775 2026-08-24T08:18:08Z ~2026-46116-86 386301 26/10 nije priblizno 2 vec 3 42680935 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Divide20by4.svg|thumb|desno|<math>20 \div 4=5</math>]] '''dijeljenje''' ([[ijekavski izgovor|ijek.]]) ili '''deljenje''' ([[ekavski izgovor|ek.]]), odn. '''divizija''' ([[latinski jezik|lat.]] ''divisio''), u [[matematika|matematici]], jedna od osnovnih računskih operacija na brojevima. Točnije, ako je ''c'' puta ''b'' jednako ''a'': :<math>c \times b = a\,</math> gdje ''b'' nije [[0|nula]], tada je ''a'' podjeljeno sa ''b'' jednako ''c'': :<math>a \div b = c</math> Primjerice, :<math>6 \div 3 = 2</math> jer je :<math>2 \times 3 = 6\,</math>. U izrazu gore, ''a'' se naziva '''djeljenikom'', ''b'' '''[[Djelitelj|djeliteljom]]''', a ''c'' [[Količnik|količnikom]]. Učenje dijeljenja inače vodi prema konceptu [[Razlomci|razlomaka]]. Za razliku od zbrajanja, oduzimanja i množenja skup svih cijelih brojeva nije [[Zatvorenost (matematika)|zatvoren]] u dijeljenju. Dijeljenjem dva cijela broja, može doći do ostatka u rezultatu. Da bi se završilo dijeljenje ostatka skup brojeva se proširuje da budu uključeni razlomci ili [[Racionalni broj|racionalni brojevi]], kako se češće zovu. == Zapis == Dijeljenje se često prikazuje stavljanjem djeljenika iznad djelitelja te između njih dolazi razlomačka crta. Djeljenik i djelitelj se tada nazivaju brojnikom i nazivnikom. Npr. ''a'' podjeljeno s ''b'' se piše: :<math>\frac ab</math> Dijeljenje se može prikazati i sa [[Kosa crta|kosom crtom]] između djeljenika i djelitelja: :<math>a/b\,</math> Najčešći način prikazivanja dijeljenja u Hrvatskoj je korištenje [[dvotočka|dvotočja]] između djeljenika i djelitelja: :<big><big><math>a : b</math></big></big> == Dijeljenje cijelih brojeva == Dijeljenje cijelih brojeva nije [[Zatvorenost (matematika)|zatvoreno]]. Razlika brojeva neće biti cijeli broj ako djeljenik nije [[višekratnik]] djelitelja; na primjer 26 se ne može podijeliti sa 10 i dati cijeli broj kao količnik. U tom slučaju postoji četiri pristupa: # Recimo da se 26 ne može podijeliti sa 10; dijeljenje postaje [[djelomična funkcija]]. # Zapisivanje količnika kao [[Razlomak|decimalni razlomak]] ili [[Razlomak|mješoviti broj]], dakle <math>\tfrac{26}{10} = 2.6</math> ili <math>\tfrac{26}{10} = 2 \tfrac 35.</math> Ovo je najčešći pristup u matematici. # Zapisati rješenje kao razliku i ostatak, dakle <math>\tfrac{26}{10} = 2 \mbox{ i ostatak } 6.</math> # Zapisati razliku kao cijeli broj (približni broj), dakle <math>\tfrac{26}{10} = 3.</math> [[Pravila dijeljenja]] mogu pomoći pri brzom određivanju da li se jedan cijeli broj može podijeliti u drugi cijeli broj. [[Kategorija:Aritmetika]] b1xfh70x0mca1e7kzd5qkos3xo6dw3d 0 157328 42680927 41866394 2026-08-24T04:10:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680927 wikitext text/x-wiki {{Štampa | naziv = Morgenblatt | image = | caption = | vrsta = dnevni list | format = | osnivanje = [[15. 5.|15. maj]] [[1926]]. | cena = | vlasnik = | izdavač = Privedna Štampa d.d. | chiefeditor = Josip Bobek<br />Anton (Toni) Schlegel <br /> | jezik = [[nemački jezik|njemački]] | zemlja = {{flag|Kraljevina SHS}} | politika = | sedište = [[Zagreb]] | website = }} '''Morgenblatt''' (''Jutarnji list'') bile su dnevne novine na [[nemački jezik|njemačkom]] koje su izlazile u [[Zagreb]]u od [[15. 5.|15. maja]] [[1926]] do [[13. 4.|13. aprila]] [[1941]]. <ref name=hazu>{{cite web |url = http://katalog.hazu.hr/WebCGI.exe?Tip=Listic&Jbmg=083241&Baza=1 |title = ''Agramer Zeitung'' |accessdate = 19. 05. 2012 |language = hrvatski |publisher = HAZU }}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Morgenblatt'' je izlazio svakog dana osim ponedjeljka, urednici novina bili su ; Josip Bobek i Anton (Toni) Schlegel. == Historija izlaženja Morgenblatta == Morgenblatt je bio nastavljač - '''Zagreber Tagblatta''' (bivšeg [[Agramer Zeitung]]a) koji je izlazio do [[1926]]. I ''Morgenblatt'' se kao i predhodnik [[Agramer Zeitung]] najviše bavio aktualnom politikom i ekonomijom, ali je puno pažnje posvećivao i kulturi. U listu su objavljivani romani u nastavcima, tako je slovenski pisac [[Franc Ksaver Meško]] obajavio novelu ''Es war ein Mensch''. <ref name=siranet>{{cite web | url =http://www.siranet.si/detail.aspx?ID=518288 | title =''Pismo uredništva Morgenblatta Franu Ksaverju Mešku, 1936 (Dokument)'' | accessdate =30. 05. 2012 | language =hrvatski | publisher =siranet }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Morgenblatt'' je pratio i zagrebački kazališni život i likovnu scenu. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == * [http://www.hkdrustvo.hr/clanovi/tmp/novine/novine.htm Novine 19. st. tiskane i sačuvane u Hrvatskoj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215011931/http://www.hkdrustvo.hr/clanovi/tmp/novine/novine.htm |date=2015-12-15 }} [[Kategorija:Bivše novine u Hrvatskoj]] 4esl9o4m83ob1k4dgo64q24ejc1jdyr 0 158399 42680939 42661663 2026-08-24T10:02:33Z ~2026-46114-97 386321 42680939 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV emisija | ime = Grand Show treba biti unisten | slika = | ime_2 = | žanr = [[folk]] <br /> [[pop-folk]] <br /> [[turbo-folk]] | format = [[talent šou]] <br /> [[Rijaliti TV|rijaliti šou]] | smislio = [[Aleksandar Milinkovic Rudolf]] | razvio = | napisao = | uredio = | režiser = | tv_kuća = [[RTV Pink]] | voditelj = [[Milan Mitrović]] <br /> [[Ana Sević]] | žiri = stručni žiri <br /> novinarski žiri | gl_kompozitor = | uvodna_muzika = | završna_muzika = | država = [[Srbija]] | jezik = [[srpski jezik]] | sezone = osam (8) sezona | emisije = | trajanje emisije = | prva_emisija = | posljednja_emisija = | prethodna = | sljedeća = | službena_stranica = }} '''Zvezde Granda''' je muzičko talent šou takmičenje u organizaciji muzičke kuće Grand produkcije. Na ovoj muzičkoj manifestaciji biraju se novi pevači Grand scene. Prvo takmičenje održano je [[2004]]. godine. == Koncepcija == Samo takmičenje veoma podseća na koncepciju američkog [[Idol (TV serijal)|Idola]], muzičkog TV takmičenja. [[Aleksandar Popović|Saša Popović]], uz pomoć estradnih umetnika, na mnogobrojnim [[audicija]]ma širom zemlje izdvaja talente – potencijalne finaliste. Svaki član žirija ocenjuje takmičare sa ocenom od 1 do 5. Takmičari sa najviše poena ulaze u sledeći krug glasanja dok se ne dobije određeni broj takmičara (od 12 do 16). Najbolji učestvuju u televizijskom takmičenju u kojem se uvažavaju samo [[teleglas]]ovi publike. Nekoliko finalista (od 6 do 12 zavisno od sezone) učestvuju u superfinalu na kojem se samo glasovima publike proglašava pobednik. Prvoplasirani dobija besplatno snimanje i izdavanje CD-a, besplatan marketing i promocije po zemlji i inostranstvu. Ostali učesnici kao utešnu nagradu dobijaju besplatno snimanje i izdavanje koktel CD-a, na kojoj svako ima jednu ili dve pesme. == Sezone (2004 - danas) == Izbor Zvezde Granda održava se od [[2004]]. godine. Od samog početka glavni urednik i organizator ovog muzičkog takmičenja je [[Aleksandar Popović|Saša Popović]], direktor i suvlasnik [[Grand produkcija|Grand produkcije]]. Do sada su se Zvezde Granda birale [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2008]]. i [[2010]], [[2011]], [[2012]], [[2013]], [[2014]], [[2015]], 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025 i 2026. godine. ==== 1. sezona ==== Prva sezona Zvezde Granda se održavala tokom [[2004]]. godine. Finale je održano na [[Tašmajdan]]u. Svi finalisti su snimili koktel CD sa jednom ili dve pesme, a nakon toga i album. Finalisti prve sezone su bili: {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Branislav Mojićević]] ||style="background:gold;"| [[Čačak]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Stevan Anđelković]] || [[Leskovac]] || Drugo mesto |- | [[Tanja Savić]] || [[Smederevo]] || Treće mesto |- | [[Darko Filipović]] || [[Leskovac]] || Četvrto mesto |- | [[Nemanja Nikolić (singer)|Nemanja Nikolić]] || [[Doljevac]] || Peto mesto |- | [[Slavica Ćukteraš]] || [[Šabac]] || Šesto mesto |} Pobednik prve sezone je bio [[Branislav Mojićević]]. Članovima prve sezone ugovor sa Grand produkcijom (osim Tanje Savić) istekao je u januaru 2013. godine. ==== 2. sezona ==== Druga sezona Zvezde Granda se održavala tokom [[2005]]. godine. Svi finalisti su snimili koktel CD. Postojale su kritike da je ovaj izbor bio lošiji od predhodnog što se tiče organizacije, popularnosti takmičara, ali i kvaliteta istih. {| class="wikitable" |- ! Takičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Milica Todorović]] ||style="background:gold;"| [[Kruševac]] || style="background:gold;"|'''Pobednica''' |- | Aca Ranđelović || [[Leskovac]] || Drugo mesto |- | Jadranka Barjaktarović || [[Berane]] || Treće mesto |- | Saša Jovanović || || Četvrto mesto |- | Jovana Pajić || [[Beograd]] || Peto mesto |- | Nenad Jovanović || || Šesto mesto |} Pobednica druge sezone je bila [[Milica Todorović]], ali je u trenutku pobede bila maloletna (15. godina) pa je album snimila tek nekoliko godina kasnije. Do tada je snimila nekoliko singla. ==== 3. sezona ==== Treća sezona Zvezde granda se održavala tokom 2006. i [[2007]]. godine. Finale je održano 15. septembra. 2007. Finalisti treće sezone su bili: {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Dušan Svilar]] ||style="background:gold;"| [[Subotica]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Radmila Manojlović]] || [[Požarevac]] || Drugo mesto |- | [[Milan Dinčić|Milan Dinčić Dinča]] || [[Leskovac]] || Treće mesto |- | [[Milan Stanković]] || [[Obrenovac]] || Četvrto mesto |- | Nemanja Stevanović || [[Beograd]] || Peto mesto |- | Slobodan Batjarević Cobe ||[[Leskovac]] || Šesto mesto |- | [[Silvija Nedeljković]] ||[[Beograd]] || Sedmo mesto |} Pobednik treće sezone je bio [[Dušan Svilar]]. Voditelji ovog serijala su bili bivši ukućani Velikog Brata, [[Ena Popov]] i [[Marko Miljković]]. ==== 4. sezona ==== Četvrta sezona Zvezde Granda se održavala tokom [[2008]]. i [[2009]]. godine. Finale je održano 20. juna. 2009. Finalisti četvrte sezone su bili: {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Darko Lazić]] ||style="background:gold;"| [[Brestač]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Milan Topalović]] || [[Trudovo]] || Drugo mesto |- | [[Slobodan Vasić]] || [[Senta]] || Treće mesto |- | [[Svetlana Tanasić]] || [[Ljig]] ||Četvrto mesto |- | [[Jovan Stefanović]] ||[[Beograd]] || Peto mesto |- | [[Saša Kapor]] ||[[Beograd]] || Šesto mesto |- | [[Jelena Kostov]] ||[[Dimitrovgrad]] || Sedmo mesto |} Pobednik četvrte sezone je bio [[Darko Lazić]]. Voditelji ovog serijala su bili bivši učesnici, [[Silvija Nedeljković]] i [[Nemanja Stevanović]]. ==== 5. sezona ==== Peta sezona Zvezde Granda je počela u septembru [[2010]]. godine. Finale je održano [[18. jun]]a [[2011]]. godine. Finalisti pete sezone su bili: {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Stefan Petrušić]] ||style="background:gold;"| [[Smederevska Palanka]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Ivana Pavković]] || [[Bor]] || Drugo mesto |- | [[Milan Mitrović]] || [[Kula]] || Treće mesto |- | [[Mišel Gvozdenović]] || [[Čačak]] ||Četvrto mesto |- | [[Mirjana Mirković]] ||[[Valjevo]] || Peto mesto |- | [[Dragi Domić]] ||[[Šabac]] || Šesto mesto |- | [[Andrija Marković]] ||[[Požarevac]] || Sedmo mesto |- |[[Bojana Šarović]] ||Subotica || Osmo mesto |} Pobednik pete sezone je Stefan Petrušić. Voditelji ovog serijala su bili [[Vladimir Stanojević]] i [[Ljubinka Dobrosavljev]]. ==== 6. sezona ==== Zvezde Granda 2012 Posle devet meseci takmičenja, od više od 10.000 prijavljenih talenata mesto na tronu naći će se samo za jednog od njih. {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Darko Martinović]] ||style="background:gold;"| [[Cetinje]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Aleksa Radenković]] || [[Kosovska Mitrovica]] || Drugo mesto |- | [[Nikola Nešić]] || [[Niš]] || Treće mesto |- | [[Miroslav Mirče Radulović]] || [[Kruševac]] ||Četvrto mesto |- | [[Nadica Ademov]] ||[[Subotica]] || Peto mesto |- | [[Vanja Mijatović]] ||[[Kraljevo]] || Šesto mesto |- | [[Andreana Čekić]] ||[[Bosanska Dubica]] || Sedmo mesto |- |[[Milica Pavlović]] ||[[Leskovac]] || Osmo mesto |- |[[Nikolina Kovač]] ||[[Sarajevo]] || Deveto mesto |- |[[Slobodan Rakić]] ||[[Prilužje]] || Deseto mesto |} Voditelji ovog serijala će biti [[Milan Mitrović]] i [[Ana Sević]] ==== 7. sezona ==== Sedma sezona Zvezde Granda je počela u jesen [[2013|2012]]. godine. Finale je održano [[22. juna]] [[2013]]. godine. Finalisti sedme sezone su bili: {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Amar Jašarspahić]] ||style="background:gold;"| [[Kakanj]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Nemanja Anđelović]] || [[Trgovište]] || Drugo mesto |- | [[Slobodan Đurković]] || [[Brus]] || Treće mesto |- | [[Aleksandra Prijović]] || [[Beli Manastir]] ||Četvrto mesto |- | [[Miloš Brkić]] ||[[Novi Sad]] || Peto mesto |- | [[Stefan Lukić]] ||[[Kruševac]] || Šesto mesto |- | [[Slađana Mandić]] ||[[Sarajevo]] || Sedmo mesto |- |[[Katarina Grujić]] ||[[Beograd]] || Osmo mesto |- |[[Rada Sarić]] ||[[Pančevo]] || Deveto mesto |- |[[Milena Novaković]] ||[[Leskovac]] || Deseto mesto |} ==== 8. sezona ==== Osma sezona Zvezde Granda je počela [[2013]]. godine. Finale je održano [[28. juna]] [[2014]]. godine. Ove godine u žiriju su bili: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Snežana Đurišić]], [https://bs.wikipedia.org/wiki/Šaban_Šaulić Šaban Šaulić], [[Zorica Brunclik]] i [[Aca Lukas]] Ovo je prva sezona u kojoj je uveden princip stalnog žirija koji donosi odluke bez glasova publike do finalnih emisija. Takođe je prvi put uvedena "slepa audicija" u prvih par krugova gdje žiri ne vidi takmičara pošto je iza zavese ili video zida. Finalisti osme sezone su bili: {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mesto |- | style="background:gold;"|[[Mirza Selimović]] ||style="background:gold;"| [[Srebrenik]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Miloš Vujanović]] || [[Gornji Milanovac]] || Drugo mesto |- | [[Ajša Kapetanović]] || [[Sarajevo]] || Treće mesto |- | [[Marko Gačić]] || [[Beograd]] ||Četvrto mesto |- | [[Mustafa Omerika]] ||[[Mostar]] || Peto mesto |- | [[Predrag Bošnjak]] ||[[Subotica]] || Šesto mesto |- | [[Ljubomir Perućica]] ||[[Požarevac]] || Sedmo mesto |- |[[Bakir Turković]] ||[[Prijepolje]] || Osmo mesto |- |[[Tijana Milentijević]] ||[[Kragujevac]] || Deveto mesto |- |[[Jasmin Hasić]] ||[[Srebrenik]] || Deseto mesto |- |[[Miroslav Maksimović]] ||[[Bijeljina]] || Jedanaesto mesto |- |[[Peđa Vujić]] ||[[Boljevac]] || Dvanaesto mesto |} Voditelji ovog serijala su bili [[Voja Nedeljković]] i [[Sanja Kužet]] Tijana Milentijević, Jasmin Hasić, Miroslav Maksimović i Peđa Vujić nisu učestvovali u superfinalu pošto su ispali u poslednje dve emisije prije. Grand produkcija im je ipak ostavila ugovor i sada su dio Granda. ==== 9. sezona ==== Deveta sezona Zvezde Granda je počela [[20. septembra]] [[2014]]. godine. Ove godine u žiriju su: [[Ana Bekuta]], [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Snežana Đurišić]], [https://bs.wikipedia.org/wiki/Šaban_Šaulić Šaban Šaulić], [[Zorica Brunclik]], [[Željko Joksimović]] i [[Aca Lukas]]. Finale je održano 12.07.2015. prvi put u Skoplju. Cela 9. sezona je, nakon raskida ugovora sa TV Pink, prvi put emitovana na Prvoj srpskoj televiziji, Radio Televiziji Republike Srpske, Federalne Televizije (Bosna i Hercegovina) i Kanal 5 (Makedonija). Finalisti 9. sezone su bili: {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mjesto |- | style="background:gold;"|[[:bs:Haris Berković|Haris Berković]] ||style="background:gold;"| [[Gradačac]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Semir Jahić]] || [[Srebrenik]] || Drugo mesto |- | [[Filip Božinovski]] || [[Skoplje]] || Treće mesto |- | [[Alen Hasanović]] || [[Prilep]] ||Četvrto mesto |- | [[Harun Mehmedagić]] ||[[Breza]] || Peto mesto |- | [[Biljana Sulimanović]] ||[[Beograd]] || Šesto mesto |- | [[Sead Hodžić]] ||[[Sarajevo]] || Sedmo mesto |- |[[Biljana Marković]] ||[[Beograd]] || Osmo mesto |- |[[Belma Karšić]] ||[[Sarajevo]] || Deveto mesto |- |[[Tamara Dragić]] ||[[Beograd]] || Deseto mesto |- |[[Marina Stankić]] ||[[Beograd]] || Jedanasto mesto |- |[[Naida Bešlagić]] ||[[Visoko]] || Dvanaesto mesto |} ==== 10. sezona ==== Deseta sezona je počela 26. septembra 2015. godine, a članovi žirija su bili: [[Ana Bekuta]], [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Marija Šerifović]], [https://bs.wikipedia.org/wiki/Šaban_Šaulić Šaban Šaulić], [[Jelena Karleuša]] i gost. Od drugog kruga, stalnoj postavi žirija se priključila i [[Viki Miljković]], a u polufinalu i [[Aca Lukas]]. Finale je održano 15. jula 2016, godine u sarajevskoj Zetri. {| class="wikitable" |- ! Takmičari !! Iz !! Osvojeno mjesto |- | style="background:gold;"|[[Ibro Bublin]] ||style="background:gold;"| [[Sarajevo]] || style="background:gold;"|'''Pobednik''' |- | [[Fatmir Sulejmani]] || [[Brčko]] || Drugo mesto |- | [[Ermin Redžić|Ermin Redžić Bubi]] || [[Bosanska Krupa]] || Treće mesto |- | [[Nikola Ajdinović]] || [[Kuršumlija]] || Četvrto mesto |- | [[Aleksandra Mladenović]] || [[Žitorađa]] || Peto mesto |- | [[Uroš Živković]] || [[Beograd]] || Šesto mesto |- | [[Dejana Erić]] || [[Beograd]] || Sedmo mesto |- | [[Marina Stefanović]] || [[Vogošća|Beograd]] || Osmo mesto |- | [[Faruk Duran]] || [[Beograd|Vogošća]] || Deveto mesto |- | [[Nenad Manojlović]] || [[Sremska Mitrovica]] || Deseto mesto |- | [[Zvezdana Stevanović]] || [[Stara Pazova]] || Jedanaesto mesto |- | [[Denis Ibrahimović]] || [[Niš]] || Dvanaesto mesto |- | [[Marijana Katić|Maryana Katić]] || [[Paris|Pariz]] || Trinaesto mesto |} Voditelji su ostali isti: [[Voja Nedeljković]] i [[Sanja Kužet]] ==== 11. sezona ==== Jedanaesta sezona je počela 24. septembra 2016. godine. Članovi žirija su bili: Ana Bekuta, Dragan Stojković Bosanac, Marija Šerifović, Jelena Karleuša, Aca Lukas i Viki Miljković i tajanstveni član koji se menjao svake emisije. Prvi put se biraju dva pobednika. Jedan od strane stručnog žirija, uključujući i sve tajanstvene članove i drugi od strane publike. Priliku da potpišu ugovor sa Grand produkcijom dobili su svi polufinalisti, a samo finalisti su se takmičili za glavnu nagradu. Polufinalisti su: Nemanja Toplica, Armin Jusufović, Ahmed Dadi Redžić, Nikola Grujić, Nina Đumić, Maja Đorđević, Elvedina Šehić, Dejan Nedić Tejovac i Nermina Mamanović. U finalu se takmičilo 13 kandidata. Glasovima žirija pobedu je odneo Aleksa Perović iz Kraljeva, sa osvojenih 418. poena. {| class="wikitable" |+ !Finalisti !Broj poena !Osvojeno mesto |- |Aleksa Perović !418 !1 |- |Armin Dedić !350 !2 |- |Riste Risteski !318 !3 |- |Adnan Nezirov !283 !4 |- |Sanja Vasiljević !263 !5 |- |Sandra Rešić !201 !6 |- |Kristina Nina Jovanović !154 !7 |- |Mirza Delić !108 !8 |- |Jovana Vasić !96 !9 |- |Damir Džakić !93 !10 |- |Marijana Čelar !85 !11 |- |Denis Kadrić !71 !12 |- |Dragica Zlatić !42 !13 |} Glasovima publike pobedu je odneo Riste Risteski iz Ohrida, Makedonija sa osvojenih 76226. glasova publike. {| class="wikitable" !Finalisti !Broj glasova !Osvojeno mesto |- |Riste Risteski !76226 !1 |- |Armin Dedić !66714 !2 |- |Adnan Nezirov !37941 !3 |- |Denis Kadrić !26421 !4 |- |Mirza Delić !15146 !5 |- |Aleksa Perović !14305 !6 |- |Damir Džakić !10506 !7 |- |Sandra Rešić !10062 !8 |- |Sanja Vasiljević !7324 !9 |- |Kristina Nina Jovanović !3839 !10 |- |Marijana Čelar !3428 !11 |- |Dragica Zlatić !3242 !12 |- |Jovana Vasić !3067 !13 |} Voditelji ove sezone bili su Voja Nedeljković i Sanja Ćulibrk. == Vanjske veze == * [http://www.zvezdegranda.info/ ZVEZDE GRANDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208185617/http://www.zvezdegranda.info/ |date=2015-12-08 }} {{Zvezde Granda}} [[Kategorija:Zvezde Granda| ]] [[Kategorija:Grand produkcija]] 3rc2p5pn3h8wj81uelvsnckh6yxwu4e 0 165804 42680917 42447077 2026-08-24T01:38:41Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680917 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Miriam Hopkins | slika =Miriam Hopkins.jpg | datum_rođenja = {{Birth date|1902|10|18|df=y}} | mjesto_rođenja = [[Savannah (Džordžija)|Savannah]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Death date and age|1972|10|9|1902|10|18|mf=y}} | mjesto_smrti = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | period = 1928&ndash;70 | zanimanje = glumica | ime_po_rođenju = Ellen Miriam Hopkins | supružnik = Brandon Peters (1926&ndash;31) <br /> Austin Parker (1931&ndash;1932) <br /> [[Anatole Litvak]] (1937&ndash;39) <br /> Raymond B. Brock (1945&ndash;51) }} '''Ellen Miriam Hopkins''' (18. oktobar 1902 &ndash; 9. oktobar 1972) bila je [[sjedinjene Američke Države|američka]] glumica, najpoznatija kao jedna od najvećih filmskih zvijezda u [[Pre-Code Hollywood|pred-kodovskom]] periodu klasičnog [[Hollywood]]a, koje je karakterizirali "slobodniji" sadržaji na filmskom platnu. Jedna od najpoznatijih uloga je bila zlosretna prostitutka [[Ivy Pearson]] u klasičnom horor-filmu ''[[Dr. Jekyll and Mr. Hyde (film, 1931)|Dr. Jekyll and Mr. Hyde]]'', u kojoj je pokazala veliki glumački talent, ali i u kojoj se nakratko pojavila [[golotinja|gola]]; nakon uvođenja cenzorskog [[Haysov kod|Haysovog koda]] ta je uloga skoro u potpunosti isječena iz filma. Hopkins je kasnije nastavila glumiti, pokazujući sklonost za raznovrsne likove. Bila je poznata i kao jedna od prvih glumica koja je pokušala iskoristiti novi medij [[televizija|televizije]]. Izvan kamera je imala buran privatni život, ali i legendarno suparništvo sa [[Bette Davis]]. == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat}} * {{IMDb name|0394244}} * {{IBDB name|45564}} * {{Find a Grave|8672}} * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=658 Photographs of Miriam Hopkins] * [http://www.altfg.com/blog/actors/miriam-hopkins-interview/ Miriam Hopkins Interview with Biographer Allan Ellenberger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150603235846/http://www.altfg.com/blog/actors/miriam-hopkins-interview/ |date=2015-06-03 }} * [http://www.condenaststore.com/Actors/Miriam-Hopkins/invt/102617 Miriam Hopkins in June 1933] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227191331/http://www.condenaststore.com/Actors/Miriam-Hopkins/invt/102617 |date=2012-02-27 }} [[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] photographed by [[Edward Steichen]] {{Lifetime|1902|1972|Hopkins, Miriam}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američke filmske glumice]] [[Kategorija:Američke televizijske glumice]] q1od3kgtrhp8a4vodrr4u2ddvulgdjw 0 177125 42680903 42676625 2026-08-23T23:00:39Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680903 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Map Bih entities lat.png|thumb|desno|Podjela Bosne i Hercegovine na entitete]] [[Datoteka:Mahala_Inner_Bosnian_Border.JPG|thumb|desno|Međuentitetska linija kod mesta [[Mahala (Osmaci)|Mahala]].]] '''Međuentitetska linija''' deli [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] na dva entiteta, [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] i [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Ukupna dužina međuentitetske linije je 1.150&nbsp;km. Međuentitetska linija uglavnom ide duž linije fronta na kraju [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] uz neka velika prilagođavanja (najznačajnija u [[bosanska Krajina|zapadnom delu zemlje]], i u [[Sarajevo|Sarajevu]] i oko njega), načinjena na [[Dejtonski mir|Daytonskoj mirovnoj konferenciji]]. Sadašnja [[administrativna podela Bosne i Hercegovine]] je dogovorena u okviru ustava koji čini Aneks 4 Opšteg okvirnog sporazuma za mir zaključenog na Daytonskoj mirovnoj konferenciji u novembru 1995, a potom potpisan u [[Pariz]]u 14. decembra 1995. Ključna komponenta ustava je povlačenje međuentitetske linije, na koji se odnose mnogi drugi zadaci iz drugih aneksa. Daytonski pregovori su prvi slučaj u kojima je korištena trodimenzionalna satelitska tehnologija i [[digitalna kartografija]] da se odrede granice u zvaničnom sporazumu. Zbog brzine i intenziteta pregovora (posebno pri kraju), niz sastanaka komisija za međuentitetsku liniji se održao tokom prvih 6 meseci misije [[IFOR]] da se razreše detalji na nekim delovima linije (naročito u Sarajevu). Više od 40 promena međuentitetske linije su dogovorene na sastancima kojeje vodio general Majkl Vilkoks. Promene je odobriozapovednik IFOR-a admiral [[Lejton V. Smit]] u julu 1996. Danas međuentitetsku liniju između Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine više ne kontrolišu vojska i policija, niti postoje granične kontrole. == Odluka Ustavnog suda == [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] je, u svojoj prvoj parcijalnoj odluci broj U 5/98, odlučio o pitanju da li Ustav Republike Srpske u svom tekstu može da koristi reč "granica" umesto "linija". Sud je izjavio: <blockquote>Odredba Ustava RS, koji se odnosi se na "granicu" između Republike Srpske i Federacije BiH, nije u saglasnosti sa Ustavom BiH (član III Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini govori o "graničnoj liniji" između dva entiteta, dok član X koristi termin „granica“ u smislu granica između država).</blockquote> Zbog toga je [[Ustav Republike Srpske]] morao da se menja, što je učinjeno sa Amandmanom broj LXVIII, koji je promeni reč "granica" u amandmanu LV paragrafu 2 stava 2 Ustava Republike Srpske.<ref>{{Cite web |url=http://www.narodnaskupstinars.net/?id=81 |title=Ustav Republike Srpske |accessdate= |last= |first= |date= |work= |publisher= |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194544/http://www.narodnaskupstinars.net/?id=81 |url-status=dead }}</ref> == Opštine izmenjene međuentitetskom linijom == {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Opština u FBiH ! Opština u RS-u ! Naselja podeljena međuentitetskom linijom |- | [[Bosanska Krupa]] | '''[[Krupa na Uni]]''' | [[Veliki Dubovik]] |- | [[Sanski Most]] | '''[[Oštra Luka]]''' | [[Sasina (Sanski Most)|Sasina]] | |- | [[Bosanski Petrovac]] | '''[[Petrovac|Petrovac-Drinić]]''' | |- | [[Tešanj]] | [[Teslić]] | [[Vrela (Teslić)|Vrela]] |- | [[Drvar]] | '''[[Istočni Drvar]]''' | |- | [[Kupres]] | '''[[Kupres (Republika Srpska)|Kupres Republike Srpske]]''' | [[Rastičevo (Kupres)|Rastičevo]] |- | [[Jajce]] | '''[[Jezero]]''' | |- | '''[[Dobretići]]''' | [[Kneževo|Skender Vakuf-Kneževo]] | |- | [[Ključ]] | '''[[Ribnik]]''' | |- | '''[[Doboj Jug|Doboj-Jug]]''' | [[Doboj]] | |- | '''[[Doboj Istok|Doboj-Istok]]''' | [[Doboj]] | |- | [[Gračanica]] | '''[[Petrovo|Bosansko Petrovo Selo]]''' | |- | [[Kalesija]] | '''[[Osmaci]]''' | |- | [[Gradačac]] | '''[[Pelagićevo]]''' | |- | [[Orašje]] | '''[[Donji Žabar]]''' | |- | '''[[Domaljevac-Šamac]]''' | [[Šamac|Bosanski Šamac]] | |- | [[Odžak]] | '''[[Vukosavlje]]''' | |- | [[Odžak]] | [[Brod]] | [[Brusnica Mala]] |- | '''[[Čelić]]''' | [[Lopare]] | |- | '''[[Teočak]]''' | [[Ugljevik]] | |- | '''[[Sapna]]''' | [[Zvornik]] | [[Baljkovica]] |- | [[Stari Grad]] | '''[[Istočni Stari Grad]]''' | |- | [[Novo Sarajevo]] | '''[[Istočno Novo Sarajevo]]''' | |- | [[Ilidža]] | '''[[Istočna Ilidža]]''' | |- | '''[[Trnovo (FBiH)]]''' | [[Trnovo (Istočno Sarajevo)|Trnovo Republike Srpske]] | |- | '''[[Pale-Prača]]''' | [[Pale]] | |- | [[Goražde]] | '''[[Novo Goražde]]''' | |- | '''[[Foča-Ustikolina]]''' | [[Foča|Foča (Srbinje)]] | |- | '''[[Ravno]]''' | [[Trebinje]] | |- | [[Mostar]] | [[Istočni Mostar]] | |- | [[Stolac]] | '''[[Berkovići]]''' |} * novoformirane opštine su označene podebljanim slovima U vreme potpisivanja Daytonskog sporazuma, opština Brčko je takođe podeljena između FBiH i RS, ali je kasnije pretvorena u [[brčko distrikt|distrikt Brčko]], koji povezuje [[Tuzlanski kanton|Tuzlansko-Podrinjski kanton]] sa [[Bosansko-posavski kanton|posavskim]] kantonom u Federaciji BiH, (odnosno, opštine Pelagićevo i Donji Žabar sa opštinama Lopare i Bijeljina u Republici Srpskoj). == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Pravo u Bosni i Hercegovini]] i25dbq7dbjlraovfa71jcz84fb5z5xm 0 178492 42680840 42680775 2026-08-23T15:14:57Z Aca 108187 Wikidata 42404153 wikitext text/x-wiki '''Pavao Tekavčić''' ([[Zagreb]], [[23. avgust]] [[1931]] –– [[19. mart]] [[2007]], [[Zagreb]]) bio je redovni profesor talijanske lingvistike Filozofskog fakulteta u Zagrebu i svetski poznat romanist i [[pragmatika|pragmalingvist]].<ref>{{cite journal|author=Nigoević, Magdalena |title=Pavao Tekavčić - pragmalingvist |url=https://hrcak.srce.hr/86382 |deadurl=no |journal=Croatian Studies Review |volume=7 |issue=1 |pages=445–451 |year=2011 |accessdate= 2019-07-30}}</ref> == Život == Pohađao Klasičnu gimnaziju u Zagrebu. Studij latinskog, francuskog i talijanskog svršio [[1954]]. u rodnome Zagrebu, za koji je vezana sva njegova delatnost. Godine 1957. za asistenta Filozofskog fakulteta u Zagrebu izabrao ga je profesor [[Mirko Deanović]], 1965. izabran je za docenta, a od 1970. do 1980. radi tu kao profesor talijanske lingvistike. 1980. godine prelazi na Filozofski fakultet u Puli, već 1983. napušta nastavni rad zbog zdravstvenih teškoća. Do kraja svoga života, međutim, plodno doprinosi nauci. Doktorat je stekao 1963. u Zagrebu s temom ''Današnji istroromanski dijalekt Vodnjana'' (izradu vodio profesor [[Mirko Deanović]]). Pored francuskog i talijanskog, poznavao je i španski, portugalski i rumunski, koje je učio uglavnom samostalno, a na fakultet je već stigao sa znanjem nemačkog, engleskog i ruskog. Proučavao je i retoromanski (osobito sursilvanski i furlanski). Ceo život bavio se i pojedinim pitanjima istroromanskih govora. Poslednje godine života proveo je, zbog bolesti, u kući, ali u neprestanu radu. Praćenje literature omogućavala mu je supruga Zorica Živković Tekavčić. Bio je član [[Hrvatskog filološkog društva]], [[Société de Linguistique de Paris]], Société de Linguistique romane. Objavljivao je u časopisima ''Lingua e stile'', ''Revue Roumaine de Linguistique'', ''Lingua nostra'', ''Beiträge zur romanischen Philologie'', ''L’Italia dialettale'', ''Linguistica'', ''Italica Belgradensia'', ''Ladinia''. Za dopisnog člana JAZU izabran je 11. marta 1986. Za svoje naučne i kulturne zasluge primio je odličje «Commendatore dell'Ordine della Stella d'Italia» 8. januara 2004. Udovica Zorica Živković Tekavčić darovala je u novembru 2007. Odjelu za talijanski jezik i književnost Sveučilišta u Zadru vrednu biblioteku svoga supruga. == Opus == Tekavčić je u svetu najpoznatiji po velikoj ''Historijskoj gramatici talijanskog jezika'' koja je objavljena na talijanskom u tri obimne knjige (nastala je od nacrta ''Grammatica storica italiana'' objavljenog u tehnici skripata u tri dela, Zagreb 1962–1967). Jugoslavenskoj romanistici podario je prvi temeljni priručnik za vulgarni latinitet knjigom ''Uvod u vulgarni latinitet'' (Zagreb, 1970). Objavio je više od 400 naslova u svetskim i jugoslavenskim stručnim časopisima, a ljubljanski časopis ''Linguistica'' posvetio mu je dve sveske 1991. godine u povodu njegova 60. rođendana. Štamparske pogreške u drugome izdanju njegove ''Historijske gramatike talijanskog jezika'' (Bologna, 1980) bila su mu stalna tegoba. Želja da ih ispravi ispunjena je tek posmrtno objavljivanjem priloga ''Die ''Grammatica storica dell'italiano'' von Pavao Tekavčić. Errata et corrigenda'' zaslugom Rolanda Bauera u časopisu ''[[Zeitschrift für romanische Philologie]]'' (vol. 128, sveska 1) marta 2012. '''Knjige''' * ''Grammatica storica dell’italiano: I. Fonematica, II. Morfosintassi e III. Lessico'' (Bologna, 1972). U drugom izdanju delo je «sažeto a u isto vreme modernizirano» i namenjeno univerzitetskoj nastavi (Bologna, 1980) * ''Uvod u vulgarni latinitet (s izborom tekstova)'' (Zagreb, 1970) * ''Uvod u lingvistiku za studente talijanskog jezika'' (Zagreb, 1979) == Reference == {{reflist}} {{Authority control}} {{Lifetime|1931|2007|Tekavčić, Pavao}} [[Kategorija:Hrvatski lingvisti]] [[Kategorija:Pragmalingvisti]] [[Kategorija:Italijanisti]] [[Kategorija:Jugoslavenski romanisti]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Sveučilište u Zagrebu]] qea7lll29tqqxsf8akmx2xsnzmjipcu 0 187031 42680924 42676691 2026-08-24T02:58:37Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680924 wikitext text/x-wiki '''Himna Republike Srpske''' je kompozicija „Moja Republika” autora [[Mladen Matović|Mladena Matovića]].<ref name="Počela promocija Himne Republike Srpske">{{cite web |url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=52724 |title=Počela promocija Himne Republike Srpske |author= |authorlink= |date=29. 12. 2011. |format= |work= |publisher=Radio-televizija Republike Srpske |pages= |language=sr |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=30. 12. 2011. }}</ref> Ranija himna do 2008. je bila „[[Bože pravde]]“, kompozitora [[Davorin Jenko|Davorina Jenka]] i tekstopisca [[Jovan Đorđević (književnik)|Jovana Đorđevića]] iz [[1872]]. godine. == Tekst == {|valign="top" width="100%" |- ![[ćirilica|ćiriličnim pismom]]||[[latinica|latiničnim pismom]] |- |width="25%"| Тамо гдје најљепша се зора буди<br /> Часни и поносни живе добри људи<br /> Тамо гдје се рађа нашег сунца сјај<br /> Горд и пркосан је мој завичај За њега сви се сад помолимо<br /> Другу земљу ми немамо<br /> У срцу мом само је један дом<br /> У срцу велика, моја република У срцу мом најљепша звијезда сја<br /> Моја република, Република Српска<br /> Тамо гдје су наши преци давни<br /> Име уписали у сваки корак славни Тамо гдје се рађа нашег сунца сјај<br /> Горд и пркосан је мој завичај<br /> За њега сви се сад помолимо<br /> Другу земљу ми немамо У срцу мом само је један дом<br /> У срцу велика, моја република<br /> У срцу мом најљепша звијезда сја<br /> Моја република, Република Српска<br /> |width="25%"| Tamo gdje najljepša se zora budi<br /> Časni i ponosni žive dobri ljudi<br /> Tamo gdje se rađa našeg sunca sjaj<br /> Gord i prkosan je moj zavičaj Za njega svi se sad pomolimo<br /> Drugu zemlju mi nemamo<br /> U srcu mom samo je jedan dom<br /> U srcu velika, moja republika U srcu mom najljepša zvijezda sja<br /> Moja republika, Republika Srpska<br /> Tamo gdje su naši preci davni<br /> Ime upisali u svaki korak slavni Tamo gdje se rađa našeg sunca sjaj<br /> Gord i prkosan je moj zavičaj<br /> Za njega svi se sad pomolimo<br /> Drugu zemlju mi nemamo U srcu mom samo je jedan dom<br /> U srcu velika, moja republika<br /> U srcu mom najljepša zvijezda sja<br /> Moja republika, Republika Srpska<br /> |width="50%"| |- |} == Historija == [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavni sud BiH]] je [[20. 6.|20. juna]] [[2007]]. godine objavio odluku da je dotadašnja himna „Bože pravde“ neustavna, tako da je [[Narodna skupština Republike Srpske]] bila pozvana da je promijeni. Pokušaj Narodne skupštine Republike Srpske da himna bude melodija „Bože pravde”, ali bez teksta, osporen je u [[Ustavni sud Republike Srpske|Ustavnom sudu Republike Srpske]]<ref>{{Cite web |title=Odluka Ustavnog suda Republike Srpske |url=http://www.ustavnisud.org/html/odluke/2007/uv-04-07.html |access-date=2012-11-03 |archive-date=2008-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828032202/http://www.ustavnisud.org/html/odluke/2007/uv-04-07.html |dead-url=yes }}</ref>. [[Narodna skupština Republike Srpske]] je usvojila novu himnu [[15. 7.|15. jula]] [[2008]]. godine. Sadašnja himna Republike Srpske je „Moja Republika“<ref>[http://www.blic.rs/repsrpska.php?id=49480 Blic: „Republika Srpska dobila novu himnu i grb“]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Istog dana je usvojen i novi prijedlog za grb Republike Srpske koji je 22. decembra 2008. godine ponovo neustavnim proglasio [[Ustavni sud Republike Srpske]], tako da se umjesto grba još uvijek upotrebljava [[amblem Republike Srpske]]. Usvojena himna zvanično je u upotrebi posle odluke Veća za zaštitu vitalnog interesa [[Ustavni sud Republike Srpske|Ustavnog suda Republike Srpske]] koje je [[22. 12.|22. decembra 2008]]., nakon pokušaja osporavanja od strane Kluba Bošnjaka u [[Veće naroda Republike Srpske|Veću naroda Republike Srpske]], potvrdilo njenu ustavnost <ref>[http://www.nezavisne.com/dogadjaji/vijesti/34549/RS-dobila-novu-himnu-grb-neustavan.html Nezavisne novine: „Republika Srpska dobila novu himnu, grb neustavan“]</ref>. Ustavni sud je utvrdio da nema povrede vitalnog nacionalnog interesa [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]], jer himna u tekstualnom i melodijskom delu ne slavi, niti veliča bilo koji od konstitutivnih naroda [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Himna Republike Srpske „Moja Republika” prvi put je izvedena 9. januara 2009. godine na svečanoj akademiji u Koncertnoj dvorani Banskog dvora u Banjoj Luci, u okviru proslave [[Dan Republike Srpske|Dana Republike Srpske]]. == Zanimljivosti == Na konkurs za izbor himne bilo je pristiglo 27 predloga. U uži izbor je, uz izabranu kompoziciju „Moja Republika”, ušla i pesma „Majko zemljo” banjalučkog kompozitora [[Dušan Šestić|Dušana Šestića]], koji je autor aktuelne himne Bosne i Hercegovine. == Povezano == * [[Republika Srpska]] * [[Bože pravde|Himna Srbije]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://www.mediafire.com/?uifowvay539bff5 Himna „Moja Republika” - instrumental]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.narodnaskupstinars.net/?id=33 Himna „Moja Republika” - instrumental, skraćena verzija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033143/http://www.narodnaskupstinars.net/?id=33 |date=2016-03-05 }} * [http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/_layouts/VRSStuff/Styles/foto/Moja_republika_-_mesoviti_hor_i_simfonijski_orkestar.mp3 Himna „Moja Republika” - mešoviti hor i simfonijski orkestar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609183514/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/_layouts/VRSStuff/Styles/foto/Moja_republika_-_mesoviti_hor_i_simfonijski_orkestar.mp3 |date=2011-06-09 }} * [http://www.narodnaskupstinars.net/?id=32 Himna „Moja Republika” - partitura za simfonijski orkestar i hor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218233444/http://www.narodnaskupstinars.net/?id=32 |date=2014-02-18 }} * [http://www.narodnaskupstinars.net/?id=31 Himna „Moja Republika” - notni izvod za mešoviti hor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218230551/http://www.narodnaskupstinars.net/?id=31 |date=2014-02-18 }} [[Kategorija:Republika Srpska]] [[Kategorija:Državne himne]] 20fypbsjmmp49tjo3m78bo143me6onk 0 190933 42680896 42293431 2026-08-23T21:51:17Z SrpskiAnonimac 101643 42680896 wikitext text/x-wiki {| {{prettyinfobox}} align="right" width="300" ! colspan="2" bgcolor=lavender style="font-size:120%"| '''Laoski jezik<br />ພາສາລາວ''' |- | valign="top"|Govori se u: | [[Laos]]u |- | valign="top"|Regija: | [[Jugoistočna Azija]] |- | valign="top"|Ukupno ljudi koji govore laoski: | 5,2 mioliona maternji, 20 miliona ukupno |- | valign="top"|Rangiran po broju ljudi koji ga govore u svetu: | 55. (maternji jezik) |- | valign="top"|Jezička grupa:<br />Klasifikacija: |[[Tai-kadai jezici]]<br /> &nbsp;Kam-tai jezici<br /> &nbsp;&nbsp;Tai jezici<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Jugozapadni tai jezici<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lao-putai<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Lao'''<br /> |- ! colspan="2" bgcolor=lavender|Status jezika |- | valign="top"|Zvanični jezik u: | valign="top"| [[Laos]]u<br /> |- | valign="top"|Regulisan od: | valign="top"| |- ! colspan="2" bgcolor=lavender|Kodovi i šifre laoskog jezika |- |[[ISO 639]]-1||lo |- |ISO 639-2||lao |} '''Laoski jezik''', ili jezik '''lao''' (ລາວ), je jezik iz grupe [[Tai-kadai jezici|tai-kadai jezika]]. Govori ga preko 5 miliona ljudi u [[Laos]]u i u okolnim zemljama. To je jezik najveće etničke grupe Laosa i ima pet najznačajnijih dijalekata, i zvanični je jezik države. Sa lingvističke tačke gledišta, lao je u direktnoj vezi sa [[Isan (jezik)|tajlandskim jezikom isan]] koji se govori u sevoristočnom delu [[Tajland]]a (iz tog razloga se ovaj jezik naziva "severoistočni tajlandski"), i predstavlja jednu podgrupu tajlandskih jezika koja se naziva "lao-putai". Isan i lao su dovoljno slični da predstavljaju jizički kontinuum u ovom delu tajlandsko-laoske granice. Laoski jezik (ພາສາລາວ ''pasa lao'') se može podeliti na pet dijalekata prema regionima u kojima se govore: * lao iz [[Vijentijan]]a * severni lao ([[Luang Prabang]]) * severoistočni lao (Ksieng Kuang) * centralni lao (Kamuan) * južni lao (Čampasak) Lao koji se govori u glavnom gradu [[Vijentijan]]u je dijalekt sporazumevanja u čitavom [[Laos]]u. Laoski jezik se zapisuje laoskim pismom koje je izvedeno iz [[Kmersko pismo|kmerskog pisma]]. Laosko pismo je adaptirano tako da može da zapiše tonske akcente laoskog jezika. Ima 33 [[konsonant|suglasnika]] i 28 [[samoglasnik]]a. Piše se zdesna na levo. Neki samoglasnici se pišu iznad ili ispod linije suglasnika, ne postoje velika i mala slova, niti specifična [[interpunkcija]]. == Primer teksta == Član 1 [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima|Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima]] <pre> ''ມະນຸດທຸກຄົນເກີດມາມີກຽດສັກສີ, ສິດທິ, ເສຣີພາບແລະຄວາມສເມີພາບເທົ່າທຽມກັນ. ທຸກໆຄົນມີເຫດຜົນແລະຄວາມຄິດຄວາມເຫັນສ່ວນຕົວຂອງໃຜຂອງມັນ, ແຕ່ວ່າມະນຸດທຸກໆຄົນຄວນປະພຶດຕໍ່ກັນຄືກັນກັບເປັນອ້າຍນ້ອງກັນ.'' </pre> == Vanjske veze == {{interwiki|code=lo}} * [http://www.seasite.niu.edu/lao/lao3.htm O laoskom jeziku i kulturi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225064346/http://www.seasite.niu.edu/lao/lao3.htm |date=2021-02-25 }} {{en}} * [http://homepages.fh-giessen.de/kausen/klassifikationen/Tai-Kadai.doc Klasifikacija tai-kadai jezika] [[Kategorija:Tai-kadai jezici]] [[Kategorija:Jezici Laosa]] qnhf2kwte3gj2jnqgckgqh83knh0coc 42680897 42680896 2026-08-23T21:52:26Z SrpskiAnonimac 101643 42680897 wikitext text/x-wiki {| {{prettyinfobox}} align="right" width="300" ! colspan="2" bgcolor=lavender style="font-size:120%"| '''Laoski jezik<br />ພາສາລາວ''' |- | valign="top"|Govori se u: | [[Laos]]u |- | valign="top"|Regija: | [[Jugoistočna Azija]] |- | valign="top"|Ukupno ljudi koji govore laoski: | 5,2 mioliona maternji, 20 miliona ukupno |- | valign="top"|Rangiran po broju ljudi koji ga govore u svetu: | 55. (maternji jezik) |- | valign="top"|Jezička grupa:<br />Klasifikacija: |[[Tai-kadai jezici]]<br /> &nbsp;Kam-tai jezici<br /> &nbsp;&nbsp;Tai jezici<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Jugozapadni tai jezici<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lao-putai<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Lao jezik'''<br /> |- ! colspan="2" bgcolor=lavender|Status jezika |- | valign="top"|Zvanični jezik u: | valign="top"| [[Laos]]u<br /> |- | valign="top"|Regulisan od: | valign="top"| |- ! colspan="2" bgcolor=lavender|Kodovi i šifre laoskog jezika |- |[[ISO 639]]-1||lo |- |ISO 639-2||lao |} '''Laoski jezik''', ili jezik '''lao''' (ລາວ), je jezik iz grupe [[Tai-kadai jezici|tai-kadai jezika]]. Govori ga preko 5 miliona ljudi u [[Laos]]u i u okolnim zemljama. To je jezik najveće etničke grupe Laosa i ima pet najznačajnijih dijalekata, i zvanični je jezik države. Sa lingvističke tačke gledišta, lao je u direktnoj vezi sa [[Isan (jezik)|tajlandskim jezikom isan]] koji se govori u sevoristočnom delu [[Tajland]]a (iz tog razloga se ovaj jezik naziva "severoistočni tajlandski"), i predstavlja jednu podgrupu tajlandskih jezika koja se naziva "lao-putai". Isan i lao su dovoljno slični da predstavljaju jizički kontinuum u ovom delu tajlandsko-laoske granice. Laoski jezik (ພາສາລາວ ''pasa lao'') se može podeliti na pet dijalekata prema regionima u kojima se govore: * lao iz [[Vijentijan]]a * severni lao ([[Luang Prabang]]) * severoistočni lao (Ksieng Kuang) * centralni lao (Kamuan) * južni lao (Čampasak) Lao koji se govori u glavnom gradu [[Vijentijan]]u je dijalekt sporazumevanja u čitavom [[Laos]]u. Laoski jezik se zapisuje laoskim pismom koje je izvedeno iz [[Kmersko pismo|kmerskog pisma]]. Laosko pismo je adaptirano tako da može da zapiše tonske akcente laoskog jezika. Ima 33 [[konsonant|suglasnika]] i 28 [[samoglasnik]]a. Piše se zdesna na levo. Neki samoglasnici se pišu iznad ili ispod linije suglasnika, ne postoje velika i mala slova, niti specifična [[interpunkcija]]. == Primer teksta == Član 1 [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima|Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima]] <pre> ''ມະນຸດທຸກຄົນເກີດມາມີກຽດສັກສີ, ສິດທິ, ເສຣີພາບແລະຄວາມສເມີພາບເທົ່າທຽມກັນ. ທຸກໆຄົນມີເຫດຜົນແລະຄວາມຄິດຄວາມເຫັນສ່ວນຕົວຂອງໃຜຂອງມັນ, ແຕ່ວ່າມະນຸດທຸກໆຄົນຄວນປະພຶດຕໍ່ກັນຄືກັນກັບເປັນອ້າຍນ້ອງກັນ.'' </pre> == Vanjske veze == {{interwiki|code=lo}} * [http://www.seasite.niu.edu/lao/lao3.htm O laoskom jeziku i kulturi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225064346/http://www.seasite.niu.edu/lao/lao3.htm |date=2021-02-25 }} {{en}} * [http://homepages.fh-giessen.de/kausen/klassifikationen/Tai-Kadai.doc Klasifikacija tai-kadai jezika] [[Kategorija:Tai-kadai jezici]] [[Kategorija:Jezici Laosa]] 2zkux97dlrzhfu660hw065ff1u5d0a8 0 193782 42680910 42591127 2026-08-23T23:40:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680910 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Eminescu}} {{Infokutija pisac | ime = Mihai Eminescu | slika = Eminescu.jpg | datum_rođenja = {{Birth date|1850|1|15|df=y}} | mjesto_rođenja = [[Botoşani]], [[Moldava]] | datum_smrti = {{death date and age|1889|6|15|1850|1|15|df=y}} | mjesto_smrti = [[Bucharest]], [[Kraljevina Rumunjska|Rumunjska]] | zanimanje = pjesnik | žanr = [[romantizam]] | znamenita_djela = "Luceafărul", "Scrisoarea III", "Făt-Frumos din lacrimă" | uticaj_od = [[William Shakespeare]], [[njemački romantizam]], [[Idealizam|idealistička filozofija]], [[Arthur Schopenhauer]], [[rumunjski folklor]], [[vede]], [[pravoslavlje]] | uticaj_na = kasnija [[rumunjska književnost]] }} '''Mihai Eminescu''' ({{IPA-ro|miˈhaj emiˈnesku}}; rođen kao '''Mihail Eminovici'''; 15. januar 1850 &ndash; 15. jun 1889) bio je [[Rumuni|rumunjski]] [[Romantizam|romantički]] pjesnik, romanopisac i novinar, koji se često navodi kao najslavniji i najuticajnijih od svih rumunjskih pjesnika.<ref>[http://www.mihaieminescu.eu/ Mihai Eminescu] - accesat 11.01.09</ref> Eminescu je bio aktivan član književnog društva [[Junimea]] te je kao urednik radio za novine ''[[Timpul]]'' ("Vrijeme"), službeno glasilo [[Konzervativna stranka (Rumunija 1880–1918)|Konzervativne stranke]] (1880–1918).<ref>Mircea Mâciu dr., Nicolae C. Nicolescu, Valeriu Şuteu dr., ''Mic dicţionar enciclopedic'', Ed. Stiinţifică şi enciclopedică, Bucureşti, 1986</ref> Prve pjesme su mu obavljene kada je imao 16 godina, a u dobi od 19 godina je otišao studirati u [[Beč]]. Njegovi [[rukopis]]i, koji su sadržavali 46 tomova sa oko 14.000 stranica teksta, ponuđeni su od Titua Maiorescua kao poklon Rumunjskoj akademiji 25. januara 1902.<ref>[http://www.biblacad.ro/Eminescu2.html Biblioteca Academiei - Program de accesare digitala a manuscriselor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521175639/http://www.biblacad.ro/Eminescu2.html |date=2007-05-21 }} - Mihai Eminescu - accesat 11.01.09</ref> Njegova znamenita djela su ''[[Luceafărul (pjesma)|Luceafărul]]'' ("Zvijezda danica"), ''Odă în metru antic'' (''Oda u drevnom stihu'') i pet ''Pisama'' (''Epistole/Satire''). U svojim pjesmama se često bavio metafizičkim, mitološkim i historijskim temama. == Izvori == === Napomene === <references/> === Literatura === * [[George Călinescu]], ''La vie d'Eminescu'', Bucarest: Univers, 1989, 439 p. * Marin Bucur (ed.), ''Caietele Mihai Eminescu'', Bucureşti, Editura Eminescu, 1972 == Vanjske veze == {{Commonscat|Mihai Eminescu}} * [http://www.gabrielditu.com/eminescu/contents.asp Gabriel's Web Site - Works both in English and Original] * [http://www.romanianvoice.com/poezii/poeti_tr/eminescu_eng.php Romanian Poetry - Mihai Eminescu (english)] * [http://www.romanianvoice.com/poezii/poeti/eminescu.php Romanian Poetry - Mihai Eminescu (romanian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816113722/http://www.romanianvoice.com/poezii/poeti/eminescu.php |date=2007-08-16 }} * [http://www.cimec.ro/Resurse/Biblioteca_virtuala/Eminescu/ME.htm Institute for Cultural Memory: Mihai Eminescu - Poetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314170920/http://cimec.ro/Resurse/Biblioteca_virtuala/Eminescu/ME.htm |date=2008-03-14 }} * [http://www.gabrielditu.com/Eminescu/index.asp Mihai Eminescu Poesii] (bilingual pages English Romanian) * [http://www.fa-kuan.muc.de/EMINESC.HTML Mihai Eminescu poetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050622082634/http://www.fa-kuan.muc.de/EMINESC.HTML |date=2005-06-22 }} (with English translations of some of his poems) * [http://www.molddata.md/Literatura/eminescu.html MoldData Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041015192919/http://www.molddata.md/Literatura/eminescu.html |date=2004-10-15 }} * [http://www.mihaieminescu.ro/ Year 2000: "Mihai Eminescu Year"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050114094613/http://www.mihaieminescu.ro/ |date=2005-01-14 }} (includes bio, poems, critiques, etc.) * [http://www.mihaieminescutrust.org/ The Mihai Eminescu Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828043940/http://www.mihaieminescutrust.org/ |date=2008-08-28 }} * [http://www.ce-review.org/00/34/books34_stere.html The Nation's Poet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050817072127/http://www.ce-review.org/00/34/books34_stere.html |date=2005-08-17 }}: A recent collection sparks debate over Romania's "national poet" by Emilia Stere * [http://www.jurnalul.ro/articol_43943/eminescu_a_fost_victima_politica.html Eminescu - a political victim : An interview with Nicolae Georgescu in ''Jurnalul National'' (in Romanian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060410044738/http://www.jurnalul.ro/articol_43943/eminescu_a_fost_victima_politica.html |date=2006-04-10 }} * [http://eminescu.petar.ro/opera_completa/index.html Mihai Eminescu: Complete works (in Romanian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230132248/http://eminescu.petar.ro/opera_completa/index.html |date=2006-12-30 }} * [http://art-zone.ro/poezii/mihai_eminescu.html Mihai Eminescu : poezii biografie (in Romanian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516140550/http://art-zone.ro/poezii/mihai_eminescu.html |date=2011-05-16 }} * [http://www.iosifvulcan.ro/eminescu.html The Mihai Eminescu Poems published in Revista Familia]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Romantizam}} {{Lifetime|1850|1889|Eminescu, Mihai}} [[Kategorija:Rumunski pjesnici]] 2o1oao9ac53w66zx2xk8135uaorf6su 0 196551 42680920 41363429 2026-08-24T02:22:30Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680920 wikitext text/x-wiki U savremenoj elektronici i telekomunikacijama '''mjerač jačine polja''' predstavlja [[elektronika|elektronski]] mjerni uređaj koji mjeri jačinu električnog polja prouzrokovanog od strane nekog radio predajnika. == Veza između električnog polja, radio predajnika i predajne snage == U idealnim uslovima jačina električnog polja proizvedenog radio predajnikom sa izotropnim radijatorom (predajnikom),koji sa teoretske tačke gledišta predstavlja izvor elektromagnetnih talasa i koji zrači istim intenzitetom zračenja u svim pravcima,data je relacijom<ref>''Reference Data for Radio Engineers'', Howard W.Sams Co.Inc.,{{ISBN|0-672-21218-8}}, p 27-7</ref> : :<math> \mbox{E} = \frac{ \sqrt{30 \cdot P}}{d}</math> gdje: * '''E''' predstavlja jačinu električnog polja izraženu u voltima po metru. * '''P''' predstavlja izlaznu snagu transmitera (radio predajnika) izraženu u vatima. * '''d''' predstavlja distancu od izvora zračenja- Jasno se može vidjeti da je jačina električnog polja obrnuto proporcionalna udaljenosti izmedju predajnika i prijemnika. Bilo kako bilo ova relacija ipak ne nalazi širu primjenu pri računanju snage polja koju proizvode "zemaljski" predajnici gdje refleksije i smetnje uzrokovane okolnim objektima,kreiraju fizičku barijeru i direktno utiču na promjenu intenziteta polja. Jačina polja se jos moze koristiti kao termin u telekomunikacijama i predstavlja jačinu polja uzrokovanu polutalasnim dipolima pod idealnim uslovima.Stvarna jačina polja se dobija emprijiskim formulama na osnovu sledeċih relacija : Neka je N efektivna snaga na izlazu iz izotropne antene,a P gustina snage na udaljenosti d od ovog izvora. Pri tome E predstavlja jačinu električnog polja,a R otpornost sredine kroz koju se vrsi distribucija. :<math>\mbox{p} = \frac{N}{4\cdot \pi \cdot d^2}</math> i koristimo konačnu relaciju: :<math> \frac{N}{4\cdot \pi \cdot d^2}= \frac{E^2}{R}</math> Impedansa praznog prostora je <math> 120 \cdot \pi</math>. Pojačanje polutalasnog dipola je (<math>\mbox{2.15 dBi} = 1.64</math> ) i mora se uzeti u matematičko razmatranje: :<math> \mbox{E} =\frac{\sqrt{1.64 \cdot N} \cdot \sqrt{ 120\cdot \pi}}{2\cdot \sqrt{\pi}\cdot d} \approx 7\cdot\frac{ \sqrt{N}}{d}</math> U relacijama se koriste jedinice SI sistema,sa praktičnim izmjenama : : '''kW''' umjesto '''W''' za snagu, :'''km''' umjesto '''m''' udaljenost i :'''mV/m''' umjesto '''V/m''' jačinu električnog polja. Ekvivalentno tome možemo izvesti aproksimiranu relaciju : <div style="border:2px solid #000000; border-collapse:collapse; width:28%; padding:1em;"> :<math>\mbox{E} \approx 222\cdot\frac{\sqrt{N}}{d} </math> : </div> == Antena == Kada radimo na mjerenju jačine polja,veoma je važno da koristimo podesene (kalibrisane) antene kao sto su standardne antene isporučene zajedno sa brojilom.Za izvođenje preciznih mjerenja, antena mora biti na standardnoj visini. Vrijednost te standardne visine jeste 10 metara (dozvoljene su varijacije od 10 procenata). == Kriterijumi minimalne mjerljive snage == [[Datoteka:WDET-FM transmitter.png|Kontrolna ploča FM radio-predajnika.|mini|desno|280px]] [[Comité consultatif international pour la radio|CCIR]] je definisao minimalne snagu polja za zadovoljavajuċi prijem. Vrijednosti su prikazane u tabeli, klasifikovane po redovima (drugi red tabele je rezervisan za FM radio difuziju, a ostali za [[TV transmiter|TV broadcasting]]):<ref>K.H.Kaltbeitzer: Technical Monograph 3104, EBU Technical Centre, 1965, p.24</ref> {| class="sortable wikitable" !Frekvencije !Minimalna snaga izražena u dB !Bilješke |- |red I || 48|| |- |red III ||55|| |- |red IV ||65|| |- |red V ||70|| |- |red II ||48||Ruralna područja |- |red II ||60||Urbana naselja |- |red II ||70||Veliki gradovi |} == Radio predajnik == '''Radio predajnik''' je [[elektronika|elektronski]] uređaj koji stvara električne [[oscilacija|oscilacije]] visoke [[frekvencija|frekvencije]], pojačava ih i [[modulacija|moduliše]] korisnim signalom [[informacija|informacije]], i preko predajne [[antena|antene]] zrači ih u slobodni prostor. Mali dio te izračene energije se prima u radio-prijemniku, koji je pretvara u koristan signal informacije. ==== Opis ==== Kod radiofonije kao i kod telefonije, potrebno je prije svega, da je na početku cijelog sistema prijenosa govora ili muzike mikrofon koji će zvučne talase pretvoriti u njihove električne signale. Kada se ispred mikrofona govori, pjeva ili svira, njegova će membrana, pod utjecajem zvučnih talasa da treperi promjenjivom frekvencijom i jačinom, izazivajući time odgovarajuće promjene električne struje u kolu u koje je uključen mikrofon. Ove promjene predstavljaju signale prenošenog govora ili muzike. Njihova je frekvencija relativno mala (816 - 20000 Hz), pa se zato ova struja naziva strujom niske (zvučne) frekvencije. Niskofrekventni signali, stvoreni pomoću mikrofona, moraju se poslije toga pojačati u pojačivaču. Osim mikrofona i niskofrekventnog pojačivača, u sastavu radiopredajnika nalazi se i oscilator koji proizvodi elektromagnetske oscilacije visoke frekvencije. Ove oscilacije visoke frekvencije najprije se pojačavaju, pa se, zatim, u njih "utiskuju" pojačani niskofrekventni signali, tj. vrši se promjena njihove amplitude ili frekvencije u ritmu zvučnih oscilacija. Uređaj u kome se ovo vrši naziva se modulator, a ovako izmjenjene visokofrekventne oscilacije nazivaju se modulisane visokofrekventne oscilacije. Modulisane visokofrekventne oscilacije moraju se također pojačati, i to ukoliko više ukoliko ne želi dalji domet, pa se tako pojačane šalju u antenu predajnika. ==== Podjela ==== Po pokretljivosti se dijele na prenosne, prevozne i stacionarne, po frekventnom opsegu na nisko, srednjo, visoko, vrlo visoko i ultravisoko-frekventne, po vrsti rada na [[radio-telegrafija|radio-telegrafske]], [[radio-telefonija|radio-telefonske]], radio-[[teleprinter]]ske, [[radar]]ske, [[televizija|televizijske]], po predajnoj snazi na male snage (do 100W), srednje (do 1000 W) i velike snage (preko 1000 W), prema dometu na radio-predajnike malog dometa (do 10 km), srednjeg dometa (do 100 km) i velikog dometa (preko 100 km), a po vrsti [[modulacija|modulacije]] na radio-predajnike sa [[amplitudna modulacija|amplitudnom]], [[frekventna modulacija|frekventnom]], [[impulsna modulacija|impulsnom]] i [[fazna modulacija|faznom modulacijom]]. ==== Dijelovi ==== Svaki radio-predajnik se sastoji od više dijelova. Osnovni su: stepen za generisanje oscilacija radne frekvencije, stepen za pojačavanje visokofrekventne (VF) snage, antenski stepen, i modulacioni stepen (modulator). Stepen za generisanje oscilacija radne frekvencije se bazira na elektronskom [[oscilator]]u, koji može biti raznih konstrukcija. Najčešći su kristalni oscilatori (koriste kristal kvarca) i oscilatori sa [[oscilatorno kolo|oscilatornim kolima]]. Stepeni za pojačanje VF snage obično rade u klasi B ili C, pošto stepen izobličenja nije jako važan a izlazna snaga jest. U klasi C se jedna izlazna poluperioda signala potpuno odsijeca. Da bi se povratio talasni oblik, u izlaznom kolu takvog stepena se nalazi oscilatorno kolo, koje osciluje na potrebnoj frekvenciji primajuću energiju od pojačavača klase C svake druge poluperiode. Antenski stepen ima zadaću da primi pojačani i već modulisani signal VF, da prilagodi [[električna impedansa|impedansu]] izlaznog stepena predajnika [[antena|anteni]], i da preko antene zrači signal informacije u okolni prostor. Modulatorski stepen služi za utiskivanje korisnog signala informacije na noseću visoku frekvenciju predajnika. Sam način rada ovisi od konstrukcije i tipa modulacije. Pri jednostavnoj [[amplitudna modulacija|amplitudnoj modulaciji]], moguće je recimo mijenjati amplitudu (veličinu) izlaznog VF signala promjenom napona na kolektoru/anodi izlaznog stepena predajnika. Takva modulacija se onda zove kolektorska ili anodna modulacija, ovisno o izlaznom elementu ([[tranzistor]] ili [[elektronska cijev]]). == Električno polje i neki od načina mjerenja jačine električnog polja == [[Datoteka:Usmjerenost antene.gif|thumb|Karakteristika usmjerenosti antene]][[Datoteka:RF meter.gif|thumb|Shema]][[Datoteka:Lm358.gif|thumb|lm358]] === Merenje jačine polja === ==== Jačina polja ==== Jačina polja je parametar koji govori o intezitetu elektromagnetnog polja u nekoj tački u prostoru, koje nastaje emitovanjem iz emisione antene ili emisionog sistema. Jačina polja se obeležava sa naponom po dužini: (V/m, dBµV/m, dBmV/m). Ukoliko merimo jačinu polja koje emituje transmisiona antena pri čemu se krećemo oko nje i beležimo izmerene vrednosti na polarnom grafikonu (jačina polja koje emituje antena zavisi od ugla koji zaklapaju antena i prijemnik), dobićemo karakteristiku usmerenosti (radiation pattern - dijagram zračenja) antene. Na slici 1. prikazan je primer dijagrama zračenja referentne antene AMC/1-PROMAX. ==== Načini merenja ==== Za merenje jačine polja potrebna je odgovarajuća antena za merenje polja, kao što je PROMAX AMC/1, merač polja ili spektar analizator i korekcioni faktori antene koja se koristi. Odnos jačine polja (koje želimo da izmerimo) i napona na izlazu iz antene koju koristimo za merenje se naziva faktor antene. Ovaj faktor se obično obeležava sa K, i predstavlja parametar svake antene. Da bi se izmerio nivo polja potrebno je samo da se antena priključi na merač polja ili spektar analizator, očita dobijena vrednost i uračuna korekcioni faktor K kao i pojačanje ili atenuacija koju instrument vrši pri merenju nivoa. AMC/1 je polutalasni dipol sa mogućnošću promene štapova i sastoji se od sledećih komponenti: # Držač antene (Noseći stub); # Koaksijalni kabl sa BNC konektorom; # Uložak (za postavljanje štapova); # Dva kratka štapa; # Dva štapa srednje dužine; # Dva dugačka štapa; Antena je dizajnirana tako da pokriva frekventni opseg zemaljske televizije i FM opseg (kombinacijom štapova se pokriva određeni frekventni opseg).Nakon što se antena priključi na merač polja ili analizator spektra, instrument se podesi na opseg koji se meri, pa se očita vrednost nivoa signala (ME dBµV). Jačina polja FS je u dBµV/m i ona je: FS=ME+K gde je: K=20 log f + CL + BL - 33,6 :CL - gubici u kablu u dB :BL - gubici u anteni u dB :f - frekvencija u MHz == Mjerač polja (LM358 Field strength meter) == === Funkcija uređaja jednostavnog RF mjerača polja === Ovakvi se uređaji u praksi najčešċe koriste za podešavanje najboljih performansi odašiljača. U donjem lijevom uglu vidi se djelitelj napona. Ovaj djelitelj ce proizvesti virtualnu masu 4.5 VDC. Iznad se nalazi antena. Antena će pokupiti okolnu zračenu energiju,a dioda će ispraviti RF signal i dovesti vrednost DC napona na VRF. Taj napon je još uvijek veoma nizak i treba biti pojačan. Signal zatim ulazi u OP LM358koji pojačava napon na primjerenu vrijednost podesenu potenciometrima. Drugi OP LM358 djeluje kao napon sljedbenika (voltage follower). Instrument sa skretnim kalemom koji sluzi za indikaciju spojen je na pojacavace preko 5m zice. Za spriječavanje uticaja parazitnih induktiviteta u žicama,koje bi doveli do smetnji i modulacije signala,poželjno je dodati dva feritna bloka,koji igraju ulogu visoke impedanse. Kao alternativa, može se koristiti i kalem velike induktivnost (do 0.01mH). === Praktični dio === Blok dijagram sa strane prikazuje relativno lak način mjerenja jačine polja. Na početku,tj na lijevoj strani imamo antenu koja je podešena da prima određeni spektar frekvencija. Dužina antene nije krucijalna. Dužina = 0.95*300/(4*freq) <= (freq = Mhz). Dioda "otklanja" RF signal, a DC komponenta se pojačava u pojačavaču. Iskorišten pojačavački sklop je LM358 Pomoċu BIAS VOLTAGE-a uspostavljamo referentnu vrednost napona na galvanometru pomoċu kojeg mjerimo traženi napon. Uz pomoċ žice od nekih 5-10 metara možemo bez velikog poremeċaja trenutnog stanja čitati vrednost i van domašaja sistema. Kada ste podesili nulta (referentna) očitavanja instrumenta,sve što trebate uraditi jeste očitati maksimalnu pojačanu vrednost koju galvanometar za podešene uslove mjeri. Tada je snaga RF polja najjača. Poželjno je proveriti kvalitet ovog signala jer često moze doci do pregrijavanja transistora ili pojave visokih struja,što svakako izaziva gubitke i negativne efekte. Konkretno podešen ovim parametrima kola,ovakav mjerač polja može mjeriti snage od 30mW do nekoliko vati. == LM358 == Praktični razlozi su veċinski motiv i za daljnje korišċenje ovog tipa pojačavača koji je kvalitetnim radom i pri jednostrukom i dvostrukom napajanju davao izvanredne rezultate. Uređaj se u osnovi sastoji od dva nezavisna,frekvecijski kompenzovana operaciona pojačavača sa visokim pojačavačkim stepenom,prvobitno dimenzionisana da rade sa jednostrukim napajanjem,ali su moguċe izvedbe sa dvostrukim s tim sto se teži da bude zadovoljen uslov razlike između njih od 3-32 V. Ulazne struje su nezavisne o naponu napajanja. Današnje aplikacije u sebi imaju pojačavačke stepene,DC pojačavačke blokove i sva konvencionalno usvojena pojačavačka kola koja mogu biti sa lakoċom implementirana u sisteme sa jednostrukim naponom napajanja. == Reference i literatura == {{Commonscat|Transmission lines (radio)}} <references/> * http://altered-states.net/index2.php?/trifield/rf_fieldstrengh.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121434/http://altered-states.net/index2.php?/trifield/rf_fieldstrengh.htm |date=2016-03-04 }} * http://hem.passagen.se/communication/field.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228105533/http://hem.passagen.se/communication/field.html |date=2012-12-28 }} * http://en.wikipedia.org/wiki/Electric_field * http://shaddack.twibright.com/projects/hw_FieldMeter/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508051905/http://shaddack.twibright.com/projects/hw_FieldMeter/ |date=2013-05-08 }} [[Kategorija:Alati u elektronici]] 6gb1uiiu0hwid034xhyibdb1xffab1r 0 223610 42680895 42680464 2026-08-23T21:50:17Z Alekol 2231 /* Događaji */ 42680895 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima|1206}} {{commonscat|1206}} == Događaji == * 1205/06 - Pošto su u [[Veliko Trnovo|Trnovu]] izbili neredi, car [[Kalojan]] se vraća u grad i brutalno ih suzbija. U januaru ponovo napada [[Latinsko Carstvo|latinsku]] Trakiju. Uništava više tvrđava, preseljava stanovništvo. Grci u Trakiji i Makedoniji se zbog njegove brutalnosti okreću Latinima u Carigradu. * [[31. 1.]] - Bitka kod Rusiona/[[Keşan]]a u Trakiji: Kalojan je potukao Latine. * januar - februar - [[Almohadi|Almohadski]] kalif Muhammad an-Nasir osvaja od Banu Ghaniye, ogranka Almoravida, Tunis, zajedno sa Abu Muhammad Abd al-Wahid ibn Abi Hafsom ([[Mahdija]] 9. 1., grad [[Tunis (grad)|Tunis]] 11. 2.). Abu Muhammad postaje guverner Tunisa, što je početak [[Hafsidi|Hafsidskog]] perioda te zemlje. * januar/februar - Suđenje [[Franjo Asiški|Franji Asiškom]] pred biskupom: vraća odeću ocu, koji ga je tužio zbog prevelike darežljivosti, svu nadu predaje "nebeskom Ocu". * februar - Bitka kod Rodosta/[[Tekirdağ]]a: većina krstaša i Mlečana je pobegla ispred Kalojana, mnogi su se udavili, grad je opljačkan. * [[19. 2.]] (ili 1207) - Ove, ili sledeće godine (ili 1208?), telo [[Stefan Nemanja|Stefana Nemanje]], monaha Simeona, preneto je iz [[Hilandar]]a u [[Studenica|Studenicu]], nakon što su [[Stefan Nemanjić|Stefan]] i [[Vukan Nemanjić|Vukan]] zamolili brata [[Sava Nemanjić|Savu]]. Dočekali su ga u [[Hvosno|Hvosnu]].<ref>''Istorija s. n. I'', 270-1</ref> ** Sava nakon ovog prenosa ostaje u Studenici kao arhimandrit (do 2017).<ref>''Istorija s. n. I'', 317</ref> Monaštvo u Srbiji kreće "odlučnije putem svetogorskih uzora".<ref>''Istorija s. n. I'', 326</ref> U [[Manastir Žiča|manastiru Žiča]] se gradi crkva Svetog Spasa, koja će u 13. veku biti uzor [[Raški stil|Raškog stila]].<ref>''Istorija s. n. I'', 390</ref> * februar-mart - Bitka na [[Jhelum (rijeka)|Jhelumu]]: [[Guridska Monarhija|guridski]] sultan [[Muhamed od Ghora]] je porazio ustanak, tada hinduističkih, [[Khokhar]] u severnom Pendžabu. * [[15. 3.]] - [[Guridska Monarhija|Guridski]] sultan [[Muhamed od Ghora]] je ubijen na povratku sa ratnog pohoda. Nema naslednika, dolazi do borbe za nasledstvo i pada guridske moći. ** General [[Qutb ud-Din Aibak]] će ovladati severom Indije, proglašava se u [[Lahore|Lahoru]] 25. 6., što je početak [[Delhijski sultanat|Delhijskog sultanata]] (Qutb do 1210, a sultanat do 1526). ** [[Horezmijska Monarhija|Horezmijski]] vladar 'Alā' al-Din Muhammad II preuzima [[Herat]], zauzima [[Balh]]. * [[31. 3.]] - Prvi put se pominje [[Dresden]] - Dietrich, markgrof [[Markgrofovija Meissen|Meissena]], uzima ga za privremeno sedište. * [[14. 6.]] - Nakon par godina sukoba, južna kineska [[dinastija Sung]] formalno objavljuje rat severnoj [[Džurdži]] [[Dinastija Jin (1115–1234)|dinastija Jin]], tvrdeći da su izgubili [[Mandat neba]] (suše, poplave, skakavci...). Sungovska invazija je odbijena, Han Kinezi nisu prebegli, jinovski kontranapad je do jeseni osvojio više gradova. ** [[Džingis-kan]] započinje pripreme za napad na Jin ([[Mongolsko osvajanje dinastije Jin]] 1211-34). * jun - Bugarski car Kalojan opseda [[Didimotika|Didimotiku]] ali gradu su pomogli krstaši iz Carigrada (Didimotika i Jedrene, pod pod vođstvom [[Teodor Vrana|Teodora Vrane]], ranije su se potčinili latinskom caru). * [[20. 8.]] - Pošto je stigla vest o smrti [[Balduin I od Konstatinopola|Balduina I]] u bugarskom zarobljeništvu, njegov brat i regent [[Henrik Flandrijski]] je krunisan za [[Latinsko Carstvo|latinskog]] cara (do 1216). * septembar-oktobar - Kalojan je uništio Didimotiku, opseo je Jedrene dok ga nije oterao car Henrik, koji je upao u Bugarsku i oslobodio 20.000 zarobljenika. U ovo vreme, [[Kraljevina Solun|solunski]] kralj [[Bonifacije Monferatski]] je povratio [[Ser]]. * krajem godine - Diego de Acebo, biskup Osme, i [[Sveti Dominik|Dominik de Guzman]] su se nastanili u manastiru Prouille na jugu Francuske, gde je osnovan ženski samostan. Cilj im je preobraćenje katara, kojih ima dosta u ovoj oblasti. === Kroz godinu === * Prvi put se spominju [[Hrastovica]] i [[Dugo Selo]]. * Dubrovčani su dobili trgovačke povlastice od epirskog vladara Mihajla Duke.<ref>[https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/3_2_l.html Latinsko Carstvo i stvaranje Srpske Kraljevine]. rastko.rs</ref> * Kralj [[John od Engleske]] je prelazio u Francusku, gde je ratovao sa [[Philippe II od Francuske|Philippom II od Francuske]] (pat pozicija, dvogodišnje primirje) i [[Alfonso VIII od Kastilje|Alfonsom VIII od Kastilje]] koji je invadirao [[Gaskonja|Gaskonju]] ([[Montauban]] se predao 1. 8., Alfonso je neuspešno opsedao [[Bordeaux]], pa se povlači). * Temudžin drži [[kurultaj]] na izvoru reke Onon, uzima titulu [[Džingis-kan]]. Preoblikuje mongolsko društvo tako da je lojalno kanu a ne plemenu, deli se u vojni decimalni sistem. ** Najstariji sin [[Džuči]] dobija najveće snage, 9000 ratnika, i zemlje najudaljenije od centra, na zapadu Mongolije oko gornjeg toka [[Irtiš]]a. Ostali sinovi su [[Čagataj]] (8000 ratnika), [[Ogataj-kan|Ogataj]] i [[Tolui]] (po 5000). * Puč u državi [[Zapadna Xia]]: zbačen je Huanzong, dolazi njegov rođak Li Anquan, poznat kao Xiangzong (do 1211). Džingis-kan je prošle godine prvi put upao u ovu državu, opet će dogodine (→ [[Mongolsko osvajanje Zapadne Xia]]). * [[Al-Džazari]]jeva "Knjiga znanja inžinjerskih trikova" ili "Automati" opisuje 50 mehaničkih sprava zbog čega ga nazivaju "ocem robotike". * 1206-07 - Mletačka flota zauzima [[Metoni|Modon]] i [[Koroni]]: veći deo Peloponeza je na papiru bio dodeljen Mlečanima, ali Vilim od Champlittea i Geoffroi I de Villehardouin su napravili [[Ahajska kneževina|Ahajsku kneževinu]]. == Rođenja == {{Main|:Kategorija:Rođeni 1206.}} * ca. 19. 3. - [[Güyük Khan]], Džingis-kanov unuk i veliki kan († [[1248]]) * [[Béla IV, kralj Ugarske]] († [[1270]]) == Smrti == {{Main|:Kategorija:Umrli 1206.}} * [[15. 3.]] - [[Muhamed od Ghora]], guridski sultan (* 1144) * [[4. 6.]] - [[Adela Šampanjska]], francuska kraljica majka (* ca. 1140) * [[Al-Džazari]], polihistor (* 1136) [[Kategorija:1206.| ]] [[Kategorija:1200-e]] [[Kategorija:Godine]] hxtvhz74a14mbi1447o0kuebeh4kypd 42680942 42680895 2026-08-24T10:34:20Z Alekol 2231 42680942 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima|1206}} Godina '''1206.''' ('''[[rimske brojke|MCCVI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] po [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] (1. jan/sij.). == Događaji == === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * 1205/06 - Pošto su u [[Veliko Trnovo|Trnovu]] izbili neredi, car [[Kalojan]] se vraća u grad i brutalno ih suzbija. U januaru ponovo napada [[Latinsko Carstvo|latinsku]] Trakiju. Uništava više tvrđava, preseljava stanovništvo. Grci u Trakiji i Makedoniji se zbog njegove brutalnosti okreću Latinima u Carigradu. * [[31. 1.]] - Bitka kod Rusiona/[[Keşan]]a u Trakiji: Kalojan je potukao Latine. * januar - februar - [[Almohadi|Almohadski]] kalif Muhammad an-Nasir osvaja od Banu Ghaniye, ogranka [[Almoravidi|Almoravida]], Tunis, zajedno sa Abu Muhammad Abd al-Wahid ibn Abi Hafsom ([[Mahdija]] 9. 1., grad [[Tunis (grad)|Tunis]] 11. 2.). Abu Muhammad postaje guverner Tunisa, što je početak [[Hafsidi|Hafsidskog]] perioda te zemlje. [[Datoteka:Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 5. Renunciation of Wordly Goods - WGA09123.jpg|160px|mini|lijevo|"[[Franjo Asiški]] se odriče svetovnih dobara", [[Giotto di Bondone|Giotto]] 1295]] * januar/februar - Suđenje [[Franjo Asiški|Franji Asiškom]] pred biskupom: vraća odeću ocu, koji ga je tužio zbog prevelike darežljivosti, svu nadu predaje "nebeskom Ocu". * februar - Bitka kod Rodosta/[[Tekirdağ]]a: većina krstaša i Mlečana je pobegla ispred Kalojana, mnogi su se udavili, grad je opljačkan. * [[19. 2.]] (ili 1207) - Ove, ili sledeće godine (ili 1208?), telo [[Stefan Nemanja|Stefana Nemanje]], monaha Simeona, preneto je iz [[Hilandar]]a u [[Studenica|Studenicu]], nakon što su [[Stefan Nemanjić|Stefan]] i [[Vukan Nemanjić|Vukan]] zamolili brata [[Sava Nemanjić|Savu]]. Dočekali su ga u [[Hvosno|Hvosnu]].<ref>''Istorija s. n. I'', 270-1</ref> ** Sava nakon ovog prenosa ostaje u Studenici kao arhimandrit (do 2017).<ref>''Istorija s. n. I'', 317</ref> Monaštvo u Srbiji kreće "odlučnije putem svetogorskih uzora".<ref>''Istorija s. n. I'', 326</ref> U [[Manastir Žiča|manastiru Žiča]] se gradi crkva Svetog Spasa, koja će u 13. veku biti uzor [[Raški stil|Raškog stila]].<ref>''Istorija s. n. I'', 390</ref> * februar-mart - Bitka na [[Jhelum (rijeka)|Jhelumu]]: [[Guridska Monarhija|guridski]] sultan [[Muhamed od Ghora]] je porazio ustanak, tada hinduističkih, [[Khokhar]]a u severnom Pendžabu. * [[15. 3.]] - [[Guridska Monarhija|Guridski]] sultan [[Muhamed od Ghora]] je ubijen na povratku sa ratnog pohoda. Nema naslednika, dolazi do borbe za nasledstvo i pada guridske moći. ** General [[Qutb ud-Din Aibak]] će ovladati severom Indije, proglašava se u [[Lahore|Lahoru]] 25. 6., što je početak [[Delhijski sultanat|Delhijskog sultanata]] (Qutb do 1210, a sultanat do 1526). ** [[Horezmijska Monarhija|Horezmijski]] vladar 'Alā' al-Din Muhammad II preuzima [[Herat]], zauzima [[Balh]]. * [[31. 3.]] - Prvi put se pominje [[Dresden]] - Dietrich, markgrof [[Markgrofovija Meissen|Meissena]], uzima ga za privremeno sedište. === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === [[Datoteka:Mongol-Jin war.png|mini|Džingis-kanova Mongolija i prvi susedi]] * [[14. 6.]] - Nakon par godina sukoba, južna Han kineska [[dinastija Sung]] formalno objavljuje rat severnoj [[Džurdži]] [[Dinastija Jin (1115–1234)|dinastiji Jin]], tvrdeći da su izgubili [[Mandat neba]] (suše, poplave, skakavci prethodnih godina). Sungovska invazija je odbijena, Han Kinezi im nisu prebegli, jinovski kontranapad je do jeseni osvojio više gradova. ** [[Džingis-kan]] započinje pripreme za napad na Jin ([[Mongolsko osvajanje dinastije Jin]] 1211-34). * jun - Bugarski car Kalojan opseda [[Didimotika|Didimotiku]] ali gradu su pomogli krstaši iz Carigrada (Didimotika i Jedrene, pod vođstvom [[Teodor Vrana|Teodora Vrane]], ranije su se potčinili latinskom caru). === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[20. 8.]] - Pošto je stigla vest o smrti [[Balduin I od Konstatinopola|Balduina I]] u bugarskom zarobljeništvu, njegov brat i regent [[Henrik Flandrijski]] je krunisan za [[Latinsko Carstvo|latinskog]] cara (do 1216). * septembar-oktobar - Kalojan je sada uništio Didimotiku, opseo je Jedrene dok ga nije oterao car Henrik. Zatim upada u Bugarsku i oslobađa 20.000 zarobljenika. U ovo vreme, [[Kraljevina Solun|solunski]] kralj [[Bonifacije Monferatski]] je povratio [[Ser]]. === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * krajem godine - Diego de Acebo, biskup Osme, i [[Sveti Dominik|Dominik de Guzman]] su se nastanili u manastiru Prouille na jugu Francuske, gde je osnovan ženski samostan. Cilj im je preobraćenje [[Katari|katara]], kojih ima dosta u ovoj oblasti. === Kroz godinu === [[Datoteka:Elephant clock, Dubai.jpg|mini|Reprodukcija [[Al-Džazari]]jevog sahat-slona u Dubaiju]] * Prvi put se spominju [[Hrastovica]] i [[Dugo Selo]]. * Dubrovčani su dobili trgovačke povlastice od [[Epirska Despotovina|epirskog]] vladara [[Mihajlo I Komnin Duka|Mihajla Duke]].<ref>[https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/3_2_l.html Latinsko Carstvo i stvaranje Srpske Kraljevine]. rastko.rs</ref> * Kralj [[John od Engleske]] je prelazio u Francusku, gde je ratovao sa [[Philippe II od Francuske|Philippom II od Francuske]] (pat pozicija, dvogodišnje primirje) i [[Alfonso VIII od Kastilje|Alfonsom VIII od Kastilje]] koji je invadirao [[Gaskonja|Gaskonju]] ([[Montauban]] se predao 1. 8., Alfonso je neuspešno opsedao [[Bordeaux]], pa se povlači). * Temudžin drži [[kurultaj]] na izvoru reke Onon, uzima titulu [[Džingis-kan]]. Preoblikuje mongolsko društvo tako da je lojalno kanu a ne plemenu, deli se u vojni decimalni sistem. ** Najstariji sin [[Džuči]] dobija najveće snage, 9000 ratnika, i zemlje najudaljenije od centra, na zapadu Mongolije oko gornjeg toka [[Irtiš]]a. Ostali sinovi su [[Čagataj]] (8000 ratnika), [[Ogataj-kan|Ogataj]] i [[Tolui]] (po 5000). * Puč u državi [[Zapadna Xia]]: zbačen je Huanzong, dolazi njegov rođak Li Anquan, poznat kao Xiangzong (do 1211). Džingis-kan je prošle godine prvi put upao u ovu državu, opet će dogodine (→ [[Mongolsko osvajanje Zapadne Xia]]). * [[Al-Džazari]]jeva "Knjiga znanja inžinjerskih trikova" ili "Automati" opisuje 50 mehaničkih sprava zbog čega ga nazivaju "ocem robotike". * 1206-07 - Mletačka flota zauzima [[Metoni|Modon]] i [[Koroni]]: veći deo Peloponeza je na papiru bio dodeljen Mlečanima, ali Vilim od Champlittea i Geoffroi I de Villehardouin su napravili [[Ahajska kneževina|Ahajsku kneževinu]]. == Rođenja == {{Main|:Kategorija:Rođeni 1206.}} * ca. 19. 3. - [[Güyük Khan]], Džingis-kanov unuk i veliki kan († [[1248]]) * [[Béla IV, kralj Ugarske]] († [[1270]]) == Smrti == {{Main|:Kategorija:Umrli 1206.}} * [[15. 3.]] - [[Muhamed od Ghora]], guridski sultan (* 1144) * [[4. 6.]] - [[Adela Šampanjska]], francuska kraljica majka (* ca. 1140) * [[Al-Džazari]], polihistor (* 1136) == Reference == {{reference}} ; Literatura * [https://archive.org/stream/povjesthrvataodn01klaiuoft/povjesthrvataodn01klaiuoft_djvu.txt Svezak prvi. Prvo doba: Vladanje knezova i kraljeva hrvatske krvi (641-1102) i Drugo doba: Vladanje kraljeva Arpadovića (1102-1301)]. [[Vjekoslav Klaić]] (archive.org) * ''Istorija srpskog naroda'', Prva knjiga, Od najstarijih vremena do Maričke bitke (1371), SKZ Beograd 1981 (I) {{commonscat|1206}} [[Kategorija:1206.| ]] [[Kategorija:1200-e]] plxqj5c3r3c8em5rcg56w63wte2f0e0 0 223611 42680898 42680476 2026-08-23T22:07:56Z Alekol 2231 42680898 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima|1207}} {{commonscat|1207}} == Događaji == * zima 1206-07 - Latini napadaju Nikejsku državu u Maloj Aziji, zauzeli su Nikomediju i Kizik. [[Teodor I Laskaris]] se povezuje sa bugarskim vladarom [[Kalojan]]om, koji će upasti u Trakiju. * [[4. 2.]] - Latinski car [[Henrik Flandrijski]] se oženio Agnesom Monferatskom, kćerkom solunskog kralja Bonifacija - savez protiv Bugarske. * [[19. 2.]] (ili 1206) - Prošle ili ove godine (ili 1208?), telo [[Stefan Nemanja|Stefana Nemanje]], monaha Simeona, preneto je iz [[Hilandar]]a u [[Studenica|Studenicu]], nakon što su [[Stefan Nemanjić|Stefan]] i [[Vukan Nemanjić|Vukan]] zamolili brata [[Sava Nemanjić|Savu]]. Dočekali su ga u [[Hvosno|Hvosnu]].<ref>''Istorija s. n. I'', 270-1</ref> ** Sava nakon ovog prenosa ostaje u Studenici kao arhimandrit (do 2017).<ref>''Istorija s. n. I'', 317</ref> Monaštvo u Srbiji kreće "odlučnije putem svetogorskih uzora".<ref>''Istorija s. n. I'', 326</ref> U [[Manastir Žiča|manastiru Žiča]] se gradi crkva Svetog Spasa, koja će u 13. veku biti uzor [[Raški stil|Raškog stila]].<ref>''Istorija s. n. I'', 390</ref> * april - Stefan i Vukan Nemanjić se zajedno pominju u ugovoru sklopljenom između Dubrovnika i Kotora. * april-maj - Bugarski vladar [[Kalojan]] neuspešno opseda Jedrene. * [[17. 6.]] - Papa je u Viterbu posvetio Stephena Langtona za [[canterburyjski nadbiskup|canterburyjskog nadbiskupa]], međutim kralj [[John od Engleske]] će proglasiti za državnog neprijatelja svakoga ko ga podržava. Langton stiže u Englesku tek 1213. * [[4. 9.]] - Bitko kod Mosinopolisa u Trakiji: solunski kralj [[Bonifacije Monferatski]] je ubijen u zasedi. Nasleđuje ga mali sin [[Dimitrije Monferatski|Dimitrije]] (do 1224), regent je majka [[Margareta Ugarska]] (do 1216). * oktobar - Bugarski vladar [[Kalojan]] je umro tokom opsade Soluna. Ubrzo se proširila priča da ga je oborio Sveti [[Sveti Dimitrij]]e Solunski. Nasleđuje ga sestrić [[Boril]] (do 1218). Njegovi rođaci [[Strez]] i [[Aleksije Sloven]] se odmeću - Strez se sklonio kod Stefana Nemanjića, učvrstio se kao gospodar centralne Makedonije sa sedištem u Proseku.<ref>''Istorija s. n. I'', 298</ref> === Kroz godinu === * Prvi siguran spomen plemićkog roda [[Lačničići]], u okolici Biograda. * [[Domald]] je knez Splita (do 1221). * {{circa}} 1207-08 - Moguće vreme braka Stefana Nemanjića i Ane Dandolo, unukom pokojnog mletačkog dužda.<ref>''Istorija s. n. I'', 299</ref> * 1206-07 - [[Datoteka:Coat of Arms of the House of Sanudo.svg|30px|Grb porodice Sanudo]] Mlečanin [[Marco I Sanudo]] je dobio odobrenje od Venecije i latinskog cara za osvajanje [[Naksos]]a. Sa rođacima i prijateljima je ovladao [[Kikladi]]ma. [[Naksosko vojvodstvo]] (Vojvodstvo Arhipelaga ili Egeja) će potrajati do 1579. * [[John od Engleske]] osniva [[Liverpool]] (''Liuerpul''). * Najstariji [[Džingis-kan]]ov sin [[Džuči]] je poslat protiv "šumskih naroda", ''Hoi-yin Irgen'', u Sibiru severno od Mongolije. Jedan od prvih koji se potčinjava je Qutuqa Beki, poglavar [[Ojrati|Ojrata]]. == Rođenja == {{Main|:Kategorija:Rođeni 1207.}} * [[7. 7.]] - [[Elizabeta Ugarska]], princeza, landgrofica Tiringije, svetica († [[1231]]) * [[30. 9.]] - [[Dželaludin Rumi]], sufijski mistik, pjesnik († [[1273]]) * [[1. 10.]] - [[Henry III od Engleske]] († [[1272]]) == Smrti == {{Main|:Kategorija:Umrli 1207.}} * [[4. 9.]] - [[Bonifacije Monferatski]], solunski kralj (* ca. 1150) * okt. - [[Kalojan]], bugarski vladar (* ca. 1170) * {{circa}} [[Amalrik od Bene]], francuski teolog, lider sekte [[Kategorija:1207.| ]] [[Kategorija:1200-e]] [[Kategorija:Godine]] 7gw5wvgx5cie5vezxbqdeqj80m2u9z4 3 228509 42680855 41554123 2026-08-23T15:33:23Z Veritas Sapientiae 180316 Veritas Sapientiae premješta stranicu [[Razgovor s korisnikom:Меридианец]] na [[Razgovor s korisnikom:Renamed user 5ed1716b0f90fda12abd9ab559708b95]] bez ostavljanja preusmjerenja: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Меридианец|Меридианец]]" u "[[Special:CentralAuth/Renamed user 5ed1716b0f90fda12abd9ab559708b95|Renamed user 5ed1716b0f90fda12abd9ab559708b95]]" 41554123 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; background:transparent;" | style="background:#ffc9c9; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Gnome-help.svg|18px|link=Pomoć:Sadržaj]] [[Pomoć:Sadržaj|Pomoć]]</div> | style="background:#cef2e0; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%; font-size: 120%;" | '''Pozdrav, Меридианец! [[Wikipedia:Dobrodošli|Dobrodošli]] na [[Srpskohrvatska Wikipedija|Wikipediju]] na [[srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskom jeziku]]!''' |- | style="background:#ffdec9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Nuvola apps ksig-vector.svg|18px|link=Wikipedia:Kurs/Tečaj]] [[Wikipedia:Kurs/Tečaj|Uvodni kurs/tečaj]]</div> | rowspan="8" style="background:#f5fffa; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em;" | Wikipedia je projekt slobodne internetske enciklopedije koju svako može uređivati. Ako se prvi put nalazite na Wikipediji i želite joj doprinositi, preporučamo da odvojite nešto vremena i proučite [[Wikipedia:Pet stubova Wikipedije|pet osnovnih načela]], te se upoznate sa Wikipedijinim [[Wikipedia:Smernice i preporuke|smjernicama i preporukama]]. Ako vam zatreba pomoć pri uređivanju, možete da pregledate [[Pomoć:Sadržaj|stranice pomoći]] i prođete kroz [[Wikipedia:Kurs/Tečaj|uvodni kurs/tečaj]]. Na [[Wikipedia:Stranica za razgovor|stranicama za razgovor]] uvijek se '''potpisujte''': bilo da utipkate 4 tilde <code><nowiki>~~~~</nowiki></code> bilo da kliknete na ikonu [[Datoteka:OOjs UI icon signature-ltr.svg|25px]] na traci za uređivanje. Izmjene [[Wikipedia:Što je članak?|članaka]] se '''nikad ne potpisuju'''. Na stranici [[Posebno:Recentchanges|Nedavnih izmjena]] možete saznati za nove zanimljive članke, ko je trenutno aktivan, odnosno šta se trenutno na Wikipediji radi. Na stranici [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|Pijace]] možete pročitati o novostima na Wikipediji i obratiti se zajednici, bilo da sudjelujete u diskusijama ili postavljate pitanje. Nadamo se da će vam ovdje biti ugodno, te da ćete svojim doprinosima postati stalni saradnik - '''Wikipedijanac'''! Ako imate bilo kakva pitanja, slobodno se obratite meni ili drugim urednicima na [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|Pijaci]]. Još jednom, dobrodošli na Wikipediju i sretan rad! <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size: 90%;">[[Datoteka:English language.svg|25px]] Hello and welcome to the Serbo-Croatian Wikipedia! We appreciate your contributions. If you do not speak Serbo-Croatian, that's no problem. Talk to us via [[Wikipedia:Pijaca-Пијаца|our village pump]] in your native language or find and contact [[:Kategorija:Babel|users who speak your language]]. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#fff5c9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Internet-group-help-faq.svg|18px|link=Wikipedia:Najčešće postavljana pitanja]] [[Wikipedia:Najčešće postavljana pitanja|Najčešće postavljana pitanja]]</div> |- | style="background:#edffc9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Smjernice i preporuke]] [[Wikipedia:Smjernice i preporuke|Smjernice i preporuke]]</div> |- | style="background:#caffc9; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Copyright-problem.svg|18px|link=Wikipedia:Autorska prava]] [[Wikipedia:Autorska prava|Autorska prava]]</div> |- | style="background:#c9d8ff; border:1px solid #a3bfb1; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Unesco Cultural Heritage logo.svg|18px|link=Wikipedia:Pet stubova Wikipedije]] [[Wikipedia:Pet stubova Wikipedije|Pet stubova Wikipedije]]</div> |- | style="background:#e9c9ff; border:1px solid #a3bfb1; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | <div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto;">[[File:Ambox warning yellow.svg|18px|link=Wikipedia:Šta Wikipedia nije]] [[Wikipedia:Šta Wikipedia nije|Šta Wikipedia nije]]</div> |} [[Korisnik:Vatrena ptica|<font color="red">Vatrena</font>]] [[Razgovor sa korisnikom:Vatrena ptica|<font color="gold">ptica</font>]] 06:19, 19 jun-липањ 2013 (CEST) tea0y684z2skthsrjphasmigkdyhljg 0 230128 42680904 1664574 2026-08-23T23:29:06Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Charles II, kralj Engleske]] 42680904 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Charles II, kralj Engleske]] fihtl3tfr01t6mp4fpe4l88li3sdgk6 0 230129 42680905 1664575 2026-08-23T23:29:11Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Charles II, kralj Engleske]] 42680905 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Charles II, kralj Engleske]] fihtl3tfr01t6mp4fpe4l88li3sdgk6 0 230130 42680906 1664576 2026-08-23T23:29:16Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Charles II, kralj Engleske]] 42680906 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Charles II, kralj Engleske]] fihtl3tfr01t6mp4fpe4l88li3sdgk6 0 247917 42680945 42269666 2026-08-24T11:17:25Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680945 wikitext text/x-wiki '''Nenad Ninčević''' ([[Split]], [[11. svibnja]] [[1961.]]) je [[Hrvatska|hrvatski]] [[skladatelj]], [[tekstopisac]], svirač, [[glazbeni aranžman|aranžer]]. Poznat je kao [[tekstopisac]] popularne glazbe. Autor je preko dvije tisuće pjesama. Napisao je [[mjuzikl]] ''Naša bila štorija''. Član je izvorne postave splitskog sastava [[Tutti Frutti Band]]a, u kojem je svirao [[ritam gitara|ritam gitaru]]. 1990-ih je bio direktor [[Splitski festival|Splitskog festivala]]. Pisao je i skladao pjesme za poznate hrvatske izvođače kao što su [[Oliver Dragojević]], [[Mišo Kovač]], [[Vinko Coce]], [[Zdravko Škender]], [[Jasmin Stavros]], [[Zorica Kondža]], [[Mladen Grdović]], [[Meri Cetinić]], [[Tony Cetinski]], [[Goran Karan]], [[Giuliano]], [[Jasna Zlokić]], [[Zlatko Pejaković]], [[Mate Bulić]] i sastave kao Tutti Frutti Band, [[Magazin (sastav)|Magazin]], [[Feminnem]] i dr. Od inozemnih izvođača, pisao je za [[Toše Proeski|Tošu Proeskog]] (duet sa Cetinskim). Pjesme su mu izvođene na Splitskom festivalu, [[Festival Od srca srcu|festivalu Od srca srcu]], [[Zadarfest]]u, [[Dora|Dori]], [[Hrvatski radijski festival|Hrvatskom radijskom festivalu]], [[Etnofest Neum|Etnofestu u Neumu]], [[Brodfest]]u, [[Zlatne žice Slavonije|Zlatnim žicama Slavonije]] i dr. Skladao je glazbu i napisao stihove za [[Dodatak:Popis pjesama posvećenih HNK Hajduku iz Splita|navijačku pjesmu posvećenu]] [[HNK Hajduk Split|Hajduku]] ''Na gol, na gol''.<ref>[http://hajduk.hr/?otvori=navijaci&kat=pisme HNK Hajduk Split] Preslušajte hajdučke pisme</ref> Uglazbio je hrvatsku [[koračnica|koračnicu]] ''Mi smo hrvatski mornari''.<ref>{{Cite web |title=Ličke novine |url=http://www.licke-novine.hr/arhiva/kultura%202011/kultura%20do%20082011/kultura.htm |access-date=2013-10-27 |archivedate=2013-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130622143309/http://www.licke-novine.hr/arhiva/kultura%202011/kultura%20do%20082011/kultura.htm |deadurl=yes }}</ref> [[Croatia Records]] je objavila izdanje ''Gold collection'' s Ninčevićevim pjesmama. Pjesme su mu bile nominirane za [[Porin (nagrada)|nagradu Porin]]. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == * [http://www.diskografija.com/umjetnik/nenad-nincevic.htm Diskografija.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425101522/http://diskografija.com/umjetnik/nenad-nincevic.htm |date=2013-04-25 }} Nenad Ninčević * [http://www.zamp.hr/aid/sadrzaj/sAutor.htm?CODE=133002969 ZAMP]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gloria.com.hr/stil/showpage.php?id=8275 Najmlađi djed na estradi], razgovarala Marijana Marinović, Gloria, 26. lipnja 2009. {{Lifetime|1962||Ninčević, Nenad}} [[Kategorija:Jugoslavenski rock gitaristi]] [[Kategorija:Jugoslavenski tekstopisci]] [[Kategorija:Hrvatski rock gitaristi]] [[Kategorija:Hrvatski tekstopisci]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] [[Kategorija:Biografije, Split]] 2tepgwh5q053vsd5yajwka8h7vi7dlj 0 250789 42680929 42674060 2026-08-24T05:43:06Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680929 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 film | naslov filma = Mulholland Drive | naslov = Mulholland Dr. | slika = Mulholland Drive.A.jpg | opis = kino poster | širina slike = 230px | režija = [[David Lynch]] | producent = [[Neal Edelstein]]<br />[[Tony Krantz]]<br />[[Michael Polaire]]<br />[[Alain Sarde]]<br />[[Mary Sweeney]] | scenarij = [[David Lynch]] | pripovjedač = | uloge = [[Justin Theroux]]<br />[[Naomi Watts]]<br />[[Laura Elena Harring]]<br />[[Ann Miller]]<br />[[Robert Forster]] | glazba = [[Angelo Badalamenti]]<br />[[David Lynch]] | fotografija = [[Peter Deming]] | montaža = [[Mary Sweeney]] | distributer = [[StudioCanal]] | premijera = [[2001.]] | trajanje = 147 min. | država = {{flag|Sjedinjene Države}} | jezik = [[engleski]] | budžet = $15.000,000 | žanr = [[triler (žanr)|triler]], [[drama]] | prethodni = | sljedeći = | web stranica = | imdb_id = 0166924 }} '''Mulholland Drive''' (eng. ''Mulholland Dr.'') [[SAD|američki]] je [[Art film|art-]][[neo-noir]] psihološki [[triler (žanr)|triler]] iz [[2001.]] godine kojeg je napisao i režirao [[David Lynch]], a u kojem su glavne uloge ostvarili [[Justin Theroux]], [[Naomi Watts]] i [[Laura Elena Harring]]. Ovaj [[nadrealizam|nadrealni film]] bio je izrazito hvaljen od strane kritičara. Lynch je na [[Filmski festival u Cannesu|filmskom festivalu u Cannesu]] 2001. godine proglašen najboljim redateljem, a također je bio nominiran za prestižnu nagradu [[Oscar]] u [[Oscar za najboljeg redatelja|kategoriji najboljeg redatelja]]. ''Mulholland Drive'' lansirao je filmske karijere glumica Watts i Harring dok je istodobno bio posljednji u kojem je glumila [[Hollywood|holivudska]] veteranka [[Ann Miller]]. Među filmskim kritičarima i filmofilima prevladava mišljenje da se radi o Lynchovom najboljem filmu (uz [[Eraserhead (1977.)|Eraserhead]] iz [[1977.]] godine i [[Plavi baršun (1986)|Plavi baršun]] iz [[1986.]] godine), a mnogi kritičari izdvojili su ga kao jednog od filmova koji predstavljaju jedinstvenu perspektivu 2000-tih godina. Film je originalno zamišljen kao Pilot epizoda [[televizijska serija|televizijske serije]] pa je Lynch njegov veliki dio snimio kako bi ostavio mogućnost za potencijalne nastavke (epizode). Međutim, nakon što su televizijski producenti vidjeli Lynchovu verziju, odbili su projekt pa je redatelj dodatno snimio kraj i tako sve upakirao u cjelovečernji film. Takva ''polu-pilot, polu-film'' verzija uz Lynchov karakteristični stil snimanja ostavili su sve događaje u istome otvorenim za nagađanje, diskusije i razne teorije. Sam Lynch odbio je ponuditi objašnjenje filma, ostavljajući publici, kritičarima i filmskoj ekipi da spekuliraju o tome što film zapravo želi reći. Radnja filma vrti se oko mlade glumice Betty Elms koja upravo dolazi u [[Los Angeles]] ([[Kalifornija]]) gdje se susreće i sprijateljuje sa ženom koja se skriva u stanu Bettyine tete i pati od [[amnezija|amnezije]]. Priča također uključuje i nekoliko zasebnih, na prvi pogled nepovezanih epizoda koje se kasnije spajaju na različite načine, kao i poneke nadrealne scene i slike koje se odnose na zagonetnu naraciju samog filma. Kritičar [[New York Times]]a, [[A. O. Scott]] o filmu je napisao: "Premda bi neki mogli pomisliti da je radnja filma uvreda protiv narativnog reda... Film je zapravo opojno oslobođenje osjećaja s trenucima u kojima nam se čini da smo u potpunosti nadmoćni zbog vlastite mogućnosti izlaska iz tog mračnog svijeta nesvjesnog."<ref>{{Cite news | first=A.O | last=Scott | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D04EEDE133AF934A25756C0A9679C8B63&sec=&spon=&pagewanted=2 | title=Critic's Notebook; Shoving Through the Crowd To Taste Lyrical Nostalgia | work=[[The New York Times]] | date=May 17, 2001 | page=E1 | accessdate=2008-05-29}} </ref> == Radnja == Priča [[film]]a nije linearna i vrijeme radnje ne prati kronološki. Misteriozna žena tamne kose ([[Laura Elena Harring]]) uspijeva pobjeći od vlastitog ubojstva preživjevši [[prometna nesreća|prometnu nesreću]] na Mulholland Driveu. Ozlijeđena i u šoku, spušta se u [[Los Angeles]] i kriomice ulazi u stan kojeg upravo napušta ostarjela, crvenokosa žena. Sljedećeg dana u isti stan dolazi vedra, optimistična i puna nade glumica Betty Elms ([[Naomi Watts]]) i pronalazi zbunjenu crnokosu ženu koja se ne može sjetiti niti vlastitog imena. Crnokosa žena kaže da se zova "Rita", nakon što je u kupaonici vidjela poster filma [[Gilda (1946.)|Gilda]] iz [[1946.]] godine u kojem naslovnu ulogu igra [[Rita Hayworth]]. Kako bi joj pomogle u razotkrivanju njezinog identiteta, obje djevojke pogledaju u Ritinu torbicu gdje pronalaze poveliku količinu [[novac|novca]] i neobičan plavi ključ. [[Datoteka:2004-04-02 - 31 - Mulholland Drive.jpg|mini|200px|[[Mulholland Drive]] - stvarna ulica u [[Los Angeles]]u prema kojoj film nosi ime; ujedno i glavno mjesto radnje.]] U zalogajnici imena [[Winkies]], muškarac priča svom prijatelju noćnu moru u kojoj je vidio užasavajuće lice upravo iza zalogajnice u kojoj se nalaze. Nakon što odu istražiti mjesto iza [[restoran]]a, lice se nakratko pojavljuje, a muškarac koji je noćnu moru sanjao ruši se u šoku. [[Hollywood|Holivudski]] [[redatelj]] Adam Kesher ([[Justin Theroux]]) izgubio je kreativnu slobodu na svom novom filmu zbog očiglednih [[mafija]]ša koji od njega zahtijevaju da za glavnu ulogu uzme nepoznatu glumicu Camillu Rhodes ([[Melissa George]]). Nakon što ih odbije, vraća se kući gdje zatječe svoju ženu u krevetu s drugim te biva izbačen iz nje. Kasnije saznaje da mu je [[banka]] blokirala sve račune i da je trenutno švorc. Uskoro pristaje naći se s misterioznim likom Kaubojem koji mu još jedanput savjetuje da za svoje vlastito dobro u svoj film uzme glumicu Camillu Rhodes. U isto vrijeme nespretni ubojica ([[Mark Pellegrino]]) pokušava ukrasti knjižicu punu telefonskih brojeva, a pritom ubija troje ljudi. Pokušavajući saznati što više informacija o Ritinoj nesreći, Betty i Rita odlaze u Winkies gdje ih poslužuje konobarica imena Diane nakon čega se Rita sjeti imena "Diane Selwyn". Uskoro pronađu Diane Selwyn u [[telefonski imenik|telefonskom imeniku]] i nazovu je, ali se ona ne javlja. Betty odlazi na audiciju gdje sve prisutne obara s nogu. Agentica za glumce odvede ju na set filma imena ''The Sylvia North Story'' kojeg režira Adam, upravo u trenutku kada se na audiciji pojavljuje Camilla Rhodes, a Adam samo izgovara rečenicu "Ovo je ta djevojka." Betty pobjegne prije nego što upozna Adama, opravdavajući se da mora posjetiti prijateljicu. Betty i Rita odlaze u stan Diane Selwyn te provaljuju u njega kroz prozor, nakon što im nitko ne otvori vrata. U spavaćoj sobi pronalaze leš žene koja je mrtva nekoliko dana. Užasnute, vraćaju se u svoj stan gdje se Rita maskira, stavljajući na sebe plavu vlasulju. Dvije djevojke spavaju zajedno i probude se u dva sata ujutro nakon što Rita počne inzistirati da odu u jezivo [[kazalište]] imena klub ''Silencio''. Na pozornici čovjek na nekoliko jezika objašnjava da je sve iluzija; žena započne pjevati pa se onda ruši, iako se glas još uvijek čuje. Betty u svojoj torbici pronalazi plavu kutiju koja odgovara Ritinom plavom ključu. Nakon povratka u stan, Rita pronalazi ključ, a Betty misteriozno nestaje. Rita otključava kutiju nakon čega kutija pada na pod uz tupi udarac. Starija crvenokosa žena odluči istražiti zvuk, ali ne pronalazi ništa. Kauboj se pojavljuje na ulaznim vratima spavaće sobe Diane Selwyn i kaže: "Hej, ljepotice. Vrijeme je za buđenje." Diane Selwyn (glumi ju Naomi Watts) budi se u svom krevetu. Izgleda baš poput Betty, ali vidimo ju kao usamljenu, depresivnu i propalu glumicu koja je zaljubljena u Camillu Rhodes (koju sad glumi Harring) koja ju muči i odbija. Na Camillin poziv, Diane dolazi na zabavu u Adamovoj kući na Mulholland Driveu. Njezina limuzina stane prije nego što dođu do kuće, a Camilla ju otprati do zabave putem prečaca. Čini se da je Adam zaljubljen u Camillu. Tijekom večere, Diane priča kako je došla u Hollywood nakon što joj je teta umrla i kako je upoznala Camillu na audiciji za film ''The Sylvia North Story''. Još jedna žena (koju glumi Melissa George) poljubi Camillu nakon čega se obje okrenu i nasmiješe Diane. Adam i Camilla pripremaju se za važnu obavijest gostima zabave te se nasmiju i poljube dok Diane gleda i plače. Diane se susreće s nespretnim ubojicom u zalogajnici Winkies gdje mu daje Camillinu fotografiju i veliku svotu novca dok ih poslužuje konobarica imena Betty. Ubojica kaže Diane da će, kada posao bude završen, naći plavi ključ. Diane ga upita što ključ otvara (ako uopće išta otvara), na što se ubojica samo nasmije. Diane podigne pogled i na šanku vidi čovjeka koji je sanjao noćnu moru. U svome stanu, gledajući ključ na stoliću ispred nje, Diane počnu terorizirati halucinacije. Ona vrišteći potrči do svojeg kreveta gdje se ubija. U posljednjem kadru vidimo ženu iz kluba koja šapne "''Silencio''". == Produkcija == === Razvoj projekta === Originalno zamišljen kao [[televizijska serija]], projekt ''Mulholland Drive'' započeo je kao dvo-i-pol satna Pilot epizoda u produkciji [[Touchstone Television]] s namjerom prikazivanja na [[ABC|ABC-u]]. [[David Lynch]] uspio je prodati ideju izvršnim direktorima ABC-a koju je tada temeljio samo na priči o liku Rite koja nakon automobilske nesreće izlazi iz [[automobil|auta]] s torbom u kojoj se nalazi 125 tisuća [[dolar]]a i plavim ključem dok joj Betty pomaže u otkrivanju njezinog identiteta. Jedan od direktora ABC-a se prisjeća: "Sjećam se jezivosti te žene u toj strašnoj prometnoj nesreći i Davida kako nam nagađa da je neki ljudi slijede. Ona nije samo u nevolji - ona ''jest'' nevolja. Naravno, pitali smo što se događa dalje, a David je samo odgovorio da ćemo prvo morati kupiti ideju kako bi nam rekao nastavak priče."<ref name="Woods, p. 206">Woods, p.&nbsp;206.</ref> Lynch je opisao atraktivnost ideje Pilot epizode, unatoč tome što je bio svjestan da bi ga medij kao što je televizija mogla suziti: "Slab sam na priče koje se događaju u kontinuitetu... Teoretski možeš dobiti dobru priču i otići jako duboko te otvoriti potpuno novi svijet, ali do toga treba proći dosta vremena".<ref name="divine"/> Priča je uključivala normalne, ali i nadrealne elemente poput prethodne Lynchove televizijske serije [[Twin Peaks]]. Postavljeni su temelji za razvoj različitih priča poput Ritinog identiteta, Bettyne karijere i filmskog projekta Adama Keshera.<ref>Woods, p.&nbsp;205–214.</ref> === Glumačka postava === Lynch je dodijelio uloge [[Naomi Watts]] i [[Laura Elena Harring|Lauri Eleni Harring]] na temelju njihovih fotografija. Nazvao ih je i pozvao na polu-satni intervju te im rekao da se nikad prije nije susreo s njihovim radovima na [[film]]u ili [[televizija|televiziji]].<ref name="david"/> Harring je smatrala kobnom činjenicu što je doživjela manju prometnu nesreću na putu za prvi intervju, ali je tek kasnije saznala da upravo njezin lik u filmu doživljava automobilsku nesreću.<ref>Newman, Bruce (October 10, 2001). "How pair got to intersection of Lynch and 'Mulholland'", ''[[The San Diego Union-Tribune]]'', p.&nbsp;F-6.</ref> Watts je na prvi intervju došla u trapericama, direktno iz aviona koji je letio iz [[New York]]a. Lynch ju je zamolio da se vrati sljedeći dan, "malo urednija". Uloga joj je ponuđena dva tjedna kasnije. Lynch je svoj odabir glumice Watts objasnio: "Vidio sam nekoga za koga sam smatrao da ima fantastičan talent, nekoga tko ima predivnu dušu i inteligentne mogućnosti za mnoge različite uloge... Bio je to prekrasan puni paket".<ref name="cheng"/> [[Justin Theroux]] također se susreo s Lynchom direktno nakon dolaska s [[aerodrom]]a. Nakon dugog leta uz malo sna, Theroux je došao na intervju obučen sav u crno, neuredne frizure. Lynchu se izgled svidio i odlučio je lik Adama obući u sličnu odjeću i dati mu sličnu frizuru.<ref name="neman" /> === Snimanje filma === Snimanje televizijske Pilot epizode započelo je na lokacijama u [[Los Angeles]]u u [[veljača|veljači]] [[1999.]] godine i trajalo šest tjedana. Na kraju televizijska mreža nije bila zadovoljna epizodom i odlučila ju je ne prikazati na svom programu.<ref>Woods 2000, p.&nbsp;213–214.</ref><ref>Romney, Jonathan. "Film: Lynch opens up his box of tricks; Mulholland Drive David Lynch," ''Independent'' (London), January 6, 2002, p.&nbsp;11.</ref> Ono što im se nije svidjelo je bila nelinearna priča, starost glumica Harring i Watts (smatrali su ih prestarima), pušenje cigarete lika kojeg je glumila [[Ann Miller]] te krupni plan [[pas|psećih]] fekalija u jednoj sceni. Lynch se prisjeća: "Sve što znam je to da sam uživao snimajući Pilot epizodu, ABC ju je mrzio, a meni se nije svidjela verzija koju sam im poslao. Složio sam se s ABC-jem da je duža verzija prespora, ali sam bio prisiljen unakaziti je zbog rokova pa nije bilo vremena za dodatne finese. Falilo je teksture, velikih scena i priče, a više od 300 kopija loše verzije kružilo je okolo. Mnogo ljudi je vidjelo tu verziju, što je neugodno, jer se, između ostalog, radilo i o lošoj kvaliteti same snimke. Ne želim više niti razmišljati o tome."<ref>Woods, p.&nbsp;214.</ref> Scenarij je kasnije ponovno napisan i produžen, nakon što je Lynch odlučio pretvoriti Pilot epizodu u cjelovečernji film. Objašnjavajući kako je uspio transformirati otvoreni kraj Pilot epizode u kompletni film Lynch kaže: "Jedne noći sam sjeo, ideje su samo počele dolaziti i to je bilo jedno predivno iskustvo. Sve sam vidio iz drugog kuta... Sada kad se prisjećam shvaćam da je film oduvijek želio biti baš takav. Trebao je samo ovakav čudan početak da dovede do završnog proizvoda".<ref name="macaulay"/> Konačan rezultat bilo je 18 stranica više materijala koje su uključivale romantičnu vezu između Rite i Betty te događaje koji su uslijedili nakon otvaranja plave kutije. Glumica Watts bila je sretna što je ABC odbio Pilot epizodu. Smatrala je da je lik Betty previše jedno-dimenzionalan bez mračnog dijela filma koji je kasnije snimljen i montiran.<ref name="fuller"/> Većina novih scena snimana je u [[listopad]]u [[2000.]] godine, uz budžet od 7 milijuna dolara francuske produkcijske kompanije [[StudioCanal]].<ref name="david">David, Anna (November, 2001). "Twin Piques", ''Premiere Magazine'', '''15''' (3), p.&nbsp;80–81.</ref> Theroux se prisjeća da je dolazio na snimanje bez da je u potpunosti shvaćao radnju filma: "Dobiješ potpuno novi scenarij, ali bez scena u kojima nisi, jer bi cijela priča mogla ispasti puno mističnija nego dijelovi. David dobro reagira na pitanja, ali ne želi odgovoriti na niti jedno... Radiš kao da imaš povez preko očiju. Da mu je ovo bio prvi film i da ranije već nije demonstrirao način ovakvih metoda, vjerojatno bih imao svoje rezervacije prema filmu. Ali to je očigledno način na koji on radi".<ref name="timestheroux">{{Cite news | last = Arnold | first = Gary | title = Smoke and mirrors; Director Lynch keeps actor Theroux guessing | page = B5 | publisher = The Washington Times | date = October 12, 2001}}</ref> Theroux je rekao da je jedini odgovor na pitanje koje je postavio Lynchu bio onaj da lik holivudskog redatelja kojeg Theroux tumači u filmu nije autobiografija Lyncha. Glumica Watts rekla je da je pokušala blefirati Lynchu i reći da je shvatila kompletnu radnju filma, ali Lynch je uživao u tim malim frustracijama glumačke ekipe.<ref name="david"/> == Interpretacije i aluzije == [[Datoteka:DAVID LYNCH (CannesPhotocall).jpg|mini|200px|[[David Lynch]] - scenarist i redatelj filma ''Mulholland Drive''; iako je izjavio da [[film]] ima razumljivu priču, odbio je komentirati značenje i simbolizam istoga]] Davši filmu samo jednostavan ''tagline'' "Ljubavna priča u gradu snova",<ref name="macaulay">Macaulay, Scott (October, 2001)."The dream factory", ''FilmMaker'', '''10''' (1), p.&nbsp;64–67.</ref> redatelj [[David Lynch]] odbio je komentirati značenje ili simbolizam filma ''Mulholland Drive'', ostavljajući mjesta za diskusije i mnoge različite interpretacije. Filmski kritičar [[Christian Science Monitor]]a [[David Sterritt]] razgovarao je s Lynchom nakon projekcije u [[Cannes]]u i napisao da redatelj "inzisitra na tome da ''Mulholland Drive'' ima koherentnu, razumljivu priču" za razliku od nekih njegovih ranijih filmova.<ref>{{Cite news | first=David | last=Sterritt | title=Lynch's twisty map to 'Mulholland Drive' | date=2001-10-12 | work =[[The Christian Science Monitor]] | page =15 | accessdate = 2008-04-02}}</ref> S druge strane, [[Justin Theroux]] je o različitim teorijama o kojima ljudi raspravljaju u vezi filma rekao: "Mislim da je Lynch sretan što film znači ono što bilo tko želi da film znači. Voli kad ljudi dolaze do totalno bizarnih interpretacija. David radi iz svoje podsvjesti."<ref name="timestheroux"/> === Snovi i alternativne stvarnosti === Jedna od najranijih interpretacija bila je ona da film koristi [[Tumačenje snova|analizu snova]] te objašnjava da je prvi dio filma san prave Diane Selwyn koja samu sebe sanja kao nevinu i punu nade "Betty Elms", rekonstruirajući vlastitu povijest i personu u nešto nalik starom [[Hollywood|holivudskom]] [[film]]u. U snu, Betty je uspješna, šarmantna i živi u nadi kako će jednog dana postati slavna glumica. U posljednjoj trećini filma, međutim, vidimo Dianu u pravom životu u kojem je osobno i profesionalno propala. Naručila je ubojstvo Camille, svoje bivše ljubavnice, a zbog nemogućnosti da se nosi s grižnjom savjesti u snu doživljava Ritu kao ovisnu, povodljivu ženu koja uz to pati i od amnezije. Indicije o njezinoj neizbježnoj propasti prisutne su tijekom cijelog trajanja njezinog sna.<ref name="tang">{{Cite web | last = Tang | first = Jean | title = All you have to do is dream | date = 2001-11-07 | publisher = Salon.com | url = http://archive.salon.com/ent/movies/feature/2001/11/07/mulholland_dream/ | accessdate = 2008-04-08 | archive-date = 2008-12-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081229232151/http://archive.salon.com/ent/movies/feature/2001/11/07/mulholland_dream/ | dead-url = yes }}</ref> Ova interpretacija slična je mišljenju glumice [[Naomi Watts]] koja je izjavila: "Oduvijek sam mislila da je Diane pravi lik, a da je Betty osoba koja je ona željela biti i o kojoj je sanjala. Rita je djevojka u nevolji i ona apsolutno treba Betty, a Betty ju kontrolira kao lutku. Rita je Bettyna fantazija onoga što ona želi da bude Camilla."<ref name="fuller">Fuller, Graham (November 2001). "Naomi Watts: Three Continents Later, An Outsider Actress Finds her Place," ''Interview'', Vol. 11, p.&nbsp;132–137.</ref> Rana iskustva glumice Watts slična su onima od Diane. Prolazila je kroz razne profesionalne frustracije prije nego je postala slavna, pojavljivala se na audicijama za uloge u koje nije vjerovala i susretala ljude koji nisu iskorištavali prave prilike. Prisjeća se: "Bilo je tu mnogo obećanja, ali ništa se zapravo nije događalo. Ostala sam bez novca i bila poprilično usamljena".<ref name="pearce">Pearce, Gareth (January 6, 2002). "Why Naomi is a girl's best friend", ''The Sunday Times'', p.&nbsp;14.</ref> Časopis [[The Guardian]] upitao je šest dobro poznatih filmskih kritičara za njihove vlastite interpretacije oko općenitog značenja filma ''Mulholland Drive''. [[Neil Roberts]] iz [[The Sun]]a i [[Tom Charity]] iz [[Time Out]]a složili su se oko teorije da je Betty Dianina projekcija sretnijeg života. [[Roger Ebert]] i [[Jonathan Ross]] također su prihvatili ovu interpretaciju, ali obojica se ustručavaju previše analizirati film. Ebert nadodaje: "Ne postoji objašnjenje. Možda čak ne postoji niti misterija". Ross je napisao da postoje dijelovi priče koji ne vode nigdje: "Možda su to bili ostaci Pilot epizode koja je trebala biti snimljena ili su to možda pogrešni zaključci i podsvjest samih snova".<ref name="lewis"> {{Cite news | last = Lewis | first = Robin | title = Nice film if you can get it: Understanding ''Mulholland Drive'' | publisher = The Guardian | date = January 17, 2007 | url = http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,634856,00.html#article_continue | accessdate = 2008-04-05}}</ref> [[Philip French]] iz [[The Observer]]a sve to gleda kao na aluziju za holivudsku tragediju, dok [[Jane Douglas]] iz [[BBC|BBC-a]] odbacije teorije Bettynog života i Dianinog sna, ali također upozorava da film ne treba pretjerano analizirati.<ref name="lewis"/> {{Quote box|width=40%|align=right|bgcolor=#c6dbf7|quote='''Originalno DVD izdanje filma ''Mulholland Drive'' sadržavalo je karticu imena "10 tragova Davida Lyncha za shvaćanje ovog trilera". Tragovi su:''' # Posebnu pozornost obratiti na sami početak filma: Barem su dva traga otkrivena prije uvodne špice. # Primijetiti pojavu crvenog šešira za lampu. # Znate li naslov filma za koji Adam Kesher održava audicije za glumice? Spominje li se to ime ponovno? # Prometna nesreća stravičan je događaj - obratiti pozornost na lokaciju nesreće. # Tko daje ključ i zašto? # Primijetiti haljinu, pepeljaru i šalicu za kavu. # Što se osjeća, shvaća i obuhvaća u klubu ''Silencio''? # Da li je samo talent pomogao Camilli? # Promotriti pojave koje opkoljavaju čovjeka iza Winkiesa. # Gdje je teta Ruth? : ''DVD izdanje filma iz 2002. godine''<ref>(2004) "David Lynch's 10 Clues to Unlocking This Thriller", ''Mulholland Drive'' DVD (insert), Universal Focus.</ref> }} Jedna od ponuđenih interpretacija je i ona da likovi Betty i Rite te Diane i Camille postoje u paralelnim svjetovima koji se ponekad međusobno isprepleću. Također je jedna od teorija i ona da je kompletan film zapravo san, ali ne zna se čiji.<ref name="lapote">Lapote, Philip (September–October, 2001). "Welcome to L.A." ''Film Comment'', '''37''' (5), p.&nbsp;44–49.</ref> Opetovane reference na krevete, spavaće sobe i spavanje simboliziraju jak utjecaj snova. Rita zaspe nekoliko puta; između tih epizoda događaju se nepovezane scene kao što su ljudi koji razgovaraju u [[Winkies]]u, Bettyn dolazak u [[Los Angeles]] i nespretni ubojica što aludira na to da ih Rita možda sanja. Važna je i prva scena filma u kojoj se, prema mišljenju filmske povjesničarke [[Ruth Perlmutter]], ulijeva sumnja o tome da li je sve ono što slijedi stvarnost.<ref name="perlmutter">Permutter, Ruth (April 2005). "Memories, Dreams, Screens", ''Quarterly Review of Film and Video'', '''22''' (2), p. 125–134.</ref> Profesorica studija za snove [[Kelly Bulkeley]] smatra da scena za večerom, kao jedina u kojoj se snovi i snivanje eksplicitno spominju, ilustrira "otkrivenje istine i [[Epistemologija|epistemološku]] nesigurnost Lynchovog filma".<ref name=Dreams>Bulkeley, Kelly (March 2003). "Dreaming and the Cinema of David Lynch", ''Dreaming'', '''13''' (1), p. 57.</ref> Lice čudovišta iz sna o kojem dvojica muškaraca pričaju u Winkiesu ponovno se pojavljuje na kraju filma netom prije i nakon Dianeinog samoubojstva. Bulkeley napominje da ta scena prezentira "potpuno nov način shvaćanja svega što se do tada dogodilo u filmu".<ref name=Dreams/> [[Filozofija|Filozof]] i filmski teoretičar [[Robert Sinnerbrink]] na sličan način spekulira o tome da scene koje slijede nakon Dianeinog navodnog samoubojstva umanjuju točnost teorije "snova i stvarnosti". Nakon što Diane počini samoubojstvo, krevet proguta dim, a Betty i Rita su prikazane zajedno nakon čega žena iz kluba ''Silencio'' na balkonu samo šapne "Silencio". Sinnerbrink piše da ove "završne scene lebde u neodređenoj zoni između fantazije i stvarnosti, što vjerojatno označava metafizičku dimenziju filmske slike", a također nagađa i da je moguće da "posljednja sekvenca obuhvaća fantaziju Dianeine umiruće svijesti, završivši s pravim trenutkom njezine smrti: pravim ''Silenciom''".<ref name="sinnerbrink">Sinnerbrink, Robert (2005). [http://www.film-philosophy.com/vol9-2005/n34sinnerbrink "Cinematic Ideas: David Lynch's ''Mulholland Drive''"], ''Film-Philosophy'', '''9''' (34). Retrieved on June 7, 2010.</ref> Referirajući se na iste trenutke filma, filmski teoretičar [[Andrew Hageman]] ističe da "90-sekundni završetak koji slijedi nakon Bettynog/Dianeinog samoubojstva predstavlja filmski prostor koji ostaje nakon što se zastori njezine svijesti zatvore, a taj izdržljiv prostor je ono kazalište u kojem se neprestano otkrivaju iluzije iluzija".<ref name="hageman">Hageman, Andrew (June 2008). [http://www.scope.nottingham.ac.uk/article.php?issue=11&id=1022 "The Uncanny Ecology of ''Mulholland Drive''"], ''Scope: An Online Journal of Film & TV Studies'', '''11'''. Retrieved on June 7, 2010.</ref> Filmski teoretičar [[David Roche]] piše da Lynchovi filmovi ne pričaju jednostavne detektivne priče, nego tjeraju publiku da ona sama postane [[detektiv]] kako bi shvatila o čemu je riječ te da ''Mulholland Drive'', kao i ostali Lynchovi filmovi, frustrira "gledateljevu potrebu za logičnim igrajući na kartu gledateljeve pogreške u mišljenju da je naracija sinonim za logičnost". U Lynchovim filmovima gledatelj je "uvijek jedan korak iza naracije" pa samim time "naracija uvijek pobjeđuje logičnost".<ref name=Roche>Roche, David (2004). [http://erea.revues.org/index432.html "The Death of the Subject in David Lynch's ''Lost Highway'' and ''Mulholland Drive''"], ''E-rea: Revue électronique d’études sur le monde anglophone'', '''2.2''', p. 43.</ref> Roche također ističe da postoje višestruke misterije u filmu koje na kraju ostaju neobjašnjene od strane likova koji se susretnu s vlastitom sudbinom, poput Betty i Rite, ili jednostavno popuštaju pod pritiskom kao Adam. Iako se publika još uvijek bori shvatiti priču, likovi više ne pokušavaju riješiti svoje misterije. Roche zaključuje da je ''Mulholland Drive'' mističan film ne zbog toga što publici omogućuje da nađe odgovore na pitanja, nego zbog toga što je sam film misterij koji čvrsto drži "gledateljeva detektivska želja da ga shvati".<ref name=Roche/> === Otrovna strelica Hollywoodu === [[Datoteka:Sunset Boulevard 23.jpg|mini|200px|''Mulholland Drive'' često se uspoređuje s klasikom [[Bulevar sumraka]] redatelja [[Billy Wilder|Billyja Wildera]] prvenstveno stoga što se oba filma dodiruju iste teme: rušenjem snova u [[Hollywood]]u]] Bez obzira na proliferacije teorija, filmski kritičari slažu se da niti jedno objašnjenje ne zadovoljava sve aspekte i pitanja koja proizlaze iz [[film]]a. [[Stephen Holden]] iz [[New York Times]]a piše: "''Mulholland Drive'' ima vrlo malo veze s ljubavnim životom likova ili njihovom profesionalnom ambicijom. Film je prikaz vječnog, dubokog odraza primamljivosti [[Hollywood]]a... Postoji li veća moć od one za ulaskom i programiranjem života iz snova?"<ref name="holden">{{Cite news | first=Stephen | last=Holden | date=October 6, 2001 | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9901E2DA143CF935A35753C1A9679C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all | title=Film Festival Review: Hollywood, a funhouse of fantasy | work=The New York Times | page=A13 | accessdate=2008-05-29}}</ref> [[J. Hoberman]] iz [[The Village Voice]]a ističe ovaj sentiment nazivajući ga "otrovnom strelicom usmjerenom prema Hollywoodu".<ref name="hoberman">{{Cite news | last = Hoberman | first = J. | title = Points of No Return | publisher = [[The Village Voice]] | date = October 2, 2001 | url = http://www.villagevoice.com/film/0140,hoberman,28631,20.html | accessdate = 2008-04-10 | archivedate = 2008-07-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080719172617/http://www.villagevoice.com/film/0140%2Choberman%2C28631%2C20.html | deadurl = yes }}</ref> ''Mulholland Drive'' često se uspoređuje s klasikom [[Bulevar sumraka]] redatelja [[Billy Wilder|Billya Wildera]] u kojem se snovi u Hollywoodu također ruše.<ref name="macaulay"/><ref>Sheen, p.&nbsp;170.</ref><ref name="vass"/> Uz to što oba naslova filma aludiraju na poznate ulice [[Los Angeles]]a, ''Mulholland Drive'' je "Lynchov jedinstveni pogled na ono što je i Wilderu privuklo pažnju: ljudsko truljenje (termin kojeg je Lynch nekoliko puta upotrijebio tijekom konferencije za [[novinar]]e na filmskom festivalu u [[New York]]u [[2001.]] godine) u gradu ubojitih iluzija".<ref name="nochimson">Nochimson, Martha (Autumn 2002). [http://caliber.ucpress.net/doi/pdf/10.1525/fq.2002.56.1.37 "''Mulholland Drive'' by David Lynch"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311193600/http://caliber.ucpress.net/doi/pdf/10.1525/fq.2002.56.1.37 |date=2012-03-11 }}, ''Film Quarterly'', '''56''' (1), p.&nbsp;37–45.</ref> Naslov filma referenca je na ikonografiju holivudske kulture. David Lynch živi blizu Mulholland Drivea, a u intervjuu je istaknuo: "Po noći imate osjećaj kao da se vozite na vrh svijeta. Po danu imate isti takav osjećaj, ali on je misteriozan s prisutnošću određenog straha. U toj ulici osjećate povijest Hollywooda".<ref name="macaulay"/> Glumica Watts također je imala iskustvo s cestom prije nego je njezina karijera postala uspješna: "Sjećam se da sam se vozila ulicom mnogo puta, plačući i pitajući se što uopće radim ovdje?".<ref name="cheng">Cheng, Scarlet (October 12, 2001). "It's a Road She Knows Well; 'Mulholland Dr.' star Naomi Watts has lived the Hollywood metaphor behind the fabled highway", ''[[Los Angeles Times]]''. p.&nbsp;F.20.</ref> Jedan kritičar posebno upozorava gledatelje na ciničnu interpretaciju događaja u filmu, ističući da Lynch prezentira više "od puke fasade i da on zbilja vjeruje da samo zlo i prevara stoje iza svega".<ref name="weight">Weight, Gregory (2002). "Film Reviews: Mulholland Drive", ''Film & History'', '''32''' (1), p.&nbsp;83–84.</ref> Koliko god Lynch prikazivao film kao prevaru, manipulaciju i lažne preteznije u holivudskoj kulturi, on filmom također ulijeva nostalgiju i priznaje da prava umjetnost dolazi iz klasičnog filmskog stvaralaštva pa otuda u glumačkoj ekipi i holivudski veterani poput [[Ann Miller]], [[Lee Grant|Leeja Granta]] i [[Chad Everett|Chada Everetta]]. On također portretira Betty kao izuzetno talentiranu glumicu čijih sposobnosti postaju svjesni moćni ljudi u industriji zabave.<ref name="weight"/> Komentirajući taj kontrast između filma kao nostalgije i filma kao prikaza truljenja Hollywooda, [[Steven Dillon]] piše da je ''Mulholland Drive'' kritika kulture Hollywooda jednako kao i osuda ''cinephilije'' (fascinacije filmskim stvaralaštvom i fantazija uzrokovanih istim).<ref name="Dillon, p. 94">Dillon, p. 94.</ref> Glumica [[Laura Elena Harring]] opisala je svoju interpretaciju filma nakon što ga je pogledala: "Kada sam film pogledala prvi put pomislila sam da se radi o priči o holivudskim snovima, iluzijama i opsesiji. Dodiruje se one ideje da ništa nije onakvim kakvim se čini, pogotovo onoga što je vezano za slavu u Hollywoodu. Nakon što sam film pogledala drugi i treći put, pomislila sam da je glavna tema potraga za identitetom. Znamo li mi uopće tko smo? I onda sam počela zapažati druge stvari... Nema ispravnog ili pogrešnog zaključka o filmu. To je film koji vas tjera na neprestano razmišljanje, natjerava vas da postavljate pitanja. Mnogo puta do sada sam čula ljude kako govore da je upravo ovo film kojeg će morati još jedanput pogledati ili da je ovo film koji se mora još jedanput pogledati. Intrigantan je. Želite ga shvatiti, ali ne vjerujem u to da je on snimljen da bude shvaćen. Postigao je svoj cilj ako vas natjerava da postavljate pitanja".<ref> {{Cite news | last= Spelling | first= Ian | title= Laura Elena Harring Explores The World of David Lynch | work = New York Times Syndicate/LesbiaNation |date=November 2001}} Retrieved from [http://www.davidlynch.de/harringnyle.html davidlynch.de] on 2008-04-01.</ref> === Romantični sadržaj === Mišljenja o vezi između Betty i Rite te Diane i Camille variraju od onih koji su bili istinski dirnuti njihovom iskrenošću i onih kojima je mašta tek bila zagolicana. Kritika filma objavljena u časopisu [[Premiere]] ističe da je veza između Betty i Rite "vjerojatno najzdravija, najpozitivnija ikad opisana u bilo kojem Lynchovom filmu",<ref name="kenny">{{Cite news | last = Kenny | first = Glenn | title = Mulholland Drive | publisher = Premiere Magazine | date = October 12, 2002 | url = http://www.premiere.com/Review/Movies/Mulholland-Drive | accessdate = 2008-04-01 }}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> dok [[Thierry Jousse]] u svojoj kritici za ''Cahiers du cinéma'' piše da je ljubav između ove dvije žene "čisti liricizam kojem gotovo nema premca u suvremenoj kinematografiji".<ref>Thierry Jousse, "L’amour à mort" in ''Pendant les travaux, le cinéma reste ouvert'' (Paris: Cahiers du cinéma, 2003), 200.</ref> Drugi kritičari ističu da je središnji romantični trenutak između Betty i Rite toliko nježan i dirljiv da Bettyno "razumijevanje situacije prvi put na vlastito iznenađenje ju dovodi do zaključka da cijela ta njezina bespomoćnost i znatiželja u vezi druge žene dobiva smisao: strast... To je prekrasan trenutak kojeg ta nježnost uzdiže do nebesa i odmiče od bilo kakvog oblika jezivosti."<ref name="lopate">Lopate, Philip (September–October 2001). "Welcome to L.A.", ''Film Comment'', '''37''' (5), p.&nbsp;44–45.</ref> Još jedna kritika ističe da je "erotika koja je prisutna u sceni toliko potentna da prekriva kompletan film, stavljajući u drugi plan sve one scene koje su prethodile prije i uslijedile nakon nje."<ref name="zacharek">{{Cite web | last = Stephanie | first = Zacharek | title = David Lynch's latest tour de force | publisher = Salon.com | date = 2001-10-12 | url = http://archive.salon.com/ent/movies/review/2001/10/12/mulholland_drive/index.html?source=search&aim=/ent/movies/review | accessdate = 2008-04-07 | archive-date = 2008-12-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081229222207/http://archive.salon.com/ent/movies/review/2001/10/12/mulholland_drive/index.html?source=search&aim=%2Fent%2Fmovies%2Freview | dead-url = yes }}</ref> Betty i Rita odabrane su od strane [[Independent Film Channel]]a kao amblemski romantični par 2000-tih. Pisac Charles Taylor ističe: "Betty i Rita su često odvojene od tame posebnim okvirom tako nježno i baršunasto poput lebdećeg nimbusa koji je spreman progutati ih ako se probude iz sna filma. A nakon što ih proguta, nakon što dim ispuni taj okvir kojim su odvojene poput sumpora iz pakla koji nam zamagljuje vid, osjećamo kao da nije nestala samo njihova romansa nego da je cijela ljepota svijeta prokleta."<ref>Taylor, Charles (December 9, 2009). [http://www.ifc.com/news/2009/12/naughts-romantic-pair.php The Naughts: The Romantic Pair of the '00s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826044257/http://www.ifc.com/news/2009/12/naughts-romantic-pair.php |date=2010-08-26 }}. Independent Film Channel website. Retrieved on December 22, 2009.</ref> Kada se film gleda iz perspektive [[lezbijka|lezbijke]] kao tragične figure, analiza od strane medija donosi sljedeće: "Kritičari su naveliko i naširoko raspravljali o scenama seksa u filmu kao da se radi o natjecanju iz kojeg će biti vidljivo tko je više uživao u ovoj prezentaciji istospolne ženske žudnje".<ref name="love">Love, Heather (Winter, 2004). "Spectacular failure: the figure of the lesbian in ''Mulholland Drive''", ''New Literary History'', '''35''' (1), p.&nbsp;117–132.</ref> Autorica [[Heather Love]] piše kako film koristi klasičnu temu iz literatura i filmova prilikom opisivanja lezbijske veze: Camilla kao bolno lijepa i slobodna odbija Diane zbog Adama. Jedna od popularnih reakcija na film predlaže tezu da se kontrast veza između Betty i Rite odnosno Diane i Camille "može istovremeno shvatiti kao jedna od najseksi stvari na svijetu, ali i kao nešto izrazito tužno i nimalo erotično".<ref name="love"/> Izjave u medijima glavnih glumica Naomi Watts i Laure Elene Harring u vezi njihove filmske romanse varirale su i često bile u suprotnostima s prethodnim izjavama. Watts je za snimanje scene prvo izjavila: "Ne vidim ju kao erotičnu, iako je moguće da ona tako izgleda. Kada sam je posljednji put vidjela, zapravo su mi zasuzile oči zbog toga što sam znala u kojem će pravcu priča nakon toga krenuti. Pomalo mi je slomila srce."<ref>Hensley, Dennis (February 2002). "Lust Highway", ''Total Film'', Issue 61, p.&nbsp;72–74.</ref> Međutim, u drugom intervjuu Watts je izjavila: "Iznenadila sam se kako sve to realno i iskreno izgleda na ekranu. Te djevojke zbilja izgledaju zaljubljeno i sve skupa bilo je vrlo erotično".<ref name="pearce"/> Harring je, s druge strane, izjavila: "U mojim očima ljubavna scena je nešto što se naprosto dogodi. Rita je vrlo zahvalna za svu pomoć koju joj je Betty pružila i ja se od nje opraštam, želim joj laku noć, zahvaljujem još jedanput iz dubine svog srca, poljubim je i onda nas energija samo ponese. Naravno, patim od [[amnezija|amnezije]] pa nemam pojma jesam li takvo što prije radila, ali mislim da niti jedna niti druga nisu lezbijke".<ref name="ferber">Ferber, Lawrence (October 11–24, 2001). "Sapphic Strangeness", ''Watermark'', p.&nbsp;31.</ref> Autorica Heather Love donekle se složila s mišljenjem glumice Harring kad je ova izjavila da ne misli da je identitet osoba u ''Mulholland Driveu'' toliko važan koliko je važna strast: "Nije pretjerano važno tko smo, važno je ono što namjeravamo učiniti, ono što želimo učiniti".<ref name="love"/> == Likovi == [[Datoteka:NaomiWatts2Oct07.jpg|mini|200px|[[Naomi Watts]] - glumica koja u filmu ''Mulholland Drive'' tumači ulogu Betty Elms/Diane Selwyn]] '''Betty Elms''' je bistra i talentirana novo pridošlica u [[Los Angeles]], opisana kao "dobra, optimistična i odlučna u potpunosti osvojiti grad"<ref name="lopate"/> te kao "totalno naivna".<ref name="taubin"/> Njezin neustrašiv pristup u pomaganju Riti samo zbog toga što smatra da je to ispravno filmske kritičare podsjeća na postupke [[Nancy Drew]].<ref name="taubin"/><ref name="ebert"/><ref>Johnson, p.&nbsp;155.</ref> Iz početka njezina kompletna osobnost očiti je klišej malograđanske naivnosti. Ali čini se da je Bettyn identitet, odnosno manjak istoga, glavni fokus filma. Prema mislima jednog kritičara, Betty je odigrala ulogu samog filma u svjesnom i nesvjesnom.<ref name="taubin"/> [[Naomi Watts]], koja je bazirala ulogu na [[Doris Day]], [[Tippi Hedren]] i [[Kim Novak]] izjavila je da Betty traži uzbuđenje, da je ona netko "tko se nađe u svijetu kojem ne pripada i u kojem je spremna preuzeti novi identitet, čak i ako on pripada nekome drugome".<ref name="fuller"/> Ova izjava jednog filmskog teoretičara navela je na zaključak da, iako je Betty naivno, ali objeručke ušla u [[Hollywood|holivudski]] sistem, postala je "aktivni glumac" koji je "prihvatio kompletnu strukturu koja će ju na kraju uništiti".<ref name="hageman"/> Filmska kritičarka [[Amy Taubin]] iznosi teoriju da je Betty reinkarnacija lika Sandy iz [[David Lynch|Lynchovog]] filma [[Plavi baršun (1986)|Plavi baršun]]: Bettyn rodni gradić, [[Deep River]] ([[Ontario]]) dijeli isto ime kao i zgrada u kojem živi ''femme fatale'' Dorothy iz ''Plavog baršuna''. Nakon što se oslobodila okova malog grada, Sandy je ponovno rođena kao Betty koju privlači tamnokosa misteriozna žena poput Dorothy i koja se u nju zaljubi i potpuno izgubi.<ref name="taubin">Taubin, Amy (September–October 2001). "In Dreams", ''Film Comment'', '''37''' (5), p.&nbsp;51–55.</ref> Međutim, iako je to teško za povjerovati zbog dotadašnjeg razvoja njezinog lika, Betty prikazuje nevjerojatnu performansu i dubinu lika na audiciji.<ref name="vass"/><ref name="toles">Toles, George (2004). "Auditioning Betty in Mulholland Drive", ''Film Quarterly'', '''58''' (1), p.&nbsp;2–13.</ref> Prije audicije vježbala je scenu s Ritom u svom stanu gdje Rita izgovara svoje rečenice poput drvene lutke, "loše"<ref name=lapote/> i "plitko: svaka izgovorena rečenica nije vrijedna prave glumice" dok je Betty na probi jednako loša kao što je loš i sam [[scenarij]].<ref name="toles"/> Nervozna, ali i hrabra kao nikad prije na audiciji, Betty ulazi u skučenu sobu gdje joj se partner s audicije ([[Chad Everett]]) fizički i mentalno približava na tek nekoliko centimetara razmaka nakon čega ona cijelu scenu pretvara u snažnu seksualnu tenziju kojoj u potpunosti dominira te takvim činom privlači sve u prostoriji. Ta seksualnost u potpunosti nestaje istoga trenutka nakon što scena završava te Betty ispred svih stoji, posramljeno čekajući njihovo odobravanje. Jedan filmski analitičar ističe kako je upravo ta Bettyna ranije nepoznata sposobnost ukrala [[film]], odnosno Betty je u potpunosti prebacila mračnu misteriju s Rite na sebe, a sam redatelj Lynch je ovu scenu iskoristio kako bi ilustrirao korištenje obmane svojih likova.<ref name="toles"/> Bettyna glumačka sposobnost tjera [[Ruth Perlmutter]] na spekuliranje o tome da li Betty igra ulogu Diane u snu ili u parodiji filma koji će se u konačnici okrenuti protiv nje.<ref name="perlmutter"/> '''Rita''' je misteriozna i bespomoćna žrtva, klasična ''femme fatale'' mračnog, prekrasnog izgleda. Kritičar [[Roger Ebert]] bio je toliko impresioniran glumicom Harring da je rekao: "Sve što ona treba raditi je samo mirno stajati i već kao takva izgleda kao prvi pravi argument za ''remake'' filma [[Gilda (1946.)|Gilda]] nakon 55 godina".<ref name="ebert"/> Ona predstavlja objekt požude koji je u potpunoj suprotnosti s Bettynim bistrim samopouzdanjem. Ona je također i prvi lik s kojim se publika poistovjećuje, jer zbog svoje zbunjenosti i uplašenosti, nepoznavanja tko je i kamo ide predstavlja želju publike da shvate smisao filma kroz njezin identitet.<ref>McGowan, p.&nbsp;198</ref> Umjesto prijetnji, ona inspirira Betty na njegovanje, utjehu i pomoć. Njezina amnezija čini je praznom, a jedan kritičar to uspoređuje s "ispraznosti koja dolazi s tom nevjerojatnom ljepotom i njezinom željom da projicira bilo kakvu kombinaciju anđeoskog i demonskog u sebi".<ref name="lopate"/> Analiza lika Rite tvrdi da su sve njezine akcije u prvom dijelu filma prave i iskrene budući da se ne sjeća ničega i ne zna kako bi se trebala ponašati.<ref name="hudson">Hudson, Jennifer (Spring 2004). "'No Hay Banda, and yet We Hear a Band': David Lynch's Reversal of Coherence in ''Mulholland Drive''". ''Journal of Film and Video'', '''56''' (1), p.&nbsp;17–24.</ref> Međutim, autor knjige o temama Lynchovih filmova [[Todd McGowan]] ističe da bi se prvi dio filma ''Mulholland Drive'' mogao gledati kao konstrukcija Ritine fantazije, sve dok se u njemu ne pojavi Diane Selwyn; Betty je objekt koji nadilazi Ritinu anksioznost o njezinom gubitku identiteta.<ref>McGowan, p.&nbsp;199.</ref> Prema filmskom povjesničaru [[Steven Dillon|Stevenu Dillonu]], Diane se transformira u bivšu cimericu Ritu: nakon napete scene u kojoj cimerica uzima ostatak svojih stvari, Rita se pojavljuje u stanu, smiješeći se Diane.<ref name="Dillon, p. 94"/> Nakon što Betty i Rita pronađu tijelo koje se raspada, pobjegnu iz stana te se njihove scene razdvajaju i reintegriraju. [[David Roche]] ističe kako Ritin nedostatak identiteta uzrokuje slom koji "se događa ne samo na nivou likova, već na nivou kompletne scene; kadar sadrži specijalne efekte, njihovi glasovi su izmijenjeni, a kamera kao da pokušava sama opisati mentalno stanje njihovog uma".<ref name=Roche/> Gotovo istog trenutka vraćaju se u stan Bettyne tete gdje Rita na sebe stavlja plavu vlasulju kako bi se prerušila, ali zapravo izrazito počne ličiti na Betty. Upravo ova transformacija, po mišljenju jednog filmskog analitičara, nagovještava spajanje obaju karaktera u jedan. Ovo mišljenje ima potporu u nekim vizualnim tragovima, kao na primjer kut kamere iz kojeg je snimana scena u kojoj se vide njihova lica kako se spajaju u jedno. Potpora je tim veća što već u sljedećoj sceni njih dvije doživljavaju seksualnu intimu nakon čega Ritin lik postaje sve više dominantan uslijed njezinog inzistiranja na posjeti kluba ''Silencio'' u dva sata ujutro koji će u konačnici dovesti u potpunu dominaciju lika Camille.<ref name="nochimson"/> [[Datoteka:Laura Harring Cannes 2008.jpg|mini|lijevo|200px|[[Laura Elena Harring]] - glumica koja u filmu ''Mulholland Drive'' tumači ulogu Rite/Camille Rhodes]] '''Diane Selwyn''' (Naomi Watts) je očigledno frustrirana i depresivna žena koja se divi i obožava Camillu, ali joj ova ne uzvraća istom mjerom. Za nju se smatra da je realnost ''predobre-da-bi-bila-stvarna'' Betty ili kasnije verzije Betty nakon predugačkog života u Hollywoodu.<ref name="holden"/> Prema mišljenju Stevena Dillona, zaplet filma "čini Ritu savršenom empatijskom posudom za Dianine fantazije", ali zbog toga što je Rita "tek isprazna djevojka s naslovnice" Diane je "ušla u tu ispraznost" koja ju je odvela u [[depresija|depresiju]] i, konačno, [[samoubojstvo]].<ref>Dillon, p. 95.</ref> Prema tome, Diane je personifikacija nezadovoljstva, bolno prikazanog u sceni u kojoj [[Masturbacija|masturbira]] bez mogućnosti dosezanja klimaksa, a koja ukazuje "kroz zamagljene, grčevite kadrove kamenog zida ne samo njezine suze i poniženje nego i raspadanje njezine fantazije te rastuću želju za osvetom".<ref name="sinnerbrink"/> Jedna od analiza lika Diane ističe da je njezina odanost liku Camille temeljena na manifestaciji [[narcizam|narcisoidnosti]] pogotovo stoga što Camilla preuzima sve ono što Diane želi i želi biti.<ref name="ridgway"/> Premda je prikazana kao slabić i ultimativni gubitnik, za [[Jeff Johnson|Jeffa Johnsona]] - autora knjige o moralu u Lynchovim filmovima - Diane je jedini lik u drugoj polovici filma čiji moralni kod ostaje nedirnut. Ona je "pristojna osoba iskvarena raznim čudovištima koji se nalaze u filmskoj industriji".<ref>Johnson, p.&nbsp;137.</ref> Njezina krivnja i žaljenje evidentni su u njezinom samoubojstvu na kraju te u tragovima koji su prisutni u prvom dijelu filma. Ritin strah, mrtvo tijelo i iluzija u klubu ''Silencio'' upućuju na nešto mračno i pogrešno u svijetu Betty i Rite. Tijekom oslobođenja same sebe od Camille, njezino moralno stanje ju doslovno ubija.<ref>Johnson, p.&nbsp;137–138.</ref> [[Datoteka:Justin Theroux at the 2008 Tribeca Film Festival.JPG|mini|200px|[[Justin Theroux]] - glumac koji u filmu ''Mulholland Drive'' tumači ulogu Adama Keshera]] '''Camilla Rhodes''' ([[Melissa George]], [[Laura Elena Harring]]) je tek nešto više od lica s fotografije i ime koje je nadahnulo predstavnike maglovite, ali opake moći koji joj žele dati ulogu u Adamovom filmu s čim se ovaj nikako ne slaže. Opisana kao "bljutavi prišt" od strane jednog kritičara,<ref name="fullerbabes">Fuller, Graham (December 2001). "Babes in Babylon", ''Sight and Sound'', '''11''' (12), p.&nbsp;14–17.</ref> ona jedva da ostavlja bilo kakav utisak o sebi u prvom dijelu filma, ali nakon otvaranja plave kutije i nakon što ju portretira glumica Laura Elena Harring, ona postaje puna persona koja simbolizira "izdaju, poniženje i napuštanje"<ref name="lapote"/> te objekt Dianine frustracije. Diane je oštri kontrast Camille koja je puno pohotnija i za koju se čini da je "isisala život iz Diane".<ref name="love"/> Odmah nakon što kaže Diane da ju izluđuje, Camilla joj govori da moraju okončati svoju aferu. Na filmskom setu gdje režira scenu s Camille, Adam naredi da svi osim Diane odu sa seta - na Camillin zahtjev - nakon čega pokazuje glumcu kako ispravno poljubiti Camillu u sceni. Umjesto da kazni Camillu zbog takvog javnog poniženja, kako je i sugerirano u Dianeinom razgovoru s nespretnim ubojicom, jedan kritičar vidi Ritu kao ranjivu prezentaciju Dianeine želje za Camillom.<ref name="wyman">{{Cite web | last = Wyman | first = Bill | coauthors = Max Garrone, Andy Klein | title = Everything you were afraid to ask about "Mulholland Drive" | publisher = Salon.com | date = 2001-10-23 | url = http://archive.salon.com/ent/movies/feature/2001/10/23/mulholland_drive_analysis/index.html | accessdate = 2008-04-08 | archive-date = 2009-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090522071207/http://archive.salon.com/ent/movies/feature/2001/10/23/mulholland_drive_analysis/index.html | dead-url = yes }}</ref> '''Adam Kesher''' ([[Justin Theroux]]) je u prvoj polovici filma opisan kao "maglovito arogantan",<ref>Woods 2000, p. 208.</ref> ali naizgled uspješan [[redatelj]] koji doživljava jedno poniženje za drugim. Theroux je o ulozi izjavio: "Čini se da je on jedini lik u cijelom filmu koji nema pojma o tome što se događa. Mislim da je on jedini lik za kojeg publika može reći ''Da, baš se osjećam poput tebe upravo sad. Nemam pojma zbog čega prolaziš svu tu bol.''".<ref name="neman">Neman, Daniel (October 19, 2001). "Indie Actor Theroux Puts in 'Drive' Time". ''Richmond Times Dispatch'' (Virginia), p.&nbsp;C1A.</ref> Nakon što mu je oduzeta kreativna sloboda na njegovom filmu, prilikom povratka kući nađe ženu u zagrljaju s čistačem bazena ([[Billy Ray Cyrus]]) te bude izbačen iz svoje bogate kuće iznad Hollywooda. Uskoro se prijavljuje u jeftini [[motel]] i plaća gotovinom; ubrzo dolazi menadžer hotela koji mu govori da njegova kartica više ne vrijedi. Prema Dianeinom svjedočenju, Adam je pompozan i sam sebi najvažniji. On je također jedini lik čiji se karakter ne mijenja u potpunosti u prvom i drugom dijelu filma.<ref>McGowan, p.&nbsp;205–206.</ref> Jedna od analiza Adamovog lika sugerira da je upravo zbog toga što je odabrao Camillu Rhodes za svoj film označio kraj Bettyne radosti i sposobnosti u pomaganju Riti, stavljajući krivnju za njezinu tragediju na šefove studija.<ref name="nochimson"/> Sporedni likovi u filmu uključuju '''Kauboja''' ([[Monty Montgomery]]), '''braću Castigliani''' ([[Dan Hedaya]], [[Angelo Badalamenti]]) i '''Gospodina Roquea''' ([[Michael J. Anderson]]), a svi se pojavljuju u ulogama likova koji natjeravaju Adama da ulogu u svom filmu da Camilli Rhodes. Svi ovi likovi za filmske teoretičare simboliziraju smrt kreativnosti<ref name="ridgway"/><ref>Sheen, p. 171.</ref> i potretiraju "viziju industrije kao zatvoreni hijerarhijski sistem u kojem ultimativni izvor moći ostaje skriven iza cijelog niza predstavnika".<ref name="taubin"/> Glumica [[Ann Miller]] glumi lik '''Coco''', gazdarice koja pozdravlja Betty prilikom njezinog dolaska u tetin stan. U prvom dijelu filma Coco predstavlja staru klasu u Hollywoodu koja pozdravlja i želi dobrodošlicu mladoj Betty. Međutim, u drugom dijelu filma ona predstavlja Adamovu majku koja nestrpljivo grdi Diane koja kasni na zabavu i jedva da obraća pozornost na Dianeinu neugodnu priču o tome kako je postala glumica.<ref name="ridgway"/> == Stil == Naveliko se pisalo o filmskom stvaralaštvu [[David Lynch|Davida Lyncha]], a opisi koji su se pritom dodjeljivali varirali su od "ultra čudnog"<ref name="zacharek"/>, "mračnog"<ref name="nochimson"/> pa sve do "otkačenog".<ref>Johnson, p.&nbsp;6</ref> [[Todd McGowan]] piše: "Lynchovi filmovi ne mogu se gledati na isti način na koji se gledaju standardni [[Hollywood|holivudski]] [[film noir]] [[žanr]]ovi ili na način na koji se gledaju radikalni filmovi".<ref>McGowan, p.&nbsp;2.</ref> Kroz svoj položaj klišeja i [[nadrealizam|nadrealizma]], noćnih mora i fantazija, nelinearne priče, kamere, zvuka i osvijetljenja Lynchov film izaziva gledatelja da u potpunosti zanemari mišljenje o tome što misli da će gledati.<ref name="vass">Vass, Michael (June 22, 2005). "Cinematic meaning in the work of David Lynch: Revisiting ''Twin Peaks: Fire Walk With Me'', ''Lost Highway'', and ''Mulholland Drive''", ''CineAction'', Issue 67, p.&nbsp;12–25.</ref> Mnogi likovi u filmu ''Mulholland Drive'' su prototipovi koji se jedino mogu gledati kao klišej: nova holivudska nada, ''femme fatale'', disidentan [[redatelj]] i upitni moćnici koje Lynch ne objašnjava u potpunosti.<ref name="love"/> Lynch ovakve otrcane likove postavlja u kobne situacije, stvarajući na taj način sanjivu kvalitetu. Upotrebljavajući ovakve likove u scenariju koji sadržava komponente i reference na [[snovi|snove]], fantazije i noćne more, na gledateljima ostavlja da odluče o onome što je zapravo stvarno. Jedan filmski analitičar piše o Lynchu: "Poput mnogih nadrealista, Lynchov jezik neobjašnjenog je tečan jezik snova."<ref name="hudson"/> [[Datoteka:Michael J Anderson 1.jpg|mini|200px|[[Michael J. Anderson]] - glumac koji u filmu ''Mulholland Drive'' tumači ulogu zagonetnog Mr. Roquea. Premda njegov lik izgovori tek dvije rečenice, predstavlja jednog od najzagonetnijih i najmračnijih likova kompletnog filma.]] David Lynch koristi različite metode obmane u filmu ''Mulholland Drive''. Upitnu figuru imena Mr. Roque, za kojeg se čini da kontrolira filmskim studijima, glumi [[Michael J. Anderson]] (također glumio i u seriji [[Twin Peaks]]). Anderson, koji u filmu kaže tek dvije rečenice i smješten je u ogromnom drvenom stolcu, za potrebe snimanja filma morao je nositi ogromne prostetske ruke i noge kako bi njegova glava izgledala što manja.<ref>Woods, p.&nbsp;209.</ref> Tijekom zabave Adama i Camille, Diane promatra Camillu (koju glumi [[Laura Elena Harring|Harring]]) koja se, držeći Adama pod jednom rukom, naginje i ljubi istu ženu koja se pojavljivala kao Camilla ([[Melissa George]]) prije nego što je otvorena plava kutija. Obje se zatim okrenu i zajedljivo smiješe Diane. Filmski kritičar [[Franklin Rigdway]] piše da je zbog ovakvog "okrutnog i manipulativnog" čina nemoguće odrediti da li je Camilla baš toliko hirovita koliko nam se čini ili da li Dianeina paranoja omogućava publici da vidi samo ono što ona osjeća.<ref name="ridgway"/> U sceni koja slijedi odmah nakon Bettyne audicije, film pravi rez na ženu koja pjeva, a za koju se čini da je u početku sama. Međutim, nakon što se kamera povuče natrag, publika vidi da se radi o studiju za snimanje. U stvarnosti to je set na koji je Betty upravo došla kako bi upoznala Adama Keshera, što publika doznaje nakon što se kamera još više povuče natrag. Kritičar Ridgway mišljenja je da ovakva vrsta obmane kroz umjetnički rad kamerom ispunjava gledatelja sumnjom o onome što se zapravo prezentira: "Čini se kao da nas kamera, u svojoj fluidnosti pokreta, uvjerava (misli) da vidi sve, da ima sve pod kontrolom, čak i ako mi (a i Betty) to ne mislimo."<ref name="ridgway">Ridgway, Franklin (Fall 2006). "You Came Back!; Or Mulholland Treib", ''Post Script: Essays in Film and the Humanities'', '''26''' (1), p.&nbsp;43–61.</ref> Prema mišljenju [[Stephen Dillon|Stephena Dillona]], Lynchova upotreba različitih pozicija kamere kroz film - kao na primjer subjektivna upotreba kamere iz ruke - natjerava gledatelja da se "identificira s napetošću likova u raznim situacijama", ali da na trenutke Lynch također i "prekida subjektivni rad kamere, na taj način dajući nam jedinstvenu, čak i ljudsku perspektivu" kako bi tako odvojio različite perspektive konteksta od eventualnog spajanja i značajno zabrinuo "naš osjećaj za individualno i ljudsko".<ref>Dillon, p. 100.</ref> [[Andrew Hageman]] također iznosi sličnu teoriju o radu kamere u filmu: "Kamera izražava vrlo zabrinjavajući osjećaj za prostor i prisutnost" poput scene u zalogajnici [[Winkies]] gdje "kamera neregularno lebdi tijekom dijaloga" zbog čega "gledatelj postaje svjestan da je set normalnih objektivnih kadrova upravo postao zabrinjavajuće subjektivan".<ref name="hageman"/> Filmski teoretičar [[Curt Hersey]] priznaje nekoliko [[avangarda|avangardnih]] tehnika koje su iskorištene u filmu uključujući nedostatak tranzicije, odsječenih prijelaza, brzinu kadrova, netradicionalnih pokreta kamere, kompjuterski generiranih slika, nelinearne naracije i intertekstualnosti.<ref>Hersey, Curt (2002). "Diegetic Breaks and the Avant-Garde", ''The Journal of Moving Image Studies'', '''1'''. Retrieved on June 7, 2010.</ref> Prvi dio filma koji opisuje likove Betty, Rite i Adama predstavlja vjerojatno najlogičniji dio filma u kompletnoj Lynchovoj karijeri.<ref name="hudson"/><ref name="mccarthy"/> Kasniji dio filma koji, prema mišljenju mnogih gledatelja, predstavlja stvarnost pokazuje promjenu u filmskom efektu koja mu daje kvalitetu nadrealizma kao i u prvom dijelu. Dianeine scene imaju oštriju montažu i "prljavije" osvijetljenje koji simboliziraju njezino fizičko i duhovno osiromašenje<ref name="nochimson"/> koje je u potpunom kontrastu s prvim dijelom filma gdje "za čak i najobičniji dekor imamo osjećaj da svijetli", Betty i Rita sjaje pod svjetlom, a tranzicije između scena su glatke.<ref name="mcgowan">McGowan, Todd (2004). "Lost on Mulholland Drive: Navigating David Lynch's Panegyric to Hollywood", ''Cinema Journal'' 43 (2), p.&nbsp;67–89.</ref> U prvom dijelu filma Lynch se između scena kreće koristeći panoramske kadrove brda, [[Palma|palminog drveća]] i zgrada [[Los Angeles]]a. U mračnijem dijelu filma više se koristi zvukovnim tranzicijama između scena nego vizualnim. Na Camillinoj zabavi, gdje će Diane biti najviše ponižena, zvuk razbijajućeg posuđa čuje se gotovo istog trenutka kad se scena naglo reže na zalogajnicu Winkies u kojoj Diane razgovara s ubojicom. Sinnerbrink također ističe da nekoliko scena u filmu, kao na primjer one u kojoj Diane halucinira Camillu nakon što se probudi, slika lica čudovišta iza zalogajnice Winkies nakon Dianeinog samoubojstva ili "ponavljanje, preokret i premještanje elemenata koji su bili drugačije konfigurirani" u prvom dijelu filma stvaraju neprirodan efekt kojem se gledateljima predstavljaju poznati likovi ili situacije u alternativnom vremenu ili lokacijama.<ref name="sinnerbrink"/> Na sličan način Hageman identificira ranu scenu u zalogajnici Winkies kao "ekstremno neprirodnu" budući se radi o sceni gdje "granice koje razdvajaju fizičku realnost od imaginacije nesvjesnog naprosto nestaju".<ref name="hageman"/> Autor [[Valtteri Kokko]] definirao je tri grupe "neprirodnih metafora": doplgenger nekoliko likova koje igraju isti glumci, snovi i svakodnevna pojava - kao npr. plava kutija - koja pokreće Ritin nestanak i Dianein pravi život.<ref>Kokko, Valtteri (2004). "[http://www.widerscreen.fi/2004/1/psychological_horror_in_the_films_of_lynch.htm Psychological Horror in the Films of David Lynch]", ''Wider Screen'', '''1'''. Retrieved on June 7, 2010.</ref> Još jedan element koji se ponavlja u Lynchovim filmovima je njegovo eksperimentiranje sa zvukom. U jednom intervjuu istaknuo je: "Gledate sliku i kompletnu scenu bez zvuka i one rade što bi trebale raditi, ali posao još nije gotov. Kad započnete raditi na zvuku morate raditi sve dok ne osjetite da je to to. Postoji mnogo pogrešnih zvukova koje odmah osjetite. Ponekad je takvo nešto poput magije."<ref name="divine">Divine, Christine (November–December 2001). "David Lynch", ''Creative Screenwriting'', '''8''' (6), p.&nbsp;8–12.</ref> U uvodnoj sceni filma, crnokosa žena tetura Mulholland Driveom, potiho sugerirajući da je nespretna. Međutim, nakon što je Lynch dodao "zvuk pare (iz olupine automobila) i vrištanje klinaca" kompletna scena transformira lik Laure Elene Harring iz nespretne u prestravljenu.<ref name="Woods, p. 206"/> Lynch je također upotrijebio suptilne tutnjave tijekom cijelog filma koje se gledateljima čine uznemirujućima i jezivima.<ref name="horan"/> Hageman također ističe da "je zvuk filma trajan i neprirodan", te tvrdi da u sceni u kojoj se muškarac ruši iza zalogajnice Winkiesa normalan zvuk uronjen u huku koja zuji, definiravši istu kao "kreaciju disonance i napetosti koja privlači gledatelja u ulogu detektiva koji mora uspostaviti red".<ref name="hageman"/> Prema mišljenju [[Ruth Perlmutter]], kraj filma ''Mulholland Drive'' sa ženom u klubu ''Silencio'' koja šapće je primjer Lynchove slušne obmane i nadrealizma, a također ističe: "Gluma, snovi, potraga za identitetom, strahovi i terori vlastite neobjašnjivosti su gotovi nakon što je film gotov pa uslijed toga nastaje tišina i enigma."<ref name="perlmutter"/> == Glazba iz filma == [[Soundtrack|Glazbu iz filma]] ''Mulholland Drive'' nadgledao je [[Angelo Badalamenti]] koji je i ranije surađivao na projektima [[David Lynch|Davida Lyncha]] kao što su [[Plavi baršun (1986)|Plavi Baršun]] i serija [[Twin Peaks]].<ref name="jolin">Jolin, Dan (February 2002). "Angelo Badalamenti", ''Total Film'', 61, p.&nbsp;113.</ref> Uz to što je zaradio nominacije u kategoriji najbolje originalne glazbe za nagrade Američkog filmskog instituta, [[BAFTA|BAFTA-e]] i [[Zlatni Globus]],<ref name="afi"> {{Cite web | title = AFI Awards for Motion Pictures 2001 | publisher = [[American Film Institute]] | year = 2001 | url = http://www.afi.com/tvevents/afiawards01/mpawards.aspx | accessdate = 2008-04-07}}</ref><ref name="bafta"> {{Cite web | title = Film Anthony Asquith Award for the achievement in Film Music, The 2001 | publisher = [[BAFTA]] | year = 2001 | url = http://www.bafta.org/search.html?q=angelo%20badalamenti&w=true | accessdate = 2008-04-07}}</ref> Badalamenti je također odglumio malu ''cameo'' ulogu u filmu - kušača kave i mafijaša. Kritičari su istaknuli da Badalamentijeva zlosutna glazba - ujedno opisana i kao njegova "najmračnija do tada" -<ref name=Norelli>Norelli, Clare Nina (2009). "Suburban Dread: The music of Angelo Badalamenti in the films of David Lynch", ''Sound Scripts'', '''2''', p. 41.</ref> pridonosi osjećaju misterije u uvodnoj špici u kojoj pratimo [[limuzina|limuzinu]] crnokose žene,<ref>McGowan, p.&nbsp;197.</ref> te da je u direktnom kontrastu sa svijetlim, veselim tonovima glazbe prilikom Bettynog dolaska u [[Los Angeles]]<ref name="jolin"/> gdje se čini "da glazba predstavlja emotivni vodič za gledatelja".<ref name=Norelli/> [[Novinar]] koji piše o filmskoj glazbi, [[Daniel Schweiger]] ističe da se Badalamentijev doprinos glazbi mijenja od "gotovo nepokretnog užasa do noirovskog [[jazz]]a" sa "ritmovima koji se dižu do eksplozije beskonačne tame".<ref name=Schweiger>Schweiger, Daniel (September 2001). [http://www.filmscoremonthly.com/daily/article.cfm?articleID=3498 "The Mad Man and His Muse"]. ''Film Score''. Retrieved 15 February 2010.</ref> Sam Badalamenti opisao je jedinstvenu tehniku dizajna zvuka koja je upotrebljena u filmu, a pomoću koje je Lyncha mogao opskrbiti s višeminutnim temama laganog tema (koje su zvali "ogrjev")<ref name=Schweiger/> od kojih je u konačnici Lynch mogao "uzeti dijelove i eksperimentirati s njima što je rezultiralo mnogobrojnim jezivim glazbenim temama".<ref name=Norelli/> Lynch je za ''soundtrack'' upotrijebio dvije [[pop]] pjesme iz 60-tih godina prošlog stoljeća, direktno jednu iza druge koje pjevaju dvije glumice na audiciji. Prema mišljenju analitičara glazbe u Lynchovim filmovima, ženski likovi u njegovim filmovima često su nesposobni komunicirati normalnim kanalima pa su im uloge svedene na sinkronizaciju usana.<ref name="mazullo"/> Prva pjesma koja se koristi je "Sixteen Reasons" u izvedbi [[Connie Stevens]], a koju čujemo u filmu dok kamera otkriva nekoliko iluzija. Druga je pjesma "I've Told Ev'ry Little Star" u izvedbi [[Linda Scott|Linde Scott]] koja se pojavljuje u sceni audicije za ulogu Camille Rhodes, a za koju filmski teoretičar [[Eric Gans]] smatra da osnažuje lik Betty.<ref name="gans">{{Cite web | last = Gans | first = Eric | title = Chronicles of Love and Resentment: Mulholland Drive | work = | publisher = University of California Los Angeles | date = August 31, 2002 | url = http://www.anthropoetics.ucla.edu/views/vw269.htm | accessdate = 2008-04-05 | archive-date = 2012-03-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120313125129/http://www.anthropoetics.ucla.edu/views/vw269.htm | url-status = dead }}</ref> Također misli da, iako je u originalu pjesma napisana za duet (autor je [[Jerome Kern]]), činjenica što je izabrana baš ova verzija koju pjeva Linda Scott pojačava dojam homoseksualnog tonaliteta kompletnog ''Mulholland Drivea''.<ref name="gans"/> Međutim, za razliku od pjesme "Sixteen Reasons", dijelovi pjesme "I've Told Ev'ry Little Star" su iskrivljeni pa na taj način sugeriraju "zvučni podijeljeni identitet" Camille.<ref name="mazullo">Mazullo, Mark (Winter, 2005). "Remembering Pop: David Lynch and the Sound of the '60s", ''American Music'', '''23''' (4) p.&nbsp;493–513.</ref> U trenutku kad čujemo pjesmu, Betty taman dolazi na filmski set gdje Adam održava audiciju za svoj film. Ona ga vidi i njihovi se pogledi sretnu, a nakon što Adam kaže poznatu rečenicu "Ovo je ta djevojka" (za Camillu), Betty naglo pobjegne, jer se ne može suočiti s njegovim odbijanjem. Vrhunac filma predstavlja scena u neobičnom noćnom kazalištu klubu ''Silencio'' gdje izvođač miješajući engleski, španjolski i francuski jezik najavljuje "No hay banda" (Nema benda) "But yet we hear a band" (Ali ga ipak čujemo). Opisana kao "najoriginalnija i najdivnija sekvenca u originalnom i divnom filmu",<ref name="nochimson"/> španjolska ''a cappella'' verzija pjesme "Crying" [[Rebekah del Rio|Rebekahe del Rio]] (nazvana "Llorando") hvaljena je kao "scena koja zaustavlja film" u rijetko posjećenom klubu ''Silencio''.<ref name="taubin"/> Lynch je prvi put htio iskoristiti pjesmu u svom filmu ''Plavi baršun'', ali u izvedbi [[Roy Orbison|Roya Orbisona]]; međutim promijenio je mišljenje nakon što je čuo njegovu stvar "In Dreams" koju je kasnije i iskoristio u istom filmu.<ref name="macaulay"/> Pjevačica Del Rio, koja je popularizirala španjolsku verziju pjesme i koja je upravo zahvaljujući njoj dobila svoj prvi ugovor za snimanje albuma, izjavila je da je Lynch došao do nje u [[Nashville]] gdje je živjela i tražio da mu otpjeva pjesmu ne znajući da ju on snima. Lynch je samo za nju napisao malu ulogu u filmu te iskoristio verziju pjesme koju mu je otpjevala u Nashvilleu za tu scenu.<ref>{{Cite web | title=The story behind Llorando | date= | publisher=Rebekah del Rio's website | url=http://www.rebekahdelrio.com/llorando.html | accessdate=2008-04-03 | archivedate=2012-09-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120914201524/http://www.rebekahdelrio.com/llorando.html | deadurl=yes }}</ref> Pjesma na tragičan način opisuje Betty i Ritu, koje ju slušaju i sjede opčinjene i u plaču, nekoliko trenutaka prije nego što njihova veza nestane i bude zamijenjena s disfunkcionalnošću Diane i Camille. Prema mišljenju jednog filmskog teoretičara, pjesma kao i kompletna scena kazališta označava raspadanje likova Betty i Rite, kao i njihove veze.<ref name="nochimson"/> Uz upotrebu više jezika i pjesme koja portretira takve osnovne emocije, jedan filmski analitičar ističe da Lynch prikazuje njegovo nepovjerenje intelektualnog diskursa i bira objašnjenje kroz slike i zvukove.<ref name="hudson"/> Dezorijentirana pjesma koju pjeva del Rio, premda ona više nije na pozornici, opisana je kao "glazbena verzija Magritteine slike ''Ceci n'est pas une pipe''".<ref>Odell, Colin, Le Blanc, Michelle, p. 162.</ref> == Distribucija i kritike == === Kino distribucija === [[Datoteka:Mulholland drive(lynch)--.jpg|mini|200px|[[Naomi Watts]], [[David Lynch]], [[Laura Elena Harring]] i [[Justin Theroux]] - zajedno predstavljaju film ''Mulholland Drive'' na [[Filmski festival u Cannesu|filmskom festivalu u Cannesu]] [[2001.]] godine]] Svoju premijeru ''Mulholland Drive'' imao je na [[Filmski festival u Cannesu|filmskom festivalu u Cannesu]] u [[svibanj|svibnju]] [[2001.]] godine uz hvalospjeve filmske kritike. Na samom festivalu [[David Lynch]] je osvojio nagradu za najboljeg redatelja, koju je podijelio s [[Joel Coen|Joelom Coenom]] za film [[Čovjek kojeg nije bilo]].<ref name="cannes">{{Cite web | title = Awards Edition 2001 | publisher = Festival de Cannes | year = 2001 | url = http://www.festival-cannes.fr/en/archives/2001/awardCompetition.html | accessdate = 2008-04-10 | archivedate = 2013-05-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130514140251/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/2001/awardCompetition.html | deadurl = yes }}</ref> Mnogi kritičari pozitivno su ga ocijenili, a sam film postao je jedan od najhvaljenijih od strane publike u Lynchovoj karijeri. [[Universal Pictures]] započeo je s kino distribucijom filma u 66 kino dvorana u [[SAD|SAD-u]] od [[12. listopada]] 2001. godine. Film je u prvom vikendu prikazivanja zaradio 587.591 tisuća [[dolar]]a. Kasnije se distribucija proširila na 247 kino dvorana, na kraju utrživši 7.220,243 milijuna dolara samo u SAD-u. Distributerska tvrtka TVA Films krenula je u kino distribuciju filma u [[Kanada|Kanadi]] [[26. listopada]] 2001. godine. U ostalim državama van SAD-a film je zaradio dodatnih 12.892,096 milijuna dolara pa mu ukupni box-office rezultat na kraju iznosi 20.112,339 milijuna dolara.<ref> {{Cite web | title = Mulholland Drive (2001) | date = | publisher = Box Office Mojo | url = http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=mulhollanddrive.htm | accessdate = 2008-04-10}}</ref> David Lynch bio je nominiran za prestižnu nagradu [[Oscar]] u [[Oscar za najboljeg redatelja|kategoriji najboljeg redatelja]].<ref name="oscars">{{Cite web | title = Nominees & Winners for the 74th Academy Awards | publisher = Academy of Motion Picture Arts and Sciences | year = 2001 | url = http://www.oscars.org/awards/academyawards/oscarlegacy/2000-present/74nominees.html | accessdate = 2010-07-22 | archive-date = 2014-09-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140907043052/http://www.oscars.org/awards/academyawards/oscarlegacy/2000-present/74nominees.html | dead-url = yes }}</ref> Sam film zaradio je četiri nominacije za nagradu [[Zlatni Globus]]: [[Zlatni globus za najbolji film - drama|najbolji film (drama)]], [[Zlatni globus za najbolju režiju|najbolji redatelj]], [[Zlatni globus za najbolji scenarij|najbolji scenarij]] i [[Zlatni globus za najbolju originalnu glazbu|najbolja originalna glazba]].<ref name="goldenglobes">{{Cite web | title = The 59th Annual Golden Globe Awards | work = | publisher = Golden Globes Online | year = 2001 | url = http://thegoldenglobes.com/welcome.html?yearz%2FG-2001.html | accessdate = 2008-04-10 | archive-date = 2012-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120226043245/http://thegoldenglobes.com/welcome.html?yearz%2FG-2001.html | dead-url = yes }}</ref> Udruženje kritičara [[New York]]a i udruženje ''Online Film Critics Society'' proglasilo ga je najboljim filmom 2001. godine.<ref name="nyfcc">{{Cite web | title = 2001 Awards | publisher = New York Film Critics Circle | year = 2001 | url = http://www.nyfcc.com/awards.php?year=2001 | accessdate = 2008-04-05 | archivedate = 2010-03-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100326074123/http://nyfcc.com/awards.php?year=2001 | deadurl = yes }}</ref><ref name="ofcs"/> === Kritike === Od samog početka svog prikazivanja, film ''Mulholland Drive'' je prema mišljenju dvoje filmskih teoretičara "istovremeno skupio najoštrije epitete i dobio neke od najatraktivnijih pohvala u suvremenoj povijesti [[kinematografija|kinematografije]]".<ref>Lentzner, Jay R. and Ross, Donald R. (Spring 2005). "The Dreams That Blister Sleep: Latent Content and Cinematic Form in Mulholland Drive", ''American Imago'', '''62''' (1), pp. 101–123.</ref> Mnogi kritičari na film su izrazito pozitivno reagirali, uključujući i [[Roger Ebert|Rogera Eberta]] iz [[Chicago Sun-Times]]a koji je do tada uglavnom davao negativne ili pomiješane kritike Lynchovim ranijim filmovima, ali koji je ''Mulholland Drive'' ocijenio s četiri zvjezdice i napisao: "David Lynch je cijelu svoju karijeru gradio za ovaj film i sada kada je napokon stigao na odredište spreman sam mu oprostiti filmove [[Divlji u srcu (1990.)|Divlji u srcu]], pa čak i [[Izgubljena autocesta (1997.)|Izgubljenu autocestu]]. Napokon je jedan njegov eksperiment uspio. Film je [[nadrealizam|nadrealni]] san u formi [[Hollywood|holivudskog]] [[film noir]]a i što manje ima smisla to ga više ne možemo prestati gledati."<ref name="ebert">{{Cite web | last = Ebert | first = Roger | title = Mulholland Dr. | publisher = ''Chicago Sun-Times'' |date=June 2001 | url = http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20011012/REVIEWS/110120304/1023 | accessdate = 2008-04-07 | archivedate = 2012-10-02 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121002081444/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20011012%2FREVIEWS%2F110120304%2F1023 | deadurl = yes }}</ref> U [[New York Times]]u, kritičar [[Stephen Holden]] je napisao da film "postavlja uz bok [[Federico Fellini|Fellinijevom]] [[8 1/2]] i ostalim autorskim fantazijama kao monumentalni prikaz samo-odraza" te nadodao: "Ako film promatramo iz laganije perspektive radi se o najvećem i najluckastijem kinematografskom karnevalu u posljednjih nekoliko godina: dinamično putovanje kroz zabavnu kuću jednog filmaša. Ako ga, pak, promatramo iz ozbiljnijeg kuta njegovo zadiranje u moć filma ulazi u onu prazninu iz koje možete čuti vriske proždrljivog [[demon]]a čiji apetit nikad ne može biti zadovoljen".<ref name="holden"/> Kritičar [[Edward Guthmann]] iz [[San Franciso Chronicle|San Francisco Chroniclea]] nazvao je film "stimulirajućim... zbog svojih snenih scena i snažne, česte nemarne imaginacije" te nadodao: "Postoji ta očaravajuća kvaliteta njegovog slabog tempa, njegovog osjećaja zle slutnje i njegove atmosfere izgubljene u vremenu... Drži nas, opčinjene i zabavljene, svojih čitavih luckastih, preslatkih i razdražujućih 146 minuta trajanja i dokazuje da je Lynch u solidnoj formi koji nas još uvijek može držati na rubu živaca."<ref>{{Cite news | last = Guthmann | first = Edward | title = Lynch's Hollyweird: 'Mulholland Drive' fantasia shows director's bizarre humor, originality | publisher = The San Francisco Chronicle | date = October 12, 2001 | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2001/10/12/DD230587.DTL | accessdate = 2008-04-10 | archive-date = 2012-03-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120321161144/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2001%2F10%2F12%2FDD230587.DTL | url-status = dead }}</ref> U časopisu [[Rolling Stone]] [[Peter Travers]] je istakao: "''Mulholland Drive'' oživljava filmove. Ovo grešno iskustvo je svježi trijumf za Lyncha i jedan od najboljih filmova ove jadne filmske godine. Ovakvo smiono vizionarstvo, eroticizam za pasti u nesvijest i boje koje blješte poput ruža za usne neke prostitutke nisu bili prisutni u niti jednom filmu do sada."<ref>{{Cite news | last = Travers | first = Peter | title = Mulholland Drive | publisher = Rolling Stone | date = October 11, 2001 | url = http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947635/review/5947636/mulholland_drive | accessdate = 2008-04-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071104172013/http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947635/review/5947636/mulholland_drive | archivedate = 2007-11-04 | deadurl = yes }}</ref> [[J. Hoberman]] iz [[The Village Voice]]a piše: "Ova pohotna fantazmagorija... je svakako Lynchov najjači film još od [[Plavi baršun (1986)|Plavog baršuna]] i, možda, [[Eraserhead (1977.)|Eraserheada]]. Sve one stvari koje nije uspio prikazati u debaklu zvanom ''Izgubljena autocesta'' - atmosfera samostojeće prijetnje, besmislene seobe duša, provokativnost radnje, alternativni svjetovi - ovdje su briljantno rehabilitirane."<ref name="hoberman"/> Iako su većina kritika bile pozitivne (na popularnoj [[internet]] stranici [[Rotten Tomatoes]] film ima 81% pozitivnih kritika),<ref>{{Cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/mulholland_dr/ |title=Mulholland Dr. (2001) |accessdate=2008-04-02 |publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> ''Mulholland Drive'' nije bio ispunjen samim hvalospjevima. [[Rex Reed]] iz [[New York Observer]]a izjavio je da je to najgori film kojeg je gledao u [[2001.]] godini, nazivajući ga "moronskim, neshvatljivim smećem".<ref>{{Cite news | first=Rex | last=Reed | title=A Festival of Flops | date=2001-10-14 | url =http://www.observer.com/node/45088 | work =[[The New York Observer]] | accessdate = 2008-04-02}}</ref> U [[New York]]u kritičar [[Peter Rainer]] istaknuo je: "Iako mi se sviđa više od nekih drugih njegovih sanjivo-nakaznih uradaka, svejedno se radi o morbidnom filmu... Lynch se treba obnoviti s navalom dubokih osjećaja koje ima prema ljudima i neshvaćenima te se ostaviti kretenoidnosti, hobogoblina i zombija na neko vrijeme."<ref> {{Cite web | last = Ranier | first = Peter | title = You Don't Know Jack | publisher = ''New York'' (magazine) | date = 2001-10-15 | url = http://nymag.com/nymetro/movies/reviews/5277/ | accessdate = 2008-04-08}}</ref> U [[Washington Post]]u [[Desson Howe]] je film nazvao "produženom operom, ako želite staviti umjetničku naljepnicu na nepovezanost".<ref>Howe, Desson (October 12, 2001). "'Mulholland': A Dead-End Street", ''The Washington Post'', p.&nbsp;T43.</ref> [[Todd McCarthy]] iz [[Variety]]ja neke dijelove je hvalio ("Lynch savija nivoe bizarnog humora, dramatičnog incidenta i stvarne misterije s nezaboravnim scenama od kojih neke spadaju među najboljima njegove karijere..."), ali je također istaknuo da "film skače iz solidnog stanja relativno narativne koherencije u Lynchovu zemlju potpune fantazije... u posljednjih 45 minuta Lynch se nalazi u modu u kojem savija svijest gledatelja i predstavlja formu alternativne stvarnosti bez imalo smisla i logike s onim što se dogodilo prije. Iako takve njegove taktike već poznajemo od vremena [[Twin Peaks]]a naovamo, ovakav nagli preokret je razočaravajući prvenstveno zbog toga što je do tog trenutka Lynch uspješno stvorio više nego uvjerljivu priču."<ref name="mccarthy"> {{Cite news | last=McCarthy | first=Todd | title=''Mulholland Drive'' | date=2001-05-16 | url = http://www.variety.com/review/VE1117798101.html?categoryid=31&cs=1&query=Mulholland+Drive | work =[[Variety (magazine)|Variety]] | accessdate = 2008-04-08}}</ref> [[James Berardinelli]] također je kritizirao film, napisavši: "Lynch vara svoju publiku, izmiče nam tepih pod nogama. U jednom trenutku miješa kompletnu priču s jednim jedinim ciljem: da nas zbuni. Ništa nema smisla zbog toga što niti ne treba imati smisla. Ne postoji razlog ili logika događaja. Lynch se šali sa svima nama."<ref>Berardinelli, James (2001). [http://www.reelviews.net/movies/m/mulholland_drive.html Mulholland Drive], reelviews.net. Retrieved on May 12, 2009.</ref> Filmski teoretičar [[Ray Carney]] ističe: "Ne bi trebao toliko promjena emocija i narativnih zamka ako imaš što za reći. Ne bi trebao toliko dvojnika i mračnih figura ako tvoji likovi imaju dušu."<ref>Carney, Ray [http://people.bu.edu/rcarney/newsevents/movsked.shtml Ray Carney's News and Events], Boston University website. Retrieved on July 28, 2009.</ref> ''Mulholland Drive'' proglašen je najboljim filmom [[desetljeće|desetljeća]] od strane udruženja filmskih kritičara [[Los Angeles]]a,<ref>Kay, Jeremy (January 12, 2010). [http://www.screendaily.com/awards/other-awards/la-critics-name-mulholland-dr-film-of-the-decade/5009576.article "LA critics name Mulholland Dr. Film Of The Decade"]. ''Screen Daily''. Retrieved on January 19, 2010.</ref> [[Chaiers du Cinéma]],<ref>Staff (2010). [http://www.cahiersducinema.net/PALMARES-2000.html "Palmares 2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426001455/http://www.cahiersducinema.net/PALMARES-2000.html |date=2012-04-26 }}. ''[[Cahiers du cinéma]]''. Retrieved January 19, 2010.</ref> [[indieWIRE]],<ref>Hernandez, Eugene (January 22, 2010). [http://www.indiewire.com/article/2009/12/22/summer_hours_wins_indiewire_09_critics_poll_mulholland_dr._is_best_of_decad/ "Summer Hours" Wins indieWIRE ‘09 Critics Poll; "Mulholland Dr." is Best of Decade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005015208/http://www.indiewire.com/article/2009/12/22/summer_hours_wins_indiewire_09_critics_poll_mulholland_dr._is_best_of_decad/ |date=2011-10-05 }}. ''[[indieWIRE]]''. Retrieved January 25, 2010.</ref> [[Slant Magazine]]a,<ref>Staff (February 7, 2010). [http://www.slantmagazine.com/film/feature/best-of-the-aughts-film/216/page_10 "Best of the Aughts: Film"]. ''[[Slant Magazine]]''. Retrieved February 12, 2010.</ref> [[Reverse Shot]]a,<ref>Staff. [http://www.reverseshot.com/article/1_mulholland_drive "Best of the Decade #1: Mulholland Drive"]. ''Reverse Shot''. Retrieved February 12, 2010.</ref> [[The Village Voice]]a<ref>Staff (2010). [http://www.villagevoice.com/filmpoll/index/best_of_decade/2009 "Best of Decade"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020161911/http://www.villagevoice.com/filmpoll/index/best_of_decade/2009/ |date=2012-10-20 }}. ''[[The Village Voice]]''. Retrieved April 14, 2010.</ref> i [[Time Out New York]]a od kojih su se potonji, uz referencu na [[Napad 11. rujna|napade 11. rujna u SAD-u]], retorički zapitali: "Postoji li još neki film koji na tako rezonantan, nenamjeran način priča o strašnom događaju koji je obilježio ovo desetljeće?... ''Mulholland Drive'' je lice čudovišta iza zalogajnice; to je samo-sumanuti san pretvoren u noćnu moru."<ref>[http://newyork.timeout.com/articles/film/80947/the-tony-top-50-movies-of-the-decade/6.html The TONY top 50 movies of the decade], ''[[Time Out New York]]'', '''739''' (November 26–December 2, 2009. Retrieved on December 2, 1009.</ref> Također je proglašen filmom desetljeća u anketi [[Film Comment]]a u kojoj su sudjelovali "kritičari, programeri, akademici, filmaši i ostali"<ref>Staff (2010). [http://www.filmlinc.com/fcm/jf10/best00s.htm "Film Comment's End-of-Decade Critics' Poll"]. ''[[Film Comment]]''. Retrieved January 19, 2010.</ref> te čitatelji samog časopisa.<ref>Staff (2010). [http://www.filmlinc.com/fcm/ma10/readersbest09.htm "Extended Readers' Poll Results"]. ''[[Film Comment]]''. Retrieved April 14, 2010.</ref> Pojavljuje se na mnogim raznim listama kao najbolji film desetljeća; na trećem mjestu časopisa [[The Guardian]],<ref>[http://www.guardian.co.uk/film/filmblog/2009/dec/30/best-films-noughties-mulholland-drive Best films of the noughties No 3: Mulholland Drive], ''The Guardian'' (December 30, 2009). Retrieved on January 7, 2010.</ref> kritičara časopisa Rolling Stonea Petera Traversa,<ref>{{Cite web |author=Travers, Peters |url=http://www.rollingstone.com/movies/lists/8602/49002/49030 |title=Mulholland Drive - Rolling Stone Movies - Lists |work=Rolling Stone |date=December 9, 2009 |accessdate=2010-07-22 |archivedate=2010-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101208160024/http://www.rollingstone.com/movies/lists/8602/49002/49030 |deadurl=yes }}</ref> časopisa [[the Canadian Press]],<ref>{{Cite web |url=http://www.journalpioneer.com/Living/Technologies/2009-12-21/article-1395020/Memento,-Mulholland-Drive-among-Canadian-Press-film-favourites-of-2000s/1 |title='Memento,' 'Mulholland Drive' among Canadian Press film favourites of 2000 |work=Canadian Press |date=December 20, 2009 |accessdate=January 7, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5rQ6pBQRt?url=http://www.journalpioneer.com/Living/Technologies/2009-12-21/article-1395020/Memento,-Mulholland-Drive-among-Canadian-Press-film-favourites-of-2000s/1 |archivedate=2010-07-22 |deadurl=no }}</ref> kritičara [[Scott Mantz|Scotta Mantza]] iz [[Access Hollywood]]a<ref>[http://www.accesshollywood.com/moviemantz-best-movies-of-the-decade_article_27327 MovieMantz: Best Movies Of The Decade ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001190420/http://www.accesshollywood.com/moviemantz-best-movies-of-the-decade_article_27327 |date=2012-10-01 }}, Access Hollywood (January 5, 2010). Retrieved on January 7, 2010.</ref> te na osmom mjestu liste kritičara [[Michael Phillips|Michaela Phillipsa]].<ref>{{Cite web | title = Best of the Decade Top Ten | year = 2002 | publisher = At the Movies | url = http://bventertainment.go.com/tv/buenavista/atm/specials/bestofthedecade/ | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100414062922/http://bventertainment.go.com/tv/buenavista/atm/specials/bestofthedecade/ | archivedate = 2010-04-14 | accessdate = 2011-11-03 | deadurl = no }}</ref> [[2010.]] godine proglašen je drugim najboljim art filmom svih vremena u časopisu The Guardian.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/film/2010/oct/20/drama-arthouse-25?intcmp=239|title=The 25 best arthouse films of all time: the full list|date=2010-10-20|publisher=The Guardian|language=English|accessdate=30 March 2011}}</ref> Nalazi se na jedanaestom mjestu najboljih filmova čija se radnja događa u Los Angelesu u posljednjih 25 godina koju je sastavila grupa pisaca i montažera iz Los Angeles Timesa uz kriterij da film mora komunicirati stvarnu priču o tom gradu.<ref>Boucher, Geoff (August 31, 2008). [http://www.latimes.com/entertainment/news/movies/la-ca-25films31-2008aug31,0,70218.htmlstory The 25 best L.A. films of the last 25 years], ''[[Los Angeles Times]]''. Retrieved on August 31, 2008.</ref> Magazin [[Empire]] smjestio je film ja 391 mjesto (od sveukupno 500) najboljih filmova svih vremena.<ref>[http://www.empireonline.com/500/21.asp The 500 Greatest Movies of All Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007225138/http://www.empireonline.com/500/21.asp |date=2015-10-07 }}, ''Empire''. Retrieved on November 10, 2009.</ref> Film se također nalazi na 38 mjestu liste ''50 filmova koje morate pogledati prije smrti'' [[Channel 4|Channela 4]].<ref> [http://www.channel4.com/film/reviews/feature.jsp?id=161521&page=2 Film4's 50 Films To See Before You Die], Film 4. Retrieved on April 11, 2008.</ref> [[2011.]] godine magazin [[Slate]] u svojem tekstu o novim filmskim klasicima proglasio je film ''Mulholland Drive'' najtrajnijim od [[2000.]] godine naovamo.<ref>Slate Staff (2011-11-07). [http://www.slate.com/articles/arts/new_classics/2011/10/the_new_classics_the_most_enduring_books_shows_movies_and_ideas_since_2000_.single.html "The New Classics: The most enduring books, shows, movies, and ideas since 2000."]. ''[[Slate]]''. Retrieved 2011-11-19.</ref> === DVD i Blu-ray distribucija === Originalno [[DVD]] izdanje filma ''Mulholland Drive'' pušteno je u prodaju u [[travanj|travnju]] [[2002.]] godine u [[SAD|SAD-u]] i [[Kanada|Kanadi]] uz par posebnih dodataka. Izdanje nije sadržavalo popis scena, jer prema Lynchovom mišljenju takav dodatak "demistificira" sam film.<ref>{{Cite web | last = Rafferty | first = Terrence | authorlink = Terrence Rafferty | title = Everybody Gets a Cut | date = 2003-05-04 | publisher = The New York Times | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E5D9133DF937A35756C0A9659C8B63&pagewanted=4 | quote = [Lynch] has in recent years refused to allow voice-over commentary or scene access on the DVD's of his movies. "The film is the thing," he tells me. "For me, the world you go into in a film is so delicate — it can be broken so easily. It's so tender. And it's essential to hold that world together, to keep it safe." He says he thinks "it's crazy to go in and fiddle with the film," considers [[audio commentary|voice-overs]] "theater of the absurd" and is concerned that too many DVD extras can "demystify" a film. "Do not demystify," he declares, with ardor. "When you know too much, you can never see the film the same way again. It's ruined for you for good. All the magic leaks out, and it's putrefied." | accessdate = 2008-07-01 }}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Unatoč Lynchovoj zabrinutosti, DVD izdanje filma sadržavalo je insert na kojem je izlistano "10 tragova Davida Lyncha za shvaćanje ovog trilera", premda je jedan DVD kritičar napisao da tragovi mogu biti samo "velike antipatične varke",<ref name="horan">{{Cite web | last = Horan | first = Anthony | title = Mulholland Drive | publisher = dvd.net.au | url = http://www.dvd.net.au/review.cgi?review_id=1526 | accessdate = 2008-04-11 | archive-date = 2002-08-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20020811224446/http://www.dvd.net.au/review.cgi?review_id=1526 }}</ref> a drugi ih je opisao kao "nejasne i kriptične te pomalo razočaravajuće".<ref>{{Cite web | last = Zyber | first = Joshua | title = Mulholland Drive | date = April 9, 2002 | publisher = DVDFILE.com | url = http://www.dvdfile.com/reviews/dvdreviews/33595-mulholland-drive | accessdate = 2008-04-11 | archivedate = 2012-03-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120304012601/http://www.dvdfile.com/reviews/dvdreviews/33595-mulholland-drive | deadurl = yes }}</ref> Posebni dodaci na kasnijim DVD izdanjima sadržavaju i Lynchov intervju s [[Filmski festival u Cannesu|filmskog festivala u Cannesu]] te najbolje trenutke s premijere filma. Distributer ''Optimum Home Entertainment'' izdao je film ''Mulholland Drive'' za europsko tržište na [[Blu-ray]]u kao dio njihove StudioCanal kolekcije [[13. rujna]] [[2010.]] godine.<ref>{{Cite web|url=http://www.studiocanalcollection.com/en/collection/show/19-Mulholland_Drive|title=Mulholland Drive - StudioCanal Collection|accessdate=2010-08-01|archivedate=2012-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015054647/http://www.studiocanalcollection.com/en/collection/show/19-Mulholland_Drive|deadurl=yes}}</ref> Novi posebni dodaci za ovo izdanje uključuju: poseban uvod [[Thierry Jousse|Thierryja Joussea]]; ''U plavoj kutiji'', retrospektivni dokumentarni film s redateljima i kritičarima; dva dokumentarna filma o snimanju: ''On the Road to Mulholland Drive'' i ''Back to Mulholland Drive'' te nekoliko intervjua s ljudima koji su bili uključeni u stvaranje samog filma.<ref>{{Cite web|url=http://www.blu-raydefinition.com/reviews/mulholland-drive-studiocanal-collectionuk-blu-ray-review.html|title=Blu-ray Definition.com review|accessdate=2010-09-05|archive-date=2012-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309003848/http://www.blu-raydefinition.com/reviews/mulholland-drive-studiocanal-collectionuk-blu-ray-review.html|dead-url=yes}}</ref> Ovo je bio drugi film Davida Lyncha koji je izašao na Blu-rayu; prvi je bio [[Čovjek-slon (1980.)|Čovjek-slon]].<ref>{{Cite web|url=http://www.studiocanalcollection.com/en/collection/show/8-The_Elephant_Man|title=The Elephant Man - StudioCanal Collection|accessdate=2010-08-01|archivedate=2012-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726003100/http://www.studiocanalcollection.com/en/collection/show/8-The_Elephant_Man|deadurl=yes}}</ref> == Nagrade i nominacije == {| style="width:94%; margin:auto; text-align:center; font-size:87%; clear:both;" |- | style="background:#556b2f;"| &nbsp; ! style="background:#dbdaba; font-weight:normal; line-height:normal;"| <span style="font-size: 12px;">'''Kategorija — Dobitnici'''</span><br /> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Filmski festival u Cannesu|Filmski festival u Cannesu 2001.]] | style="background:#f5f5ec;"| Nagrada za najboljeg redatelja — David Lynch (nagrada podijeljena s [[Joel Coen|Joelom Coenom]])<ref name="cannes"/> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Nacionalno udruženje filmskih kritičara]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolji film — ''Mulholland Drive''<br /> Najbolja glumica — Naomi Watts<ref>Taylor, Charles (2002-01-06). [http://www.salon.com/entertainment/movies/feature/2002/01/06/nsfc_awards ""Mulholland Drive" takes best picture in critics' awards"]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Salon''. Retrieved 2010-06-05.</ref> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Udruženje filmskih kritičara New Yorka]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolji film — ''Mulholland Drive''<ref name="nyfcc"/> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Udruženje filmskih kritičara Los Angelesa]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolji redatelj — David Lynch<ref>{{Cite web | title = 27th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards | year = 2001 | publisher = Los Angeles Film Critics Association | url = http://www.lafca.net/years/2001.html | accessdate = 2008-04-10 | archivedate = 2012-03-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120303101337/http://www.lafca.net/years/2001.html | deadurl = yes }}</ref> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Udruženje filmskih kritičara Chicaga]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolji film — ''Mulholland Drive''<br /> Najbolji redatelj — David Lynch<br /> Najbolja glumica — Naomi Watts<ref>{{Cite web | title = 14th Annual Chicago Film Critics Awards | year = 2001 | publisher = Chicago Film Critics Association | url = http://www.chicagofilmcritics.org/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=58 | accessdate = 2008-04-10 | archivedate = 2012-05-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120515203059/http://www.chicagofilmcritics.org/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=58 | deadurl = yes }}</ref> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Udruženje ''Online'' filmskih kritičara]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolji film — ''Mulholland Drive''<br /> Najbolji redatelj — David Lynch<br /> Najbolja glumica — Naomi Watts<br /> Najbolji originalni scenarij — David Lynch<br /> Najbolja originalna glazba — Angelo Badalamenti<br /> Najbolja nova glumica (''Breakthrough performance'') — Naomi Watts<ref name="ofcs">{{Cite web | title = Online Film Critics Society Awards for 2001 | year = 2001 | publisher = Online Film Critics Society | url = http://ofcs.rottentomatoes.com/pages/awards/2001awards | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080412122009/http://ofcs.rottentomatoes.com/pages/awards/2001awards | archivedate = 2008-04-12 | accessdate = 2008-04-10 | deadurl = yes }}</ref> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Nagrada ALMA]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolja glavna glumica na filmu — Laura Elena Harring<ref name="alma">(May 20, 2002). "'Pinero,' Rodriguez Receive ALMA Awards", ''Los Angeles Times'', p.&nbsp;F.7.</ref> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[BAFTA]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolja montaža — Mary Sweeney<ref name="bafta"/> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Nagrada Independent Spirit]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolja kamera — Peter Deming<ref>{{Cite web | title = Search Past Nominees — Results 2002 | year = 2002 | publisher = Independent Spirit Awards | url = http://filmindependent.org/spiritawards/past_nominees_filmbyyear.php | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080312154915/http://filmindependent.org/spiritawards/past_nominees_filmbyyear.php | archivedate = 2008-03-12 | accessdate = 2008-04-10 | deadurl = yes }}</ref> |- | style="background:#556b2f;"| &nbsp; ! style="background:#dbdaba; font-weight:normal; line-height:normal;"| <span style="font-size: 12px;">'''Kategorija — Nominirani'''</span><br /> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Oscar]] | style="background:#f5f5ec;"| [[Oscar za najboljeg redatelja|Najbolji redatelj]] — David Lynch<ref name="oscars"/> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Nagrade Američkog filmskog instituta]] | style="background:#f5f5ec;"| Ženska uloga godine u filmu — Naomi Watts<br /> Najbolji kompozitor glazbe — Angelo Badalamenti<br /> Najbolji redatelj godine — David Lynch<br /> Najbolji film godine<ref name="afi"/> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[BAFTA]] | style="background:#f5f5ec;"| Najbolja filmska glazba — Angelo Badalamenti<ref name="bafta"/> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Filmski festival u Cannesu|Filmski festival u Cannesu 2001.]] | style="background:#f5f5ec;"| [[Zlatna palma]] — David Lynch<br /> |- ! style="background:#dbdaba; font-size:11px;"|[[Zlatni globus]] | style="background:#f5f5ec;"| [[Zlatni globus za najbolji film - drama|Najbolji film (drama)]]<br /> [[Zlatni globus za najbolju režiju|Najbolji redatelj]] — David Lynch<br /> [[Zlatni globus za najbolju originalnu glazbu|Najbolja originalna glazba]] — Angelo Badalamenti<br /> [[Zlatni globus za najbolji scenarij|Najbolji scenarij]] — David Lynch<ref name="goldenglobes"/> |} == Izvori == {{Izvori|2}} == Bibliografija == * Dillon, Steven. ''The Solaris Effect: Art and Artifice in Contemporary American Film''. University of Texas Press, 2006. {{ISBN|0-292-71345-2}} * Johnson, Jeff. ''Pervert in the Pulpit: Morality in the works of David Lynch''. McFarland & Company, Inc., 2004. {{ISBN|0-7864-1753-6}} * McGowan, Todd. ''The Impossible David Lynch''. Columbia University Press, 2007. {{ISBN|0-231-13955-1}} * Odell, Colin, Le Blanc, Michelle. ''David Lynch''. Kamera Books, 2007. {{ISBN|1-84243-225-7}} * Sheen, Erica, Davison, A. (eds.) ''The Cinema of David Lynch: American Dreams, Nightmare Visions''. Wallflower Press, 2004. {{ISBN|1-903364-85-X}} * Woods, Paul (ed.). ''Weirdsville USA: The Obsessive Universe of David Lynch''. Plexus Publishing Limited, 2000. {{ISBN|0-85965-291-2}} == Vanjske veze == * {{imdb naslov|id=0166924|naslov=Mulholland Drive}} * [http://www.mulholland-drive.net/home.htm Lost on Mulholland Dr.]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, opsežna analiza i centar izvora * [http://www.awardspeculation.com/mulhollanddrive.html Deciphering David Lynch's 10 Clues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126134225/http://www.awardspeculation.com/mulhollanddrive.html |date=2007-01-26 }}, kartica upakirana u originalno DVD izdanje * [http://www.lynchnet.com/mdrive/ Mulholland Drive / lynchnet.com], uključuje intervjue, bilješke o produkciji i filmske isječke {{David Lynch}} {{César za najbolji strani film}} {{Authority control}} {{Izabran}} [[Kategorija:Američki filmovi]] [[Kategorija:Dramski filmovi]] [[Kategorija:Trileri]] [[Kategorija:Filmovi 2001.]] [[Kategorija:Psihološki trileri]] b758fg1f6vyzj4didz2jri1oqu6w5f3 0 252496 42680934 42466766 2026-08-24T07:51:29Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680934 wikitext text/x-wiki {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Los Glaciares |slika = SantaCruz-LosGlaciares-P2150249b.jpg| |godina = [[1981.]] <small>(5. zasjedanje) |vrst baštine = Prirodno dobro |mjerilo = vii, viii |ugroženost = 1981.- |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/145 |država = {{flagcountry|ARG}} <br /> <center>{{Lokacijska karta|Argentina|width=200|float=center |caption= |label=Los Glaciares|position=right |lat_deg=50|lat_min=0|lat_sec=|lat_dir=S |lon_deg=73|lon_min=15|lon_sec=|lon_dir=W }}<small>Lokacija Los Glaciaresa u Argentini</small></center> }} '''Los Glaciares''' ([[španjolski]] za "ledenjaci") je [[nacionalni park]] u [[Argentina|argentinskoj]] [[Santa Cruz (provincija, Argentina)|Provinciji Santa Cruz]]. Ledena kapa [[Patagonija|Patagonije]] je golema ledena pustoš na granici između Argentine i [[Čile]]a. Kako je Los Glaciares brdoviti krajolik visokih planina i brojnih [[ledenjačko jezero|ledenjačkih jezera]] iznimne ljepote, još [[1981.]] godine je upisan na [[UNESCO]]-v [[popis mjesta svjetske baštine u Americi]], što je prošireno 1994. godine<ref>[http://whc.unesco.org/archive/2006/whc06-30com-19e.pdf#decision.8D.1 Odluka o proširenju zaštite NP Los Glaciares] {{eng oznaka}} Preuzeto 8. kolovoza 2012.</ref>. == Geografija == Osnovan je još 1937. godine i svojom veličinom od 4.459&nbsp;km² predstavlja drugi po veličini park u Argentini. Ime mu potječe od 47 velikih i oko 200 manjih [[ledenjak]]a od kojih njih 13 plove prema [[Atlantski ocean|Atlantskom oceanu]], a neki od njih su rijetki ledenjaci u svijetu koji rastu. zajedno oni predstavljaju najveći ledeni pokrivač izvan [[Antarktik]]e i [[Grenland]]a, površine od oko 14.000&nbsp;km², kojih je oko polovice unutar parka. Dok na drugim mjestima na svijetu ledenjaci nastaju na visinama od oko 2500 metara [[nadmorska visina|nadmorske visine]] i naviše, ovdje oni nastaju na već 1500 m, a često kližu po 200 m naniže [[erozija|erodirajući]] površine planina koji ih nose i na krajnjem rubu padaju u mliječno-sivo more čime nastaju divovske ledene sante. Čak 30 % parka je prekriveno ledom i park se dijeli na dva dijela: u južnom je 160&nbsp;km dugo jezero [[Argentino]] (na slici desno) u koje se slivaju ledenjaci Perito Moreno, Uppsala i Spegazzini; a u sjevernom je [[Viedma (jezero)|Jezero Viedma]], njegov ledenjak Viedma i još nekoliko manjih ledenjaka, te planina Fitz Roy i Cerro Torre. Najveći od devet ledenjaka je ledenjak Uppsala koji je dug 48 kilometara, a spušta se prema sjevernom rukavcu jezera Argentino i neprekidno u njega ubacuje goleme plave ledene brijegove, uz gromovitu trešnju. Perito Moreno je jedan od devet velikih ledenjaka i njegovo napredovanje i povlačenje se može lako pratiti. Svake godine on presječe odlivne vode jezera Rico stvarajući prirodnu branu i time poplavi golemo područje. Kada se na vrhuncu ljeta povuče, veliki zid vode se sjuri dolinom. Los Glaciares privlači penjače na 3375 metara visok vrh Fitzroy koji se uzdiže na sjeveru ovoga parka, a s njega puca prekrasan pogled na ledenjak Moreno. <gallery> file:Lago Argentina from space.jpg|<center>Nacionalni park Los Glaciares iz svemira file:Upsala_Glacier,_Argentina.jpg|<center>Ledenjak Upsala 2009. file:Walkways_close_to_Perito_Moreno_Glacier.jpg|<center>Šetnica prema glečeru Perito Moreno file:SantaCruz-CerroTorre-FitzRoyP2140126b-closeup.jpg|<center>Vrhovi Cerro Torre i Fitz Roy file:SantaCruz-Spegazzini-CaidaAnimation.gif|<center>Urušavanje ledenjaka Spegazzini </gallery> == Živi svijet == [[Datoteka:Spegazzini Glacier Parque Nacional Los Glaciares Patagonia Argentina Luca Galuzzi 2005.JPG|mini|242px|Ledenjak Spegazzini]] Godine [[1893.]] ovdašnji zemljoposjednik, Herman Eberhard, istražio je golemu špilju ledenjaka Uppsala i u njoj pronašao komadić dlakave kože dug oko 120&nbsp;cm, a koji je pripadao [[mylodon]]u, izumrlom [[ljenivac|ljenivcu]] s golemim kandžama i dugim jezikom. Danas se parku razlikuje [[vegetacija]] dva tipa: subantarktička patagonska [[šuma]] i patagonska [[stepa]]. Najimpresivnije divlje životinje u parku su ptice jer jezera nude idealno stanište za [[crnovrati labud|crnovrate labudove]] ''(Cygnus melancoryphus)'', najveću [[Ptice vodarice|pticu vodaricu]] Južne Amerike, i razne [[patke]] i [[guske]], te [[Čileanski plamenac|čileanske plamence]] uz obalu. Iznad ledenjaka lete [[andski kondor]]i, ptice s najvećim rasponom krila na svijetu, dok u visokim travnjacima obitava [[Mali nandu]], južnoameričke verzije [[noj]]a. [[Sisavci]] su predstavljeni izoliranim skupinama [[južnoamerička srna|južnoameričke srne]] (''Hippocamelus bisulcus'') i [[planinska viskača|planinske viskače]] ''(Lagidium viscacia)'' koje vjerojatno žive u nekim sektorima u parku, ali njihovu prisutnost još treba potvrditi. Ostale značajne vrste su [[gvanako]], [[argentinska siva lisica]] ''(Lycalopex griseus)'' i [[patagonski tvor]] ''(Conepatus humboldtii)''. Ipak, nacionalni park ugrožava [[invazivna vrsta]] [[poljski zec|poljskog zeca]], čiji proždrljivi apetit ima veliki utjecaj na prirodni ekosustav; te dvije vrste [[pastrvke|pastrve]] koje su se našle sklonište u šumskim potocima parka. Prapovijesni stanovnici ovog područja bili su [[lovci-sakupljači]] koji su se oslanjali na uzgoj gvanaka. Njih je naslijedila [[Tehuelche]] kultura i u parku se nalazi najmanje 14 arheoloških lokaliteta ove kulture. [[Inaquen|Južni Tehuelche indijanci]] su bili gotovo istrijebljeni tijekom europske kolonizacije. {{Široka slika|Perito_Moreno_lado_sur.jpg|1600px|Panorama ledenjaka Perito Moreno s južne strane|40%|left}} == Izvori == {{izvori}} * Knjiga: ''Sva čuda svijeta'', 2004. == Vanjske veze == {{Commonscat|Los Glaciares National Park}} * [http://www.losglaciares.com/ Official site], službena web-stranica * [http://www.monografias.com/trabajos/pnglaciares/pnglaciares.shtml Fauna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328162049/http://www.monografias.com/trabajos/pnglaciares/pnglaciares.shtml |date=2009-03-28 }} * [http://www.paisajismoargentino.com/proyectos/30.htm Paisaje Natural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102145553/http://paisajismoargentino.com/proyectos/30.htm |date=2006-01-02 }} * [http://www.vanheertum.net/chile_argentina/NP_los_glaciares/index.html Photos Los Glaciares National Park] * [http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=lgl22 Panoramic Virtual Tour of Onelli Glacier & Lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629043852/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=lgl22 |date=2011-06-29 }} {{Svjetska baština u Argentini}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Los Glaciares}} [[Kategorija:Ledenjaci]] [[Kategorija:Nacionalni parkovi u Argentini]] [[Kategorija:Svjetska baština u Argentini]] 0ia016cceqdzmuwhdcwruxyzihltn56 2 252974 42680938 42680792 2026-08-24T09:30:34Z Duma 16555 42680938 wikitext text/x-wiki [[File:Gymnopilus_luteofolius_020624_clamp_connection.jpg|thumb|Kopčasta veza kod gljivice roda ''[[Gymnopilus]]'']] '''Kopčasta veza''' je struktura nalik kuki formirana rastom [[hifa|hifnih]] ćelija određenih [[gljiva]]. To je karakteristična osobina [[Basidiomycota|bazidiomiceta]]. Stvorena je kako bi se osiguralo da svaka ćelija, ili segment hife odvojen septama (poprečnim zidovima), primi skup različitih jezgara, koja se dobijaju parenjem hifa različitih spolnih tipova. Koristi se za održavanje genetske varijacije unutar hife slično mehanizmima koji se nalaze u kukicama tokom spolnog razmnožavanja askomiceta.<ref>C.J. Alexopolous, Charles W. Mims, M. Blackwell ''et al''., ''Introductory Mycology, 4th ed.'' (John Wiley and Sons, Hoboken NJ, 1996) {{ISBN|0-471-52229-5}}</ref> A '''clamp connection''' is a hook-like structure formed by growing [[hypha]]l cells of certain [[fungi]]. It is a characteristic feature of [[basidiomycete]] fungi. It is created to ensure that each [[cell (biology)|cell]], or segment of hypha separated by [[septum|septa]] (cross walls), receives a set of differing [[Cell nucleus|nuclei]], which are obtained through [[Mating in fungi|mating]] of hyphae of differing sexual types. It is used to maintain [[genetic variation]] within the hypha much like the mechanisms found in [[crozier (mycology)|crozier]]s (hooks) during the [[sexual reproduction]] of [[ascomycetes]].<ref>C.J. Alexopolous, Charles W. Mims, M. Blackwell ''et al''., ''Introductory Mycology, 4th ed.'' (John Wiley and Sons, Hoboken NJ, 1996) {{ISBN|0-471-52229-5}}</ref> == Formiranje == [[File:Fungus cell cycle-en.svg|thumb|Kopčaste veze u mitozi]] [[File:Clamp connections fungi.svg|thumb|Nastanak kopčastih veza između dva jedra (jedno prikazano zelenom, drugo narandžastom bojom)]] Clamp connections are formed by the terminal hypha during elongation. Before the clamp connection is formed this terminal segment contains two nuclei. Once the terminal segment is long enough it begins to form the clamp connection. At the same time, each nucleus undergoes [[mitotic division]] to produce two daughter nuclei. As the clamp continues to develop it uptakes one of the daughter (green circle) nuclei and separates it from its sister nucleus. While this is occurring the remaining nuclei (orange circles) begin to migrate from one another to opposite ends of the cell. Once all these steps have occurred a [[Hypha|septum]] forms, separating each set of nuclei.<ref>{{cite web|url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/Bot201/Basidiomycota/Clamp_connection_formation.htm|title=Clamp Connection Formation|work=hawaii.edu}}</ref> == Upotreba u klasifikaciji == Clamp connections are structures unique to the phylum [[Basidiomycota]]. Many fungi from this phylum produce spores in [[basidiocarp]]s (fruiting bodies, or mushrooms), above ground. Though clamp connections are exclusive to this phylum, not all species of Basidiomycota possess these structures. As such, the presence or absences of clamp connections has been a tool in categorizing [[genera]] and [[species]].<ref name="urlKuo">{{cite web |url=http://www.mushroomexpert.com/microscope_clamps.html |title=Using a Microscope: Clamp Connections |author=Kuo M |work=MushroomExpert.Com |access-date=2010-12-15}}</ref><ref name="Furtado 1966"/> == Fosilni zapis == A fungal mycelium containing abundant clamp connections was found that dated to the [[Pennsylvanian (geology)|Pennsylvanian]] era (298.9–323.2&nbsp;[[Mya (unit)|Mya]]). This fossil, classified in the [[form genus]] ''[[Palaeancistrus]]'', has hyphae that compare with extant [[saprophyte|saprophytic]] basidiomycetes.<ref name="Dennis 1970"/> The oldest known clamp connections exist in fossilized hyphae growing in the fossil fern ''[[Botryopteris antiqua]]'', which predate ''Palaeancistrus'' by about 25&nbsp;[[Megaannum|Ma]].<ref name="Krings 2011"/> == Reference == {{Reflist|refs= <ref name="Dennis 1970">{{cite journal |author=Dennis, Robert L. |year=1970 |title=A middle Pennsylvanian basidiomycete mycelium with clamp connections |journal=Mycologia |volume=62 |issue=3 |pages=578–584 |jstor=3757529 |doi=10.2307/3757529 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0062/003/0578.htm|url-access=subscription }}</ref> <ref name="Furtado 1966">{{cite journal |author=Furtado, João S. |year=1966 |title=Significance of the clamp-connection in the basidiomycetes |journal=Persoonia |volume=4 |issue=1 |pages=125–144 |url=http://www.repository.naturalis.nl/document/570025}}</ref> <ref name="Krings 2011">{{cite journal |author1=Krings, Michael |author2=Dotzler, Nora |author3=Galtier, Jean |author4=Taylor, Thomas N. |year=2011 |title=Oldest fossil basidiomycete clamp connections |journal=Mycoscience |volume=52 |issue=1 |pages=18–23 |doi=10.1007/s10267-010-0065-4|hdl=1808/13681 |s2cid=86132001 |hdl-access=free }}</ref> }} Kategorija:Morfologija i anatomija gljiva 7913mp35yvc2nlqizwbyek130t3j44o 0 257276 42680907 1763572 2026-08-23T23:29:21Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Charles II, kralj Engleske]] 42680907 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Charles II, kralj Engleske]] fihtl3tfr01t6mp4fpe4l88li3sdgk6 0 257502 42680863 42680718 2026-08-23T16:48:05Z Alekol 2231 /* Avgust/August/Kolovoz */ 42680863 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: 火马 [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * [[6. 2.]] - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones IA]] je prvi put prešao 50.000. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === [[Datoteka:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|mini|[[Artemis II]]: brod Orion, Mĕsec i Zemlja]] * [[1. 4.]] - [[10. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen a oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]]). Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je blizu [[Kanjiža|Kanjiže]] pronađen eksploziv kod gasovoda koji vodi prema Mađarskoj. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. * [[12. 4.]] - Bez rezultata u pregovorima SAD-Iran u Islamabadu; Trump objavljuje blokadu Hormuškog tjesnaca. [[Datoteka:Bastion of Hungarian Freedom 2026 (44).jpg|mini|Budimpešta 2026.]] * 12. 4. - Parlamentarni izbori u Mađarskoj: partija ''Tisza'' [[Péter Magyar|Pétera Magyara]] pobjeđuje sa dvotrećinskom većinom zastupnika; [[Viktor Orbán|Orbán]] i [[Fidesz]] su proveli četiri mandata i 16 godina na vlasti. * [[13. 4.]] - SAD uvele pomorsku blokadu Irana. * [[16. 4.]] - Prvi ukrajinski napad na rafineriju i naftni terminal u [[Tuapse]]u, na crnomorskoj ruskoj obali - još tri talasa do 2. maja izazivaju veliku materijalnu i ekološku štetu. * [[17. 4.]] - Iran otvara Tjesnac tijekom lebanonskog primirja, ali ga zatvara već sutradan zbog nastavljene američke blokade. * [[19. 4.]] - Izbori u Bugarskoj, osmi za pet godina: Progresivna Bugarska bivšeg predsednika [[Rumen Radev|Radeva]] dobija apsolutnu većinu mandata. * [[23. 4.]] - Deblokirana pomoć EU od 90 milijardi eura za Ukrajinu. * [[25. 4.]] - [[Rat u Maliju]] i [[Rat u Sahelu]]: koordinirani napadi džihadista iz JNIM i [[Azavad|tuareških pobunjenika]] u više gradova [[Mali]]ja. * 25. 4. - Čovek je pucao blizu Večere dopisnika iz Bele kuće, kojoj su prisustvovali i čelnici SAD. * [[26. 4.]] - [[Sabastian Sawe]] je istrčao Londonski maraton za manje od dva sata. * [[28. 4.]] - RH i BiH potpisali u Dubrovniku sporazum o gradnji plinovoda [[Južna interkonekcija]]. * 28. 4. - Kosovski parlament ne uspeva izabrati novog predsednika - raspušten je, izbori će biti u junu. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su napustili [[OPEC]]. * [[2. 5.]] - Ministarstvo obrane SAD objavilo da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke (od ca. 36.000). * 2. 5. - Na holandskom kruzeru ''MV Hondius'' na Atlantiku je umrla druga osoba od [[hantavirus]]a, treća ukupno (brod stiže na Tenerife 10-tog, odakle ide evakuacija). * [[4. 5.]] - Američka operacija ''Project Freedom'': pratnja brodova u [[Hormuški tjesnac|Hormuškom tjesnacu]] (sutradan pauzirana). Iranci su gađali naftnu luku u Al Fudžajri. * [[7. 5.]] - Lokalni izbori u UK: uspeh za [[Reform UK]] i Zelene. Nacionalistički [[Plaid Cymru]] ima najviše mandata u Velškoj skupštini (laburisti su bili dominantni od 1922). U Škotskoj je pobedila [[Škotska nacionalna stranka]]. Veliki gubici za vladajuće laburiste na lokalu u Engleskoj. * [[11. 6.]] - [[Christian Schmidt]] potvrđuje da odlazi s pozicije [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]. * 13 - 15. 5. - Trumpova državna poseta Kini. * [[14. 5.]] - Kriza na Kubi: ministar energije izjavljuje da nema više nafte i dizela. * 14. 5. - Potvrđena epidemija Bundibugyo, /bundibudžo/, [[ebola|ebole]] u provinciji [[Ituri]] DR Kongo (moguće da je počela još pre dva meseca). Bolest je prisutna i u Ugandi. [[SZO]] 17-tog objavljuje vanrednu situaciju od međunarodnog interesa. * 14. 5. - U napadu na Kijev ima 24 mrtvih, Ukrajina tri dana kasnije upućuje rafal prema Moskvi i Bjelgorodu. * [[15. 5.]] - Uhapšen načelnik beogradske policije Veselin Milić i još 11 osoba, među kojima tri policajca, tri dana nakon pucnjave u restoranu „27" na [[Senjak]]u i nestanka 52-godišnjeg muškarca (telo pronađeno u buretu, 21-og u Inđiji). * 15 - 29. 5. - Prikazuju se uspešni filmovi koji sa započeli kao postovi na YouTubeu: natprirodni horor ''Obsession'' (15.) i SF psihološki horor ''Backrooms'' (29. 5.). * 12 - [[16. 5.]] - Pesma Evrovizije u Beču. Pet zemalja bojkotira zbog učešća Izraela. Prva je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] iz Bugarske ("Bangaranga"), 15. Lelek iz Hrvatske ("Andromeda"), 17. Lavina iz Srbije ("Kraj mene"). * [[18. 5.]] - Tužba protiv Službe unutrašnjih prihoda (IRS) od strane preds. Trumpa i njegovih sinova rešena nagodbom: vlada SAD formira fond od blizu 1,8 milijardi dolara, ''Anti-Weaponization Fund'', za nadoknadu predsednikovim saveznicima koji tvrde da su nepravedno istraživani. U dodatku nagodbe se kaže da IRS prekida sve preglede poreskih prijava. * [[20. 5.]] - Vazdušna uzbuna u [[Vilnius]]u zbog drona blizu beloruske granice. * 20. 5. - Velika porota u Majamiju optužila [[Raúl Castro|Raúla Castra]] i dr. za ubistvo u obaranju dve emigrantske cesne 1996. * 20. 5. - Pojas presvete Bogorodice stigao iz svetogorskog manastira [[Vatoped]]a u Beograd, izložen je u Hramu Svetog Save do 6. juna, privukao je preko pola miliona poklonika. * [[23. 5.]] - Miting "Ti i ja, Slavija", u Beogradu, sa preko 180.000 okupljenih. Sukobi kod Pionirskog parka. Železnički saobraćaj u zemlji obustavljen ranije tokom dana. * [[24. 5.]] - Rusija gađala Ukrajinu sa 600 dronova i 90 raketa, uključujući hipersonični Orešnik, dva dana nakon što je u Starobjeljsku u Luganskoj oblasti pogođen pedagoški univerzitet, sa 21 žrtvom. * 24 - 28. 5. - Preds. Vučić u poseti Kini. * [[25. 5.]] - Objavljena papina enciklika ''Magnifica humanitas'': o očuvanju ljudske osobe u doba umjetne inteligencije. * [[26. 5.]] - Najtopliji majski dan u Engleskoj, malo preko 35 stepeni u [[Kraljevski botanički vrtovi u Kewu|vrtovima Kew]] u Londonu; toplotni val je na zapadu Evrope. U Indiji i Pakistanu ovih dana je preko 45 stepeni. * [[29. 5.]] - Prilikom ruskog napada na ukrajinske luke na Dunavu, jedan dron je pogodio zgradu u rumunskom [[Galați|Galacu]]. * [[30. 5.]] - Građanskom inicijativom je uklonjen naprednjački fasadni baner sa beogradske [[Palata Albanija|Palate Albanija]], jer su bili ugroženi ptići [[Bela čiopa|belih čiopa]]. * [[31. 5.]] - Izraelci zauzeli strateški položaj zamka Beaufort kod Nabatije u Libanu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Protesti u Albaniji, nazvani Flamingo revolucija - protivljenje gradnji luksuznog odmarališta kod Valone (ostrvo Sazan i laguna Narta, na inicijativu [[Jared Kushner|Jareda Kushnera]]) šire se i na Tiranu, pošto su aktivisti napadnuti od lokalnog obezbeđenja. * 2. i 9. 6. - Antiimigrantska osećanja u Ujedinjenom Kraljevstvu: objavljivanje snimka hapšenja Henryja Nowaka u [[Southampton]]u, pred smrt nakon što ga je ubo Sik, i 9-tog napad nožem na čoveka u [[Belfast]]u izazivaju proteste odn. nemire. * [[3. 6.]] - Oko 90 državljana Srbije vraćeno sa aerodroma u Tivtu, policija Crne Gore ih je ocenila kao "rizik po bezbednost". * 3. 6. - Ukrajinski dronovi pogodili naftni terminal u Sankt Peterburgu, na dan početka ekonomskog foruma, dan nakon što je u ruskim napadima poginulo 23 ljudi. * [[4. 6.]] - Pripadnik [[UNIFIL]] stariji vodnik Milovan Jovanović umro je od posledica minobacačke vatre na jugu Libana. * 4. 6. - [[Janez Janša]] je četvrti put premijer Slovenije. * [[5. 6.]] - Samit EU–Zapadni Balkan u Tivtu. * [[7. 6.]] - Vanredni izbori na Kosovu: Kurtijevo Samoopredeljenje 53/120 mandata (-4). [[Datoteka:2026-06-08 Ballroom construction and UFC arena White House Washington DC 13-23-11.jpg|mini|Borilište i gradilište kod Bele kuće]] * 7. 6. - Izbori u Armeniji: proeuropska stranka premijera [[Nikol Pašinjan|Pašinijana]] zadržava većinu. * 7. 6. - Iran ispalio rakete na Izrael, nakon dva meseca, zbog izraelskih udara na Bejrut. * [[9. 6.]] - Pošto je oboren američki [[Boeing AH-64 Apache|Apache]], dolazi do novog ciklusa udara sa Iranom. * [[10. 6.]] - Papa je blagoslovio Kulu Isusa Krista bazilike [[Sagrada Família]] u Barceloni, visine 172,5 metara. * 11. 6. - 19. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]] u Sjevernoj Americi. ** Bosna i Hercegovina: 12. 6. 1:1 sa Kanadom; 18. 6. gubi od Švicarske 4:1; 24. 6. pobjeđen Katar 3:1 - ide dalje. ** Hrvatska: 17. 6. gubi od Engleske 4:2; 23. 6. pobjeđena Panama 1:0; 27. 6. pobjeđena Gana 2:1 - ide dalje. * [[12. 6.]] - Firma [[SpaceX]] je izašla na berzu. [[Elon Musk]] je prvi bilioner (1.000 milijardi). * [[13. 6.]] - [[New York Knicks]] prvaci NBA nakon 53 godine. * [[14. 6.]] - Objavljeno da je postignut sporazum o okončanju rata između Irana i SAD. Zbog nastavljenih dejstava u Libanu, sporazum i otvorenost Hormuskog moreuza se više puta dovode u pitanje. * 14. 6. - ''UFC Freedom 250'': borilačka priredba na Južnom travnjaku Bele kuće. * [[15. 6.]] - U Kijevu su pogođeni saborna crkva Kijevo-pečerske lavre i Filmski studio Dovženko. * [[18. 6.]] - Najveći napad na Moskvu od 2022, opet pogođena velika rafinerija u Kapotnji, na Moskvu pada crna kiša. * 18. 6. - Kriza vođstva Laburističke partije u UK: gradonačelnik Manchestera Andy Burnham je ubedljivo dobio na dopunskim izborima za parlament. * [[19. 6.]] - Više javno tužilaštvo u Beogradu sumnjiči studente da su simulirali upotrebu zvučnog topa u martu 2025. * [[20. 6.]] - Protestni skup u Novom Sadu. * [[22. 6.]] - Britanski premijer [[Keir Starmer]] objavljuje da podnosi ostavku. * ca. 24. 6. - Val toplote na zapadu Evrope. Oboren junski rekord u Engleskoj (37,3 stepena 26-tog), u Francuskoj prosečno najtoplije ikada, s temperaturama do 44,3 stepena. * [[24. 6.]] - Dva jaka potresa u [[Venezuela|Venezueli]]. * [[27. 6.]] - Naprednjački skup u Beogradu. Preds. Vučić najavljuje da će podneti ostavku. * 27. 6. - Toplota se premešta u srednju Evropu: rekordi u Nemačkoj (41,5 stepen), Češkoj (40,6), Danskoj (37). * [[28. 6.]] - Studentski skup "Sve se vidi na Vidovdan" u Kraljevu. * [[29. 6.]] - Najtopliji junski dan u Beogradu, 38,9 stepeni. * [[30. 6.]] - Preko milion nedokumentovanih migranata i tražioca azila se prijavilo za regularizaciju statusa u Španiji. * 30. 6. - Protesti protiv imigracije u Južnoj Africi. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:DamonNolanHathaway-byPhilipRomano.jpg|mini|180px|Pred premijeru "Odiseje"]] [[Datoteka:Enzo Fernandez Pau Cubarsi Argentina v Spain 19 July 2026-208.jpg|180px|mini|Finale Svjetskog kupa]] * [[1. 7.]] - Američki diplomata Louis Chrishock je imenovan za v.d. [[Visoki predstavnik za BiH|Visokog predstavnika za BiH]], dok EU i SAD ne postignu kompromis (Rusija ga ne prihvata). * 1. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]]: ** Bosna i Hercegovina: 1/2. 7. gubi od SAD 2:0. ** Hrvatska: 2/3. 7. gubi od Portugala 2:1. * [[2. 7.]] - U jakom napadu na Kijev gine 30 ljudi. * [[5. 7.]] - Američkom igraču Bolagunu suspendovana posledica crvenog kartona u meču sa BiH (SAD gube od Belgije 4:1). * [[6. 7.]] - Državna sahrana [[Ali Hamenei]]a (4 - 9. 7.): milioni ljudi učestvuju u pogrebnoj procesiji u Teheranu. Kovčeg je 8. 7. pronesen i iračkim gradovima Nadžaf i Kerbala. * [[8. 7.]] - Nakon razmene vatre, Trump kaže da je primirje sa Iranom "završeno". Uveče novi udari. * ca. 9. 7. - Treći talas vrućine na zapadu Evrope. * [[11. 7.]] - Povijesno nizak vodostaj [[Drava|Drave]] kod Osijeka, -173. * 11. 7. - Pisac [[Vladimir Arsenijević]] pretučen ispod Brankovog mosta; komemoracija žrtvama Srebrenice otkazana. * [[15. 7.]] - Ukrajinski predsednik Zelenski smenio ministra odbrane Mihajla Fedorova, što izaziva proteste. * [[16. 7.]] - Preds. Trump u obraćanju naciji tvrdi da su se Kinezi mešali u izbore 2020. * [[17. 7.]] - U američkoj bazi u Jordanu poginula dva američka vojnika, nastavljaju se međusobni udari. * 17. 7. - Prikazan je film "[[Odiseja (2026.)|Odiseja]]" [[Christopher Nolan|Christophera Nolana]]. * [[18. 7.]] - Ukrajinski dronovi uništili dva skladište online maloprodaje ''Wildberries'' u okolini Moskve. * [[19. 7.]] - Finale Svjetskog prvenstva: '''Španija''' - Argentina 1:0 u produžecima. Prethodnog dana, u meču za treće mesto, Francuska - Engleska 4:6. [[Datoteka:Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg|120px|mini|[[Andy Burnham]]]] * [[20. 7.]] - [[Andy Burnham]] je novi britanski premijer, sedmi od 2016. * 20. 7. - Nikaragvanski predsednik [[Daniel Ortega]] kaže da u zemlji više neće biti izbora. * [[23. 7.]] - Nafta je prelazila 100 dolara, nakon što su jemenski Husi gađali dva tankera u Crvenom moru. * [[24. 7.]] - Pošto su istekle carine uvedene u februaru, preds. Trump je uveo nove od 10% ili 12.5% za niz zemalja, uključujući EU, po klauzuli o prinudnom radu. * 24/25. 7. - Pauzirani američki napadi na Iran - nastavljaju se 29-tog, nakon iranskog pokušaja protiv Jordana. * [[25. 7.]] - Petoro planinara iz Bosne i Hercegovine stradalo na [[Elbrus]]u. * 25. 7. - Omladinski pokret "bubašvaba/žohara" u Indiji: ministar obrazovanja je dao ostavku nakon desetak dana protesta zbog skandala sa procurivanjem ispita. * ca. 2x. 7. - Veliki požari na zapadu Evrope: 50.000 ha u Ávili, zapadno od Madrida, najveći ikad u Španiji; preko 42.000 ha zapadno od [[Bordeaux]]a u Francuskoj, evakuirano je 220.000 ljudi. Još jedan talas vrućine.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/jul/27/france-and-spain-race-to-contain-huge-wildfires-before-fresh-heatwave-begins France and Spain race to contain huge wildfires before fresh heatwave begins] theguardian.com Mon 27 Jul 2026</ref> * [[26. 7.]] - [[Tadej Pogačar]] je osvojio peti [[Tour de France]]. * [[28. 7.]] - Predložena ''FIFA Forward Enterprise'', komercijalna filijala [[FIFA]]-e koja bi privatnim investitorima omogućila udeo u organizovanju takmičenja - izaziva dosta protesta, tako da se odustaje. * [[30. 7.]] - Možda 60.000 ljudi ilegalno ulaze iz Maroka u španjolsku [[Ceuta|Ceutu]], sutradan se polovica vraća, ubrzo skoro svi. * [[31. 7.]] - Objavljene analize pokazuju da je otpad zakopan u [[Gospić]]u opasan - 33.000 tona. * jul - Najtopliji jun-jul na zapadu Evrope. Najtopliji jul u svetskim morima. Najtopliji mesec ikada u SAD. === Avgust/August/Kolovoz === * jul/avgust - Vrućina u regionu, Dunav i druge reke historijski niske. Centar za razminiranje Srbije tokom meseca uklanja nemačka plovila [[Operacija Dunavski vilenjak|potopljena 1944]].<ref>[https://klima101.rs/dunav-nizak-vodostaj-ratni-brodovi-motocikl-rimski-most-mamuti/ U toku je izvlačenje potopljene nemačke flote kod Prahova: Šta je sve izronilo iz presahlog Dunava?]. klima101.rs 14/08/2026</ref> * [[2. 8.]] - U Južnoj Koreji izmereno rekordnih 42,5°C. * [[5. 8.]] - Požar u [[Deliblatska peščara|Deliblatskoj peščari]], zahviće preko 1.500 ha. Požar je i na [[Stolovi]]ma kod Kraljeva. * ca. 6. 8. - Rekordne temperature u Austriji, Slovačkoj i Mađarskoj, ca. 41-42°C. * [[7. 8.]] - U Mecci potpisan obrambeni pakt između [[Turska|Turske]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Pakistan]]a. * [[8. 8.]] - [[Volodimir Zelenskij]] u poseti Beogradu. * [[10. 8.]] - Zemljotres u kolumbijskom departmanu [[Chocó (departman)|Chocó]]. * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]] na zapadu Evrope.<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref> * [[13. 8.]] - Peti talas vrućine na zapadu Evrope. * [[14. 8.]] - Požar u [[Omiš]]u, stradala je jedna osoba. [[Datoteka:Пожар Делиблатска пешчара, ситуација 23.08.2026.png|160px|mini|Požar u Deliblatskoj peščari, stanje 23. 8.]] * 15/16. 8. - Zapaljen automobil tužioca u [[Valjevo|Valjevu]], građani i studenti se okupljaju sledeće večeri. * [[16. 8.]] - Poljski autobus, na povratku iz Međugorja, sleteo s puta u Mađarskoj - 12 mrtvih. * 16. 8. - Prosvjed u [[Gospić]]u zbog ilegalnog odlaganja otpada. * [[17. 8.]] - Rekordni niz: 23. uzastopni tropski dan u Beogradu<ref>[https://klima101.rs/rekord-tropskih-dana-beograd/ U Beogradu je oboren rekord: Ovo je sada najduži niz uzastopnih dana sa temperaturom preko 30 °C]. klima101.rs 17/08/2026</ref> (od 30. 7. do 7. 8. devet dana od 35 i više stepeni, do 38<ref>[https://www.accuweather.com/sr/rs/belgrade/298198/august-weather/298198 Beograd, Srbija Mesečna prognoza | AccuWeather]</ref>). Novi tropski dani već od 19-tog. ** Zagreb ≥ 30 stupnjeva od 27. 7. (4 - 6. 8. 38 st.). Sarajevo ≥ 30 stupnjeva 29. 7. do 17. 8. i od 19. 7. * [[19. 8.]] - Nacionalni dug SAD prešao 40.000 milijardi dolara, oko 123% GDP.<ref>[https://www.theguardian.com/business/2026/aug/20/us-national-debt-republicans ‘Starve the beast’? The $40tn cost of Republicans’ false promises to cut spending]. theguardian.com Thu 20 Aug 2026</ref> * [[20. 8.]] - Objavljeno da se Demokratska autonomna administracija severne i istočne Sirije (ranije poznata i kao [[Sirijski Kurdistan]]) u potpunosti integrisala u [[Sirija|sirijsku]] državu. * 20 - 21. 8. - Izvanredna sjednica Sabora zbog otpada u Gospiću. * [[21. 8.]] - Dronovi pogađaju šoping centar u [[Krivi Rog|Krivom Rogu]], 16 mrtvih. * 21. 8. - Nastavlja se požar u Deliblatskoj peščari: nakon ruskog aviona, Srbija prihvata i pomoć iz EU. == Predviđeni događaji == * [[29. 8.]] - Referendum o nastavku pregovora o članstvu [[Island]]a u EU. * [[30. 8.]] - Lansiranje Svemirskog teleskopa Nancy Grace Roman, za osmatranje u spektru od plave do infracrvene. * 18 - 20. 9. - Izbori u Rusiji. * [[4. 10.]] - Izbori u BiH. * 4. 10. - Izbori u Brazilu. * [[19. 10.]] - Referendum sa 10 pitanja u kanadskoj provinciji [[Alberta]], među kojima i da li treba raspisati referendum o nezavisnosti. * [[27. 10.]] - Izbori u Izraelu. * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * [[14. 11.]] - Prva Pesma Evrovizije Azija. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * jesen? - Vanredni izbori u Srbiji? == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[5. 4.]] - [[Vlatko Cvrtila]], profesor, gepolitički analitičar (* [[1965]]) * [[6. 4.]] - [[Christian Schwarz-Schilling]], njemački diplomat, bivši VP u BiH (* [[1930]]) * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) * [[9. 4.]] - [[Afrika Bambaataa]], pionir hip-hopa (* [[1957]]) * [[23. 4.]] - [[Rexhep Qosja]], književnik (* [[1936]]) === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Alex Zanardi]], vozač F1, paraolimpijac (* [[1966]]) * [[6. 5.]] - [[Ted Turner]], osnivač CNN (* [[1938]]) * 6. 5. - [[Vladimir Cvetković]], košarkaš, funkcioner FK Crvena Zvezda (* [[1941]]) * 6. 5. - [[Rajko Kasagić]], bivši premijer RS (* [[1942]]) * [[16. 5.]] - [[Predrag Koraksić]] Corax, karikaturista (* [[1933]]) * 16. 5. - [[Félicien Kabuga]], finansijer genocida u Ruandi (* [[1933]]) * [[21. 5.]] - [[Julienne Bušić]], otmičarka (* [[1948]]) * 21. 5. - [[Kyle Busch]], vozač NASCAR (* [[1985]]) * [[22. 5.]] - [[Dick Parry]], saksofonist ''Pink Floyd''-a (* [[1942]]) * [[25. 5.]] - [[Sonny Rollins]], džez saksofonista (* [[1930]]) * [[26. 5.]] - [[Dragoljub Mićunović]], filozof, srpski političar iz DS, DC (* [[1930]]) === Jun/Juni/Lipanj === * 4. 6 - [[Anthony Head]], glumac (* [[1954]]) * 4. 6 - [[Merdžane Satrapi]], autorica (* [[1969]]) * [[11. 6.]] - [[David Hockney]], umetnik (* [[1937]]) * [[20. 6.]] - [[Slavenka Drakulić]], književnica i publicistkinja (* [[1949]]) * [[22. 6.]] - [[Alan Greenspan]], bivši predsednik Federalne rezerve (* [[1926]]) * 22. 6. - [[Edin Numankadić]], likovni umjetnik (* [[1948]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[3. 7.]] - [[Zrinko Ogresta]], scenarist i redatelj (* [[1958]]) * [[8. 7.]] - [[Bonnie Tyler]], pjevačica (* [[1951]]) * [[10. 7.]] - [[Đorđe Kadijević]], reditelj, scenarista (* [[1933]]) * [[11. 7.]] - [[Lindsey Graham]], američki političar (* [[1955]]) * [[13. 7.]] - [[Sam Neill]], glumac (* [[1947) * [[20. 7.]] - [[Kevin Keegan]], fudbaler i trener (* [[1951]]) * [[21. 7.]] - [[Olivera Katarina]], glumica i pevačica (* [[1940]]) * 21. 7. - [[Damir Šaban]], glumac (* [[1958]]) * [[30. 7.]] - [[Milivoj Puhlovski]], redatelj i scenarist (* [[1947]]) * [[31. 7.]] - [[Franco Baresi]], fudbaler, trener (* [[1960]]) === Avgust/August/Kolovoz === * [[8. 8.]] - [[Ivo Šlaus]], fizičar, član HAZU (* [[1931]]) * [[12. 8.]] - [[Zhu Rongji]], bivši kineski premijer (* [[1928]]) * [[15. 8.]] - [[Milena Zupančič]], glumica (* [[1946]]) * [[16. 8.]] - [[Hayden Panettiere]], glumica (* [[1989]]) * [[18. 8.]] - [[Vedrana Rudan]], književnica, novinarka (* [[1949]]) == Nobelove nagrade == === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] 31ymvbkwj73c4rcomv8jh1xrgdh6tu7 2 423005 42680854 2202144 2026-08-23T15:33:23Z Veritas Sapientiae 180316 Veritas Sapientiae premješta stranicu [[Korisnik:Меридианец]] na [[Korisnik:Renamed user 5ed1716b0f90fda12abd9ab559708b95]] bez ostavljanja preusmjerenja: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Меридианец|Меридианец]]" u "[[Special:CentralAuth/Renamed user 5ed1716b0f90fda12abd9ab559708b95|Renamed user 5ed1716b0f90fda12abd9ab559708b95]]" 2202144 wikitext text/x-wiki {{sznk}} 7231a4bjib6r601rqh4y6suutex2msz 0 957565 42680908 2907905 2026-08-23T23:29:26Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Charles II, kralj Engleske]] 42680908 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Charles II, kralj Engleske]] fihtl3tfr01t6mp4fpe4l88li3sdgk6 0 1284143 42680887 42590978 2026-08-23T20:56:27Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680887 wikitext text/x-wiki [[datoteka:Mobil 1 motor oil.jpg|mini|desno|250px|Motorno ulje.]] [[datoteka:Steam engine lubrication.jpg|mini|desno|250px|[[Podmazivanje]] [[Koljenasto vratilo|koljenastog vratila]].]] '''Maziva''' su [[Hemijska supstanca|hemijske stvari]] specifičnih fizikalnih i hemijskih svojstava koje se rabe za [[podmazivanje]]. Djeluju tako što smanjuju [[trenje]] između kliznih ploha koje se pod [[opterećenje]]m nalaze u međusobnom relativnom [[gibanje|gibanju]]. Maziva služe i za smanjenje trošenja [[Strojni dio|strojnih delova]] i za odvođenje [[toplina|topline]], te za zaštitu od [[korozija|korozije]] i stvaranja naslaga i taloga zbog [[oksidacija|oksidacije]] i drugih kemijskih promjena. Kao prva maziva upotrebljavala su se životinjska i biljna [[ulja]] i [[masti]] sve do prije stotinjak godina, kada je mlada [[Nafta|naftna industrija]] iznijela na [[tržište]] maziva ulja dobivena od teških naftnih [[frakcija]]. Danas svijest o potrebi [[Zaštita okoliša|očuvanja okoliša]] i zdravlja utječe i na proizvodnju svih vrsta maziva, tako da se iz njih isključuju sastojci štetni za zdravlje i okoliš, a u pojedinim se područjima rabe i biološki razgradiva maziva na osnovi biljnih ulja ili sintetskih [[Esteri|esterskih]] ulja. Prema [[Agregatna stanja|agregatnom stanju]] razlikuju se tekuća maziva (ulja), polučvrsta (mazive masti) i čvrsta maziva.<ref>'''maziva''', [http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=39637] "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2016.</ref> == Tekuća maziva == '''Tekuća maziva''' najvažnija su vrsta maziva. Sastoje se od baznog [[ulja]] i aditiva. Bazno ulje može biti [[Mineralna ulja|mineralno]] ili sintetsko. Mineralno bazno ulje proizvodi se [[Rafinerija nafte|rafinacijom teških frakcija nafte]] dobivenih vakuumskom [[destilacija|destilacijom]] na temperaturi višoj od 350 [[celzij|°C]] i danas čini više od četiri petine od ukupno proizvedenih količina maziva. Maziva ulja mineralne osnove primjenjuju se za podmazivanje većine [[vozila]] i [[stroj]]eva pri normalnim uvjetima rada. Za posebno teške uvjete rada (ekstremno visoke ili niske temperature), težu zapaljivost, dug vijek trajanja i slično primjenjuju se maziva koja sadrže sintetska bazna ulja ([[Ugljikovodici|ugljikovodična]], [[esteri|esterska]], [[silikon]]ska i drugo). Aditivima se može smanjiti ovisnost [[viskoznost]]i o [[temperatura|temperaturi]], poboljšati tečnost pri niskim i postojanost pri višim temperaturama, povećati sposobnost zaštite od [[korozija|korozije]], te [[čvrstoća]] mazivoga sloja i time poboljšati podnošenje iznimno velikih [[tlak]]ova, te smanjiti trošenje strojnih dijelova. Glavno je svojstvo maziva [[viskoznost]] kao mjera njegova unutarnjeg [[trenje|trenja]]. Za podmazivanje uz veće [[brzina|brzine]] gibanja potrebna je manja viskoznost, a uz veća [[opterećenje|opterećenja]] veća viskoznost maziva. Viskoznost ovisi o temperaturi pa se s njezinim porastom smanjuje. Promjena viskoznosti s promjenom temperature označuje se indeksom viskoznosti (ulja većeg indeksa viskoznosti pokazuju manju promjenu viskoznosti s promjenom temperature). Mineralna bazna ulja imaju indeks viskoznosti do približno 100, dok se dodatkom aditiva može postići i znatno viši indeks viskoznosti (do 200). Sintetska ulja mogu imati indeks viskoznosti i veći od 200. Tekuća maziva svrstavaju se ponajprije u motorna ulja (maziva za [[vozila]]) i industrijska ulja (maziva za [[stroj]]eve), a rabe se i marinska maziva za [[brod]]ske motore i uređaje, maziva za [[željeznica|željeznice]], [[zrakoplov]]e, [[Poljoprivreda|poljoprivredne]] strojeve i drugo. === Motorna ulja === '''Motorna ulja''' čine približno polovicu ukupne proizvodnje svih maziva. Najviše se proizvode motorna ulja za [[Benzinski motor|benzinske]] i [[Dieselov motor|dieselove motore]], a posebnu skupinu čine ulja za male [[motor]]e [[motorkotač]]a, poljoprivrednih strojeva, lančanih pila te za izvanbrodske motore. [[Dvotaktni motor]]i najčešće se podmazuju mješavinom motornog ulja i [[benzin]]a. Motorna se ulja razvrstavaju prema viskoznosti na temelju takozvane klasifikacije SAE (prema [[Engleski jezik|eng]]. ''Society of Automotive Engineers''). Za pokretanje motora pri niskim temperaturama viskoznost ulja određena je brojkama (manje brojke označuju i manju viskoznost) i slovom W (prema engl. ''Winter'': zima), na primjer SAE 10W, dok se viskoznost potrebna za podmazivanje motora u radu označuje samo brojkama, na primjer SAE 30. U današnje se doba mnogo rabe višegradacijska ulja, koja su zbog male promjene svoje viskoznosti s promjenom temperature pogodna za primjenu i ljeti i zimi. Osim prema SAE, postoje i klasifikacije prema radnim svojstvima ulja za pojedine tipove i načine korištenja motora, na primjer u Europi prema specifikacijama Udruge proizvođača automobila ACEA ([[Francuski jezik|fr]]. ''Association des Constructeurs Européens d’Automobiles''), a u Americi prema preporuci Američkog instituta za naftu API (eng. ''American Petroleum Institute''). === Industrijska ulja === '''Industrijska ulja''' za [[stroj]]eve svojim su radnim svojstvima prilagođena vrsti stroja i mjestu primjene. Tako na primjer maziva za [[zupčanik]]e smanjuju trošenje i oštećenja pri velikim [[pritisak|pritiscima]] među zupcima, [[Hidraulički fluid|hidraulična ulja]] smanjuju trošenje dijelova [[crpka|crpki]], razvodnih [[ventil]]a i [[cilindar]]a te štite od korozije, turbinskim se uljima podmazuju [[ležaj]]evi [[turbina]] uz dobro odvajanje vode i dobru otpornost na starenje, ulja za [[kompresor]]e otporna su na visoke temperature pri stlačivanju plinova i zaštita su od trošenja i stvaranja naslaga i taloga i tako dalje. Posebnu skupinu industrijskih maziva čine tekuća maziva za [[hlađenje]] i [[podmazivanje]] pri [[Obrada metala|obradi metala]]. Viskoznost je glavni kriterij i za izbor industrijskih ulja, a ona se klasificiraju prema Međunarodnoj organizaciji za normizaciju ([[ISO]]), na primjer ISO VG 46 označuje ulje s kinematičkom viskoznošću 46&nbsp;mm²/s (pri 40&nbsp;°C). == Čvrsta maziva == Od čvrstih maziva najčešće se primjenjuju [[grafit]] i [[molibden]]ov disulfid, posebno za podmazivanje opterećenih [[Klizni ležaj|kliznih površina]] kod manjih [[brzina]]. Mazive masti plastična su maziva kod kojih je sredstvima za zgušnjavanje bazno ulje dovedeno u stanje [[gel]]a, pa u tom obliku služe za podmazivanje [[Valjni ležaj|valjnih]] i [[Klizni ležaj|kliznih ležajeva]] i drugih kliznih površina. == Povezano == * [[Mašinstvo]] == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == * [http://www.widman.biz/Seleccion/Viscosidad/SAE-ISO/sae-iso.html SAE-ISO-AGMA konverzija viskoznosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128061208/http://www.widman.biz/Seleccion/Viscosidad/SAE-ISO/sae-iso.html |date=2010-01-28 }} * [http://www.widman.biz/Seleccion/Viscosidad/Degrees_API/degrees_api.html API specifična gravitacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127014627/http://www.widman.biz/Seleccion/Viscosidad/Degrees_API/degrees_api.html |date=2010-01-27 }} * [http://www.snr.com.ru/e/lubrications_1_1.htm Podmazivanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202100532/http://www.snr.com.ru/e/lubrications_1_1.htm |date=2009-12-02 }} * [http://www.maziva.org Maziva.org - sajt posvećen mazivima i podmazivanju] == Literatura == * [[Vojna enciklopedija]], Beograd, 1973., knjiga peta, pp.&nbsp;352. [[Kategorija:Mašinstvo]] 9f17h1gcllepqb52jjln048jbyzp8uw 0 1315527 42680847 42680471 2026-08-23T15:20:03Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Nova Srbija (razvrstavanje)]] na [[Nova Srbija]] 42680471 wikitext text/x-wiki '''Nova Srbija''' se može odnositi na: * [[Nova Srbija (oblast)]], istorijska oblast u Ruskoj Imperiji. * [[Nova Srbija (politička stranka)]], politička stranka u Srbiji. == Povezano == * [[Srbija (razvrstavanje)]] {{razvrstavanje}} d950oe637mrypx0mul392bsr5o8chzk 0 1367743 42680932 42519113 2026-08-24T06:31:27Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680932 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Milanger | izvorni_naziv = ''Mühlanger'' | slika = | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = DE-ST 15-0-91-391 Muehlanger COA.png | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Saksonija-Anhalt]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 1.399<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 115 | aglomeracija = | površina = 12,2 | gšir = 51.85 | gduž = 12.75 | nadmorska_visina = 69 | registarska_oznaka = WB | pozivni_broj = 034922 | poštanski_kod = 06888 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.muehlanger.com www.muehlanger.com] | gradonačelnik = ''Thomas Jaskowiak'' | stranka = SPD | ije = da }} '''Milanger''' ({{jez-nem|Mühlanger}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Saksonija-Anhalt]]. Jedno je od 39 opštinskih središta okruga [[Okrug Vitenberg|Vitenberg]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 1.399 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 15091230. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Mühlanger_in_WB.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Vitenberg]] Milanger se nalazi u saveznoj državi [[Saksonija-Anhalt]] u okrugu Vitenberg. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 69 metara. Površina opštine iznosi 12,2&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 1.399 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 115 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{portal|Nemačka}} {{Commonscat|Mühlanger}} * [http://www.muehlanger.com Zvanični sajt opštine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320005811/http://www.muehlanger.com/ |date=2020-03-20 }} {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Vitenberg}} ruwbdv3ztre6gninqwh1z6oojipruyf 0 1469579 42680926 42493008 2026-08-24T04:03:02Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680926 wikitext text/x-wiki {{Glazbenik | Ime = More | Img = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = skupina | Pseudonim = | Osnivanje = | Mjesto = | Prebivalište = | Žanr = [[pop]] | Djelatno_razdoblje = [[1973.]] - [[1986.]] | Producentska_kuća = | Angažman = | URL = | Sadašnji članovi = | Bivši članovi = [[Slobodan M. Kovačević]]<br />[[Meri Cetinić]]<br />Antonija Gerzelj<br />[[Jasmin Stavros|Dragoljub Milo Vasić]]<br />Tonči Dellazota<br />Zvonko Boldin<br />[[Oliver Dragojević]]<br />[[Tedi Spalato]]<br />[[Remi Kazinoti]]<br />[[Doris Dragović]] Daniel Popović | nagrade = | Značajni instrumenti = }} '''More''' je [[Hrvatska|hrvatski]] glazbeni [[pop]] sastav koji je djelovao tijekom [[1970-ih]] i [[1980-ih]] godina. == Povijest sastava == Na Pedagoškoj akademiji [[1972.]] godine [[Meri Cetinić]] susreće [[Slobodan M. Kovačević|Slobodana M. Kovačevića]], te zajedno osnivaju grupu "More" u kojoj Meri svira [[klavir]] i vokalni je solist. Također je uz S. M. Kovačevića skladatelj i aranžer grupe. Sastav snima nekoliko [[singl]]ica i [[album]] "More" koji postiže veliki uspjeh, kao i naslovna pjesma. Ujedno, na "[[Splitski festival|Splitskom festivalu]]" grupa "More" ima 2 uspješna nastupa s pjesmama "Gdje god da pođeš" i "Samo simpatija". U grupi 1973. godine pjeva i [[Oliver Dragojević]]. U grupi "More" također svoju karijeru započinje Zvonimir Boldin, flautist i klavijaturist, kasnije član Orkestra HNK-a Split. U grupu dolazi i Dragoljub Milo Vasić poznatiji kao [[Jasmin Stavros]]. U 80-ima u grupi Tadija Bajić poznatiji kao [[Tedi Spalato]] svira gitaru, a [[Remi Kazinoti]] je na klavijaturama.U grupi je kao gitarista i prateći vokal , možda jedini koji je mogao ovoj muzičkoj divi pevati tercu, bio i Milan Daniel Popović, kasnije evrovizijska i evropska zvezda. On je sa Meri Cetinić i grupom bio u vreme kada se dešavala turneja povodom promocije albuma "Ja sam žena". Prvi album, "[[More (album)|More]]", snimljen je [[1974.]] godine ([[Jugoton]]) i te godine postava sastava bila je slijedeća: * [[Slobodan M. Kovačević]] - [[Bas gitara|bas]] Fender, vokal, skladatelj, aranžer * [[Meri Cetinić]] - prvi vokal, klavir, [[skladatelj]], aranžer * Antonija Gerzelj - drugi vokal * Dragoljub Milo Vasić - [[bubnjevi]] * Tonči Dellazota - [[Električna gitara|električna]] i akustična gitara, [[vokal]] * Zvonimir Boldin - orgulje Hammond, električni [[klavir]] Hohner, [[flauta]], konge * [[Oliver Dragojević]] - prateći vokal Na drugom albumu, "More", koji je izdan [[1979.]] godine (PGP RTB) vokal je Slobodan M. Kovačević. Godine 1983. u sastavu pjeva i započinje karijeru [[Doris Dragović]] s kojom snimaju album "Hajde da se mazimo" nazvan po istoimenom hitu i 1985. album "Tigrica". Doris 1986. započinje samostalnu karijeru, a grupa se time raspala. Nedavno su se sastali bivši članovi grupe More: Slobodan Kovačević, Oliver Dragojević, Meri Cetinić, Doris Dragović i Tedi Spalato radi snimanja novu verzije pjesme "More" povodom 40-godišnjice osnutka grupe. == Diskografija == === Singl ploče === *“More” / “Zla djevojka” (Jugoton 1973.) *“Moj muž” / “Ti si moj san” (Jugoton 1974.) *“Bakalar” / “Ja cu plakati sama” (Jugoton 1975.) *“Ovo vrijeme” / “On je moj bol” (Jugoton 1975.) *“Gdje god da pođeš” / “Znam da ti nisi moj” (Jugoton 1975.) *"Kud se skitaš, mala moja"/ “Ti si moja” (Jugoton 1976.) *“Samo simpatija” / “Ako jednom vidiš suze” (Jugoton 1978.) *“Sami sebi mi smo krivi” / “Ti i ja bi mogli sve” (PGP RTB 1978.) === LP ploče === Vokal Meri Cetinić: *“[[More (album)|More]]” (Jugoton 1974.) *“More” (Jugoton 1974.) - reizdanje (2011.) Vokal Slobodan M. Kovačević. *“More II” (PGP RTB 1979.) Vokal Doris Dragović *“Hajde da se mazimo” (Jugoton 1983.) *“Tigrica” (Jugoton 1985.) - zlatna ploča == Vanjske veze== * [http://www.diskografija.com/sastav/more.htm More - Diskografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109102324/http://www.diskografija.com/sastav/more.htm |date=2007-11-09 }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nastanci 1973.]] [[Kategorija:Prestanci 1986.]] [[Kategorija:Jugoslavenske muzičke grupe]] [[Kategorija:Hrvatski glazbeni sastavi]] [[Kategorija:Kultura u Splitu]] 1oii7n9xxxi7m5hzwmlal3uqchnf4gi 0 1469592 42680900 42347316 2026-08-23T22:36:08Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680900 wikitext text/x-wiki {{Glazbenik | Ime = Metak | Img = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = skupina | Pseudonim = | Osnivanje = 1978. | Mjesto = [[Split]] | Prebivalište = | Žanr = [[rock]] | Djelatno_razdoblje = [[1978.]] - [[1981.]] | Producentska_kuća = [[Jugoton]], [[Suzy]] | Angažman = | URL = | Bivši članovi = [[Zlatko Brodarić]] <br> [[Željko Brodarić Jappa]]<br> [[Matko Jelavić]] <br> [[Mirko Krstičević]] <br> [[Doris Tomić]] <br> [[Ranko Boban]] | nagrade = | Značajni instrumenti = }} '''Metak''' je bio hrvatski [[rock]] sastav iz [[Split]]a. Od poznatih osoba, sa "Metkom" su surađivali [[Momčilo Popadić]], [[Ivo Lesić]], [[Joško Banov]], [[Duško Mucalo]], [[Remi Kazinoti]], [[Tedi Spalato]]. Albume su snimali u splitskom studiju ''Tetrapak''. Pjesmu "Da mi je biti morski pas" je poslije obradio splitski sastav [[Osmi putnik]], a bila je i motivom za [[Da mi je biti morski pas|istoimeni hrvatski film]]. == Diskografija == === Singlovi === * 1978. - "Šijavica" / "Gastarbajterska balada" ([[Diskoton]]) * 1979. - "Ona ima svoju dragu mamu" / "Revolver" ([[Jugoton]]) === Albumi === * 1979. - ''[[U tetrapaku]]'' (Jugoton) * 1981. - ''[[Ratatatatija]]'' (Suzy) * 1995. - ''[[Da mi je biti morski pas (album)|Da mi je biti morski pas]]'' ([[Croatia Records]]) == Zanimljivosti == Nakon što je "Metak" prestao svirati, još veći uspjeh na hrvatskoj estradi je polučio "Metkov" bubnjar [[Matko Jelavić]]. == Vanjske veze == * [http://www.diskografija.com/umjetnik/zeljko-brodaric-jappa.htm Diskografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021073821/http://www.diskografija.com/umjetnik/zeljko-brodaric-jappa.htm |date=2009-10-21 }} Željko Brodarić Jappa {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nastanci 1978.]] [[Kategorija:Prestanci 1981.]] [[Kategorija:Jugoslavenske muzičke grupe]] [[Kategorija:Hrvatske rock grupe]] [[Kategorija:Kultura u Splitu]] 25ipt6hybpoz1nh22vsjnftd3pecyk2 0 1471920 42680885 42411366 2026-08-23T20:23:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680885 wikitext text/x-wiki '''Mato Došen''' ([[Zagreb]], [[25. lipnja]] [[1953]]. - [[Zagreb]], [[2. travnja]] [[2010.]]) [[Hrvatska|hrvatski]] [[glazbeni producent]], [[aranžer]], [[Pjevanje|vokalist]], [[klavijature|klavijaturist]] i [[tekstopisac]]. == Biografija == Rodio se u Zagrebu 1953. godine. Glazbom se bavi od djetinjstva i mladosti. Završio je glazbenu školu. Bio je član rock grupe "[[Izazov]]" od [[1977]]. do [[1979]]. godine, koju je osnovao s Nenadom Zubkom. Mato Došen (57) je svojevremeno bio jedan od najtraženijih aranžera i producenata u Hrvatskoj i nekim susjednim zemljama. U brojnim pjesmama i na albuma domaćih izvođača često je bio i autor, klavijaturist te vokalist, a među pop zvijezdama s kojima je radio bili su brojni slavni izvođači. Došen je glazbeničku karijeru započeo kao rock klavijaturist i pjevač. Godine 1972. osnovao je u Zagrebu funk/soul/pop grupu Hobo. Prvi veliki nastup imali su na Boom festivalu u Ljubljani 1974. godine, a njihova pjesma 'Možda jednom' objavljena je na dvostrukom live festivalskom izdanju. Zanimljivo je i da su 1975. Hobo bili predgrupa na zagrebačkom koncertu Deep Purplea. Objavili su jedan singl i album pod nazivom 'Hobo' (Jugoton, 1975.), na kojem je Došen bio glavni autor pjesama. Ubrzo je, međutim, rasformirao sastav i 1977. osnovao novu grupu Izazov, zajedno sa basistom Nenadom Zubkom (ex Grupa 220, Time, Hobo). Prvi singl objavili su naredne godine, a s njima u studiju radili su gitarist Vedran Božić i bubnjar Piko Stančić. U 80.-im godinama proslavio se kao aranžer. Radio je aranžmane za: [[Mate Mišo Kovač|Mate Mišu Kovača]], [[Magazin]], [[Tomislav Ivčić|Tomislava Ivčića]], [[Neda Ukraden|Nedu Ukraden]], [[Oliver Dragojević|Olivera]], [[Zlatko Pejaković|Zlatka Pejakovića]], [[Duško Lokin|Duška Lokina]], [[Arsen Dedić|Arsena Dedića]], [[Meri Cetinić]], [[Doris Dragović]], [[Prljavo kazalište]], [[Danijel Popović (glazbenik)|Danijela Popovića]], [[Tony Cetinski|Tonyja Cetinskog]], [[Matko Jelavić|Matka Jelavića]] i dr. Neke od najpoznatijih pjesama za koje je radio aranžmane su: "Ako me ostaviš", "[[Dalmacija u mom oku]]", "[[Malo mi je jedan život s tobom]]", "Ti si pjesma moje duše", "Poljubi zemlju", "Rodija se sin", "Stop the war in Croatia", "Put putujem", "Nada", "Hrabri ljudi", "Sve bi seke ljubile mornare", "Došlo doba da se rastajemo", "Doris" i dr. Radio je aranžman i za pjesmu "Džuli" s kojom je [[Danijel Popović (glazbenik)|Danijel Popović]] osvojio 4. mjesto na [[Eurovizija 1983.|Euroviziji 1983]]. godine i za pjesmu "Željo moja" s kojom je Doris Dragović osvojila 11. mjesto na [[Eurovizija 1986.|Euroviziji 1986]] te bio dirigent na Pjesmi Eurovizije 1984. s pjesmom "Ćao amore" ([[Vlado Kalember]] i Izolda Barudžija - 18. mjesto). Sudjelovao je u nastanku više od 100 albuma hrvatske zabavne glazbe. Napravio je aranžmane za više od 250 pjesama. Pjevao je u duetu s [[Ljiljana Nikolovska|Ljiljanom Nikolovskom]] (Magazin) u pjesmi "Sve je plavo" i s [[Neda Ukraden|Nedom Ukraden]] u pjesmi "Samo je nebo iznad nas".<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://dalje.com/hr-scena/preminuo-legendarni-skladatelj-mato-dosen/300533 |access-date=2014-07-26 |archive-date=2010-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100405014109/http://dalje.com/hr-scena/preminuo-legendarni-skladatelj-mato-dosen/300533 |dead-url=yes }}</ref> Bio je [[prateći vokal]] u nekoliko pjesama Nede Ukraden i u pjesmi "Ako je život pjesma" koju izvodi [[Meri Cetinić]]. Napisao je riječi pjesama "Penelopa" koju izvodi [[Gabi Novak]] i "Ne vjeruj pjesmi u snu" [[Jasna Zlokić|Jasne Zlokić]]. U [[Španjolska|španjolskom]] gradu [[Marbella|Marbelli]] živio je od [[1988]]. sa suprugom Vesnom Srečković.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gloria.com.hr/vijesti/showpage.php?id=11144 |access-date=2014-07-26 |archivedate=2010-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100406083217/http://www.gloria.com.hr/vijesti/showpage.php?id=11144 |deadurl=yes }}</ref> Imao je glazbeni studio i noćni klub. Povremeno je surađivao s hrvatskim glazbenicima. Vratio se u [[Hrvatska|Hrvatsku]] [[2008]]. godine i ponovno radio kao glazbeni producent i aranžer. Posljednji album na kojem je radio je "Ne tražim istinu" Mate Miše Kovača. Umro je od posljedica [[srčani udar|srčanog udara]] [[2. travnja]] [[2010.]] u Zagrebu.<ref>http://www.net.hr/film-glazba/page/2010/04/03/0113006.html{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Diskografija== *2010. - Zlatna kolekcija == Nagrade == *2010. - [[Porin (nagrada)|Porin]] za životno djelo (posmrtno) == Vanjske veze == * [http://www.diskografija.com/umjetnik/mato-dosen.htm Diskografija Mate Došena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326064230/http://www.diskografija.com/umjetnik/mato-dosen.htm |date=2010-03-26 }} == Reference == {{izvori}} {{Dobitnici Porina za životno djelo}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1953|2010|Došen, Mato}} [[Kategorija:Jugoslavenski rock pjevači]] [[Kategorija:Hrvatski rock glazbenici]] [[Kategorija:Klavijaturisti]] [[Kategorija:Jugoslavenski muzički producenti]] [[Kategorija:Hrvatski muzički producenti]] [[Kategorija:Jugoslavenski tekstopisci]] [[Kategorija:Hrvatski tekstopisci]] [[Kategorija:Dobitnici Porina po godinama]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] ghy8y76n8mn78thqlnihi6jma8gwjr1 0 1472108 42680913 42411429 2026-08-24T00:35:59Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680913 wikitext text/x-wiki {{Glazbenik | Ime = Miljenko Prohaska | Img = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = vanjski_suradnik | Rodno_ime = | Pseudonim = | Rođenje = [[17. rujna]] [[1925.]] <br/> [[Zagreb]], [[Hrvatska]] {{flag|HRV}} | Mjesto rođenja = [[Zagreb]] | Smrt = [[29. svibnja]] [[2014.]] <br/> [[Zagreb]], [[Hrvatska]] {{flag|HRV}} | Prebivalište = | Instrument = [[Kontrabas]] | Žanr = [[jazz]] i [[zabavna glazba]] | Zanimanje = [[Skladatelj]], aranžer, [[dirigiranje|dirigent]], glazbeni pedagog | Djelatno_razdoblje = [[1950-ih]] do [[2014.]] | Producentska_kuća = | Angažman = | URL = | nagrade = <center> Posebna spomen plaketa ''Status 2007.'' <br /> Orden rada sa zlatnim vijencima <br /> Orden zasluge za narod sa srebrnim zracima <br /> '''[[Porin (nagrada)|Porin]]''' za životno djelo </center> | Značajni instrumenti = }} '''Miljenko Prohaska''' ([[Zagreb]], [[17. rujna]] [[1925.]] – Zagreb, [[29. svibnja]] [[2014.]]<ref name=SAT>[http://www.24sata.hr/domace-zvijezde/u-89-godini-preminuo-dirigent-i-skladatelj-miljenko-prohaska-369037 24sata.hr - U 89. godini preminuo dirigent i skladatelj Miljenko Prohaska], pristupljeno 30. svibnja 2014.</ref>), [[hrvatska|hrvatski]] je [[skladatelj]], aranžer, [[dirigiranje|dirigent]] i glazbeni pedagog. Najpoznatiji je po svom djelovanju kao dirigent Plesnog orkestra (Big Banda) Radio Zagreba, kasnije RTV Zagreb. == Biografija == Miljenko Prohaska rođen je 17. rujna 1925. godine u Zagrebu, gdje je pohađao nižu glazbenu [[škola|školu]] u kojoj je učio svirati [[violina|violinu]]. Godine [[1951.]] završava [[srednja škola|srednju glazbenu školu]] ([[kontrabas]]), a [[1956.]] diplomirao je na Teoretsko-nastavničkom odjelu [[Muzička akademija u Zagrebu|Muzičke akademije u Zagrebu]]. Od sredine [[1950-ih|pedesetih]], pa do samog kraja [[1980-ih|osamdesetih]] godina, kao kontrabasist bio je član [[Zagrebačka filharmonija|Zagrebačke filharmonije]], Simfonijskog orkestra Radio Zagreba, Orkestra Jugoslavenske radiodifuzije, Komornog orkestra Radio Zagreba, Zagreb Jazz Kvarteta te mnogih drugih jazz sastava. Bio je direktor Zagrebačkog festivala zabavne glazbe (1967.-1969.). [[1989.]] godine odlazi u mirovinu i stalni je [[dirigiranje|dirigent]] Plesnog orkestra Radio Zagreba. Od [[1996.]] do [[1998.]] vodio je Big Banda Hrvatske vojske, dok sa Simfonijskim puhačkim orkestrom Hrvatske vojske surađuje od [[1994.]] godine. Kao dirigent nastupao je na pet [[Eurosong]] natjecanja (2 puta u [[London]]u, 2 puta u [[Dublin]]u i jednom u [[Madrid]]u). Također je kao instrumentalist gostovao u gotovo svim europskim zemljama, te u [[kanada|Kanadi]] i [[SAD|Sjedinjenim Državama]]. Jednim od njegovih najvećih uspjeha u karijeri smatra se dirigiranje vlastitim skladbama na 10. [[Jazz]] festivalu u Montereyu ([[Kalifornija]], [[SAD]]) [[1967.]] godine, s orkestrom [[Don Ellis|Dona Ellisa]]. [[1960.]] godine Leonard Feather uvrstio ga je u enciklopediju 'The Encyclopedia of Jazz In The Sixties', a Willis Conover, kultni urednik na radio postaji Glas Amerike, posvetio mu je dvije emisije. === Novije doba === Miljenko Prohaska surađuje sa Zagrebačkim solistima, Zagrebačkim kvartetom saksofona, Zborom i Simfonijskim orkestrom HRT-a, Komornim orkestrom, raznim ansamblima (osobito s gudačkim kvartetima Rucner i Sebastian), a povremeno radi i s Big Bandom HRT-a. Uz brojne jazz skladbe također piše i zabavnu, laku orkestralnu i simfonijsku glazbu. Kao [[autor glazbe]] potpisuje drame za radio i [[TV]], [[kazalište]], [[crtani film|crtane]] i kratkometražne filmove, [[balet]]e i zborove. Također svoj rad je zabilježio i na [[film]]u, gdje je napisao [[glazba|glazbu]] za petnaest cjelovečernjih filmova (''Iluzija'', ''Gravitacija'', ''Sutjeska'' - obrada glazbe Mikisa Teodorakisa, ''Visoki napon'', ''Veliki transport'', ''Nož'', ''Ponedjeljak ili utorak'', ''Prometej s otoka Viševice'', ''Rondo'', ''Povratak'' i ''[[Kiklop (film)|Kiklop]]'') i dvjema TV serije, ''Kuda idu divlje svinje'' i ''Sumorna jesen''. U svojoj glazbenoj karijeri objavio je brojna [[diskografija|diskografska]] izdanja od kojih se neka ''Intima'', ''Plesni orkestar RTV Zagreb'', ''Golden hours of Big Band'' i prvi autorski [[CD]] (jazz), Miljenka Prohaske, povodom 900 godina grada Zagreba pod nazivom ''OPUS 900'' ([[HRT]] i Orfej, [[1994.]]). Miljenko Prohaska član je Hrvatskog društva skladatelja, a u dva mandata bio je i njegov predsjednik (1967.-1968., 1988.-1990.). Također je bio predsjednik Udruženja kompozitora lake muzike Hrvatske (UKLMH) od [[1954.]] do [[1957.]] godine. Dobitnik je brojnih nagrada, plaketa i priznanja. Umro je 29. svibnja 2014. u Zagrebu.<ref name=SAT/> == Diskografija == {{col-begin}} {{col-break}} === Albumi === * 1976. - ''Split 76'' * 1978. - ''Poeta'' * 1980. - ''Oliver 5'' * 1987. - ''Balade'' * 1993. - ''Retrospektiva'' * 1998. - ''Štorija 3'' * 1998. - ''The best of'' * 2001. - ''Leute moj'' * 2001. - ''Zlatna kolekcija'' * 2002. - ''Kronologija'' * 2003. - ''Pjeva Gabi Novak'' * 2006. - ''The platinum collection'' * 2006. - ''The platinum collection'' * 2006. - ''Zlatna kolekcija'' * 2007. - ''The platinum collection'' * 2007. - ''The platinum collection'' {{col-break}} === Aranžmani - aranžer, urednik === * ''Ave Maria'' - [[Josipa Lisac]] * ''Iluzije'' - [[Anica Zubović]] * ''Ja ljubim te'' - [[Ivo Robić]] * ''Julija i Romeo'' - [[Srebrna Krila]] * ''Kad jednom odeš'' - Anica Zubović * ''Kulminacija'' - Srebrna Krila * ''Ljubav ili šala'' - [[Gabi Novak]], [[Zdenka Kovačiček]] * ''Sretan put'' - Gabi Novak * ''Ti se smiješ'' - [[Arsen Dedić]] * ''Tu-tu, auto, vrag ti piz odnija'' - Toma Bebić * ''Zelenu granu s tugom žuta voća'' - [[Vanna]], [[Oliver Dragojević]], Klapa Cambi, Klapa Puntari, [[Tedi Spalato]] {{col-end}} === Filmska glazba === * 1961. - ''Igre na skelama'' * 1964. - ''Prometej s otoka Viševice'' * 1965. - ''Druga strana medalje'' * 1966. - ''Do pobede i dalje'' * 1966. - ''Ponedeljak ili utorak'' * 1967. - ''Iluzija'' * 1967. - ''Das Messer'' * 1968. - ''Gravitacija ili fantastična mladost činovnika Borisa Horvata'' * 1970. - ''Lisice'' * 1979. - ''Der Rueckfall'' * 1981. - ''Visoki napon'' * 1982. - ''[[Kiklop (film)|Kiklop]]'' * 1983. - ''Der grosse Transport'' == Nagrade == Miljenko Prohaska dobitnik je brojnih nagrada, plaketa i priznanja koja su obilježila njegovu glazbenu karijeru. * 1955. - Medalja Grada Zagreba * 1966. - Orden rada sa zlatnim vijencima * 1968. - Zlatna Arena (Gravitacija) * 1971. - Orden zasluge za narod sa srebrnim zracima * 1976. - Josip Štolcer Slavenski * 1979. - Pokal Hrvatskog društva skladatelja * 1988. - Vladimir Nazor za životno djelo * 1994. - Treća nagrada za jazz skladbu Le Havre * 1995. - Medalja Grada Zagreba za 55 godina djelovanja * 1995. - [[Porin (nagrada)|Porin]] za životno djelo * 1995. - Nositelj je [[Red Danice hrvatske|Reda Danice Hrvatske s likom Marka Marulića]] * 1996. - Nagrada Zagrebačkog festivala za životno djelo i cjelokupan doprinos uspjehu hrvatske zabavne glazbe, kao i za osobit doprinos hrvatskoj umjetnosti i kulturi * Medalja SOKOJ-a * Nagrada HRT-a Zagreb * Plaketa PZAVNOH-a * 1997. - Medalja 5. gardijske brigade Slavonski sokolovi == Reference == {{izvori}} * [http://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=news&act=mlist&id=8&lang=HR Hrvatska glazbena unija] == Vanjske veze == * [http://www.porin.info/dobitnici-nagrada-za-zivotno-djelo/miljenko-prohaska-181 www.porin.info – Dobitnici nagrada za životno djelo: Miljenko Prohaska] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531090532/http://www.porin.info/dobitnici-nagrada-za-zivotno-djelo/miljenko-prohaska-181 |date=2014-05-31 }} (životopis) * [http://www.hgu.hr/status/18/50big.htm www.hgu.hr – Davor Hrvoj: Razgovor s Miljenkom Prohaskom, višegodišnjim dirigentom Big Banda HRT-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606045442/http://www.hgu.hr/status/18/50big.htm |date=2013-06-06 }} * [http://www.zamp.hr/clanak/pregled/513/miljenko-prohaska-dobili-smo-nogu-jer-smo-svirali-jazz HDS ZAMP – Miljenko Prohaska: ''Dobili smo »nogu« jer smo svirali jazz''] * [http://www.imdb.com/name/nm0698515/?ref_=fn_al_nm_1 IMDb – Miljenko Prohaska] (filmografija) * [http://www.diskografija.com/umjetnik/miljenko-prohaska.htm www.diskografija.com – Diskografija Miljenka Prohaske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131103531/http://diskografija.com/umjetnik/miljenko-prohaska.htm |date=2010-01-31 }} * [http://www.filmovi.com/de/muzika/42.shtml www.filmovi.com – Filmska glazba Miljenka Prohaske] {{Dobitnici Porina za životno djelo}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1925|2014|Prohaska, Miljenko}} [[Kategorija:Jugoslavenski kompozitori]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] [[Kategorija:Kompozitori filmske muzike]] [[Kategorija:Jugoslavenski dirigenti]] [[Kategorija:Hrvatski dirigenti]] [[Kategorija:Jugoslavenski muzičari]] [[Kategorija:Hrvatski glazbenici]] [[Kategorija:Jazz muzičari]] [[Kategorija:Dobitnici Porina za životno djelo]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] edosplgnu8dcfb6htq43nexj0hkyr9f 0 1485589 42680839 42680722 2026-08-23T15:14:13Z Aca 108187 WP:JEZSMJER 42337811 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Hrvatskoj |ime = Dobranje |regija = |županija = |općina = [[Cista Provo]] |mikroregija = [[Dalmatinska zagora]] |najgrad = [[Imotski]] |površina = |nadvisina = |z. širina = 43.559 |z. dužina = 16.908 |brojstan = 378 |gustoća = |domaćinstva = |pošta = 21244 |pozbroj = 021 |autooznaka = <tt>IM</tt> |slika = |slika_opis = }} '''Dobranje''' su naselje u općini [[Cista Provo]], u [[Splitsko-dalmatinska županija|Splitsko-dalmatinskoj županiji]]. Svetac zaštitnik župe Dobranje je [[sv. Ivan Krstitelj]], ujedno i svetac kojemu je posvećena stara župska crkva u ovom selu.<ref name="Dobranje">[http://www.dobranje.hr/dobranje/Zupa1.aspx Dobranje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816223011/http://www.dobranje.hr/Dobranje/Zupa1.aspx |date=2011-08-16 }} Župa sv. Ivana Krstitelja</ref> == Geografija == Naselje je smješteno sjeverno od [[Cista Velika|Ciste Velike]], južno od [[Tijarica|Tijarice]] i zapadno od [[Svib]]a. == Historija == Kroz povijest je bila dijelom starohrvatske župe [[Radobilja|Radobilje]].<ref name="Dobranje"/> 1750. je biskup [[Pacifik Bizza]] zabilježio da je župa Dobranje bila ovisna o glavnom župniku u Katunima, u kapelaniji Ciste. Od 1760. ima svog svećenika. Ipak, 1762. je godine vizitacijom biskupa [[Nikola Dinarić|Nikole Dinarića]] zabilježeno je da su Dobranje ovisne o Katunima, odnosno o župniku iz Radobilje. O Radobilji je ostala ovisna do 1849. godine. ''Organskim dekretom'' nadbiskupije splitsko-makarske su župe na njenom području preorganizirano, pa su tako Dobranje nakon više stoljeća prestale biti u svezi s Radobiljom, a uspostavila se sveza s [[Aržano]]m.<ref name="Dobranje"/> 2001. su godine u novoizgrađenu grobnicu u Dobranjama preneseni i pokopani ostatci tijela 133 (sto trideset i troje) smaknutih zarobljenih hrvatskih vojnika, koji su bili većinom iz Imotske krajine, a manjim dijelom iz Hercegovine i Cetinske krajine. To su bili vojnici koje su sredinom 1944. godine partizanske postrojbe zarobile kod [[Aržano|Aržana]], strijeljali u [[Grab (Sinj)|Grabu]] te bacili u jamu Pode, a tijela su im iskopana 1992. godine te su bila od onda na patologiji splitskog KBC-a. 200. je godine u spomen na njih postavljeno spomen-obilježje "Isus pod križem" akademskog kipara Josipa Bosnića.<ref>[http://www.nadbiskupija-split.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=370:dobranje-misa-zadusnica-za-ubijene-hrvatske-vojnike&Itemid=3 Splitsko-makarska nadbiskupija] Josip Šerić: Dobranje Misa zadušnica za ubijene hrvatske vojnike, 5. travnja 2010.</ref><ref>[http://www.hkv.hr/domovini/2-svjetski-rat/8245-dobranje-sv-misa-zadunica-za-136-partizanskih-rtava.html Dobranje: sv. Misa zadušnica za 136 partizanskih žrtava] [[Hrvatsko kulturno vijeće]], 29. travnja 2011.</ref> == Stanovništvo == Prema popisu stanovništva iz [[2001.]] godine Dobranje su imale 378 stanovnika, dok su prema popis stanovništva iz [[1991.]] godine imalo 473 stanovnika. {{Kretanje broja stanovnika |naslov = '''Kretanje broja stanovnika 1857.-2001.'''<ref>{{Cite web |title=Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001., www.dzs.hr |url=http://www.dzs.hr/Hrv/pxweb2003/database/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske.asp |access-date=2014-08-02 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113144309/http://www.dzs.hr/Hrv/pxweb2003/database/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske.asp }}</ref> |dimx = |dimy = |stanmax = 888 |crta1 = 100 |crta2 = 50 |a1 = 1857 |a2 = 1869 |a3 = 1880 |a4 = 1890 |a5 = 1900 |a6 = 1910 |a7 = 1921 |a8 = 1931 |a9 = 1948 |a10 = 1953 |a11 = 1961 |a12 = 1971 |a13 = 1981 |a14 = 1991 |a15 = 2001 |p1 = 393 |p2 = 442 |p3 = 466 |p4 = 546 |p5 = 641 |p6 = 624 |p7 = 649 |p8 = 654 |p9 = 832 |p10 = 864 |p11 = 888 |p12 = 803 |p13 = 616 |p14 = 473 |p15 = 378 |izvor = Državni zavod za statistiku }} ==Prosvjeta== Škola u Dobranjama djeluje od 1939. godine. Prvo je radila u privatnoj kući Joze-Đure Vuletića.<ref>{{Cite web |title=OŠ Ivan Goran Kovačić, Dobranje |url=http://os-igkovacica-cistavelika.skole.hr/ps_dobranje |access-date=2014-08-02 |archivedate=2013-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130609134539/http://www.os-igkovacica-cistavelika.skole.hr/ps_dobranje |deadurl=yes }}</ref> ==Izvori== {{izvori}} == Vanjske veze == *[http://www.dobranje.hr/dobranje/Povijest1.aspx Povijest sela Dobranja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816213934/http://www.dobranje.hr/Dobranje/Povijest1.aspx |date=2011-08-16 }} *[http://www.dobranje.hr/dobranje/Prezime1.aspx Prezimena u Dobranjama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128113244/http://www.dobranje.hr/dobranje/Prezime1.aspx |date=2011-11-28 }} {{Naselja Ciste Provo}} {{mrva-naselje_hr}} [[Kategorija:Naselja u Splitsko-dalmatinskoj županiji]] bte2g4ft3glamua4p7n4pmbntuw5jod 0 1487705 42680838 42680685 2026-08-23T15:13:02Z Aca 108187 rispekt, ali treba izvor za ovu tvrdnju 42416782 wikitext text/x-wiki {{Infookvir naselje u Hrvatskoj | ime = Nunić | slika = | slika_opis = | županija = [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] | općina = [[Kistanje]] | najgrad = | površina = | nadvisina = 263 | z. širina = 44.02228863902247 | z. dužina = 15.862079359542436 | brojstan2011= 110 | gustoća2011 = | domaćinstva2011= | pošta = 22305 Kistanje | pozbroj = 022 | autooznaka = ŠI | karta2 = Šibensko-kninska županija | naziv karte2= [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninske županije]] }} '''Nunić''' je naselje u sastavu [[Kistanje|Općine Kistanje]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. Nalazi se oko 8,5 kilometara sjeverozapadno od Kistanja i 147 kilometara od Trsta. Poznat po naftnim busotinama na cavcu, stara okna rudnika iz vremena Habsburske Monarhije koju je licno otvori Franc I Fernindad, zgrada Osnovne skole-remek delo K&K arhitekture, najsuvremenijem pomorskom muzeju na Jadranu i najstarijem naselju neandertalaca na Barbusi i Vajdusi. Poznate licnosti su Son Koneri, Kamber, Simac,Kuzman Tamurnovic,Devis Susa, Bosko Kotur, Dusan-Dujo Susa, Mirko Susa-Cicko. == Stanovništvo == Jedno je od naselja u Bukovici koje je 1991. imalo značajniji udio [[Hrvati|Hrvata]]. Prema popisu iz 2011. naselje je imalo 110 stanovnika.<ref>{{Cite web |title=Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011., www.dzs.hr |url=http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_01/h01_01_01_zup15_1848.html |access-date=2014-08-02 |archive-date=2015-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150131052023/http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_01/h01_01_01_zup15_1848.html }}</ref> {{Kretanje broja stanovnika |naslov = '''Kretanje broja stanovnika od 1857. do 2011.'''<ref>[http://www.dzs.hr/Hrv/pxweb2003/database/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske.asp Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001., www.dzs.hr]</ref> |dimx = |dimy = |stanmax = 800 |crta1 = 100 |crta2 = 50 |a1 = 1857 |a2 = 1869 |a3 = 1880 |a4 = 1890 |a5 = 1900 |a6 = 1910 |a7 = 1921 |a8 = 1931 |a9 = 1948 |a10 = 1953 |a11 = 1961 |a12 = 1971 |a13 = 1981 |a14 = 1991 |a15 = 2001 |a16 = 2011 |p1 = 412 |p2 = 435 |p3 = 431 |p4 = 515 |p5 = 607 |p6 = 576 |p7 = 774 |p8 = 730 |p9 = 715 |p10 = 750 |p11 = 709 |p12 = 575 |p13 = 411 |p14 = 298 |p15 = 105 |p16 = 110 |izvor = Državni zavod za statistiku }} <br /> :<small></small> == Znamenitosti == * [[Crkva svetog Antuna Padovanskog u Nuniću|crkva svetog Antuna Padovanskog]] Naselje neandertalskog covika Barbusa i Vajdusa == Reference == {{izvori}} {{mrva-naselje hr}} {{Kistanje}} {{Portal Hrvatska}} [[Kategorija:Naselja u Šibensko-kninskoj županiji]] h6n5waqulwwdi8aui8susdy1c7udzv3 0 1503129 42680816 42264784 2026-08-23T12:29:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680816 wikitext text/x-wiki '''Loko''', pleme [[Shoshonean]] Indijanaca iz grupe Paviotsa ([[Sjeverni Pajuti]]) koje je nekada živjelo na ili blizu rijeke [[Carson (rijeka)|Carson]] u zapadnoj [[Nevada|Nevadi]]. Spominje ih Holeman u Ind. Aff. Rep. 152, 1852. == Literatura == * Frederick Webb Hodge, Handbook of American Indians North of Mexico == Vanjske veze == * [http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/shoshoni/monopaviotsoindianhist.htm Mono-Paviotso Indian Tribe History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927122300/http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/shoshoni/monopaviotsoindianhist.htm |date=2013-09-27 }} [[Kategorija:Sjeverni Pajuti]] [[Kategorija:Indijanci, Nevada]] [[Kategorija:Indijanska plemena]] jdxghljwedz6uqnumopki9s69hc0owz 0 1507917 42680868 42423060 2026-08-23T17:18:52Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680868 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Filmska biografija | slika = Manoel de Oliveira 3 juillet 2008-2.jpg | opis = Manoel de Oliveira godine 2008. | ime = Manoel de Oliveira | datum_rođenja = {{birth date|1908|12|11|df=yes}} | mjesto_rođenja = [[Porto]], [[Kraljevina Portugal]] | supružnik = Maria Carvalhais (1940–, 4 djece) | djeca = {{ubl|Manuel Casimiro Brandão Carvalhais de Oliveira (alias [[Manuel Casimiro]], r. 1941)|Jose Manuel de Oliveira Brandão Carvalhais (r. 1944)|Maria Isabel de Oliveira Brandão Carvahais (r. 1947)|Adelaide Maria Brandão Carvalhais de Oliveira (r. 1948)}} | zanimanje = filmski režiser, scenarist, direktor fotografije, glumac, poduzetnik | period =1927 – | znameniti_filmovi = | uticaj_od = [[Charlie Chaplin]]<br>[[Sergej Ejzenštejn]]<br>[[Luis Buñuel]] |datum_smrti = {{dda|2015|4|2|1908|12|11|df=y}}}} '''Manoel de Oliveira''' (11. decembar 1908 - 2. april 2015) je bio [[portugal]]ski filmski režiser, koji je dugo vremena uživao reputaciju najstarijeg živućeg [[sineast]]a na svijetu, a čija se karijera, započeta 1927. godine u [[nijemi film|nijemoj eri]] smatra najdužom u [[historija filma|historiji filma]]. De Oliveira, koji se zbog [[satira|satiričkog]] prikaza života [[viša klasa|više klase]] i korištenja [[katoličanstvo|katoličkih]] motiva u filmova često zove "portugalskim [[Luis Buñuel|Buñuelom]]", u svijetu je postao poznat u poodmakloj dobi, odnosno nakon kraja autoritarnog režima [[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] i njegovog neprijateljskog stava prema [[umjetnički film|umjetničkim]] sinastima. Najveći je uspjeh imao sa filmom ''[[Satenska papuča]]'' iz 1985. godine. Njegov posljednji film ''[[Gebo et l'ombre]]'' je premijeru imao na [[69. venecijanski filmski festival|venecijanskoj Mostri]] 2012. godine. ==Filmografija== ===Dugoemtražni igrani filmovi=== {{div col|cols=2}} * 1942 ''[[Aniki-Bóbó]]'' * 1963 ''[[Rite of Spring (film)|Rite of Spring]]'' * 1972 ''[[Past and Present (1972 film)|Past and Present]]'' * 1975 ''[[Benilde or the Virgin Mother]]'' * 1978 ''[[Amor de Perdição (1979 film)|Doomed Love]]'' * 1981 ''[[Francisca (film)|Francisca]]'' * 1985 ''[[The Satin Slipper (1985 film)|The Satin Slipper]]'' * 1987 ''[[My Case]]'' * 1988 ''[[The Cannibals (1988 film)|The Cannibals]]'' * 1990 ''[[No, or the Vain Glory of Command]]'' * 1991 ''[[The Divine Comedy (1991 film)|The Divine Comedy]]'' * 1992 ''[[Day of Despair]]'' * 1993 ''[[Abraham's Valley]]'' * 1994 ''[[A Caixa|The Box]]'' * 1995 ''[[The Convent (film)|The Convent]]'' * 1996 ''[[Party (1996 film)|Party]]'' * 1997 ''[[Voyage to the Beginning of the World]]'' * 1998 ''[[Anxiety (film)|Anxiety]]'' * 1999 ''[[The Letter (1999 film)|The Letter]]'' * 2000 ''[[Word and Utopia]]'' * 2001 ''[[I'm Going Home (film)|I'm Going Home]]'' * 2001 ''[[Porto of My Childhood]]'' * 2002 ''[[The Uncertainty Principle (film)|The Uncertainty Principle]]'' * 2003 ''[[A Talking Picture]]'' * 2004 ''[[The Fifth Empire]]'' * 2005 ''[[Magic Mirror (film)|Magic Mirror]]'' * 2006 ''[[Belle Toujours]]'' * 2007 ''[[Christopher Colombus - The Enigma]]'' * 2009 ''[[Eccentricities of a Blonde-haired Girl]]'' * 2010 ''[[The Strange Case of Angelica]]'' * 2012 ''[[Gebo et l'Ombre|Gebo and the Shadow]]'' * 2014 ''[[O Velho do Restelo]] (The Old Man from Restelo)'' – u produkciji {{div col end}} ===Kratki i dokumentarni filmovi=== {{div col|cols=2}} * 1931 ''[[Douro, Faina Fluvial]]'' * 1932 ''Hulha Branca'' * 1932 ''Estátuas de Lisboa'' * 1937 ''Os Últimos Temporais: Cheias do Tejo'' * 1938 ''Miramar, Praia das Rosas'' * 1938 ''Já se fabricam automóveis em Portugal'' * 1941 ''Famalicão'' * 1956 ''[[The Artist and the City]]'' * 1958 ''O Coração'' * 1959 ''O Pão'' * 1963 ''[[The Hunt (1963 film)|The Hunt]]'' (''kratki igrani film'') * 1964 ''Villa Verdinho: Uma Aldeia Transmontana'' * 1965 ''As Pinturas do meu Irmão Júlio'' * 1982 ''Visita ou Memórias e Confissões'' * 1983 ''Lisboa Cultural'' * 1983 ''Nice... À Propos de Jean Vigo '' * 1986 ''Simpósio Internacional de Escultura em Pedra'' * 1988 ''A Propósito da Bandeira Nacional '' * 2002 ''Momento'' (kratki) * 2005 ''Do Visível ao Invisível'' (kratki) * 2006 ''O Improvável não é Impossível'' (kratki) * 2007 ''[[To Each His Own Cinema|Rencontre Unique]]'' (kratki segment iz ''[[To Each His Own Cinema]]'') * 2008 ''O Vitral e a Santa Morta'' (kratki) * 2008 ''Romance de Vila do Conde'' (kratki) * 2010 ''Painéis de São Vicente de Fora, Visão Poética'' * 2011 ''Do Visível ao Invisível'' (kratki segment iz ''Mundo Invisível'') * 2012 ''O Conquistador Conquistado'' (kratki segment iz ''Centro Histórico'') {{div col end}} ==Vanjske veze== {{commons}} * {{Amg name|118189}} * {{IMDb name|210701|Manoel de Oliveira}} * [http://www.sensesofcinema.com/2003/28/de_oliveira/ Against the Grain: On the Cinematic Vision of Manoel de Oliveira] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322000805/http://www.sensesofcinema.com/2003/28/de_oliveira/ |date=2012-03-22 }}, by [[Randal Johnson]] *[http://www.altfg.com/blog/film-festivals/manoel-de-oliveira-retrospective/ Oliveira] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308073541/http://www.altfg.com/blog/film-festivals/manoel-de-oliveira-retrospective/ |date=2014-03-08 }} – by [[Dennis Lim]] and others * [http://www.euronews.net/en/article/12/12/2008/portugals-oliveira-still-making-films-at-100 Portugal’s Oliveira – still making films at 100!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116202228/http://www.euronews.net/en/article/12/12/2008/portugals-oliveira-still-making-films-at-100/ |date=2009-01-16 }} by Euronews * [http://www.euronews.net/en/article/09/12/2008/manoel-de-oliveira-the-oldest-working-film-director/ Interview on 100 year birthday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217095844/http://www.euronews.net/en/article/09/12/2008/manoel-de-oliveira-the-oldest-working-film-director/ |date=2009-02-17 }} by Euronews * [http://www.guardian.co.uk/film/2010/may/13/manoel-oliveira-cannes-film-festival 2010 Guardian article] {{Manoel de Oliveira}} {{Lifetime|1908|2015|Oliveira, Manoel De}} [[Kategorija:Portugalski filmski režiseri]] [[Kategorija:Portugalski stogodišnjaci]] 43mu2uwuy9akmx917fui461z4rjfvr1 0 1735061 42680817 42318077 2026-08-23T12:32:33Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680817 wikitext text/x-wiki {{for|ostala značenja|Lola Montes (razvrstavanje)}} {{Infokutija film | naslov = Lola Montès | slika = Lolamontes.jpg | opis = kino-poster | režija = [[Max Ophüls]] | producent = [[Albert Caraco]] | based on = {{based on|''La Vie Extraordinaire de Lola Montès''|[[Cécil Saint-Laurent]]}} | scenario = Max Ophüls<br>[[Annette Wademant]] | uloge = [[Martine Carol]]<br>[[Peter Ustinov]]<br>[[Anton Walbrook]]<br>[[Oskar Werner]] | muzika = [[Georges Auric]] | fotografija = [[Christian Matras (direktor fotogradije)|Christian Matras]] | montaža = [[Madeleine Gug]] | distributer = [[Gamma Films]] (Francuska) | premijera = {{Filmdate|1955|12|23|df=y}} | trajanje = 110 min. <br> 115 min. (restaurirana verzija) | zemlja = {{flagcountry|FRA}}<br>{{flag|Zapadna Njemačka}} | jezik = [[francuski jezik|francuski]]<br>[[engleski jezik|engleski]] }} '''''Lola Montès''''' je [[Francuska|francusko]]-[[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] biografski film snimljen 1955. u režiji [[Max Ophüls|Maxa Ophülsa]]. Predstavlja adaptaciju romana ''La Vie Extraordinaire de Lola Montès'' francuskog pisca [[Cécil Saint-Laurent|Cécila Saint-Laurenta]]. Naslovna protagonistica, čiji lik tumači [[Martine Carol]], je [[Lola Montez]], znamenita irska plesačica i kurtizana koja je živjela u 19. vijeku. Radnja prikazuje njen život kao zabavljačice u cirkusu, gdje se kroz [[flashback]]ove sjeća svoje ljubavne veze sa [[Bavarska|bavarskim]] kraljem [[Ludwig I od Bavarske|Ludwigom I]] (čiji lik tumači [[Anton Walbrook]]). ''Lola Montès'' je predstavljao Ophülsov prvi film snimljen u domovini nakon godina izgnanstva uzrokovanih dolaskom [[NSDAP|nacista]] na vlast i [[Drugi svjetski rat|ratom]]; također je predstavljao njegov prvi film u boji, kao i jedan od prvih važnijih evropskih filmova snimljenih tehnikom [[Cinemascope]]. Usprkos toga je nakon premijere doživio neuspjeh, što je producente tjeralo da ga skrate, odnosno da umjesto flashbacka koriste kronološki prikaz događaja. Uspkros toga, s vremenom je stekao brojne poklonike i svojevrsni [[kult status]], te je nakon mnogo godina restauriran u svojoj originalnoj verziji. ==Uloge== * [[Martine Carol]] ... Lola Montès * [[Peter Ustinov]] ... Vlasnik cirkusa * [[Anton Walbrook]] ... Ludwig I, kralj Bavarske * [[Oskar Werner]] ... Student * [[Henri Guisol]] ... Konjanik Maurice * [[Lise Delamare]] ... Mrs. Craigie, Lolina majka * [[Paulette Dubost]] ... Josephine, sobarica == Vanjske veze == * {{IMDb title|0048308}} * {{rotten-tomatoes|id=lola_montes|title=Lola Montes}} * [http://www.sensesofcinema.com/2006/cteq/lola_montes/ Senses of Cinema essay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030222110/http://www.sensesofcinema.com/2006/cteq/lola_montes/ |date=2020-10-30 }} by Rodney Hill {{Max Ophüls}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lola Montes}} [[Kategorija:Francuski filmovi]] [[Kategorija:Zapadnonjemački filmovi]] [[Kategorija:Biografski filmovi]] [[Kategorija:Dramski filmovi]] od4aawate138spheowwbiozdltv8pwo 0 2366964 42680826 42391622 2026-08-23T13:39:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680826 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Lugo di Vicenza | ime_genitiv =Luga di Vicenza | izvorno_ime = | slika_panorama =Villa_godi_valmarana_front2.jpg | opis_slike = [[Villa Godi‎]] | slika_karta = | veličina_karte = | opis_karte = | slika_karta1 = | veličina_karte1 = | opis_karte1 = | slika_lokacijska_karta_država = Italija | slika_lokacijska_karta_opis=Pozicija Luga u Italiji | nadimak = | širina-stupnjevi =45 | širina-minute =45 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =11 | dužina-minute =32 | dužina-oznaka =E | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Italija}} | lokacija1_ime =[[Regije Italije|Regija]] | lokacija1_info = [[Veneto]] | lokacija2_ime =[[Provincije Italije|Provincija]] | lokacija2_info = [[Vicenza (provincija)|Vicenza]] | lokacija3_ime = | lokacija3_info = | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum = | dijelovi =<small>Boschetti, Cavallo Di Sotto, Cerchiarolla, Creari, Graziani, Lore, Mare, Molan, Mortisa, Rosa, Roveri, Santa Maria, Sarollo, Tripoli, Valdellette, Vesene e Volpente</small> | vrsta_dijelova =Frazioni | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe=[[gradonačelnik|Sindaco]] | ime_vođe =Robertino Cappozzo | površina_bilješke = | površina_ukupna =14.6 [[km²]]<ref name=city/> | visina = 203 [[metar]]a<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2017]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo =3,652<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća=249.5 stan / [[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_uže = | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire = | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC+1]] | utc_pomak =+2 | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =36030 | pozivni_broj =0445 | gradovi_prijatelji = | web_stranica = }} '''Lugo di Vicenza''' ([[Venecijanski jezik|venecijanski]]: ''San Piéro in Carian'') je [[naselje]] i [[općina]] (comune) od 3,652 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/php/italy-veneto.php | title =''Italy: Veneto'' | accessdate =5. 2. 2019 | language=engleski | publisher=City population}}</ref> u [[Regije Italije|talijanskoj regiji]] [[Veneto]] - [[Vicenza (provincija)|Provicija Vicenza]]. Lugo di Vicenza je danas poznat po dvije [[Andrea Palladio|paladijeve]] [[Vila (građevina)|vile]]; [[Villa Godi|Godi]] i [[Villa Piovene|Piovene]] koje su [[1996]]. uvrštene na [[UNESCO]]-vu [[lista mjesta svjetske baštine u Evropi|Listu mjesta svjetske baštine u Evropi]] kao objekti lokaliteta - [[Historijski centar Vicenze i Palladijeve vile]].<ref name=unesco>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/712bis-024 |title= ''City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto'' |publisher =UNESCO |language = engleski |accessdate =5. 2. 2019}}</ref> == Geografija == Lugo di Vicenza leži u [[brdo]]vitom kraju, udaljen 22 [[km]] [[sjever]]no od [[Vicenza|Vicenze]]. == Historija == Negdje oko [[10. vijek]]a na [[brdo|brdu]] gdje se danas nalazi [[crkva]] San Pietro nalazio se [[zamak]], koji u [[13. vijek]]u više nije postojao. Lugo je [[1390]]. stekao status [[nezavisnost|nezavisne]] [[Srednjovjekovna komuna|komune]], ali je nakon tog kao i čitav kraj oko [[Vicenza|Vicenze]] promjenio brojne [[feudalizam|feudalne]] gospodare, sve dok [[1404]]. nije potpao pod [[Mletačka Republika|Mletačku Republiku]] == Pobratimski gradovi == * {{flagicon|Italija}} [[Ostra Vetere, Ancona|Ostra Vetere]], [[Italija]] * {{flagicon|Italija}} [[Cerchiara di Calabria, Cosenza|Cerchiara di Calabria]], [[Italija]] * {{flagicon|Italija}} [[Uggiano la Chiesa, Lecce|Uggiano la Chiesa]], [[Italija]] * {{flagicon|Italija}} [[Fossacesia, Chieti|Fossacesia]], [[Italija]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze== {{Commonscat|Lugo di Vicenza}} * [http://www.comune.lugo.vi.it/hh/index.php?jvs=0&acc=1 ''Comune di Lugo di Vicenza'' (službene stranice)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616120048/http://www.comune.lugo.vi.it/hh/index.php?jvs=0&acc=1 |date=2019-06-16 }} {{it icon}} {{Italijanska provincija Vicenza}} [[Kategorija:Naselja u provinciji Vicenza]] [[Kategorija:Naselja u regiji Veneto]] 8tk7q9ky54o6xtfv9j8j922wuakuoxr 0 3000969 42680849 42680467 2026-08-23T15:20:21Z Aca 108187 + 42680849 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Nova Srbija]] czugu8jovxfmfc1ruwl1ippqm9ol3y5 0 3549738 42680822 42333730 2026-08-23T13:04:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680822 wikitext text/x-wiki {{Infookvir znanstvenik | ime = Louis Leakey | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = [[7. kolovoza]] [[1903.]] | mjesto_rođenja = [[Kabete]], [[Kenija]] | datum_smrti = [[1. rujna]] [[1972.]] | mjesto_smrti = [[London]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = {{ZD|KEN}}, {{ZD|UK}} | narodnost = | etnicitet = | polje = [[paleontologija]], [[arheologija]] | radna_institucija = | alma_mater = [[Sveučilište Cambridge]] | doktorski_mentor = | poznat_po = pionirskom radu na [[evolucija čovjeka|čovječjoj evoluciji]]<br>afričkom evolucijskom podrijetlu čovjeka | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Hubbardova medalja]] (1962.)<br>[[Prestwicheva medalja]] (1969.) | fusnote = }} '''Louis Seymour Bazett Leakey''' ([[Kabete]], [[7. kolovoza]] [[1903.]] – [[London]], [[1. rujna]] [[1972.]]) bio je britanski [[paleontologija|paleontolog]]. Svojim dugogodišnjim radom na različitim nalazištima čovječjih fosila, posebno u [[klanac Olduvai|klancu Olduvai]], dao je nemjerljiv doprinos razumijevanju [[evolucija čovjeka|čovječje evolucije]] u [[Afrika|Africi]].<ref>Virginia Morell, ''Ancestral Passions: The Leakey Family and the Quest for Humankind's Beginnings '', 1995.</ref> Zalagao se i za osnivanje organizacija za istraživanje i očuvanje faune na afričkom kontinentu. Tijekom svojih istraživanja na terenu i znanstvenog rada, uvijek je zastupao [[Charles Darwin|Darwinovu]] [[evolucija|teoriju evolucije]] u razvoju čovjeka, pokušavajući pronaći dokaze da su se prvi pripadnici [[Homo (rod)|roda ''Homo'']] pojavili u Africi. == Biografija == Louis Leakey je rođen u [[Kenija|Keniji]] od oca Harryja i majke Mary Bazett, dvoje engleskih misionara [[Anglikanska crkva|Anglikanske crkve]]. Studirao je na [[Sveučilište Cambridge|Sveučilištu Cambridge]] i diplomirao je [[arheologija|arheologiju]] i [[antropologija|antropologiju]] [[1926.]], s diplomskim radom na determiniranju novih tehnika i metodologije morfometrijske i biometrijske analize u proučavanju fosilnih kostiju u antropologiji i arheologiji. Svojim dugogodišnjim istraživanjima otkrio je mnoge fosilne ostatke čovječjih evolucijskih predaka, posebno na fosilnim nalazištima u [[klanac Olduvai|klancu Olduvai]] i otoku [[Rusinga]].<ref>[http://books.google.com/books?id=6LmiKnyVAxgC&printsec=frontcover&dq Mary Bowman-Kruhm, ''The Leakeys: a Biography''],2005., Greenwood Press, {{ISBN|0-313-32985-0}}.</ref> Svoju ljubav prema paleoantropologiji prenio je i na suprugu [[Mary Leakey]] (prije braka Mary Douglas Nicol) i sina [[Richard Leakey|Richarda]], koji su svojim istraživanjem na terenu došli di važnih otkrića fosilnih ostataka čovječjih predaka. Louis Leakey umire [[1. rujna]] [[1972.]] u [[London]]u od [[infarkt miokarda|srčanog infarkta]] u dobi od 69 godina. Njegovi su posmrtni ostaci prevezeni u Keniju gdje je pokopan u malom gradiću [[Limuru]] u [[Velika rasjedna dolina|Velikoj rasjednoj dolini]]. == Literatura == {{izvori}} == Vanjske veze == *[http://www.leakeyfoundation.org/ LeakeyFoundation.org] – Zaklada Leakey, pristupljeno 14. lipnja 2014. *[http://www.talkorigins.org/faqs/homs/lleakey.html Arhiv TalkOrigins – Louis Leakey], pristupljeno 14. lipnja 2014. *[http://www.leakey.com/bios/louis-seymour-bazett-leakey Životopis Louisa S. B. Leakeya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814043218/http://www.leakey.com/bios/louis-seymour-bazett-leakey |date=2014-08-14 }}, pristupljeno 14. lipnja 2014. *[http://www.ntz.info/gen/n00334.html#id00496 Louis Leakey], članak Briana M. Fagana, pristupljeno 14. lipnja 2014. *[http://www.kirjasto.sci.fi/leakey.htm Louis Seymour Bazett Leakey (1903-1972)], pristupljeno 14. lipnja 2014. [[Kategorija:Britanski naučnici]] [[Kategorija:Paleontologija]] j2pzchy8haksyitvw6phkmo5d7w0bd4 0 4543768 42680884 42269556 2026-08-23T20:22:26Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680884 wikitext text/x-wiki {{Infokutija03 muzičar | ime = Matija Vuica | tip = solista | Rodno_ime = | Pseudonim = | datum_rođenja = {{birth year and age|1958}} | mjesto rođenja = [[Metković]], [[NR Hrvatska]], [[FNRJ]] | Smrt = | prebivalište = [[Zagreb]] | instrument = [[pjevanje|vokal]] | žanr = [[pop rock]] | zanimanje = [[glazbenik|glazbenica]], [[dizajn]]erica, kostimografkinja | period = 1980. - danas | label = [[Jugoton]], Magic Music, Orfej, CBS, [[Croatia Records]], [[Dancing Bear]] | povezani_izvođači = [[Gracia (glazbeni sastav)|Gracia]] | website = [http://www.matijavuica.com/index.php Službene stranice] | rodbina = [[Alka Vuica]] (sestrična) | nagrade = | Značajni instrumenti = }} '''Matija Vuica''' ([[Metković]], [[1958.]]), je [[dizajn]]erica, [[pjevačica]] i kostimografkinja porijeklom iz [[Metković]]a sa stalnim boravkom u [[Zagreb]]u od [[1978.]] godine. Njena rođaka [[Alka Vuica]] je poznata pjevačica i tekstopisac. == Vanjske veze == * [http://www.diskografija.com/umjetnik/matija-vuica-gracia.htm Diskografija Matije Vuice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305044314/http://www.diskografija.com/umjetnik/matija-vuica-gracia.htm |date=2010-03-05 }} * [http://www.youtube.com/user/MatijaVuica Matija Vuica na YouTube kanalu] {{Lifetime|1958||Vuica, Matija}} [[Kategorija:Hrvatske pjevačice]] [[Kategorija:Modni kreatori]] [[Kategorija:Biografije, Metković]] <!-- interwiki --> 1nl48tfn3tx28uhcwhvhn5m9g3c0iae 0 4562664 42680928 42212976 2026-08-24T04:24:56Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680928 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gradski most u Banjaluci.jpg|mini|240px|]] ''' Most Patre ili Gradski most je na [[Rijeka|rijeci]] [[Vrbas|Vrbasu]], [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]]. Most Patre, kod tvrđave [[Kastel (Banja Luka)|Kastel]], konačno je 2015. označen tablom sa imenom. Iako su i most i ulica odavno nazvani po ovom [[Grčka|grčkom]] gradu, dobar dio javnosti nije ni upoznat zbog čega Banja Luka duguje zahvalnost grčkoj Patri. Naziv nosi u znak zahvalnosti bratskom narodu grčkog grada Patra za skoro jedinu pomoć pruženu u toku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] u periodu 1992-1995. Donirala se hrana, odjeća, knjige i sve ono što je odsječenom stanovništvu [[Republika Srpska|Republike Srpske]] bilo prijeko potrebno. U grčkom gradu, veličine Banja Luke, organizovano je prikupljanje pomoći [[Srbi]]ma, kojem su se odazvali mnogi dobrotvori, a pomoć se dovozila kamionima koji su upućivani u najugroženije krajeve. Istovremeno pruženo je gostoprimstvo djeci bez roditelja i siromašnoj djeci, a nekoliko porodica iz Patre usvojile su neku od te djece. [[Beton]]ski most, na mjestu starog drvenog mosta, izgrađen je 1930. godine, po jednom od prvih projekata [[Branko Žeželj|Branka Žeželja]]. U užem koritu, u samom Vrbasu, uz lijevu i desnu obalu izbetonirana su dva postolja, uzdužno tokom Vrbasa, na koja se oslanja armirano betonska konstrukcija. Ograda mosta je niska i takođe je betonska.<ref>{{Cite web |url=http://oblikujmo.net/?p=5126 |title=Banjalučki mostovi |access-date=2016-05-17 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418192726/http://oblikujmo.net/?p=5126 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{reference}} == Vanjske veze == * [http://www.glasbanjaluke.com/gradski-most-u-banjaluci-dobio-tablu-sa-nazivom-patra/ Most Patre dobio tablu] [[Kategorija:Građevine u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Mostovi u Bosni i Hercegovini]] sgpje0mja7xmijxbqii8avoc2w5v1w0 0 4564344 42680940 42636455 2026-08-24T10:16:39Z Edgar Allan Poe 29250 42680940 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Breel Embolo | slika = 2022128160447 2022-05-08 Fussball Eintracht Frankfurt vs Borussia Mönchengladbach - Sven - 1D X MK II - 1422 - B70I7533 (cropped).jpg | punoime = Breel Donald Embolo | nadimak = | datumrođenja = [[14. veljače]] [[1997.]] | rodnigrad = {{flagicon|CMR}} [[Yaoundé]] | rodnadržava = [[Kamerun]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = {{flagicon|CMR}} [[kamerun]]sko<br>{{flagicon|ŠVI}} [[Švicarska|švicarsko]] | visina = 1.85 m | pozicija = napadač | trenutniklub = {{flagicon|SAD}} [[Atlanta United FC|Atlanta United]] | brojnadresu = 36 | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2014 – 2016 | klubovi1 = {{flagicon|ŠVI|size=17px}} [[FC Basel|Basel]] | nastupi(golovi)1 = 61 (21) | godine2 = 2016 – 2019 | klubovi2 = {{flagicon|NJE}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | nastupi(golovi)2 = 48 (10) | godine3 = {{nowrap|2019 – 2022}} | klubovi3 = {{nowrap|{{flagicon|NJE}} [[Borussia Mönchengladbach|Borussia M'gladbach]]}} | nastupi(golovi)3 = {{nowrap|88 (22)}} | godine4 = 2022 – 2025 | klubovi4 = {{flagicon|MNK|size=16px}} [[AS Monaco|Monaco]] | nastupi(golovi)4 = 66 (19) | godine5 = 2025 – 2026 | klubovi5 = {{flagicon|FRA}} [[Stade Rennais FC|Rennes]] | nastupi(golovi)5 = 31 (8) | godine6 = 2026 – | klubovi6 = {{flagicon|SAD}} [[Atlanta United FC|Atlanta United]] | nastupi(golovi)6 = 0 (0) | godine7 = | klubovi7 = | nastupi(golovi)7 = | godine8 = | klubovi8 = | nastupi(golovi)8 = | godine9 = | klubovi9 = | nastupi(golovi)9 = | godine10 = | klubovi10 = | nastupi(golovi)10 = | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | godine16 = | klubovi16 = | nastupi(golovi)16 = | godine17 = | klubovi17 = | nastupi(golovi)17 = | godine18 = | klubovi18 = | nastupi(golovi)18 = | godine19 = | klubovi19 = | nastupi(golovi)19 = | godine20 = | klubovi20 = | nastupi(golovi)20 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2015 – | nacionalneekipe1 = {{flagicon|ŠVI|size=17px}} [[Fudbalska ili nogometna reprezentacija Švicarske|Švicarska]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 92 (26) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 24.8.2026 }} '''Breel Donald Embolo''' ([[Yaoundé]], [[14. veljače]] [[1997.]]) je [[švicarska|švicarsko]]-[[kamerun]]ski nogometaš i [[Fudbalska ili nogometna reprezentacija Švicarske|švicarski reprezentativac]] koji trenutno igra za [[Atlanta United FC|Atlanta United]] kao napadač. Iako je rođeni [[Kamerunci|Kamerunac]], Embolo je na međunarodnim natjecanjima predstavljao Švicarsku, prvo u juniorskim uzrastima, a onda, od [[2015.]] godine, i u seniorskoj konkurenciji. Sudjelovao je i na [[UEFA Euro 2016.|Euru 2016.]] u [[Francuska|Francuskoj]]. {{Sastav Švicarska 2016 EP}} {{Sastav Švicarska 2018 SP}} {{Sastav Švicarska 2020 EP}} {{Sastav Švicarska 2022 SP}} {{Sastav Švicarska 2024 EP}} {{Sastav Švicarska 2026 SP}} {{Životni vijek|1997||Embolo, Breel}} {{Authority control}} [[Kategorija:Švicarski fudbaleri]] [[Kategorija:Kamerunski fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Basela]] [[Kategorija:Fudbaleri Schalkea]] [[Kategorija:Fudbaleri Borussije Mönchengladbach]] [[Kategorija:Fudbaleri Monaca]] [[Kategorija:Fudbaleri Rennesa]] 8uiykzy63kj8fxw14e7l0wybkr8nhkb 42680941 42680940 2026-08-24T10:17:21Z Edgar Allan Poe 29250 42680941 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Breel Embolo | slika = 2022128160447 2022-05-08 Fussball Eintracht Frankfurt vs Borussia Mönchengladbach - Sven - 1D X MK II - 1422 - B70I7533 (cropped).jpg | punoime = Breel Donald Embolo | nadimak = | datumrođenja = [[14. veljače]] [[1997.]] | rodnigrad = {{flagicon|CMR}} [[Yaoundé]] | rodnadržava = [[Kamerun]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = {{flagicon|CMR}} [[kamerun]]sko<br>{{flagicon|ŠVI}} [[Švicarska|švicarsko]] | visina = 1.85 m | pozicija = napadač | trenutniklub = {{flagicon|SAD}} [[Atlanta United FC|Atlanta United]] | brojnadresu = 36 | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2014 – 2016 | klubovi1 = {{flagicon|ŠVI|size=17px}} [[FC Basel|Basel]] | nastupi(golovi)1 = 61 (21) | godine2 = 2016 – 2019 | klubovi2 = {{flagicon|NJE}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | nastupi(golovi)2 = 48 (10) | godine3 = {{nowrap|2019 – 2022}} | klubovi3 = {{nowrap|{{flagicon|NJE}} [[Borussia Mönchengladbach|Borussia M'gladbach]]}} | nastupi(golovi)3 = {{nowrap|88 (22)}} | godine4 = 2022 – 2025 | klubovi4 = {{flagicon|MNK|size=16px}} [[AS Monaco|Monaco]] | nastupi(golovi)4 = 66 (19) | godine5 = 2025 – 2026 | klubovi5 = {{flagicon|FRA}} [[Stade Rennais FC|Rennes]] | nastupi(golovi)5 = 31 (8) | godine6 = 2026 – | klubovi6 = {{flagicon|SAD}} [[Atlanta United FC|Atlanta United]] | nastupi(golovi)6 = 0 (0) | godine7 = | klubovi7 = | nastupi(golovi)7 = | godine8 = | klubovi8 = | nastupi(golovi)8 = | godine9 = | klubovi9 = | nastupi(golovi)9 = | godine10 = | klubovi10 = | nastupi(golovi)10 = | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | godine16 = | klubovi16 = | nastupi(golovi)16 = | godine17 = | klubovi17 = | nastupi(golovi)17 = | godine18 = | klubovi18 = | nastupi(golovi)18 = | godine19 = | klubovi19 = | nastupi(golovi)19 = | godine20 = | klubovi20 = | nastupi(golovi)20 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2015 – | nacionalneekipe1 = {{flagicon|ŠVI|size=17px}} [[Fudbalska ili nogometna reprezentacija Švicarske|Švicarska]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 92 (26) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 24.8.2026 }} '''Breel Donald Embolo''' ([[Yaoundé]], [[14. veljače]] [[1997.]]) je [[švicarska|švicarsko]]-[[kamerun]]ski nogometaš i [[Fudbalska ili nogometna reprezentacija Švicarske|švicarski reprezentativac]] koji trenutno igra za [[Atlanta United FC|Atlanta United]] kao napadač. Iako je rođeni [[Kamerunci|Kamerunac]], Embolo je na međunarodnim natjecanjima predstavljao Švicarsku, prvo u juniorskim uzrastima, a onda, od [[2015.]] godine, i u seniorskoj konkurenciji. Sudjelovao je i na [[UEFA Euro 2016.|Euru 2016.]] u [[Francuska|Francuskoj]]. {{Sastav Švicarska 2016 EP}} {{Sastav Švicarska 2018 SP}} {{Sastav Švicarska 2020 EP}} {{Sastav Švicarska 2022 SP}} {{Sastav Švicarska 2024 EP}} {{Sastav Švicarska 2026 SP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1997||Embolo, Breel}} [[Kategorija:Švicarski fudbaleri]] [[Kategorija:Kamerunski fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Basela]] [[Kategorija:Fudbaleri Schalkea]] [[Kategorija:Fudbaleri Borussije Mönchengladbach]] [[Kategorija:Fudbaleri Monaca]] [[Kategorija:Fudbaleri Rennesa]] 5hl654rdpa6d7y5ff6o5ax13cfhb4lz 0 4573895 42680831 42605312 2026-08-23T14:22:56Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680831 wikitext text/x-wiki {{Infokutija05 političar |name = Lynne Cheney |image = |office = [[Druga dama SAD]] |president = [[George W. Bush]] |term_start = 20. januar 2001 |term_end = 20. januar 2009 |term_label = u ulozi |predecessor = [[Tipper Gore]] |successor = [[Jill Biden]] |office1 = [[Predsjednik Nacionalne zaklade za humanističke nauke]] |president1 = [[Ronald Reagan]]<br>[[George H. W. Bush]] |term_start1 = maj 1986 |term_end1 = 20. januar 1993 |predecessor1 = [[John Agresto]] {{small|(v.d.)}} |successor1 = [[Jerry L. Martin|Jerry Martin]] {{small|(v.d.)}} |birth_name = Lynne Ann Vincent |birth_date = {{birth date and age|1941|8|14|df=y}} |birth_place = [[Casper, Wyoming|Casper]], [[Wyoming]], [[SAD]] |death_date = |death_place = |party = [[Republikanska stranka SAD|Republikanska stranka]] |spouse = [[Dick Cheney]] {{small|(1964–)}} |children = [[Liz Cheney|Liz]]<br>[[Mary Cheney|Mary]] |alma_mater = [[Colorado College]]<br>[[University of Colorado Boulder|University of Colorado, Boulder]]<br>[[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin, Madison]] |religion = [[Ujedinjena metodistička crkva]] }} '''Lynne Ann Cheney''' (rođ. '''Vincent'''; 14. august 1941 -) je [[SAD|američka]] spisateljica i bivša radio-voditeljica, najpoznatija kao supruga [[Potpredsjednik SAD|potpredsjednika]] [[Dick Cheney|Dicka Cheneya]], odnosno [[Druga dama SAD]] od 2001. do 2009. godine. Za Dicka Cheneya se udala 1964. godine, i sa njime ima dvije kćeri - [[Elizabeth Cheney]] i [[Mary Cheney]], od kojih je potonja samodeklarirana [[lezbijstvo|lezbijka]]. Za vrijeme mandata se, slično kao i prethodnica [[Tipper Gore]], zalagala za "čišćenje" popularne muzike, ali i video-igara od [[psovka|psovki]] i drugih neprimjerenih sadržaja. Napisala je nekoliko knjiga historijske tematike. ==Vanjske veze== {{Commons|Lynne Cheney}} * [http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/mrscheney/ White House's Lynne Cheney Page] ''archived'' * {{C-SPAN|lynnecheney}} * See [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1663835,00.html 10 Questions for Lynne Cheney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826114207/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1663835,00.html |date=2013-08-26 }}, [[TIME]] (September 20, 2007) * [http://radio.nationalreview.com/betweenthecovers/post/?q=ZTBmNTFhODE4MmViZjZiZDJhMTY1OWI2N2NlNWJiMTE= Audio interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714155728/http://radio.nationalreview.com/betweenthecovers/post/?q=ZTBmNTFhODE4MmViZjZiZDJhMTY1OWI2N2NlNWJiMTE= |date=2011-07-14 }} at [[National Review Online]] * [http://alternet.org/story/18587/ The Path of the Culture Warrior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807030227/http://www.alternet.org/story/18587/ |date=2011-08-07 }} * [http://www.goacta.org/flashindex.html ACTA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829082749/http://www.goacta.org/flashindex.html |date=2005-08-29 }} * [http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=13942 Ubben Lecture at DePauw University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610213201/http://www.depauw.edu/news/index.asp?id=13942 |date=2011-06-10 }} * {{LCAuth|n78090324|Lynne Cheney|24|}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef|before=[[John Agresto]]<br>{{small|v.d.}}}} {{s-ttl|title=[[predsjedatelj Nacionalne zaklade za humanističke znanosti]]|years=1986–1993}} {{s-aft|after=[[Jerry L. Martin|Jerry Martin]]<br>{{small|v.d.}}}} |- {{s-hon}} {{s-bef|before=[[Tipper Gore]]}} {{s-ttl|title=[[Druga dama SAD]]|years=2001–2009}} {{s-aft|after=[[Jill Biden]]}} |- {{s-prec|usa}} {{s-bef|before=[[Dick Cheney]]|as=bivši [[Potpredsjednik SAD|potpredsjednik]]}} {{s-ttl|title=[[protokolarna hijerahija SAD]]<br>''{{small|kao bivša Druga dama}}''}} {{s-aft|after=[[John Conyers]]|as=[[doajen Predstavničkog doma SAD|doajen Predstavničkog doma]]}} {{s-end}} {{Druge dame SAD}} {{Authority control}} {{Lifetime|1941||Cheney, Lynne}} [[Kategorija:Druge dame Sjedinjenih Američkih Država]] [[Category:Američki pisci]] qepz0rwfl8kgj01rgd3jwuc60figrqg 0 4610952 42680846 42486836 2026-08-23T15:19:34Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680846 wikitext text/x-wiki {{Vslika | ime =Rt Madona | izvorno_ime =<small>Punta Madona</small> | slika_panorama =Piran_slovenia.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike =<center>Pogled na [[rt]] i [[Piran]] | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Slovenija}} }} '''[[Rt]] Madona''' zvana i ''Piranska punta'' ili po [[talijanski jezik|talijanskom]] ''Punta Madona'' kako se zvala sve do [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] je krajnja naj[[zapad]]nija [[točka]] [[poluotok]]a na kom leži [[slovenija|slovenski]] [[grad]] [[Piran]]. Taj rt na ulazu u [[Piranski zaljev]] razdvaja Piranski od [[Koparski zaljev|Koparskog zaljeva]]. Nedaleko od [[rt]]a nalazi se najveća [[Geološka depresija|kriptodepresija]] [[Tršćanski zaljev|Tršćanskog zaljeva]] [[dubina|duboka]] 37,25 [[metar]]a.<ref name=brit/> To je [[vrtača]] duga oko jedan [[km]], široka od 150-200 [[metar]]a, ukupne površine 13 [[hektar]]a.<ref name=brita>{{cite web |url=http://www.sub-net.si/center/lokacije/rt-madona/ |title=''Rt Madona'' |publisher=Sub-net |language=slovenski |accessdate=27. 1. 2018 |archive-date=2017-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508015254/http://www.sub-net.si/center/lokacije/rt-madona/ |url-status=dead }}</ref> Iako malen zbog svoje velike [[bioraznolikost]]i podvodni svijet Rta Madona proglašen je [[Spomenik prirode|spomenikom prirode]].<ref name=brit>{{cite web |url=http://www.portoroz.si/si/dozivetja/naravne-znamenitosti/naravni-spomenik-rt-madona |title=''Naravni spomenik Rt Madona'' |publisher=Portoroz |language=slovenski |accessdate=27. 1. 2018 |archive-date=2018-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206025110/http://www.portoroz.si/si/dozivetja/naravne-znamenitosti/naravni-spomenik-rt-madona }}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Cape Madona}} * [http://www.portoroz.si/si/dozivetja/naravne-znamenitosti/naravni-spomenik-rt-madona ''Naravni spomenik Rt Madona''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206025110/http://www.portoroz.si/si/dozivetja/naravne-znamenitosti/naravni-spomenik-rt-madona |date=2018-02-06 }} {{sl icon}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Poluotoci u Sloveniji]] [[Kategorija:Poluotoci Jadranskog mora]] [[Kategorija:Rtovi]] [[Kategorija:Krajnje geografske točke]] hokz65zalpjz7cebnzuh1e8qthlkzde 0 4621865 42680914 41853027 2026-08-24T01:19:38Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680914 wikitext text/x-wiki '''Ministarstvo finansija''' (skraćeno '''MF''') čini jedno od ministarstava [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonalnih]] vlada u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], nadležno za finansije. == Historija == 1992. godine, nakon sticanja [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|Socijalističke federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ), osnovano je [[Ministarstvo finansija i trezora Bosne i Hercegovine|Ministarstvo finansija Republike Bosne i Hercegovine,]] a za ministra je tada imenovan [[Žarko Primorac]].<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/vijest/institucije-bih-u-periodu-1992-1996-ko-su-bili-clanovi-predsjednistva-premijeri-i-ministri-rbih-249409#2|title=Institucije BiH u periodu 1992-1996: Ko su bili članovi Predsjedništva, premijeri i ministri RBiH|last=Šarenkapa|first=|date=22. 5. 2017|website=faktor.ba|publisher=Faktor|accessdate=24. 2. 2018}}</ref> Stvaranjem kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine nakon potpisivanja [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] 1994. i [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. godine, stvorila je se potreba za upravljanje njihovim finansijama, pa su nakon toga formirana kantonalna ministarstva finansija. == Nadležnosti == Glavna osoba u ministarstvu finansija je kantonalni/a ministar ili ministrica finansija, koji/a ima pravo na jednog sekretara, dok je broj pomoćnika i sektora nejedanko raspoređen po kantonima. U okviru ministarstva također djeluje i budžetski inspektorat, na čijem se čelu nalazi glavni budžetski inspektor.<ref>{{Cite web|url=https://mf.ks.gov.ba/sites/mf.ks.gov.ba/files/preuzmi_42.pdf|title=Pravilnik o unutrašnjoj organizaciji Ministarstva finansija Kantona Sarajevo|last=|first=|date=5. 9. 2017|website=mf.ks.gov.ba|publisher=Ministarstvo finansija Kantona Sarajevo|accessdate=16. 7. 2018|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118233026/https://mf.ks.gov.ba/sites/mf.ks.gov.ba/files/preuzmi_42.pdf}}</ref> === Djelokrug === Kantonalna ministarstva finansija obavljaju poslove iz nadležnosti kantona Federacije Bosne i Hercegovine u oblasti finansija, to jest:<ref>{{Cite web|url=http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-finansija|title=Ministarstvo finansija {{!}} VLADA HNŽ-K|last=|first=|date=|website=vladahnz-k.ba|publisher=Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona|accessdate=16. 7. 2018|archivedate=2018-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180801113235/http://www.vlada-hnz-k.ba/bs/clanovi-vlade/ministarstvo-finansija|deadurl=yes}}</ref> * praćenje finansijskih i kreditnih odnosa sa inozemstvom u okviru ovlašćenja Kantona, a po poslovima privrednih subjekata sa svog područja * regulisanje novčanog i bankarskog sistema * održavanje i određivanje sistema taksi * regulisanje igara na sreću * izrada i izvršenje kantonalnog budžeta i njegovih godišnjih obračuna * finansiranje i osnivanje razvojnih i drugih fondova na nivou kantona * regulisanje i praćenje rada službe za platni promet * regulisanje sistema fondova * inspekcijiski nadzor nad svim oblastima iz svojih nadležnosti * pripremanje zakona i propisa iz svojih nadležnosti * davanje mišljenja i preporuka na budžetske zahtjeve * finansiranje općih i društvenih potreba * utvrđivanje dinamike praćenja i planiranja nedostajućih sredstava, koncentraciju finansijskih sredstava * osiguranje finansijskih tržišta i poboljšanje finansijskog sistema na prostoru Kantona * ekonomsko-finansijske poslove u vezi kantonalne imovine i vršenje drugih poslova iz ovih oblsti u skladu sa nadležnostima kantona. == Kantonalna ministarstva finansija == === Bosansko-podrinjski kanton Goražde === Na čelu ministarstva finansija [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]] (skraćeno '''MF BPKG''') se trenutno nalazi Nudžeim Džihanić. Sjedište ministarstva se nalazi na Trgu Branilaca 2 u [[Goražde|Goraždu]].<ref>{{Cite web|url=http://mf.bpkg.gov.ba/kontakt/36/kontakt|title=Kontakt|last=|first=|date=|website=mf.bpkg.gov.ba|publisher=Vlada Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|accessdate=16. 7. 2018|archive-date=2018-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907135527/http://mf.bpkg.gov.ba/kontakt/36/kontakt|dead-url=yes}}</ref> === Hercegovačko-neretvanski kanton === Na čelu ministarstva finansija [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] (skraćeno '''MF HNK''') se trenutno nalati Adnan Faladžić ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]), dok je trenutni sekretar ministarstva Snježana Mucić. Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Kneza Domagoja u [[Mostar|Mostaru]]. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor za budžet i fiskalnu politiku (Vejsil Cokoja) i Sektor za trezor (Nada Glibić). === Kanton 10 === Na čelu ministarsrtva finansija [[Kanton 10|Kantona 10]] (skraćeno '''MF K10''') se trenutno nalazi Stipan Šarac [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|(HDZ BiH]]). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Kralja Zvonimira u [[Tomislavgrad|Tomislavgradu]]. Ministarstvo se sastoji od četiri sektora: Sektor za računovodstvo (Ljiljana Semren), Sektor za opće i pravne poslove (Josip Ivković), Sektor za plaćanja i poravnjanja (Dragica Erceg), Sektor za trezor (Mara Sučić).<ref>{{Cite web|url=http://www.vladahbz.com/ministarstvo-financija/|title=Vlada Hercegbosanske županije - Ministarstvo financija|last=|first=|date=|website=vladahbz.com|publisher=Vlada Kantona 10|language=hrvatski|accessdate=16. 7. 2018}}</ref> === Posavski kanton === Na čelu ministarstva finansija [[Posavski kanton|Posavskog kantona]] (skraćeno '''MF PK''') se trenutno nalazi Nada Ćulap (HDZ BiH). Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Jug I u [[Orašje|Orašju]].<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade/|title=Članovi Vlade {{!}} Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=|publisher=zupanijaposavska.ba|language=hrvatski|accessdate=16. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/kontakt/|title=Kontakt {{!}} Vlada Županije Posavske|last=|first=|date=|website=zupanijaposavska.ba|publisher=Vlada Posavskog kantona|accessdate=16. 7. 2018}}</ref> === Kanton Sarajevo === Na čelu ministarstva finansija [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] (skraćeno '''MF KS''') se trenutno nalazi Davor Čičić (SDP), dok je trenutno sekretar ministarstva Zejna Avdić. Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Maršala Tita 62 u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Ministarstvo se sastoji od tri sektora: Sektor za budžet i fiskalni sistem (Amina Moćević), Sektor za zaduživanje, servisiranje duga i razvoj (Elvedina Ademović)i Sektor za trezor (Sanel Gazija), dok je trenutna glavni budžetski inspektor Dževad Paradžik === Srednjobosanski kanton === Na čelu ministarstva finansija [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]] (skraćeno '''MF SBK''') se trenutno nalazi Zoran Marković (HDZ BiH), dok je trenutna glavna sekretarica Josipa Jurić. Sjedište ministarstva se nalazi u Vezirskoj ulici 62 u [[Travnik|Travniku]]. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor za trezor (Emir Đelilović) i Sektor za budžet (Ivana Vrdoljak).<ref>{{Cite web|url=http://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-finansija.html#org-struktura|title=Ministarstvo financija - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|accessdate=16. 7. 2018|archive-date=2018-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710185432/http://www.sbk-ksb.gov.ba/hr/ministarstvo-finansija.html#org-struktura|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/sastav-vlade.html|title=Sastav Vlade - Vlada SBK - KSB|last=|first=|date=|website=sbk-ksb.gov.ba|publisher=Vlada Srednjobosanskog kantona|accessdate=16. 7. 2018|archive-date=2018-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718021229/http://sbk-ksb.gov.ba/bs/sastav-vlade.html|url-status=dead}}</ref> === Tuzlanski kanton === Na čelu ministarstva finansija [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] (skraćeno '''MF TK''') se trenutno nalazi Miralem Nuhanović. Sjedište ministarstva se nalazi u Turailbegovoj ulici 40 u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=http://www.sbk-ksb.gov.ba/bs/sastav-vlade.html|title=Web stranica Vlade TK - MINISTARSTVO FINANSIJA|last=|first=|date=|website=vladatk.kim.ba|publisher=Vlada Tuzlanskog kantona|accessdate=16. 7. 2018|archive-date=2018-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718021229/http://sbk-ksb.gov.ba/bs/sastav-vlade.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/jakub-suljkanovic-novi-premijer-vlade-tk|title=Oslobođenje - Jakub Suljkanović novi premijer TK|last=Aljić|first=Miren|date=17. 2. 2018|work=novine|publisher=Oslobođenje|access-date=16. 7. 2018|via=}}</ref> === Unsko-sanski kanton === Na čelu ministarsta finansija [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] (skraćeno '''MF USK''') se trenutno nalazi Zlatka Šepić. Sjedište ministarstva se nalazi u ulici Alije Đerzeleza 2 u [[Bihać|Bihaću]].<ref>{{Cite web|url=http://www.vladausk.ba/v4/index/ministarstvo-finansija/1#|title=VLADA USK|last=|first=|date=|website=vladausk.ba|publisher=Vlada Unsko-sanskog kantona|accessdate=16. 7. 2018}}</ref> === Zapadnohercegovački kanton === Na čelu ministarstva finansija [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]] (skraćeno '''MF ŽZH''') se trenutno nalazi Toni Kraljević (HDZ BiH), dok se njegovo sjedište nalazi u ulici Kralja Zvonimira 1 u [[Ljubuški|Ljubuškom]]. Ministarstvo se sastoji od dva sektora: Sektor za fiskalni sistem, proračun, zajedničke i opće poslove i Sektor za trezor. <ref>{{Cite web|url=http://www.ministarstvo-financija-zzh.gov.ba/ministar.html|title=Ministar|last=|first=|date=|website=ministarstvo-financija-zzh.gov.ba|publisher=Vlada Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|accessdate=16. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ministarstvo-financija-zzh.gov.ba/kontakt.html|title=Ministarstvo financija Žapadnohercegovačke županije|last=|first=|date=|website=ministarstvo-financija-zzh.gov.ba|publisher=Ministarstvo finansija Zapadnohercegovačkog kantona|language=hrvatski|accessdate=16. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ministarstvo-financija-zzh.gov.ba/ustroj.html|title=Ustroj|last=|first=|date=|website=ministarstvo-financija-zzh.gov.ba|publisher=Ministarstvo finansija Zapadnohercegovačkog kantona|accessdate=16. 7. 2018}}</ref> === Zeničko-dobojski kanton === Na čelu ministarstva finansija [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog]] kantona (skraćeno '''MF ZDK''') se trenutno nalazi Andrej Kajić (HDZ BiH), dok je trenutni sekretar Adis Ćehić. Sjedište ministarstva se nalazi u Kučukovićkoj ulici 2 u [[Zenica|Zenici]]. Ministarstvo se sastoji od tri sektora: Sektor za trezor (Nada Delibašić), Sektor za planiranje i izvršenje budžeta (Nermin Piljug) i Sektor za računovodstvo (Edina Dogan). Pored toga, u sastavu ministarstva se nalazi i Odjel za centralizovani obračun i isplatu plaća, sa Gabrijelom Delihasanović na čelu i sa sjedištem u ulici Mehmedalije Tarabara 15 u Zenici.<ref>{{Cite web|url=http://www.zdk.ba/ministarstvo-finansija|title=Ministarstvo finansija|last=|first=|date=|website=zdk.ba|publisher=Vlada Zeničko-dobojskog kantona|accessdate=16. 7. 2018|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716000757/http://zdk.ba/ministarstvo-finansija}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Politika Bosne i Hercegovine]] 37oea0a2lhh3lw2yupehlgle7xrkqwy 0 4625940 42680931 42590042 2026-08-24T06:16:22Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680931 wikitext text/x-wiki '''Muzej Prve proleterske brigade u Rudom''' osnovan je 1971. godine povodom 30-te godišnjicenjice osnivanja [[1. proleterska udarna brigada|Prve proleterske narodnooslobodilačke udarne brigade]]. Formirana je 21. decembra 1941. godine u Rudom, od partizanskih ustanika, nakon povlačenja u Sandžak. Odluku o formiranju Prve proleterske brigade doneo je Centralni komitet KPJ. Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz [[Srbija|Srbije]] i dva iz [[Crna Gora|Crne Gore]]) ukupne jačine 1.200 boraca. Prvi komandant brigade bio je [[Koča Popović]], a politički komesar [[Filip Kljajić]] Fića. == Historijski podaci == Pripremne aktivnosti za osnivanje Muzeja započele su 1966. godine, kada je u staroj zgradi Doma kulture u Rodom, adaptiran prostor u kojoj su bili izloženi dokumenti o borbenom putu Prve proleterske NOU brigade. Ova soba bila je otvorena do 1971. God, kada je uz dom dograđen dio u koji je smješten muzej. Projektant dograđenog dijela bio je M. Bojer.<ref name="MuzejRudo">{{Cite web |url= https://www.academia.edu/30349489/Guide_to_museums_and_galleries_in_the_Republic_of_Srpska.pdf?auto=download&campaign=weekly_digest |title= Milica Radojčić, Janko Vračar – VODIČ KROZ MUZEJE I GALERIJE REPUBLIKE SRPSKE |work= Muzej Republike Srpske, Banja Luka 2012. |accessdate= 13. 9. 2016}}</ref> Muzej je svečano otvoren 4. jula 1976. godine. U periodu od 1992. do 1995. godine, dio prostora Muzeja preuređen je u spomen sobu poginulim borcima u poslednjem Rat u Bosni i Hercegoviniratu na prostoru Bosne i Hercegovina. Muzej nema stalno zaposlenih, opreme ni sredstava. U ulaznom delu ustanovljena je kancelarija u kojoj boravi tehnički sekretar opštinske organizacije SUBNOR-a, koji brine o muzeju i održava muzejsku zbirku. == Reference == {{reference}} == Literatura == * Miloš Vuksanović - Prva proleterska brigada; "Narodna knjiga" Beograd, "Pobjeda" Titograd; 1981. == Vanjske veze == * [https://www.znaci.org/00001/27.htm Prva proleterska brigada - sećanja boraca (knjiga 2)] * [http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.293.html:358252-Rudo-70-godina-Prve-proleterske Rudo: 70 godina Prve proleterske („Večernje novosti“, 18. decembar 2011)] * [http://www.opstinarudo.com/istorija/?lang=lat Opština Rudo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630002151/http://www.opstinarudo.com/istorija/?lang=lat |date=2018-06-30 }} [[Kategorija:Muzeji u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Spomenici Narodnooslobodilačkoj borbi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rudo]] mdrxlwruwz3wjmnv73x6zr704xzrloo 0 4629942 42680909 40868541 2026-08-23T23:29:31Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Charles II, kralj Engleske]] 42680909 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Charles II, kralj Engleske]] fihtl3tfr01t6mp4fpe4l88li3sdgk6 0 4630285 42680901 42671077 2026-08-23T22:41:18Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680901 wikitext text/x-wiki {{redirect|MRSA}} [[Image:Human neutrophil ingesting MRSA.jpg|thumb]] '''Meticilin rezistentni stafilokokus aureus, MRSA, multirezistentni stafilokokus aureus, oksacilin rezistentni stafilokokus aureus (ORSA)''' je posebna vrsta [[bakterija|bakterije]] iz grupe [[stafilokoke|stafilokoka]] ({{jez-lat|Staphylococcus}})<ref>Vukadinović MV, Presečki Stanko S. ''Stafilokoki''. U: Kalenić S, Mlinarić-Missoni E i suradnici (ur.). Medicinska bakteriologija i mikologija. Zagreb: MERKUR ABD, 2005; 161-168.</ref> otporna na sve [[beta-laktam|betalaktamske antibiotike]] (BLA), označena kao [[Otpornost na antibiotike|antibiotska rezistencija]] na [[meticilin]] <ref name="Lowy">Lowy FD. ''Antimicrobial resistance: the example of Staphylococcus aureus.'' J Clin Invest 2003; 111(9): 1265−73.</ref>. Meticilin rezistentni stafilokokus aureus je nastao kao posledica nekritične i široke primene betalaktamskih antibiotika. Prva [[infekcija]] ovim sojem dovela je, do selekcije sojeva [[stafilokokus aureus]]a koji su postali rezistentni. Tako da posle određenog vremena ovi [[antibiotik|antibiotici]] više na njih nisu delovali. Prvi meticilin rezistentni soj pojavo se u [[bolnica|bolničkom]] okruženju [[1961]]. u [[Engleska|Engleskoj]], samo dve godine posle uvođenja meticilina upotrebu. Otuda i potiče [[akronim]] MRSA, za meticilin rezistentni stafilokokus aureus. Za utvrđivanje ovog tipa rezistencije više ne koristi meticilin, jer je za testiranje osetljivosti stafilokokusa aureusa, pogodniji [[oksacilin]], uz čiju pomoć se lakše otkrivaju heterorezistentni sojevi. Tako je često u upotrebi pored naziva MRSA i naziv ''oksacilin rezistentni stafilokokus aureus (ORSA)''.<ref name="Petrović">Petrović Jeremić Lj, et al. ''Mehanizmi rezistencije Staphylococcus aureusa na meticilin.'' Vojnosanit Pregl 2008; 65(5): 377–382. [http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0042-8450/2008/0042-84500805377P.pdf UDC: 579.862.4:[615.015.8:615.33], Pristupljeno 12. 4. 2013.</ref> Meticilin rezistentni stafilokokus aureus izaziva vanbolničke i [[bolničke infekcije]] kod ljudi oslabljenog [[Imunski sistem|imuniteta]]. Na ovu [[bakterija|bakteriju]] deluje sve manji broj [[antibiotik]]a, tako da se u [[terapija|terapiji]] o tome mora voditi računa. Pacijenti sa ovom bakterijom obavezno podležu lečenju antibioticima prema biogramu-antibiogramu i izolaciji od drugih bolesnika kako bi se na taj način sprečilo dalje širenje ovog soja bakterija unutar bolnice.<ref>Pelemiš M. ''Evolution of bacterial resistance.'' Acta Infectologica Yugoslavica. 2003; Suppl 23–43.</ref> Rastuća rezistencija stafilokokus aureus na antibiotike predstavlja veliki problem za lekara kliničara u svakodnevnoj praksi, a posebno u slučaju teških infekcija koje ugrožavaju život bolesnika ([[sepsa]], [[meningitis]]). Ona je, takođe, pretnja čitavoj ljudskoj zajednici jer se, sve češće, izveštava i o vanbolničkim sojevima stafilokokus aureus rezistentnim na antibiotike<ref>Chambers HF. ''Methicillin resistance in staphylococci: molecular and biochemical basis and clinical implications.'' Clin Microbiol Rev 1997; 10(4): 781−91.</ref>. == Istorijat == Ranih sedamdesetih godina [[20. vek]]a, [[ljekar|lekari]] su bili prisiljeni da napuste svoje dotadašnje verovanje po kome se sve bakterijske [[infekcija|infekcije]] mogu izlečiti upotrebom efikasnih [[antimikrobni lekovi|antimikrobnih lekova]] <ref name="Jovan">Jovan Orlović, Marina Dinić i Branislava Kocić, ''Zastupljenost meticilin rezistentnih stafilokoka izolovanih iz bolesničkog materijala.'' Acta Medica Medianae 2008,Vol.47 [http://publisher.medfak.ni.ac.rs/2008-html/2-broj/ZASTUPLJENOST%20METICILIN...pdf Originalan rad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903144636/http://publisher.medfak.ni.ac.rs/2008-html/2-broj/ZASTUPLJENOST%20METICILIN...pdf |date=2013-09-03 }}</ref>. A sve je počelo pojavom multiple rezistencije na antibiotike od strane patogena kao što su [[Stafilokokus aureus]] (MRSA), [[Pneumokoke|Streptokokus pneumonije]], [[Pseudomonas aeruginoza]] i [[Mikobakterijum tuberkuloze]]. Poznato je da je penicilin davno izgubio primat u lečenju stafilokoknih infekcija. Sposobnost stvaranja inducibilnog enzima penicilinaze koji razgrađuje beta laktamski prsten penicilina, širila se ogromnom brzinom među članovima roda [[Stafilokoke|Stafilokokusa]], pa je danas procenat [[penicilin]] osetljivih [[stafilokoke|stafilokoka]] veoma mali<ref>Lowy FD. ''Antimicrobial resistance: the example of Staphylococcus aureus.'' J Clin Invest 2003; 111(9): 1265−73</ref> Na ovu pojavu uticao je razvoj i povećanje broja bakterijskih vrsta rezistentnih na antibiotike koja se zasnivala na većem broju faktora u koje spadaju; široka rasprostranjenost i ponekad nepravilno korišćenje antibiotika, široka primena ovih agenasa kao faktora rasta u stočnoj hrani i povećanje kako regionalnih tako i međunarodnih putovanja, što je olakšalo prelaz bakterija rezistentnih na antibiotike preko geografskih barijera<ref>Cohen ML. ''Epidemiology of drug resistance: implications for a post-antimicrobial era''. Science 1992; 257:1050-5.</ref><ref>Tomasz A. ''Multiple-antibiotic-resistant pathogenic bacteria.'' A report on the Rockefeller University Workshop. N. Engl. J. Med. 1994; 330:1247-1251.</ref><ref>Swartz MN. ''Use of antimicrobial agents and drug resistance''. N. Engl. J. Med. 1997; 337:491-2.</ref>. MRSA se prvi put pojavila kao klinički relevantan humani patogen pre više od četri decenije.<ref>Jevons MP. ''"Celbenin"-resistant staphylococci''. BMJ 1961;1:124-5.</ref> Agresivnost [[bakterija|bakterije]] prvi put je otkrivena u bolnicama i drugim zdravstvenim ustanovama kod „ugroženih osoba“, koje su bile često izložene selektivnoj primeni intenzivne antimikrobne terapije, i čestim invazivnim procedurama (što je dodatno kompromitovalo odbrambene snage domaćina) i stvaralo povoljan ambijent za njeno širenje. MRSA je postepeno sve više postajala važan izvor problema u zdravstvenoj zaštiti, povezan sa infekcijama krvnog sistema, disajnog sistema (sa pridruženim pneumonijama) i sve češćim hirurškim infekcijama postoperativnih rana. Uprkos usvajanju niza preventivnih mera za njeno širenje, učestalost MRSA infekcija u većini bolnica je stalno rasla u poslednjih dvadeset godina.<ref>Klein E, Smith DL, Laxminarayan R. ''Hospitalizations and deaths caused by methicillin-resistantStaphylococcus aureus, United States, 1999-2005''. Emerg Infect Dis 2007;13:1840-6.</ref> [[Meticilin]], je bio prvi polusintetski antibiotik iz grupe penicilina otporan na penicilinazu, koji je uveden u upotrebu [[1959]]. sa ciljem da „napadne“ sojeve [[stafilokoke|stafilokoknih]] [[bakterija]] otporne na penicilin. Ali, samo dve godine kasnije ([[1961]]), pojavili su se sojevi otpornih bakterija na novouvedeni [[lek]]. Ova pretnja, bila je MRSA, koja je prvo uzela maha u Evropi pre nego što se pojavila i u bolnicama u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Ranih 1980-ih, više od sto američkih bolnice izvestilo je da je MRSA infekcija; dostigla razmere epidemije, u [[Hjuston]]u, [[Portland]] (u dve bolnice), [[Džekson (Misisipi)|Džeksonu]] itd. Univerzitetska bolnica u [[Virdžinija|Virdžiniji]] imala je svoj prvi MRSA slučaj u [[1978]]. Ali, u roku od dve godine, zaraza je zahvatila skoro polovinu bolnice - šokantno nagoveštavajući da će se sa širenjem infekcijom suočiti i druge bolnice u decenijama koje dolaze. ''Vrlo brzo, lekari su spoznali opasnosti eksplozivnih epidemija u kojima se MRSA infekcija bukvalno širila iz bolničkog kreveta u krevet<ref>{{en}} Michael J. Berens and Ken Armstrong, ''MRSA's toll climbs, but hospital is slow to change'' [http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2008399313_mrsaday20.html The Seattle Times,(2008)]</ref>.'' Nažalost sve masovniju pojavu MRSA infekcije mnoge bolnice su ignorisale decenijama, ''(navodi dr Vilijam Džarvis, koji je penzionisan 2003 kao direktor Centara za kontrolu i prevenciju bolesti u SAD''). ''MRSA je zato decenijama unazad izazivala sve više bolnih i teško lečiveih lezije kože koje su potom prelazile u krv. Zbog toga se i oko jedan odsto infekcija završavalo smrtnim ishodom. Niko danas ne zna koliko ljudi nosi ovu klicu na svojoj koži. Nacionalni, medicinski istraživači su procenili da je to 1 ili 2 odsto opšte populacije, dok je skrining sproveden u Vašingtonskim bolnicama otkrio znatno viši nivo - i do 11 odsto<ref>Michael J. Berens and Ken Armstrong, ''How our hospitals unleashed a MRSA epidemic'' [http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2008396215_mrsaday1.html The Seattle Times (2008)]</ref>.'' Novi izveštaji o izolatima [[stafilokokus aureus|stafilokokusa aureusa]] koji poseduju itermedijernu ili potpunu rezistenciju na samo na meticilin već sve više pokazuju razistneciju i na vankomicin najavljuju novu antibiotsku eru u kojoj efikasni baktericidni antibiotici više neće biti dostupni<ref>Hiramatsu K. ''Methicillin-resistant Staphylococcus aureus clinical strain with reduced vancomycin susceptibility.'' J. Antimicrob. Chemother. 1997;40: 135-6.</ref><ref>''Staphylococcus aureus resistant to vancomycin.'' United States, MMWR. 2002;51:565-7.</ref>. == Epidemiologija == [[Datoteka:EARSS MRSA 2008.svg|thumb|300px|[[Incidenca]] MRSA u ljudskim uzorcima [[krv]]i u zemljama koje su učestvovale u istraživanju [[2008]]]]. Udeo [[infekcija]] uzrokovanih [[meticilin]] rezistentnim [[stafilokokus aureus]]om (MRSA) stalno raste, kako kod bolesnika koji se nalaze na bolničkom lečenju tako i kod ambulantno lečenih bolesnika. Danas je MRSA jedan od najčešćih uzročnika [[bakterija|bakterijskih]] infekcija, koja uzrokuje 40 do 70% [[stafilokoke|stafilokoknih]] infekcija u jedinicama intenzivne nege. MRSA pored toga što dovode do produženog lečenja u bolnici i uvećava bolničke troškove, ima sve veći udeo u smrtnosti bolesnika (koja je > 1 %)<ref>Cosgrove S.E. ''Comparison of mortality associated with methicillin-resistant and methicillin-susceptible Staphylococcus aureus bacteremia: a metaanalysis.'' Clin. Infect. Dis. 2003;36:53-9.</ref><ref>Hafner MKD and the Study Group Bacterial Resistance of the Paul-Erlich-Society for Chemoterapy. ''Drug resistance among clinical isolates of frequently encounted bacterial species in central Europe during 1975-1995.'' Infection. 1999; 27:(Suppl 2):S 2-8</ref>. Broj smrtnih slučajeva, prema podacima iz [[2005]], u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] je značajno narastao sa 11.000 na 17.000 godišnje <ref name = "Klein"/>. Kancelarija za Nacionalni statistiku Velike Britanijije objavila je da je 2005. u [[Vels]]u i [[Engleska|Engleskoj]] bilo 1629 [[smrt]]nih slučajeva uzrokovanih meticilin rezistentnim stafilokokus aureusom (MRSA), što ukazuje na upola nižu stopu smrtnosti nego u SAD<ref>UK Office for National Statistics Online (February 22, 2007), "[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=1067 ''MRSA Deaths continue to rise in 2005'']"</ref>. U SAD značajno raste broj MRSA infekcija. Prema izveštaju američkog Centra za kontrolu i prevenciju bolesti, učestalost infekcija u SAD udvostručila se u 2005 u odnosu na [[1999]] (sa 127.000 na 278.000 pacijenata) <ref name = "Klein">{{cite journal |vauthors=Klein E, Smith DL, Laxminarayan R |title=Hospitalizations and Deaths Caused by Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus, United States, 1999–2005 |journal=Emerg Infect Dis |volume=13 |issue=12 |year=2007|pages=1840–6}}</ref>. U [[srednja Evropa|srednjoj Evropi]] u periodu od [[1990]]. do [[1995]]. [[prevalenca]] [[oksacilin]] rezistentnih [[stafilokoke|stafilokoka]] porasla je sa 1,7% koliko je iznosila 1990, na 12,9% 1995, dok je kod koagulaza negativnih stafilokoka (KNS) porasla sa 15,8% na 55,8% sa daljim trendom porasta procenta rezistentnih izolata<ref>Fluit AC, Wielders CLC, Schmitz FJ. Epidemiology and Susceptibility of 3,051 Staphylococcus aureus Isolates from 25 ''University Hospitals Participating in the European'' SENTRY. J. Clin. Microbiol. 2001; 39(10):3727-32</ref>. Istraživanja sprovedena u 25 bolnica u više [[Evropa|Evropskih]] zemalja, u period od aprila [[1997]]. do februara 1999e ukazala su da je najveća zastupljenost MRSA infekcije bila u [[Portugalija|Portugalu]] 54% i [[Italija|Italiji]] 43-58%, dok je najniža bila u [[Švajcarska|Švajcarskoj]] i [[Holandija|Holandiji]] (2%). Iistraživanja u ovoj studiji takođe su pokazala da je MRSA najčešće izolovan iz materijala bolesnika koji su lečeni na odeljenjima intenzivne nege, 38%, a najređe kod bolesnika sa internih klinika, 22%. MRSA je zastupljen među uzročnicima nozokomijalne [[upala pluća|pneumonije]] sa 34%, kod mokraćnih infekcija sa 28,3%, [[hemokultura]] 23,8% i infekcija kože i mekog tkiva sa 22,4%<ref>Fang H. and Hedin G. Use of the Cefoxitin-Based ''Selective Broth for Improved Detection of Methicillin- Resistant Staphylococcus aureus''. J. Clin. Microbiol. 2006;44(2):592-4.</ref>. Slično istraživanje sprovedeno je i u periodu od [[2000]]. do [[2002]]. u 26 zemalja [[Evropa|Evrope]] obuhvativši tom prilikom podatke iz 495 ​​[[bolnica]]. Dobijeni rezultati pokazali su da se zastupljenost MRSA u infekcije razlikuje u pojedinim zemljama, s tim da je u istočnim delovima Evrope ona viša. U [[Grčka|Grčkoj]] je zastupljenost MRSA iznosila 44,4%, na [[Malta|Malti]] 43,8%, u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] 41,5%, [[Irska|Irskoj]] 41,2%, Italiji 40,09%, [[Izrael]]u 38,4%, [[Hrvatska|Hrvatskoj]] 36,7%, [[Portugalija|Portugaliji]] 34,7%, [[Bugarska|Bugarskoj]] 33,9%, [[Francuska|Francuskoj]] 33,1%, [[Španija|Španiji]] 24,8%, [[Belgija|Belgiji]] 23,6%, [[Luksemburg]]u 19,2%, [[Slovenija|Sloveniji]] 18,4%, [[Poljska|Poljskoj]] 17,7%, [[Nemačka|Nemačkoj]] 13,8%, [[Slovačka|Slovačkoj]] 10,5%, [[Austrija|Austriji]] 8,8%, [[Mađarska|Mađarskoj]] 7,1%, Češkoj 5,9%, [[Finska|Finskoj]] 1,0%, [[Estonija|Estoniji]] 0,9%, [[Švedska|Švedskoj]] 0,8%, [[Danska|Danskoj]] 0,6%, Holandiji 0,6% i [[Island]]u 0,5%. Prosečna zastupljenost MRSA infekcije za Evropu u tom periodu iznosila je 20,2%<ref>. Tiemersa EW, Bronzwaer SLAM, Nen OL, Degener JE, Shrijnemakers P, Bruinsma N et al. for ''European Antimicrobial Resistance Surveillance System''. Participants. Methicillin-resistant Staphylococcus aureus in Europe, 1999-2002. Emerging Infectious Diseases. 2004;10:(9).</ref>. Podaci o [[prevalenca|prevalenci]] MRSA-izolata ''(vidi tabelu)'' razlikuju se u raznim delovima sveta kao i među bolnicama i iznose od 0,6% u [[Norveška|Norveškoj]] do 66,8% u [[Japan]]u. <center>'''<big>Prevalenca MRSA-izolata iz hemokultura</big>'''</center> <center> {| class="wikitable" |- ! Država !! Norveška !! Hrvatska !! Rumunija !! Sjedinjene Države !! Japan |- |<center>'''Procenat MRSA iz krvi''' ||<center> '''0,6''' ||<center>'''37,6''' ||<center>'''61,4'''||<center> '''25,3'''||<center> '''66,8''' |} </center> I u [[Evropa|Evropi]] postoji krajnja raznovrsnost u zastupljenosti MRSA. Najveća prevalenca MRSA izolata je na jugu i delimično na zapadu Evrope ([[Grčka]], [[Bugarska]], [[Irska]], [[Portugalija|Portugal]]), a najmanja na severu ([[Danska]], [[Švedska]], [[Holandija]]) <ref name="Tiemersma"/>. I u drugim zemljama zabeležene su varijacije među bolnicama: najviše u Nemačkoj, najmanje u Sloveniji <ref name="Tiemersma">Tiemersma EW, Bronzwaer SL, Lyytikäinen O, Degener JE, Schrijnemakers P, Bruinsma N, et al. Methicillin-resistant Staphylococcus aureus in Europe, 1999−2002. Emerg Infect Dis 2004;10(9): 1627−34.</ref><ref>Matynia B, Młodzinska E, Hryniewicz W. ''Antimicrobial susceptibility patterns of Staphylococcus aureus in Poland obtained bythe National Quality Assurance Programme.'' Clin MicrobiolInfect 2005; 11(5): 379−85.</ref> U našem regionu, udeo izolata u period od 2000. do 2002. na Klinikama za hirurgiju i nefrologiju iznosio je za izolate MRSA infekcije 60,95%, a za izolate MRKNS 72,05%, što je približno rezultatima dobijenim u Portugaliji, Italiji i Španiji u istom periodu <ref name="Mirović"/>. U [[Srbija|Srbiji]] u različitim bolničkim centrima, različita je zastupljenost MRSA izolata. Prema podacima iz 2005. u [[Klinički centar Srbije|Kliničkom centru Srbije u Beogradu]], MRSA bio je prisutan u 81% kliničkih izolata, na Ortopedskoj klinici na Banjici u Beogradu iz rana je izolovano 41% MRSA, a u [[Klinički centar Niš|Kliničkom centru u Nišu]] i [[Klinički centar Kragujevac|Kliničkom centru u Kragujevcu]] učestalost MRSA izolata bila je 55% i 44% <ref name="Mirović">Mirović V, Tomanović B, Kocić B, Jovanović B, Brusić J, Ninković V. ''The problem of MRSA in Serbia.'' Proceeding of the National Workshop an antibiotic susceptability testing; 2006, October 23–24, Belgrade. (Serbian)</ref> Prisutnost jako visokog procenat meticilin rezistentnih izolata ''[[Stafilokokus aureus|Stafilokokusa aureusa]]'' i koagulaza negativnih stafilokoka u Srbiji, koji od [[2003]]. neprestano raste, navodi na zaključak da zdravstvena služba Srbije mora preduzeti dodatno angažovanje koje će dovesti do smanjenja veoma visoke zastupljenosti ovih infekcija <ref name="Jovan"/>. == Rizične grupe == * Ljudi sa slabim imunskim sistemom (ljudi koji žive sa HIV/AIDS-om, lupusom, rakom), primaoci organa nakon transplantacije, teški astmatičari, itd) * Dijabetičari.<ref>Lipsky et al (2010). ''"Skin and soft tissue infections in hospitalised patients with diabetes: culture isolates and risk factors associated with mortality, length of stay and cost".'' Diabetologia.</ref> * Intravenski korisnici droge.<ref name="MRSA Infections"/> * Korisnici hinolonskih antibiotika.<ref>Tacconelli, E.; De Angelis, G.; Cataldo, MA.; Pozzi, E.; Cauda, R. (Jan 2008). "Does antibiotic exposure increase the risk of methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) isolation? A systematic review and meta-analysis.". J Antimicrob Chemother 61 (1): 26–38. {{doi|10.1093/jac/dkm416}}. {{PMID|17986491}}.</ref> * Mala deca i osobe u poznijim godina * Studenti koji žive u studentskim domovima.<ref name="MRSA Infections">"MRSA Infections: People at Risk of Acquiring MRSA Infections". Centers for Disease Control and Prevention. 9 August 2010., Pristupljeno 13. 5. 2012.</ref> * Ljudi koji borave (bolesnici) ili zapošljeni u zdravstvenoj ustanovi koji duži vremenski period provode u njima.<ref name="MRSA Infections"/> * Ljudi koji provode vreme u priobalnim vodama, gde je MRSA prisutan, kao što su neke plaže u Floridi i zapadnoj obali [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>Reuters (2009-02-16). ''"Study: Beachgoers More Likely to Catch MRSA"''. FoxNews.com.</ref><ref>Marilynn Marchione (2009-09-12). ''"Dangerous staph germs found at West Coast beaches".'' AP.</ref> * Ljudi koji provode vreme u zatvorenom prostoru sa drugim ljudima, uključujući; beskućnike u neadekvatnim skloništima, zatvorenici u zatvorima, vojni regruti u toku osnovne obuke,<ref>Zinderman, C.; Conner, B.; Malakooti, M.; LaMar, J.; Armstrong, A.; Bohnker, A. (May 2004). ''"Community-Acquired Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus Among Military Recruits"''. Emerging Infectious Diseases.</ref> i pojedinci koji provode dosta vremena u teretanani . * Autohtoni narodi, uključujući indijanace, starosedeoce Aljaske i starosedioci australije.<ref name="MRSA Infections3">David, Micheal Z. and Daum, Robert S. (2010). ''Community-Associated Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus: Epidemiology and Clinical Consequences of an Emerging Epidemic''. 23. American Society for Microbiology. pp. 616–687.</ref> * Veterinari, osobe zapošljene na pretovaru stoke i vlasnici kućnih ljubimaca.<ref name="MRSA Infections3"/> == Putevi prenošenje MRSA == Meticilin rezistentan stafilokokus aureus (MRSA) je veoma često prisutan u [[kožni sistem|koži]] (pazusi, prepone), kao i sluzokoži nosa mnogih zdravih osoba, ili kao prolazna flora u crevima i kožnim infekcijama u vidu [[rana]], [[akne|bubuljica]] ili [[čir]]eva. Najmanje kod jedne, od četiri zdrave osobe (ili u 25-30% slučajeva), MRSA živi na koži ili u nosnim šupljinama, ali ne izaziva nikakve probleme ili infekcije.<ref>{{en}} [http://www.cdc.gov/mrsa/definition/index.html ''Definition of MRSA'', Centers for Disease Control and Prevention, USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013033639/http://www.cdc.gov/mrsa/definition/index.html |date=2012-10-13 }}, Pristupljeno 12. 4. 2013.</ref> Ako se stafilokokna bakterija unese u telo zdrave osobe, ona može da izazove infekciju; koja može biti lokalna i manje izražena (na primer, bubuljica), ili ozbiljna (uključujući promene na srcu, plućima, u krvi ili na kostima). Ozbiljne infekcije stafilokokama su češći kod osoba sa oslabljenim [[imunski sistem|imunskim sistemom]]<ref>Centers for Disease Control and Prevention. Methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) infections. Accessed April 17, 2011. [http://www.cdc.gov/mrsa/], Pristupljeno 12. 4. 2013.</ref>. Najmanje dve na svakih sto osoba poseduje neotpornost na stafilokoke rezistentnim na antibiotike. Biti neotporan znači da antibiotik nije u stanju da leči i izleče infekciju sa ovom vrstom bakterija. Ovo posebno uključuje osobe u bolnicama na dugotrajnom lečenju kao i osobe na [[dijaliza|dijalizi bubrega]] ili lečenju [[tumor|raka]]. MRSA se prenosi dodirom ili u kontaktu sa MRSA kontaminiranom osobom bilo da je ona bolesnik ili potpuno zdrava osoba ([[kliconoša]])<ref>Que YA, Moreillon P. ''Staphylococcus aureus (including staphylococcal toxic shock).'' In: Mandell GL, Bennett JE, Dolin R, eds. Principles and Practice of Infectious Diseases. 7th ed. Philadelphia, Pa: Elsevier Churchill Livingstone; 2009:chap 195.</ref>. MRSA infekcija se može javiti kod bilo koje osobe bez obzira na [[pol]], [[rasa|rasu]] ili uzrasta ako je izložene povećanom rizuku od zaražavanja<ref>{{en}} (2008). ''MRSA (Methicillin Resistant Staphylococcus Aureus).'' Developed through a partnership of The Ohio State University Medical Center, Mount Carmel Health, OhioHealth and Nationwide Children’s Hospital, Columbus, Ohio. Available for public use without copyright restrictions at [https://www.healthinfotranslations.org/], Pristupljeno 12. 4. 2013.</ref>: * neposrednim (fizičkim) kontaktom sa kožnim ili drugim promana osobe koja ima stafilokoknu infekciju. * dodirivanjem predmeta i površina na kojima je prisutna MRSA u uvećanom broju. Ovo mogu biti predmeti svakodnevne upotrebe, bolnička oprema i instrumenti, igle za tetovažu, sredstva javnog prevoza, sportski rekviziti i drugi predmeti i oprema * preko ogrebotina, i rana na koži, koje su ulazna vrata za kontaminaciju MRSA infekcijom * boravkom u objektima gde ima dosta ljudi, u školama, zdravstvenim ustanovama, vojnim bazama, domovima za starije ljude, obdaništima ili [[zatvor]]ima. * nakon mnogobrojnih fizičkih kontakta, za vreme masovnih okupljanja * u toku rada u zdravstvenim ustanovama, mikrobiološkim laboratorijama, na poljoprivrednim dobrima itd. * u uslovim loše lične i kolektivne [[higijena|higijene]] * u [[rat]]nim uslovima, nakon [[zemljotres]]a i drugih masovnih katastrofa, praćenih velikim okupljanjem i migracijom stanovništa * postoperativne infekcije hirurških rana, opekotine, infekcije dojki nakon porođaja itd. == Etiologija == Stafilokokusa aureus rezistentan na meticilin dugi niz godina povezuje sa boravkom u bolnici, domovima za starije i nemoćne i sličnim institucijama i tek se od devedesetih godina pojavljuje pojam „vanbolnička MRSA“, s nizom karakteristika koje ga razlikuju od ranije poznatih, bolničkih MRSA. Zato danas medicinska struka razlikuje dva tipa meticilin rezistentnog stafilokokusa aureusa<ref>{{en}} Evans MW, Ramcharan M. ''Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus (MRSA) and Chiropractic: What you need to know.'' Chiro ACCESS [Internet]; 2009. Dostupno na: [http://www.chiroaccess.com/Articles/MethicillinResistantStaphylococcus-aureus-(MRSA)-and-Chiropractic-What-you-need-toknow.aspx?id=0000105] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305125323/http://www.chiroaccess.com/Articles/MethicillinResistantStaphylococcus-aureus-(MRSA)-and-Chiropractic-What-you-need-toknow.aspx?id=0000105 |date=2016-03-05 }}</ref>; '''Bolnički „HA-MRSA“ tip''' Ovaj tip MRSA otkriven je u bolnicama i zato nosi naziv „HA-MRSA“ ({{jez-engl| hospital-acquired or health care–associated MRSA}}). Bolnički MRSA su uglavnom multirezistentni pa je izbor antibiotika za lečenje infekcija izazvanim bolničkim MRSA sužen na [[vankomicin]] i [[linezolid]], uglavnom izazivaju teže infekcije kod bolesnika koji su na neki način predisponirani: oslabljenim imunskim sistemom, dugotrajnim bolničkim lečenjem, dugotrajnom primenom antimikrobnih lekova, progresijom osnovne bolesti i slično. Infekciji MRSA sojevima u bolničkim uslovima obično prethodi kolonizacija različitog trajanja. Svega nekoliko epidemijskih MRSA-klonova je odgovorno za veliki procenat infekcija izazvanih ovim uzročnikom. '''Vanbolnički „CA-MRSA“ tip''' Ovaj tip MRSA, je poznat kao vanbolnički tip ili „CA-MRSA“ ({{jez-engl|community-associated MRSA}}). Vanbolnički MRSA se epidemiološki, fenotipski i genotipski razlikuju od bolničkih MRSA. Zajedničko svim izveštajima o infekcijama koje uzrokuju vanbolnički MRSA su: nepovezanost sa rizičnim faktorima koji su prisutni u bolesnika inficiranih MRSA-sojevima poreklom iz bolnice; nisu rezistentni na nebetalaktamske antibiotike; češće se javljaju u beskućnika, siromašnih, zatvorenika i sportista. Poseban značaj tih sojeva je u tome što su virulentniji od bolničkih MRSA, i brže se šire među bolesnicima zbog bržeg prilagođavanja na domaćina. Vanbolnički MRSA javljaju se u značajno mlađoj starosnoj grupi nego bolnički. Infekcije koje vanbolnički MRSA izaziva obično su teške kožne infekcije ([[celulitis]], [[nekrotizirajući fasciitis]]) i nekrotizirajuće [[upala pluća|pneumonije]]. Oba tipa meticilin rezistentnog stafilokokusa aureusa imaju isti mehanizam rezistencije na antibiotike, a to je promena ciljnog mesta delovanja [[antibiotik]]a. Poseduju takozvanu '''heterorezistenciju''' što znači da svi MRSA sojevi imaju [[gen]] za rezistenciju na [[hromozom]]u, ali neke [[bakterija|bakterije]] iz pojedinih [[soj]]eva jesu, a neke nisu rezistentne. <center>'''<big>Razlike između HA-MRSA i CA-MRSA infekcija</big>'''</center> <center> {| class="wikitable" |- ! '''Tip infekcije''' !! HA-MRSA !! CA-MRSA |- | '''Zaraženi'''|| stariji, bolnički lečeni ||mladi, zdravi |- | '''Područje infekcije'''|| krvotok, pluća, područja koja su operisana (sistemski)||koža i meka tkiva (lokalno) |- | '''Rezistencija''' || mec I, II, III-gen || mec IV-gen |- | '''Dodatni faktori rezistencije''' || Rezistencija na niz antibiotika ||Penton-Valentine leukocidin (PVL) |} </center> Između MRSA sojeva bolničkog i vanbolničkog porekla osim sličnosti ima i mnogo razlika: razlikuju se epidemiološki, klinički, po faktorima virulencije, po učestalosti javljanja<ref>Weber JT. ''Community-associated methicillin-resistant Staphylococcus aureus.'' Clin Infect Dis 2005; 41 Suppl 4: S269−72.</ref><ref>Naimi TS, LeDell KH, Como-Sabetti K, Borchardt SM, Boxrud DJ,Etienne J, et al. ''Comparison of community- and health careassociated methicillin-resistant Staphylococcus aureus infection''. JAMA 2003; 290(22): 2976−84.</ref><ref>Moran GJ, Krishnadasan A, Gorwitz RJ, Fosheim GE, McDougalLK, Carey RB, et al. ''Methicillin-resistant S. aureus infectionsamong patients in the emergency department.'' N Engl J Med2006; 355(7): 666−74.</ref>. U odnosu na bolničke, vanbolnički izolati ''[[Stafilokokus aureus|Stafilokokusa aureusa]]'' rezistentnih na meticilin, još uvek je, značajno manje, mada ima predviđanja da će se ta razlika u budućnosti smanjiti<ref>Paez A, Skiest D. ''MRSA: From the hospital to the community.''Current Infect Dis Rep 2008; 1(10): 14–21.</ref>. Zastupljenost vanbolničkih MRSA u evropskim zemljama je, uglavnom niska (1,5-9%), a podaci su dobijeni ispitivanjem nazalnog kliconoštvo među zdravom populacijom (deca, vojnici, zdravi odrasli koji u poslednjih 12 meseci nisu imali kontakta sa bolničkom sredinom)<ref>Abudu L, Blair I, Fraise A, Cheng KK. ''Methicillin-resistantStaphylococcus aureus (MRSA): a community-based prevalence survey.'' Epidemiol Infect 2001; 126(3): 351−6.</ref><ref>Warshawsky B, Hussain Z, Gregson DB, Alder R, Austin M,Bruckschwaiger D, et al. ''Hospital- and community-based surveillance of methicillin-resistant Staphylococcus aureus: previous hospitalization is the major risk factor.'' Infect ControlHosp Epidemiol 2000; 21(11): 724−7.</ref>. Prema podacima iz [[Srbija|Srbije]], vanbolnička MRSA zastupljen je sa 17,7%, u različitom materijalu iz hirurških, pedijatrijskih, ORL, oftalmoloških i dermatoloških ambulanti <ref name="Petrović"/>. == Mehanizmi == Dva glavna mehanizma koja dovode do rezistencije [[stafilokokus aureus]]a na [[beta-laktamski antibiotik|beta-laktamske antibiotike]] su: * Produkcija dodatnog penicilin-vezujućeg proteina ''PBP2a'', koji je kodiran hromozomskim ''mecA'' genom, i nastavlja svoju funkciju u izgradnji ćelijskog zida bakterije i kada drugi penicilin vezujući proteini ''PBP1, 2 i 3'' budu inaktivirani antibiotikom i produkcija inducibilnog enzima beta-laktamaze koja razgrađuje [[beta-laktamski antibiotik|beta-laktamski prsten]] i inaktivira [[antibiotik]] <ref name="Lowy"/>. * Ređe zastupljeni mehanizmi rezistencije na stafilokokus aureus su modifikacija penicilin-vezujućih proteina ''PBP1, 2, i 4'' što dovodi do smanjenog afiniteta za ''BLA'' i hiperprodukcija [[beta-laktamaza]] koja je odgovorna za graničnu rezistenciju [[stafilokoke|stafilokoka]] na [[meticilin]] (''borderline-resistant Staphylococcus aureus – BORSA'') <ref name="Nelson"/>. Ovi ''BORSA'' sojevi karakterišu se vrednostima minimalne inhibitorne koncentracije ''(MIK)'' za oksacilin 4-8&nbsp;µg/ml i odsustvom ''mecA'' gena. Često se lažno proglašavaju meticilin rezistentnim stafilokokama ili čak meticilin senzitivnim <ref name="Nelson">Nelson L, Cockram CS, Lui G, Lam R, Lam E, Lai R, et al. ''Community case of methicillin-resistant Staphylococcus aureus infection.'' Emerg Infect Dis 2006; 12(1): 172−4.</ref> [[Datoteka:MecA Resistance.svg|mini|centar|600p|Dijagram prikazuje antibiotsku rezistenciju promenom ciljnog mesta antibiotika, po uzoru na rezistenciju MRSA prema [[penicilin]]u. Beta-laktamski antibiotici trajno inaktiviraju PBP enzime koji su neophodni za život bakterija trajno se vezujući za njihova aktivna mesta. Neki oblici MRSA, međutim, postoji i PBP koji neće dozvoliti da se antibiotik veže za njegovo aktivno mesto]]. == Dijagnostika == [[Datoteka:Muller Hinton agar with MRSA.jpg|thumb|300px|Miler Hinton agar pokazuje otpornu MRSA na oksacilinski disk]] U dijagnostici MRSA ključnu ulogu imaju mikrobiološke laboratorije i druge referentne laboratorije osposobljene za brzu identifikovanje pojave MRSA, primenom savremenih i brzih tehnika za identifikaciju i karakterizaciju MRSA.<ref>{{en}} ''Laboratory Detection of: Oxacillin/Methicillin-resistant Staphylococcus aureus'' na sajtu: [http://www.cdc.gov/HAI/settings/lab/lab_mrsa.html Centers for Disease Control and Prevention, USA], Pristupljeno 12. 4. 2013.</ref> Uprkos tome, bakterija generalno moraju biti gajena u krvi, urinu, sputumu, ili drugim tečnim kulturama iz telesnih tečnosti, u laboratorijiskim uslovima i u dovoljnim količinama potrebnim za dokazivanje u testovima. Kako shodno tome, ne postoji brz i jednostavan metod za dijagnozu MRSA, početna terapija se najčešće zasniva na osnovu sumnje od strane lekara koji leči obolelog, kako svako kašnjenje u lečenju ove vrste infekcije nebi imalo fatalne posledice. Tehnike dijagnostike MRSA sve više uključuju i primenu [[Polimerazna lančana reakcija|PCR-u realnom vremenu]]{{efn|Lančana reakcija polimeraza u realnom vremenu ili [[polimerazna lančana reakcija]]}} ili primenu kvantitativnog PCR, u kliničkim laboratorijama za brzu detekciju i identifikaciju MRSA sojeva, umnožavanjem njihovog [[molekul]]a [[DNK]].<ref name= FrancoisP>{{Cite book |chapterurl=http://www.horizonpress.com/staph|vauthors=Francois P, Schrenzel J| |year=2008|chapter=Rapid Diagnosis and Typing of ''Staphylococcus aureus''|title=Staphylococcus: Molecular Genetics|publisher=Caister Academic Press| isbn = 978-1-904455-29-5|pages=}}</ref><ref name=Mackay>{{Cite book | author = Mackay I M (editor). | title = Real-Time PCR in Microbiology: From Diagnosis to Characterization | publisher = Caister Academic Press | year = 2007 | url = http://www.horizonpress.com/rtmic | isbn = 978-1-904455-18-9 | pages = | access-date = 2019-01-04 | archive-date = 2016-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161005204830/http://www.horizonpress.com/rtmic | url-status = dead }}</ref><ref>Coleman, WB i Tsongalis, GJ. ''Molecular Diagnostics: For the Clinical Laboratorian.'' Humana Press. {{page|year=2006|isbn=978-1-58829-356-5|pages=47}}56. i 65-74</ref> Još jedan značajan laboratorijski test za dijagnozu MRSA je test brze aglutinacije lateks čestica ili [[lateks test]], koji detektuje PBP2a protein. [[Protein]] PBP2a je varijanta [[penicilin vezujući protein|penicilin vezujućeg proteina]] koji daje sposobnost [[S. aureus]]u da bude otporan na [[oksacilin]].<ref name=Hardy>{{cite web|title=MRSA latex test for PBP2|last=Seiken|first=Denka|url=http://www.hardydiagnostics.com/catalog2/hugo/MRSALatexTest.htm|access-date=2019-01-04|archive-date=2009-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310034548/http://www.hardydiagnostics.com/catalog2/hugo/MRSALatexTest.htm|dead-url=yes}}</ref> == Novine u istraživanjima == Na osnovu nedavno objavljen studija farmaceutskog koncerna [[AstraZeneka]], ova farmaceutska kuća je na tržište izbacila [[antibiotik]] [[ceftarolinfosamil]], pod imenom [[Zinforo]]^® koji se pokazao uspešnim u lečenju MRSA. Iako ovaj antibiotik spada u grupu [[cefalosporini|cefalosporina]], on je pokazao delotvornost i protiv [[stafilokokus aureus]]a. Prema izjavi Ernsta Molitora primarijusa na Institutu za medicinsku mikrobiologiju, imunologiju i parazitologiju Univerzitetske klinike u Bonu ovaj antibiotik je pokazo zadovoljavajuće rezultate i da: „treba očekivati da će ovaj on imati manje neželjenih posledica od nekih drugih alternativnih lekova“.<ref>Brigite Osterat, Saša Bojić Novi antibiotik protiv MRSA (2012) [http://www.dw.de/dw/article/0,,16293639,00.html Deutsche Welle], Pristupljeno 12. 10. 2012.</ref> Otkrićem ovog leka i dalje problem rezistentnih bakterija nije rešen, jer bakterije poseduju izuetno veliku sposobnost preživljavanja, jer se brzo razmnožavaju i veoma brzo prilagođavaju novim životnim uslovima. Što se bakterije češće sreću sa lekovima koji ih uništavaju, veća je verovatnoća da neće uspeti da razviju odgovarajuće odbrambene mehanizme za sopstveni spas od takvih lekova. == Mere prevencije == === Izolacija kliconoša === Rizik od prenošenja MRSA sa kliconoša na zdrave osobe van zdravstvenih ustanova je mali. MRSA kliconoštvo obično je prolazno. Međutim, neki osobe mogu imati MRSA u nosu i na rukama (kontaktni dermatitisili ekcem) i mogu predstavljati primarni rezervoar. Takođe, osobe koje su dugo boravile u bolnici, ili su lečene antibioticima, bolesnici na dijalizi, kao i hirurški bolesnici i, uopšte, imuno-kompromitovani, podložniji su infekciji.<ref>Scheurich D, Woeltje K. ''Skin and soft tissue infections due to CA-MRSA.'' Mo Med 2009;106(4): 274-6.</ref><ref>Shalit I, Berger SA, Gorea A, Frimerman H. ''Widespread quinolone resistance among methicillin-resistant Staphylo-coccus aureus isolates in a general hospital.'' Antimicrob Agents Chemother 1989;33(4):593-4.</ref> Najbolji način prevencije zaražavanja MRSA infekcijom je da se izbegava direktan kontakt sa kožom, izlučevinama, odećom ili bilo kojim predmetima koji dolaze u kontakt; bilo sa pacijentima zaraženim MRSA-om ili direktno sa meticilin rezistentni stafilokokusom aureusom. To često nije moguće, jer MRSA-om zaraženi pojedinci ili prenocioci MRSA infekcije nisu odmah kao takvi identifikovani. Zdravi nosioci stafilokoka, posebno oni koji učestvuju u proizvodnji i distribuciji hrane, moraju se udaljiti sa posla i lečiti dok se ne obeskliče. Ipak, dešava se da posle lokalne primene antibiotika MRSA perzistira ili se naseljava na neko drugo mesto, ili se u toku lečenja može razviti rezistencija na, prethodno, osetljivi agens. Dokle god zaražena osoba na sebi ima održivu infekciju MRSA-om, u/ili na telu, ona se smatra infektivno (zaraznom) za svoju okolinu. === Lična higijena === Najsigurnije i najjednostavnija ali i najefikasnije mere za sprečavanje širenja MRSA su, počev od održavanja lične higijene (posebno ruku) do higijene radnog mesta, porodičnog domaćinstva. Zato je prvi korak u prevenciji MRSA pravilna i redovna higijena, a pre svega ruku: '''Obavezno pranje ruku''' * ''pre pripremanja hrane, jela ili pića'' * ''pre i posle dodirivanja očiju, nosa, usta, genitalije, [[rana]], [[akne|akni]], lišajeva, ili [[ospa|osipa]]'''' * ''pre i posle promene zavoja'' * ''pre i posle pušenja'' * ''pre i posle duvanja na [[nos]], kijanja i kašljanja'' * ''nakon izmokravanja, velike nužde ili kontakta sa telesneim tečnostima (mokraća, stoloca, iscedak iz nosa, ispljuvak, krv, vaginalni sekret) Ovvo uključuje i kontakt sa zaprljanom posteljinom sa telesnim tečnostima'' * ''nakon čišćenja kupatila, promene vaša i posteljina, i pranja veša'' * ''nakon dodirivanja stvari drugih ljudi, kao što su telefoni, kvake, ili kolica'' '''Dezinfekcija površina antisepticima''' Antiseptici su idealno rešenje u vidu rastvora ili antiseptičkih maramica i dostupni su u većini prodavnica sa sredstvima za održavanje higijene ruku i čistoće površina koje mogu biti kontaminirane MRSA-om. Antiseptike treba korisne kod kuće, na radnom mestu u teretanama, javnim toaletima ili skoro na svakom javnom mestu. == Napomene == {{notelist}} == Izvori == {{reflist|2}} == Literatura == * {{Cite book | ref = harv | author = Mackay I M (editor). | title = Real-Time PCR in Microbiology: From Diagnosis to Characterization | publisher = Caister Academic Press | year = 2007 | url = http://www.horizonpress.com/rtmic | isbn = 978-1-904455-18-9 | access-date = 2019-01-04 | archive-date = 2016-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161005204830/http://www.horizonpress.com/rtmic | url-status = dead }} * {{Cite book |ref= harv|chapterurl=http://www.horizonpress.com/staph|vauthors=Francois P, Schrenzel J|year=2008|chapter=Rapid Diagnosis and Typing of ''Staphylococcus aureus''|title=Staphylococcus: Molecular Genetics|publisher=Caister Academic Press| isbn = 978-1-904455-29-5}} == Vanjske veze == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20111015174040/http://effectivehealthcare.ahrq.gov/index.cfm/search-for-guides-reviews-and-reports/?pageaction=displayproduct&productid=691 Comparative Effectiveness of Screening for Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus (MRSA)] * {{sh}} [https://web.archive.org/web/20121012065951/http://medicinar.mef.hr/nastava/farmakologija/beta-laktamski-antibiotici-1 Beta-laktamski antibiotici (I) Penicilini] {{Reflista}} {{Ostava|Methicillin-resistant Staphylococcus aureus}} [[Kategorija:Bakterije]] mw92w1lwf9fq8nlc0jwcy3xretjhc24 0 4630739 42680911 42515588 2026-08-23T23:43:09Z KiranBOT 245670 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s tf_sq 42680911 wikitext text/x-wiki {{About|osobi|filmski festival|Merlinka (festival)}} {{Infokutija biografija |ime=Merlinka |ime_po_rođenju= Vjeran Miladinović |datum_rođenja= {{datum rođ|1958|10|14}} |mjesto_rođenja= [[Črnomerec]], [[Zagreb]], [[NR Hrvatska]], [[FNRJ]] |mjesto_smrti=Krnjača, [[Beograd]], [[Republika Srbija (1990-2006)|Srbija]], [[Srbija i Crna Gora]] |datum_smrti = {{datum smrti|2003|3|22|1958|10|14}} |uzrok_smrti = Ugušena |zanimanje={{hlist|Glumica|seksualni radnik}} }} '''Vjeran Miladinović''' ([[Zagreb]], [[14. 10.]] [[1958]]<ref name="auto">Knjiga: Terezin sin, Vjeran Miladinović, Beograd, 2001</ref><ref>Bibliografije zapis26: [http://bibliografije.nb.rs/bibliografija/cip/CM2013052/zapisi26.html „Miladinović, Vjeran 1958-2003“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135712/http://bibliografije.nb.rs/bibliografija/cip/CM2013052/zapisi26.html |date=2018-01-16 }}</ref> — [[Krnjača (Beograd)|Krnjača]], [[22. 3.]] [[2003]]), poznatija kao '''Merlinka''', bila je prva javno deklarisana [[transrodnost|transrodna osoba]]<ref name="RSE"/> na prostorima bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]], u [[Beograd]]u,<ref>[http://labris.org.rs/wp-content/uploads/2013/07/citanka2011.pdf „Čitanka od a do š o lezbejskim i gej ljudskim pravima“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125739/http://labris.org.rs/wp-content/uploads/2013/07/citanka2011.pdf |date=2016-03-04 }}, Grupa autora, Labris, Beograd (2011). {{ISBN|978-86-86509-08-6}}.</ref><ref name="Blic-2003">[http://www.blic.rs/stara_arhiva/hronika/43771/Uhapsen-ubica-Merlinke „Uhapšen ubica Merlinke?“], Blic, 20. 05. 2003.</ref> kao i zvezda filmova [[Želimir Žilnik|Želimira Žilnika]]. == Biografija == Rođena je 14. 10. 1958. godine u Zagrebu, u opštini [[Črnomerec]], od majke Tereze Strmečki iz [[Zagorje|Zagorja]] i oca Miodraga iz [[Prokuplje|Prokuplja]], koji je u Zagrebu pohađao vojno-tehničku školu. U nedostatku osnovnih sredstva za život, pošto je zbog trudnoće izbačena iz škole, i jedno vreme živela u Maksimirskom parku, majka je smeštena u Dom „Vladimir Nazor“ za nezbrinutu decu i mlađe punoletne osobe, da bi šest meseci posle rođenja, Merlinka ostala da živi u domu, bez majke. Posle nešto više od tri godine, otac ju je odveo da živi kod bake Kadivke, njegove majke, u selo [[Bresničić]], kod Prokuplja, da bi je pred polazak u školu 1965. godine preuzeo kod sebe u Prokuplje, gde je živeo sa maćehom i polubratom.<ref name="auto" /> Merlinka se posle završene srednje škole se preselila u Beograd, sa očevom porodicom, sa kojom nije bila u dobrim odnosima. U februaru 1978. godine izbacili su je iz kuće. Prelazak u Beograd, prema autografiji predstavljao je najveću prekretnicu u njenom životu. Vremenom je, družeći se sa istomišljenicima, prvo počela samo diskretno da se oblači u žensku odeću, šminka, oblači uske farmerice i da se bavi [[prostitucija|prostitucijom]], da bi u 31. godini života, 1989. odlučila da potpuno prisvoji „Merlinku“.<ref name="auto" /> Prostitucijom se bavila većinom u Ulici Gavrila Principa blizu pijace Zeleni venac. Postala je poznata po specifičnom stilu, kratkim i uskim suknjama, naglašenom [[nakit]]u i visokim [[potpetice|potpeticama]]. Reditelj [[Želimir Žilnik]] bio je očaran njenim talentom, te je Merlinka [[1986]]. godine imala uloge u dva Žilnikova filma ''[[Beograde, dobro jutro (film)|Beograde, dobro jutro]]'' i ''[[Lijepe žene prolaze kroz grad]]'',<ref name="Blic-2003"/> a [[1995]]. godine dobila je glavnu ulogu u filmu ''[[Dupe od mramora]]'' ({{jez-en|Marble Ass}}).<ref name="Blic-2003"/> Izdala je i autobiografski roman ''Terezin sin'' 2001. godine.<ref>B92: [http://www.b92.net/zivot/antitabu.php?yyyy=2013&mm=03&dd=21&nav_id=697462 „Deset godina od ubistva Merlinke“], 21.03.2013</ref> i dopunio 2002. godine.<ref name="labris">Časopis labris br. 19—20: [http://labris.org.rs/wp-content/uploads/2013/07/Labris-novine-broj-19-20-2004.pdf „Vesti iz regiona“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104022613/http://labris.org.rs/wp-content/uploads/2013/07/Labris-novine-broj-19-20-2004.pdf |date=2014-01-04 }}, 2004, str. 4</ref> Živela je na [[Kalemegdan]]u, u zgradi [[Narodna opservatorija|Narodne opservatorije]], a potom [[Beogradski planetarijum|Beogradskog planetarijuma]] i bila njihov nastojnik.<ref>[http://servo.aob.rs/eeditions/CDS/Razvoj%20astronomije%20kod%20Srba/5/pdfs-s/knjiga.pdf „Zbornik radova sa konferencije Razvoj astronomije kod SrbaV 18—22. aprila 2008“], Beograd 2009</ref> Prema rečima savremenika, bila je dobar čovek, ljudi u kraju su je simpatisali. Često su je viđali dok hrani pse lutalice na Kalemegdanu. O sebi je govorila kako u ženskom, tako i u muškom rodu.<ref name="volimo">Style: [http://style.rs/zasto-volimo-merlinku/8648/ „Zašto volimo Merlinku?“], 28.11.2011</ref> == Smrt == Ubijena je [[22. 3.]] [[2003]]. godine u ulici Grge Andrijanovića, kod Osnovne škole „Zaga Malivuk“ u Krnjači. Najpre je zadavljena, a zatim i zadobila snažne udarce zidarskim čekićem. Njeno telo je pronađeno mesec dana nakon smrti u poodmakloj fazi raspadanja.<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2003/05/20/srpski/H03051904.shtml Klijent ubio Merlinku], Glas javnosti, 20. 5. 2003.</ref> Za [[ubistvo]] je bio optužen Faik Ramadani, dok je tada maloletni Bejtul Raćipi optužen da je pomagao Ramadaniju posle ubistva. Obojica su u 5. 2004. oslobođena optužbi usled nedostatka [[dokaz (pravo)|dokaza]].<ref name="Kurir-2004">[http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2004/maj/13/H-05-13052004.shtml Oslobođen optuženi za ubistvo Merlinke]{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Kurir, 13. 5. 2004.</ref> Za ubistvo do sada niko nije odgovarao. Neposredno pre ubistva Merlinka je izjavila da planira da se povuče iz prostitucije.<ref name="labris" /><ref>[http://www.vesti.rs/Hronika/Merlinka-ubijena-zidarskim-cekicem-2.html „Merlinka ubijena zidarskim čekićem!“], 16.4.2013</ref> == Nasleđe == [[Merlinka (festival)|Filmski festival]] koji od [[2009]]. godine promoviše filmove o [[LGBT]] populaciji nosi ime po Merlinki.<ref name="volimo" /> Na desetogodišnjicu od ubistva, na uglu ulica Gavrila Principa i Zagrebačke postavljena je ploča sa nazivom „Ulica Merlinkina“.<ref>B92: [http://www.b92.net/zivot/vesti.php?nav_id=735285&fs=1 „Merlinkina ulica u centru Beograda“], 23.07.2013</ref> Dana 18. oktobra 2023, povodom dvadeset godina od Merlinkinog ubistva, u Beogradu je postavljena skulptura pod imenom Broj 43, koja predstavlja par roze štikli.<ref name="RSE">{{Cite web |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/skulptura-merlinka-cipele-broj-43-beograd/32642896.html |title=Skulptura Merlinki postavljena u Beogradu |date=2023-10-18 |access-date=2023-10-19 |work=[[Radio slobodna Evropa]]}}</ref> Spomenik je posle 3 dana uništen.<ref>{{Cite tweet |user=belgradepride |number=1715828827799036294 |title=Nekoliko ljudi nam je skrenulo pažnju na to da je danas vandalizovan spomenik posvećen Vjeranu Miladinoviću Merlinki. |date=2023-10-23 |access-date=2023-10-21}}</ref> == Reference == {{reflist|2}} == Vanjske veze == * Rastko: [http://www.rastko.rs/cms/files/books/4f0c69b27035e „Merlinkina ispovest“, Miladin Ševarlić, jun 2003, Beograd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028113622/http://www.rastko.rs/cms/files/books/4f0c69b27035e |date=2016-10-28 }} * {{IMDb ime|id=1040914|name=Vjeran Miladinović}} {{Authority control}} {{Lifetime|1958|2003|Miladinović, Vjeran}} [[Kategorija:Jugoslavenski filmski glumci]] [[Kategorija:Srpski filmski glumci]] [[Kategorija:LGBT osobe iz Hrvatske]] [[Kategorija:LGBT osobe iz Srbije]] [[Kategorija:Žrtve ubistva]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] bzcej15nh3thqsx53fg2socje7isr5y 0 4634247 42680902 42398492 2026-08-23T22:50:05Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680902 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Metropolitanski grad Milano | ime_genitiv =Metropolitanskog grada Milana | izvorno_ime =<small>Città metropolitana di Milano</small> | slika_panorama =Milano_-_palazzo_Isimbardi_-_facciata.jpg | opis_slike =[[Palača]] Isimbardi | slika_karta =Milano_in_Italy.svg | veličina_karte =280px | opis_karte =Pozicija Metropolitanskog grada Milana u Italiji | slika_karta1 = | veličina_karte1 = | opis_karte1 = | slika_lokacijska_karta_država = | slika_lokacijska_karta_opis= | nadimak = | širina-stupnjevi =45 | širina-minute =04 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =07 | dužina-minute =42 | dužina-oznaka =E | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Italija}} | lokacija1_ime =[[Regije Italije|Regija]] | lokacija1_info = [[Lombardija]] | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | lokacija3_ime = | lokacija3_info = | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum = | dijelovi =<small>316</small> | vrsta_dijelova =[[općina|općine]] | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe=[[gradonačelnik|Sindaco]] | ime_vođe =Giuseppe Sala | površina_bilješke = | površina_ukupna =1,575 [[km²]]<ref name=brit/> | visina = | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2017]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo =3,190,340<ref name=brit/> | stanovništvo_gustoća=2,026 stan / [[km²]]<ref name=brit/> | stanovništvo_uže = | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire = | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC+1]] | utc_pomak =+2 | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =20121-20162 Milano<br>20010-20099 ostale općine | pozivni_broj =02, 0331, 0363, 0371 | gradovi_prijatelji = | web_stranica = }} '''Metropolitanski grad Milano''' ([[talijanski]]: ''Città metropolitana di Milano'') je jedna od 14 novih [[administrativna jedinica|administrativnih jedinica]] [[Italija|Italije]], koje su zamjenile dotadašnje istoimene [[Provincije Italije|provincije]].<ref name=brit/> == Geografija == Metropolitanski grad Milano prostire se u [[Lombardija|Lombardiji]] u [[Sjeverna Italija|Sjevernoj Italiji]], na površini od 1,575 [[km²]], u kojoj u 133 [[općina]] živi 3,190,340 [[Stanovništvo|stanovnika]]. [[Glavni grad|Administrativni centar]] je [[grad]] [[Milano]] oko kog se stvorio prsten [[naselje|naselja]] koji formiraju tu [[konurbacija|konurbaciju]].<ref name=brit/> == Historija == Metropolitanski Milano osnovan je [[3. april]]a [[2014]]. na osnovu [[zakon]]a donešenog [[8. jun]]a [[1990]].<ref name=brit>{{cite web |url=https://www.tuttitalia.it/citta-metropolitane/popolazione/ |title = ''Legge 8 giugno 1990, n. 142'' |publisher=Gwind |language =talijanski |accessdate = 8. 03. 2019}}</ref> kao zamjena za dotadašnju [[Milano (provincija)|Provinciju Milano]] na istom terenu. == Povezano== * [[Milano (provincija)|Provincija Milano]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze== * [http://www.cittametropolitana.milano.it/portale/ ''Città metropolitana di Milano'' (službene stranice)]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{it icon}} {{Metropole Italije}} [[Kategorija:Metropole Italije]] dlqie8zr6k9g0vjasc9bjtwadgkwlh3 0 4645249 42680835 42407154 2026-08-23T14:45:36Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680835 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =M'saken | ime_genitiv =M'sakena | izvorno_ime = مساكن | slika_panorama =CentrevilleMsaken.jpg | opis_slike =Centar grada | slika_lokacijska_karta_država =Tunis | slika_lokacijska_karta_opis=Pozicija M'sakena u Tunisu | nadimak = | širina-stupnjevi =35 | širina-minute =44 | širina-oznaka=N | dužina-stupnjevi =10 | dužina-minute =35 | dužina-oznaka=E | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flagicon|Tunis}} | lokacija1_ime =[[Tuniski vilajeti|Vilajet]] | lokacija1_info =[[Sousse (vilajet)|Sousse]] | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe=[[gradonačelnik]] | ime_vođe =Muhamed Alaja | površina_bilješke = | površina_ukupna =12.6 [[km²]]<ref name=geo/> | visina =143<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2018]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo =60,165<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća= | stanovništvo_uže = | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire = | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC+1]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =4070 | pozivni_broj = | gradovi_prijatelji = | web_stranica = }} '''M'saken''' ([[Arapski jezik|arapski]]: مساكن / Msākan) čita se ''Masaken'' je [[grad]] i [[općina]] od 60,165 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =http://www.citypopulation.de/en/tunisia/cities/ | title =''Tunisia, Republic of Tunisia'' | accessdate =20. 11. 2019 | language=engleski | publisher=City population}}</ref> na [[istok]]u [[Tunis]]a u [[Sousse (vilajet)|Vilajetu Sousse]]. == Geografija == M'saken je grad u [[Tuniski Sahel|Tuniskom Sahelu]], smješten oko dvanaest [[kilometar]]a [[jug|južno]] od [[grad]]a [[Sousse]] i oko 140&nbsp;km]]j [[jug|južno]] od [[glavni grad|prijestolnice]] [[Tunis (grad)|Tunisa]] sa kojom je povezan [[autoput]]om A1.<ref name=geo/> [[Ljeto|Ljeti]] se broj stanovnika višestruko uveća zbog povratka [[Emigracija|emigranata]] koji uglavnom rade u [[Francuska|Francuskoj]].<ref name=geo>{{cite web |url =http://www.commune-msaken.gov.tn/venirMsaken.php.html |title =''Situation Géographique'' |publisher =Municipalité de M'saken |language =francuski |accessdate =21. 11. 2019 |archive-date =2019-11-23 |archive-url =https://web.archive.org/web/20191123004244/http://www.commune-msaken.gov.tn/venirMsaken.php.html |url-status =dead }}</ref> == Historija == Po [[tradicija|tradiciji]] M'saken su osnovali početkom [[8. vijek]]a [[nasljedno pravo|nasljednici]] [[Muhamed|Proroka Muhameda]] (Šerifi) za [[Hidžra|Hidžre]].<ref name=brit/> Njihovi preci emigrirali su iz [[Hidžaz]]a u [[Magreb]] u doba [[Idrisidi|Dinastije Idrisida]]. Njihovo naselje okolni stanovnici nazvali su ''M'saken al Ashraf'', što je prevedeno sa [[Arapski jezik|arapskog]] značilo ''[[prebivalište]] [[Muhamed|Prorokovih]] [[nasljedno pravo|nasljednika]]''. Na kraju je to svedeno samo na M'saken ([[prebivalište]]).<ref name=brit/> Nakon što su se naselili u novom kraju, podijelili su se u pet [[pleme]]na i izgradili pet [[palača]] koje su okruživale [[džamija|džamiju]] ''Al Aousat''. Oko tih palača su vremenom izrasli [[kvart]]ovi. To su današnja Njejra i Keblina [[jug|južno]] od džamije, Menâama [[istok|istočno]] od džamije, Jeblina [[sjever]]no od nje i Jdidine [[zapad]]no Al Aousata. Svaka od tih palača bila je mala [[fortifikacija|utvrda]], sa samo jednim [[vrata|vratima]] koja su se [[noć]]u zatvarala.<ref name=brit>{{cite web |url =http://www.commune-msaken.gov.tn/historique.php.html |title =''L'historique de la ville de M'saken'' |publisher =Municipalité de M'saken |language =francuski |accessdate =21. 11. 2019 |archive-date =2019-11-23 |archive-url =https://web.archive.org/web/20191123004233/http://www.commune-msaken.gov.tn/historique.php.html |url-status =dead }}</ref> Masaken je [[gradska prava|status grada]] dobio za [[Francuski protektorat u Tunisu|Francuske kolonijalne uprave]] - [[dekret]]om obajvljenim [[19. februar]]a [[1912]]. == Privreda== Privreda grada bazira se na [[maslina]]rstvu, velik doprinos lokalnoj ekonomiji znače i doznake [[radnik]]a [[Emigracija|emigranata]]. == Pobratimski gradovi== * {{flagicon|Belgija}} [[Ronse]], [[Belgija]] ([[1999]].)<ref name=par/> * {{flagicon|Francuska}} [[Anzin]], [[Francuska]] ([[2002]].)<ref name=par>{{cite web |url =http://www.commune-msaken.gov.tn/jumelage.html |title =''Conventions et Protocoles'' |publisher =Municipalité de M'saken |language =francuski |accessdate =21. 11. 2019 |archive-date =2021-09-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20210926182908/http://www.commune-msaken.gov.tn/jumelage.html |url-status =dead }}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze== {{Commonscat|Msaken}} * [http://www.commune-msaken.gov.tn/index.html ''Municipalité de M'saken''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123004231/http://www.commune-msaken.gov.tn/index.html |date=2019-11-23 }} {{fr icon}} [[Kategorija:Gradovi u Tunisu]] k03tyhpdmbd6ygpnaawhhndzv3sfctb 0 4657499 42680886 42671026 2026-08-23T20:45:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680886 wikitext text/x-wiki '''Max Planck Digital Library''' (MPDL) (srbskohrvatski: digitalna biblioteka Max Planck) je centralna ustanova društva [[Max Planck]]-a ([[Njemački jezik|nemački]]: Max Planck Gesellschaft, [[Kratica|abreviacija]]: MPG). MPDL podržava [[naučnik]]e sa svih Max Planck instituta sa širokim portfeljem različitih usluga orijentisanim ka naučnom [[Istraživanje|istraživanju]]<ref>https://www.mpg.de/mpdl-en</ref>. Usluge se kreću u rasponu od upravljanja podacima o istraživanjima, različitih usluga objavljivanja (naučnih radova) do opšteg pružanja naučnih [[Informacija|informacij]]<nowiki/>a. Osnovna svrha MPDL-a je da istraživačima omogući optimalan pristup naučnim informacijama, obezbedi infrastrukturu za upravljanje naučnim informacijama i podrži MPG u politici Open Access-a.<ref name="mpdl.mpg.de">{{Cite web |url=https://www.mpdl.mpg.de/en/about-us/mission.html |title=Archive copy |access-date=2020-06-24 |archive-date=2020-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113131501/https://www.mpdl.mpg.de/en/about-us/mission.html |url-status=dead }}</ref> MDPL i njene prethodne organizacije su među najvećim primaocima naučnih informacija u [[Evropa|Evropi]]. Pritom MPDL omogućuje pristup velikom broju [[e-knjiga]], naučnim [[časopis]]ima, uslugama objavljivanja [[Otvoreni pristup|Open Access]]-a i specijalnim bazama podataka te zajedno sa [[biblioteka]]ma svih Max Planck instituta obezbeđuje ponudu naučnih informacija i mogućnosti objavljivanja.<ref name="mpdl.mpg.de"/> MPDL je također inicijator prvog globalnog [[blockchain]]a za [[Nauka|nauku]] ''[[bloxberg]]''.<ref>https://www.mpg.de/13417668/first-international-blockchain-for-science-bloxberg</ref> == Reference == {{reflist}} == Linkovi == * [https://www.mpdl.mpg.de/en/ Max Planck Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530172005/https://www.mpdl.mpg.de/en/ |date=2020-05-30 }} * [https://oa2020.org/ OA2020] * [https://bloxberg.org/ bloxberg] {{Authority control}} [[Kategorija:Digitalne biblioteke]] hskbhhjwnpujagquca5a1idpyg9t953 0 4658258 42680899 42403493 2026-08-23T22:10:31Z KiranBOT 245670 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s tf_sq 42680899 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumica | ime = Marj Dusay | slika = Marj Dusay 1968.JPG | opis = Dusay na promotivnoj fotografiji za seriju ''[[Star Trek: The Original Series|Star Trek]]'', 1968 | ime_po_rođenju = Marjorie Ellen Pivonka Mahoney | datum_rođenja = {{Birth date|1936|2|20|df=y}} | mjesto_rođenja = [[Russell, Kansas|Russell]], [[Kansas]], [[SAD]] | datum_smrti = {{Death date and age |2020|01|28 |1936|02|20 |df=yes}} | mjesto_smrti = [[Manhattan]], [[New York]]. [[SAD]]<ref>https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/marj-dusay-dead-star-trek-actress-veteran-soap-opera-player-was-83-1274492</ref> | supružnik = {{Plainlist| * {{Marriage|John Murray Dusay|1955|1961|end=razvod}} * {{Marriage|Thomas Perine|1967|1987|end=njegova smrt}} }} | djeca = 2 | zanimanje = glumica | period = 1965–2009 | znamenite_uloge = Kara u ''[[Spock's Brain]]''<br>[[Alexandra Spaulding]] u ''[[Guiding Light]]'' }} '''Marjorie Ellen Pivonka Dusay''' ({{IPAc-en|m|ɑr|dʒ|_|d|uː|ˈ|s|eɪ}}; rođ. '''Mahoney'''; 20. februar 1936<ref>{{cite web|title=Biography of Marj Dusay|publisher=Marj Dusay|year=2009|url=http://www.marjdusay.com/biography.html|accessdate=2010-11-23}}</ref> – 28. januar 2020) bila je [[SAD|američka]] glumica, najpoznatija po nastupima u televizijskim [[sapunica]]ma, pri čemu se posebno ističe lik [[Alexandra Spaulding|Alexandre Spaulding]] u ''[[Guiding Light]]''. Među ''trekkiejema'' je poznata po liku vanzemaljke kare u ''[[Spock's Brain]]'', epizodi [[Star Trek: The Original Series|originalne serije ''Zvjezdanih staza'']]. == Reference == {{reflist}} ==Vanjske veze== * {{IMDb ime|0244582}} * {{Official website|http://www.marjdusay.com}} * [https://www.facebook.com/groups.php?ref=sb#/group.php?gid=47576476355 Marj Dusay Facebook Fan Club] {{Authority control}} {{Lifetime|1936|2020|Dusay, Marj}} [[Kategorija:Američke filmske glumice]] [[Kategorija:Američke televizijske glumice]] 32cf8g0l8wpo6dy37pw9p3jls67pnqv 0 4664406 42680943 41076756 2026-08-24T10:57:47Z KiranBOT 245670 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s tf_sq 42680943 wikitext text/x-wiki {{Infokutija02 TV | naziv_emisije = Penthouse | žanr = | format = [[drama]] | kreator = Choi Young-hoon | nastupaju = [[Lee Ji-ah]]<br />[[Kim So-yeon]]<br />[[Eugene (glumica)|Eugene]]<br />[[Um Ki-joon]]<br />[[Park Eun-seok]]<br />[[Yoon Jong-hoon]] | uvodna_tema = | zavrsna_tema = | jezik = [[korejski jezik|korejski]] | br_epizoda = 21 | zemlja = {{flagcountry|KOR}} | trajanje = 80 min. | kompanija = Studio S<br />Chorokbaem Media | distributer = SBS | kanal = [[Seoul Broadcasting System|SBS]] | početak = [[26. listopada]] [[2020]]. | kraj = | izvršni_producent = Kim Sang-hyun<br />Jo Hyeon-jin | prethodi = | slijedi = | website = https://programs.sbs.co.kr/drama/penthouse/main }} '''''Penthouse''''' ({{Korean|펜트하우스||Penteuhauseu||}}) e [[Južna Koreja|južnokorejska]] [[televizijska serija|TV-serija]] produkcijske kuće [[Seoul Broadcasting System|SBS]], originalno emitovana tokom [[2020]].<ref>{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/lee-ji-ah-kim-so-yeon-and-eugene-to-star-in-the-penthouse-144758.html|title=Lee Ji-ah, Kim So-yeon and Eugene to Star in "Penthouse: War In Life"|website=[[HanCinema]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsbreak.com/news/1507047232212/cast-update-cast-updated-for-the-upcoming-korean-drama-penthouse|title=Cast Updated for the Upcoming Korean Drama "Penthouse"|date=February 10, 2020|website=News Break|access-date=2021-02-07|archivedate=2021-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126073752/https://www.newsbreak.com/news/1507047232212/cast-update-cast-updated-for-the-upcoming-korean-drama-penthouse|deadurl=yes}}</ref> == Uloge == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%" |- ! Glumac || Uloga |- | [[Lee Ji-ah]] || Shim Su-ryeon |- | [[Kim So-yeon]] || Cheon Seo-jin |- | [[Eugene (glumica)|Eugene]] || Oh Yoon-hee |- | [[Um Ki-joon]] || Joo Dan-tae |- | [[Park Eun-seok]] || Gu Ho-dong/Logan Lee |- | [[Yoon Jong-hoon]] || Ha Yoon-cheol |} ==Izvori== {{izvori}} == Vanjske veze == * {{official|https://programs.sbs.co.kr/drama/penthouse/main}} {{TVSvijek|2020|2021}} [[Kategorija:Južnokorejske TV-serije]] atav893nc15okk2aziobrzvumvglldo 0 4673801 42680933 42269255 2026-08-24T07:43:17Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680933 wikitext text/x-wiki [[File:CENESEX.jpg|250px|thumb|Glavna zgrada CENESEX-a]] [[File:CENESEX interior.jpg|250px|thumb|Interijer zgrade CENESEX-a]] '''Nacionalni centar za seksualno obrazovanje''' ({{lang-es|Centro Nacional de Educación Sexual}}, '''CENESEX''') tijelo je koje financira vlada osnovano 1989. godine na [[Kuba|Kubi]]. Centar je najpoznatiji po zagovaranju tolerancije prema [[LGBT]] pitanjima na otoku. CENESEX naglašava prihvaćanje seksualne raznolikosti i posljednjih je godina privukao međunarodnu pozornost svojim kampanjama za prava [[transrodnost|transrodnih]] osoba, uključujući priznavanje [[rodni identitet|rodnog identiteta]] pojedinaca bez obzira koji im je spol određen po rođenju, te pružanje operacija [[promena pola|promjene spola]] koje financira država.<ref>{{cite journal |url=https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/13/2013/07/10-Anderson.pdf |last=Anderson |first=Tim |title=HIV/AIDS in Cuba: A rights-based analysis |journal=Health and Human Rights |volume=11 |number=1 |year=2009 |pages=93-104 |access-date=2022-09-18 |archive-date=2021-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608194723/https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/13/2013/07/10-Anderson.pdf }}</ref> Voditeljica centra je [[Mariela Castro]], kći bivšeg kubanskog predsjednika [[Raúl Castro|Raúla Castra]] (koji je najzad brat dugogodišnjeg bivšeg vođe [[Fidel Castro|Fidela Castra]]). ==Historija== Od [[Kubanska revolucija|Kubanske revolucije]] postoje različiti nacionalni programi [[seksualni odgoj|seksualnog odgoja]] koje koordiniraju [[Federacija kubanskih žena]] i [[Ministarstvo javnog zdravstva Kube]]. Godine 1972. osnovana je Nacionalna radna skupina za seksualno obrazovanje ({{lang-es|Grupo Nacional de Trabajo de Educación Sexual}}) kao vlastiti entitet za razvoj i koordinaciju ovih vrsta aktivnosti u kubanskim institucijama i društvu. Od 1977. dobiva i zadaće osposobljavanja seksualnih terapeuta i edukatora, specijalizirane skrbi za [[transseksualnost|transseksualne]] osobe te savjetovanja i terapije [[seksualna disfunkcija|seksualnih disfunkcija]]. Godine 1989., kao nasljednik spomenute radne skupine, osnovan je Nacionalni centar za seksualno obrazovanje, koji je povećao svoj rad na istraživanju i osposobljavanju kvalificiranih stručnjaka u području [[seksualnost]]i.<ref name="quienessomos">{{cite web |url=http://www.cenesex.org/quienes-somos/ |title=CENESEX - Quiénes somos |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725112306/http://www.cenesex.org/quienes-somos/ |archive-date=25 July 2015 |access-date=19 July 2022}}</ref> ==Misija== Misija CENESEX-a je pridonijeti "razvoju kulture seksualnosti koja je potpuna, ugodna i odgovorna, kao i promicati potpuno ostvarivanje [[seksualna prava|seksualnih prava]]." CENESEX igra primarnu ulogu u edukaciji o [[kontracepcija|kontracepciji]] i [[AIDS]]-u. ==Državno financirana promjena spola== CENESEX se zalagao za donošenje zakona koji bi transrodnim osobama omogućio besplatnu operaciju [[promjena spola|promjene spola]] i nadomjesnu [[transrodna hormonalna terapija|hormonalnu terapiju]] uz dodjelu novih pravnih identifikacijskih dokumenata s promijenjenim spolom. Nacrt zakona predstavljen je kubanskom parlamentu 2005. godine. Prije nego što je odobren, sugerirano je da bi ovaj zakon Kubu učinio [[progresivizam|najprogresivnijoj]] nacijom u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] po rodnim pitanjima.<ref>Israel, Esteban, [http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000021/002197.htm "Castro's niece fights for new revolution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822022909/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000021/002197.htm |date=2006-08-22 }}, ''[[Reuters]]'', 2006-07-03</ref> Mjera je usvojena u junu 2008. godine.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSN06395397|title=Cuba approves sex change operations|publisher=Reuters|date=June 6, 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=42693 |title=HEALTH-CUBA: Free Sex Change Operations Approved |publisher=Inter Press Service |date=June 6, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612094759/http://ipsnews.net/news.asp?idnews=42693 |archivedate=2010-06-12}}</ref> == Povezano == * [[Položaj LGBT osoba na Kubi]] * [[Edukacija na Kubi]] * [[Zdravstvo na Kubi]] ==Izvori== {{izvori}} ==Vanjske veze== * [https://www.cenesex.org/ Službena web-stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920171331/https://www.cenesex.org/ |date=2022-09-20 }} [[Kategorija:Zdravstvo na Kubi]] [[Kategorija:Društvo na Kubi]] [[Kategorija:Obrazovanje na Kubi]] iyzo06xsehc86kv571hiut3pdqnu6dz 2 4676787 42680864 42680807 2026-08-23T17:00:59Z Zavičajac 76707 42680864 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Predstavljaju tradiciju sufističkih ritualnih struktura jedinstvenih za Mangistau, koje su nastale između 12. i 14. stoljeća, unutar [[Nomadi|nomadskog]] okruženja. Džamije su izvanredan su dokaz simbiotskog odnosa između čovjeka i njegove okoline. Ova arhitektonska čuda u Mangistauu služe kao dokaz ljudske domišljatosti i skladnog suživota s prirodnim svijetom. Ova tradicija stvaranja sufističkih struktura u kamenim formacijama proširila se zapadnom obalom Kaspijskog mora i održala se do 18. stoljeća. Beket Ata, Karaman Ata, Shakpak Ata, Shopan Ata i Sultan-Epe — to su najistaknutija i najbolje očuvana nalazišta na poluotoku Mangystau.<ref name="Dćamije">{{Cite web |url= https://syriacpress.com/blog/2026/07/25/lebanons-mount-amel-castles-inscribed-on-unesco-world-heritage-list/ |title= Jingdezhen |work= SyriacPress |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Daljnje širenje muslimanskih vjerovanja u regiji dovelo je do formiranja klanovskih grobnih i memorijalnih kompleksa u blizini kamenih džamija. To je doprinijelo širenju islama i razvoju sakralne arhitekture za grobne objekte u cijeloj Aralsko-kaspijskoj regiji. Tokom dugog perioda, jedinstvena arhitektura grobnih i ritualnih objekata, raznolikost i originalnost tipova, te sinteza ornamenata i slika odražavaju stvarnost nomadskog života tokom srednjovjekovnog doba. Kontinuirano korištenje kamenih džamija Mangystau kao mjesta bogosluženja, demonstrira kontinuirano korištenje, redovno očuvanje i održavanje kulturne baštine od strane lokalnih zajednica.<ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://mangystau.inmap.kz/en/places/?title=Shopan_Ata_Necropolis_and_Underground_Mosque_517&page=1 |title= Shopan Ata Necropolis and Underground Mosque |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb |title= Liban, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}} === Opis === Prvi put je spomenik istraživan u 1951.-1952. arhitektonska istraživačka ekspedicija te ekspedicijom koju je organiziralo Ministarstvo kulture Kazahstanska SSR 1977.-1978., a također 1982. organizirana ekspedicijom od strane Društva za zaštitu spomenika. Džamija se sastoji od 12 povezanih prostorija jedno s drugim. Svaka prostorija ima svoju funkciju. Na primjer, soba za vjernike rituali, drugi su za obrazovanje, a sobe za potrebe kućanstva. Središnja prostorija je pravokutna dvorana dimenzija 7,1x5,1 m. Prostorija je osvijetljena okruglim dijelom Krovni prozor promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut od središta Strop. Gotovo u sredini sobe nalazi se drveni stup s visina 1,5-1,8 m. Mjesto sa stupom smatra se svetim. Cijelo područje na zapadu a sjeverozapadno od džamije uglavnom je naseljen turkmenskim srednjovjekovnim stanovništvom. Među njima se nalazi ogroman broj stiliziranih nadgrobnih spomenika 'Koytass' tip i arhaične ograde, grobne škrinje, stela-firthes, grubo obrađeni kamene ploče - stele, stilizirani nadgrobni spomenici. U istočnom dijelu nekropole, gdje se nalaze samo kazahstanski spomenici, ima velik broj Saganatama, kupolastih mauzoleja, kulpytasa, kulpytasa s koytama, Stepenasti nadgrobni spomenici tipa USHTAS. Na dnu lijevi zid tamo je grobnica. Ova grobnica, gdje je prema Prema legendi, Shopan Ata je pokopana, značajno je produbljena u debljina stijene. Malo dalje nalazi se vrata koja se otvaraju u mala vrata područje. Blizu ulaza nalazi se grobnica zatvorena zavjesom. Prema legendi, kći Shopan-Ate je tamo pokopana. Za cijela širina južnog i zapadnog zida središnje dvorane, dva prostrana Sobe su skraćene za hodočasnike. Ispod džamije nalazi se bunar. Možda Kasnije je izgrađena druga džamija koja se nalazi istočno od Majne jedan. Ima zaseban ulaz. U dvorištu raste dud. Istočno od njega srušeno je još nekoliko grobnih komora. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštit. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. Džamija Šopan-Ata sa kompleksom prostorija isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Džamija se sastoji od 12 prostorija koje su međusobno povezane. Svaka prostorija ima svoje funkcionalno značenje. Na primjer, jedne od njih su namijenjene vjerskim obredima, druge obrazovnim aktivnostima, a treće ekonomskim potrebama. Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište koje se nalazi u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen sam Šopan-Ata; Značajno je produbljena u debljinu stijene – to je mala zasvođena prostorija. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Shopan-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Shakpak-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Libanonu] sip1cd16t4o3r9sph2hkz136vhyx0v6 42680869 42680864 2026-08-23T17:25:29Z Zavičajac 76707 42680869 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Predstavljaju tradiciju [[Sufizam|sufističkih]] ritualnih običaja koji su nastali između 12. i 14. stoljeća, unutar [[Nomadi|nomadskog]] okruženja u Mangistau. Džamije su su dokaz skladnog suživota s prirodnim svijetom. Ova arhitektonska djela proširila su se zapadnom obalom Kaspijskog mora i održala se do 18. stoljeća. Najpoznatije i najbolje očuvane džamije su: Beket Ata, Karaman Ata, Shakpak Ata, Shopan Ata i Sultan-Epe.<ref name="Dćamije">{{Cite web |url= https://syriacpress.com/blog/2026/07/25/lebanons-mount-amel-castles-inscribed-on-unesco-world-heritage-list/ |title= Jingdezhen |work= SyriacPress |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Uz džamije su nastali grobni i memorijalni kompleksi. To je doprinijelo širenju [[islam]]a i razvoju sakralne arhitekture u cijeloj Aralsko-kaspijskoj regiji.<ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://mangystau.inmap.kz/en/places/?title=Shopan_Ata_Necropolis_and_Underground_Mosque_517&page=1 |title= Shopan Ata Necropolis and Underground Mosque |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb |title= Liban, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}} === Opis === Prvi put je spomenik istraživan u 1951.-1952. arhitektonska istraživačka ekspedicija te ekspedicijom koju je organiziralo Ministarstvo kulture Kazahstanska SSR 1977.-1978., a također 1982. organizirana ekspedicijom od strane Društva za zaštitu spomenika. Džamija se sastoji od 12 povezanih prostorija jedno s drugim. Svaka prostorija ima svoju funkciju. Na primjer, soba za vjernike rituali, drugi su za obrazovanje, a sobe za potrebe kućanstva. Središnja prostorija je pravokutna dvorana dimenzija 7,1x5,1 m. Prostorija je osvijetljena okruglim dijelom Krovni prozor promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut od središta Strop. Gotovo u sredini sobe nalazi se drveni stup s visina 1,5-1,8 m. Mjesto sa stupom smatra se svetim. Cijelo područje na zapadu a sjeverozapadno od džamije uglavnom je naseljen turkmenskim srednjovjekovnim stanovništvom. Među njima se nalazi ogroman broj stiliziranih nadgrobnih spomenika 'Koytass' tip i arhaične ograde, grobne škrinje, stela-firthes, grubo obrađeni kamene ploče - stele, stilizirani nadgrobni spomenici. U istočnom dijelu nekropole, gdje se nalaze samo kazahstanski spomenici, ima velik broj Saganatama, kupolastih mauzoleja, kulpytasa, kulpytasa s koytama, Stepenasti nadgrobni spomenici tipa USHTAS. Na dnu lijevi zid tamo je grobnica. Ova grobnica, gdje je prema Prema legendi, Shopan Ata je pokopana, značajno je produbljena u debljina stijene. Malo dalje nalazi se vrata koja se otvaraju u mala vrata područje. Blizu ulaza nalazi se grobnica zatvorena zavjesom. Prema legendi, kći Shopan-Ate je tamo pokopana. Za cijela širina južnog i zapadnog zida središnje dvorane, dva prostrana Sobe su skraćene za hodočasnike. Ispod džamije nalazi se bunar. Možda Kasnije je izgrađena druga džamija koja se nalazi istočno od Majne jedan. Ima zaseban ulaz. U dvorištu raste dud. Istočno od njega srušeno je još nekoliko grobnih komora. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštit. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. Džamija Šopan-Ata sa kompleksom prostorija isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Džamija se sastoji od 12 prostorija koje su međusobno povezane. Svaka prostorija ima svoje funkcionalno značenje. Na primjer, jedne od njih su namijenjene vjerskim obredima, druge obrazovnim aktivnostima, a treće ekonomskim potrebama. Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište koje se nalazi u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen sam Šopan-Ata; Značajno je produbljena u debljinu stijene – to je mala zasvođena prostorija. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Shopan-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Shakpak-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Libanonu] ey8ewkfof8vrakmcwux2utlj9b3i9at 42680873 42680869 2026-08-23T17:49:07Z Zavičajac 76707 42680873 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Predstavljaju tradiciju [[Sufizam|sufističkih]] ritualnih običaja koji su nastali između 12. i 14. stoljeća, unutar [[Nomadi|nomadskog]] okruženja u Mangistau. Džamije su su dokaz skladnog suživota s prirodnim svijetom. Ova arhitektonska djela proširila su se zapadnom obalom Kaspijskog mora i održala se do 18. stoljeća. Najpoznatije i najbolje očuvane džamije su: Beket Ata, Karaman Ata, Shakpak Ata, Shopan Ata i Sultan-Epe.<ref name="Dćamije">{{Cite web |url= https://syriacpress.com/blog/2026/07/25/lebanons-mount-amel-castles-inscribed-on-unesco-world-heritage-list/ |title= Jingdezhen |work= SyriacPress |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Uz džamije su nastali grobni i memorijalni kompleksi. To je doprinijelo širenju [[islam]]a i razvoju sakralne arhitekture u cijeloj Aralsko-kaspijskoj regiji.<ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://mangystau.inmap.kz/en/places/?title=Shopan_Ata_Necropolis_and_Underground_Mosque_517&page=1 |title= Shopan Ata Necropolis and Underground Mosque |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb |title= Liban, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> === Opis === Najpoznatije i najbolje očuvane džamije su: * Beket Ata, * Karaman Ata, * Shakpak Ata * Shopan Ata isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Sastoji od 12 međusobno povezanih prostorija različite namjene: vjerski obredi, obrazovne aktivnostima, ekonomske potreb... Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište koje se nalazi u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen Šopan-Ata; Značajno je produbljena u debljinu stijene – to je mala zasvođena prostorija. Prvi put je istraživana 1951.-1952. kao arhitektonski objekat, zatim 1977.-1978. u organizaciji Ministarstva kulture Kazahstanska SSR , a također 1982. u organizaciji Društva za zaštitu spomenika. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštitu. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. * Sultan-Epe. Cijelo područje na zapadu a sjeverozapadno od džamije uglavnom je naseljen turkmenskim srednjovjekovnim stanovništvom. Među njima se nalazi ogroman broj stiliziranih nadgrobnih spomenika 'Koytass' tip i arhaične ograde, grobne škrinje, stela-firthes, grubo obrađeni kamene ploče - stele, stilizirani nadgrobni spomenici. U istočnom dijelu nekropole, gdje se nalaze samo kazahstanski spomenici, ima velik broj Saganatama, kupolastih mauzoleja, kulpytasa, kulpytasa s koytama, Stepenasti nadgrobni spomenici tipa USHTAS. Na dnu lijevi zid tamo je grobnica. Ova grobnica, gdje je prema Prema legendi, Shopan Ata je pokopana, značajno je produbljena u debljina stijene. Malo dalje nalazi se vrata koja se otvaraju u mala vrata područje. Blizu ulaza nalazi se grobnica zatvorena zavjesom. Prema legendi, kći Shopan-Ate je tamo pokopana. Za cijela širina južnog i zapadnog zida središnje dvorane, dva prostrana Sobe su skraćene za hodočasnike. Ispod džamije nalazi se bunar. Možda Kasnije je izgrađena druga džamija koja se nalazi istočno od Majne jedan. Ima zaseban ulaz. U dvorištu raste dud. Istočno od njega srušeno je još nekoliko grobnih komora. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Shopan-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Shakpak-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Libanonu] 4peds18ongo8pxcxi6ufmukvtus14b0 42680879 42680873 2026-08-23T19:44:34Z Zavičajac 76707 42680879 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Predstavljaju tradiciju [[Sufizam|sufističkih]] ritualnih običaja koji su nastali između 12. i 14. stoljeća, unutar [[Nomadi|nomadskog]] okruženja u Mangistau. Džamije su su dokaz skladnog suživota s prirodnim svijetom. Ova arhitektonska djela proširila su se zapadnom obalom Kaspijskog mora i održala se do 18. stoljeća. Najpoznatije i najbolje očuvane džamije su: Beket Ata, Karaman Ata, Shakpak Ata, Shopan Ata i Sultan-Epe.<ref name="Dćamije">{{Cite web |url= https://syriacpress.com/blog/2026/07/25/lebanons-mount-amel-castles-inscribed-on-unesco-world-heritage-list/ |title= Jingdezhen |work= SyriacPress |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Uz džamije su nastali grobni i memorijalni kompleksi. To je doprinijelo širenju [[islam]]a i razvoju sakralne arhitekture u cijeloj Aralsko-kaspijskoj regiji.<ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://mangystau.inmap.kz/en/places/?title=Shopan_Ata_Necropolis_and_Underground_Mosque_517&page=1 |title= Shopan Ata Necropolis and Underground Mosque |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb |title= Liban, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> === Opis === Svjetsku baštinu čine najpoznatije i najbolje očuvane džamije: * Beket Ata, * Karaman Ata, * Shakpak Ata * Shopan Ata je prvi put istraživana 1951.-1952. kao [[Arhitektura|arhitektonski]] objekat, zatim 1977.-1978. u organizaciji Ministarstva kulture Kazahstanska SSR, a također 1982. u organizaciji Društva za zaštitu spomenika. Isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Sastoji od 12 međusobno povezanih prostorija različite namjene: vjerski obredi, obrazovne aktivnostima, ekonomske potreb...Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen Šopan-Ata; Značajno je produbljena u stijeni – to je mala zasvođena prostorija. U nekropoli pored džamije je veći broj turkmenskih stiliziranih nadgrobnih spomenika "Koytass" tip, arhaične ograde, grobne škrinje, stela-firthes, grubo obrađene stele. U istočnom dijelu nekropole, gdje se nalaze samo kazahstanski spomenici, ima velik broj kupolastih mauzoleja, i stepenastih nadgrobnih spomenika. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštitu. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa "Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. * Sultan-Epe. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Shopan-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Shakpak-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Libanonu] lgcwqpsqfizwnzqo3mgbe8joxdpicsb 42680882 42680879 2026-08-23T19:56:11Z Zavičajac 76707 42680882 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Predstavljaju tradiciju [[Sufizam|sufističkih]] ritualnih običaja koji su nastali između 12. i 14. stoljeća, unutar [[Nomadi|nomadskog]] okruženja u Mangistau. Džamije su su dokaz skladnog suživota s prirodnim svijetom. Ova arhitektonska djela proširila su se zapadnom obalom Kaspijskog mora i održala se do 18. stoljeća. Najpoznatije i najbolje očuvane džamije su: Beket Ata, Karaman Ata, Shakpak Ata, Shopan Ata i Sultan-Epe.<ref name="Dćamije">{{Cite web |url= https://syriacpress.com/blog/2026/07/25/lebanons-mount-amel-castles-inscribed-on-unesco-world-heritage-list/ |title= Jingdezhen |work= SyriacPress |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Uz džamije su nastali grobni i memorijalni kompleksi. To je doprinijelo širenju [[islam]]a i razvoju sakralne arhitekture u cijeloj Aralsko-kaspijskoj regiji.<ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://mangystau.inmap.kz/en/places/?title=Shopan_Ata_Necropolis_and_Underground_Mosque_517&page=1 |title= Shopan Ata Necropolis and Underground Mosque |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb |title= Liban, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> === Opis === Svjetsku baštinu čine najpoznatije i najbolje očuvane džamije: * Beket Ata, se nalazi u području Oglandy u regiji Mangystau i datira iz 18. stoljeća. Džamija je vještački isklesana u srednjem sloju visoke litice koja se spušta u klupama u duboku jarugu, gusto obraslu grmljem. Ispred ulaza u džamiju nalazi se mala platforma, do koje stepenice vode odozdo. Prva ulazna prostorija naziva se predvorje, osvijetljena je dubokim krovnim prozorom koji je izrezan u sredini kupolastog stropa. Na zapadnoj strani predvorja nalazi se molitvena dvorana s mihrabom u južnom zidu, a na jugoistočnoj strani nalaze se dvije sobe. Beket Or je sahranjen u jednoj od njih. * Karaman Ata, * Shakpak Ata * Shopan Ata je prvi put istraživana 1951.-1952. kao [[Arhitektura|arhitektonski]] objekat, zatim 1977.-1978. u organizaciji Ministarstva kulture Kazahstanska SSR, a također 1982. u organizaciji Društva za zaštitu spomenika. Isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Sastoji od 12 međusobno povezanih prostorija različite namjene: vjerski obredi, obrazovne aktivnostima, ekonomske potreb...Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen Šopan-Ata; Značajno je produbljena u stijeni – to je mala zasvođena prostorija. Pored džamije je veliko groblje-nekropola, u kojoj je dokumentovano više od 1640 nadgrobnih spomenika. Cijelu teritoriju zapadno i sjeverozapadno od džamije zauzimaju uglavnom srednjovjekovni turkmenski spomenici.Među njima se nalazi ogroman broj stiliziranih nadgrobnih spomenika tipa "kojta", kao i arhaične ograde, sarkofagi, kamene ploče, grubo obrađene kamene ploče, stilizirani nadgrobni spomenici. U istočnom dijelu nekropole, gdje su koncentrisani samo kazahstanski spomenici, nalazi se veliki broj saganatama, kupolastih mauzoleja, kulpitasa, kulpitasa sa kojtasima i stepenastih nadgrobnih spomenika tipa uštas. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštitu. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa "Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. * Sultan-Epe. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Shopan-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Shakpak-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Libanonu] alep0hj2esbo2vzwnbe5j4m6trr8ikj 42680883 42680882 2026-08-23T20:01:55Z Zavičajac 76707 42680883 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Predstavljaju tradiciju [[Sufizam|sufističkih]] ritualnih običaja koji su nastali između 12. i 14. stoljeća, unutar [[Nomadi|nomadskog]] okruženja u Mangistau. Džamije su su dokaz skladnog suživota s prirodnim svijetom. Ova arhitektonska djela proširila su se zapadnom obalom Kaspijskog mora i održala se do 18. stoljeća. Najpoznatije i najbolje očuvane džamije su: Beket Ata, Karaman Ata, Shakpak Ata, Shopan Ata i Sultan-Epe. Uz džamije su nastali grobni i memorijalni kompleksi. To je doprinijelo širenju [[islam]]a i razvoju sakralne arhitekture u cijeloj Aralsko-kaspijskoj regiji.<ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://mangystau.inmap.kz/en/places/?title=Shopan_Ata_Necropolis_and_Underground_Mosque_517&page=1 |title= Shopan Ata Necropolis and Underground Mosque |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/kz |title= Kazahstan, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> === Opis === Svjetsku baštinu čine najpoznatije i najbolje očuvane džamije: * Beket Ata, se nalazi u području Oglandy u regiji Mangystau i datira iz 18. stoljeća. Džamija je vještački isklesana u srednjem sloju visoke litice koja se spušta u klupama u duboku jarugu, gusto obraslu grmljem. Ispred ulaza u džamiju nalazi se mala platforma, do koje stepenice vode odozdo. Prva ulazna prostorija naziva se predvorje, osvijetljena je dubokim krovnim prozorom koji je izrezan u sredini kupolastog stropa. Na zapadnoj strani predvorja nalazi se molitvena dvorana s mihrabom u južnom zidu, a na jugoistočnoj strani nalaze se dvije sobe. Beket Or je sahranjen u jednoj od njih. * Karaman Ata, * Shakpak Ata * Shopan Ata je prvi put istraživana 1951.-1952. kao [[Arhitektura|arhitektonski]] objekat, zatim 1977.-1978. u organizaciji Ministarstva kulture Kazahstanska SSR, a također 1982. u organizaciji Društva za zaštitu spomenika. Isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Sastoji od 12 međusobno povezanih prostorija različite namjene: vjerski obredi, obrazovne aktivnostima, ekonomske potreb...Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen Šopan-Ata; Značajno je produbljena u stijeni – to je mala zasvođena prostorija. Pored džamije je veliko groblje-nekropola, u kojoj je dokumentovano više od 1640 nadgrobnih spomenika. Cijelu teritoriju zapadno i sjeverozapadno od džamije zauzimaju uglavnom srednjovjekovni turkmenski spomenici.Među njima se nalazi ogroman broj stiliziranih nadgrobnih spomenika tipa "kojta", kao i arhaične ograde, sarkofagi, kamene ploče, grubo obrađene kamene ploče, stilizirani nadgrobni spomenici. U istočnom dijelu nekropole, gdje su koncentrisani samo kazahstanski spomenici, nalazi se veliki broj saganatama, kupolastih mauzoleja, kulpitasa, kulpitasa sa kojtasima i stepenastih nadgrobnih spomenika tipa uštas. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštitu. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa "Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. * Sultan-Epe. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Shopan-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Shakpak-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Kazahstanu] q792dnv3jn9evtis04qdoj8t1nnp1wp 42680890 42680883 2026-08-23T21:31:03Z Zavičajac 76707 42680890 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Predstavljaju tradiciju [[Sufizam|sufističkih]] ritualnih običaja koji su nastali između 12. i 14. stoljeća, unutar [[Nomadi|nomadskog]] okruženja u Mangistau. Džamije su su dokaz skladnog suživota s prirodnim svijetom. Ova arhitektonska djela proširila su se zapadnom obalom Kaspijskog mora i održala se do 18. stoljeća. Najpoznatije i najbolje očuvane džamije su: Beket Ata, Karaman Ata, Šakpak Ata, Šopan Ata i Sultan-Epe. Uz džamije su nastali grobni i memorijalni kompleksi. To je doprinijelo širenju [[islam]]a i razvoju sakralne arhitekture u cijeloj Aralsko-kaspijskoj regiji.<ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://mangystau.inmap.kz/en/places/?title=Shopan_Ata_Necropolis_and_Underground_Mosque_517&page=1 |title= Shopan Ata Necropolis and Underground Mosque |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/kz |title= Kazahstan, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> [[File:Shopan-Ata.jpg|mini|lijevo|180px|Šopan-Ata, nadgrobni spomenik]] === Opis === Svjetsku baštinu čine najpoznatije i najbolje očuvane džamije: * Beket Ata, se nalazi u području Oglandy u regiji Mangystau i datira iz 18. stoljeća. Džamija je vještački isklesana u srednjem sloju visoke litice koja se spušta u klupama u duboku jarugu, gusto obraslu grmljem. Ispred ulaza u džamiju nalazi se mala platforma, do koje stepenice vode odozdo. Prva ulazna prostorija naziva se predvorje, osvijetljena je dubokim krovnim prozorom koji je izrezan u sredini kupolastog stropa. Na zapadnoj strani predvorja nalazi se molitvena dvorana s mihrabom u južnom zidu, a na jugoistočnoj strani nalaze se dvije sobe. Beket Or je sahranjen u jednoj od njih. * Karaman Ata, * Šakpak Ata * Šopan Ata je prvi put istraživana 1951.-1952. kao [[Arhitektura|arhitektonski]] objekat, zatim 1977.-1978. u organizaciji Ministarstva kulture Kazahstanska SSR, a također 1982. u organizaciji Društva za zaštitu spomenika. Isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Sastoji od 12 međusobno povezanih prostorija različite namjene: vjerski obredi, obrazovne aktivnostima, ekonomske potreb...Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen Šopan-Ata; Značajno je produbljena u stijeni – to je mala zasvođena prostorija. Pored džamije je veliko groblje-nekropola, u kojoj je dokumentovano više od 1640 nadgrobnih spomenika. Cijelu teritoriju zapadno i sjeverozapadno od džamije zauzimaju uglavnom srednjovjekovni turkmenski spomenici.Među njima se nalazi ogroman broj stiliziranih nadgrobnih spomenika tipa "kojta", kao i arhaične ograde, sarkofagi, kamene ploče, grubo obrađene kamene ploče, stilizirani nadgrobni spomenici. U istočnom dijelu nekropole, gdje su koncentrisani samo kazahstanski spomenici, nalazi se veliki broj saganatama, kupolastih mauzoleja, kulpitasa, kulpitasa sa kojtasima i stepenastih nadgrobnih spomenika tipa uštas. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštitu. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa "Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. * Sultan-Epe. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Šakpak-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Šopan-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Kazahstanu] oo4vmwtm75z6zfahl2qgodiuawtu59a 42680891 42680890 2026-08-23T21:43:25Z Zavičajac 76707 42680891 wikitext text/x-wiki https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard https://www.krnjeusa.net/tragovi-starih-naselja/5-arheolosko-nalaziste-u-vrtocu/ https://www.hbsume.ba/show_page/131/drvar-povijesni-podaci https://katera.news/lat/zaboravljeni-partizanski-spomen-kompleks-korcanica-na-grmecu https://www.dinarskogorje.com/klekova269a.html http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Novi%20Travnik_nekropola%20Bistro%20SR.pdf http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=18 https://scispace.com/pdf/omladinske-radne-akcije-kontinuiteti-i-odmaci-iz-iskustva-56i3z2pi8a.pdf https://balkans.aljazeera.net/blogs/2020/3/29/moje-sjecanje-sa-omladinskih-radnih-akcija * 2026. – [[]] iran * 2026. – [[Amazonski teatri]] * 2026. – [[]] indija * 2026. – [[]] Japan {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta = Moderna arhitektura u Taškentu |image = Beket-Ata (Oglandy).jpg |godina = 2026. |vrst baštine = kulturno dobro |mjerilo = iii |ugroženost = ne |poveznica = https://whc.unesco.org/en/list/1760 |država = {{flag|Kazahstan}} }} '''Džamije u kamenu''' su skupina od 5 [[džamija]] u Karakijanskom, Mangistauskom i Tupkaraganskom okrugu, [[Mangistau]]ska regija, [[Kazahstan]]. Udaljene su najviše oko 100 km od Aktaua, središta regije Mangistau. Uz džamiju su i drevne [[Nekropola|nekropole]] (mezari). Karakteristične su po zajedničkom načinu gradnje, uklesane u prirodne kamene formacije.<ref name="nomin">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/document/219563 |title= Tekst nominacije |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> <ref name="Kamene">{{Cite web |url= https://www.dezeen.com/2026/07/28/tashkent-modernism-unesco-world-heritage-site-soviet-architecture-uzbekistan-unesco/ |title= Ten UNESCO-listed Soviet modernist buildings in Tashkent |work= Interaktivna mapa istorijskih kulturnih mjesta |access-date= 23. avgust 2026.}}{{en}}</ref> == Svjetska baština == Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua upisane su na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="tvrđave">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/list/1760 |title= Kamene džamije i pripadajuća sveta mjesta Mangystaua |work= UNESCO: Svjetska baština - whc.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026.}}{{en}}</ref> Odluka je donešena na 48-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 19-29 jula 2026. god. u [[Busan]]u, [[Južna Koreja]]<ref name="zasjedanje">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/newproperties/ |title= Spomenici upisani naa listu svjetske baštine 2026. god. |work= UNESCO: Svjetska baština, /www.unesco.org |access-date= 17. avgust 2026}}{{en}}</ref><ref name="Kazastan">{{Cite web |url= https://whc.unesco.org/en/statesparties/kz |title= Kazahstan, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. avgust 2026.}}{{en}}</ref> [[File:Shopan-Ata.jpg|mini|lijevo|180px|Šopan-Ata, nadgrobni spomenik]] === Opis === Svjetsku baštinu čine najpoznatije i najbolje očuvane džamije: * Beket Ata, se nalazi u području Oglandy u regiji Mangystau i datira iz 18. stoljeća. Džamija je vještački isklesana u srednjem sloju visoke litice koja se spušta u klupama u duboku jarugu, gusto obraslu grmljem. Ispred ulaza u džamiju nalazi se mala platforma, do koje stepenice vode odozdo. Prva ulazna prostorija naziva se predvorje, osvijetljena je dubokim krovnim prozorom koji je izrezan u sredini kupolastog stropa. Na zapadnoj strani predvorja nalazi se molitvena dvorana s mihrabom u južnom zidu, a na jugoistočnoj strani nalaze se dvije sobe. Beket Or je sahranjen u jednoj od njih. * Karaman Ata, * Šakpak Ata * Šopan Ata je prvi put istraživana 1951.-1952. kao [[Arhitektura|arhitektonski]] objekat, zatim 1977.-1978. u organizaciji Ministarstva kulture Kazahstanska SSR, a također 1982. u organizaciji Društva za zaštitu spomenika. Isklesana je na rubu debelog poteza kosih krečnjačkih slojeva u masivu klisure. Sastoji od 12 međusobno povezanih prostorija različite namjene: vjerski obredi, obrazovne aktivnostima, ekonomske potreb...Pravougaona dvorana dimenzija 7,1 x 5,1 m zauzima centralni položaj. Prostorija je osvijetljena okruglim svjetlosnim otvorom promjera 1,5 m, koji je blago pomaknut u odnosu na središte plafona. Gotovo u samom središtu prostorije postavljen je drveni stup visok 1,5-1,8 m. Mjesto gdje stoji stup smatra se svetim. Blago stepenište u jugozapadnom uglu prostorije vodi na sprat. U podnožju lijevog zida nalazi se grobna komora (kabirhana) u kojoj je, prema legendi, sahranjen Šopan-Ata; Značajno je produbljena u stijeni – to je mala zasvođena prostorija. Pored džamije je veliko groblje-nekropola, u kojoj je dokumentovano više od 1640 nadgrobnih spomenika. Cijelu teritoriju zapadno i sjeverozapadno od džamije zauzimaju uglavnom srednjovjekovni turkmenski spomenici.Među njima se nalazi ogroman broj stiliziranih nadgrobnih spomenika tipa "kojta", kao i arhaične ograde, sarkofagi, kamene ploče, grubo obrađene kamene ploče, stilizirani nadgrobni spomenici. U istočnom dijelu nekropole, gdje su koncentrisani samo kazahstanski spomenici, nalazi se veliki broj saganatama, kupolastih mauzoleja, kulpitasa, kulpitasa sa kojtasima i stepenastih nadgrobnih spomenika tipa uštas. Dekretom Vijeća ministara Kazahstanske SSR iz 1982. objekat je stavljen pod zaštitu. Po nalogu ministra kulture i sporta Republike Kazahstan od 30. marta 2015. nalazi se na popisu istorijskih i kulturnih spomenika nacionalnog značaja. Spomenik je uključen i u Popis svetih predmeta kao dio projekta regionalnog značaja - Geografija sakralnih koraka u Kazahstanu - u okviru programa "Duhovna obnova". Istraživanja i restauratorski radovi provedeni su u džamiji i nekropoli u 1992, 1995-1996, 2003-2004, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016. * Sultan-Epe. === Galerija === <gallery> File:Некрополь Бекет-Ата.JPG|Beket-Ata File:Karaman Ata 2.jpg|Karaman-Ata File:Shakpak-Ata mihrab.jpg|Šakpak-Ata File:Shopan Ata Mosque.jpg|Šopan-Ata File:Сұлтан апе қорымы.jpg|Sultan-Epe </gallery> == Izvori == {{Reflista}} {{Commonscat|Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau}} [[Kategorija:Svjetska baština u Uzbekistan] bqa9v40g916j4kvkmgy1m7qd4ajbdji 0 4678544 42680937 42486195 2026-08-24T09:26:31Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680937 wikitext text/x-wiki {{Regija (HR) | ime =Naso Tjër Di | ime_genitiv=Naso Tjër Dia | slika =Naso_Tjer_Di_in_Panama.svg | slika_opis= Pozicija regije na [[Karta|karti]] [[Panama|Paname]] | nalazi_se_u_sastavu= [[Panama|Paname]] | upravni_oblik= [[provincija]] | službeni_jezik= [[španjolski]] | glavni_grad=[[Sieyic]] | vladar =Reynaldo Santana | titula_vladara=[[kralj]] | površina=1606 | stanovnika=5000 | pozivni_broj = | web= | komentar = |}} '''Naso Tjër Di''' ([[španjolski]]: ''Comarca Naso Tjër Di'') je jedna od 4 [[Provincije_i_domorodačke_regije_Paname#Domorodačke_regije_sa_statusom_provincija|Domorodačkih regija sa statusom provincija]] koje postoje u [[Panama|Panami]]. == Karakteristike== Regija se nalazi na [[sjeverozapad]]u [[Panamska prevlaka|Panamske prevlake]], pored [[granica|granice]] sa [[Kostarika|Kostarikom]] na teritoriju [[Bocas del Toro|Provincije Bocas del Toro]]. Naso Tjër Di ima [[površina|površinu]] od 1,606 [[km²]], od tog je najveći dio [[Internacionalni park La Amistad]], na toj površini je [[2020]]. živilo oko 5,000 [[Stanovništvo|stanovnika]].<ref name=to>{{cite web | url =https://www.atp.gob.pa/?p=9179 | title =''Feria en la Comarca Naso'' | accessdate =11.2.2023. | language=španjolski | publisher=Autoridad de Turismo de Panamá}}</ref> Regija je [[državna uprava|administrativno]] podjeljena na 1 [[okrug]]a (distrikt); i tri općine (corregimiento); Teribe, San San Drui i Bonyik. [[glavni grad|Administrativni centar]] regije je [[selo]] [[Sieyic]].<ref name=brit/> ==Historija== Domorodačka regija Naso Tjër Di je osnovana u [[decembar|decembru]] [[2020]]. na teritoriju [[Bocas del Toro|Provincije Bocas del Toro]]. Data je na upravljanje [[autohtoni narodi|autohtonim]] [[indijanci]]ma [[Naso (narod)|Naso]] koji imaju pravo na [[Lokalna samouprava|lokalnu samoupravu]] i isključivo pravo na [[tlo|zemljište]].<ref name=brit/> Kao jedan od sedam [[autohtoni narodi|domorodačkih naroda]] Paname, Nasi generacijama žive u [[porječje|porječju]] rijeke [[Teribe (rijeka)|Teribe]]. Posljednjih pedeset godina nastojali su da ih panamska država službeno prizna i da im pravo na [[autonomija|autonomiju]].<ref name=brit/> Prekretnica se dogodila [[2018]]., kad je panamski [[vrhovni sud]] presudio u njihovu korist, ali je to tadašnji predsjednik poništio svojim [[veto]]m, tako da su pravo na autonomiju dobili dvije godine kasnije.<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.ciel.org/panamas-supreme-court-recognizes-indigenous-peoples-land-rights-and-role-as-guardians-of-the-environment/ | title =''Panama’s Supreme Court recognizes Indigenous Peoples’ land rights and role as guardians of the environment'' | accessdate =11.2.2023. | language=engleski | publisher=Center for International Environmental Law (CIEL)}}</ref> == Izvori == {{reference}} == Vanjske veze == {{commonscat|Locator maps of Naso Tjer Di Comarca}} * [http://www.soposo.bocasdeltoro.org/espanol/soposo-naso-esp.html ''Los Naso Tjer Di, Historia y Cultura''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230213134129/http://www.soposo.bocasdeltoro.org/espanol/soposo-naso-esp.html |date=2023-02-13 }} {{es icon}} {{Provincije i domorodačke regije Paname}} {{Authority control}} [[Kategorija:Domorodačke regije Paname]] 9sjfm9it9gtgq5bbl4bw5ei6a58aw58 0 4679698 42680881 41429406 2026-08-23T19:52:21Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680881 wikitext text/x-wiki {{Regija (HR) | ime =Departman Masaya | ime_genitiv=Departmana Masaye | slika =Masaya_Department_in_Nicaragua.svg | slika_opis= Pozicija departmana na [[Karta|karti]] [[Nikaragva|Nikaragve]] | nalazi_se_u_sastavu= [[Nikaragva|Nikaragve]] | upravni_oblik= [[okrug]] | službeni_jezik=[[španjolski jezik|španjolski]] | glavni_grad=[[Masaya]] | vladar = | titula_vladara= | površina=611 | stanovnika=397632 | pozivni_broj = | web= | komentar = |}} '''Departman Masaya''' ([[španjolski jezik|španjolski]]: ''Departamento de Masaya'') je jedan od 15 [[Departmani Nikaragve|departmana]] i dvije autonomne regije na koji je [[Nikaragva]] podjeljena.<ref name=city/> == Karakteristike== Masaya se nalazi na [[jugozapad]]u [[Nikaragva|zemlje]], sa [[sjeverozapad]]a [[granica|graniči]] sa [[Managua (departman)|Departmanom Managua]] sa [[jugoistok]]a sa [[Granada (nikaragvanski departman)|Departmanom Granada]] i sa [[jugozapad]]a sa [[Carazo (departman)|Departmanom Carazo]].<ref name=cul/> Prostire se između [[jezero|jezera]] [[Managua (jezero)|Managva]] i [[Nikaragva (jezero)|Nikaragva]], udaljen svega dvadesetak [[km]] od [[glavni grad|glavnog grada]] [[Managua|Manague]].<ref name=visi/> Departman je svojom [[površina|površinom]] od 611 [[km²]] najmanji, ali brojem [[Stanovništvo|stanovnika]] kojih ima 397,632 najnaseljeniji.<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/nicaragua/cities/?admid=1366 | title =''Masaya, Department- Capital: Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref><ref name=visi>{{cite web | url =https://www.visitanicaragua.com/Masaya/ | title =''Departamento de Masaya'' | accessdate =05.05.2023. | language=španjolski | publisher=VisitaNicaragua}}</ref> == Administrativna podjela== Departman je podjeljen na 9 [[općina]] ([[španjolski]]: ''municipalities''), to su; Tisma, Nindirí, [[Masaya]], Catarina, San Juan de Oriente, [[Niquinohomo]], Nandasmo, Masatepe i La Concepción.<ref name=cul/> [[Administrativni centar]] departmana je [[grad]] [[Masaya]] koji ima 136,584 [[Stanovništvo|stanovnika]].<ref name=cita>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/nicaragua/cities/?cityid=7319 | title =''Masaya in Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> == Historija == Departman je osnovan [[1883]].<ref name=god>{{cite web | url =https://www.mapanicaragua.com/cultura-de-masaya/ | title =''Cultura de Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language =španjolski | publisher =MapaNicaragua | archive-date =2023-05-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20230506094356/https://www.mapanicaragua.com/cultura-de-masaya/ | url-status =dead }}</ref> i nazvan je Masaya, a to je [[sintagma]] od [[Nahuatlanski jezici|nahuatlanskih]] [[riječ]]i Mazalt i Yan, što znači ''Mjesto jelena''.<ref name=cul/> Departman Masaya je dio Nikaragve sa najvećom koncentracijom [[autohtoni narodi|domorodačkog stanovništva]] a to su bili [[Chorotega|Chorotege]] koji su došli u taj kraj iz [[Meksiko|Meksika]] između [[9. vijek|9]]-[[13. vijek]]a.<ref name=cul>{{cite web | url =https://www.mapanicaragua.com/masaya/ | title =''Cultura de Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language=španjolski | publisher=MapaNicaragua}}</ref> == Izvori == {{reference}} == Vanjske veze == {{commonscat|Masaya Department}} * [https://www.visitanicaragua.com/Masaya/ ''Departamento de Masaya''] {{es icon}} {{Departmani Nikaragve}} {{geog-stub}} [[Kategorija:Administrativna podjela Nikaragve]] nx78q2sq0bn9u5qv82mloh03t6u24gt 0 4679699 42680880 42346589 2026-08-23T19:52:16Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680880 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Masaya | ime_genitiv =Masaye | izvorno_ime = | translit_jezik1 = | slika_panorama =Ciudad Masaya.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike =[[Panorama]] grada | utemeljenje_ime=[[Gradska prava|Status grada]] | utemeljenje_datum =[[1839]].<ref name=city/> | širina-stupnjevi =11 | širina-minute =58 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =86 | dužina-minute =06 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Nikaragva}} | lokacija1_ime =[[Departmani Nikaragve|Departman]] | lokacija1_info =[[Masaya (departman)|Masaya]] | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =[[gradonačelnik]] | ime_vođe =Janina Noguera | dijelovi = | vrsta_dijelova = | površina_bilješke = | površina_ukupna =146,6 [[km²]]<ref name=city/> | površina_uža = | površina_šira = | visina =234 [[metar|m]]<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2021]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo = | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže =136,584<ref name=cita/> | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire =188,990<ref name=city/> | stanovništvo_šire_gustoća =1,289 stan./[[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC+5]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =41000<ref name=city/> | pozivni_broj = | gradovi_prijatelji = | države_gradova_prijatelja = | web_stranica = | slika_lokacijska_karta_država =Nikaragva | slika_lokacijska_karta_opis =<center>Masaya na karti Nikaragve | bilješke = }} '''Masaya''' je [[općina]] od 188,990<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/nicaragua/admin/masaya/6010__masaya/ | title =''Masaya Municipality in Nicaragua'' | accessdate =04.5.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> i [[grad]] od 136,584 [[Stanovništvo|stanovnika]].<ref name=cita>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/nicaragua/cities/?cityid=7319 | title =''Masaya in Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> na [[jug]]u [[Nikaragva|Nikaragve]] u [[Masaya (departman)|Departmanu Masaya]] u kom je [[administrativni centar]]. == Geografija == Masaya se nalazi u [[dolina|dolini]] između [[jezero|jezera]] [[Managua (jezero)|Managva]] i [[Nikaragva (jezero)|Nikaragva]].<ref name=brit/> Prostire se duž [[istok|istočne]] [[obala|obale]] istoimenog [[Kratersko jezero|kraterskog jezera]], udaljena 28 [[km]] [[jugoistok|jugoistočno]] od [[glavni grad|glavnog grada]] [[Managua|Manague]].<ref name=visi>{{cite web | url =https://www.mapanicaragua.com/municipio-de-masaya/ | title =''Municipio de Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language=španjolski | publisher=MapaNicaragua}}</ref> Zapadno od grada nalazi se [[Masaya (vulkan)|Vulkan Masaya]] i istoimeni [[nacionalni park]].<ref name=brit/> == Historija == Masaya je postojala još za [[pretkolumbovska era|pretkolumbovskih vremena]] kao [[naselje]] [[autohtoni narodi|domorodačkih]] [[Chorotega]], koji su se doselili iz [[Meksiko|Meksika]] između [[500]] i [[900]]. Njeno [[ime]] - ''Masaya'' je [[sintagma]] od [[Nahuatlanski jezici|nahuatlanskih]] [[riječ]]i Mazalt i Yan, što znači ''Mjesto jelena''.<ref name=cul/> Masaya je kao važno [[raskršće]] puteva između [[León (Nikaragva)|Leóna]] i [[Granada (Nikaragva)|Granade]], još za [[Špansko Carstvo|španjolskih kolonijalnih vremena]] izrasla u veliko [[trgovište]].<ref name=cul/> Zbog tog je [[1819]]. dobila status [[gradić|ville (gradića)]] i promjenila [[ime]] u ''Villa de San Fernando de Masaya'', u čast [[kralj]]a [[Fernando VII od Španije|Fernanda VII]]. Ubrzo nakon tog je [[1839]]. dobila [[Gradska prava|status grada]], a od [[1883]]. je i administrativni centar vlastitog departmana.<ref name=cul/> Za Masayu se vodila [[bitka]] [[1856]]. godine, između [[invazija|invazionih]] snaga [[William Walker (pustolov)|Williama Walkera]] i [[Centralna Amerika|centralno američkih]] [[patriot]]a, koji su ga branili i nakraju napustili. Masaya je ponovno bila poprište krvavih borbi za [[građanski rat|građanska rata]]; -[[1912]].<ref name=cul>{{cite web | url =https://www.mapanicaragua.com/cultura-de-masaya/ | title =''Cultura de Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language =španjolski | publisher =MapaNicaragua | archive-date =2023-05-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20230506094356/https://www.mapanicaragua.com/cultura-de-masaya/ | url-status =dead }}</ref> Bitke u samom gradu vodile su se i tokom [[1978]]. - [[1979]]., između [[Sandinistički front nacionalnog oslobođenja|sandinističkih]] [[Gerilski rat|gerilaca]] i nikaragvanske [[vojska|vojske]] (Guardia Nacional), tad je centar grada poprilično razoren.<ref name=brit/> == Privreda i transport == Masaya je [[trgovina|trgovački]] i [[industrija|industrijski centar]] plodne [[poljoprivreda|poljoprivredne]] okolice. [[Kvart]] Monimbó poznat je po, [[rukotvorine|rukotvorinama]] i [[festival]]ima. [[Cesta]]ma i [[željeznica|željeznicom]] povezana je sa Managvom i ostalim gradovima.<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.britannica.com/place/Masaya | title =''Masaya'' | accessdate =04.05.2023. | language=engleski | publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Masaya}} * [https://masaya.gob.ni/ ''Alcadia de Masaya''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404030644/https://masaya.gob.ni/ |date=2023-04-04 }} {{es icon}} [[Kategorija:Gradovi u Nikaragvi]] cc9hje7u97rtrfbmbbokory78056594 10 4683275 42680946 42598849 2026-08-24T11:17:34Z Edgar Allan Poe 29250 42680946 wikitext text/x-wiki {{Navbox|subgroup |group1 = Aktivne<!--nap. Države koje učestvuju na sledećem izboru--> |list1 = <div> * [[Albanija na Eurosongu|Albanija]] * [[Armenija na Eurosongu|Armenija]] * [[Australija na Eurosongu|Australija]] * [[Austrija na Eurosongu|Austrija]] * [[Azerbejdžan na Eurosongu|Azerbejdžan]] * [[Belgija na Eurosongu|Belgija]] * [[Bugarska na Eurosongu|Bugarska]] * [[Crna Gora na Eurosongu|Crna Gora]] * [[Češka na Eurosongu|Češka]] * [[Danska na Eurosongu|Danska]] * [[Estonija na Eurosongu|Estonija]] * [[Finska na Eurosongu|Finska]] * [[Francuska na Eurosongu|Francuska]] * [[Grčka na Eurosongu|Grčka]] * [[Gruzija na Eurosongu|Gruzija]] * [[Hrvatska na Eurosongu|Hrvatska]] * [[Irska na Eurosongu|Irska]] * [[Island na Eurosongu|Island]] * [[Italija na Eurosongu|Italija]] * [[Izrael na Eurosongu|Izrael]] * [[Kanada na Eurosongu|Kanada]] * [[Kipar na Eurosongu|Kipar]] * [[Latvija na Eurosongu|Latvija]] * [[Litvanija na Eurosongu|Litvanija]] * [[Luksemburg na Eurosongu|Luksemburg]] * [[Malta na Eurosongu|Malta]] * [[Moldavija na Eurosongu|Moldavija]] * [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] * [[Nizozemska na Eurosongu|Nizozemska]] * [[Norveška na Eurosongu|Norveška]] * [[Poljska na Eurosongu|Poljska]] * [[Portugal na Eurosongu|Portugal]] * [[Rumunija na Eurosongu|Rumunija]] * [[San Marino na Eurosongu|San Marino]] * [[Sjeverna Makedonija na Eurosongu|Sjeverna Makedonija]] * [[Slovenija na Eurosongu|Slovenija]] * [[Španija na Eurosongu|Španija]] * [[Srbija na Eurosongu|Srbija]] * [[Švicarska na Eurosongu|Švicarska]] * [[Švedska na Eurosongu|Švedska]] * [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]] * [[Ukrajina na Eurosongu|Ukrajina]] </div> |group2 = Neaktivne<!--nap. Države koje su učestovale u prošlosti ali su trenutno neaktivne--> |list2 = <div> * [[Andora na Eurosongu|Andora]] * [[Bjelorusija na Eurosongu|Bjelorusija]] * [[Bosna i Hercegovina na Eurosongu|Bosna i Hercegovina]] * [[Mađarska na Eurosongu|Mađarska]] * [[Maroko na Eurosongu|Maroko]] * [[Monako na Eurosongu|Monako]] * [[Rusija na Eurosongu|Rusija]] * [[Slovačka na Eurosongu|Slovačka]] * [[Turska na Eurosongu|Turska]] </div> |group3 = Bivše<!--nap. Države koje su učestovale u prošlosti ali u političkom smislu više ne postoje--> |list3 = <div> * [[Jugoslavija na Eurosongu|Jugoslavija]] * [[Srbija i Crna Gora na Eurosongu|Srbija i Crna Gora]] </div> |group4 = Pokušaji debija<!--nap. Države koje pokušale učestvovati na takmičenju, ali eventualno nisu--> |list4 = <div> * [[Libanon na Eurosongu|Libanon]] * [[Tunis na Eurosongu|Tunis]] </div> }} s73fztfqsu4o0rcylvxcjkgzpw1tjqk 0 4685519 42680859 42670851 2026-08-23T15:45:08Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680859 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodotok | ime=Mahury | drugo_ime =Riviere Mahury | slika =French_Guiana_Mahury_River_Dégrad_des_Cannes.jpg | slika_širina = 260px | slika_opis=[[Čamac|Čamci]] na rijeci | kontinenti= [[Južna Amerika]] | regije =[[Cayenne (arondisman)|Cayenne]] | države ={{flag|Francuska Gvajana}} | pokrajine = | gradovi =[[Roura]], [[Remire-Montjoly]] | izvor = | izvor_visina = | izvor_koord =4° 12′ 59″ N, 52° 49′ 17″ W | ušće =[[Atlanski ocean]] | ušće_visina=0 | ušće_koord =4° 52′ 09″ N, 52° 14′ 08″ W | ušće_vrsta=[[estuarij]] | dužina =20<ref name=brit/> | pritoke= | ade= | protok_sred = | protok_min = | protok_maks = | sliv = [[Atlanski ocean|atlanski]] | površina = | ulijeva_se_u =[[Atlanski ocean]] | broj_vrsta = | zaš_područja = | mostovi = | brane = | akumulacije = | plovnost= | luke = | kol_robe = | karta= | karta_širina = | karta_opis = }} '''Mahury''' je [[estuarij]] rijeke [[Comté (rijeka)|Comté]] na [[sjever]]u [[Francuska Gvajana|Francuske Gvajane]], dug [[20|dvadesetak]] [[km]].<ref name=brit/> == Hidrologija== [[Comté (rijeka)|Comté]] kod [[grad]]a [[Roura]] mjenja ime u Mahury, od tako teče do [[ušće|ušća]] u [[Atlantik]], [[istok|istočno]] od [[općina|općine]] [[Remire-Montjoly]].<ref name=brit/> Estuarij je kod [[ušće|ušća]] u [[Atlanski ocean]] [[širina|širok]] 3&nbsp;km, pa je idealna [[luka]] za [[Trgovački brod|trgovačke]] i [[Ratni brod|ratne brodove]].<ref name=brit>{{cite web | url =https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mahury&region=03 | title =''Mahury (le)'' | accessdate =22.12.2023. | language =francuski | publisher =France, le trésor des régions | archive-date =2023-12-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231224154629/https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mahury&region=03 | url-status =dead }}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Mahury River}} * [https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mahury%28rivierede%29&region=03 ''Mahury (le)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224154630/https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mahury(rivierede)&region=03 |date=2023-12-24 }} {{fr icon}} {{Authority control}} [[Kategorija:Rijeke u Francuskoj Gvajani]] [[Kategorija:Estuariji]] qlanxmhjore3jq9q2uvsblxbqhphi0j 0 4685631 42680862 42407191 2026-08-23T16:41:04Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680862 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodotok | ime=Mana | drugo_ime =Riviere Mana | slika =Mana_River_at_Angoulême,_French_Guiana_-_journal.pone.0057756.g001-top.png | slika_širina = 260px | slika_opis= | kontinenti= [[Južna Amerika]] | regije = | države ={{flag|Francuska Gvajana}} | pokrajine =[[Saint-Laurent-du-Maroni (arondisman)|Saint-Laurent-du-Maroni]] | gradovi =[[Mana, Francuska Gvajana|Mana]] | izvor =[[Gvajanski štit]] ([[Brdo]] Galbao) | izvor_visina =717 | izvor_koord =3° 37′ 3″ N, 53° 16′ 57″ W | ušće =[[Atlanski ocean]] | ušće_visina=0 | ušće_koord =5° 43′ 44.04″ N, 53° 50′ 17.16″ W | ušće_vrsta=[[estuarij]] | dužina =462<ref name=brit/> | pritoke=Kokioko, Arouani, Portal, Grand lezard, Loubere, Acarouany | ade= | protok_sred =319,7 | protok_min = | protok_maks = | sliv = [[Atlanski ocean|atlanski]] | površina =10,300<ref name=sliv/> | ulijeva_se_u =[[Atlanski ocean]] | broj_vrsta = | zaš_područja = | mostovi = | brane = | akumulacije = | plovnost= | luke = | kol_robe = | karta=Guyane_LaManaRiver_map.svg | karta_širina = | karta_opis =[[Karta]] [[sliv]]a }} '''Mana''' je [[rijeka]] na [[sjeverozapad]]u [[Francuska Gvajana|Francuske Gvajane]], duga 462 [[km]].<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.sandre.eaufrance.fr/geo/CoursEau_Carthage2017/70--0200 | title =''mana, la (fleuve)'' | accessdate =28.12.2023. | language =francuski | publisher =Sandre | archive-date =2023-12-31 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231231162921/https://www.sandre.eaufrance.fr/geo/CoursEau_Carthage2017/70--0200 }}</ref> == Hidrologija== Mana [[izvor|izvire]] u [[Gvajanski štit|Gvajanskom štitu]] na padinama [[brdo|brda]] Galbao, visokog 717 [[metar|metra]]. Od tamo teče uz [[meandar|meandre]] prema [[sjever]]u i prima [[pritoka|pritoke]] ''Kokioko'' (sa desna), ''Arouani'' (sa lijeva) i [[potok]]e; ''Lézard'', ''Portal'' i ''Acarouany''.<ref name=ri>{{cite web | url =https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mana&region=03 | title =''Mana'' | accessdate =28.12.2023. | language =francuski | publisher =France, le trésor des régions | archive-date =2023-12-31 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231231161418/https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mana&region=03 | url-status =dead }}</ref> Na kraju [[ušće|uvire]] u [[Atlanski ocean]] sa [[estuarij]]em pored [[grad]]a [[Mana, Francuska Gvajana|Mana]]. [[Sliv]] rijeke prostire se po [[površina|površini]] od 10,300 [[km²]] po [[Saint-Laurent-du-Maroni (arondisman)|Arondismanu Saint-Laurent-du-Maroni]].<ref name=sliv>{{cite web | url =https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Fwww.guyane.developpement-durable.gouv.fr%2FIMG%2Fpdf%2Fregime_hydrologique_fleuves_guyane.pdf&pdf=true | title =''Régime hydrologique des fleuves guyanais'' | accessdate =28.12.2023. | language=francuski | publisher=l’Institut de Recherche pour le Développement}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Mana (rivière)}} * [https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mana&region=03 ''Mana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231161418/https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mana&region=03 |date=2023-12-31 }} {{fr icon}} [[Kategorija:Rijeke u Francuskoj Gvajani]] 8emj15ug76ftgdgrzofah90zcz56whc 0 4685632 42680861 42346583 2026-08-23T16:41:00Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680861 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Mana | ime_genitiv =Mane | izvorno_ime = | slika_panorama =Maison des sœurs de Saint-Joseph-de-Cluny.jpg | veličina_slike =300px | opis_slike= | slika_lokacijska_karta_država =Francuska Gvajana | slika_lokacijska_karta_opis=Pozicija Mane u Francuskoj Gvajani | nadimak = | širina-stupnjevi =5 | širina-minute=40 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =53 | dužina-minute=46 | dužina-oznaka=W | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Francuska}} | lokacija1_ime =[[Prekomorski departmani i regioni Francuske|Prekomorski departman]] | lokacija1_info =[[Francuska Gvajana]] | lokacija2_ime =[[Okruzi Francuske|Arondisman]] | lokacija2_info =[[Saint-Laurent-du-Maroni (arondisman)|Saint-Laurent-du-Maroni]] | lokacija3_ime = | lokacija3_info = | utemeljenje_ime= | utemeljenje_datum = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe=[[gradonačelnik|Maire]] | ime_vođe=Albéric Benth | stranka_vođe = | površina_bilješke = | površina_ukupna=6,333 [[km²]]<ref name=city/> | visina =5<ref name=city/> | visina_izvor= | visina_max = | visina_min= | stanovništvo_godina =[[2020]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo=11,605<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća =1,832 stan. / [[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_uže= | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire = | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC+3]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =97360<ref name=city/> | pozivni_broj = | gradovi_prijatelji = | web_stranica = }} '''Mana''' je [[grad]] i [[općina]] u [[Francuska Gvajana|Francuskoj Gvajani]] od 11,605 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/france/cities/guyane/?cityid=9131 | title =''Mana in Cayenne'' | accessdate =28.12.2023. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> koji se nalazi na [[sjeverozapad]]u [[Francuska Gvajana|zemlje]] u [[Saint-Laurent-du-Maroni (arondisman)|Arondismanu Saint-Laurent-du-Maroni]]. == Geografija == Mana se nalazi na lijevoj [[obala|obali]] [[estuarij]]a [[Mana (rijeka)|Rijeke Mane]] 4-5 [[km]] od [[Atlanski ocean|Atlanskog oceana]], udaljena 41&nbsp;km [[jugoistok|jugoistočno]] od svog [[administrativni centar|regionalnog centra]] [[Saint-Laurent-du-Maroni]]ja.<ref name=ri/> Teritorij općine je vrlo velik i uključuje 2/3 [[sliv]]a Rijeke Mane i 46&nbsp;km obale, između ušća Mane na [[zapad]]u i rijeke [[Organaba]] na [[istok]]u. Mana na prvi pogled izgleda bijedno, jer ima malo [[zid]]anih zgrada (većina je [[drvo (materijal)|drvena]]), ali ima [[dom zdravlja]], par [[škola]], dva [[koledž]]a i mali [[aerodrom]].<ref name=ri/> == Historija == Mana je nastala polovicom [[19. vijek]]a kad su se u drevno [[selo]] [[Galibi do Oiapoque|Galibi indijanaca]] naselili netom oslobođeni [[rob]]ovi sa okolnih [[plantaža]].<ref name=ri>{{cite web | url =https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mana&region=03 | title =''Mana'' | accessdate =28.12.2023. | language =francuski | publisher =France, le trésor des régions | archive-date =2023-12-31 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231231161418/https://tresordesregions.mgm.fr/Mdir.php?p=cant.php&cl=Mana&region=03 | url-status =dead }}</ref> Za [[Emancipacija|emancipaciju]] [[rob]]ova, zaslužna je [[opatica]] [[Anne-Marie Javouhey]] koja je [[1828]]. došla u Mani sa svojiih 36 [[redovnik|redovnica]] i organizirala radnu koloniju u kojoj je živjelo i radilo preko 700 bivših robova. Pod njezinim vodstvom je do njezine [[smrt]] [[1851]]. podiguta je [[škola]], [[bolnica]] i [[crkva]]. Anne-Marie je znatno unaprijedila [[poljoprivreda|poljoprivredu]].<ref name=brit/> Otkriće [[zlato|zlata]] u gornem toku Mane [[1890, dovelo je do male [[zlatna groznica|zlatne groznice]] <ref name=brit/> [[Građanski rat]] [[1980-e]] u [[Surinam]]u doveo je do vala [[izbjeglice|izbjeglica]]. Za njih je [[Peta Francuska Republika|francuska]] [[vlada]] organizirala [[kamp]]ove. Kad se situacija smirila, jedan dio se vratio, ali se zbog ekonomske situacije ponovno vratio u Manu, tako da na teritoriju općine ima oko 1,000 [[Divlje naselje|bespravno podignutih objekata]].<ref name=ri/> Tih godina došlo je iz Surinama i dosta pripadnika [[Hmong|Naroda Hmong]] koji su do uveli sadnju [[riža|riže]], pa se ona danas uzgaja u pojasu uz [[ocean]].<ref name=brit>{{cite web | url =https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fwww.mairie-mana.fr%2Fwp-content%2Fuploads%2F2019%2F04%2FMana-PDT-PortraitsiteVD2019-phase-1-.pdf&pdf=true | title =''Mana : une histoire, une géographie, un territoire'' | accessdate =28.12.2022. | language=francuski | publisher=Mairie de Mana}}</ref> == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Mana (French Guiana)}} * [http://www.mairie-mana.fr/ ''Mairie de Mana'' (službene stranice)] {{fr icon}} [[Kategorija:Naselja u Francuskoj Gvajani]] cg1ao02r1xb99ip9zh59pbas3m04xrh 0 4689851 42680923 42485308 2026-08-24T02:52:17Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42680923 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija-lat | ijek = no | titula_prefiks = | ime = Mohamed Rafi | titula_sufiks = | slika = Mohammed Rafi 2016 postcard of India crop-flip.jpg | širina_slike = 250px | alt = Mohamed Rafi | opis_slike = Mohamed Rafi | puno_ime = Mohammed Rafi | ime_po_rođenju = | ostala_imena = | nadimak = | datum_rođenja = {{birth date-lat|df=y|1924|12|24}} | mesto_rođenja = [[Kotla Sultan Singh]], [[Punjab Province (British India)|Pandžab]], [[Britanska Indija]]<br/>{{small|(današnji [[Pandžab, Indija]])}} | država_rođenja = Indija | kršten = | datum_nestanka = | mesto_nestanka = | status_nestanka = | datum_smrti = {{death date and age-lat|df=y|1980|07|31|1924|12|24}}<ref>[https://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html Mohammed Rafi Biography – Facts, Life History & Achievements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629081619/https://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html |date=2019-06-29 }}. Culturalindia.net. Retrieved 6 November 2018.</ref> | mesto_smrti = [[Mumbaj]], [[Maharaštra]] | država_smrti = Indija | uzrok_smrti = | telo_otkriveno = | mesto_ukopa = <!-- ili: |počivalište=, |grobno_mesto= --> | koord_ukopa = <!-- ili: |koord_počivališta=, |koord_grobnog_mesta= --> | prebivalište = Indija | državljanstvo = indijsko | obrazovanje = | alma_mater = | zanimanje = pevač | aktivni_period = 1944–1980 | era = | poslodavac = | organizacija = | agent = | delovanje = <!-- ili: |poznat_po= --> | radovi = <!-- ili: |zasluge=, |značajni_radovi= ---> | stil = | rodni_grad = | zarada = | neto_vrednost = <!-- uneti samo ako je relevantno --> | visina = <!-- {{convert-lat|x,xx|m|ftin|0}} --> | težina = <!-- {{convert-lat| xx |kg|lb |0}} --><!-- uneti samo ako je relevantno --> | televizija = | titula = | mandat = | prethodnik = | naslednik = | partija = | pokret = | suparnici = | odbori = | krivična_prijava = | krivična_kazna = | krivični_status = <!-- ili: |pravni_status= --> | supružnik = <!-- {{marriage-lat|[[Ime Prezime]]|GGGG|GGGG}} --> | partner = | deca = <!-- uneti samo broj osim ako su značajne ličnosti --> | roditelji = | rođaci = | rodbina = | pozivni_znak = | nagrade = | počasti = <!-- ili: |odlikovanja= --> | veb-sajt = <!-- {{official URL}} --> | module = | potpis = Mohammed Rafi Signature.svg | fusnote = }} '''Mohammed Rafi''' (24. decembar 1924 – 31. jul 1980) bio je indijski reprodukcijski pevač. On se smatra jednim od najvećih i najuticajnijih pevača Indijskog potkontinenta.<ref name="thehindu.com">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Remembering-Rafi/article16209117.ece|title=Remembering Rafi|last=To|first=As Told|date=25. 7. 2010|work=The Hindu|access-date=7. 4. 2018|last2=To|first2=As Told|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.popmatters.com/rafimohd-roughguide-2496052218.html|title=Mohd Rafi: The Rough Guide to Bollywood Legends: Mohd Rafi|date=20. 1. 2005|work=PopMatters|access-date=1. 5. 2018}}</ref> Rafi je bio prepoznatljiv po svom glasu, svestranosti i dometu; njegove pesme su varirale od brzih živahnih numera do patriotskih pesama, tužnih numera do izrazito romantičnih pesama, [[qawwali|kavala]] do [[gazel]]a i [[bhajans|badžana]] do [[Indian classical music|klasičnih]] pesama.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/Forgetting-the-phenomenal-talent-of-Rafi/article16888440.ece|title=Forgetting the phenomenal talent of Rafi|date=20. 7. 2018|access-date=1. 8. 2018}}</ref> On je bio poznat po svojoj sposobnosti da oblikuje svoj glas prema ličnosti i stilu glumca, sinhronizujući pesmu na ekranu u filmu.<ref name="EBIndia2">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=ISFBJarYX7YC&pg=PA236&lpg=PA236&dq=mohammed+rafi,+britannica+encyclopedia#v=onepage&q=rafi&f=false|title=Students' Britannica India, Volumes 1–5|publisher=Encyclopædia Britannica (India)|isbn=978-0-85229-760-5|page=238|accessdate=18. 9. 2011|year=2000}}</ref> Rafi je dobio šest [[Filmfare Awards|filmskih]] nagrada i jednu [[National Film Award for Best Male Playback Singer|nacionalnu]] filmsku nagradu. Godine 1967, on je odlikovan nagradom [[Padma Shri|Padma Šri]] od strane [[Government of India|vlade Indije]].<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=2050|title=Padma Shri Awardees|publisher=india.gov.in|accessdate=22. 12. 2010}}</ref> Godine 2001, Rafi je nagrađen naslovom „najboljeg pevača milenijuma” koji su mu dodelili [[Hero Honda]] i [[Stardust (magazine)|magazin Stardust]]. U 2013. godini Rafi je izabran za najveći glas u hindu kinematografiji u anketi CNN-IBN.<ref name="ibnlive1">{{cite web |url=http://www.ibnlive.com/videos/india/rafi-winner-pkg-631661.html |title=Rafi wins Greatest Voice of Hindi Cinema poll |publisher=CNN-IBN |access-date=2024-05-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051016/http://www.ibnlive.com/videos/india/rafi-winner-pkg-631661.html }}</ref> Rafi je snimio pesme za više od hiljadu hindu filmova i pevao pesme na raznim regionalnim indijskim jezicima, kao i na stranim jezicima, mada pre svega na [[hindu]]-[[urdu]] i [[pandžabi (jezik)|pandžabskom]], koje je veoma dobro poznavao. On je snimio je čak 7405 pesama na mnogim jezicima.<ref>{{cite web|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/music/mohammed-rafi-death-anniversary-special-things-you-should-know.html|title=Facts you should know about Mohammed Raf|accessdate=2. 9. 2016}}</ref> Ravi je pevao je na mnogim regionalnim indijanskim jezicima, uključujući [[Konkani jezik|konkanski]], [[Asamski jezik|asamski]], [[Bhojpuri|bojpurski]], [[Odija jezik|odijski]], [[pandžabi (jezik)|pandžabski]], [[bengalski jezik|bengalski]], [[Marathi jezik|maratski]], [[sindi (jezik)|sindski]], [[kanada (jezik)|kanadski]], [[Gudžarati (jezik)|gudžaratski]], [[tamilski jezik|tamilski]], [[telugu (jezik)|teluški]], [[Magahi language|magahski]], [[Maithili jezik|majtilski]]. Osim na indijskim jezicima, pevao je i pesme na mnogim stranim jezicima, uključujući engleski, [[Persijski jezik|farsi]], [[arapski jezik|arapski]], [[Sinhalese language|sinhalski]], [[kreolski jezici|kreolski]] i [[nizozemski jezik|holandski]].<ref>{{cite web|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/music/mohammed-rafi-death-anniversary-special-things-you-should-know.html|title=35 Things About Rafi|publisher=Onmanorama|accessdate=22. 12. 2015}}</ref> == Detinjstvo i mladost == [[Datoteka:Mohammed Rafi's family tree.jpg|mini|Rafijevo porodično stablo.]] Mohamed Rafi je bio drugi od šestoro braće koji su rođeni Hadži Ali Mohamadu. Porodica je prvobitno obitavala u [[Kotla Sultan Singh|Kotla Sultan Singu]], selu u blizini današnje [[Majitha|Madžite]] u okrugu [[Amritsar district|Amricar]], [[Pandžab (Indija)|Pandžab]], Indija.<ref name="tribuneindia_striking">{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060223/aplus.htm#1 | title=Striking the right chord| last = Walia | first = Varinder | publisher=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]: Amritsar Plus | date=16. 6. 2003 | accessdate=28. 4. 2007}}</ref> Rafi, čiji je nadimak bio ''Fiko'', počeo je da peva imitirajući napeve [[fakir]]a na ulicama svog rodnog sela Kotla Sultan Singa u kome je živela njegova porodica. Rafijev se otac preselio u [[Lahor]] 1935. godine, gde je vodio muški salon u Nur Mohali kod [[Bhati Gate|Bati]] kapije.<ref>[http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html Mohammed Rafi Biography – Facts, Life History & Achievements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716050328/http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html |date=2015-07-16 }}. Culturalindia.net. Retrieved 6 November 2018.</ref> Rafi je naučio indijsku [[Indian Classical Music|klasičnu muziku]] od [[Abdul Wahid Khan|Abdul Vahid Kana]], Pandit Dživana Lal Matua i Firoze Nizamia.<ref name="tribuneindia_sang_for_kishore">{{cite web| url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020923/login/music.htm| title=When Rafi sang for Kishore Kumar| last=Puri| first=Amit| work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]| date=23. 9. 2002| access-date=2024-05-30| archive-date=2016-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224601/http://www.tribuneindia.com/2002/20020923/login/music.htm| url-status=dead}}</ref> Njegov prvi javni nastup usledio je u njegovoj 13. godini, kada je pevao u Lahoru u predstavi [[K. L. Saigal|K. L. Sajgala]]. Godine 1941. je Rafi debitovao u Lahoru kao plejbek pevač u duetu „Sonije Ni, Hirije Ni” sa Zinatom Begumom u [[pandžabi (jezik)|pandžabskom]] filmu ''Gal Baloč'' (objavljenom 1944) pod muzičkim direktorom Šjamom Sunderom.<ref name="tribune_his_voice">{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040725/spectrum/main7.htm | title=His voice made him immortal | author=M.L. Dhawan | publisher=Spectrum ([[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]) | date=25. 7. 2004 | accessdate=28. 4. 2007}}</ref> Iste godine Rafi je bio pozvan na lahorsku radio stanicu [[All India Radio|Sve indijskog radija]] da peva za njih.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame">{{cite web | url=http://www.sangeetmahal.com/hof/Singers_Rafi.asp | title=Hall of Fame: Saatwan Sur | accessdate=28. 4. 2007 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070526060332/http://www.sangeetmahal.com/hof/Singers_Rafi.asp | archivedate=26. 5. 2007 | df=dmy-all }}</ref> On je debitovao na [[bolivud|hindskom filmu]] u ''Gaon Ki Gori'' 1945. godine.<ref name="EBIndia2"/> == Rana karijera u Mumbaju (tada Bombaj) == Rafi se preselio u [[Mumbai|Bombaj]] (sada Mumbaj), [[Maharashtra|Maharaštra]] 1944. On i Hamid Sahab iznajmili su sobu od deset puta deset stopa u gusto naseljenoj oblasti u centru Bendi Bazara. Pesnik Tanvir Nakvi upoznao ga je sa filmskim producentima uključujući [[Abdur Rashid Kardar|Abdura Rašida Kardara]], [[Mehboob Khan|Mehbuba Kana]] i glumca-reditelja Nazira.<ref name="dailytimes">{{cite web | url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6 | title=The Way It Was: Tryst With Bollywood | author=Syed Abid Ali | publisher=Daily Times, Pakistan | date=16 June 2003 | access-date=28 April 2007}}</ref> Šijam Sander je bio u Bombaju i pružio je priliku Rafiju da otpeva duet sa [[G. M. Durrani|G. M. Duranijem]], „Aji dil ho kaabu mein to dildar ki aisi taisi...”, za ''Gaon Ki Gori'', što je postala Rafijeva prva snimljena pesma u hindskom filmu. Usledile su druge pesme. Rafijeva prva pesma sa [[Naushad|Naušadom]] bila je „Hindustan Ke Hum Hain“ sa Šamom Kumarom, Alaudinom i drugima, iz ''Pehle Aap'' (1944) A. R. Kardara. Otprilike u isto vreme, Rafi je snimio još jednu pesmu za film ''Gaon Ki Gori'' iz 1945. godine, „Aji Dil Ho Kaaboo Mein“. Ovu pesmu je smatrao svojom prvom pesmom na [[Hindi (jezik)|hindi jeziku]].<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"/> Rafi se pojavio u dva filma. Pojavio se na ekranu sa pesmom „Tera Jalwa Jis Ne Dekha“ u filmu ''Laila Majnu'' (1945) i „Woh Apni Yaad Dilane Ko“ u filmu ''Jugnu'' (1947).<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"/> On je pevao je nekoliko pesama za Naušada kao deo refrena, uključujući „Mere Sapnon Ki Rani, Roohi Roohi“ sa [[K. L. Saigal|K.L. Sajgalom]], iz filma ''Shahjahan'' (1946). Rafi je pevao „Tera Khilona Toota Balak“ iz Mehbub Kanovog ''Anmol Ghadi'' (1946) i duet sa [[Noor Jehan|Nur Džehan]] u filmu ''Jugnu'' iz 1947. godine, „Yahan Badla Wafa Ka“. Nakon podele, Rafi je odlučio da ostane u Indiji i omogućio je da se ostatak njegove porodice preseli u Bombaj. Nur Džehan je migrirala u [[Pakistan]] i formirala par sa plejbek pevačem [[Ahmed Rushdi|Ahmedom Rušdijem]]. Godine 1949, Rafiju su date solo pesme muzičkih direktora kao što su Naušad (''Chandni Raat'', ''Dillagi'' i ''Dulari''), Šijam Sunder (''[[Bazaar]]'') i Husnalal Bagatram (''Meena Bazaar''). Pored K. L. Sajgala, kojeg je smatrao svojim miljenikom, Rafi je bio i pod uticajem G. M. Durani. U ranoj fazi svoje karijere, često je sledio Duranijev stil pevanja, ali je kasnije razvio svoj, jedinstven stil. Pevao je sa Duranijom u nekim od pesama kao što su „Humko Hanste Dekh Zamana Jalta Hai“ i „Khabar Kisi Ko Nahiin, Woh Kidhar Dekhte“ (Bekasur, 1950). Godine 1948, nakon ubistva [[Mahatma Gandi|Mahatme Gandija]], tim Husanlala Bagatrama-Radžendra Krišan-Rafija je preko noći stvorio pesmu "Suno Suno Ae Duniyawalon, Bapuji Ki Amar Kahani". Njega je pozvao indijski premijer [[Džavaharlal Nehru]] da peva u njegovoj kući. Godine 1948, Rafi je dobio srebrnu medalju od Džavaharlala Nehrua na Dan nezavisnosti Indije.<ref>{{cite book |author=Sujata Dev |title=Mohammed Rafi Voice of a Nation |url=https://books.google.com/books?id=noAyCwAAQBAJ&pg=PT268 |date=1 October 2015 |publisher=Om Books International |isbn=978-93-80070-97-1 |page=268 }}</ref> == Snimateljska karijera 1950-ih i 1960-ih == U svojoj ranoj karijeri, Rafi se družio sa mnogim savremenim muzičkim direktorima, pre svega sa Naušadom Alijem. Tokom kasnih 1950-ih i 1960-ih radio je sa drugim kompozitorima tog doba kao što su [[O. P. Nayyar|O. P. Najiar]], [[Shankar Jaikishan|Šankar Jajkišan]], [[Sachin Dev Burman|S.D. Barman]] i [[Roshan (music director)|Rošan]]. === Rad sa Naušadom === Prema Naušadu, Rafi mu je došao sa pismom preporuke od Naušadovog oca.<ref>{{cite web | url=http://www.mohdrafi.com/meri-awaaz-suno/naushad-remembers-rafi-sahab.html | title=Naushad Remembers Rafi Saheb | access-date=25 December 2010| date=9 November 2001 }}</ref> Rafijeva prva pesma za Naušada Alija bila je „Hindustan Ke Hum Hain“ („Mi pripadamo Hindustanu“) za film ''Pehle Aap'' iz 1944. Prva pesma za duo bila je zvučna podloga filma ''Anmol Ghadi'' (1946). Rafijevo druženje sa Naušadom pomoglo je Rafiju da se uspostavi kao jedan od najistaknutijih plejbek pevača u hindi kinematografiji.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"/> Pesme iz ''[[Baiju Bawra (1952 film)|Baiju Bawra]]'' (1952) poput „O duniya ke rakhwale“ i „Man tarpat hari darshan ko aaj“ doprinele su Rafijevim akreditivima.<ref name="tribune_his_voice"/> Rafi je na kraju otpevao ukupno 149 pesama (od toga 81 solo) za Naušada. Pre Rafija, Naušadov omiljeni pevač bio je [[Talat Mahmood|Talat Mahmud]]. Nakon što je Naušad zatekao Talata kako puši tokom snimanja,<ref>{{cite web|url=http://stories.motivateme.in/amazing-story-when-naushad-found-talat-mahmood-smoking-during-a-recording-and-got-irritated/|title=Amazing Story – And got irritated {{!}} MotivateMe.in – Stories|last=admin|website=stories.motivateme.in|access-date=6 August 2018|archive-date=20. 02. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220134323/http://stories.motivateme.in/amazing-story-when-naushad-found-talat-mahmood-smoking-during-a-recording-and-got-irritated/|url-status=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cineplot.com/talat-naushad/|title=Talat Mahmood – Naushad Collaboration|website=cineplot.com|access-date=6 August 2018}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i0jvCwAAQBAJ&q=Naushad+found+Talat+smoking+during&pg=PA4|title=Remembering Mohammed Rafi|last=Poolakkal|first=Vijay|date=10 March 2014|publisher=Lulu.com|isbn=9781329501775|language=en}}</ref> on je bio iznerviran i unajmio je Rafija da otpeva sve pesme iz filma ''Baiju Bawra''. === Rad sa S. D. Barmanom === S. D. Barman je koristio Rafija kao pevački glas [[Dev Anand|Deva Ananda]] i [[Guru Dutt|Gurua Data]].<ref name="how_fair_raju2">{{cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld2.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi? (Page 2) | author=Raju Bharatan | work=[[Rediff.com]] | date=23 August 2006 | access-date=28 April 2007}}</ref> Rafi je radio sa Burmanom u 37 filmova, uključujući ''[[Pyaasa]]'' (1957), ''[[Kaagaz Ke Phool]]'' (1959), ''[[Kala Bazar]]'' (1960), ''[[Nau Do Gyarah]]'' (1957), ''[[Kala Pani (1958 film)|Kala Pani]]'' (1958), ''[[Tere Ghar Ke Saamne]]'' (1963), ''[[Guide (film)|Guide]]'' (1965), ''[[Aradhana (1969 film)|Aradhana]]'' (1969), [[Ishq Par Zor Nahin]] (1970) i ''[[Abhimaan (1973 film)|Abhimaan]]'' (1973). == Reference == {{Reflist}} == Literatura == {{refbegin|}} * {{Cite book|last=Rafi|first=Yasmin Khalid|title=Mohammed Rafi: My Abba - A Memoir|url=https://archive.org/details/mohammedrafimyab0000rafi|publisher=[[Westland Books]]|year=2012|isbn=9789381626856}} * {{Cite book|last1=Rafi|first1=Shahid|title=Mohammed Rafi: Golden Voice of the Silver Screen|last2=Dev|first2=Sujata|publisher=Om Books International|year=2015|isbn=9789380070971}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat-lat|Mohammed Rafi}} * {{IMDb name-lat|0706327}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1924|1980|Rafi, Mohamed}} [[Kategorija:Indijski muzičari]] fbqe1h76aj5mwbbeutgcijm4m1nj2gx 0 4690288 42680841 42493777 2026-08-23T15:15:14Z Edgar Allan Poe 29250 42680841 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Adam Buksa | slika = BuksaMidnightRidersScarf.jpg | punoime = | nadimak = | datumrođenja = [[12. srpnja]] [[1996.]] | rodnigrad = {{flagicon|POLJ}} [[Kraków]] | rodnadržava = [[Poljska]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = 1.93 m | pozicija = napadač | trenutniklub = {{flagicon|ŠPA}} [[RCD Mallorca|Mallorca]] {{small|(posudba)}} | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2014 – 2016 | klubovi1 = {{flagicon|POLJ}} [[Lechia Gdańsk]] | nastupi(golovi)1 = 16 (1) | godine2 = 2016 – 2018 | klubovi2 = {{flagicon|POLJ}} [[Zagłębie Lubin]] | nastupi(golovi)2 = 30 (5) | godine3 = 2017 – 2018 | klubovi3 = {{nowrap|→ {{flagicon|POLJ}} [[Pogoń Szczecin]]}} | nastupi(golovi)3 = 12 (4) | godine4 = 2018 – 2020 | klubovi4 = {{flagicon|POLJ}} [[Pogoń Szczecin]] | nastupi(golovi)4 = 40 (18) | godine5 = {{nowrap|2020 – 2022&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} | klubovi5 = {{nowrap|{{flagicon|SAD}} [[New England Revolution]]}} | nastupi(golovi)5 = 64 (29) | godine6 = 2022 – 2024 | klubovi6 = {{flagicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] | nastupi(golovi)6 = 8 (0) | godine7 = 2023 – 2024 | klubovi7 = → {{flagicon|TUR}} [[Antalyaspor]] | nastupi(golovi)7 = 33 (16) | godine8 = 2024 – 2025 | klubovi8 = {{flagicon|DAN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | nastupi(golovi)8 = 27 (13) | godine9 = 2025 – | klubovi9 = {{flagicon|ITA}} [[Udinese Calcio|Udinese]] | nastupi(golovi)9 = 25 (3) | godine10 = 2026 – | klubovi10 = → {{flagicon|ŠPA}} [[RCD Mallorca|Mallorca]] | nastupi(golovi)10 = 0 (0) | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2021 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|POL}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 25 (7) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 23.8.2026 }} '''Adam Buksa''' ([[Kraków]], [[12. srpnja]] [[1996.]]), [[Poljska|poljski]] nogometaš i reprezentativac koji igra kao napadač. Trenutno igra za [[Udinese Calcio|Udinese]]. Za [[Poljska nogometna reprezentacija|reprezentaciju Poljske]] debitirao je [[2021.]] godine, a prvo veliko natjecanje bio mu je [[UEFA Euro 2024.]] godine. Njegov mlađi brat je nogometaš [[Aleksander Buksa]]. {{Sastav Poljska 2024 EP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1996||Buksa, Adam}} [[Kategorija:Poljski fudbaleri]] [[Kategorija:Biografije, Krakov]] [[Kategorija:Fudbaleri Udinesea]] kubyxr8yqk3a4a21kag7z7wvynwc7pw 42680842 42680841 2026-08-23T15:15:53Z Edgar Allan Poe 29250 dodana kategorija [[:Kategorija:Fudbaleri Mallorce|Fudbaleri Mallorce]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42680842 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Adam Buksa | slika = BuksaMidnightRidersScarf.jpg | punoime = | nadimak = | datumrođenja = [[12. srpnja]] [[1996.]] | rodnigrad = {{flagicon|POLJ}} [[Kraków]] | rodnadržava = [[Poljska]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = 1.93 m | pozicija = napadač | trenutniklub = {{flagicon|ŠPA}} [[RCD Mallorca|Mallorca]] {{small|(posudba)}} | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2014 – 2016 | klubovi1 = {{flagicon|POLJ}} [[Lechia Gdańsk]] | nastupi(golovi)1 = 16 (1) | godine2 = 2016 – 2018 | klubovi2 = {{flagicon|POLJ}} [[Zagłębie Lubin]] | nastupi(golovi)2 = 30 (5) | godine3 = 2017 – 2018 | klubovi3 = {{nowrap|→ {{flagicon|POLJ}} [[Pogoń Szczecin]]}} | nastupi(golovi)3 = 12 (4) | godine4 = 2018 – 2020 | klubovi4 = {{flagicon|POLJ}} [[Pogoń Szczecin]] | nastupi(golovi)4 = 40 (18) | godine5 = {{nowrap|2020 – 2022&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} | klubovi5 = {{nowrap|{{flagicon|SAD}} [[New England Revolution]]}} | nastupi(golovi)5 = 64 (29) | godine6 = 2022 – 2024 | klubovi6 = {{flagicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] | nastupi(golovi)6 = 8 (0) | godine7 = 2023 – 2024 | klubovi7 = → {{flagicon|TUR}} [[Antalyaspor]] | nastupi(golovi)7 = 33 (16) | godine8 = 2024 – 2025 | klubovi8 = {{flagicon|DAN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | nastupi(golovi)8 = 27 (13) | godine9 = 2025 – | klubovi9 = {{flagicon|ITA}} [[Udinese Calcio|Udinese]] | nastupi(golovi)9 = 25 (3) | godine10 = 2026 – | klubovi10 = → {{flagicon|ŠPA}} [[RCD Mallorca|Mallorca]] | nastupi(golovi)10 = 0 (0) | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2021 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|POL}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 25 (7) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 23.8.2026 }} '''Adam Buksa''' ([[Kraków]], [[12. srpnja]] [[1996.]]), [[Poljska|poljski]] nogometaš i reprezentativac koji igra kao napadač. Trenutno igra za [[Udinese Calcio|Udinese]]. Za [[Poljska nogometna reprezentacija|reprezentaciju Poljske]] debitirao je [[2021.]] godine, a prvo veliko natjecanje bio mu je [[UEFA Euro 2024.]] godine. Njegov mlađi brat je nogometaš [[Aleksander Buksa]]. {{Sastav Poljska 2024 EP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1996||Buksa, Adam}} [[Kategorija:Poljski fudbaleri]] [[Kategorija:Biografije, Krakov]] [[Kategorija:Fudbaleri Udinesea]] [[Kategorija:Fudbaleri Mallorce]] 7up2oqgh16dbpc9jh0aslreioonr1yn 0 4692719 42680875 42604383 2026-08-23T18:53:42Z نوفاك اتشمان 11942 + 3 kategorije pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42680875 wikitext text/x-wiki '''Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori''' 1942. godine bila je [[Fašistička Italija|italijanska]] anti-gerilska operacija tokom Drugog svetskog rata, protiv [[Jugoslovenski partizani|jugoslovenskih partizana]] u italijanskoj okupacionoj zoni: [[Italijanski guvernatorat Crna Gora|Crnoj Gori]], [[Sandžak]]u i istočnoj [[Hercegovina|Hercegovini]] (delu [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]). Sprovedena je od sredine maja do juna 1942. godine, uz učešće [[četnici|četničkih]] snaga na italijanskoj strani. Ofanziva je usledila nakon završetka zajedničke [[Nacistička Nemačka|nemačko]]-italijanske [[Operacija Trio|Operacije Trio]] u istočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]]. Ove dve operacije zajedno čine ono što je u jugoslovenskoj historiografiji poznato kao '''[[Treća neprijateljska ofanziva]]'''. Ofanziva je rezultirala italijansko-četničkom pobedom i proterivanjem gotovo svih partizana iz Crne Gore i istočne Hercegovine. == Pozadina == {{main|Ustanak u Crnoj Gori}} [[Datoteka:Public execution of Čedomir Ljubo Čupić.jpg|minijatura|Javno streljanje [[Čedomir Ljubo Čupić|Ljuba Čupića]], komesara čete u Nikšićkom partizanskom odredu, 9. maj 1942.]] Dotadašnja „partizanska Crna Gora" našla se suočena sa jakim snagama četnika u zimu 1941-1942, koji su se uz pomoć Italijana borili protiv partizana. Četnička pobuna ili "izdaja" u Crnoj Gori se pripremala kao deo akcije započete [[Gušenje ustanka u Srbiji|gušenjem ustanka u Srbiji]], i kao deo zavereničkog saveza Draže Mihailovića i vasojevićkih oficira da se partizani onemoguće, likvidiraju ili podrede četničkom rukovodstvu.<ref name="Petranović"/> Ovu četničku akciju su pospešile učestale partizanske egzekucije, poznate kao "[[lijeva skretanja]]", dajući sramotni žig partizanima, što se ogledalo i u osipanju jedinica, četničkim pučevima u četama i odredima.<ref name="Petranović">[https://www.znaci.org/00001/92_4.pdf Branko Petranović: Srpski narod u ustanku]</ref> [[Draža Mihailović]] u [[maj]]u [[1942]]. godine prelazi iz Srbije u Crnu Goru kako bi neposredno rukovodio operacijama. Mihailovićev Štab je narednih godinu dana u [[Gornje Lipovo|Lipovu]] kraj [[Kolašin]]a, odakle rukovodi četničkim akcijama protiv partizanskog ustanka. Britanski oficir za vezu [[Duane Hudson|Bil Hadson]], koji boravi kod njega u štabu, već početkom maja [[1942]]. otvoreno govori da [[saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu|četnici sarađuju sa okupatorima]]: {{izdvojeni citat|»Ja znam da stvarno partizani jedino vode borbu sa Nemcima i Italijanima, dok četnici sarađuju sa okupatorima i bore se jedino protiv partizana«.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_87.htm IZVEŠTAJ KAPETANA RADOJA NEDELJKOVIĆA OD 26. MAJA 1942. DRAŽI MIHAILOVIĆU O RAZGOVORU SA BRITANSKIM OFICIRIMA]</ref>|[[Duane Hudson|Bil Hadson]]}} == Tok ofanzive == [[File:Dolazak boraca 2. proleterske brigade u Crnu Goru u toku 3. neprijateljske ofanzive, 5. juna 1942.jpg|thumb|Dolazak boraca 2. proleterske brigade u Crnu Goru u toku 3. neprijateljske ofanzive, Goransko, 5. juna 1942]] Front crnogorskih odreda protezao se od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], preko [[Nikšićka Župa|Nikšićke Župe]] i [[Sinjajevina|Sinjajevine]] do [[Kolašin]]a, nastavljao se odatle frontom sandžačkih partizanskih jedinica preko [[Tomaševo|Šahovića]] do ispred [[Prijepolje|Prijepolja]] i više od mesec i po dana odolevao pritisku nadmoćnih okupatorsko-kvislinških snaga. Protiv [[Lovćenski partizanski odred|Lovćenskog]], [[Nikšićki partizanski odred|Nikšićkog]], [[Zetski partizanski odred|Zetskog]], [[Durmitorski partizanski odred|Durmitorskog]], [[Komski partizanski odred|Komskog]], [[Pljevaljski partizanski odred|Pljevaljskog]] i [[Bijelopoljski partizanski odred|Bijelopoljskog partizanskog odreda]] i nekoliko samostalnih sandžačkih bataljona Italijani su angažovali delove divizije „Taro“, „Ferara“, „Venecija“ i „Pusterija“, te sve crnogorske i sandžačke četničke snage. Pred pojačanim pritiskom neprijateljevih snaga i zbog opasnosti da jedinice italijanskog Šestog korpusa iz Hercegovine udarom u bok preseku odstupnicu na sever, crnogorski partizanski odredi su se, dajući snažan uzastopni otpor, postepeno povlačili opštim pravcem na severozapad, ka oblasti Pive. Vrhovni štab je odlučio da od tih snaga formira brigade, koje će moći da ih u pogodnom momentu, zajedno sa Prvom i Drugom proleterskom brigadom, upotrebi za manevar i udar u najcelishodnijem pravcu. Od sandžačkih partizanskih jedinica formirana je [[5. 6.|5. juna]] u [[Šćepan Polje|Šćepan Polju]] [[Treća proleterska sandžačka udarna brigada]], koja je odmah prebačena u rejon jugozapadno od Foče, radi zatvaranja pravaca nadiranja neprijatelja od Foče i Kalinovika. Nastavljajući da vode oštre borbe na Goliji, duž reke [[Komornica|Komornice]], na Durmitoru i Pivskim planinama, crnogorski partizanski odredi i delovi Prve i Druge proleterske brigade postepeno su se povlačili preko reke Pive ka planinama [[Maglić (planina)|Magliću]], [[Volujak]]u i [[Vučevo|Vučevu]]. Ostale snage Prve i Druge proleterske brigade, delovi Lovćenskog i Severnohercegovačkog odreda, koji se nisu raspali, vodili su za to vreme ogorčene borbe protiv italijanskih i četničkih snaga na pravcu prema Avtovcu i Gacku i onemogućili njihove pokušaje da prodru u dolinu Sutjeske. == Učešće četnika == [[Datoteka:Hadson i Draza u Crnoj Gori.jpg|mini|Britanski oficir [[Bill Hudson]] (levo) i četnički vođa [[Draža Mihailović]] (desno) u Crnoj Gori.]] Četničkim operacijama u Trećoj ofanzivi je rukovodio [[Zaharije Ostojić]], načelnik Mihailovićevog operativnog odeljenja. Nakon dolaska u Crnu Goru, prvog juna 1942. godine, [[Dragoljub Mihailović]] lično preuzima rukovođenje operacijama.<ref name="Saslušanje"/> U okviru italijanske antipartizanske ofanzive učestvovale su četničke jedinice [[Rade Korda|Rade Korde]], [[Petar Baćović|Petra Baćevića]], [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] i drugih.<ref name="Saslušanje">[https://www.znaci.org/00001/60_1_6.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Saslušanje optuženih]</ref> Četničke jedinice pod komandom Mihailovića primale su od Italijana oružje, municiju, odeću i hranu, a jedinice [[Blažo Đukanović|Blaža Đukanovića]] i platu. Tokom borbi, [[Italijani]] su prevozili četničke jedinice svojim prevoznim sredstvima sa sektora na sektor, a četnički komandanti vozili su se automobilima kroz italijanske garnizone.<ref name="Saslušanje"/> == Posledice == Nakon teških i upornih borbi sa Italijanima i četnicima, partizanske snage su bile prinuđene da se povuku sa slobodne teritorije Crne Gore, Sandžaka, istočne Bosne, Hercegovine u zapadnu i centralnu Bosnu. === Saveznička priznanja === {{main|Saveznici i Jugoslavija}} [[Datoteka:Četničko ostrvo slobode.jpg|thumb|Kolaboracija u Crnoj Gori predstavljena kao "'''Mihailovićevo ostrvo slobode'''" u magazinu "[[Time (časopis)|Time]]" 25 maja 1942.]] {{citiranje|'''U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.'''<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref>|[[Duane Hudson|Bil Hadson]]}} U isto vreme, Mihailović je dobijao značajnu novčanu i propagandnu pomoć od Engleske i jugoslovenske emigrantske vlade, a Kolaboracija u Crnoj Gori predstavljena je kao "Mihailovićevo ostrvo slobode" u magazinu "[[Time (časopis)|Time]]". Kralj Petar II je ukazom od [[10. jun]]a [[1942]]. godine proglasio Mihailovićev Štab za Vrhovnu komandu jugoslovenske vojske, a njega naimenovao za Načelnika Štaba.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_1_224.htm</ref> Iako je Britancima situacija na terenu bila dobro poznata, njihova politika je bila da podržavaju Mihailovića. U [[jul|srpnju]] 1942. je Glenconner pisao Južnom odjelu Foreign Officea: {{izdvojeni citat|»Kao što znamo, svu aktivnost u Jugoslaviji morali bismo zapravo pripisati partizanima. Međutim, kad je riječ o javnoj upotrebi (tog podatka), ne vidim zašto bi bilo štetno da nešto od toga pripišemo u zaslugu Mihailoviću.«<ref>[https://www.znaci.org/00001/171.htm BRITANSKA POLITIKA PREMA POKRETU OTPORA U JUGOSLAVIJI I GRČKOJ], - referati i diskusije sa konferencije iz maja 1973. održane u ''{{jez-en|School of Slavonic and East European Studies (University of London)}}'' - {{jez-en|Phyllis Auty}} i Richard Clogg, urednici, Delo, Ljubljana-Zagreb 1978 - glava 12. Diskusija o izlaganjima {{jez-en|E. Baker}}, {{jez-en|Bailey}}-a, {{jez-en|Maclean}}-a i {{jez-en|Taylor}}-a str. 458-459</ref>}} === Četnički teror === {{main|Zločini četnika u Drugom svetskom ratu|Četnički zatvor u Kolašinu}} Nakon poraza partizana, četnici su zajedno sa italijanskim okupatorom zaveli sistem strahovlade u Crnoj Gori. U svom izveštaju, Milo Rakočević izveštava generala Mihailovića o ubistvima [[antifašizam|antifašista]] uz pomoć Italijana: {{izdvojeni citat|„Gde se pojavi najmanji nered ili pobuna odmah sa ljudstvom ugušiti... Ljudstvo je dobro opremljeno i naoružano... Hranu dobijam od Italijana... Komandant operativne jedinice dao mi je ovlašćenje da po svaku cenu uništim sve one koji su protiv naše organizacije... Svim svojim silama sa ljudstvom koje je pod mojom komandom nastojim da se ološ po svaku cenu uništi... '''Pomoću [[Crne trojke|trojki]] likvidiram komuniste iz dana u dan i na javnom mestu'''... Italijani mi izlaze dosta u susret u pogledu odela a isto tako obećavaju pomoć i u hrani i obući..."<ref name="Saslušanje"/>|Izveštaj [[Milo Rakočević|Mila Rakočevića]] generalu Mihailoviću}} Juna 1942. godine četnički odred pod komandom Vladimira Đukića izveo je iz [[zatvor]]a u [[Nikšić]]u 25 pristalica [[narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|narodnooslobodilačkog pokreta]] i zajedno sa Italijanima streljali.<ref name="Presuda"/> U [[Kolašin]]u, u blizini četničkog štaba, obrazovan je sud četnika koji je sudio komunistima.<ref name="Saslušanje"/> U 1942. godini četnički sudovi u [[Kolašin]]u i drugim gradovima su sudili po drastičnom [[Obznana|zakonu o zaštiti države]] uhvaćenim partizanima.<ref name="Ispitivanje">[https://www.znaci.org/00001/60_2_9.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Ispitivanje svedoka i čitanje dokumenata]</ref> Od juna 1942. godine do marta 1943. godine Mihailovićevi četnici pod komandom Pavla Đurišića osudili su na smrt i streljali oko 1.000 crnogorskih partizana i seljaka zbog toga što su učestvovali u partizanskom ustanku u Crnoj Gori.<ref name="Presuda">[https://www.znaci.org/00001/60_3_34.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima]</ref> == Izvori == {{reflist|2}} ==Vidi još== * [[Antipartizanska ofanziva u Srbiji (1942)]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Crna Gora u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i Italijana]] [[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Italijana]] [[Kategorija:Bitke Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i JVUO]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Osovinske operacije u Jugoslaviji]] r2xmjvu86z7c4sz52wss28nl3c762p4 42680876 42680875 2026-08-23T18:54:17Z نوفاك اتشمان 11942 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi|Bosna i Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]]; dodana kategorija [[:Kategorija:Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi|Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42680876 wikitext text/x-wiki '''Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori''' 1942. godine bila je [[Fašistička Italija|italijanska]] anti-gerilska operacija tokom Drugog svetskog rata, protiv [[Jugoslovenski partizani|jugoslovenskih partizana]] u italijanskoj okupacionoj zoni: [[Italijanski guvernatorat Crna Gora|Crnoj Gori]], [[Sandžak]]u i istočnoj [[Hercegovina|Hercegovini]] (delu [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]). Sprovedena je od sredine maja do juna 1942. godine, uz učešće [[četnici|četničkih]] snaga na italijanskoj strani. Ofanziva je usledila nakon završetka zajedničke [[Nacistička Nemačka|nemačko]]-italijanske [[Operacija Trio|Operacije Trio]] u istočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]]. Ove dve operacije zajedno čine ono što je u jugoslovenskoj historiografiji poznato kao '''[[Treća neprijateljska ofanziva]]'''. Ofanziva je rezultirala italijansko-četničkom pobedom i proterivanjem gotovo svih partizana iz Crne Gore i istočne Hercegovine. == Pozadina == {{main|Ustanak u Crnoj Gori}} [[Datoteka:Public execution of Čedomir Ljubo Čupić.jpg|minijatura|Javno streljanje [[Čedomir Ljubo Čupić|Ljuba Čupića]], komesara čete u Nikšićkom partizanskom odredu, 9. maj 1942.]] Dotadašnja „partizanska Crna Gora" našla se suočena sa jakim snagama četnika u zimu 1941-1942, koji su se uz pomoć Italijana borili protiv partizana. Četnička pobuna ili "izdaja" u Crnoj Gori se pripremala kao deo akcije započete [[Gušenje ustanka u Srbiji|gušenjem ustanka u Srbiji]], i kao deo zavereničkog saveza Draže Mihailovića i vasojevićkih oficira da se partizani onemoguće, likvidiraju ili podrede četničkom rukovodstvu.<ref name="Petranović"/> Ovu četničku akciju su pospešile učestale partizanske egzekucije, poznate kao "[[lijeva skretanja]]", dajući sramotni žig partizanima, što se ogledalo i u osipanju jedinica, četničkim pučevima u četama i odredima.<ref name="Petranović">[https://www.znaci.org/00001/92_4.pdf Branko Petranović: Srpski narod u ustanku]</ref> [[Draža Mihailović]] u [[maj]]u [[1942]]. godine prelazi iz Srbije u Crnu Goru kako bi neposredno rukovodio operacijama. Mihailovićev Štab je narednih godinu dana u [[Gornje Lipovo|Lipovu]] kraj [[Kolašin]]a, odakle rukovodi četničkim akcijama protiv partizanskog ustanka. Britanski oficir za vezu [[Duane Hudson|Bil Hadson]], koji boravi kod njega u štabu, već početkom maja [[1942]]. otvoreno govori da [[saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu|četnici sarađuju sa okupatorima]]: {{izdvojeni citat|»Ja znam da stvarno partizani jedino vode borbu sa Nemcima i Italijanima, dok četnici sarađuju sa okupatorima i bore se jedino protiv partizana«.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_87.htm IZVEŠTAJ KAPETANA RADOJA NEDELJKOVIĆA OD 26. MAJA 1942. DRAŽI MIHAILOVIĆU O RAZGOVORU SA BRITANSKIM OFICIRIMA]</ref>|[[Duane Hudson|Bil Hadson]]}} == Tok ofanzive == [[File:Dolazak boraca 2. proleterske brigade u Crnu Goru u toku 3. neprijateljske ofanzive, 5. juna 1942.jpg|thumb|Dolazak boraca 2. proleterske brigade u Crnu Goru u toku 3. neprijateljske ofanzive, Goransko, 5. juna 1942]] Front crnogorskih odreda protezao se od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], preko [[Nikšićka Župa|Nikšićke Župe]] i [[Sinjajevina|Sinjajevine]] do [[Kolašin]]a, nastavljao se odatle frontom sandžačkih partizanskih jedinica preko [[Tomaševo|Šahovića]] do ispred [[Prijepolje|Prijepolja]] i više od mesec i po dana odolevao pritisku nadmoćnih okupatorsko-kvislinških snaga. Protiv [[Lovćenski partizanski odred|Lovćenskog]], [[Nikšićki partizanski odred|Nikšićkog]], [[Zetski partizanski odred|Zetskog]], [[Durmitorski partizanski odred|Durmitorskog]], [[Komski partizanski odred|Komskog]], [[Pljevaljski partizanski odred|Pljevaljskog]] i [[Bijelopoljski partizanski odred|Bijelopoljskog partizanskog odreda]] i nekoliko samostalnih sandžačkih bataljona Italijani su angažovali delove divizije „Taro“, „Ferara“, „Venecija“ i „Pusterija“, te sve crnogorske i sandžačke četničke snage. Pred pojačanim pritiskom neprijateljevih snaga i zbog opasnosti da jedinice italijanskog Šestog korpusa iz Hercegovine udarom u bok preseku odstupnicu na sever, crnogorski partizanski odredi su se, dajući snažan uzastopni otpor, postepeno povlačili opštim pravcem na severozapad, ka oblasti Pive. Vrhovni štab je odlučio da od tih snaga formira brigade, koje će moći da ih u pogodnom momentu, zajedno sa Prvom i Drugom proleterskom brigadom, upotrebi za manevar i udar u najcelishodnijem pravcu. Od sandžačkih partizanskih jedinica formirana je [[5. 6.|5. juna]] u [[Šćepan Polje|Šćepan Polju]] [[Treća proleterska sandžačka udarna brigada]], koja je odmah prebačena u rejon jugozapadno od Foče, radi zatvaranja pravaca nadiranja neprijatelja od Foče i Kalinovika. Nastavljajući da vode oštre borbe na Goliji, duž reke [[Komornica|Komornice]], na Durmitoru i Pivskim planinama, crnogorski partizanski odredi i delovi Prve i Druge proleterske brigade postepeno su se povlačili preko reke Pive ka planinama [[Maglić (planina)|Magliću]], [[Volujak]]u i [[Vučevo|Vučevu]]. Ostale snage Prve i Druge proleterske brigade, delovi Lovćenskog i Severnohercegovačkog odreda, koji se nisu raspali, vodili su za to vreme ogorčene borbe protiv italijanskih i četničkih snaga na pravcu prema Avtovcu i Gacku i onemogućili njihove pokušaje da prodru u dolinu Sutjeske. == Učešće četnika == [[Datoteka:Hadson i Draza u Crnoj Gori.jpg|mini|Britanski oficir [[Bill Hudson]] (levo) i četnički vođa [[Draža Mihailović]] (desno) u Crnoj Gori.]] Četničkim operacijama u Trećoj ofanzivi je rukovodio [[Zaharije Ostojić]], načelnik Mihailovićevog operativnog odeljenja. Nakon dolaska u Crnu Goru, prvog juna 1942. godine, [[Dragoljub Mihailović]] lično preuzima rukovođenje operacijama.<ref name="Saslušanje"/> U okviru italijanske antipartizanske ofanzive učestvovale su četničke jedinice [[Rade Korda|Rade Korde]], [[Petar Baćović|Petra Baćevića]], [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] i drugih.<ref name="Saslušanje">[https://www.znaci.org/00001/60_1_6.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Saslušanje optuženih]</ref> Četničke jedinice pod komandom Mihailovića primale su od Italijana oružje, municiju, odeću i hranu, a jedinice [[Blažo Đukanović|Blaža Đukanovića]] i platu. Tokom borbi, [[Italijani]] su prevozili četničke jedinice svojim prevoznim sredstvima sa sektora na sektor, a četnički komandanti vozili su se automobilima kroz italijanske garnizone.<ref name="Saslušanje"/> == Posledice == Nakon teških i upornih borbi sa Italijanima i četnicima, partizanske snage su bile prinuđene da se povuku sa slobodne teritorije Crne Gore, Sandžaka, istočne Bosne, Hercegovine u zapadnu i centralnu Bosnu. === Saveznička priznanja === {{main|Saveznici i Jugoslavija}} [[Datoteka:Četničko ostrvo slobode.jpg|thumb|Kolaboracija u Crnoj Gori predstavljena kao "'''Mihailovićevo ostrvo slobode'''" u magazinu "[[Time (časopis)|Time]]" 25 maja 1942.]] {{citiranje|'''U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.'''<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref>|[[Duane Hudson|Bil Hadson]]}} U isto vreme, Mihailović je dobijao značajnu novčanu i propagandnu pomoć od Engleske i jugoslovenske emigrantske vlade, a Kolaboracija u Crnoj Gori predstavljena je kao "Mihailovićevo ostrvo slobode" u magazinu "[[Time (časopis)|Time]]". Kralj Petar II je ukazom od [[10. jun]]a [[1942]]. godine proglasio Mihailovićev Štab za Vrhovnu komandu jugoslovenske vojske, a njega naimenovao za Načelnika Štaba.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_1_224.htm</ref> Iako je Britancima situacija na terenu bila dobro poznata, njihova politika je bila da podržavaju Mihailovića. U [[jul|srpnju]] 1942. je Glenconner pisao Južnom odjelu Foreign Officea: {{izdvojeni citat|»Kao što znamo, svu aktivnost u Jugoslaviji morali bismo zapravo pripisati partizanima. Međutim, kad je riječ o javnoj upotrebi (tog podatka), ne vidim zašto bi bilo štetno da nešto od toga pripišemo u zaslugu Mihailoviću.«<ref>[https://www.znaci.org/00001/171.htm BRITANSKA POLITIKA PREMA POKRETU OTPORA U JUGOSLAVIJI I GRČKOJ], - referati i diskusije sa konferencije iz maja 1973. održane u ''{{jez-en|School of Slavonic and East European Studies (University of London)}}'' - {{jez-en|Phyllis Auty}} i Richard Clogg, urednici, Delo, Ljubljana-Zagreb 1978 - glava 12. Diskusija o izlaganjima {{jez-en|E. Baker}}, {{jez-en|Bailey}}-a, {{jez-en|Maclean}}-a i {{jez-en|Taylor}}-a str. 458-459</ref>}} === Četnički teror === {{main|Zločini četnika u Drugom svetskom ratu|Četnički zatvor u Kolašinu}} Nakon poraza partizana, četnici su zajedno sa italijanskim okupatorom zaveli sistem strahovlade u Crnoj Gori. U svom izveštaju, Milo Rakočević izveštava generala Mihailovića o ubistvima [[antifašizam|antifašista]] uz pomoć Italijana: {{izdvojeni citat|„Gde se pojavi najmanji nered ili pobuna odmah sa ljudstvom ugušiti... Ljudstvo je dobro opremljeno i naoružano... Hranu dobijam od Italijana... Komandant operativne jedinice dao mi je ovlašćenje da po svaku cenu uništim sve one koji su protiv naše organizacije... Svim svojim silama sa ljudstvom koje je pod mojom komandom nastojim da se ološ po svaku cenu uništi... '''Pomoću [[Crne trojke|trojki]] likvidiram komuniste iz dana u dan i na javnom mestu'''... Italijani mi izlaze dosta u susret u pogledu odela a isto tako obećavaju pomoć i u hrani i obući..."<ref name="Saslušanje"/>|Izveštaj [[Milo Rakočević|Mila Rakočevića]] generalu Mihailoviću}} Juna 1942. godine četnički odred pod komandom Vladimira Đukića izveo je iz [[zatvor]]a u [[Nikšić]]u 25 pristalica [[narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|narodnooslobodilačkog pokreta]] i zajedno sa Italijanima streljali.<ref name="Presuda"/> U [[Kolašin]]u, u blizini četničkog štaba, obrazovan je sud četnika koji je sudio komunistima.<ref name="Saslušanje"/> U 1942. godini četnički sudovi u [[Kolašin]]u i drugim gradovima su sudili po drastičnom [[Obznana|zakonu o zaštiti države]] uhvaćenim partizanima.<ref name="Ispitivanje">[https://www.znaci.org/00001/60_2_9.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Ispitivanje svedoka i čitanje dokumenata]</ref> Od juna 1942. godine do marta 1943. godine Mihailovićevi četnici pod komandom Pavla Đurišića osudili su na smrt i streljali oko 1.000 crnogorskih partizana i seljaka zbog toga što su učestvovali u partizanskom ustanku u Crnoj Gori.<ref name="Presuda">[https://www.znaci.org/00001/60_3_34.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima]</ref> == Izvori == {{reflist|2}} ==Vidi još== * [[Antipartizanska ofanziva u Srbiji (1942)]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Crna Gora u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i Italijana]] [[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Italijana]] [[Kategorija:Bitke Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i JVUO]] [[Kategorija:Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Osovinske operacije u Jugoslaviji]] kg3epeihexqh6znv5y3gkrxla6hdfs5 42680877 42680876 2026-08-23T18:56:21Z نوفاك اتشمان 11942 fix 42680877 wikitext text/x-wiki '''Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori''' 1942. godine bila je [[Fašistička Italija|italijanska]] anti-gerilska operacija tokom Drugog svetskog rata, protiv [[Jugoslovenski partizani|jugoslovenskih partizana]] u italijanskoj okupacionoj zoni: [[Italijanski guvernatorat Crna Gora|Crnoj Gori]], [[Sandžak]]u i istočnoj [[Hercegovina|Hercegovini]] (delu [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]). Sprovedena je od sredine maja do juna 1942. godine, uz učešće [[četnici|četničkih]] snaga na italijanskoj strani. Ofanziva je usledila nakon završetka zajedničke [[Nacistička Nemačka|nemačko]]-italijanske [[Operacija Trio|Operacije Trio]] u istočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]]. Ove dve operacije zajedno čine ono što je u jugoslovenskoj historiografiji poznato kao '''[[Treća neprijateljska ofanziva]]'''. Ofanziva je rezultirala italijansko-četničkom pobedom i proterivanjem gotovo svih partizana iz Crne Gore i istočne Hercegovine. == Pozadina == {{main|Ustanak u Crnoj Gori}} [[Datoteka:Public execution of Čedomir Ljubo Čupić.jpg|minijatura|Javno streljanje [[Čedomir Ljubo Čupić|Ljuba Čupića]], komesara čete u Nikšićkom partizanskom odredu, 9. maj 1942.]] Dotadašnja „partizanska Crna Gora" našla se suočena sa jakim snagama četnika u zimu 1941-1942, koji su se uz pomoć Italijana borili protiv partizana. Četnička pobuna ili "izdaja" u Crnoj Gori se pripremala kao deo akcije započete [[Gušenje ustanka u Srbiji|gušenjem ustanka u Srbiji]], i kao deo zavereničkog saveza Draže Mihailovića i vasojevićkih oficira da se partizani onemoguće, likvidiraju ili podrede četničkom rukovodstvu.<ref name="Petranović"/> Ovu četničku akciju su pospešile učestale partizanske egzekucije, poznate kao "[[lijeva skretanja]]", dajući sramotni žig partizanima, što se ogledalo i u osipanju jedinica, četničkim pučevima u četama i odredima.<ref name="Petranović">[https://www.znaci.org/00001/92_4.pdf Branko Petranović: Srpski narod u ustanku]</ref> [[Draža Mihailović]] u [[maj]]u [[1942]]. godine prelazi iz Srbije u Crnu Goru kako bi neposredno rukovodio operacijama. Mihailovićev Štab je narednih godinu dana u [[Gornje Lipovo|Lipovu]] kraj [[Kolašin]]a, odakle rukovodi četničkim akcijama protiv partizanskog ustanka. Britanski oficir za vezu [[Duane Hudson|Bil Hadson]], koji boravi kod njega u štabu, već početkom maja [[1942]]. otvoreno govori da [[saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu|četnici sarađuju sa okupatorima]]: {{izdvojeni citat|»Ja znam da stvarno partizani jedino vode borbu sa Nemcima i Italijanima, dok četnici sarađuju sa okupatorima i bore se jedino protiv partizana«.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_87.htm IZVEŠTAJ KAPETANA RADOJA NEDELJKOVIĆA OD 26. MAJA 1942. DRAŽI MIHAILOVIĆU O RAZGOVORU SA BRITANSKIM OFICIRIMA]</ref>|[[Duane Hudson|Bil Hadson]]}} == Tok ofanzive == [[File:Dolazak boraca 2. proleterske brigade u Crnu Goru u toku 3. neprijateljske ofanzive, 5. juna 1942.jpg|thumb|Dolazak boraca 2. proleterske brigade u Crnu Goru u toku 3. neprijateljske ofanzive, Goransko, 5. juna 1942]] Front crnogorskih odreda protezao se od [[Grahovo (Nikšić)|Grahova]], preko [[Nikšićka Župa|Nikšićke Župe]] i [[Sinjajevina|Sinjajevine]] do [[Kolašin]]a, nastavljao se odatle frontom sandžačkih partizanskih jedinica preko [[Tomaševo|Šahovića]] do ispred [[Prijepolje|Prijepolja]] i više od mesec i po dana odolevao pritisku nadmoćnih okupatorsko-kvislinških snaga. Protiv [[Lovćenski partizanski odred|Lovćenskog]], [[Nikšićki partizanski odred|Nikšićkog]], [[Zetski partizanski odred|Zetskog]], [[Durmitorski partizanski odred|Durmitorskog]], [[Komski partizanski odred|Komskog]], [[Pljevaljski partizanski odred|Pljevaljskog]] i [[Bijelopoljski partizanski odred|Bijelopoljskog partizanskog odreda]] i nekoliko samostalnih sandžačkih bataljona Italijani su angažovali delove divizije „Taro“, „Ferara“, „Venecija“ i „Pusterija“, te sve crnogorske i sandžačke četničke snage. Pred pojačanim pritiskom neprijateljevih snaga i zbog opasnosti da jedinice italijanskog Šestog korpusa iz Hercegovine udarom u bok preseku odstupnicu na sever, crnogorski partizanski odredi su se, dajući snažan uzastopni otpor, postepeno povlačili opštim pravcem na severozapad, ka oblasti Pive. Vrhovni štab je odlučio da od tih snaga formira brigade, koje će moći da ih u pogodnom momentu, zajedno sa Prvom i Drugom proleterskom brigadom, upotrebi za manevar i udar u najcelishodnijem pravcu. Od sandžačkih partizanskih jedinica formirana je [[5. 6.|5. juna]] u [[Šćepan Polje|Šćepan Polju]] [[Treća proleterska sandžačka udarna brigada]], koja je odmah prebačena u rejon jugozapadno od Foče, radi zatvaranja pravaca nadiranja neprijatelja od Foče i Kalinovika. Nastavljajući da vode oštre borbe na Goliji, duž reke [[Komornica|Komornice]], na Durmitoru i Pivskim planinama, crnogorski partizanski odredi i delovi Prve i Druge proleterske brigade postepeno su se povlačili preko reke Pive ka planinama [[Maglić (planina)|Magliću]], [[Volujak]]u i [[Vučevo|Vučevu]]. Ostale snage Prve i Druge proleterske brigade, delovi Lovćenskog i Severnohercegovačkog odreda, koji se nisu raspali, vodili su za to vreme ogorčene borbe protiv italijanskih i četničkih snaga na pravcu prema Avtovcu i Gacku i onemogućili njihove pokušaje da prodru u dolinu Sutjeske. == Učešće četnika == [[Datoteka:Hadson i Draza u Crnoj Gori.jpg|mini|Britanski oficir [[Bill Hudson]] (levo) i četnički vođa [[Draža Mihailović]] (desno) u Crnoj Gori.]] Četničkim operacijama u Trećoj ofanzivi je rukovodio [[Zaharije Ostojić]], načelnik Mihailovićevog operativnog odeljenja. Nakon dolaska u Crnu Goru, prvog juna 1942. godine, [[Dragoljub Mihailović]] lično preuzima rukovođenje operacijama.<ref name="Saslušanje"/> U okviru italijanske antipartizanske ofanzive učestvovale su četničke jedinice [[Rade Korda|Rade Korde]], [[Petar Baćović|Petra Baćevića]], [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] i drugih.<ref name="Saslušanje">[https://www.znaci.org/00001/60_1_6.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Saslušanje optuženih]</ref> Četničke jedinice pod komandom Mihailovića primale su od Italijana oružje, municiju, odeću i hranu, a jedinice [[Blažo Đukanović|Blaža Đukanovića]] i platu. Tokom borbi, [[Italijani]] su prevozili četničke jedinice svojim prevoznim sredstvima sa sektora na sektor, a četnički komandanti vozili su se automobilima kroz italijanske garnizone.<ref name="Saslušanje"/> == Posledice == Nakon teških i upornih borbi sa Italijanima i četnicima, partizanske snage su bile prinuđene da se povuku sa slobodne teritorije Crne Gore, Sandžaka, istočne Bosne, Hercegovine u zapadnu i centralnu Bosnu. === Saveznička priznanja === {{main|Saveznici i Jugoslavija}} [[Datoteka:Četničko ostrvo slobode.jpg|thumb|Kolaboracija u Crnoj Gori predstavljena kao "'''Mihailovićevo ostrvo slobode'''" u magazinu "[[Time (časopis)|Time]]" 25 maja 1942.]] {{citiranje|'''U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.'''<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref>|[[Duane Hudson|Bil Hadson]]}} U isto vreme, Mihailović je dobijao značajnu novčanu i propagandnu pomoć od Engleske i jugoslovenske emigrantske vlade, a Kolaboracija u Crnoj Gori predstavljena je kao "Mihailovićevo ostrvo slobode" u magazinu "[[Time (časopis)|Time]]". Kralj Petar II je ukazom od [[10. jun]]a [[1942]]. godine proglasio Mihailovićev Štab za Vrhovnu komandu jugoslovenske vojske, a njega naimenovao za Načelnika Štaba.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_1_224.htm</ref> Iako je Britancima situacija na terenu bila dobro poznata, njihova politika je bila da podržavaju Mihailovića. U [[jul|srpnju]] 1942. je Glenconner pisao Južnom odjelu Foreign Officea: {{izdvojeni citat|»Kao što znamo, svu aktivnost u Jugoslaviji morali bismo zapravo pripisati partizanima. Međutim, kad je riječ o javnoj upotrebi (tog podatka), ne vidim zašto bi bilo štetno da nešto od toga pripišemo u zaslugu Mihailoviću.«<ref>[https://www.znaci.org/00001/171.htm BRITANSKA POLITIKA PREMA POKRETU OTPORA U JUGOSLAVIJI I GRČKOJ], - referati i diskusije sa konferencije iz maja 1973. održane u ''{{jez-en|School of Slavonic and East European Studies (University of London)}}'' - {{jez-en|Phyllis Auty}} i Richard Clogg, urednici, Delo, Ljubljana-Zagreb 1978 - glava 12. Diskusija o izlaganjima {{jez-en|E. Baker}}, {{jez-en|Bailey}}-a, {{jez-en|Maclean}}-a i {{jez-en|Taylor}}-a str. 458-459</ref>}} === Četnički teror === {{main|Zločini četnika u Drugom svetskom ratu|Četnički zatvor u Kolašinu}} Nakon poraza partizana, četnici su zajedno sa italijanskim okupatorom zaveli sistem strahovlade u Crnoj Gori. U svom izveštaju, Milo Rakočević izveštava generala Mihailovića o ubistvima [[antifašizam|antifašista]] uz pomoć Italijana: {{izdvojeni citat|„Gde se pojavi najmanji nered ili pobuna odmah sa ljudstvom ugušiti... Ljudstvo je dobro opremljeno i naoružano... Hranu dobijam od Italijana... Komandant operativne jedinice dao mi je ovlašćenje da po svaku cenu uništim sve one koji su protiv naše organizacije... Svim svojim silama sa ljudstvom koje je pod mojom komandom nastojim da se ološ po svaku cenu uništi... '''Pomoću [[Crne trojke|trojki]] likvidiram komuniste iz dana u dan i na javnom mestu'''... Italijani mi izlaze dosta u susret u pogledu odela a isto tako obećavaju pomoć i u hrani i obući..."<ref name="Saslušanje"/>|Izveštaj [[Milo Rakočević|Mila Rakočevića]] generalu Mihailoviću}} Juna 1942. godine četnički odred pod komandom Vladimira Đukića izveo je iz [[zatvor]]a u [[Nikšić]]u 25 pristalica [[narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|narodnooslobodilačkog pokreta]] i zajedno sa Italijanima streljali.<ref name="Presuda"/> U [[Kolašin]]u, u blizini četničkog štaba, obrazovan je sud četnika koji je sudio komunistima.<ref name="Saslušanje"/> U 1942. godini četnički sudovi u [[Kolašin]]u i drugim gradovima su sudili po drastičnom [[Obznana|zakonu o zaštiti države]] uhvaćenim partizanima.<ref name="Ispitivanje">[https://www.znaci.org/00001/60_2_9.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Ispitivanje svedoka i čitanje dokumenata]</ref> Od juna 1942. godine do marta 1943. godine Mihailovićevi četnici pod komandom Pavla Đurišića osudili su na smrt i streljali oko 1.000 crnogorskih partizana i seljaka zbog toga što su učestvovali u partizanskom ustanku u Crnoj Gori.<ref name="Presuda">[https://www.znaci.org/00001/60_3_34.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima]</ref> == Izvori == {{reflist|2}} == Vidi još == * [[Antipartizanska ofanziva u Srbiji (mart 1942.)]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Crna Gora u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i Italijana]] [[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Italijana]] [[Kategorija:Bitke Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i JVUO]] [[Kategorija:Hercegovina u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Osovinske operacije u Jugoslaviji]] nbgnn1fpeq36qtv7tcsk18g5ny9q1hh 0 4716519 42680865 42603928 2026-08-23T17:07:56Z نوفاك اتشمان 11942 uklonjena kategorija [[:Kategorija:Srbija u Drugom svjetskom ratu|Srbija u Drugom svjetskom ratu]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42680865 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob |sukob=Antipartizanska ofanziva u Srbiji marta 1942. |deo= [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] |slika = Partizani Suvoborskog odreda izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942.jpg |opis_slike = Poslednji otpor srpskih partizana - borci [[Suvoborski partizanski odred|Kolubarskog odreda]] izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942. |datum = [[11. mart]] - [[18. mart]] [[1942]]. |mesto= [[Zapadna Srbija]] |uzrok= [[Gušenje ustanka u Srbiji]] |teritorija= |rezultat = Pobeda osovinskih snaga; uništenje preostalih ustanika u Zapadnoj Srbiji. |strana1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[Treći Reich]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} [[Srpska državna straža]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Legalizovani četnici|Četnici]] |strana2 = {{flagicon|DFJ}} [[NOVJ|Partizani]] |jedinice1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[714. divizija]] (delovi)<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Valjevski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Kolubarski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Tamnavski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Ribnički četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Užički četnički odredi |jedinice2 = {{flagicon|DFJ}} [[Suvoborski partizanski odred]] |komandant1= {{flagicon|Treći Reich}} [[Friedrich Stahl]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} Miodrag Ilić <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Neško Nedić]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Svetolik Sveta Protić]]<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Voja Popović |komandant2= {{flagicon|DFJ}} [[Radivoje Jovanović Bradonja]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Miloš Miša Dudić]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Žikica Jovanović Španac]] |snaga1=Oko 1.500 nedićevaca, četnika i Nemaca{{sfn|Joksimović|1971|p=141}} |snaga2=Oko 150-200 boraca |gubici1 = nepoznati |gubici2 = 100-ak poginulo, 100-ak zarobljeno |gubici3 = }} '''Antipartizanska ofanziva u Srbiji''' je bila velika osovinska ofanziva vođena od 11. do 18. marta [[1942]]. godine, u cilju uništenja preostalih partizana na [[Suvobor]]u i valjevskom kraju, gde je bilo njihovo najjače uporište nakon [[Gušenje ustanka u Srbiji|pada Užičke republike]]. 18. marta 1942. u okolini Valjeva, posle teških osmodnevnih borbi protiv nadmoćnih nemačkih i četničkih snaga, [[Suvoborski partizanski odred]] je konačno okružen i uništen.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} Time je privremeno ugušen partizanski pokret u Zapadnoj Srbiji.<ref name="Izveštaj Okružnog komiteta KPJ 20. maja 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=30165 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI KOMUNISTIČKE PARTIJE JUGOSLAVIJE, knjiga 1 - avgust 1941-avgust 1942., tom 9 (strana 279.)]</ref> == Pozadina == {{main|Ustanak u Srbiji|Valjevski partizanski odred|Suvoborski partizanski odred}} Zapadna Srbija je bila jako partizansko uporište tokom [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji]] 1941. godine. Nakon [[Pad Užičke republike|pada Užičke republike]] i povlačenja glavnine partizana u Bosnu, valjevski kraj je ostao glavno uporište srpskih partizana. Njihovi bivši saveznici, četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], ekspresno su [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani kod okupatora]], uključujući se u poterne trupe protiv njih. Već krajem novembra 1941. godine, sedam Mihailovićevih komandanata - [[Predrag Raković]], [[Miloš Glišić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Manojlo Korać]], Nikola Mladenović, Radovan Stojanović i [[Nikola Kalabić]] - su se sa svojim odredima legalizirali, stavivši se na raspolaganje Nemcima za borbu protiv partizana.<ref name="Tomasevich">[https://znaci.org/00001/40_45.htm Jozo Tomasevich: CETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945]</ref> Uprkos svemu, partizani su februara 1942. godine još uvek bili "stvarni gospodari celoga valjevskog okruga": {{citat|Krajem meseca februara 1942. godine najžešća akcija od strane komunista na celoj teritoriji Srbije vodila se u valjevskom okrugu od strane zloglasnog Kolubarskog komunističkog „oslobodilačkog odreda". Ovom je akcijom skoro zamro javni i privredni život celog okruga. Valjevo je ostalo bez ikakvih veza sa ostalim krajevima. U pogledu snabdevanja počela se osećati oskudica, pošto su sela, koja su do tada Valjevo snabdevala, bila okupirana od strane komunista i svaki je dovoz prekinut. Državna vlast bila je nemoćna i može se reći da su oni bili stvarni gospodari celoga valjevskog okruga.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=607 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (str. 413)]</ref>|Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942. godine}} Uoči velike osovinske operacije, [[Kolubarski partizanski odred]] se početkom marta 1942. godine nalazio u akciji krstareći na prostoriji: [[Divčibare]] — [[Tometino Polje]] — [[Maljen]] planina.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Plan operacije == Početkom marta 1942. je stvoren, u saglasnosti sa komandantom nemačke oružane sile u Valjevu, plan za akciju u cilju potpunog uništenja Kolubarskog partizanskog odreda. Osnovna ideja plana bila je: svim raspoloživim sredstvima opkoliti Kolubarski odred na širokoj prostoriji, izvršivši obuhvat, stezati ga i primorati odred na povlačenje na zemljište za njega nepovoljnije i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Angažovane snage == {{main|Legalizovani četnici}} [[File:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|thumb|Legalizovani četnički odred Draže Mihailovića osigurava nemački [[logor Metino brdo]] kod Kragujevca, 1942.]] Za izvođenje operacije opkoljavanja i uništenja Suvoborskog odreda, angažovane su sledeće osovinske snage: <ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> * Nemačke oružane snage koje su se nalazile u Valjevu (delovi [[714. divizija|714. divizije]]) * Valjevski četnički odred * Kolubarski četnički odred * Tamnavski četnički odred * Ribnički četnički odred * Užički četnički odredi Dražini oficiri [[Svetolik Sveta Protić|Sveta Protić]], [[Neško Nedić]] i Voja Popović vodili su sa svojim odredom borbe protiv partizana pod komandom Nemaca.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> ==Tok operacije== === Bitka na Tometinom polju i proboj obruča === [[11. marta]] 1942. godine u 7 časova otpočela je velika osovinska operacija protiv Kolubarskog oslobodilačkog odreda, po planu na koji je komandant nemačkih oružanih snaga u Valjevu dao svoju saglasnost.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Osetivši stezanje obruča sa severa, zapada i istoka, a nedovoljno sa juga (slabijim snagama nego što je traženo od načelnika Užičkog okruga), partizanski odred je primio kod Tometinog Brda borbu i pod borbom uspeo da se noću 12/[[13. marta]] izvuče iz obuhvata i da se južnim padinama Bukova prebaci u reon Magleš planine povlačeći se pravcem: Divčibare — s. Radanovac — s. Mravinci ka Drenovom Kiku (k. 946).<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Kod Tometinog polja Suvoborski NOP odred je četnicima naneo gubitke od 6 mrtvih.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Pogibija Žikice Jovanovića Španca === [[Datoteka:Zikica Jovanovic Spanac Radanovci.jpg|mini|175px|Spomenik Žikici Jovanoviću, na mestu njegove pogibije, kod sela [[Radanovci (Kosjerić)|Radanovci]]]] Dana [[12. marta]] 1942. partizani su stigli u Radanovce, u blizini [[Ražana|Ražane]], na putu Užice—Valjevo. Oko podneva, Odred su napale snage dva [[legalizovani četnici|legalizovana četnička odreda]] iz užičke grupe i jedan bataljon pripadnika [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]]. U kratkoj borbi, poginulo je nekoliko partizanskih boraca, među kojim i [[Žikica Jovanović Španac]], tada već proslavljeni partizanski komandant i komesar.{{sfn|Mitrović|1975|p=310}}{{sfn|Narodni heroji 1|1982|p=348}}{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}} {{citat|Iznenada je otpočela borba. Žikica je rekao: ''Odoh ja na položaj!'' I otišao je. Uskoro su i članovi Grupne komade otišli za njim, dok se na udaljenosti od pola do jednog kilometra video četnički stroj. Prišli su do Žikice da ga pitaju kako ocenjuje situaciju. Slabo zaklonjen jednim žbunom, on je klečeći osmatrao raspored neprijatelja. Obratio se jednom od drugova kraj sebe i nešto zatražio. I dok se ovaj okrenuo, Žikica je već ležao na zemlji, metak mu je prošao kroz glavu.{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}}{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=13}}|Mića Jeremić, Žikicin drug i saborac opisuje trenutak njegove pogibije}} Žikicina pogibija izazvala je veliku potištenost kod boraca u Odredu, koji se tada nalazio u teškom položaju.{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=163}} Tog dana kod Radanovaca (blizu Kosjerića) u borbi protiv nedićevaca, Suvoborski NOP odred ubio 2 i ranio 3 osovinska vojnika.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Dovođenje novih četničkih snaga === Zbog neočekivanog partizanskog proboja, odmah je korigovan plan osovinske operacije, sa nemačkim zapovednikom u Valjevu. Novi plan je zadržao prvobitnu ideju opkoljavanja, ali pošto je partizanima bio otvoren put ka zapadu u težak teren i šume Povlen planine, to je zahtevalo angažovanje još neupotrebljenih snaga radi zatvaranja toga pravca. Stoga je odmah izdato naređenje Tamnavskom četničkom odredu da sa Uba hitno domaršuje u Valjevo i odmah potom odmaršuje pravcem: Valjevo — [[Gornje Leskovice|Leskovice]] sa zadatkom da posedne položaj na liniji: Klek — Todorovo Brdo — Pojate na [[Magleš]] planini. Ovaj odred je desno imao da održava vezu sa nemačkim oružanim snagama, a levo sa Valjevskim četničkim odredom.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Valjevskom četničkom odredu je naređeno da se odmah prebaci sa dosadašnjeg položaja i zatvori pravce sa Drenovog Kika ka severoistoku ka selu Bačevcima i ka Visinjaku postavljajući svoj raspored na grebenu Bukova. Vezu da održava desno sa Tamnavskim četničkim odredom, levo da dođe u dodir sa Užičkim četničkim odredima. Kolubarski četnički odred dobio je naređenje da se spusti sa dosadašnjeg položaja i da se prikupi kod zaseoka Kozomor. Najenergičnije je traženo depešom od komandanta mesta u Kosjeriću da Užički četnički odredi napadaju sa juga ka Drenovačkom Kiku šireći se u desno od reke Ražane a u levo do linije zapadno od puta s. Mravinci — s. Ćebići. Nemačke oružane snage koje su domaršovale iz Valjeva posele su položaj na liniji: s. Ćebići — s. Mravinci — k. 979. Sa njima su odmah uhvatili vezu [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani četnički odredi]].<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Opkoljavanje i novi partizanski proboj === [[File:Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942.jpg|thumb|Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942]] [[16. mart]]a 1942. godine komandant [[Srpske državne poljske straže]] i komandant nemačkih oružanih snaga su obišli trupe na položajima. Tom prilikom je izvršena ispravka rasporeda tako što je naređeno da se na samom prevoju Bukova postavi jako odeljenje sa [[puškomitraljez]]om i da se na ovom pravcu uspostavi i održava najtešnja veza sa užičkim odredima. Tada je odlučeno - koncentričnim napadima svih četničkih odreda napasti Kolubarski partizanski odred na [[Drenovački Kik|Drenovačkom Kiku]] i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> [[16. marta]], nakon koncentričnog napada četnika, počela je intenzivna borba koja je dobijala sve veću žestinu kako se noć približavala. Partizani su bili opkoljeni, očajnički se boreći. Samo zahvaljujući iznenada paloj gustoj [[magla|magli]], koja se spustila sa mrakom, uspelo im je da se izvuku iz ovog uništavajućeg obruča i strmim padinama reke Zabave provuku između Tamnavskog i Valjevskog četničkog odreda.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Uništenje Suvoborskog partizanskog odreda === Nakon izvlačenja iz drugog obruča, partizani su odbačeni na sever, sa viših predela ka nizini. Osovinske snage su odmah preduzele hitne mere da se obruč još više suzi a napad produži 17. marta. Partizanima je onemogućena svaka mogućnost povlačenja u brda i presečena svaka otstupnica i oni su se sve više približavali ka [[Kolubara|Kolubari]] na zemljište za njih sve nepovoljnije. Osetivši jak pritisak sa juga i opkoljavanje sa istoka i zapada, Kolubarski partizanski odred je sve više pod borbom otstupao u toku [[17. 3.|17. marta]] ka severu i noću 17/18. marta sklonio se u sela [[Zarube]] i [[Žabari (Valjevo)|Žabare]] i zaseok Rogljevići. Ujutru [[18. marta]] kvislinški četnički odredi dobili su naređenja za produže gonjenje. Objedinjenom akcijom svih uključenih četničkih odreda, uz saradnju i podršku nemačkih oružanih snaga, Kolubarski partizanski odred u očajnom stanju, pod borbom već nekoliko dana i stalno izvlačeći se iz smrtne opasnosti, potpuno je uhvaćen na prostoriji: s. Rogljevići — s. Beloševac — s. Klinci — s. Paune. Posle kraće borbe, ostavši bez municije i uvidevši da se ne mogu izvući kao formacija, 18. marta u selu Prijezdiću je rasformiran [[Suvoborski partizanski odred]], a borci su pokušali izvlačenje pojedinačno ili u manjim grupama.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> Neki partizani su počeli bacati puške i predavati se delom četnicima, a delom nemačkim oružanim snagama.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Manji deo partizana, zahvaljujući seljačkom odevanju, uspeo je da pobegne u raznim pravcima, ali su narednih dana pri čišćenju terena hvatani i predavani okupacionim vlastima.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Tako je prestala da postoji poslednja oružana ustanička formacija u zapadnoj Srbiji.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> == Gubici == Oko 100 partizanski boraca je poginulo, a toliko je i zarobljeno, najvećim delom, streljano i odvedeno u logor u Valjevu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} Samo u toku zadnjega dana borbe, 18. marta 1942. godine, partizani su imali preko 20 mrtvih i 68 zarobljenih.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Veći deo partizana, koji je u prvi mah uspeo da pobegne, uhvaćen je narednih dana, kada je naređeno četničkim odredima (Kolubarskom i Ribničkom) čišćenje zemljišta tokom gornje i srednje Kolubare.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> U ovoj operaciji zarobljeni su mnogi partizani, među kojima: komandiri četa, Bora Milovanović „Lija“ i Svetislav Radović „Šale“ (oba šnajderi iz Valjeva), Slobodan Novaković, komandir 6. čete, bravar iz Čačka, Aleksandar Janković, student šumarstva iz [[Lukavac (Valjevo)|Lukavca]], zadužen za kulturno-prosvetni rad u Suvoborskom NOP odredu, politički komesar Bogdan Oklobdžija, komandant mesta Gornji Milanovac tokom ustanka, sestre Živka i Branislava Ilić iz Valjeva, fotograf [[Rade Jokić]], i mnogi drugi.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Neki od zarobljenika su poslati u logore, a neki pogubljeni. == Posledice == [[23. marta]] 1942. godine nemački komandant Jugoistoka, general pionira Kunce, izvestio je nemačku Vrhovnu komandu oružane sile da su u Srbiji razbijena žarišta ustanka i da je u oblasti Valjeva [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]], posle višednevnog gonjenja, razbila neprijateljske trupe.<ref name="Bojić">[https://www.znaci.org/00001/279.htm Milosav Bojić: POSAVSKI PARTIZANSKI ODRED]</ref> Isto je konstatovao i partizanski komandant u izveštaju Vrhovnom štabu: {{citat| Prema tome, danas na teritoriji Zapadne Srbije i Šumadije partizanski odredi ne postoje. Jedan od glavnih razloga je nedostatak municije. Mi smo važnost ovog problema uočili odmah, ali nam nije bilo moguće da ga rešimo, iako smo se svih sredstava latili. Zbog toga smo često morali izbegavati borbe, a to nam je nametalo marševe po vrlo lošem vremenu. Međutim, poslednjih 50 dana jačina i gustina raspoređenih neprijateljskih snaga bila je takva da se borbe više nisu mogle izbeći. Poslednjih 50 dana imali smo stalno borbe i marševe, i to po veoma lošem vremenu. Drugovi su se zaista herojski držali. Možda istorija nije zabeležila primere herojstva kakva su naši drugovi pokazali.<ref name="Izveštaj Bradonje">[https://znaci.org/dokument.php?br=508 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (strana 166.)]</ref>|[[Radivoje Jovanović Bradonja]] u Izveštaju Vrhovnom štabu NOVJ krajem marta 1942 god.}} Teško ranjen, uspeo je da umakne glavni partizanski vođa za Zapadnu Srbiju [[Radivoje Jovanović Bradonja]], koji je bio "duša celoga pokreta" i glavni komandant za vreme borbe. Vrlo mali deo članova odreda, srećno umakavši, prebacio se kasnije na teritoriju Užičkog okruga i ka Novoj Varoši.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Iz obruča se izvukao i komandanta Glavnog štaba NOP odreda Srbije [[Mirko Tomić]], kao i član glavnog štaba [[Mile Milatović]]. Nakon ove operacije, zapadna Srbija je privremeno pacifikovana, a [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]] Vermahta je uskoro prebačena u Bosnu da se bori partizana, gde je angažovana u [[Bitka na Kozari|bici na Kozari]]. Posle uništenja Suvoborskog odreda, Nemci su krenuli da hapse Dražine oficire, koji su im pomogli u operaciji. Sveta Protić je uhapšen i sproveden za Beograd, a [[Neško Nedić]] i Voja Popović rasturili su odred i pobegli ne zna se kuda.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> U avgustu 1942. je obnovljen [[Suvoborski partizanski odred]] a partizani se ponovo pojavili u valjevskom okrugu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} == Literatura == * {{Cite book|title=Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije: 1941-1945|publisher=Vojnoistorijski institut|location=Beograd|year=1964|url=https://znaci.org/00001/53.htm}} {{COBISS|ID=50018311}} * {{Cite book|title=Vojna enciklopedija|year=1975|edition=2. izd. doštampano 1978.|volume=9|location=Beograd}} == Izvori == {{reflist|2}} ==Vidi još== * [[Suvoborski partizanski odred]] * [[Legalizacija četnika u Srbiji]] * [[Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori (1942)]] * [[Gušenje ustanka u istočnoj Bosni]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Valjevo u Narodnooslobodilačkoj borbi]] 6hih5tfko6qa3w9jkbb2k6eo6ym7gm9 42680866 42680865 2026-08-23T17:08:39Z نوفاك اتشمان 11942 dodana kategorija [[:Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.|Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42680866 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob |sukob=Antipartizanska ofanziva u Srbiji marta 1942. |deo= [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] |slika = Partizani Suvoborskog odreda izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942.jpg |opis_slike = Poslednji otpor srpskih partizana - borci [[Suvoborski partizanski odred|Kolubarskog odreda]] izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942. |datum = [[11. mart]] - [[18. mart]] [[1942]]. |mesto= [[Zapadna Srbija]] |uzrok= [[Gušenje ustanka u Srbiji]] |teritorija= |rezultat = Pobeda osovinskih snaga; uništenje preostalih ustanika u Zapadnoj Srbiji. |strana1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[Treći Reich]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} [[Srpska državna straža]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Legalizovani četnici|Četnici]] |strana2 = {{flagicon|DFJ}} [[NOVJ|Partizani]] |jedinice1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[714. divizija]] (delovi)<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Valjevski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Kolubarski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Tamnavski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Ribnički četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Užički četnički odredi |jedinice2 = {{flagicon|DFJ}} [[Suvoborski partizanski odred]] |komandant1= {{flagicon|Treći Reich}} [[Friedrich Stahl]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} Miodrag Ilić <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Neško Nedić]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Svetolik Sveta Protić]]<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Voja Popović |komandant2= {{flagicon|DFJ}} [[Radivoje Jovanović Bradonja]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Miloš Miša Dudić]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Žikica Jovanović Španac]] |snaga1=Oko 1.500 nedićevaca, četnika i Nemaca{{sfn|Joksimović|1971|p=141}} |snaga2=Oko 150-200 boraca |gubici1 = nepoznati |gubici2 = 100-ak poginulo, 100-ak zarobljeno |gubici3 = }} '''Antipartizanska ofanziva u Srbiji''' je bila velika osovinska ofanziva vođena od 11. do 18. marta [[1942]]. godine, u cilju uništenja preostalih partizana na [[Suvobor]]u i valjevskom kraju, gde je bilo njihovo najjače uporište nakon [[Gušenje ustanka u Srbiji|pada Užičke republike]]. 18. marta 1942. u okolini Valjeva, posle teških osmodnevnih borbi protiv nadmoćnih nemačkih i četničkih snaga, [[Suvoborski partizanski odred]] je konačno okružen i uništen.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} Time je privremeno ugušen partizanski pokret u Zapadnoj Srbiji.<ref name="Izveštaj Okružnog komiteta KPJ 20. maja 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=30165 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI KOMUNISTIČKE PARTIJE JUGOSLAVIJE, knjiga 1 - avgust 1941-avgust 1942., tom 9 (strana 279.)]</ref> == Pozadina == {{main|Ustanak u Srbiji|Valjevski partizanski odred|Suvoborski partizanski odred}} Zapadna Srbija je bila jako partizansko uporište tokom [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji]] 1941. godine. Nakon [[Pad Užičke republike|pada Užičke republike]] i povlačenja glavnine partizana u Bosnu, valjevski kraj je ostao glavno uporište srpskih partizana. Njihovi bivši saveznici, četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], ekspresno su [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani kod okupatora]], uključujući se u poterne trupe protiv njih. Već krajem novembra 1941. godine, sedam Mihailovićevih komandanata - [[Predrag Raković]], [[Miloš Glišić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Manojlo Korać]], Nikola Mladenović, Radovan Stojanović i [[Nikola Kalabić]] - su se sa svojim odredima legalizirali, stavivši se na raspolaganje Nemcima za borbu protiv partizana.<ref name="Tomasevich">[https://znaci.org/00001/40_45.htm Jozo Tomasevich: CETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945]</ref> Uprkos svemu, partizani su februara 1942. godine još uvek bili "stvarni gospodari celoga valjevskog okruga": {{citat|Krajem meseca februara 1942. godine najžešća akcija od strane komunista na celoj teritoriji Srbije vodila se u valjevskom okrugu od strane zloglasnog Kolubarskog komunističkog „oslobodilačkog odreda". Ovom je akcijom skoro zamro javni i privredni život celog okruga. Valjevo je ostalo bez ikakvih veza sa ostalim krajevima. U pogledu snabdevanja počela se osećati oskudica, pošto su sela, koja su do tada Valjevo snabdevala, bila okupirana od strane komunista i svaki je dovoz prekinut. Državna vlast bila je nemoćna i može se reći da su oni bili stvarni gospodari celoga valjevskog okruga.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=607 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (str. 413)]</ref>|Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942. godine}} Uoči velike osovinske operacije, [[Kolubarski partizanski odred]] se početkom marta 1942. godine nalazio u akciji krstareći na prostoriji: [[Divčibare]] — [[Tometino Polje]] — [[Maljen]] planina.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Plan operacije == Početkom marta 1942. je stvoren, u saglasnosti sa komandantom nemačke oružane sile u Valjevu, plan za akciju u cilju potpunog uništenja Kolubarskog partizanskog odreda. Osnovna ideja plana bila je: svim raspoloživim sredstvima opkoliti Kolubarski odred na širokoj prostoriji, izvršivši obuhvat, stezati ga i primorati odred na povlačenje na zemljište za njega nepovoljnije i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Angažovane snage == {{main|Legalizovani četnici}} [[File:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|thumb|Legalizovani četnički odred Draže Mihailovića osigurava nemački [[logor Metino brdo]] kod Kragujevca, 1942.]] Za izvođenje operacije opkoljavanja i uništenja Suvoborskog odreda, angažovane su sledeće osovinske snage: <ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> * Nemačke oružane snage koje su se nalazile u Valjevu (delovi [[714. divizija|714. divizije]]) * Valjevski četnički odred * Kolubarski četnički odred * Tamnavski četnički odred * Ribnički četnički odred * Užički četnički odredi Dražini oficiri [[Svetolik Sveta Protić|Sveta Protić]], [[Neško Nedić]] i Voja Popović vodili su sa svojim odredom borbe protiv partizana pod komandom Nemaca.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> ==Tok operacije== === Bitka na Tometinom polju i proboj obruča === [[11. marta]] 1942. godine u 7 časova otpočela je velika osovinska operacija protiv Kolubarskog oslobodilačkog odreda, po planu na koji je komandant nemačkih oružanih snaga u Valjevu dao svoju saglasnost.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Osetivši stezanje obruča sa severa, zapada i istoka, a nedovoljno sa juga (slabijim snagama nego što je traženo od načelnika Užičkog okruga), partizanski odred je primio kod Tometinog Brda borbu i pod borbom uspeo da se noću 12/[[13. marta]] izvuče iz obuhvata i da se južnim padinama Bukova prebaci u reon Magleš planine povlačeći se pravcem: Divčibare — s. Radanovac — s. Mravinci ka Drenovom Kiku (k. 946).<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Kod Tometinog polja Suvoborski NOP odred je četnicima naneo gubitke od 6 mrtvih.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Pogibija Žikice Jovanovića Španca === [[Datoteka:Zikica Jovanovic Spanac Radanovci.jpg|mini|175px|Spomenik Žikici Jovanoviću, na mestu njegove pogibije, kod sela [[Radanovci (Kosjerić)|Radanovci]]]] Dana [[12. marta]] 1942. partizani su stigli u Radanovce, u blizini [[Ražana|Ražane]], na putu Užice—Valjevo. Oko podneva, Odred su napale snage dva [[legalizovani četnici|legalizovana četnička odreda]] iz užičke grupe i jedan bataljon pripadnika [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]]. U kratkoj borbi, poginulo je nekoliko partizanskih boraca, među kojim i [[Žikica Jovanović Španac]], tada već proslavljeni partizanski komandant i komesar.{{sfn|Mitrović|1975|p=310}}{{sfn|Narodni heroji 1|1982|p=348}}{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}} {{citat|Iznenada je otpočela borba. Žikica je rekao: ''Odoh ja na položaj!'' I otišao je. Uskoro su i članovi Grupne komade otišli za njim, dok se na udaljenosti od pola do jednog kilometra video četnički stroj. Prišli su do Žikice da ga pitaju kako ocenjuje situaciju. Slabo zaklonjen jednim žbunom, on je klečeći osmatrao raspored neprijatelja. Obratio se jednom od drugova kraj sebe i nešto zatražio. I dok se ovaj okrenuo, Žikica je već ležao na zemlji, metak mu je prošao kroz glavu.{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}}{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=13}}|Mića Jeremić, Žikicin drug i saborac opisuje trenutak njegove pogibije}} Žikicina pogibija izazvala je veliku potištenost kod boraca u Odredu, koji se tada nalazio u teškom položaju.{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=163}} Tog dana kod Radanovaca (blizu Kosjerića) u borbi protiv nedićevaca, Suvoborski NOP odred ubio 2 i ranio 3 osovinska vojnika.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Dovođenje novih četničkih snaga === Zbog neočekivanog partizanskog proboja, odmah je korigovan plan osovinske operacije, sa nemačkim zapovednikom u Valjevu. Novi plan je zadržao prvobitnu ideju opkoljavanja, ali pošto je partizanima bio otvoren put ka zapadu u težak teren i šume Povlen planine, to je zahtevalo angažovanje još neupotrebljenih snaga radi zatvaranja toga pravca. Stoga je odmah izdato naređenje Tamnavskom četničkom odredu da sa Uba hitno domaršuje u Valjevo i odmah potom odmaršuje pravcem: Valjevo — [[Gornje Leskovice|Leskovice]] sa zadatkom da posedne položaj na liniji: Klek — Todorovo Brdo — Pojate na [[Magleš]] planini. Ovaj odred je desno imao da održava vezu sa nemačkim oružanim snagama, a levo sa Valjevskim četničkim odredom.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Valjevskom četničkom odredu je naređeno da se odmah prebaci sa dosadašnjeg položaja i zatvori pravce sa Drenovog Kika ka severoistoku ka selu Bačevcima i ka Visinjaku postavljajući svoj raspored na grebenu Bukova. Vezu da održava desno sa Tamnavskim četničkim odredom, levo da dođe u dodir sa Užičkim četničkim odredima. Kolubarski četnički odred dobio je naređenje da se spusti sa dosadašnjeg položaja i da se prikupi kod zaseoka Kozomor. Najenergičnije je traženo depešom od komandanta mesta u Kosjeriću da Užički četnički odredi napadaju sa juga ka Drenovačkom Kiku šireći se u desno od reke Ražane a u levo do linije zapadno od puta s. Mravinci — s. Ćebići. Nemačke oružane snage koje su domaršovale iz Valjeva posele su položaj na liniji: s. Ćebići — s. Mravinci — k. 979. Sa njima su odmah uhvatili vezu [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani četnički odredi]].<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Opkoljavanje i novi partizanski proboj === [[File:Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942.jpg|thumb|Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942]] [[16. mart]]a 1942. godine komandant [[Srpske državne poljske straže]] i komandant nemačkih oružanih snaga su obišli trupe na položajima. Tom prilikom je izvršena ispravka rasporeda tako što je naređeno da se na samom prevoju Bukova postavi jako odeljenje sa [[puškomitraljez]]om i da se na ovom pravcu uspostavi i održava najtešnja veza sa užičkim odredima. Tada je odlučeno - koncentričnim napadima svih četničkih odreda napasti Kolubarski partizanski odred na [[Drenovački Kik|Drenovačkom Kiku]] i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> [[16. marta]], nakon koncentričnog napada četnika, počela je intenzivna borba koja je dobijala sve veću žestinu kako se noć približavala. Partizani su bili opkoljeni, očajnički se boreći. Samo zahvaljujući iznenada paloj gustoj [[magla|magli]], koja se spustila sa mrakom, uspelo im je da se izvuku iz ovog uništavajućeg obruča i strmim padinama reke Zabave provuku između Tamnavskog i Valjevskog četničkog odreda.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Uništenje Suvoborskog partizanskog odreda === Nakon izvlačenja iz drugog obruča, partizani su odbačeni na sever, sa viših predela ka nizini. Osovinske snage su odmah preduzele hitne mere da se obruč još više suzi a napad produži 17. marta. Partizanima je onemogućena svaka mogućnost povlačenja u brda i presečena svaka otstupnica i oni su se sve više približavali ka [[Kolubara|Kolubari]] na zemljište za njih sve nepovoljnije. Osetivši jak pritisak sa juga i opkoljavanje sa istoka i zapada, Kolubarski partizanski odred je sve više pod borbom otstupao u toku [[17. 3.|17. marta]] ka severu i noću 17/18. marta sklonio se u sela [[Zarube]] i [[Žabari (Valjevo)|Žabare]] i zaseok Rogljevići. Ujutru [[18. marta]] kvislinški četnički odredi dobili su naređenja za produže gonjenje. Objedinjenom akcijom svih uključenih četničkih odreda, uz saradnju i podršku nemačkih oružanih snaga, Kolubarski partizanski odred u očajnom stanju, pod borbom već nekoliko dana i stalno izvlačeći se iz smrtne opasnosti, potpuno je uhvaćen na prostoriji: s. Rogljevići — s. Beloševac — s. Klinci — s. Paune. Posle kraće borbe, ostavši bez municije i uvidevši da se ne mogu izvući kao formacija, 18. marta u selu Prijezdiću je rasformiran [[Suvoborski partizanski odred]], a borci su pokušali izvlačenje pojedinačno ili u manjim grupama.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> Neki partizani su počeli bacati puške i predavati se delom četnicima, a delom nemačkim oružanim snagama.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Manji deo partizana, zahvaljujući seljačkom odevanju, uspeo je da pobegne u raznim pravcima, ali su narednih dana pri čišćenju terena hvatani i predavani okupacionim vlastima.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Tako je prestala da postoji poslednja oružana ustanička formacija u zapadnoj Srbiji.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> == Gubici == Oko 100 partizanski boraca je poginulo, a toliko je i zarobljeno, najvećim delom, streljano i odvedeno u logor u Valjevu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} Samo u toku zadnjega dana borbe, 18. marta 1942. godine, partizani su imali preko 20 mrtvih i 68 zarobljenih.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Veći deo partizana, koji je u prvi mah uspeo da pobegne, uhvaćen je narednih dana, kada je naređeno četničkim odredima (Kolubarskom i Ribničkom) čišćenje zemljišta tokom gornje i srednje Kolubare.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> U ovoj operaciji zarobljeni su mnogi partizani, među kojima: komandiri četa, Bora Milovanović „Lija“ i Svetislav Radović „Šale“ (oba šnajderi iz Valjeva), Slobodan Novaković, komandir 6. čete, bravar iz Čačka, Aleksandar Janković, student šumarstva iz [[Lukavac (Valjevo)|Lukavca]], zadužen za kulturno-prosvetni rad u Suvoborskom NOP odredu, politički komesar Bogdan Oklobdžija, komandant mesta Gornji Milanovac tokom ustanka, sestre Živka i Branislava Ilić iz Valjeva, fotograf [[Rade Jokić]], i mnogi drugi.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Neki od zarobljenika su poslati u logore, a neki pogubljeni. == Posledice == [[23. marta]] 1942. godine nemački komandant Jugoistoka, general pionira Kunce, izvestio je nemačku Vrhovnu komandu oružane sile da su u Srbiji razbijena žarišta ustanka i da je u oblasti Valjeva [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]], posle višednevnog gonjenja, razbila neprijateljske trupe.<ref name="Bojić">[https://www.znaci.org/00001/279.htm Milosav Bojić: POSAVSKI PARTIZANSKI ODRED]</ref> Isto je konstatovao i partizanski komandant u izveštaju Vrhovnom štabu: {{citat| Prema tome, danas na teritoriji Zapadne Srbije i Šumadije partizanski odredi ne postoje. Jedan od glavnih razloga je nedostatak municije. Mi smo važnost ovog problema uočili odmah, ali nam nije bilo moguće da ga rešimo, iako smo se svih sredstava latili. Zbog toga smo često morali izbegavati borbe, a to nam je nametalo marševe po vrlo lošem vremenu. Međutim, poslednjih 50 dana jačina i gustina raspoređenih neprijateljskih snaga bila je takva da se borbe više nisu mogle izbeći. Poslednjih 50 dana imali smo stalno borbe i marševe, i to po veoma lošem vremenu. Drugovi su se zaista herojski držali. Možda istorija nije zabeležila primere herojstva kakva su naši drugovi pokazali.<ref name="Izveštaj Bradonje">[https://znaci.org/dokument.php?br=508 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (strana 166.)]</ref>|[[Radivoje Jovanović Bradonja]] u Izveštaju Vrhovnom štabu NOVJ krajem marta 1942 god.}} Teško ranjen, uspeo je da umakne glavni partizanski vođa za Zapadnu Srbiju [[Radivoje Jovanović Bradonja]], koji je bio "duša celoga pokreta" i glavni komandant za vreme borbe. Vrlo mali deo članova odreda, srećno umakavši, prebacio se kasnije na teritoriju Užičkog okruga i ka Novoj Varoši.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Iz obruča se izvukao i komandanta Glavnog štaba NOP odreda Srbije [[Mirko Tomić]], kao i član glavnog štaba [[Mile Milatović]]. Nakon ove operacije, zapadna Srbija je privremeno pacifikovana, a [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]] Vermahta je uskoro prebačena u Bosnu da se bori partizana, gde je angažovana u [[Bitka na Kozari|bici na Kozari]]. Posle uništenja Suvoborskog odreda, Nemci su krenuli da hapse Dražine oficire, koji su im pomogli u operaciji. Sveta Protić je uhapšen i sproveden za Beograd, a [[Neško Nedić]] i Voja Popović rasturili su odred i pobegli ne zna se kuda.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> U avgustu 1942. je obnovljen [[Suvoborski partizanski odred]] a partizani se ponovo pojavili u valjevskom okrugu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} == Literatura == * {{Cite book|title=Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije: 1941-1945|publisher=Vojnoistorijski institut|location=Beograd|year=1964|url=https://znaci.org/00001/53.htm}} {{COBISS|ID=50018311}} * {{Cite book|title=Vojna enciklopedija|year=1975|edition=2. izd. doštampano 1978.|volume=9|location=Beograd}} == Izvori == {{reflist|2}} ==Vidi još== * [[Suvoborski partizanski odred]] * [[Legalizacija četnika u Srbiji]] * [[Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori (1942)]] * [[Gušenje ustanka u istočnoj Bosni]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Valjevo u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] mbn7un2f5hrn20sezb7nz6cxaqqs8lh 42680867 42680866 2026-08-23T17:15:24Z نوفاك اتشمان 11942 +[[Kategorija:Borbe između NOVJ i Nemaca]]; +[[Kategorija:Borbe između NOVJ i JVUO]]; +[[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Nemaca]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42680867 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob |sukob=Antipartizanska ofanziva u Srbiji marta 1942. |deo= [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] |slika = Partizani Suvoborskog odreda izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942.jpg |opis_slike = Poslednji otpor srpskih partizana - borci [[Suvoborski partizanski odred|Kolubarskog odreda]] izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942. |datum = [[11. mart]] - [[18. mart]] [[1942]]. |mesto= [[Zapadna Srbija]] |uzrok= [[Gušenje ustanka u Srbiji]] |teritorija= |rezultat = Pobeda osovinskih snaga; uništenje preostalih ustanika u Zapadnoj Srbiji. |strana1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[Treći Reich]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} [[Srpska državna straža]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Legalizovani četnici|Četnici]] |strana2 = {{flagicon|DFJ}} [[NOVJ|Partizani]] |jedinice1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[714. divizija]] (delovi)<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Valjevski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Kolubarski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Tamnavski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Ribnički četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Užički četnički odredi |jedinice2 = {{flagicon|DFJ}} [[Suvoborski partizanski odred]] |komandant1= {{flagicon|Treći Reich}} [[Friedrich Stahl]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} Miodrag Ilić <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Neško Nedić]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Svetolik Sveta Protić]]<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Voja Popović |komandant2= {{flagicon|DFJ}} [[Radivoje Jovanović Bradonja]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Miloš Miša Dudić]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Žikica Jovanović Španac]] |snaga1=Oko 1.500 nedićevaca, četnika i Nemaca{{sfn|Joksimović|1971|p=141}} |snaga2=Oko 150-200 boraca |gubici1 = nepoznati |gubici2 = 100-ak poginulo, 100-ak zarobljeno |gubici3 = }} '''Antipartizanska ofanziva u Srbiji''' je bila velika osovinska ofanziva vođena od 11. do 18. marta [[1942]]. godine, u cilju uništenja preostalih partizana na [[Suvobor]]u i valjevskom kraju, gde je bilo njihovo najjače uporište nakon [[Gušenje ustanka u Srbiji|pada Užičke republike]]. 18. marta 1942. u okolini Valjeva, posle teških osmodnevnih borbi protiv nadmoćnih nemačkih i četničkih snaga, [[Suvoborski partizanski odred]] je konačno okružen i uništen.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} Time je privremeno ugušen partizanski pokret u Zapadnoj Srbiji.<ref name="Izveštaj Okružnog komiteta KPJ 20. maja 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=30165 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI KOMUNISTIČKE PARTIJE JUGOSLAVIJE, knjiga 1 - avgust 1941-avgust 1942., tom 9 (strana 279.)]</ref> == Pozadina == {{main|Ustanak u Srbiji|Valjevski partizanski odred|Suvoborski partizanski odred}} Zapadna Srbija je bila jako partizansko uporište tokom [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji]] 1941. godine. Nakon [[Pad Užičke republike|pada Užičke republike]] i povlačenja glavnine partizana u Bosnu, valjevski kraj je ostao glavno uporište srpskih partizana. Njihovi bivši saveznici, četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], ekspresno su [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani kod okupatora]], uključujući se u poterne trupe protiv njih. Već krajem novembra 1941. godine, sedam Mihailovićevih komandanata - [[Predrag Raković]], [[Miloš Glišić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Manojlo Korać]], Nikola Mladenović, Radovan Stojanović i [[Nikola Kalabić]] - su se sa svojim odredima legalizirali, stavivši se na raspolaganje Nemcima za borbu protiv partizana.<ref name="Tomasevich">[https://znaci.org/00001/40_45.htm Jozo Tomasevich: CETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945]</ref> Uprkos svemu, partizani su februara 1942. godine još uvek bili "stvarni gospodari celoga valjevskog okruga": {{citat|Krajem meseca februara 1942. godine najžešća akcija od strane komunista na celoj teritoriji Srbije vodila se u valjevskom okrugu od strane zloglasnog Kolubarskog komunističkog „oslobodilačkog odreda". Ovom je akcijom skoro zamro javni i privredni život celog okruga. Valjevo je ostalo bez ikakvih veza sa ostalim krajevima. U pogledu snabdevanja počela se osećati oskudica, pošto su sela, koja su do tada Valjevo snabdevala, bila okupirana od strane komunista i svaki je dovoz prekinut. Državna vlast bila je nemoćna i može se reći da su oni bili stvarni gospodari celoga valjevskog okruga.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=607 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (str. 413)]</ref>|Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942. godine}} Uoči velike osovinske operacije, [[Kolubarski partizanski odred]] se početkom marta 1942. godine nalazio u akciji krstareći na prostoriji: [[Divčibare]] — [[Tometino Polje]] — [[Maljen]] planina.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Plan operacije == Početkom marta 1942. je stvoren, u saglasnosti sa komandantom nemačke oružane sile u Valjevu, plan za akciju u cilju potpunog uništenja Kolubarskog partizanskog odreda. Osnovna ideja plana bila je: svim raspoloživim sredstvima opkoliti Kolubarski odred na širokoj prostoriji, izvršivši obuhvat, stezati ga i primorati odred na povlačenje na zemljište za njega nepovoljnije i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Angažovane snage == {{main|Legalizovani četnici}} [[File:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|thumb|Legalizovani četnički odred Draže Mihailovića osigurava nemački [[logor Metino brdo]] kod Kragujevca, 1942.]] Za izvođenje operacije opkoljavanja i uništenja Suvoborskog odreda, angažovane su sledeće osovinske snage: <ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> * Nemačke oružane snage koje su se nalazile u Valjevu (delovi [[714. divizija|714. divizije]]) * Valjevski četnički odred * Kolubarski četnički odred * Tamnavski četnički odred * Ribnički četnički odred * Užički četnički odredi Dražini oficiri [[Svetolik Sveta Protić|Sveta Protić]], [[Neško Nedić]] i Voja Popović vodili su sa svojim odredom borbe protiv partizana pod komandom Nemaca.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> ==Tok operacije== === Bitka na Tometinom polju i proboj obruča === [[11. marta]] 1942. godine u 7 časova otpočela je velika osovinska operacija protiv Kolubarskog oslobodilačkog odreda, po planu na koji je komandant nemačkih oružanih snaga u Valjevu dao svoju saglasnost.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Osetivši stezanje obruča sa severa, zapada i istoka, a nedovoljno sa juga (slabijim snagama nego što je traženo od načelnika Užičkog okruga), partizanski odred je primio kod Tometinog Brda borbu i pod borbom uspeo da se noću 12/[[13. marta]] izvuče iz obuhvata i da se južnim padinama Bukova prebaci u reon Magleš planine povlačeći se pravcem: Divčibare — s. Radanovac — s. Mravinci ka Drenovom Kiku (k. 946).<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Kod Tometinog polja Suvoborski NOP odred je četnicima naneo gubitke od 6 mrtvih.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Pogibija Žikice Jovanovića Španca === [[Datoteka:Zikica Jovanovic Spanac Radanovci.jpg|mini|175px|Spomenik Žikici Jovanoviću, na mestu njegove pogibije, kod sela [[Radanovci (Kosjerić)|Radanovci]]]] Dana [[12. marta]] 1942. partizani su stigli u Radanovce, u blizini [[Ražana|Ražane]], na putu Užice—Valjevo. Oko podneva, Odred su napale snage dva [[legalizovani četnici|legalizovana četnička odreda]] iz užičke grupe i jedan bataljon pripadnika [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]]. U kratkoj borbi, poginulo je nekoliko partizanskih boraca, među kojim i [[Žikica Jovanović Španac]], tada već proslavljeni partizanski komandant i komesar.{{sfn|Mitrović|1975|p=310}}{{sfn|Narodni heroji 1|1982|p=348}}{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}} {{citat|Iznenada je otpočela borba. Žikica je rekao: ''Odoh ja na položaj!'' I otišao je. Uskoro su i članovi Grupne komade otišli za njim, dok se na udaljenosti od pola do jednog kilometra video četnički stroj. Prišli su do Žikice da ga pitaju kako ocenjuje situaciju. Slabo zaklonjen jednim žbunom, on je klečeći osmatrao raspored neprijatelja. Obratio se jednom od drugova kraj sebe i nešto zatražio. I dok se ovaj okrenuo, Žikica je već ležao na zemlji, metak mu je prošao kroz glavu.{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}}{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=13}}|Mića Jeremić, Žikicin drug i saborac opisuje trenutak njegove pogibije}} Žikicina pogibija izazvala je veliku potištenost kod boraca u Odredu, koji se tada nalazio u teškom položaju.{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=163}} Tog dana kod Radanovaca (blizu Kosjerića) u borbi protiv nedićevaca, Suvoborski NOP odred ubio 2 i ranio 3 osovinska vojnika.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Dovođenje novih četničkih snaga === Zbog neočekivanog partizanskog proboja, odmah je korigovan plan osovinske operacije, sa nemačkim zapovednikom u Valjevu. Novi plan je zadržao prvobitnu ideju opkoljavanja, ali pošto je partizanima bio otvoren put ka zapadu u težak teren i šume Povlen planine, to je zahtevalo angažovanje još neupotrebljenih snaga radi zatvaranja toga pravca. Stoga je odmah izdato naređenje Tamnavskom četničkom odredu da sa Uba hitno domaršuje u Valjevo i odmah potom odmaršuje pravcem: Valjevo — [[Gornje Leskovice|Leskovice]] sa zadatkom da posedne položaj na liniji: Klek — Todorovo Brdo — Pojate na [[Magleš]] planini. Ovaj odred je desno imao da održava vezu sa nemačkim oružanim snagama, a levo sa Valjevskim četničkim odredom.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Valjevskom četničkom odredu je naređeno da se odmah prebaci sa dosadašnjeg položaja i zatvori pravce sa Drenovog Kika ka severoistoku ka selu Bačevcima i ka Visinjaku postavljajući svoj raspored na grebenu Bukova. Vezu da održava desno sa Tamnavskim četničkim odredom, levo da dođe u dodir sa Užičkim četničkim odredima. Kolubarski četnički odred dobio je naređenje da se spusti sa dosadašnjeg položaja i da se prikupi kod zaseoka Kozomor. Najenergičnije je traženo depešom od komandanta mesta u Kosjeriću da Užički četnički odredi napadaju sa juga ka Drenovačkom Kiku šireći se u desno od reke Ražane a u levo do linije zapadno od puta s. Mravinci — s. Ćebići. Nemačke oružane snage koje su domaršovale iz Valjeva posele su položaj na liniji: s. Ćebići — s. Mravinci — k. 979. Sa njima su odmah uhvatili vezu [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani četnički odredi]].<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Opkoljavanje i novi partizanski proboj === [[File:Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942.jpg|thumb|Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942]] [[16. mart]]a 1942. godine komandant [[Srpske državne poljske straže]] i komandant nemačkih oružanih snaga su obišli trupe na položajima. Tom prilikom je izvršena ispravka rasporeda tako što je naređeno da se na samom prevoju Bukova postavi jako odeljenje sa [[puškomitraljez]]om i da se na ovom pravcu uspostavi i održava najtešnja veza sa užičkim odredima. Tada je odlučeno - koncentričnim napadima svih četničkih odreda napasti Kolubarski partizanski odred na [[Drenovački Kik|Drenovačkom Kiku]] i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> [[16. marta]], nakon koncentričnog napada četnika, počela je intenzivna borba koja je dobijala sve veću žestinu kako se noć približavala. Partizani su bili opkoljeni, očajnički se boreći. Samo zahvaljujući iznenada paloj gustoj [[magla|magli]], koja se spustila sa mrakom, uspelo im je da se izvuku iz ovog uništavajućeg obruča i strmim padinama reke Zabave provuku između Tamnavskog i Valjevskog četničkog odreda.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Uništenje Suvoborskog partizanskog odreda === Nakon izvlačenja iz drugog obruča, partizani su odbačeni na sever, sa viših predela ka nizini. Osovinske snage su odmah preduzele hitne mere da se obruč još više suzi a napad produži 17. marta. Partizanima je onemogućena svaka mogućnost povlačenja u brda i presečena svaka otstupnica i oni su se sve više približavali ka [[Kolubara|Kolubari]] na zemljište za njih sve nepovoljnije. Osetivši jak pritisak sa juga i opkoljavanje sa istoka i zapada, Kolubarski partizanski odred je sve više pod borbom otstupao u toku [[17. 3.|17. marta]] ka severu i noću 17/18. marta sklonio se u sela [[Zarube]] i [[Žabari (Valjevo)|Žabare]] i zaseok Rogljevići. Ujutru [[18. marta]] kvislinški četnički odredi dobili su naređenja za produže gonjenje. Objedinjenom akcijom svih uključenih četničkih odreda, uz saradnju i podršku nemačkih oružanih snaga, Kolubarski partizanski odred u očajnom stanju, pod borbom već nekoliko dana i stalno izvlačeći se iz smrtne opasnosti, potpuno je uhvaćen na prostoriji: s. Rogljevići — s. Beloševac — s. Klinci — s. Paune. Posle kraće borbe, ostavši bez municije i uvidevši da se ne mogu izvući kao formacija, 18. marta u selu Prijezdiću je rasformiran [[Suvoborski partizanski odred]], a borci su pokušali izvlačenje pojedinačno ili u manjim grupama.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> Neki partizani su počeli bacati puške i predavati se delom četnicima, a delom nemačkim oružanim snagama.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Manji deo partizana, zahvaljujući seljačkom odevanju, uspeo je da pobegne u raznim pravcima, ali su narednih dana pri čišćenju terena hvatani i predavani okupacionim vlastima.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Tako je prestala da postoji poslednja oružana ustanička formacija u zapadnoj Srbiji.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> == Gubici == Oko 100 partizanski boraca je poginulo, a toliko je i zarobljeno, najvećim delom, streljano i odvedeno u logor u Valjevu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} Samo u toku zadnjega dana borbe, 18. marta 1942. godine, partizani su imali preko 20 mrtvih i 68 zarobljenih.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Veći deo partizana, koji je u prvi mah uspeo da pobegne, uhvaćen je narednih dana, kada je naređeno četničkim odredima (Kolubarskom i Ribničkom) čišćenje zemljišta tokom gornje i srednje Kolubare.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> U ovoj operaciji zarobljeni su mnogi partizani, među kojima: komandiri četa, Bora Milovanović „Lija“ i Svetislav Radović „Šale“ (oba šnajderi iz Valjeva), Slobodan Novaković, komandir 6. čete, bravar iz Čačka, Aleksandar Janković, student šumarstva iz [[Lukavac (Valjevo)|Lukavca]], zadužen za kulturno-prosvetni rad u Suvoborskom NOP odredu, politički komesar Bogdan Oklobdžija, komandant mesta Gornji Milanovac tokom ustanka, sestre Živka i Branislava Ilić iz Valjeva, fotograf [[Rade Jokić]], i mnogi drugi.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Neki od zarobljenika su poslati u logore, a neki pogubljeni. == Posledice == [[23. marta]] 1942. godine nemački komandant Jugoistoka, general pionira Kunce, izvestio je nemačku Vrhovnu komandu oružane sile da su u Srbiji razbijena žarišta ustanka i da je u oblasti Valjeva [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]], posle višednevnog gonjenja, razbila neprijateljske trupe.<ref name="Bojić">[https://www.znaci.org/00001/279.htm Milosav Bojić: POSAVSKI PARTIZANSKI ODRED]</ref> Isto je konstatovao i partizanski komandant u izveštaju Vrhovnom štabu: {{citat| Prema tome, danas na teritoriji Zapadne Srbije i Šumadije partizanski odredi ne postoje. Jedan od glavnih razloga je nedostatak municije. Mi smo važnost ovog problema uočili odmah, ali nam nije bilo moguće da ga rešimo, iako smo se svih sredstava latili. Zbog toga smo često morali izbegavati borbe, a to nam je nametalo marševe po vrlo lošem vremenu. Međutim, poslednjih 50 dana jačina i gustina raspoređenih neprijateljskih snaga bila je takva da se borbe više nisu mogle izbeći. Poslednjih 50 dana imali smo stalno borbe i marševe, i to po veoma lošem vremenu. Drugovi su se zaista herojski držali. Možda istorija nije zabeležila primere herojstva kakva su naši drugovi pokazali.<ref name="Izveštaj Bradonje">[https://znaci.org/dokument.php?br=508 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (strana 166.)]</ref>|[[Radivoje Jovanović Bradonja]] u Izveštaju Vrhovnom štabu NOVJ krajem marta 1942 god.}} Teško ranjen, uspeo je da umakne glavni partizanski vođa za Zapadnu Srbiju [[Radivoje Jovanović Bradonja]], koji je bio "duša celoga pokreta" i glavni komandant za vreme borbe. Vrlo mali deo članova odreda, srećno umakavši, prebacio se kasnije na teritoriju Užičkog okruga i ka Novoj Varoši.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Iz obruča se izvukao i komandanta Glavnog štaba NOP odreda Srbije [[Mirko Tomić]], kao i član glavnog štaba [[Mile Milatović]]. Nakon ove operacije, zapadna Srbija je privremeno pacifikovana, a [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]] Vermahta je uskoro prebačena u Bosnu da se bori partizana, gde je angažovana u [[Bitka na Kozari|bici na Kozari]]. Posle uništenja Suvoborskog odreda, Nemci su krenuli da hapse Dražine oficire, koji su im pomogli u operaciji. Sveta Protić je uhapšen i sproveden za Beograd, a [[Neško Nedić]] i Voja Popović rasturili su odred i pobegli ne zna se kuda.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> U avgustu 1942. je obnovljen [[Suvoborski partizanski odred]] a partizani se ponovo pojavili u valjevskom okrugu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} == Literatura == * {{Cite book|title=Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije: 1941-1945|publisher=Vojnoistorijski institut|location=Beograd|year=1964|url=https://znaci.org/00001/53.htm}} {{COBISS|ID=50018311}} * {{Cite book|title=Vojna enciklopedija|year=1975|edition=2. izd. doštampano 1978.|volume=9|location=Beograd}} == Izvori == {{reflist|2}} ==Vidi još== * [[Suvoborski partizanski odred]] * [[Legalizacija četnika u Srbiji]] * [[Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori (1942)]] * [[Gušenje ustanka u istočnoj Bosni]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Valjevo u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i Nemaca]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i JVUO]] [[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Nemaca]] 23gebczbly91nwo4g04lhgs7gw5xqv4 42680870 42680867 2026-08-23T17:36:26Z نوفاك اتشمان 11942 dodana kategorija [[:Kategorija:Osovinske operacije u Jugoslaviji|Osovinske operacije u Jugoslaviji]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42680870 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob |sukob=Antipartizanska ofanziva u Srbiji marta 1942. |deo= [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] |slika = Partizani Suvoborskog odreda izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942.jpg |opis_slike = Poslednji otpor srpskih partizana - borci [[Suvoborski partizanski odred|Kolubarskog odreda]] izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942. |datum = [[11. mart]] - [[18. mart]] [[1942]]. |mesto= [[Zapadna Srbija]] |uzrok= [[Gušenje ustanka u Srbiji]] |teritorija= |rezultat = Pobeda osovinskih snaga; uništenje preostalih ustanika u Zapadnoj Srbiji. |strana1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[Treći Reich]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} [[Srpska državna straža]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Legalizovani četnici|Četnici]] |strana2 = {{flagicon|DFJ}} [[NOVJ|Partizani]] |jedinice1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[714. divizija]] (delovi)<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Valjevski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Kolubarski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Tamnavski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Ribnički četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Užički četnički odredi |jedinice2 = {{flagicon|DFJ}} [[Suvoborski partizanski odred]] |komandant1= {{flagicon|Treći Reich}} [[Friedrich Stahl]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} Miodrag Ilić <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Neško Nedić]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Svetolik Sveta Protić]]<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Voja Popović |komandant2= {{flagicon|DFJ}} [[Radivoje Jovanović Bradonja]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Miloš Miša Dudić]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Žikica Jovanović Španac]] |snaga1=Oko 1.500 nedićevaca, četnika i Nemaca{{sfn|Joksimović|1971|p=141}} |snaga2=Oko 150-200 boraca |gubici1 = nepoznati |gubici2 = 100-ak poginulo, 100-ak zarobljeno |gubici3 = }} '''Antipartizanska ofanziva u Srbiji''' je bila velika osovinska ofanziva vođena od 11. do 18. marta [[1942]]. godine, u cilju uništenja preostalih partizana na [[Suvobor]]u i valjevskom kraju, gde je bilo njihovo najjače uporište nakon [[Gušenje ustanka u Srbiji|pada Užičke republike]]. 18. marta 1942. u okolini Valjeva, posle teških osmodnevnih borbi protiv nadmoćnih nemačkih i četničkih snaga, [[Suvoborski partizanski odred]] je konačno okružen i uništen.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} Time je privremeno ugušen partizanski pokret u Zapadnoj Srbiji.<ref name="Izveštaj Okružnog komiteta KPJ 20. maja 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=30165 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI KOMUNISTIČKE PARTIJE JUGOSLAVIJE, knjiga 1 - avgust 1941-avgust 1942., tom 9 (strana 279.)]</ref> == Pozadina == {{main|Ustanak u Srbiji|Valjevski partizanski odred|Suvoborski partizanski odred}} Zapadna Srbija je bila jako partizansko uporište tokom [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji]] 1941. godine. Nakon [[Pad Užičke republike|pada Užičke republike]] i povlačenja glavnine partizana u Bosnu, valjevski kraj je ostao glavno uporište srpskih partizana. Njihovi bivši saveznici, četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], ekspresno su [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani kod okupatora]], uključujući se u poterne trupe protiv njih. Već krajem novembra 1941. godine, sedam Mihailovićevih komandanata - [[Predrag Raković]], [[Miloš Glišić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Manojlo Korać]], Nikola Mladenović, Radovan Stojanović i [[Nikola Kalabić]] - su se sa svojim odredima legalizirali, stavivši se na raspolaganje Nemcima za borbu protiv partizana.<ref name="Tomasevich">[https://znaci.org/00001/40_45.htm Jozo Tomasevich: CETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945]</ref> Uprkos svemu, partizani su februara 1942. godine još uvek bili "stvarni gospodari celoga valjevskog okruga": {{citat|Krajem meseca februara 1942. godine najžešća akcija od strane komunista na celoj teritoriji Srbije vodila se u valjevskom okrugu od strane zloglasnog Kolubarskog komunističkog „oslobodilačkog odreda". Ovom je akcijom skoro zamro javni i privredni život celog okruga. Valjevo je ostalo bez ikakvih veza sa ostalim krajevima. U pogledu snabdevanja počela se osećati oskudica, pošto su sela, koja su do tada Valjevo snabdevala, bila okupirana od strane komunista i svaki je dovoz prekinut. Državna vlast bila je nemoćna i može se reći da su oni bili stvarni gospodari celoga valjevskog okruga.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=607 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (str. 413)]</ref>|Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942. godine}} Uoči velike osovinske operacije, [[Kolubarski partizanski odred]] se početkom marta 1942. godine nalazio u akciji krstareći na prostoriji: [[Divčibare]] — [[Tometino Polje]] — [[Maljen]] planina.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Plan operacije == Početkom marta 1942. je stvoren, u saglasnosti sa komandantom nemačke oružane sile u Valjevu, plan za akciju u cilju potpunog uništenja Kolubarskog partizanskog odreda. Osnovna ideja plana bila je: svim raspoloživim sredstvima opkoliti Kolubarski odred na širokoj prostoriji, izvršivši obuhvat, stezati ga i primorati odred na povlačenje na zemljište za njega nepovoljnije i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Angažovane snage == {{main|Legalizovani četnici}} [[File:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|thumb|Legalizovani četnički odred Draže Mihailovića osigurava nemački [[logor Metino brdo]] kod Kragujevca, 1942.]] Za izvođenje operacije opkoljavanja i uništenja Suvoborskog odreda, angažovane su sledeće osovinske snage: <ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> * Nemačke oružane snage koje su se nalazile u Valjevu (delovi [[714. divizija|714. divizije]]) * Valjevski četnički odred * Kolubarski četnički odred * Tamnavski četnički odred * Ribnički četnički odred * Užički četnički odredi Dražini oficiri [[Svetolik Sveta Protić|Sveta Protić]], [[Neško Nedić]] i Voja Popović vodili su sa svojim odredom borbe protiv partizana pod komandom Nemaca.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> ==Tok operacije== === Bitka na Tometinom polju i proboj obruča === [[11. marta]] 1942. godine u 7 časova otpočela je velika osovinska operacija protiv Kolubarskog oslobodilačkog odreda, po planu na koji je komandant nemačkih oružanih snaga u Valjevu dao svoju saglasnost.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Osetivši stezanje obruča sa severa, zapada i istoka, a nedovoljno sa juga (slabijim snagama nego što je traženo od načelnika Užičkog okruga), partizanski odred je primio kod Tometinog Brda borbu i pod borbom uspeo da se noću 12/[[13. marta]] izvuče iz obuhvata i da se južnim padinama Bukova prebaci u reon Magleš planine povlačeći se pravcem: Divčibare — s. Radanovac — s. Mravinci ka Drenovom Kiku (k. 946).<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Kod Tometinog polja Suvoborski NOP odred je četnicima naneo gubitke od 6 mrtvih.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Pogibija Žikice Jovanovića Španca === [[Datoteka:Zikica Jovanovic Spanac Radanovci.jpg|mini|175px|Spomenik Žikici Jovanoviću, na mestu njegove pogibije, kod sela [[Radanovci (Kosjerić)|Radanovci]]]] Dana [[12. marta]] 1942. partizani su stigli u Radanovce, u blizini [[Ražana|Ražane]], na putu Užice—Valjevo. Oko podneva, Odred su napale snage dva [[legalizovani četnici|legalizovana četnička odreda]] iz užičke grupe i jedan bataljon pripadnika [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]]. U kratkoj borbi, poginulo je nekoliko partizanskih boraca, među kojim i [[Žikica Jovanović Španac]], tada već proslavljeni partizanski komandant i komesar.{{sfn|Mitrović|1975|p=310}}{{sfn|Narodni heroji 1|1982|p=348}}{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}} {{citat|Iznenada je otpočela borba. Žikica je rekao: ''Odoh ja na položaj!'' I otišao je. Uskoro su i članovi Grupne komade otišli za njim, dok se na udaljenosti od pola do jednog kilometra video četnički stroj. Prišli su do Žikice da ga pitaju kako ocenjuje situaciju. Slabo zaklonjen jednim žbunom, on je klečeći osmatrao raspored neprijatelja. Obratio se jednom od drugova kraj sebe i nešto zatražio. I dok se ovaj okrenuo, Žikica je već ležao na zemlji, metak mu je prošao kroz glavu.{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}}{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=13}}|Mića Jeremić, Žikicin drug i saborac opisuje trenutak njegove pogibije}} Žikicina pogibija izazvala je veliku potištenost kod boraca u Odredu, koji se tada nalazio u teškom položaju.{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=163}} Tog dana kod Radanovaca (blizu Kosjerića) u borbi protiv nedićevaca, Suvoborski NOP odred ubio 2 i ranio 3 osovinska vojnika.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Dovođenje novih četničkih snaga === Zbog neočekivanog partizanskog proboja, odmah je korigovan plan osovinske operacije, sa nemačkim zapovednikom u Valjevu. Novi plan je zadržao prvobitnu ideju opkoljavanja, ali pošto je partizanima bio otvoren put ka zapadu u težak teren i šume Povlen planine, to je zahtevalo angažovanje još neupotrebljenih snaga radi zatvaranja toga pravca. Stoga je odmah izdato naređenje Tamnavskom četničkom odredu da sa Uba hitno domaršuje u Valjevo i odmah potom odmaršuje pravcem: Valjevo — [[Gornje Leskovice|Leskovice]] sa zadatkom da posedne položaj na liniji: Klek — Todorovo Brdo — Pojate na [[Magleš]] planini. Ovaj odred je desno imao da održava vezu sa nemačkim oružanim snagama, a levo sa Valjevskim četničkim odredom.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Valjevskom četničkom odredu je naređeno da se odmah prebaci sa dosadašnjeg položaja i zatvori pravce sa Drenovog Kika ka severoistoku ka selu Bačevcima i ka Visinjaku postavljajući svoj raspored na grebenu Bukova. Vezu da održava desno sa Tamnavskim četničkim odredom, levo da dođe u dodir sa Užičkim četničkim odredima. Kolubarski četnički odred dobio je naređenje da se spusti sa dosadašnjeg položaja i da se prikupi kod zaseoka Kozomor. Najenergičnije je traženo depešom od komandanta mesta u Kosjeriću da Užički četnički odredi napadaju sa juga ka Drenovačkom Kiku šireći se u desno od reke Ražane a u levo do linije zapadno od puta s. Mravinci — s. Ćebići. Nemačke oružane snage koje su domaršovale iz Valjeva posele su položaj na liniji: s. Ćebići — s. Mravinci — k. 979. Sa njima su odmah uhvatili vezu [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani četnički odredi]].<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Opkoljavanje i novi partizanski proboj === [[File:Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942.jpg|thumb|Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942]] [[16. mart]]a 1942. godine komandant [[Srpske državne poljske straže]] i komandant nemačkih oružanih snaga su obišli trupe na položajima. Tom prilikom je izvršena ispravka rasporeda tako što je naređeno da se na samom prevoju Bukova postavi jako odeljenje sa [[puškomitraljez]]om i da se na ovom pravcu uspostavi i održava najtešnja veza sa užičkim odredima. Tada je odlučeno - koncentričnim napadima svih četničkih odreda napasti Kolubarski partizanski odred na [[Drenovački Kik|Drenovačkom Kiku]] i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> [[16. marta]], nakon koncentričnog napada četnika, počela je intenzivna borba koja je dobijala sve veću žestinu kako se noć približavala. Partizani su bili opkoljeni, očajnički se boreći. Samo zahvaljujući iznenada paloj gustoj [[magla|magli]], koja se spustila sa mrakom, uspelo im je da se izvuku iz ovog uništavajućeg obruča i strmim padinama reke Zabave provuku između Tamnavskog i Valjevskog četničkog odreda.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Uništenje Suvoborskog partizanskog odreda === Nakon izvlačenja iz drugog obruča, partizani su odbačeni na sever, sa viših predela ka nizini. Osovinske snage su odmah preduzele hitne mere da se obruč još više suzi a napad produži 17. marta. Partizanima je onemogućena svaka mogućnost povlačenja u brda i presečena svaka otstupnica i oni su se sve više približavali ka [[Kolubara|Kolubari]] na zemljište za njih sve nepovoljnije. Osetivši jak pritisak sa juga i opkoljavanje sa istoka i zapada, Kolubarski partizanski odred je sve više pod borbom otstupao u toku [[17. 3.|17. marta]] ka severu i noću 17/18. marta sklonio se u sela [[Zarube]] i [[Žabari (Valjevo)|Žabare]] i zaseok Rogljevići. Ujutru [[18. marta]] kvislinški četnički odredi dobili su naređenja za produže gonjenje. Objedinjenom akcijom svih uključenih četničkih odreda, uz saradnju i podršku nemačkih oružanih snaga, Kolubarski partizanski odred u očajnom stanju, pod borbom već nekoliko dana i stalno izvlačeći se iz smrtne opasnosti, potpuno je uhvaćen na prostoriji: s. Rogljevići — s. Beloševac — s. Klinci — s. Paune. Posle kraće borbe, ostavši bez municije i uvidevši da se ne mogu izvući kao formacija, 18. marta u selu Prijezdiću je rasformiran [[Suvoborski partizanski odred]], a borci su pokušali izvlačenje pojedinačno ili u manjim grupama.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> Neki partizani su počeli bacati puške i predavati se delom četnicima, a delom nemačkim oružanim snagama.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Manji deo partizana, zahvaljujući seljačkom odevanju, uspeo je da pobegne u raznim pravcima, ali su narednih dana pri čišćenju terena hvatani i predavani okupacionim vlastima.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Tako je prestala da postoji poslednja oružana ustanička formacija u zapadnoj Srbiji.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> == Gubici == Oko 100 partizanski boraca je poginulo, a toliko je i zarobljeno, najvećim delom, streljano i odvedeno u logor u Valjevu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} Samo u toku zadnjega dana borbe, 18. marta 1942. godine, partizani su imali preko 20 mrtvih i 68 zarobljenih.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Veći deo partizana, koji je u prvi mah uspeo da pobegne, uhvaćen je narednih dana, kada je naređeno četničkim odredima (Kolubarskom i Ribničkom) čišćenje zemljišta tokom gornje i srednje Kolubare.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> U ovoj operaciji zarobljeni su mnogi partizani, među kojima: komandiri četa, Bora Milovanović „Lija“ i Svetislav Radović „Šale“ (oba šnajderi iz Valjeva), Slobodan Novaković, komandir 6. čete, bravar iz Čačka, Aleksandar Janković, student šumarstva iz [[Lukavac (Valjevo)|Lukavca]], zadužen za kulturno-prosvetni rad u Suvoborskom NOP odredu, politički komesar Bogdan Oklobdžija, komandant mesta Gornji Milanovac tokom ustanka, sestre Živka i Branislava Ilić iz Valjeva, fotograf [[Rade Jokić]], i mnogi drugi.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Neki od zarobljenika su poslati u logore, a neki pogubljeni. == Posledice == [[23. marta]] 1942. godine nemački komandant Jugoistoka, general pionira Kunce, izvestio je nemačku Vrhovnu komandu oružane sile da su u Srbiji razbijena žarišta ustanka i da je u oblasti Valjeva [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]], posle višednevnog gonjenja, razbila neprijateljske trupe.<ref name="Bojić">[https://www.znaci.org/00001/279.htm Milosav Bojić: POSAVSKI PARTIZANSKI ODRED]</ref> Isto je konstatovao i partizanski komandant u izveštaju Vrhovnom štabu: {{citat| Prema tome, danas na teritoriji Zapadne Srbije i Šumadije partizanski odredi ne postoje. Jedan od glavnih razloga je nedostatak municije. Mi smo važnost ovog problema uočili odmah, ali nam nije bilo moguće da ga rešimo, iako smo se svih sredstava latili. Zbog toga smo često morali izbegavati borbe, a to nam je nametalo marševe po vrlo lošem vremenu. Međutim, poslednjih 50 dana jačina i gustina raspoređenih neprijateljskih snaga bila je takva da se borbe više nisu mogle izbeći. Poslednjih 50 dana imali smo stalno borbe i marševe, i to po veoma lošem vremenu. Drugovi su se zaista herojski držali. Možda istorija nije zabeležila primere herojstva kakva su naši drugovi pokazali.<ref name="Izveštaj Bradonje">[https://znaci.org/dokument.php?br=508 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (strana 166.)]</ref>|[[Radivoje Jovanović Bradonja]] u Izveštaju Vrhovnom štabu NOVJ krajem marta 1942 god.}} Teško ranjen, uspeo je da umakne glavni partizanski vođa za Zapadnu Srbiju [[Radivoje Jovanović Bradonja]], koji je bio "duša celoga pokreta" i glavni komandant za vreme borbe. Vrlo mali deo članova odreda, srećno umakavši, prebacio se kasnije na teritoriju Užičkog okruga i ka Novoj Varoši.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Iz obruča se izvukao i komandanta Glavnog štaba NOP odreda Srbije [[Mirko Tomić]], kao i član glavnog štaba [[Mile Milatović]]. Nakon ove operacije, zapadna Srbija je privremeno pacifikovana, a [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]] Vermahta je uskoro prebačena u Bosnu da se bori partizana, gde je angažovana u [[Bitka na Kozari|bici na Kozari]]. Posle uništenja Suvoborskog odreda, Nemci su krenuli da hapse Dražine oficire, koji su im pomogli u operaciji. Sveta Protić je uhapšen i sproveden za Beograd, a [[Neško Nedić]] i Voja Popović rasturili su odred i pobegli ne zna se kuda.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> U avgustu 1942. je obnovljen [[Suvoborski partizanski odred]] a partizani se ponovo pojavili u valjevskom okrugu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} == Literatura == * {{Cite book|title=Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije: 1941-1945|publisher=Vojnoistorijski institut|location=Beograd|year=1964|url=https://znaci.org/00001/53.htm}} {{COBISS|ID=50018311}} * {{Cite book|title=Vojna enciklopedija|year=1975|edition=2. izd. doštampano 1978.|volume=9|location=Beograd}} == Izvori == {{reflist|2}} ==Vidi još== * [[Suvoborski partizanski odred]] * [[Legalizacija četnika u Srbiji]] * [[Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori (1942)]] * [[Gušenje ustanka u istočnoj Bosni]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Valjevo u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i Nemaca]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i JVUO]] [[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Nemaca]] [[Kategorija:Osovinske operacije u Jugoslaviji]] 05ay1blx9oplly9dew3xsbaswdxi7wu 42680871 42680870 2026-08-23T17:46:42Z نوفاك اتشمان 11942 sitno 42680871 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob |sukob=Antipartizanska ofanziva u Srbiji marta 1942. |deo= [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] |slika = Partizani Suvoborskog odreda izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942.jpg |opis_slike = Poslednji otpor srpskih partizana - borci [[Suvoborski partizanski odred|Kolubarskog odreda]] izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942. |datum = [[11. mart]] - [[18. mart]] [[1942]]. |mesto= [[Zapadna Srbija]] |uzrok= [[Gušenje ustanka u Srbiji]] |teritorija= |rezultat = Pobeda osovinskih snaga; uništenje preostalih ustanika u Zapadnoj Srbiji. |strana1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[Treći Reich]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} [[Srpska državna straža]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Legalizovani četnici|Četnici]] |strana2 = {{flagicon|DFJ}} [[NOVJ|Partizani]] |jedinice1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[714. divizija]] (delovi)<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Valjevski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Kolubarski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Tamnavski četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Ribnički četnički odred <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Užički četnički odredi |jedinice2 = {{flagicon|DFJ}} [[Suvoborski partizanski odred]] |komandant1= {{flagicon|Treći Reich}} [[Friedrich Stahl]]<br />{{flagicon|Srbija|1941}} Miodrag Ilić <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Neško Nedić]] <br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Svetolik Sveta Protić]]<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} Voja Popović |komandant2= {{flagicon|DFJ}} [[Radivoje Jovanović Bradonja]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Miloš Miša Dudić]]<br>{{flagicon|DFJ}} [[Žikica Jovanović Španac]] |snaga1=Oko 1.500 nedićevaca, četnika i Nemaca{{sfn|Joksimović|1971|p=141}} |snaga2=Oko 150-200 boraca |gubici1 = nepoznati |gubici2 = 100-ak poginulo, 100-ak zarobljeno |gubici3 = }} '''Antipartizanska ofanziva u Srbiji''' je bila velika osovinska ofanziva vođena od 11. do 18. marta [[1942]]. godine, u cilju uništenja preostalih partizana na [[Suvobor]]u i u valjevskom kraju, gde je bilo njihovo najjače uporište nakon [[Gušenje ustanka u Srbiji|pada Užičke republike]]. 18. marta 1942. u okolini Valjeva, posle teških osmodnevnih borbi protiv nadmoćnih nemačkih i četničkih snaga, [[Suvoborski partizanski odred]] je konačno okružen i uništen.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} Time je privremeno ugušen partizanski pokret u Zapadnoj Srbiji.<ref name="Izveštaj Okružnog komiteta KPJ 20. maja 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=30165 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI KOMUNISTIČKE PARTIJE JUGOSLAVIJE, knjiga 1 - avgust 1941-avgust 1942., tom 9 (strana 279.)]</ref> == Pozadina == {{main|Ustanak u Srbiji|Valjevski partizanski odred|Suvoborski partizanski odred}} Zapadna Srbija je bila jako partizansko uporište tokom [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji]] 1941. godine. Nakon [[Pad Užičke republike|pada Užičke republike]] i povlačenja glavnine partizana u Bosnu, valjevski kraj je ostao glavno uporište srpskih partizana. Njihovi bivši saveznici, četnici [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], ekspresno su [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani kod okupatora]], uključujući se u poterne trupe protiv njih. Već krajem novembra 1941. godine, sedam Mihailovićevih komandanata - [[Predrag Raković]], [[Miloš Glišić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Manojlo Korać]], Nikola Mladenović, Radovan Stojanović i [[Nikola Kalabić]] - su se sa svojim odredima legalizirali, stavivši se na raspolaganje Nemcima za borbu protiv partizana.<ref name="Tomasevich">[https://znaci.org/00001/40_45.htm Jozo Tomasevich: CETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945]</ref> Uprkos svemu, partizani su februara 1942. godine još uvek bili "stvarni gospodari celoga valjevskog okruga": {{citat|Krajem meseca februara 1942. godine najžešća akcija od strane komunista na celoj teritoriji Srbije vodila se u valjevskom okrugu od strane zloglasnog Kolubarskog komunističkog „oslobodilačkog odreda". Ovom je akcijom skoro zamro javni i privredni život celog okruga. Valjevo je ostalo bez ikakvih veza sa ostalim krajevima. U pogledu snabdevanja počela se osećati oskudica, pošto su sela, koja su do tada Valjevo snabdevala, bila okupirana od strane komunista i svaki je dovoz prekinut. Državna vlast bila je nemoćna i može se reći da su oni bili stvarni gospodari celoga valjevskog okruga.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942">[https://znaci.org/dokument.php?br=607 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (str. 413)]</ref>|Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942. godine}} Uoči velike osovinske operacije, [[Kolubarski partizanski odred]] se početkom marta 1942. godine nalazio u akciji krstareći na prostoriji: [[Divčibare]] — [[Tometino Polje]] — [[Maljen]] planina.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Plan operacije == Početkom marta 1942. je stvoren, u saglasnosti sa komandantom nemačke oružane sile u Valjevu, plan za akciju u cilju potpunog uništenja Kolubarskog partizanskog odreda. Osnovna ideja plana bila je: svim raspoloživim sredstvima opkoliti Kolubarski odred na širokoj prostoriji, izvršivši obuhvat, stezati ga i primorati odred na povlačenje na zemljište za njega nepovoljnije i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> == Angažovane snage == {{main|Legalizovani četnici}} [[File:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|thumb|Legalizovani četnički odred Draže Mihailovića osigurava nemački [[logor Metino brdo]] kod Kragujevca, 1942.]] Za izvođenje operacije opkoljavanja i uništenja Suvoborskog odreda, angažovane su sledeće osovinske snage: <ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> * Nemačke oružane snage koje su se nalazile u Valjevu (delovi [[714. divizija|714. divizije]]) * Valjevski četnički odred * Kolubarski četnički odred * Tamnavski četnički odred * Ribnički četnički odred * Užički četnički odredi Dražini oficiri [[Svetolik Sveta Protić|Sveta Protić]], [[Neško Nedić]] i Voja Popović vodili su sa svojim odredom borbe protiv partizana pod komandom Nemaca.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> ==Tok operacije== === Bitka na Tometinom polju i proboj obruča === [[11. marta]] 1942. godine u 7 časova otpočela je velika osovinska operacija protiv Kolubarskog oslobodilačkog odreda, po planu na koji je komandant nemačkih oružanih snaga u Valjevu dao svoju saglasnost.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Osetivši stezanje obruča sa severa, zapada i istoka, a nedovoljno sa juga (slabijim snagama nego što je traženo od načelnika Užičkog okruga), partizanski odred je primio kod Tometinog Brda borbu i pod borbom uspeo da se noću 12/[[13. marta]] izvuče iz obuhvata i da se južnim padinama Bukova prebaci u reon Magleš planine povlačeći se pravcem: Divčibare — s. Radanovac — s. Mravinci ka Drenovom Kiku (k. 946).<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Kod Tometinog polja Suvoborski NOP odred je četnicima naneo gubitke od 6 mrtvih.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Pogibija Žikice Jovanovića Španca === [[Datoteka:Zikica Jovanovic Spanac Radanovci.jpg|mini|175px|Spomenik Žikici Jovanoviću, na mestu njegove pogibije, kod sela [[Radanovci (Kosjerić)|Radanovci]]]] Dana [[12. marta]] 1942. partizani su stigli u Radanovce, u blizini [[Ražana|Ražane]], na putu Užice—Valjevo. Oko podneva, Odred su napale snage dva [[legalizovani četnici|legalizovana četnička odreda]] iz užičke grupe i jedan bataljon pripadnika [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]]. U kratkoj borbi, poginulo je nekoliko partizanskih boraca, među kojim i [[Žikica Jovanović Španac]], tada već proslavljeni partizanski komandant i komesar.{{sfn|Mitrović|1975|p=310}}{{sfn|Narodni heroji 1|1982|p=348}}{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}} {{citat|Iznenada je otpočela borba. Žikica je rekao: ''Odoh ja na položaj!'' I otišao je. Uskoro su i članovi Grupne komade otišli za njim, dok se na udaljenosti od pola do jednog kilometra video četnički stroj. Prišli su do Žikice da ga pitaju kako ocenjuje situaciju. Slabo zaklonjen jednim žbunom, on je klečeći osmatrao raspored neprijatelja. Obratio se jednom od drugova kraj sebe i nešto zatražio. I dok se ovaj okrenuo, Žikica je već ležao na zemlji, metak mu je prošao kroz glavu.{{sfn|Hasanagić|1982|p=33}}{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=13}}|Mića Jeremić, Žikicin drug i saborac opisuje trenutak njegove pogibije}} Žikicina pogibija izazvala je veliku potištenost kod boraca u Odredu, koji se tada nalazio u teškom položaju.{{sfn|Narodni muzej Valjevo|1989|p=163}} Tog dana kod Radanovaca (blizu Kosjerića) u borbi protiv nedićevaca, Suvoborski NOP odred ubio 2 i ranio 3 osovinska vojnika.{{sfn|Vojnoistorijski institut|1964}} === Dovođenje novih četničkih snaga === Zbog neočekivanog partizanskog proboja, odmah je korigovan plan osovinske operacije, sa nemačkim zapovednikom u Valjevu. Novi plan je zadržao prvobitnu ideju opkoljavanja, ali pošto je partizanima bio otvoren put ka zapadu u težak teren i šume Povlen planine, to je zahtevalo angažovanje još neupotrebljenih snaga radi zatvaranja toga pravca. Stoga je odmah izdato naređenje Tamnavskom četničkom odredu da sa Uba hitno domaršuje u Valjevo i odmah potom odmaršuje pravcem: Valjevo — [[Gornje Leskovice|Leskovice]] sa zadatkom da posedne položaj na liniji: Klek — Todorovo Brdo — Pojate na [[Magleš]] planini. Ovaj odred je desno imao da održava vezu sa nemačkim oružanim snagama, a levo sa Valjevskim četničkim odredom.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Valjevskom četničkom odredu je naređeno da se odmah prebaci sa dosadašnjeg položaja i zatvori pravce sa Drenovog Kika ka severoistoku ka selu Bačevcima i ka Visinjaku postavljajući svoj raspored na grebenu Bukova. Vezu da održava desno sa Tamnavskim četničkim odredom, levo da dođe u dodir sa Užičkim četničkim odredima. Kolubarski četnički odred dobio je naređenje da se spusti sa dosadašnjeg položaja i da se prikupi kod zaseoka Kozomor. Najenergičnije je traženo depešom od komandanta mesta u Kosjeriću da Užički četnički odredi napadaju sa juga ka Drenovačkom Kiku šireći se u desno od reke Ražane a u levo do linije zapadno od puta s. Mravinci — s. Ćebići. Nemačke oružane snage koje su domaršovale iz Valjeva posele su položaj na liniji: s. Ćebići — s. Mravinci — k. 979. Sa njima su odmah uhvatili vezu [[Legalizacija četnika u Srbiji|legalizovani četnički odredi]].<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Opkoljavanje i novi partizanski proboj === [[File:Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942.jpg|thumb|Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942]] [[16. mart]]a 1942. godine komandant [[Srpske državne poljske straže]] i komandant nemačkih oružanih snaga su obišli trupe na položajima. Tom prilikom je izvršena ispravka rasporeda tako što je naređeno da se na samom prevoju Bukova postavi jako odeljenje sa [[puškomitraljez]]om i da se na ovom pravcu uspostavi i održava najtešnja veza sa užičkim odredima. Tada je odlučeno - koncentričnim napadima svih četničkih odreda napasti Kolubarski partizanski odred na [[Drenovački Kik|Drenovačkom Kiku]] i tu ga uništiti.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> [[16. marta]], nakon koncentričnog napada četnika, počela je intenzivna borba koja je dobijala sve veću žestinu kako se noć približavala. Partizani su bili opkoljeni, očajnički se boreći. Samo zahvaljujući iznenada paloj gustoj [[magla|magli]], koja se spustila sa mrakom, uspelo im je da se izvuku iz ovog uništavajućeg obruča i strmim padinama reke Zabave provuku između Tamnavskog i Valjevskog četničkog odreda.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> === Uništenje Suvoborskog partizanskog odreda === Nakon izvlačenja iz drugog obruča, partizani su odbačeni na sever, sa viših predela ka nizini. Osovinske snage su odmah preduzele hitne mere da se obruč još više suzi a napad produži 17. marta. Partizanima je onemogućena svaka mogućnost povlačenja u brda i presečena svaka otstupnica i oni su se sve više približavali ka [[Kolubara|Kolubari]] na zemljište za njih sve nepovoljnije. Osetivši jak pritisak sa juga i opkoljavanje sa istoka i zapada, Kolubarski partizanski odred je sve više pod borbom otstupao u toku [[17. 3.|17. marta]] ka severu i noću 17/18. marta sklonio se u sela [[Zarube]] i [[Žabari (Valjevo)|Žabare]] i zaseok Rogljevići. Ujutru [[18. marta]] kvislinški četnički odredi dobili su naređenja za produže gonjenje. Objedinjenom akcijom svih uključenih četničkih odreda, uz saradnju i podršku nemačkih oružanih snaga, Kolubarski partizanski odred u očajnom stanju, pod borbom već nekoliko dana i stalno izvlačeći se iz smrtne opasnosti, potpuno je uhvaćen na prostoriji: s. Rogljevići — s. Beloševac — s. Klinci — s. Paune. Posle kraće borbe, ostavši bez municije i uvidevši da se ne mogu izvući kao formacija, 18. marta u selu Prijezdiću je rasformiran [[Suvoborski partizanski odred]], a borci su pokušali izvlačenje pojedinačno ili u manjim grupama.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> Neki partizani su počeli bacati puške i predavati se delom četnicima, a delom nemačkim oružanim snagama.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Manji deo partizana, zahvaljujući seljačkom odevanju, uspeo je da pobegne u raznim pravcima, ali su narednih dana pri čišćenju terena hvatani i predavani okupacionim vlastima.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Tako je prestala da postoji poslednja oružana ustanička formacija u zapadnoj Srbiji.<ref>Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 98), Valjevo, 2015.</ref> == Gubici == Oko 100 partizanski boraca je poginulo, a toliko je i zarobljeno, najvećim delom, streljano i odvedeno u logor u Valjevu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} Samo u toku zadnjega dana borbe, 18. marta 1942. godine, partizani su imali preko 20 mrtvih i 68 zarobljenih.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Veći deo partizana, koji je u prvi mah uspeo da pobegne, uhvaćen je narednih dana, kada je naređeno četničkim odredima (Kolubarskom i Ribničkom) čišćenje zemljišta tokom gornje i srednje Kolubare.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> U ovoj operaciji zarobljeni su mnogi partizani, među kojima: komandiri četa, Bora Milovanović „Lija“ i Svetislav Radović „Šale“ (oba šnajderi iz Valjeva), Slobodan Novaković, komandir 6. čete, bravar iz Čačka, Aleksandar Janković, student šumarstva iz [[Lukavac (Valjevo)|Lukavca]], zadužen za kulturno-prosvetni rad u Suvoborskom NOP odredu, politički komesar Bogdan Oklobdžija, komandant mesta Gornji Milanovac tokom ustanka, sestre Živka i Branislava Ilić iz Valjeva, fotograf [[Rade Jokić]], i mnogi drugi.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Neki od zarobljenika su poslati u logore, a neki pogubljeni. == Posledice == [[23. marta]] 1942. godine nemački komandant Jugoistoka, general pionira Kunce, izvestio je nemačku Vrhovnu komandu oružane sile da su u Srbiji razbijena žarišta ustanka i da je u oblasti Valjeva [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]], posle višednevnog gonjenja, razbila neprijateljske trupe.<ref name="Bojić">[https://www.znaci.org/00001/279.htm Milosav Bojić: POSAVSKI PARTIZANSKI ODRED]</ref> Isto je konstatovao i partizanski komandant u izveštaju Vrhovnom štabu: {{citat| Prema tome, danas na teritoriji Zapadne Srbije i Šumadije partizanski odredi ne postoje. Jedan od glavnih razloga je nedostatak municije. Mi smo važnost ovog problema uočili odmah, ali nam nije bilo moguće da ga rešimo, iako smo se svih sredstava latili. Zbog toga smo često morali izbegavati borbe, a to nam je nametalo marševe po vrlo lošem vremenu. Međutim, poslednjih 50 dana jačina i gustina raspoređenih neprijateljskih snaga bila je takva da se borbe više nisu mogle izbeći. Poslednjih 50 dana imali smo stalno borbe i marševe, i to po veoma lošem vremenu. Drugovi su se zaista herojski držali. Možda istorija nije zabeležila primere herojstva kakva su naši drugovi pokazali.<ref name="Izveštaj Bradonje">[https://znaci.org/dokument.php?br=508 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SRBIJI, knjiga 3, januar-jun 1942., tom 1 (strana 166.)]</ref>|[[Radivoje Jovanović Bradonja]] u Izveštaju Vrhovnom štabu NOVJ krajem marta 1942 god.}} Teško ranjen, uspeo je da umakne glavni partizanski vođa za Zapadnu Srbiju [[Radivoje Jovanović Bradonja]], koji je bio "duša celoga pokreta" i glavni komandant za vreme borbe. Vrlo mali deo članova odreda, srećno umakavši, prebacio se kasnije na teritoriju Užičkog okruga i ka Novoj Varoši.<ref name="Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942"/> Iz obruča se izvukao i komandanta Glavnog štaba NOP odreda Srbije [[Mirko Tomić]], kao i član glavnog štaba [[Mile Milatović]]. Nakon ove operacije, zapadna Srbija je privremeno pacifikovana, a [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizija]] Vermahta je uskoro prebačena u Bosnu da se bori partizana, gde je angažovana u [[Bitka na Kozari|bici na Kozari]]. Posle uništenja Suvoborskog odreda, Nemci su krenuli da hapse Dražine oficire, koji su im pomogli u operaciji. Sveta Protić je uhapšen i sproveden za Beograd, a [[Neško Nedić]] i Voja Popović rasturili su odred i pobegli ne zna se kuda.<ref name="Izveštaj Bradonje"/> U avgustu 1942. je obnovljen [[Suvoborski partizanski odred]] a partizani se ponovo pojavili u valjevskom okrugu.{{sfn|Vojna enciklopedija|1975|pages=254}} == Literatura == * {{Cite book|title=Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije: 1941-1945|publisher=Vojnoistorijski institut|location=Beograd|year=1964|url=https://znaci.org/00001/53.htm}} {{COBISS|ID=50018311}} * {{Cite book|title=Vojna enciklopedija|year=1975|edition=2. izd. doštampano 1978.|volume=9|location=Beograd}} == Izvori == {{reflist|2}} ==Vidi još== * [[Suvoborski partizanski odred]] * [[Legalizacija četnika u Srbiji]] * [[Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori (1942)]] * [[Gušenje ustanka u istočnoj Bosni]] {{Drugi svjetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Valjevo u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1942.]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i Nemaca]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i JVUO]] [[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Nemaca]] [[Kategorija:Osovinske operacije u Jugoslaviji]] ozx3wahcas1e6zatucg1xzirhyi56he 4 4719536 42680915 42678953 2026-08-24T01:25:15Z MediaWiki message delivery 59777 /* The Signpost: 24 August 2026 */ novi odjeljak 42680915 wikitext text/x-wiki {{Pijaca}} == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17. februara 2026. u 09:03 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. februara 2026. u 20:03 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. marta 2026. u 18:51 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. marta 2026. u 19:52 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10. marta 2026. u 05:15 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 --> == ''This Month in GLAM'': February 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue II, February 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in 2026 is calling to action! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: A photo safari through Wiki Loves Fashion & a rescue mission with Mission Gourmande! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library overview of 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Cultural Heritage and Memory: 2026 GLAM Call and Executed Renaissance Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Farewelling the Auckland Museum Summer Students and an update on the NZBSI WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedia in Cultural Marketing at Crash Mondays Warsaw * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: February in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata in the GLAM context II * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Neocomensia, SAPA, Atelier Winterthur, GLAM-on-Tour Disentis * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/UK report|UK report]]: New content in African and Asian languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Focus on Indigenous issues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12. marta 2026. u 01:52 (CET)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30232291 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. marta 2026. u 20:35 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. marta 2026. u 17:51 (CET) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:UOzurumba (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. marta 2026. u 21:25 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 31. marta 2026. u 12:08 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. aprila 2026. u 18:19 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == ''This Month in GLAM'': March 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue III, March 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in Equinox * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Celebrating 20 Years of Papiamentu/o Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Bolivia report|Bolivia report]]: The Family Treasures Project Returns, with New GLAM Partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Folklore Brazil defines six categories to represent Brazilian culture on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Architecture in the public domain in libraries in Nariño/Arquitectura en dominio público en bibliotecas nariñenses * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Main Wikimedian in Residence report for 2025 is here * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Art History Loves Wiki 2026 – digital/local. collection loves wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/India report|India report]]: Collaboration resumes with the British Library for Bangla Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: 2026 winners projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Bioeconomy Science Institute Wikimedian in Residence update, a letter published in Nature & Architecture + Women NZ * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's GLAM Highlights: Botany and Beyond * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Portugal report|Portugal report]]: March in Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Looking for similar images * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM Wiki Group, Donna, CoCreation PTT-Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/UK report|UK report]]: CILIP MDG 2026 Conference, Library meetups and the World's Enamels * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring 2026 news from Ukraine – Wiki Loves Folklore & more #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/USA report|USA report]]: MoMA's International Traveling Exhibitions and Wikidata on the LD4 Arts Affinity Group April Community Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Oulu Löyly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Indigenous languages on the Main Page * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 9. aprila 2026. u 20:19 (CEST)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30344683 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. aprila 2026. u 17:18 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. aprila 2026. u 17:00 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21. aprila 2026. u 08:50 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. aprila 2026. u 20:06 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:UOzurumba (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. maja 2026. u 22:43 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == ''This Month in GLAM'': April 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IV, April 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/From the team|From the team]]: How the GLAM Community Can Shine in the 2026–27 Annual Plan * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: WikiConf Argentina and GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Asia report|Asia report]]: Documenting and citing oral knowledge in audio and video * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiCon Australia, ICIP, Orphan works and Trans-Tasman partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia Brasil publishes book on the power and challenges of free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We celebrate Public Domain Day with an expert panel / Celebramos el día del dominio público con un Panel de expertas * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Ongoing and New GLAM-Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime event at Auckland Museum & an update for WiR NZBSI * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikimedia Commons Upload Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD in Action: Digitization, Wikisource and Educational Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Developments: Residencies, Partnerships and Audiovisual Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: April in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Le Donne di Villa Massimo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/UK report|UK report]]: A tenth-century Quran and Islamic Art in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/USA report|USA report]]: Wiki MIT launches and US meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Update on the BHL Annual Meeting 27 April - 1 May & BHL Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Eight new articles on MoW inscriptions * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11. maja 2026. u 15:50 (CEST)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30513880 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. maja 2026. u 21:20 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. maja 2026. u 22:21 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == ''The Signpost'': 22 May 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]] * Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22. maja 2026. u 07:19 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Bri@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30513885 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. maja 2026. u 23:52 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Quiddity (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. juna 2026. u 23:08 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. juna 2026. u 23:29 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == ''This Month in GLAM'': May 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue V, May 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/From the team|From the team]]: May Global GLAM Call Recording and June Call Announcement * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating #1Lib1Ref Australasia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAM Connection: Fashion, History, and Biodiversity in May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/France report|France report]]: New Wikimedian in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Connecting the Arctic and Sicily through Wikimedia Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Mexico report|Mexico report]]: How the cultural, governmental, educational, and museum sectors contributed in unison to Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Setting up your own platform (part 1): from wish to the creation of a wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ESEAP Conference 2026 and the NZBSI WiR update * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD Shares GLAM Experience at International Conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Partnerships, Participation, and Open Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: May in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: El Prado en femenino III * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Museum for Communication, Panel IMD, Wikipedia Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/UK report|UK report]]: Early Qurans on the front page of Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Special story|Special story]]: New tools for multilingual audio, video and metadata * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: New articles in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12. juna 2026. u 23:21 (CEST)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30636889 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. juna 2026. u 18:48 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:UOzurumba (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == ''The Signpost'': 21 June 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21. juna 2026. u 05:21 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Bri@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30604303 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. juna 2026. u 15:05 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Trizek (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. juna 2026. u 13:47 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. jula 2026. u 15:56 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == ''This Month in GLAM'': June 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VI, June 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/From the team|From the team]]: Tools, tech, and Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: New digitization partner * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Bangladesh report|Bangladesh report]]: International Museum Day Edit-a-thon and Workshop held in Dinajpur, Bangladesh * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Postal Mission on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Empowering Institutions through Wikisource Education and GLAM Capacity Building * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Bridging the gap between labs and Wikipedia: continuing cooperation with FZU * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: From Museum Celebrations to Archival Documentation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Finland report|Finland report]]: Northern Wikimedist meetup in Oulu * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/France report|France report]]: #1lib1ref Recap and International Archives Week * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Heritage and Community Action * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Open GLAM in Puebla * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Interview with Olaf Janssen, Wikimedia coordinator of the KB, National library of the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: BAU at Auckland Museum, Otago Uni Library Life and the NZBSI WiR is complete * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Collaboration with the Botanical garden at the Faculty of Natural Sciences and Mathematics in Skopje * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Poland Report: New Partnerships, Conferences, and Wikimedians in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Opening the Doors of Serbian Heritage: Wikimedia Serbia’s Recent GLAM and Wikidata Successes * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: GLAM Labs Futures 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Finnish-Swedish cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Exhibition, International Archives Week Panel * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/UK report|UK report]]: Ninth Good Article from Khalili partnership * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/USA report|USA report]]: Philadelphia WikiSalon * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Is the sauna still hot? * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: New articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12. jula 2026. u 00:35 (CEST)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30773577 --> == ''The Signpost'': 13 July 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13. jula 2026. u 09:27 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. jula 2026. u 18:11 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. jula 2026. u 07:46 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. jula 2026. u 20:49 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == ''The Signpost'': 2 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]] * WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|"Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist" - Wikimania presentation by User:Noé Recap]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2. augusta 2026. u 12:18 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:JPxG@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. augusta 2026. u 21:46 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. augusta 2026. u 22:45 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == ''This Month in GLAM'': July 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue VII, July 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/From the team|From the team]]: July and Wikimania Have Come and Gone * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Strategic Workshops, Academic Publications, and Bidding Farewell to NeuroMat * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Colombia at Wikimania 2026: panel on how the far-right affects open knowledge institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Egypt report|Egypt report]]: From Al-Ahram to Zamalek: Exploring Archives and Art Galleries * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/France report|France report]]: GLAM Presentations at Wikimania 2026 + Wiki Fashion Show * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Launch of Wikifying a Conference handbook; Wikipedia Workshop at Te Toi Uku * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki partnerships continue opening collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: At Wikimania and copyright process * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Faces and Masks - the interwoven relation, Wikimania Paris * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/UK report|UK report]]: Wikimania report + New articles in Hindi * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/USA report|USA report]]: GLAM USA Report (Past & Upcoming) * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Academic paper in preparation * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Wiki Knowledge Park report|Wiki Knowledge Park report]]: Preserving Islamic Cultural Heritage: The GLAM and Metadata Impact of Wiki Loves Ramadan 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12. augusta 2026. u 02:03 (CEST)</div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Romaine@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30901934 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. augusta 2026. u 23:03 (CEST) <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:STei (WMF)@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == ''The Signpost'': 24 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 24. augusta 2026. u 03:25 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Pošiljalac poruke: Korisnik:Bri@metawiki; spisak primalaca: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30889666 --> 52s5ug1lacoyhpajfw4i5k2z0937mjy 10 4724065 42680810 42680809 2026-08-23T12:00:41Z Edgar Allan Poe 29250 /* All parameters */ 42680810 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Complete blank template === This section gives all parameters in the order that they will appear in the taxobox. No taxobox should use all of these. Keep it short! ''Note that parameters in this template are case-sensitive.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | name = name | fossil_range = {{fossil range|100|0}}fossil range | image = Panthera tigris tigris.jpg | image_upright = 0.9 | image_alt = image alt | image_caption = image caption | image2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | image2_upright = 0.9 | image2_alt = image2 alt | image2_caption = image2 caption | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN reference goes here</ref> | classification_status = status of classification | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | unranked_phylum = unranked phylum | unranked_phylum_authority = unranked phylum authority | superdivisio = superdivisio | superdivisio_authority = superdivisio authority | superphylum = superphylum | superphylum_authority = superphylum authority | unranked_divisio = unranked divisio | unranked_divisio_authority = unranked divisio authority | divisio = divisio | divisio_authority = divisio authority | phylum = phylum | phylum_authority = phylum authority | subdivisio = subdivisio | subdivisio_authority = subdivisio authority | subphylum = subphylum | subphylum_authority = subphylum authority | infraphylum = infraphylum | infraphylum_authority = infraphylum authority | microphylum = microphylum | microphylum_authority = microphylum authority | nanophylum = nanophylum | nanophylum_authority = nanophylum authority | unranked_classis = unranked classis | unranked_classis_authority = unranked classis authority | superclassis = superclassis | superclassis_authority = superclassis authority | classis = classis | classis_authority = classis authority | unranked_subclassis = unranked subclassis | unranked_subclassis_authority = unranked subclassis authority | subclassis = subclassis | subclassis_authority = subclassis authority | unranked_infraclassis = unranked infraclassis | unranked_infraclassis_authority = unranked infraclassis authority | infraclassis = infraclassis | infraclassis_authority = infraclassis authority | unranked_ordo = unranked ordo | unranked_ordo_authority = unranked ordo authority | magnordo = magnordo | magnordo_authority = magnordo authority | superordo = superordo | superordo_authority = superordo authority | ordo = ordo | ordo_authority = ordo authority | subordo = subordo | subordo_authority = subordo authority | infraordo = infraordo | infraordo_authority = infraordo authority | parvordo = parvordo | parvordo_authority = parvordo authority | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_authority = zoodivisio authority | zoosectio = zoosectio | zoosectio_authority = zoosectio authority | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_authority = zoosubsectio authority | unranked_superfamilia = unranked superfamilia | unranked_superfamilia_authority = unranked superfamilia authority | superfamilia = superfamilia | superfamilia_authority = superfamilia authority | familia = familia | familia_authority = familia authority | subfamilia = subfamilia | subfamilia_authority = subfamilia authority | unranked_tribus = unranked tribus | unranked_tribus_authority = unranked tribus authority | supertribus = supertribus | supertribus_authority = supertribus authority | tribus = tribus | tribus_authority = tribus authority | subtribus = subtribus | subtribus_authority = subtribus authority | alliance = alliance | alliance_authority = alliance authority | unranked_genus = unranked genus | unranked_genus_authority = genus authority | genus = genus | genus_authority = genus authority | subgenus = subgenus | subgenus_authority = subgenus authority | sectio = sectio | sectio_authority = sectio authority | subsectio = subsectio | subsectio_authority = subsectio authority | series = series | series_authority = series authority | subseries = subseries | subseries_authority = subseries authority | species_group = species group | species_group_authority = species group authority | species_subgroup = species subgroup | species_subgroup_authority = species subgroup authority | species_complex = species complex | species_complex_authority = species complex authority | species = species | species_authority = species authority | subspecies = subspecies | subspecies_authority = subspecies authority | variety = variety | variety_authority = variety authority | forma = forma | forma_authority = forma authority | type_strain = type strain | diversity_ref = <ref>diversity ref</ref> | diversity = diversity | diversity_link = diversity link | binomial = binomial | binomial_authority = binomial authority | trinomial = trinomial | trinomial_authority = trinomial authority | type_genus = type genus | type_genus_authority = type genus authority | type_species = type species | type_species_authority = type species authority | subdivision = subdivision | subdivision_ranks = subdivision ranks | range_map = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | range_map_alt = range map alt | range_map_caption = range map caption | binomial2 = binomial2 | binomial2_authority = binomial2 authority | range_map2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | range_map2_alt = range map2 alt | range_map2_caption = range map2 caption | binomial3 = binomial3 | binomial3_authority = binomial3 authority | range_map3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | range_map3_alt = range map3 alt | range_map3_caption = range map3 caption | binomial4 = binomial4 | binomial4_authority = binomial4 authority | range_map4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | range_map4_alt = range map4 alt | range_map4_caption = range map4 caption | synonyms_ref = <ref>synonyms ref</ref> | synonyms = synonyms }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | name = | fossil_range = | image = | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image_caption_align = | image2 = | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | status = | status_system = | status_ref = | classification_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_authority = | superphylum = | superphylum_authority = | unranked_divisio = | unranked_divisio_authority = | divisio = | divisio_authority = | unranked_phylum = | unranked_phylum_authority = | phylum = | phylum_authority = | subdivisio = | subdivisio_authority = | subphylum = | subphylum_authority = | infraphylum = | infraphylum_authority = | microphylum = | microphylum_authority = | nanophylum = | nanophylum_authority = | superclassis = | superclassis_authority = | unranked_classis = | unranked_classis_authority = | classis = | classis_authority = | unranked_subclassis = | unranked_subclassis_authority = | subclassis = | subclassis_authority = | unranked_infraclassis = | unranked_infraclassis_authority = | infraclassis = | infraclassis_authority = | magnordo = | magnordo_authority = | superordo = | superordo_authority = | unranked_ordo = | unranked_ordo_authority = | ordo = | ordo_authority = | subordo = | subordo_authority = | infraordo = | infraordo_authority = | parvordo = | parvordo_authority = | zoodivisio = | zoodivisio_authority = | zoosectio = | zoosectio_authority = | zoosubsectio = | zoosubsectio_authority = | unranked_superfamilia = | unranked_superfamilia_authority = | superfamilia = | superfamilia_authority = | familia = | familia_authority = | subfamilia = | subfamilia_authority = | supertribus = | supertribus_authority = | unranked_tribus = | unranked_tribus_authority = | tribus = | tribus_authority = | subtribus = | subtribus_authority = | alliance = | alliance_authority = | unranked_genus = | unranked_genus_authority = | genus = | genus_authority = | subgenus = | subgenus_authority = | sectio = | sectio_authority = | subsectio = | subsectio_authority = | series = | series_authority = | subseries = | subseries_authority = | species_group = | species_group_authority = | species_subgroup = | species_subgroup_authority = | species_complex = | species_complex_authority = | species = | species_authority = | subspecies = | subspecies_authority = | variety = | variety_authority = | forma = | forma_authority = | binomial = | binomial_authority = | trinomial = | trinomial_authority = | type_genus = | type_genus_authority = | type_species = | type_species_authority = | type_strain = | subdivision = | subdivision_ranks = | diversity_ref = | diversity = | diversity_link = | range_map = | range_map_upright = | range_map_alt = | range_map_caption = | binomial2 = | binomial2_authority = | range_map2 = | range_map2_upright = | range_map2_alt = | range_map2_caption = | binomial3 = | binomial3_authority = | range_map3 = | range_map3_upright = | range_map3_alt = | range_map3_caption = | binomial4 = | binomial4_authority = | range_map4 = | range_map4_upright = | range_map4_alt = | range_map4_caption = | synonyms_ref = | synonyms = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. === Microformat === {{UF-species}} ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "An infobox for plants, animals and other biological taxa", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Name", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "image": { "label": "Image", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "image_width": { "label": "Image Width", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "image_upright": { "label": "Image Upright scale", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "image_alt": { "label": "Image alt text", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image_caption": { "label": "Image caption", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "image_caption_align": { "label": "Image caption alignment", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "Kingdom", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "Division", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "Phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "Class", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "Order", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "Family", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "Genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "Species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "binomial": { "label": "Binomial", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "binomial_authority": { "label": "Binomial authority", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "range_map": { "label": "Range map", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map_width": { "label": "Range map width", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map_alt": { "label": "Range map alt text", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "range_map_caption": { "label": "Range map caption", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "Conservation status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_system": { "label": "Conservation status system", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "Conservation status reference", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "extinct": { "label": "Year of extinction", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "fossil_range": { "label": "Fossil range", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "Virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "Unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "Superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "Superdomain Authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "Domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "Superkingdom", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "Unranked kingdom", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "Subkingdom", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "Superdivision", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "Superphylum", "type": "string", "required": false }, "unranked_divisio": { "label": "Unranked division", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "unranked_phylum": { "label": "Unranked phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "Subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "Infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "Microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "Nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "Superclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_classis": { "label": "Unranked class", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "unranked_subclassis": { "label": "Unranked subclass", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "Subclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_infraclassis": { "label": "Unranked infraclass", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "Infraclass", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "Magnorder", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "Superorder", "type": "string", "required": false }, "unranked_ordo": { "label": "Unranked order", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivision", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosection", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsection", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "unranked_superfamilia": { "label": "Unranked Superfamily", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "Superfamily", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "Subfamily", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "unranked_tribus": { "label": "unranked tribe", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "Tribe", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "Subtribe", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "unranked_genus": { "label": "Unranked genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "Subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "Section", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "Subsection", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "Series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "Subseries", "type": "string", "required": false }, "species_group": { "label": "Species group", "type": "string", "required": false }, "species_subgroup": { "label": "species subgroup", "type": "string", "required": false }, "species_complex": { "label": "species complex", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "variety": { "label": "variety", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "form", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "trinomial": { "label": "trinomial", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "trinomial_authority": { "label": "trinomial authority", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "synonyms": { "label": "Synonyms", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "synonyms_ref": { "label": "Synonyms ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "type_species": { "label": "Type species", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "type_species_authority": { "label": "Type species authority", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "classification_status": { "label": "Classification status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "subdivision_ranks": { "label": "Subdivision ranks", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "subdivision": { "label": "Subdivision", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "image2": { "label": "Image 2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "image2_width": { "label": "Image 2 Width", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "image2_upright": { "label": "Image 2 Upright scale", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "Image 2 alt text", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image2_caption": { "label": "Image 2 caption", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "binomial2": { "label": "Binomial2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial2_authority": { "label": "Binomial authority 2", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial3": { "label": "Binomial3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial3_authority": { "label": "Binomial authority 3", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial4": { "label": "Binomial4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial4_authority": { "label": "Binomial authority 4", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "range_map2": { "label": "Range map 2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map2_width": { "label": "Range map 2 width", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map2_alt": { "label": "Range map 2 alt text", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map2_caption": { "label": "Range map 2 caption", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3": { "label": "Range map 3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map3_width": { "label": "Range map 3 width", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map3_alt": { "label": "Range map 3 alt text", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3_caption": { "label": "Range map 3 caption", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4": { "label": "Range map 4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map4_width": { "label": "Range map 4 width", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map4_alt": { "label": "Range map 4 alt text", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4_caption": { "label": "Range map 4 caption", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_authority": { "label": "Genus authority", "type": "string" }, "color": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "name", "fossil_range", "image", "image_width", "image_upright", "image_alt", "image_caption", "image_caption_align", "status", "status_system", "status_ref", "extinct", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "unranked_divisio", "divisio", "superphylum", "unranked_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "unranked_classis", "classis", "unranked_subclassis", "subclassis", "unranked_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "unranked_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "unranked_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "unranked_tribus", "tribus", "subtribus", "unranked_genus", "genus", "genus_authority", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_group", "species_subgroup", "species_complex", "species", "binomial", "binomial_authority", "subspecies", "variety", "forma", "trinomial", "trinomial_authority", "range_map", "range_map_width", "range_map_alt", "range_map_caption", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "synonyms", "synonyms_ref", "type_species", "type_species_authority", "classification_status", "subdivision_ranks", "subdivision", "image2", "image2_width", "image2_upright", "image2_alt", "image2_caption", "binomial2", "binomial2_authority", "binomial3", "binomial3_authority", "binomial4", "binomial4_authority", "range_map2", "range_map2_width", "range_map2_alt", "range_map2_caption", "range_map3", "range_map3_width", "range_map3_alt", "range_map3_caption", "range_map4", "range_map4_width", "range_map4_alt", "range_map4_caption", "color_as", "color" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> 35h1r3wnunjbkijxmxsuoeags18sjsy 42680812 42680810 2026-08-23T12:04:43Z Edgar Allan Poe 29250 /* Microformat */ 42680812 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Complete blank template === This section gives all parameters in the order that they will appear in the taxobox. No taxobox should use all of these. Keep it short! ''Note that parameters in this template are case-sensitive.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | name = name | fossil_range = {{fossil range|100|0}}fossil range | image = Panthera tigris tigris.jpg | image_upright = 0.9 | image_alt = image alt | image_caption = image caption | image2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | image2_upright = 0.9 | image2_alt = image2 alt | image2_caption = image2 caption | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN reference goes here</ref> | classification_status = status of classification | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | unranked_phylum = unranked phylum | unranked_phylum_authority = unranked phylum authority | superdivisio = superdivisio | superdivisio_authority = superdivisio authority | superphylum = superphylum | superphylum_authority = superphylum authority | unranked_divisio = unranked divisio | unranked_divisio_authority = unranked divisio authority | divisio = divisio | divisio_authority = divisio authority | phylum = phylum | phylum_authority = phylum authority | subdivisio = subdivisio | subdivisio_authority = subdivisio authority | subphylum = subphylum | subphylum_authority = subphylum authority | infraphylum = infraphylum | infraphylum_authority = infraphylum authority | microphylum = microphylum | microphylum_authority = microphylum authority | nanophylum = nanophylum | nanophylum_authority = nanophylum authority | unranked_classis = unranked classis | unranked_classis_authority = unranked classis authority | superclassis = superclassis | superclassis_authority = superclassis authority | classis = classis | classis_authority = classis authority | unranked_subclassis = unranked subclassis | unranked_subclassis_authority = unranked subclassis authority | subclassis = subclassis | subclassis_authority = subclassis authority | unranked_infraclassis = unranked infraclassis | unranked_infraclassis_authority = unranked infraclassis authority | infraclassis = infraclassis | infraclassis_authority = infraclassis authority | unranked_ordo = unranked ordo | unranked_ordo_authority = unranked ordo authority | magnordo = magnordo | magnordo_authority = magnordo authority | superordo = superordo | superordo_authority = superordo authority | ordo = ordo | ordo_authority = ordo authority | subordo = subordo | subordo_authority = subordo authority | infraordo = infraordo | infraordo_authority = infraordo authority | parvordo = parvordo | parvordo_authority = parvordo authority | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_authority = zoodivisio authority | zoosectio = zoosectio | zoosectio_authority = zoosectio authority | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_authority = zoosubsectio authority | unranked_superfamilia = unranked superfamilia | unranked_superfamilia_authority = unranked superfamilia authority | superfamilia = superfamilia | superfamilia_authority = superfamilia authority | familia = familia | familia_authority = familia authority | subfamilia = subfamilia | subfamilia_authority = subfamilia authority | unranked_tribus = unranked tribus | unranked_tribus_authority = unranked tribus authority | supertribus = supertribus | supertribus_authority = supertribus authority | tribus = tribus | tribus_authority = tribus authority | subtribus = subtribus | subtribus_authority = subtribus authority | alliance = alliance | alliance_authority = alliance authority | unranked_genus = unranked genus | unranked_genus_authority = genus authority | genus = genus | genus_authority = genus authority | subgenus = subgenus | subgenus_authority = subgenus authority | sectio = sectio | sectio_authority = sectio authority | subsectio = subsectio | subsectio_authority = subsectio authority | series = series | series_authority = series authority | subseries = subseries | subseries_authority = subseries authority | species_group = species group | species_group_authority = species group authority | species_subgroup = species subgroup | species_subgroup_authority = species subgroup authority | species_complex = species complex | species_complex_authority = species complex authority | species = species | species_authority = species authority | subspecies = subspecies | subspecies_authority = subspecies authority | variety = variety | variety_authority = variety authority | forma = forma | forma_authority = forma authority | type_strain = type strain | diversity_ref = <ref>diversity ref</ref> | diversity = diversity | diversity_link = diversity link | binomial = binomial | binomial_authority = binomial authority | trinomial = trinomial | trinomial_authority = trinomial authority | type_genus = type genus | type_genus_authority = type genus authority | type_species = type species | type_species_authority = type species authority | subdivision = subdivision | subdivision_ranks = subdivision ranks | range_map = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | range_map_alt = range map alt | range_map_caption = range map caption | binomial2 = binomial2 | binomial2_authority = binomial2 authority | range_map2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | range_map2_alt = range map2 alt | range_map2_caption = range map2 caption | binomial3 = binomial3 | binomial3_authority = binomial3 authority | range_map3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | range_map3_alt = range map3 alt | range_map3_caption = range map3 caption | binomial4 = binomial4 | binomial4_authority = binomial4 authority | range_map4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | range_map4_alt = range map4 alt | range_map4_caption = range map4 caption | synonyms_ref = <ref>synonyms ref</ref> | synonyms = synonyms }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | name = | fossil_range = | image = | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image_caption_align = | image2 = | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | status = | status_system = | status_ref = | classification_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_authority = | superphylum = | superphylum_authority = | unranked_divisio = | unranked_divisio_authority = | divisio = | divisio_authority = | unranked_phylum = | unranked_phylum_authority = | phylum = | phylum_authority = | subdivisio = | subdivisio_authority = | subphylum = | subphylum_authority = | infraphylum = | infraphylum_authority = | microphylum = | microphylum_authority = | nanophylum = | nanophylum_authority = | superclassis = | superclassis_authority = | unranked_classis = | unranked_classis_authority = | classis = | classis_authority = | unranked_subclassis = | unranked_subclassis_authority = | subclassis = | subclassis_authority = | unranked_infraclassis = | unranked_infraclassis_authority = | infraclassis = | infraclassis_authority = | magnordo = | magnordo_authority = | superordo = | superordo_authority = | unranked_ordo = | unranked_ordo_authority = | ordo = | ordo_authority = | subordo = | subordo_authority = | infraordo = | infraordo_authority = | parvordo = | parvordo_authority = | zoodivisio = | zoodivisio_authority = | zoosectio = | zoosectio_authority = | zoosubsectio = | zoosubsectio_authority = | unranked_superfamilia = | unranked_superfamilia_authority = | superfamilia = | superfamilia_authority = | familia = | familia_authority = | subfamilia = | subfamilia_authority = | supertribus = | supertribus_authority = | unranked_tribus = | unranked_tribus_authority = | tribus = | tribus_authority = | subtribus = | subtribus_authority = | alliance = | alliance_authority = | unranked_genus = | unranked_genus_authority = | genus = | genus_authority = | subgenus = | subgenus_authority = | sectio = | sectio_authority = | subsectio = | subsectio_authority = | series = | series_authority = | subseries = | subseries_authority = | species_group = | species_group_authority = | species_subgroup = | species_subgroup_authority = | species_complex = | species_complex_authority = | species = | species_authority = | subspecies = | subspecies_authority = | variety = | variety_authority = | forma = | forma_authority = | binomial = | binomial_authority = | trinomial = | trinomial_authority = | type_genus = | type_genus_authority = | type_species = | type_species_authority = | type_strain = | subdivision = | subdivision_ranks = | diversity_ref = | diversity = | diversity_link = | range_map = | range_map_upright = | range_map_alt = | range_map_caption = | binomial2 = | binomial2_authority = | range_map2 = | range_map2_upright = | range_map2_alt = | range_map2_caption = | binomial3 = | binomial3_authority = | range_map3 = | range_map3_upright = | range_map3_alt = | range_map3_caption = | binomial4 = | binomial4_authority = | range_map4 = | range_map4_upright = | range_map4_alt = | range_map4_caption = | synonyms_ref = | synonyms = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "An infobox for plants, animals and other biological taxa", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Name", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "image": { "label": "Image", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "image_width": { "label": "Image Width", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "image_upright": { "label": "Image Upright scale", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "image_alt": { "label": "Image alt text", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image_caption": { "label": "Image caption", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "image_caption_align": { "label": "Image caption alignment", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "Kingdom", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "Division", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "Phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "Class", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "Order", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "Family", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "Genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "Species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "binomial": { "label": "Binomial", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "binomial_authority": { "label": "Binomial authority", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "range_map": { "label": "Range map", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map_width": { "label": "Range map width", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map_alt": { "label": "Range map alt text", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "range_map_caption": { "label": "Range map caption", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "Conservation status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_system": { "label": "Conservation status system", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "Conservation status reference", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "extinct": { "label": "Year of extinction", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "fossil_range": { "label": "Fossil range", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "Virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "Unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "Superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "Superdomain Authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "Domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "Superkingdom", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "Unranked kingdom", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "Subkingdom", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "Superdivision", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "Superphylum", "type": "string", "required": false }, "unranked_divisio": { "label": "Unranked division", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "unranked_phylum": { "label": "Unranked phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "Subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "Infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "Microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "Nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "Superclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_classis": { "label": "Unranked class", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "unranked_subclassis": { "label": "Unranked subclass", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "Subclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_infraclassis": { "label": "Unranked infraclass", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "Infraclass", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "Magnorder", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "Superorder", "type": "string", "required": false }, "unranked_ordo": { "label": "Unranked order", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivision", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosection", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsection", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "unranked_superfamilia": { "label": "Unranked Superfamily", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "Superfamily", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "Subfamily", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "unranked_tribus": { "label": "unranked tribe", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "Tribe", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "Subtribe", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "unranked_genus": { "label": "Unranked genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "Subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "Section", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "Subsection", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "Series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "Subseries", "type": "string", "required": false }, "species_group": { "label": "Species group", "type": "string", "required": false }, "species_subgroup": { "label": "species subgroup", "type": "string", "required": false }, "species_complex": { "label": "species complex", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "variety": { "label": "variety", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "form", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "trinomial": { "label": "trinomial", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "trinomial_authority": { "label": "trinomial authority", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "synonyms": { "label": "Synonyms", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "synonyms_ref": { "label": "Synonyms ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "type_species": { "label": "Type species", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "type_species_authority": { "label": "Type species authority", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "classification_status": { "label": "Classification status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "subdivision_ranks": { "label": "Subdivision ranks", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "subdivision": { "label": "Subdivision", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "image2": { "label": "Image 2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "image2_width": { "label": "Image 2 Width", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "image2_upright": { "label": "Image 2 Upright scale", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "Image 2 alt text", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image2_caption": { "label": "Image 2 caption", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "binomial2": { "label": "Binomial2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial2_authority": { "label": "Binomial authority 2", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial3": { "label": "Binomial3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial3_authority": { "label": "Binomial authority 3", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial4": { "label": "Binomial4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial4_authority": { "label": "Binomial authority 4", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "range_map2": { "label": "Range map 2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map2_width": { "label": "Range map 2 width", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map2_alt": { "label": "Range map 2 alt text", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map2_caption": { "label": "Range map 2 caption", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3": { "label": "Range map 3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map3_width": { "label": "Range map 3 width", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map3_alt": { "label": "Range map 3 alt text", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3_caption": { "label": "Range map 3 caption", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4": { "label": "Range map 4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map4_width": { "label": "Range map 4 width", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map4_alt": { "label": "Range map 4 alt text", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4_caption": { "label": "Range map 4 caption", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_authority": { "label": "Genus authority", "type": "string" }, "color": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "name", "fossil_range", "image", "image_width", "image_upright", "image_alt", "image_caption", "image_caption_align", "status", "status_system", "status_ref", "extinct", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "unranked_divisio", "divisio", "superphylum", "unranked_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "unranked_classis", "classis", "unranked_subclassis", "subclassis", "unranked_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "unranked_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "unranked_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "unranked_tribus", "tribus", "subtribus", "unranked_genus", "genus", "genus_authority", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_group", "species_subgroup", "species_complex", "species", "binomial", "binomial_authority", "subspecies", "variety", "forma", "trinomial", "trinomial_authority", "range_map", "range_map_width", "range_map_alt", "range_map_caption", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "synonyms", "synonyms_ref", "type_species", "type_species_authority", "classification_status", "subdivision_ranks", "subdivision", "image2", "image2_width", "image2_upright", "image2_alt", "image2_caption", "binomial2", "binomial2_authority", "binomial3", "binomial3_authority", "binomial4", "binomial4_authority", "range_map2", "range_map2_width", "range_map2_alt", "range_map2_caption", "range_map3", "range_map3_width", "range_map3_alt", "range_map3_caption", "range_map4", "range_map4_width", "range_map4_alt", "range_map4_caption", "color_as", "color" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> hqct8aksnhyv4orp6sz69gdiqfifc4r 42680814 42680812 2026-08-23T12:25:07Z Edgar Allan Poe 29250 /* Complete blank template */ 42680814 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Cjelokupni kod šablona === Ovaj odjeljak sadrži sve parametre poredane kako se pojavljuju u taksokviru. Nijedan taksokvir ne bi trebao imati sve ove popunjene parametre – konciznost je poželjna! ''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na malo i veliko slovo.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | name = name | fossil_range = {{fossil range|100|0}}fossil range | image = Panthera tigris tigris.jpg | image_upright = 0.9 | image_alt = image alt | image_caption = image caption | image2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | image2_upright = 0.9 | image2_alt = image2 alt | image2_caption = image2 caption | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN reference goes here</ref> | classification_status = status of classification | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | unranked_phylum = unranked phylum | unranked_phylum_authority = unranked phylum authority | superdivisio = superdivisio | superdivisio_authority = superdivisio authority | superphylum = superphylum | superphylum_authority = superphylum authority | unranked_divisio = unranked divisio | unranked_divisio_authority = unranked divisio authority | divisio = divisio | divisio_authority = divisio authority | phylum = phylum | phylum_authority = phylum authority | subdivisio = subdivisio | subdivisio_authority = subdivisio authority | subphylum = subphylum | subphylum_authority = subphylum authority | infraphylum = infraphylum | infraphylum_authority = infraphylum authority | microphylum = microphylum | microphylum_authority = microphylum authority | nanophylum = nanophylum | nanophylum_authority = nanophylum authority | unranked_classis = unranked classis | unranked_classis_authority = unranked classis authority | superclassis = superclassis | superclassis_authority = superclassis authority | classis = classis | classis_authority = classis authority | unranked_subclassis = unranked subclassis | unranked_subclassis_authority = unranked subclassis authority | subclassis = subclassis | subclassis_authority = subclassis authority | unranked_infraclassis = unranked infraclassis | unranked_infraclassis_authority = unranked infraclassis authority | infraclassis = infraclassis | infraclassis_authority = infraclassis authority | unranked_ordo = unranked ordo | unranked_ordo_authority = unranked ordo authority | magnordo = magnordo | magnordo_authority = magnordo authority | superordo = superordo | superordo_authority = superordo authority | ordo = ordo | ordo_authority = ordo authority | subordo = subordo | subordo_authority = subordo authority | infraordo = infraordo | infraordo_authority = infraordo authority | parvordo = parvordo | parvordo_authority = parvordo authority | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_authority = zoodivisio authority | zoosectio = zoosectio | zoosectio_authority = zoosectio authority | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_authority = zoosubsectio authority | unranked_superfamilia = unranked superfamilia | unranked_superfamilia_authority = unranked superfamilia authority | superfamilia = superfamilia | superfamilia_authority = superfamilia authority | familia = familia | familia_authority = familia authority | subfamilia = subfamilia | subfamilia_authority = subfamilia authority | unranked_tribus = unranked tribus | unranked_tribus_authority = unranked tribus authority | supertribus = supertribus | supertribus_authority = supertribus authority | tribus = tribus | tribus_authority = tribus authority | subtribus = subtribus | subtribus_authority = subtribus authority | alliance = alliance | alliance_authority = alliance authority | unranked_genus = unranked genus | unranked_genus_authority = genus authority | genus = genus | genus_authority = genus authority | subgenus = subgenus | subgenus_authority = subgenus authority | sectio = sectio | sectio_authority = sectio authority | subsectio = subsectio | subsectio_authority = subsectio authority | series = series | series_authority = series authority | subseries = subseries | subseries_authority = subseries authority | species_group = species group | species_group_authority = species group authority | species_subgroup = species subgroup | species_subgroup_authority = species subgroup authority | species_complex = species complex | species_complex_authority = species complex authority | species = species | species_authority = species authority | subspecies = subspecies | subspecies_authority = subspecies authority | variety = variety | variety_authority = variety authority | forma = forma | forma_authority = forma authority | type_strain = type strain | diversity_ref = <ref>diversity ref</ref> | diversity = diversity | diversity_link = diversity link | binomial = binomial | binomial_authority = binomial authority | trinomial = trinomial | trinomial_authority = trinomial authority | type_genus = type genus | type_genus_authority = type genus authority | type_species = type species | type_species_authority = type species authority | subdivision = subdivision | subdivision_ranks = subdivision ranks | range_map = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | range_map_alt = range map alt | range_map_caption = range map caption | binomial2 = binomial2 | binomial2_authority = binomial2 authority | range_map2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | range_map2_alt = range map2 alt | range_map2_caption = range map2 caption | binomial3 = binomial3 | binomial3_authority = binomial3 authority | range_map3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | range_map3_alt = range map3 alt | range_map3_caption = range map3 caption | binomial4 = binomial4 | binomial4_authority = binomial4 authority | range_map4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | range_map4_alt = range map4 alt | range_map4_caption = range map4 caption | synonyms_ref = <ref>synonyms ref</ref> | synonyms = synonyms }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | name = | fossil_range = | image = | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image_caption_align = | image2 = | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | status = | status_system = | status_ref = | classification_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_authority = | superphylum = | superphylum_authority = | unranked_divisio = | unranked_divisio_authority = | divisio = | divisio_authority = | unranked_phylum = | unranked_phylum_authority = | phylum = | phylum_authority = | subdivisio = | subdivisio_authority = | subphylum = | subphylum_authority = | infraphylum = | infraphylum_authority = | microphylum = | microphylum_authority = | nanophylum = | nanophylum_authority = | superclassis = | superclassis_authority = | unranked_classis = | unranked_classis_authority = | classis = | classis_authority = | unranked_subclassis = | unranked_subclassis_authority = | subclassis = | subclassis_authority = | unranked_infraclassis = | unranked_infraclassis_authority = | infraclassis = | infraclassis_authority = | magnordo = | magnordo_authority = | superordo = | superordo_authority = | unranked_ordo = | unranked_ordo_authority = | ordo = | ordo_authority = | subordo = | subordo_authority = | infraordo = | infraordo_authority = | parvordo = | parvordo_authority = | zoodivisio = | zoodivisio_authority = | zoosectio = | zoosectio_authority = | zoosubsectio = | zoosubsectio_authority = | unranked_superfamilia = | unranked_superfamilia_authority = | superfamilia = | superfamilia_authority = | familia = | familia_authority = | subfamilia = | subfamilia_authority = | supertribus = | supertribus_authority = | unranked_tribus = | unranked_tribus_authority = | tribus = | tribus_authority = | subtribus = | subtribus_authority = | alliance = | alliance_authority = | unranked_genus = | unranked_genus_authority = | genus = | genus_authority = | subgenus = | subgenus_authority = | sectio = | sectio_authority = | subsectio = | subsectio_authority = | series = | series_authority = | subseries = | subseries_authority = | species_group = | species_group_authority = | species_subgroup = | species_subgroup_authority = | species_complex = | species_complex_authority = | species = | species_authority = | subspecies = | subspecies_authority = | variety = | variety_authority = | forma = | forma_authority = | binomial = | binomial_authority = | trinomial = | trinomial_authority = | type_genus = | type_genus_authority = | type_species = | type_species_authority = | type_strain = | subdivision = | subdivision_ranks = | diversity_ref = | diversity = | diversity_link = | range_map = | range_map_upright = | range_map_alt = | range_map_caption = | binomial2 = | binomial2_authority = | range_map2 = | range_map2_upright = | range_map2_alt = | range_map2_caption = | binomial3 = | binomial3_authority = | range_map3 = | range_map3_upright = | range_map3_alt = | range_map3_caption = | binomial4 = | binomial4_authority = | range_map4 = | range_map4_upright = | range_map4_alt = | range_map4_caption = | synonyms_ref = | synonyms = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "An infobox for plants, animals and other biological taxa", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Name", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "image": { "label": "Image", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "image_width": { "label": "Image Width", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "image_upright": { "label": "Image Upright scale", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "image_alt": { "label": "Image alt text", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image_caption": { "label": "Image caption", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "image_caption_align": { "label": "Image caption alignment", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "Kingdom", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "Division", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "Phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "Class", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "Order", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "Family", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "Genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "Species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "binomial": { "label": "Binomial", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "binomial_authority": { "label": "Binomial authority", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "range_map": { "label": "Range map", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map_width": { "label": "Range map width", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map_alt": { "label": "Range map alt text", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "range_map_caption": { "label": "Range map caption", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "Conservation status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_system": { "label": "Conservation status system", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "Conservation status reference", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "extinct": { "label": "Year of extinction", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "fossil_range": { "label": "Fossil range", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "Virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "Unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "Superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "Superdomain Authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "Domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "Superkingdom", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "Unranked kingdom", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "Subkingdom", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "Superdivision", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "Superphylum", "type": "string", "required": false }, "unranked_divisio": { "label": "Unranked division", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "unranked_phylum": { "label": "Unranked phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "Subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "Infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "Microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "Nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "Superclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_classis": { "label": "Unranked class", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "unranked_subclassis": { "label": "Unranked subclass", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "Subclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_infraclassis": { "label": "Unranked infraclass", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "Infraclass", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "Magnorder", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "Superorder", "type": "string", "required": false }, "unranked_ordo": { "label": "Unranked order", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivision", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosection", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsection", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "unranked_superfamilia": { "label": "Unranked Superfamily", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "Superfamily", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "Subfamily", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "unranked_tribus": { "label": "unranked tribe", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "Tribe", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "Subtribe", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "unranked_genus": { "label": "Unranked genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "Subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "Section", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "Subsection", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "Series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "Subseries", "type": "string", "required": false }, "species_group": { "label": "Species group", "type": "string", "required": false }, "species_subgroup": { "label": "species subgroup", "type": "string", "required": false }, "species_complex": { "label": "species complex", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "variety": { "label": "variety", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "form", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "trinomial": { "label": "trinomial", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "trinomial_authority": { "label": "trinomial authority", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "synonyms": { "label": "Synonyms", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "synonyms_ref": { "label": "Synonyms ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "type_species": { "label": "Type species", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "type_species_authority": { "label": "Type species authority", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "classification_status": { "label": "Classification status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "subdivision_ranks": { "label": "Subdivision ranks", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "subdivision": { "label": "Subdivision", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "image2": { "label": "Image 2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "image2_width": { "label": "Image 2 Width", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "image2_upright": { "label": "Image 2 Upright scale", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "Image 2 alt text", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image2_caption": { "label": "Image 2 caption", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "binomial2": { "label": "Binomial2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial2_authority": { "label": "Binomial authority 2", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial3": { "label": "Binomial3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial3_authority": { "label": "Binomial authority 3", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial4": { "label": "Binomial4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial4_authority": { "label": "Binomial authority 4", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "range_map2": { "label": "Range map 2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map2_width": { "label": "Range map 2 width", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map2_alt": { "label": "Range map 2 alt text", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map2_caption": { "label": "Range map 2 caption", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3": { "label": "Range map 3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map3_width": { "label": "Range map 3 width", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map3_alt": { "label": "Range map 3 alt text", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3_caption": { "label": "Range map 3 caption", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4": { "label": "Range map 4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map4_width": { "label": "Range map 4 width", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map4_alt": { "label": "Range map 4 alt text", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4_caption": { "label": "Range map 4 caption", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_authority": { "label": "Genus authority", "type": "string" }, "color": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "name", "fossil_range", "image", "image_width", "image_upright", "image_alt", "image_caption", "image_caption_align", "status", "status_system", "status_ref", "extinct", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "unranked_divisio", "divisio", "superphylum", "unranked_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "unranked_classis", "classis", "unranked_subclassis", "subclassis", "unranked_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "unranked_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "unranked_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "unranked_tribus", "tribus", "subtribus", "unranked_genus", "genus", "genus_authority", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_group", "species_subgroup", "species_complex", "species", "binomial", "binomial_authority", "subspecies", "variety", "forma", "trinomial", "trinomial_authority", "range_map", "range_map_width", "range_map_alt", "range_map_caption", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "synonyms", "synonyms_ref", "type_species", "type_species_authority", "classification_status", "subdivision_ranks", "subdivision", "image2", "image2_width", "image2_upright", "image2_alt", "image2_caption", "binomial2", "binomial2_authority", "binomial3", "binomial3_authority", "binomial4", "binomial4_authority", "range_map2", "range_map2_width", "range_map2_alt", "range_map2_caption", "range_map3", "range_map3_width", "range_map3_alt", "range_map3_caption", "range_map4", "range_map4_width", "range_map4_alt", "range_map4_caption", "color_as", "color" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> lwv9612k0fl8861lo8clik409hrbe95 42680815 42680814 2026-08-23T12:26:07Z Edgar Allan Poe 29250 /* Template Data */ 42680815 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Cjelokupni kod šablona === Ovaj odjeljak sadrži sve parametre poredane kako se pojavljuju u taksokviru. Nijedan taksokvir ne bi trebao imati sve ove popunjene parametre – konciznost je poželjna! ''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na malo i veliko slovo.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | name = name | fossil_range = {{fossil range|100|0}}fossil range | image = Panthera tigris tigris.jpg | image_upright = 0.9 | image_alt = image alt | image_caption = image caption | image2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | image2_upright = 0.9 | image2_alt = image2 alt | image2_caption = image2 caption | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN reference goes here</ref> | classification_status = status of classification | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | unranked_phylum = unranked phylum | unranked_phylum_authority = unranked phylum authority | superdivisio = superdivisio | superdivisio_authority = superdivisio authority | superphylum = superphylum | superphylum_authority = superphylum authority | unranked_divisio = unranked divisio | unranked_divisio_authority = unranked divisio authority | divisio = divisio | divisio_authority = divisio authority | phylum = phylum | phylum_authority = phylum authority | subdivisio = subdivisio | subdivisio_authority = subdivisio authority | subphylum = subphylum | subphylum_authority = subphylum authority | infraphylum = infraphylum | infraphylum_authority = infraphylum authority | microphylum = microphylum | microphylum_authority = microphylum authority | nanophylum = nanophylum | nanophylum_authority = nanophylum authority | unranked_classis = unranked classis | unranked_classis_authority = unranked classis authority | superclassis = superclassis | superclassis_authority = superclassis authority | classis = classis | classis_authority = classis authority | unranked_subclassis = unranked subclassis | unranked_subclassis_authority = unranked subclassis authority | subclassis = subclassis | subclassis_authority = subclassis authority | unranked_infraclassis = unranked infraclassis | unranked_infraclassis_authority = unranked infraclassis authority | infraclassis = infraclassis | infraclassis_authority = infraclassis authority | unranked_ordo = unranked ordo | unranked_ordo_authority = unranked ordo authority | magnordo = magnordo | magnordo_authority = magnordo authority | superordo = superordo | superordo_authority = superordo authority | ordo = ordo | ordo_authority = ordo authority | subordo = subordo | subordo_authority = subordo authority | infraordo = infraordo | infraordo_authority = infraordo authority | parvordo = parvordo | parvordo_authority = parvordo authority | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_authority = zoodivisio authority | zoosectio = zoosectio | zoosectio_authority = zoosectio authority | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_authority = zoosubsectio authority | unranked_superfamilia = unranked superfamilia | unranked_superfamilia_authority = unranked superfamilia authority | superfamilia = superfamilia | superfamilia_authority = superfamilia authority | familia = familia | familia_authority = familia authority | subfamilia = subfamilia | subfamilia_authority = subfamilia authority | unranked_tribus = unranked tribus | unranked_tribus_authority = unranked tribus authority | supertribus = supertribus | supertribus_authority = supertribus authority | tribus = tribus | tribus_authority = tribus authority | subtribus = subtribus | subtribus_authority = subtribus authority | alliance = alliance | alliance_authority = alliance authority | unranked_genus = unranked genus | unranked_genus_authority = genus authority | genus = genus | genus_authority = genus authority | subgenus = subgenus | subgenus_authority = subgenus authority | sectio = sectio | sectio_authority = sectio authority | subsectio = subsectio | subsectio_authority = subsectio authority | series = series | series_authority = series authority | subseries = subseries | subseries_authority = subseries authority | species_group = species group | species_group_authority = species group authority | species_subgroup = species subgroup | species_subgroup_authority = species subgroup authority | species_complex = species complex | species_complex_authority = species complex authority | species = species | species_authority = species authority | subspecies = subspecies | subspecies_authority = subspecies authority | variety = variety | variety_authority = variety authority | forma = forma | forma_authority = forma authority | type_strain = type strain | diversity_ref = <ref>diversity ref</ref> | diversity = diversity | diversity_link = diversity link | binomial = binomial | binomial_authority = binomial authority | trinomial = trinomial | trinomial_authority = trinomial authority | type_genus = type genus | type_genus_authority = type genus authority | type_species = type species | type_species_authority = type species authority | subdivision = subdivision | subdivision_ranks = subdivision ranks | range_map = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | range_map_alt = range map alt | range_map_caption = range map caption | binomial2 = binomial2 | binomial2_authority = binomial2 authority | range_map2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | range_map2_alt = range map2 alt | range_map2_caption = range map2 caption | binomial3 = binomial3 | binomial3_authority = binomial3 authority | range_map3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | range_map3_alt = range map3 alt | range_map3_caption = range map3 caption | binomial4 = binomial4 | binomial4_authority = binomial4 authority | range_map4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | range_map4_alt = range map4 alt | range_map4_caption = range map4 caption | synonyms_ref = <ref>synonyms ref</ref> | synonyms = synonyms }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | name = | fossil_range = | image = | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image_caption_align = | image2 = | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | status = | status_system = | status_ref = | classification_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_authority = | superphylum = | superphylum_authority = | unranked_divisio = | unranked_divisio_authority = | divisio = | divisio_authority = | unranked_phylum = | unranked_phylum_authority = | phylum = | phylum_authority = | subdivisio = | subdivisio_authority = | subphylum = | subphylum_authority = | infraphylum = | infraphylum_authority = | microphylum = | microphylum_authority = | nanophylum = | nanophylum_authority = | superclassis = | superclassis_authority = | unranked_classis = | unranked_classis_authority = | classis = | classis_authority = | unranked_subclassis = | unranked_subclassis_authority = | subclassis = | subclassis_authority = | unranked_infraclassis = | unranked_infraclassis_authority = | infraclassis = | infraclassis_authority = | magnordo = | magnordo_authority = | superordo = | superordo_authority = | unranked_ordo = | unranked_ordo_authority = | ordo = | ordo_authority = | subordo = | subordo_authority = | infraordo = | infraordo_authority = | parvordo = | parvordo_authority = | zoodivisio = | zoodivisio_authority = | zoosectio = | zoosectio_authority = | zoosubsectio = | zoosubsectio_authority = | unranked_superfamilia = | unranked_superfamilia_authority = | superfamilia = | superfamilia_authority = | familia = | familia_authority = | subfamilia = | subfamilia_authority = | supertribus = | supertribus_authority = | unranked_tribus = | unranked_tribus_authority = | tribus = | tribus_authority = | subtribus = | subtribus_authority = | alliance = | alliance_authority = | unranked_genus = | unranked_genus_authority = | genus = | genus_authority = | subgenus = | subgenus_authority = | sectio = | sectio_authority = | subsectio = | subsectio_authority = | series = | series_authority = | subseries = | subseries_authority = | species_group = | species_group_authority = | species_subgroup = | species_subgroup_authority = | species_complex = | species_complex_authority = | species = | species_authority = | subspecies = | subspecies_authority = | variety = | variety_authority = | forma = | forma_authority = | binomial = | binomial_authority = | trinomial = | trinomial_authority = | type_genus = | type_genus_authority = | type_species = | type_species_authority = | type_strain = | subdivision = | subdivision_ranks = | diversity_ref = | diversity = | diversity_link = | range_map = | range_map_upright = | range_map_alt = | range_map_caption = | binomial2 = | binomial2_authority = | range_map2 = | range_map2_upright = | range_map2_alt = | range_map2_caption = | binomial3 = | binomial3_authority = | range_map3 = | range_map3_upright = | range_map3_alt = | range_map3_caption = | binomial4 = | binomial4_authority = | range_map4 = | range_map4_upright = | range_map4_alt = | range_map4_caption = | synonyms_ref = | synonyms = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "Infokutija za biljke, životinje i druge biološke taksone", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Name", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "image": { "label": "Image", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "image_width": { "label": "Image Width", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "image_upright": { "label": "Image Upright scale", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "image_alt": { "label": "Image alt text", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image_caption": { "label": "Image caption", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "image_caption_align": { "label": "Image caption alignment", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "Kingdom", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "Division", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "Phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "Class", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "Order", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "Family", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "Genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "Species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "binomial": { "label": "Binomial", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "binomial_authority": { "label": "Binomial authority", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "range_map": { "label": "Range map", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map_width": { "label": "Range map width", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map_alt": { "label": "Range map alt text", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "range_map_caption": { "label": "Range map caption", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "Conservation status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_system": { "label": "Conservation status system", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "Conservation status reference", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "extinct": { "label": "Year of extinction", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "fossil_range": { "label": "Fossil range", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "Virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "Unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "Superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "Superdomain Authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "Domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "Superkingdom", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "Unranked kingdom", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "Subkingdom", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "Superdivision", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "Superphylum", "type": "string", "required": false }, "unranked_divisio": { "label": "Unranked division", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "unranked_phylum": { "label": "Unranked phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "Subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "Infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "Microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "Nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "Superclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_classis": { "label": "Unranked class", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "unranked_subclassis": { "label": "Unranked subclass", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "Subclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_infraclassis": { "label": "Unranked infraclass", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "Infraclass", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "Magnorder", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "Superorder", "type": "string", "required": false }, "unranked_ordo": { "label": "Unranked order", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivision", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosection", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsection", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "unranked_superfamilia": { "label": "Unranked Superfamily", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "Superfamily", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "Subfamily", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "unranked_tribus": { "label": "unranked tribe", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "Tribe", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "Subtribe", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "unranked_genus": { "label": "Unranked genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "Subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "Section", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "Subsection", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "Series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "Subseries", "type": "string", "required": false }, "species_group": { "label": "Species group", "type": "string", "required": false }, "species_subgroup": { "label": "species subgroup", "type": "string", "required": false }, "species_complex": { "label": "species complex", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "variety": { "label": "variety", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "form", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "trinomial": { "label": "trinomial", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "trinomial_authority": { "label": "trinomial authority", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "synonyms": { "label": "Synonyms", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "synonyms_ref": { "label": "Synonyms ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "type_species": { "label": "Type species", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "type_species_authority": { "label": "Type species authority", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "classification_status": { "label": "Classification status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "subdivision_ranks": { "label": "Subdivision ranks", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "subdivision": { "label": "Subdivision", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "image2": { "label": "Image 2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "image2_width": { "label": "Image 2 Width", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "image2_upright": { "label": "Image 2 Upright scale", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "Image 2 alt text", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image2_caption": { "label": "Image 2 caption", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "binomial2": { "label": "Binomial2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial2_authority": { "label": "Binomial authority 2", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial3": { "label": "Binomial3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial3_authority": { "label": "Binomial authority 3", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial4": { "label": "Binomial4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial4_authority": { "label": "Binomial authority 4", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "range_map2": { "label": "Range map 2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map2_width": { "label": "Range map 2 width", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map2_alt": { "label": "Range map 2 alt text", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map2_caption": { "label": "Range map 2 caption", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3": { "label": "Range map 3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map3_width": { "label": "Range map 3 width", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map3_alt": { "label": "Range map 3 alt text", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3_caption": { "label": "Range map 3 caption", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4": { "label": "Range map 4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map4_width": { "label": "Range map 4 width", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map4_alt": { "label": "Range map 4 alt text", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4_caption": { "label": "Range map 4 caption", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_authority": { "label": "Genus authority", "type": "string" }, "color": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "name", "fossil_range", "image", "image_width", "image_upright", "image_alt", "image_caption", "image_caption_align", "status", "status_system", "status_ref", "extinct", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "unranked_divisio", "divisio", "superphylum", "unranked_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "unranked_classis", "classis", "unranked_subclassis", "subclassis", "unranked_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "unranked_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "unranked_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "unranked_tribus", "tribus", "subtribus", "unranked_genus", "genus", "genus_authority", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_group", "species_subgroup", "species_complex", "species", "binomial", "binomial_authority", "subspecies", "variety", "forma", "trinomial", "trinomial_authority", "range_map", "range_map_width", "range_map_alt", "range_map_caption", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "synonyms", "synonyms_ref", "type_species", "type_species_authority", "classification_status", "subdivision_ranks", "subdivision", "image2", "image2_width", "image2_upright", "image2_alt", "image2_caption", "binomial2", "binomial2_authority", "binomial3", "binomial3_authority", "binomial4", "binomial4_authority", "range_map2", "range_map2_width", "range_map2_alt", "range_map2_caption", "range_map3", "range_map3_width", "range_map3_alt", "range_map3_caption", "range_map4", "range_map4_width", "range_map4_alt", "range_map4_caption", "color_as", "color" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> 0wud0vzmuq4zjpwr87vtbzfswe9tiue 42680824 42680815 2026-08-23T13:09:45Z Duma 16555 /* Cjelokupni kod šablona */ 42680824 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Cjelokupni kod šablona === Ovaj odjeljak sadrži sve parametre poredane kako se pojavljuju u taksokviru. Nijedan taksokvir ne bi trebao imati sve ove popunjene parametre – konciznost je poželjna! ''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na malo i veliko slovo.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | naziv = naziv | raspon_fosila = {{fossil range|100|0}}raspon fosila | slika = Panthera tigris tigris.jpg | slika_upright = 0.9 | slika_alt = slika alt | slika_opis = slika opis | slika2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | slika2_upright = 0.9 | slika2_alt = slika2 alt | slika2_opis = slika2 opis | status = EN | status_sistem = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN referenca ide ovdje</ref> | klasifikacija_status = status klasifikacije | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | nekategorizirani_phylum = nekategorizirani phylum | nekategorizirani_phylum_autorstvo = nekategorizirani phylum autorstvo | superdivisio = superdivisio | superdivisio_autorstvo = superdivisio autorstvo | superphylum = superphylum | superphylum_autorstvo = superphylum autorstvo | nekategorizirana_divisio = nekategorizirana divisio | nekategorizirana_divisio_autorstvo = nekategorizirana divisio autorstvo | divisio = divisio | divisio_autorstvo = divisio autorstvo | phylum = phylum | phylum_autorstvo = phylum autorstvo | subdivisio = subdivisio | subdivisio_autorstvo = subdivisio autorstvo | subphylum = subphylum | subphylum_autorstvo = subphylum autorstvo | infraphylum = infraphylum | infraphylum_autorstvo = infraphylum autorstvo | microphylum = microphylum | microphylum_autorstvo = microphylum autorstvo | nanophylum = nanophylum | nanophylum_autorstvo = nanophylum autorstvo | nekategorizirani_classis = nekategorizirani classis | nekategorizirani_classis_autorstvo = nekategorizirani classis autorstvo | superclassis = superclassis | superclassis_autorstvo = superclassis autorstvo | classis = classis | classis_autorstvo = classis autorstvo | nekategorizirani_subclassis = nekategorizirani subclassis | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = nekategorizirani subclassis autorstvo | subclassis = subclassis | subclassis_autorstvo = subclassis autorstvo | nekategorizirani_infraclassis = nekategorizirani infraclassis | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = nekategorizirani infraclassis autorstvo | infraclassis = infraclassis | infraclassis_autorstvo = infraclassis autorstvo | nekategorizirani_ordo = nekategorizirani ordo | nekategorizirani_ordo_autorstvo = nekategorizirani ordo autorstvo | magnordo = magnordo | magnordo_autorstvo = magnordo autorstvo | superordo = superordo | superordo_autorstvo = superordo autorstvo | ordo = ordo | ordo_autorstvo = ordo autorstvo | subordo = subordo | subordo_autorstvo = subordo autorstvo | infraordo = infraordo | infraordo_autorstvo = infraordo autorstvo | parvordo = parvordo | parvordo_autorstvo = parvordo autorstvo | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_autorstvo = zoodivisio autorstvo | zoosectio = zoosectio | zoosectio_autorstvo = zoosectio autorstvo | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_autorstvo = zoosubsectio autorstvo | nekategorizirana_superfamilia = nekategorizirana superfamilia | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = nekategorizirana superfamilia autorstvo | superfamilia = superfamilia | superfamilia_autorstvo = superfamilia autorstvo | familia = familia | familia_autorstvo = familia autorstvo | subfamilia = subfamilia | subfamilia_autorstvo = subfamilia autorstvo | nekategorizirani_tribus = nekategorizirani tribus | nekategorizirani_tribus_autorstvo = nekategorizirani tribus autorstvo | supertribus = supertribus | supertribus_autorstvo = supertribus autorstvo | tribus = tribus | tribus_autorstvo = tribus autorstvo | subtribus = subtribus | subtribus_autorstvo = subtribus autorstvo | alliance = alliance | alliance_autorstvo = alliance autorstvo | nekategorizirani_genus = nekategorizirani genus | nekategorizirani_genus_autorstvo = nekategorizirani genus autorstvo | genus = genus | genus_autorstvo = genus autorstvo | subgenus = subgenus | subgenus_autorstvo = subgenus autorstvo | sectio = sectio | sectio_autorstvo = sectio autorstvo | subsectio = subsectio | subsectio_autorstvo = subsectio autorstvo | series = series | series_autorstvo = series autorstvo | subseries = subseries | subseries_autorstvo = subseries autorstvo | species_skupina = species skupina | species_skupina_autorstvo = species skupina autorstvo | species_podskupina = species podskupina | species_podskupina_autorstvo = species podskupina autorstvo | species_skup = species skup | species_skup_autorstvo = species skup autorstvo | species = species | species_autorstvo = species autorstvo | subspecies = subspecies | subspecies_autorstvo = subspecies autorstvo | variety = variety | varijetet_autorstvo = varijetet autorstvo | forma = forma | forma_autorstvo = forma autorstvo | tipski_soj = tipski soj | raznolikost_ref = <ref>raznolikost ref</ref> | diversity = diversity | raznolikost_link = raznolikost link | dvoimeno = dvoimeno | dvoimeno_autorstvo = dvoimeno autorstvo | troimeno = troimeno | troimeno_autorstvo = troimeno autorstvo | tipski_rod = tipski rod | tipski_rod_autorstvo = tipski rod autorstvo | tipska_vrsta = tipska vrsta | tipska_vrsta_autorstvo = tipska vrsta autorstvo | podjela = podjela | podjela_kategorije = podjela kategorije | karta_raspon = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | karta_raspon_alt = karta raspon alt | karta_raspon_opis = karta raspon opis | dvoimeno2 = dvoimeno2 | dvoimeno2_autorstvo = dvoimeno2 autorstvo | karta_raspon2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | karta_raspon2_alt = karta raspon2 alt | karta_raspon2_opis = karta raspon2 opis | dvoimeno3 = dvoimeno3 | dvoimeno3_autorstvo = dvoimeno3 autorstvo | karta_raspon3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | karta_raspon3_alt = karta raspon3 alt | karta_raspon3_opis = karta raspon3 opis | dvoimeno4 = dvoimeno4 | dvoimeno4_autorstvo = dvoimeno4 autorstvo | karta_raspon4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | karta_raspon4_alt = karta raspon4 alt | karta_raspon4_opis = karta raspon4 opis | sinonimi_ref = <ref>sinonimi ref</ref> | sinonimi = sinonimi }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | name = | fossil_range = | image = | image_upright = | image_alt = | image_caption = | image_caption_align = | image2 = | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = | status = | status_system = | status_ref = | classification_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_authority = | superphylum = | superphylum_authority = | unranked_divisio = | unranked_divisio_authority = | divisio = | divisio_authority = | unranked_phylum = | unranked_phylum_authority = | phylum = | phylum_authority = | subdivisio = | subdivisio_authority = | subphylum = | subphylum_authority = | infraphylum = | infraphylum_authority = | microphylum = | microphylum_authority = | nanophylum = | nanophylum_authority = | superclassis = | superclassis_authority = | unranked_classis = | unranked_classis_authority = | classis = | classis_authority = | unranked_subclassis = | unranked_subclassis_authority = | subclassis = | subclassis_authority = | unranked_infraclassis = | unranked_infraclassis_authority = | infraclassis = | infraclassis_authority = | magnordo = | magnordo_authority = | superordo = | superordo_authority = | unranked_ordo = | unranked_ordo_authority = | ordo = | ordo_authority = | subordo = | subordo_authority = | infraordo = | infraordo_authority = | parvordo = | parvordo_authority = | zoodivisio = | zoodivisio_authority = | zoosectio = | zoosectio_authority = | zoosubsectio = | zoosubsectio_authority = | unranked_superfamilia = | unranked_superfamilia_authority = | superfamilia = | superfamilia_authority = | familia = | familia_authority = | subfamilia = | subfamilia_authority = | supertribus = | supertribus_authority = | unranked_tribus = | unranked_tribus_authority = | tribus = | tribus_authority = | subtribus = | subtribus_authority = | alliance = | alliance_authority = | unranked_genus = | unranked_genus_authority = | genus = | genus_authority = | subgenus = | subgenus_authority = | sectio = | sectio_authority = | subsectio = | subsectio_authority = | series = | series_authority = | subseries = | subseries_authority = | species_group = | species_group_authority = | species_subgroup = | species_subgroup_authority = | species_complex = | species_complex_authority = | species = | species_authority = | subspecies = | subspecies_authority = | variety = | variety_authority = | forma = | forma_authority = | binomial = | binomial_authority = | trinomial = | trinomial_authority = | type_genus = | type_genus_authority = | type_species = | type_species_authority = | type_strain = | subdivision = | subdivision_ranks = | diversity_ref = | diversity = | diversity_link = | range_map = | range_map_upright = | range_map_alt = | range_map_caption = | binomial2 = | binomial2_authority = | range_map2 = | range_map2_upright = | range_map2_alt = | range_map2_caption = | binomial3 = | binomial3_authority = | range_map3 = | range_map3_upright = | range_map3_alt = | range_map3_caption = | binomial4 = | binomial4_authority = | range_map4 = | range_map4_upright = | range_map4_alt = | range_map4_caption = | synonyms_ref = | synonyms = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "Infokutija za biljke, životinje i druge biološke taksone", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Name", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "image": { "label": "Image", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "image_width": { "label": "Image Width", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "image_upright": { "label": "Image Upright scale", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "image_alt": { "label": "Image alt text", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image_caption": { "label": "Image caption", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "image_caption_align": { "label": "Image caption alignment", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "Kingdom", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "Division", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "Phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "Class", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "Order", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "Family", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "Genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "Species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "binomial": { "label": "Binomial", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "binomial_authority": { "label": "Binomial authority", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "range_map": { "label": "Range map", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map_width": { "label": "Range map width", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map_alt": { "label": "Range map alt text", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "range_map_caption": { "label": "Range map caption", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "Conservation status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_system": { "label": "Conservation status system", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "Conservation status reference", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "extinct": { "label": "Year of extinction", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "fossil_range": { "label": "Fossil range", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "Virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "Unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "Superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "Superdomain Authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "Domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "Superkingdom", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "Unranked kingdom", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "Subkingdom", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "Superdivision", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "Superphylum", "type": "string", "required": false }, "unranked_divisio": { "label": "Unranked division", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "unranked_phylum": { "label": "Unranked phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "Subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "Infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "Microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "Nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "Superclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_classis": { "label": "Unranked class", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "unranked_subclassis": { "label": "Unranked subclass", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "Subclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_infraclassis": { "label": "Unranked infraclass", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "Infraclass", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "Magnorder", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "Superorder", "type": "string", "required": false }, "unranked_ordo": { "label": "Unranked order", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivision", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosection", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsection", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "unranked_superfamilia": { "label": "Unranked Superfamily", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "Superfamily", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "Subfamily", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "unranked_tribus": { "label": "unranked tribe", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "Tribe", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "Subtribe", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "unranked_genus": { "label": "Unranked genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "Subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "Section", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "Subsection", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "Series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "Subseries", "type": "string", "required": false }, "species_group": { "label": "Species group", "type": "string", "required": false }, "species_subgroup": { "label": "species subgroup", "type": "string", "required": false }, "species_complex": { "label": "species complex", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "variety": { "label": "variety", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "form", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "trinomial": { "label": "trinomial", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "trinomial_authority": { "label": "trinomial authority", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "synonyms": { "label": "Synonyms", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "synonyms_ref": { "label": "Synonyms ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "type_species": { "label": "Type species", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "type_species_authority": { "label": "Type species authority", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "classification_status": { "label": "Classification status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "subdivision_ranks": { "label": "Subdivision ranks", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "subdivision": { "label": "Subdivision", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "image2": { "label": "Image 2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "image2_width": { "label": "Image 2 Width", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "image2_upright": { "label": "Image 2 Upright scale", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "Image 2 alt text", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image2_caption": { "label": "Image 2 caption", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "binomial2": { "label": "Binomial2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial2_authority": { "label": "Binomial authority 2", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial3": { "label": "Binomial3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial3_authority": { "label": "Binomial authority 3", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial4": { "label": "Binomial4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial4_authority": { "label": "Binomial authority 4", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "range_map2": { "label": "Range map 2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map2_width": { "label": "Range map 2 width", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map2_alt": { "label": "Range map 2 alt text", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map2_caption": { "label": "Range map 2 caption", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3": { "label": "Range map 3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map3_width": { "label": "Range map 3 width", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map3_alt": { "label": "Range map 3 alt text", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3_caption": { "label": "Range map 3 caption", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4": { "label": "Range map 4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map4_width": { "label": "Range map 4 width", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map4_alt": { "label": "Range map 4 alt text", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4_caption": { "label": "Range map 4 caption", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_authority": { "label": "Genus authority", "type": "string" }, "color": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "name", "fossil_range", "image", "image_width", "image_upright", "image_alt", "image_caption", "image_caption_align", "status", "status_system", "status_ref", "extinct", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "unranked_divisio", "divisio", "superphylum", "unranked_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "unranked_classis", "classis", "unranked_subclassis", "subclassis", "unranked_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "unranked_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "unranked_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "unranked_tribus", "tribus", "subtribus", "unranked_genus", "genus", "genus_authority", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_group", "species_subgroup", "species_complex", "species", "binomial", "binomial_authority", "subspecies", "variety", "forma", "trinomial", "trinomial_authority", "range_map", "range_map_width", "range_map_alt", "range_map_caption", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "synonyms", "synonyms_ref", "type_species", "type_species_authority", "classification_status", "subdivision_ranks", "subdivision", "image2", "image2_width", "image2_upright", "image2_alt", "image2_caption", "binomial2", "binomial2_authority", "binomial3", "binomial3_authority", "binomial4", "binomial4_authority", "range_map2", "range_map2_width", "range_map2_alt", "range_map2_caption", "range_map3", "range_map3_width", "range_map3_alt", "range_map3_caption", "range_map4", "range_map4_width", "range_map4_alt", "range_map4_caption", "color_as", "color" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> 56fg1znakvlqpbolnswd7iijykpb885 42680827 42680824 2026-08-23T13:45:03Z Duma 16555 /* Cjelokupni kod šablona */ 42680827 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Cjelokupni kod šablona === Ovaj odjeljak sadrži sve parametre poredane kako se pojavljuju u taksokviru. Nijedan taksokvir ne bi trebao imati sve ove popunjene parametre – konciznost je poželjna! ''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na malo i veliko slovo.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | naziv = naziv | raspon_fosila = {{fossil range|100|0}}raspon fosila | slika = Panthera tigris tigris.jpg | slika_upright = 0.9 | slika_alt = slika alt | slika_opis = slika opis | slika2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | slika2_upright = 0.9 | slika2_alt = slika2 alt | slika2_opis = slika2 opis | status = EN | status_sistem = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN referenca ide ovdje</ref> | klasifikacija_status = status klasifikacije | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | nekategorizirani_phylum = nekategorizirani phylum | nekategorizirani_phylum_autorstvo = nekategorizirani phylum autorstvo | superdivisio = superdivisio | superdivisio_autorstvo = superdivisio autorstvo | superphylum = superphylum | superphylum_autorstvo = superphylum autorstvo | nekategorizirana_divisio = nekategorizirana divisio | nekategorizirana_divisio_autorstvo = nekategorizirana divisio autorstvo | divisio = divisio | divisio_autorstvo = divisio autorstvo | phylum = phylum | phylum_autorstvo = phylum autorstvo | subdivisio = subdivisio | subdivisio_autorstvo = subdivisio autorstvo | subphylum = subphylum | subphylum_autorstvo = subphylum autorstvo | infraphylum = infraphylum | infraphylum_autorstvo = infraphylum autorstvo | microphylum = microphylum | microphylum_autorstvo = microphylum autorstvo | nanophylum = nanophylum | nanophylum_autorstvo = nanophylum autorstvo | nekategorizirani_classis = nekategorizirani classis | nekategorizirani_classis_autorstvo = nekategorizirani classis autorstvo | superclassis = superclassis | superclassis_autorstvo = superclassis autorstvo | classis = classis | classis_autorstvo = classis autorstvo | nekategorizirani_subclassis = nekategorizirani subclassis | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = nekategorizirani subclassis autorstvo | subclassis = subclassis | subclassis_autorstvo = subclassis autorstvo | nekategorizirani_infraclassis = nekategorizirani infraclassis | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = nekategorizirani infraclassis autorstvo | infraclassis = infraclassis | infraclassis_autorstvo = infraclassis autorstvo | nekategorizirani_ordo = nekategorizirani ordo | nekategorizirani_ordo_autorstvo = nekategorizirani ordo autorstvo | magnordo = magnordo | magnordo_autorstvo = magnordo autorstvo | superordo = superordo | superordo_autorstvo = superordo autorstvo | ordo = ordo | ordo_autorstvo = ordo autorstvo | subordo = subordo | subordo_autorstvo = subordo autorstvo | infraordo = infraordo | infraordo_autorstvo = infraordo autorstvo | parvordo = parvordo | parvordo_autorstvo = parvordo autorstvo | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_autorstvo = zoodivisio autorstvo | zoosectio = zoosectio | zoosectio_autorstvo = zoosectio autorstvo | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_autorstvo = zoosubsectio autorstvo | nekategorizirana_superfamilia = nekategorizirana superfamilia | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = nekategorizirana superfamilia autorstvo | superfamilia = superfamilia | superfamilia_autorstvo = superfamilia autorstvo | familia = familia | familia_autorstvo = familia autorstvo | subfamilia = subfamilia | subfamilia_autorstvo = subfamilia autorstvo | nekategorizirani_tribus = nekategorizirani tribus | nekategorizirani_tribus_autorstvo = nekategorizirani tribus autorstvo | supertribus = supertribus | supertribus_autorstvo = supertribus autorstvo | tribus = tribus | tribus_autorstvo = tribus autorstvo | subtribus = subtribus | subtribus_autorstvo = subtribus autorstvo | alliance = alliance | alliance_autorstvo = alliance autorstvo | nekategorizirani_genus = nekategorizirani genus | nekategorizirani_genus_autorstvo = nekategorizirani genus autorstvo | genus = genus | genus_autorstvo = genus autorstvo | subgenus = subgenus | subgenus_autorstvo = subgenus autorstvo | sectio = sectio | sectio_autorstvo = sectio autorstvo | subsectio = subsectio | subsectio_autorstvo = subsectio autorstvo | series = series | series_autorstvo = series autorstvo | subseries = subseries | subseries_autorstvo = subseries autorstvo | species_skupina = species skupina | species_skupina_autorstvo = species skupina autorstvo | species_podskupina = species podskupina | species_podskupina_autorstvo = species podskupina autorstvo | species_skup = species skup | species_skup_autorstvo = species skup autorstvo | species = species | species_autorstvo = species autorstvo | subspecies = subspecies | subspecies_autorstvo = subspecies autorstvo | variety = variety | varijetet_autorstvo = varijetet autorstvo | forma = forma | forma_autorstvo = forma autorstvo | tipski_soj = tipski soj | raznolikost_ref = <ref>raznolikost ref</ref> | diversity = diversity | raznolikost_link = raznolikost link | dvoimeno = dvoimeno | dvoimeno_autorstvo = dvoimeno autorstvo | troimeno = troimeno | troimeno_autorstvo = troimeno autorstvo | tipski_rod = tipski rod | tipski_rod_autorstvo = tipski rod autorstvo | tipska_vrsta = tipska vrsta | tipska_vrsta_autorstvo = tipska vrsta autorstvo | podjela = podjela | podjela_kategorije = podjela kategorije | karta_raspon = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | karta_raspon_alt = karta raspon alt | karta_raspon_opis = karta raspon opis | dvoimeno2 = dvoimeno2 | dvoimeno2_autorstvo = dvoimeno2 autorstvo | karta_raspon2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | karta_raspon2_alt = karta raspon2 alt | karta_raspon2_opis = karta raspon2 opis | dvoimeno3 = dvoimeno3 | dvoimeno3_autorstvo = dvoimeno3 autorstvo | karta_raspon3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | karta_raspon3_alt = karta raspon3 alt | karta_raspon3_opis = karta raspon3 opis | dvoimeno4 = dvoimeno4 | dvoimeno4_autorstvo = dvoimeno4 autorstvo | karta_raspon4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | karta_raspon4_alt = karta raspon4 alt | karta_raspon4_opis = karta raspon4 opis | sinonimi_ref = <ref>sinonimi ref</ref> | sinonimi = sinonimi }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | naziv = | raspon_fosila = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika_opis_položaj = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | status = | status_sistem = | status_ref = | klasifikacija_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_autorstvo = | superphylum = | superphylum_autorstvo = | nekategorizirana_divisio = | nekategorizirana_divisio_autorstvo = | divisio = | divisio_autorstvo = | nekategorizirani_phylum = | nekategorizirani_phylum_autorstvo = | phylum = | phylum_autorstvo = | subdivisio = | subdivisio_autorstvo = | subphylum = | subphylum_autorstvo = | infraphylum = | infraphylum_autorstvo = | microphylum = | microphylum_autorstvo = | nanophylum = | nanophylum_autorstvo = | superclassis = | superclassis_autorstvo = | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_classis_autorstvo = | classis = | classis_autorstvo = | nekategorizirani_subclassis = | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = | subclassis = | subclassis_autorstvo = | nekategorizirani_infraclassis = | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = | infraclassis = | infraclassis_autorstvo = | magnordo = | magnordo_autorstvo = | superordo = | superordo_autorstvo = | nekategorizirani_ordo = | nekategorizirani_ordo_autorstvo = | ordo = | ordo_autorstvo = | subordo = | subordo_autorstvo = | infraordo = | infraordo_autorstvo = | parvordo = | parvordo_autorstvo = | zoodivisio = | zoodivisio_autorstvo = | zoosectio = | zoosectio_autorstvo = | zoosubsectio = | zoosubsectio_autorstvo = | nekategorizirana_superfamilia = | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = | superfamilia = | superfamilia_autorstvo = | familia = | familia_autorstvo = | subfamilia = | subfamilia_autorstvo = | supertribus = | supertribus_autorstvo = | nekategorizirani_tribus = | nekategorizirani_tribus_autorstvo = | tribus = | tribus_autorstvo = | subtribus = | subtribus_autorstvo = | alliance = | alliance_autorstvo = | nekategorizirani_genus = | nekategorizirani_genus_autorstvo = | genus = | genus_autorstvo = | subgenus = | subgenus_autorstvo = | sectio = | sectio_autorstvo = | subsectio = | subsectio_autorstvo = | series = | series_autorstvo = | subseries = | subseries_autorstvo = | species_skupina = | species_skupina_autorstvo = | species_podskupina = | vspecies_podskupina_autorstvo = | species_skup = | species_skup_autorstvo = | species = | species_autorstvo = | subspecies = | subspecies_autorstvo = | variety = | varijetet_autorstvo = | forma = | forma_autorstvo = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | troimeno = | troimeno_autorstvo = | tipski_rod = | tipski_rod_autorstvo = | tipska_vrsta = | tipska_vrsta_autorstvo = | tipski_soj = | subdivision = | podjela_kategorije = | raznolikost_ref = | diversity = | raznolikost_link = | karta_raspon = | range_map_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | dvoimeno2 = | dvoimeno2_autorstvo = | karta_raspon2 = | range_map2_upright = | karta_raspon2_alt = | karta_raspon2_opis = | dvoimeno3 = | dvoimeno3_autorstvo = | karta_raspon3 = | range_map3_upright = | karta_raspon3_alt = | karta_raspon3_opis = | dvoimeno4 = | dvoimeno4_autorstvo = | karta_raspon4 = | range_map4_upright = | karta_raspon4_širina = | karta_raspon4_opis = | sinonimi_ref = | sinonimi = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "Infokutija za biljke, životinje i druge biološke taksone", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Name", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "image": { "label": "Image", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "image_width": { "label": "Image Width", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "image_upright": { "label": "Image Upright scale", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "image_alt": { "label": "Image alt text", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image_caption": { "label": "Image caption", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "image_caption_align": { "label": "Image caption alignment", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "Kingdom", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "Division", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "Phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "Class", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "Order", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "Family", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "Genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "Species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "binomial": { "label": "Binomial", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "binomial_authority": { "label": "Binomial authority", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "range_map": { "label": "Range map", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map_width": { "label": "Range map width", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map_alt": { "label": "Range map alt text", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "range_map_caption": { "label": "Range map caption", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "Conservation status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_system": { "label": "Conservation status system", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "Conservation status reference", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "extinct": { "label": "Year of extinction", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "fossil_range": { "label": "Fossil range", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "Virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "Unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "Superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "Superdomain Authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "Domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "Superkingdom", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "Unranked kingdom", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "Subkingdom", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "Superdivision", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "Superphylum", "type": "string", "required": false }, "unranked_divisio": { "label": "Unranked division", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "unranked_phylum": { "label": "Unranked phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "Subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "Infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "Microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "Nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "Superclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_classis": { "label": "Unranked class", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "unranked_subclassis": { "label": "Unranked subclass", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "Subclass", "type": "string", "required": false }, "unranked_infraclassis": { "label": "Unranked infraclass", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "Infraclass", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "Magnorder", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "Superorder", "type": "string", "required": false }, "unranked_ordo": { "label": "Unranked order", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivision", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosection", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsection", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "unranked_superfamilia": { "label": "Unranked Superfamily", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "Superfamily", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "Subfamily", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "unranked_tribus": { "label": "unranked tribe", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "Tribe", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "Subtribe", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "unranked_genus": { "label": "Unranked genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "Subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "Section", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "Subsection", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "Series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "Subseries", "type": "string", "required": false }, "species_group": { "label": "Species group", "type": "string", "required": false }, "species_subgroup": { "label": "species subgroup", "type": "string", "required": false }, "species_complex": { "label": "species complex", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "variety": { "label": "variety", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "form", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "trinomial": { "label": "trinomial", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "trinomial_authority": { "label": "trinomial authority", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "synonyms": { "label": "Synonyms", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "synonyms_ref": { "label": "Synonyms ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "type_species": { "label": "Type species", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "type_species_authority": { "label": "Type species authority", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "classification_status": { "label": "Classification status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "subdivision_ranks": { "label": "Subdivision ranks", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "subdivision": { "label": "Subdivision", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "image2": { "label": "Image 2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "image2_width": { "label": "Image 2 Width", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "image2_upright": { "label": "Image 2 Upright scale", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "Image 2 alt text", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "image2_caption": { "label": "Image 2 caption", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "binomial2": { "label": "Binomial2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial2_authority": { "label": "Binomial authority 2", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial3": { "label": "Binomial3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial3_authority": { "label": "Binomial authority 3", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "binomial4": { "label": "Binomial4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "binomial4_authority": { "label": "Binomial authority 4", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "range_map2": { "label": "Range map 2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map2_width": { "label": "Range map 2 width", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map2_alt": { "label": "Range map 2 alt text", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map2_caption": { "label": "Range map 2 caption", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3": { "label": "Range map 3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map3_width": { "label": "Range map 3 width", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map3_alt": { "label": "Range map 3 alt text", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map3_caption": { "label": "Range map 3 caption", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4": { "label": "Range map 4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "range_map4_width": { "label": "Range map 4 width", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "range_map4_alt": { "label": "Range map 4 alt text", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "range_map4_caption": { "label": "Range map 4 caption", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_authority": { "label": "Genus authority", "type": "string" }, "color": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "name", "fossil_range", "image", "image_width", "image_upright", "image_alt", "image_caption", "image_caption_align", "status", "status_system", "status_ref", "extinct", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "unranked_divisio", "divisio", "superphylum", "unranked_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "unranked_classis", "classis", "unranked_subclassis", "subclassis", "unranked_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "unranked_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "unranked_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "unranked_tribus", "tribus", "subtribus", "unranked_genus", "genus", "genus_authority", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_group", "species_subgroup", "species_complex", "species", "binomial", "binomial_authority", "subspecies", "variety", "forma", "trinomial", "trinomial_authority", "range_map", "range_map_width", "range_map_alt", "range_map_caption", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "synonyms", "synonyms_ref", "type_species", "type_species_authority", "classification_status", "subdivision_ranks", "subdivision", "image2", "image2_width", "image2_upright", "image2_alt", "image2_caption", "binomial2", "binomial2_authority", "binomial3", "binomial3_authority", "binomial4", "binomial4_authority", "range_map2", "range_map2_width", "range_map2_alt", "range_map2_caption", "range_map3", "range_map3_width", "range_map3_alt", "range_map3_caption", "range_map4", "range_map4_width", "range_map4_alt", "range_map4_caption", "color_as", "color" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> oeafnzlqs1efa1rp5no5arbpokx20tl 42680837 42680827 2026-08-23T14:52:42Z Duma 16555 /* Template Data */ 42680837 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Cjelokupni kod šablona === Ovaj odjeljak sadrži sve parametre poredane kako se pojavljuju u taksokviru. Nijedan taksokvir ne bi trebao imati sve ove popunjene parametre – konciznost je poželjna! ''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na malo i veliko slovo.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | naziv = naziv | raspon_fosila = {{fossil range|100|0}}raspon fosila | slika = Panthera tigris tigris.jpg | slika_upright = 0.9 | slika_alt = slika alt | slika_opis = slika opis | slika2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | slika2_upright = 0.9 | slika2_alt = slika2 alt | slika2_opis = slika2 opis | status = EN | status_sistem = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN referenca ide ovdje</ref> | klasifikacija_status = status klasifikacije | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | nekategorizirani_phylum = nekategorizirani phylum | nekategorizirani_phylum_autorstvo = nekategorizirani phylum autorstvo | superdivisio = superdivisio | superdivisio_autorstvo = superdivisio autorstvo | superphylum = superphylum | superphylum_autorstvo = superphylum autorstvo | nekategorizirana_divisio = nekategorizirana divisio | nekategorizirana_divisio_autorstvo = nekategorizirana divisio autorstvo | divisio = divisio | divisio_autorstvo = divisio autorstvo | phylum = phylum | phylum_autorstvo = phylum autorstvo | subdivisio = subdivisio | subdivisio_autorstvo = subdivisio autorstvo | subphylum = subphylum | subphylum_autorstvo = subphylum autorstvo | infraphylum = infraphylum | infraphylum_autorstvo = infraphylum autorstvo | microphylum = microphylum | microphylum_autorstvo = microphylum autorstvo | nanophylum = nanophylum | nanophylum_autorstvo = nanophylum autorstvo | nekategorizirani_classis = nekategorizirani classis | nekategorizirani_classis_autorstvo = nekategorizirani classis autorstvo | superclassis = superclassis | superclassis_autorstvo = superclassis autorstvo | classis = classis | classis_autorstvo = classis autorstvo | nekategorizirani_subclassis = nekategorizirani subclassis | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = nekategorizirani subclassis autorstvo | subclassis = subclassis | subclassis_autorstvo = subclassis autorstvo | nekategorizirani_infraclassis = nekategorizirani infraclassis | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = nekategorizirani infraclassis autorstvo | infraclassis = infraclassis | infraclassis_autorstvo = infraclassis autorstvo | nekategorizirani_ordo = nekategorizirani ordo | nekategorizirani_ordo_autorstvo = nekategorizirani ordo autorstvo | magnordo = magnordo | magnordo_autorstvo = magnordo autorstvo | superordo = superordo | superordo_autorstvo = superordo autorstvo | ordo = ordo | ordo_autorstvo = ordo autorstvo | subordo = subordo | subordo_autorstvo = subordo autorstvo | infraordo = infraordo | infraordo_autorstvo = infraordo autorstvo | parvordo = parvordo | parvordo_autorstvo = parvordo autorstvo | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_autorstvo = zoodivisio autorstvo | zoosectio = zoosectio | zoosectio_autorstvo = zoosectio autorstvo | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_autorstvo = zoosubsectio autorstvo | nekategorizirana_superfamilia = nekategorizirana superfamilia | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = nekategorizirana superfamilia autorstvo | superfamilia = superfamilia | superfamilia_autorstvo = superfamilia autorstvo | familia = familia | familia_autorstvo = familia autorstvo | subfamilia = subfamilia | subfamilia_autorstvo = subfamilia autorstvo | nekategorizirani_tribus = nekategorizirani tribus | nekategorizirani_tribus_autorstvo = nekategorizirani tribus autorstvo | supertribus = supertribus | supertribus_autorstvo = supertribus autorstvo | tribus = tribus | tribus_autorstvo = tribus autorstvo | subtribus = subtribus | subtribus_autorstvo = subtribus autorstvo | alliance = alliance | alliance_autorstvo = alliance autorstvo | nekategorizirani_genus = nekategorizirani genus | nekategorizirani_genus_autorstvo = nekategorizirani genus autorstvo | genus = genus | genus_autorstvo = genus autorstvo | subgenus = subgenus | subgenus_autorstvo = subgenus autorstvo | sectio = sectio | sectio_autorstvo = sectio autorstvo | subsectio = subsectio | subsectio_autorstvo = subsectio autorstvo | series = series | series_autorstvo = series autorstvo | subseries = subseries | subseries_autorstvo = subseries autorstvo | species_skupina = species skupina | species_skupina_autorstvo = species skupina autorstvo | species_podskupina = species podskupina | species_podskupina_autorstvo = species podskupina autorstvo | species_skup = species skup | species_skup_autorstvo = species skup autorstvo | species = species | species_autorstvo = species autorstvo | subspecies = subspecies | subspecies_autorstvo = subspecies autorstvo | variety = variety | varijetet_autorstvo = varijetet autorstvo | forma = forma | forma_autorstvo = forma autorstvo | tipski_soj = tipski soj | raznolikost_ref = <ref>raznolikost ref</ref> | diversity = diversity | raznolikost_link = raznolikost link | dvoimeno = dvoimeno | dvoimeno_autorstvo = dvoimeno autorstvo | troimeno = troimeno | troimeno_autorstvo = troimeno autorstvo | tipski_rod = tipski rod | tipski_rod_autorstvo = tipski rod autorstvo | tipska_vrsta = tipska vrsta | tipska_vrsta_autorstvo = tipska vrsta autorstvo | podjela = podjela | podjela_kategorije = podjela kategorije | karta_raspon = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | karta_raspon_alt = karta raspon alt | karta_raspon_opis = karta raspon opis | dvoimeno2 = dvoimeno2 | dvoimeno2_autorstvo = dvoimeno2 autorstvo | karta_raspon2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | karta_raspon2_alt = karta raspon2 alt | karta_raspon2_opis = karta raspon2 opis | dvoimeno3 = dvoimeno3 | dvoimeno3_autorstvo = dvoimeno3 autorstvo | karta_raspon3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | karta_raspon3_alt = karta raspon3 alt | karta_raspon3_opis = karta raspon3 opis | dvoimeno4 = dvoimeno4 | dvoimeno4_autorstvo = dvoimeno4 autorstvo | karta_raspon4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | karta_raspon4_alt = karta raspon4 alt | karta_raspon4_opis = karta raspon4 opis | sinonimi_ref = <ref>sinonimi ref</ref> | sinonimi = sinonimi }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | naziv = | raspon_fosila = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika_opis_položaj = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | status = | status_sistem = | status_ref = | klasifikacija_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_autorstvo = | superphylum = | superphylum_autorstvo = | nekategorizirana_divisio = | nekategorizirana_divisio_autorstvo = | divisio = | divisio_autorstvo = | nekategorizirani_phylum = | nekategorizirani_phylum_autorstvo = | phylum = | phylum_autorstvo = | subdivisio = | subdivisio_autorstvo = | subphylum = | subphylum_autorstvo = | infraphylum = | infraphylum_autorstvo = | microphylum = | microphylum_autorstvo = | nanophylum = | nanophylum_autorstvo = | superclassis = | superclassis_autorstvo = | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_classis_autorstvo = | classis = | classis_autorstvo = | nekategorizirani_subclassis = | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = | subclassis = | subclassis_autorstvo = | nekategorizirani_infraclassis = | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = | infraclassis = | infraclassis_autorstvo = | magnordo = | magnordo_autorstvo = | superordo = | superordo_autorstvo = | nekategorizirani_ordo = | nekategorizirani_ordo_autorstvo = | ordo = | ordo_autorstvo = | subordo = | subordo_autorstvo = | infraordo = | infraordo_autorstvo = | parvordo = | parvordo_autorstvo = | zoodivisio = | zoodivisio_autorstvo = | zoosectio = | zoosectio_autorstvo = | zoosubsectio = | zoosubsectio_autorstvo = | nekategorizirana_superfamilia = | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = | superfamilia = | superfamilia_autorstvo = | familia = | familia_autorstvo = | subfamilia = | subfamilia_autorstvo = | supertribus = | supertribus_autorstvo = | nekategorizirani_tribus = | nekategorizirani_tribus_autorstvo = | tribus = | tribus_autorstvo = | subtribus = | subtribus_autorstvo = | alliance = | alliance_autorstvo = | nekategorizirani_genus = | nekategorizirani_genus_autorstvo = | genus = | genus_autorstvo = | subgenus = | subgenus_autorstvo = | sectio = | sectio_autorstvo = | subsectio = | subsectio_autorstvo = | series = | series_autorstvo = | subseries = | subseries_autorstvo = | species_skupina = | species_skupina_autorstvo = | species_podskupina = | vspecies_podskupina_autorstvo = | species_skup = | species_skup_autorstvo = | species = | species_autorstvo = | subspecies = | subspecies_autorstvo = | variety = | varijetet_autorstvo = | forma = | forma_autorstvo = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | troimeno = | troimeno_autorstvo = | tipski_rod = | tipski_rod_autorstvo = | tipska_vrsta = | tipska_vrsta_autorstvo = | tipski_soj = | subdivision = | podjela_kategorije = | raznolikost_ref = | diversity = | raznolikost_link = | karta_raspon = | range_map_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | dvoimeno2 = | dvoimeno2_autorstvo = | karta_raspon2 = | range_map2_upright = | karta_raspon2_alt = | karta_raspon2_opis = | dvoimeno3 = | dvoimeno3_autorstvo = | karta_raspon3 = | range_map3_upright = | karta_raspon3_alt = | karta_raspon3_opis = | dvoimeno4 = | dvoimeno4_autorstvo = | karta_raspon4 = | range_map4_upright = | karta_raspon4_širina = | karta_raspon4_opis = | sinonimi_ref = | sinonimi = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "Infokutija za biljke, životinje i druge biološke taksone", "format": "block", "params": { "naziv": { "label": "naziv", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "slika": { "label": "slika", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "slika_širina": { "label": "slika širina", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "slika_upright": { "label": "slika upright", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "slika_alt": { "label": "slika alt", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "slika_opis": { "label": "slika opis", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "slika_opis_položaj": { "label": "slika opis položaj", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "regnum", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "divisio", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "classis", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "ordo", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "familia", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno": { "label": "dvoimeno", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno_autorstvo": { "label": "dvoimeno autorstvo", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon": { "label": "karta raspon", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon_širina": { "label": "karta raspon širina", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon_alt": { "label": "karta raspon alt", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon_opis": { "label": "karta raspon opis", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_sistem": { "label": "status sistem", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "status ref", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "izumrli": { "label": "izumrli", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "raspon_fosila": { "label": "raspon fosila", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "superdomain authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "superregnum", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "unranked regnum", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "subregnum", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "superdivisio", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "superphylum", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirana_divisio": { "label": "nekategorizirana divisio", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_phylum": { "label": "nekategorizirani phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "superclassis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_classis": { "label": "nekategorizirani classis", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_subclassis": { "label": "nekategorizirani subclassis", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "subclassis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_infraclassis": { "label": "nekategorizirani infraclassis", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "infraclassis", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "magnordo", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "superordo", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_ordo": { "label": "nekategorizirani ordo", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivisio", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosectio", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsectio", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirana_superfamilia": { "label": "nekategorizirana superfamilia", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "superfamilia", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "subfamilia", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "nekategorizirani_tribus": { "label": "nekategorizirani tribus", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "tribus", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "subtribus", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "nekategorizirani_genus": { "label": "nekategorizirani genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "sectio", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "subsectio", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "subseries", "type": "string", "required": false }, "species_skupina": { "label": "species skupina", "type": "string", "required": false }, "species_podskupina": { "label": "species podskupina", "type": "string", "required": false }, "species_skup": { "label": "species skup", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "varijetet": { "label": "varijetet", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "forma", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "troimeno": { "label": "troimeno", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "troimeno_autorstvo": { "label": "troimeno autorstvo", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "sinonimi": { "label": "sinonimi", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "sinonimi_ref": { "label": "sinonimi ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "tipska_vrsta": { "label": "tipska vrsta", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "tipska_vrsta_autorstvo": { "label": "tipska vrsta autorstvo", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "klasifikacija_status": { "label": "klasifikacija status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "podjela_kategorije": { "label": "podjela kategorije", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "podjela": { "label": "podjela", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "slika2": { "label": "slika2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "slika2_širina": { "label": "slika2 širina", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "slika2_upright": { "label": "slika2 upright", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "image2 alt", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "slika2_opis": { "label": "slika2 opis", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno2": { "label": "dvoimeno2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno2_autorstvo": { "label": "dvoimeno2 autorstvo", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno3": { "label": "dvoimeno3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno3_autorstvo": { "label": "dvoimeno3 autorstvo", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno4": { "label": "dvoimeno4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno4_autorstvo": { "label": "dvoimeno4 autorstvo", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2": { "label": "karta raspon2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2_širina": { "label": "karta raspon2 širina", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon2_alt": { "label": "karta raspon2 alt", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2_opis": { "label": "karta raspon2 opis", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3": { "label": "karta raspon3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3_širina": { "label": "karta raspon3 širina", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon3_alt": { "label": "karta raspon3 alt", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3_opis": { "label": "karta raspon3 opis", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4": { "label": "karta raspon4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4_širina": { "label": "karta raspon4 širina", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon4_alt": { "label": "karta raspon4 alt", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4_opis": { "label": "karta raspon4 opis", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_autorstvo": { "label": "genus autorstvo", "type": "string" }, "boja": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "naziv", "raspon_fosila", "slika", "slika_širina", "slika_upright", "slika_alt", "slika_opis", "slika_opis_položaj", "status", "status_sistem", "status_ref", "izumrli", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "nekategorizirana_divisio", "divisio", "superphylum", "nekategorizirani_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "nekategorizirani_classis", "classis", "nekategorizirani_subclassis", "subclassis", "nekategorizirani_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "nekategorizirani_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "nekategorizirana_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "nekategorizirani_tribus", "tribus", "subtribus", "nekategorizirani_genus", "genus", "genus_autorstvo", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_skupina", "species_podskupina", "species_skup", "species", "dvoimeno", "dvoimeno_autorstvo", "subspecies", "varijetet", "forma", "troimeno", "troimeno_autorstvo", "karta_raspon", "karta_raspon_širina", "karta_raspon_alt", "karta_raspon_opis", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "sinonimi", "sinonimi_ref", "tipska_vrsta", "tipska_vrsta_autorstvo", "klasifikacija_status", "podjela_kategorije", "podjela", "slika2", "slika2_širina", "slika2_upright", "image2_alt", "slika2_opis", "dvoimeno2", "dvoimeno2_autorstvo", "dvoimeno3", "dvoimeno3_autorstvo", "dvoimeno4", "dvoimeno4_autorstvo", "karta_raspon2", "karta_raspon2_širina", "karta_raspon2_alt", "karta_raspon2_opis", "karta_raspon3", "karta_raspon3_širina", "karta_raspon3_alt", "karta_raspon3_opis", "karta_raspon4", "karta_raspon4_širina", "karta_raspon4_alt", "karta_raspon4_opis", "color_as", "boja" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> 38644xzquvgrzniwe29d7vskb5265b0 42680947 42680837 2026-08-24T11:24:04Z Edgar Allan Poe 29250 /* Raspon fosila */ 42680947 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Primjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Cjelokupni kod šablona === Ovaj odjeljak sadrži sve parametre poredane kako se pojavljuju u taksokviru. Nijedan taksokvir ne bi trebao imati sve ove popunjene parametre – konciznost je poželjna! ''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na malo i veliko slovo.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | naziv = naziv | raspon_fosila = {{fossil range|100|0}}raspon fosila | slika = Panthera tigris tigris.jpg | slika_upright = 0.9 | slika_alt = slika alt | slika_opis = slika opis | slika2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | slika2_upright = 0.9 | slika2_alt = slika2 alt | slika2_opis = slika2 opis | status = EN | status_sistem = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN referenca ide ovdje</ref> | klasifikacija_status = status klasifikacije | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | nekategorizirani_phylum = nekategorizirani phylum | nekategorizirani_phylum_autorstvo = nekategorizirani phylum autorstvo | superdivisio = superdivisio | superdivisio_autorstvo = superdivisio autorstvo | superphylum = superphylum | superphylum_autorstvo = superphylum autorstvo | nekategorizirana_divisio = nekategorizirana divisio | nekategorizirana_divisio_autorstvo = nekategorizirana divisio autorstvo | divisio = divisio | divisio_autorstvo = divisio autorstvo | phylum = phylum | phylum_autorstvo = phylum autorstvo | subdivisio = subdivisio | subdivisio_autorstvo = subdivisio autorstvo | subphylum = subphylum | subphylum_autorstvo = subphylum autorstvo | infraphylum = infraphylum | infraphylum_autorstvo = infraphylum autorstvo | microphylum = microphylum | microphylum_autorstvo = microphylum autorstvo | nanophylum = nanophylum | nanophylum_autorstvo = nanophylum autorstvo | nekategorizirani_classis = nekategorizirani classis | nekategorizirani_classis_autorstvo = nekategorizirani classis autorstvo | superclassis = superclassis | superclassis_autorstvo = superclassis autorstvo | classis = classis | classis_autorstvo = classis autorstvo | nekategorizirani_subclassis = nekategorizirani subclassis | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = nekategorizirani subclassis autorstvo | subclassis = subclassis | subclassis_autorstvo = subclassis autorstvo | nekategorizirani_infraclassis = nekategorizirani infraclassis | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = nekategorizirani infraclassis autorstvo | infraclassis = infraclassis | infraclassis_autorstvo = infraclassis autorstvo | nekategorizirani_ordo = nekategorizirani ordo | nekategorizirani_ordo_autorstvo = nekategorizirani ordo autorstvo | magnordo = magnordo | magnordo_autorstvo = magnordo autorstvo | superordo = superordo | superordo_autorstvo = superordo autorstvo | ordo = ordo | ordo_autorstvo = ordo autorstvo | subordo = subordo | subordo_autorstvo = subordo autorstvo | infraordo = infraordo | infraordo_autorstvo = infraordo autorstvo | parvordo = parvordo | parvordo_autorstvo = parvordo autorstvo | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_autorstvo = zoodivisio autorstvo | zoosectio = zoosectio | zoosectio_autorstvo = zoosectio autorstvo | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_autorstvo = zoosubsectio autorstvo | nekategorizirana_superfamilia = nekategorizirana superfamilia | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = nekategorizirana superfamilia autorstvo | superfamilia = superfamilia | superfamilia_autorstvo = superfamilia autorstvo | familia = familia | familia_autorstvo = familia autorstvo | subfamilia = subfamilia | subfamilia_autorstvo = subfamilia autorstvo | nekategorizirani_tribus = nekategorizirani tribus | nekategorizirani_tribus_autorstvo = nekategorizirani tribus autorstvo | supertribus = supertribus | supertribus_autorstvo = supertribus autorstvo | tribus = tribus | tribus_autorstvo = tribus autorstvo | subtribus = subtribus | subtribus_autorstvo = subtribus autorstvo | alliance = alliance | alliance_autorstvo = alliance autorstvo | nekategorizirani_genus = nekategorizirani genus | nekategorizirani_genus_autorstvo = nekategorizirani genus autorstvo | genus = genus | genus_autorstvo = genus autorstvo | subgenus = subgenus | subgenus_autorstvo = subgenus autorstvo | sectio = sectio | sectio_autorstvo = sectio autorstvo | subsectio = subsectio | subsectio_autorstvo = subsectio autorstvo | series = series | series_autorstvo = series autorstvo | subseries = subseries | subseries_autorstvo = subseries autorstvo | species_skupina = species skupina | species_skupina_autorstvo = species skupina autorstvo | species_podskupina = species podskupina | species_podskupina_autorstvo = species podskupina autorstvo | species_skup = species skup | species_skup_autorstvo = species skup autorstvo | species = species | species_autorstvo = species autorstvo | subspecies = subspecies | subspecies_autorstvo = subspecies autorstvo | variety = variety | varijetet_autorstvo = varijetet autorstvo | forma = forma | forma_autorstvo = forma autorstvo | tipski_soj = tipski soj | raznolikost_ref = <ref>raznolikost ref</ref> | diversity = diversity | raznolikost_link = raznolikost link | dvoimeno = dvoimeno | dvoimeno_autorstvo = dvoimeno autorstvo | troimeno = troimeno | troimeno_autorstvo = troimeno autorstvo | tipski_rod = tipski rod | tipski_rod_autorstvo = tipski rod autorstvo | tipska_vrsta = tipska vrsta | tipska_vrsta_autorstvo = tipska vrsta autorstvo | podjela = podjela | podjela_kategorije = podjela kategorije | karta_raspon = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | karta_raspon_alt = karta raspon alt | karta_raspon_opis = karta raspon opis | dvoimeno2 = dvoimeno2 | dvoimeno2_autorstvo = dvoimeno2 autorstvo | karta_raspon2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | karta_raspon2_alt = karta raspon2 alt | karta_raspon2_opis = karta raspon2 opis | dvoimeno3 = dvoimeno3 | dvoimeno3_autorstvo = dvoimeno3 autorstvo | karta_raspon3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | karta_raspon3_alt = karta raspon3 alt | karta_raspon3_opis = karta raspon3 opis | dvoimeno4 = dvoimeno4 | dvoimeno4_autorstvo = dvoimeno4 autorstvo | karta_raspon4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | karta_raspon4_alt = karta raspon4 alt | karta_raspon4_opis = karta raspon4 opis | sinonimi_ref = <ref>sinonimi ref</ref> | sinonimi = sinonimi }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | naziv = | raspon_fosila = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika_opis_položaj = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | status = | status_sistem = | status_ref = | klasifikacija_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_autorstvo = | superphylum = | superphylum_autorstvo = | nekategorizirana_divisio = | nekategorizirana_divisio_autorstvo = | divisio = | divisio_autorstvo = | nekategorizirani_phylum = | nekategorizirani_phylum_autorstvo = | phylum = | phylum_autorstvo = | subdivisio = | subdivisio_autorstvo = | subphylum = | subphylum_autorstvo = | infraphylum = | infraphylum_autorstvo = | microphylum = | microphylum_autorstvo = | nanophylum = | nanophylum_autorstvo = | superclassis = | superclassis_autorstvo = | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_classis_autorstvo = | classis = | classis_autorstvo = | nekategorizirani_subclassis = | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = | subclassis = | subclassis_autorstvo = | nekategorizirani_infraclassis = | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = | infraclassis = | infraclassis_autorstvo = | magnordo = | magnordo_autorstvo = | superordo = | superordo_autorstvo = | nekategorizirani_ordo = | nekategorizirani_ordo_autorstvo = | ordo = | ordo_autorstvo = | subordo = | subordo_autorstvo = | infraordo = | infraordo_autorstvo = | parvordo = | parvordo_autorstvo = | zoodivisio = | zoodivisio_autorstvo = | zoosectio = | zoosectio_autorstvo = | zoosubsectio = | zoosubsectio_autorstvo = | nekategorizirana_superfamilia = | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = | superfamilia = | superfamilia_autorstvo = | familia = | familia_autorstvo = | subfamilia = | subfamilia_autorstvo = | supertribus = | supertribus_autorstvo = | nekategorizirani_tribus = | nekategorizirani_tribus_autorstvo = | tribus = | tribus_autorstvo = | subtribus = | subtribus_autorstvo = | alliance = | alliance_autorstvo = | nekategorizirani_genus = | nekategorizirani_genus_autorstvo = | genus = | genus_autorstvo = | subgenus = | subgenus_autorstvo = | sectio = | sectio_autorstvo = | subsectio = | subsectio_autorstvo = | series = | series_autorstvo = | subseries = | subseries_autorstvo = | species_skupina = | species_skupina_autorstvo = | species_podskupina = | vspecies_podskupina_autorstvo = | species_skup = | species_skup_autorstvo = | species = | species_autorstvo = | subspecies = | subspecies_autorstvo = | variety = | varijetet_autorstvo = | forma = | forma_autorstvo = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | troimeno = | troimeno_autorstvo = | tipski_rod = | tipski_rod_autorstvo = | tipska_vrsta = | tipska_vrsta_autorstvo = | tipski_soj = | subdivision = | podjela_kategorije = | raznolikost_ref = | diversity = | raznolikost_link = | karta_raspon = | range_map_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | dvoimeno2 = | dvoimeno2_autorstvo = | karta_raspon2 = | range_map2_upright = | karta_raspon2_alt = | karta_raspon2_opis = | dvoimeno3 = | dvoimeno3_autorstvo = | karta_raspon3 = | range_map3_upright = | karta_raspon3_alt = | karta_raspon3_opis = | dvoimeno4 = | dvoimeno4_autorstvo = | karta_raspon4 = | range_map4_upright = | karta_raspon4_širina = | karta_raspon4_opis = | sinonimi_ref = | sinonimi = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "Infokutija za biljke, životinje i druge biološke taksone", "format": "block", "params": { "naziv": { "label": "naziv", "description": "For plants, see [[Wikipedia:Naming conventions (flora)]]. For all other living things, the name should be the most common vernacular name, when one is in widespread use, and a scientific name otherwise.", "type": "string" }, "slika": { "label": "slika", "description": "An image to use, do not include the 'File:' part of the image file name.", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "slika_širina": { "label": "slika širina", "description": "(Deprecated) Width to display the image at. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "slika_upright": { "label": "slika upright", "description": "Scale to display the image at. e.g. 1.1", "type": "string", "required": false }, "slika_alt": { "label": "slika alt", "description": "Alt text which describes the image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "slika_opis": { "label": "slika opis", "description": "Caption displayed under the image", "type": "string", "suggested": true }, "slika_opis_položaj": { "label": "slika opis položaj", "description": "Alignment of the caption displayed under the image, e.g. left. Should not normally be set.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "regnum", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "divisio", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "classis", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "ordo", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "familia", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno": { "label": "dvoimeno", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno_autorstvo": { "label": "dvoimeno autorstvo", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon": { "label": "karta raspon", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon_širina": { "label": "karta raspon širina", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon_alt": { "label": "karta raspon alt", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon_opis": { "label": "karta raspon opis", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_sistem": { "label": "status sistem", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "status ref", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "izumrli": { "label": "izumrli", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "raspon_fosila": { "label": "raspon fosila", "description": "The stratigraphic range for groups known as fossils. E.g. [[Cambrian]]–[[Permian]] or {{fossil range|Cambrian|Permian}} to give a chart. Use 'Recent' for extant taxa and 'Holocene' for Late Quaternary extinctions.", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "superdomain authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "superregnum", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "unranked regnum", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "subregnum", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "superdivisio", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "superphylum", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirana_divisio": { "label": "nekategorizirana divisio", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_phylum": { "label": "nekategorizirani phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "superclassis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_classis": { "label": "nekategorizirani classis", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_subclassis": { "label": "nekategorizirani subclassis", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "subclassis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_infraclassis": { "label": "nekategorizirani infraclassis", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "infraclassis", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "magnordo", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "superordo", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_ordo": { "label": "nekategorizirani ordo", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivisio", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosectio", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsectio", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirana_superfamilia": { "label": "nekategorizirana superfamilia", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "superfamilia", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "subfamilia", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "nekategorizirani_tribus": { "label": "nekategorizirani tribus", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "tribus", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "subtribus", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "nekategorizirani_genus": { "label": "nekategorizirani genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "sectio", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "subsectio", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "subseries", "type": "string", "required": false }, "species_skupina": { "label": "species skupina", "type": "string", "required": false }, "species_podskupina": { "label": "species podskupina", "type": "string", "required": false }, "species_skup": { "label": "species skup", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "varijetet": { "label": "varijetet", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "forma", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "troimeno": { "label": "troimeno", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "troimeno_autorstvo": { "label": "troimeno autorstvo", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "sinonimi": { "label": "sinonimi", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "sinonimi_ref": { "label": "sinonimi ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "tipska_vrsta": { "label": "tipska vrsta", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "tipska_vrsta_autorstvo": { "label": "tipska vrsta autorstvo", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "klasifikacija_status": { "label": "klasifikacija status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "podjela_kategorije": { "label": "podjela kategorije", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "podjela": { "label": "podjela", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "slika2": { "label": "slika2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "slika2_širina": { "label": "slika2 širina", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "slika2_upright": { "label": "slika2 upright", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "image2 alt", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "slika2_opis": { "label": "slika2 opis", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno2": { "label": "dvoimeno2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno2_autorstvo": { "label": "dvoimeno2 autorstvo", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno3": { "label": "dvoimeno3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno3_autorstvo": { "label": "dvoimeno3 autorstvo", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno4": { "label": "dvoimeno4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno4_autorstvo": { "label": "dvoimeno4 autorstvo", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2": { "label": "karta raspon2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2_širina": { "label": "karta raspon2 širina", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon2_alt": { "label": "karta raspon2 alt", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2_opis": { "label": "karta raspon2 opis", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3": { "label": "karta raspon3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3_širina": { "label": "karta raspon3 širina", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon3_alt": { "label": "karta raspon3 alt", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3_opis": { "label": "karta raspon3 opis", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4": { "label": "karta raspon4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4_širina": { "label": "karta raspon4 širina", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon4_alt": { "label": "karta raspon4 alt", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4_opis": { "label": "karta raspon4 opis", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_autorstvo": { "label": "genus autorstvo", "type": "string" }, "boja": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "naziv", "raspon_fosila", "slika", "slika_širina", "slika_upright", "slika_alt", "slika_opis", "slika_opis_položaj", "status", "status_sistem", "status_ref", "izumrli", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "nekategorizirana_divisio", "divisio", "superphylum", "nekategorizirani_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "nekategorizirani_classis", "classis", "nekategorizirani_subclassis", "subclassis", "nekategorizirani_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "nekategorizirani_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "nekategorizirana_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "nekategorizirani_tribus", "tribus", "subtribus", "nekategorizirani_genus", "genus", "genus_autorstvo", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_skupina", "species_podskupina", "species_skup", "species", "dvoimeno", "dvoimeno_autorstvo", "subspecies", "varijetet", "forma", "troimeno", "troimeno_autorstvo", "karta_raspon", "karta_raspon_širina", "karta_raspon_alt", "karta_raspon_opis", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "sinonimi", "sinonimi_ref", "tipska_vrsta", "tipska_vrsta_autorstvo", "klasifikacija_status", "podjela_kategorije", "podjela", "slika2", "slika2_širina", "slika2_upright", "image2_alt", "slika2_opis", "dvoimeno2", "dvoimeno2_autorstvo", "dvoimeno3", "dvoimeno3_autorstvo", "dvoimeno4", "dvoimeno4_autorstvo", "karta_raspon2", "karta_raspon2_širina", "karta_raspon2_alt", "karta_raspon2_opis", "karta_raspon3", "karta_raspon3_širina", "karta_raspon3_alt", "karta_raspon3_opis", "karta_raspon4", "karta_raspon4_širina", "karta_raspon4_alt", "karta_raspon4_opis", "color_as", "boja" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> higiqffhgsmra3xvj6rv4dm8gnt94pe 42680949 42680947 2026-08-24T11:28:22Z Edgar Allan Poe 29250 42680949 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} {{High-use}} Ovaj šablon koristi se za postavljanje '''ručnog Taksokvira''', infokutije za biološku klasifikaciju ([[taksonomija]]) skupine živih bića koja se prikazuje na desnoj strani. Za vodič o '''automatskim Taksokvirima''', pogledajte [[WP:Sustav automatskih taksokvira/Uvod]]. Kako šablon ima preko 160 iskoristivih parametara, njegova je implementacija komplicirana, međutim šablon se koristi iznimno jednostavno. Većina parametara su opcionalni, tako da ako neki specifični unos nije relevantan za vaš članak, slobodno ga zanemarite. Za potpunu listu pogledajte odjeljak "[[#Svi parametri|Svi parametri]]" za cjelokupni popis dostupnih parametara. === Uporaba === '''''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na veliko i malo slovo.''''' <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | regnum = [[Plantae]] (ili...) | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | karta_raspon = <!--neobvezna mapa, ima još i 2, 3 i 4 --> | karta_raspon_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | <!--ili 115 drugih parametara--> }} </syntaxhighlight> Boje u šablonu prikazuju se automatski prema ključu iz tablice ispod: {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} === Brzinski uvod i kratki primjeri === ==== Životinje ==== ===== Vrsta ===== {{Taksokvir | naziv = Azijska zlatna mačka | slika = Catopuma temminckii.jpg | slika_alt = Zlatna mačka u sjedećem položaju s podignutom glavom i gotovo zatvorenim očima | slika_upright = 1.15 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Catopuma]]'' | species = '''''C. temminckii''''' | dvoimeno = ''Catopuma temminckii'' | dvoimeno_autorstvo = ([[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]] & [[Thomas Horsfield|Horsfield]], [[1827.]]) }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_upright = | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson ===== {{Taksokvir | name = Brazdeni kitovi | image = Humpback Whale underwater shot.jpg | image_alt = Grbavi kit roni pod vodom s ispruženom prednjom perajom | image_caption = [[Grbavi kit]], ''Megaptera novaeangliae'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Mysticeti]] | familia = '''Balaenopteridae''' | familia_autorstvo = [[John Edward Gray|Gray]], [[1864.]] | podjela_kategorije = Rodovi | podjela = {{ubl|''[[Balaenoptera]]''|''[[Megaptera]]''}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | regnum = [[Animalia]] | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Biljke ==== Većina biljaka spada u skipinu kritosjemenjača (cvjetnjača). Prema konsenzusu s engleske Wikipedije, trenutno bi se za klasifikaciju trebao koristiti [[APG IV]], klasifikacijski sustav Grupe za filogenezu kritosjemenjača (''Angiosperm Phylogeny Group'', AGP). Ipak, APG-ov sustav nema formalno određene odjeljke i razrede, ali sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Hijerarhija neformalno imenovanih kladusa prezentirana je uz pomoć parametara kao što je {{para|nekategorizirana_divisio}}, koji dolaze namjesto formalno određenih parametara. Članci o biljkama koje nisu kritosjemenjače (npr. [[četinjače]], [[paprati]]) trebali bi i dalje koristiti formalne odjeljke i razrede u Taksokviru. ===== Vrste kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = ''Magnolia virginiana'' | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Magnoliids]] | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = ''[[Magnolia]]'' | species = '''''M. virginiana''''' | dvoimeno = ''Magnolia virginiana'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | naziv = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | species = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ===== Viši takson kritosjemenjača ===== {{Taksokvir | naziv = Hrastovi | slika = Quercus robur.jpg | slika_alt = Lišće i plodovi hrasta | slika_opis = Lišće i [[žir]]evi [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], ''Quercus robur'' | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = [[Eudikotiledone]] | nekategorizirani_ordo = [[Rosidae]] | ordo = [[Fagaleae]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = '''''Quercus''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | podjela_kategorije = [[Vrsta|Vrste]] | podjela = {{ubl|Vidi [[Lista vrsta roda Quercus|Lista vrsta roda ''Quercus'']]}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taksokvir | slika = | slika_alt = | slika_opis = | regnum = [[Plantae]] | nekategorizirana_divisio = [[Angiospermae]] | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_ordo = | ordo = | familia = | genus = | genus_autorstvo = | podjela_kategorije = | podjela = }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== Virusi ==== Iako zbog historijskih razloga trenutno postoje parametri za taksone virusa, ovaj šablon nije najprimjereniji za viruse, čija klasifikacije koristi različite kategorije te pravila o kurzivu i imenovanju. Umjesto ovog šablona, koristite [[WP:Sustav automatskih taksokvira|automatizirani šablon]] {{tl|Virusbox}}. === Parameteri === ==== Naziv ==== {{See also|Wikipedija:Naslovi članaka|Wikipedija:Jezičke smjernice}} U ovom bi se parametru trebao nalaziti jedinstveni [[udomaćeni naziv]] koji je naširoko korišten u literaturi i svakodnevnom govoru, a ako isti ne postoji, onda se treba koristiti aktualno korišteni stručni naziv na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. S obzirom na postojeće razlike u udomaćenim nazivima među varijantama [[Srpskohrvatski|srpskohrvatskog jezika]], neki će se nazivi morati rješavati primjenom konsenzusa ili drugih jezičnih smjernica. Opća pravila za nazive nalažu sljedeče: * Udomaćeni nazivi za više taksonomske kategorije uvijek se pišu u pluralu (npr. [[gušteri]], [[ptice]]). * Udomaćeni nazivi za vrste i podvrste uvijek se pišu u jednini (npr. [[zlatna žaba]], [[patuljasti troprsti ljenjivac]]). Parametar {{para|naziv}} ne bi smio sadržavati više od jednog naziva. On služi samo kao zaglavlje za šablon, a ne kao ''popis naziva''. Stoga je dovoljan samo jedan naziv. Prilikom procjene koji udomaćeni naziv koristiti, molimo vas da konzultirate relevantnu literaturu i provjerite postoji li lokalni konsenzus oko naziva. ==== Boja ==== ''Boja'' taksokvira automatski se generira temeljem unosa, ovisno o taksonomskoj kategoriji od {{para|phylum}} naviše (vidi [[Šablon:Taksokvir]]). U pravilu nema potrebe specificirati ovaj parametar ručno; za slučaj da šablon ne može automatski generirati boju, možete koristiti {{para|color_as}} (npr. u slučaju enigmatičnih fosila koji se ne mogu klasificirati u određeno kraljevstvo). {| class="wikitable" |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Životinje]] || {{Taksokvir boja|[[Animal]]ia}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaea]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Arheja]] || {{Taksokvir boja|[[Archaea]]}} |također i [[nanoerheoti]] (nanarheoti), [[korarheoti]], [[taumarheoti]], [[krenarheoti]] i [[euriarheoti]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Biljke]] || {{Taksokvir boja|[[Archaeplastida]]}} |također i [[arheplastidi]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Bakterije]] || {{Taksokvir boja|[[Bacteria]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Eukaryota}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Eukarioti]] || {{Taksokvir boja|Eukaryota}} |odnosi se na eukariote bez druge definirane boje, uključujući [[ekskavati|ekskavate]], [[amebozoa|amebozoe]] i [[opistokonti|opistokonte]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Fungi]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Gljive]] || {{Taksokvir boja|[[Fungus|Fungi]]}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Ichnos}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Ihnotakson]]i || {{Taksokvir boja|Ichnos}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|''[[incertae sedis]]''}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | ''[[incertae sedis]]'' || {{Taksokvir boja|incertae sedis}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Supergrupa SAR|SAR]] || {{Taksokvir boja|[[SAR supergroup|SAR]]}} |također i [[harosa]], [[kromalveolati]] |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|Veterovata}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Fosili jaja|Ootaksoni]] || {{Taksokvir boja|Veterovata}} |- ! style="{{Greater color contrast ratio|{{Taksokvir boja|[[Virus]]}}|#ffffff|#000000|css=y}}" | [[Virus]]i || {{Taksokvir boja|[[Virus]]}} |također i [[viroid]]i |} ==== Klasifikacija ==== Kao što je navedeno ranije, odjeljak o klasifikacije uključuje neke ili sve od navedenih taksonomskih kategorija: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = </syntaxhighlight> Svaki unos odgovara određenoj grupi, osim posljednjeg, koji se odnosi na grupu o kojoj je članak. Preporučuje se koristiti ''latinske'' nazive pojedinih grupa kako bi se olakšao prijenos koda među Wikipedijama. Stoga, gore navedene grupe predstavljaju latinske nazive za, redom, carstvo, koljeno, razred, red, porodicu, rod i vrstu. {{Taksokvir | name = Šumski veliki crveni mrav | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Hymenoptera]] | familia = [[Formicidae]] | subfamilia = [[Formicinae]] | tribus = [[Formicini]] | genus = ''[[Formica]]'' | species = '''''F. rufa''''' | binomial = ''Formica rufa'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1761.]] }} Taksokviri bi trebali sadržavati sve glavne kategorije više od taksona koji je tema članka, kao i niže kategorije koje su važne za razumijevanje klasifikacije taksona koji je tema članka, ili o kojima se raspravlja u članku. Ostale niže kategorije ne trebaju se uključivati u taksokvir. Primjerice, u taksokviru za rod ''[[Formica]]'', primjereno je uključiti unose za pleme i potporodica jer oni pomažu u razumijevanju kako se rod ''Formica'' odnosi prema drugim rodovima u porodici [[Formicidae]]. Međutim, ne bi bilo primjereno uključiti nadred [[Holometabola]], s obzirom na to da se svi rodovi [[mravi|mrava]] nalaze u tom nadredu; u tom pogledu to nije pretjerano važno u kontekstu članka. Još jedan primjer je potporodica [[Bambusoideae]], koja se odnosi na [[bambus]]e. Ova bi se potporodica vjerojatno trebala uvrstiti u svaki taksokvir u člancima o vrstama bambusa, s obzirom da je u ovom kontekstu, unatoč niskom rangu, važna klasifikacijska skupina. Niže se kateorije uključuju na isti način kao više, primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | classis = ... | subclassis = ... | superordo = ... | ordo = ... </syntaxhighlight> Napominjemo da bi se vrste i podvrste trebale navoditi koristeći skraćene nazive, primjerice ''H. sapiens'', ''H. s. sapiens''. Epiteti se sami po sebi ne bi trebali navoditi ovdje. Puni naziv vrste ili podvrste navodi se u sekciji o dvoimenom ili troimenom nazivu. Vidi [[#Svi parametri]] za potpuni popis. ===== Klasifikacijski status ===== Parametar {{para|klasifikacija_status}} može dodati dodatni tekst u zagradama nakon zaglavlja "Naučna klasifikacija". Primjerice {{para|klasifikacija_status|osporena}} prikazat će se kao "[[Sistematika|Naučna klasifikacija]] (osporena)". Vidi ''[[w:en:Baranophrys|Baranophrys]]'' (na engleskoj Wikipediji) za primjer taksokvira u kojem se koristi ovaj parametar. Ovaj se parametar treba koristit samo kada bi tekst "Naučna klasifikacija" bez njega bio pogrešan. ===== Odjeljci i sekcije ===== Ove kategorije imaju različita značenja u botanici i zoologiji. Za članke o botanici: * Koristite '''divisio''' za odjeljak (kategorija iznad razreda i ispod carstva) * Koristite '''sectio''' za sekciju (kategorija iznad vrste i ispod roda) Napomena: Neki posebno veliki rodovi, npr. ''Rhododendron'', imaju i podsekcije. Za članke o zoologiji: * Koristite '''zoodivisio''' za odjeljak (kategorija iznad porodice i ispod reda) * Koristite '''zoosectio''' za sekciju (kategorija iznad porodice i ispod reda) ===== Nekategorizirani taksoni ===== Za svaku veliku kategoriju od porodice do koljena možete dodati i nekategoriziranu kategoriju u taksokvir. Unos {{mono|nekategorizirani_X}} uvijek se prikazuje iznad kategorije X, primjerice {{mono|nekategorizirana_superfamilia}} pokazuje se iznad porodice i nadporodice, a ispot reda, podreda i tako dalje: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | nekategorizirana_superfamilia = | familia = </syntaxhighlight> Za životinje i biljke koje nisu kritosjemenjače, koristite ove kategorije razumno, odnosno samo po potrebi. Potreba za uključivanjem nekategoriziranih taksona uglavnom implicira da pratite [[Filogenetska nomenklatura|filogenetsku nomenklaturu]]. U pravilu je bolje sažeti klasifikaciju na samo velike kategorije, a detalje objasniti u članku. ====== Nekategorizirani taksoni za kritosjemenjače ====== [[Kritosjemenjače]] (angiosperme) često koriste nekategorizirane taksone. Sustav klasifikacije [[APG IV]], koji se koristi za klasifikaciju kritosjemenjača na Wikipediji, nema formalno imenovane kategorije poput odjeljaka, razreda i slično, već sadrži hijerarhijski utemeljene, neformalno imenovane [[kladus]]e. Taksokvir za kritosjemenjače trebao bi koristiti parametre {{para|nekategorizirana_divisio|[[Angiospermae]]}} umjesto {{para|divisio}}, {{para|nekategorizirani_classis}} umjesto {{para|classis}}, a ako je moguće i {{para|nekategorizirani_subclassis}} umjesto {{para|subclassis}}. Taksokviri o kritosjemenjačama često će imati tri do četiri neformalne hijerarhijske kategorije iznar kategorije reda, što znači da će parametar {{para|nekategorizirani_ordo}} biti neophodan, a on će se smjestiti odmah iznad parametra {{para|ordo}}, gdje se nalazi formalno imenovani red. Nekategorizirani parametri u nazivima parametara sadrže samo kategorije, poput "nekategorizirani '''divisio'''", što uredniku omogućava da sadržaj rasporedi hijerarhijski; korištenje ovih naziva ni na koji način ne aproksimira rang kategorije. Za članke o kritosjemenjačama koje koriste APG-ov sustav klasifikacije, redovni parametri uključujući i {{para|divisio}}, {{para|classis}} te {{para|subclassis}} ne bi se trebali koristiti jer će biti prikazani između ovih nekategoriziranih kladusa iz APG-a. Kako bi bilo usklađeno s odjeljkom [[#Klasifikacija]] iznad te savjetima o uključivanju viših kategorija, ove se kategorije smatraju višima u kontekstu APG-ovog sustava te se trenutno uključuju u članke o kritosjemenjačama: {{tree list}} *[[Angiospermae]] **[[Magnoliidae]] **[[Monokotiledone biljke|Jednosupnice]] ***[[Komelinidi]] **[[Eudikotiledone]] ***[[Prave eudikotiledone]] (prikazuje se kao viša kategorija kada biljka ne potpada pod dvije dolje navedene kategorije) ****[[Rosidae]] ****[[Asteride]] {{tree list/end}} Napomena: Rosidae sadrže dva kladusa, [[fabide]] (poznate i kao [[eurosidi I]]) i [[malvide]] (poznate i kao [[eurosidi II]]), dok Asteridae sadrže dva dodatna kladusa, [[lamiide]] ([[euasteridi I]]) i [[kampanulide]] ([[euasteridi II]]). Ovi se kladusi smatraju nižim kategorijama te se prikazuju samo u člancima o redovima ili porodicama uz koje su direktno povezani. Taksokvir za kritosjemenjaču u pravilu će sadržavati sljedeće parametre: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = | unranked_ordo = | ordo = </syntaxhighlight> ==== Podebljanja i kurziv ==== Kurziv se mora ručno dodati na svaki parametar. Ako unos za rod, vrstu i dvoimeni naziv (s ručno dodanim kurzivom) odgovara naslovu stranice,<ref group=note> Ako je naslov stranice, primjerice, "Homo (rod)", onda će taksokvir to prikazati kao "''Homo''", a naslov kao "''Homo'' (rod)".</ref> onda će naziv u taksokviru ''i'' naslov biti u kurzivu. Napominjemo da ako se koristi parametar {{para|naziv}}, naslov neće biti automatski u kurzivu. Naziv taksokvira bit će točno onakav kako je specificirano u parametru {{para|naziv}}&nbsp;&ndash; kurziv se u ovom slučaju mora dodati automatski. Ako u taksokviru navodite kategorije na [[latinski jezik|latinskom jeziku]], onda ih u pravilu navodite u kurzivu. Ako u članku koristite udomaćeni naziv ili prijevod, isti se ne treba pisati u kurzivu. Primjerice, ako za carstvo koristitie latinski naziv, koristit ćete kurziv (''[[Animalia]]''), ali ako koristite srpskohrvatski naziv, onda kurziv neće biti potreban ([[Životinje]]). Podebljanje se koristi iza isticanje teme članka. Parametri {{para|naziv}}, {{para|dvoimeno}} i {{para|troimeno}} automatski su podebljani. U odjeljku za klasifikaciju – od parametra {{para|regnum}} do {{para|species}} – treba podebljati samo krajnji unos kao i sve više kategorije koje sadrže taj krajnji unos. ==== Dodatne podjele ==== {{Taxobox | name = Kopriva | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Urticaceae]] | genus = '''''Urtica''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Vrste | subdivision = {{columns-list|colwidth=30em| * ''U. angustifolia'' * ''U. ardens'' * ''U. atrichocaulis'' * ''U. atrovirens'' * ''U. cannabina'' * ''U.&nbsp;chamaedryoides'' * ''[[Urtica dioica|U. dioica]]'' * ''U. dubia'' * ''[[Urtica ferox|U. ferox]]'' * ''U. fissa'' * ''[[Urtica dioica galeopsifolia|U. galeopsifolia]]'' * ''U. gracilenta'' * ''U. hyperborea'' * ''[[Urtica incisa|U. incisa]]'' * ''U. kioviensis'' * ''U. laetivirens'' * ''U. linearifolia'' * ''U. mairei'' * ''U.&nbsp;membranacea'' * ''U. morifolia'' * ''U. parviflora'' * ''U. pilulifera'' * ''U. platyphylla'' * ''U. pubescens'' * ''U. rupestris'' * ''U. sondenii'' * ''U. taiwaniana'' * ''[[Urtica thunbergiana|U. thunbergiana]]'' * ''U. triangularisa'' * ''[[Urtica urens|U. urens]]'' }} }} Grupe više od vrste (čak i vrste, ako postoji nekoliko značajnih podvrsta) uglavnom trebaju sadržavati listu podgrupa. Koristite parametar {{para|podjela}} za generiranje te liste. Listu možete dodatno formatirati koristeći niz drugih šablona, poput specijaliziranih šablona {{tl|Lista taksona s poveznicama}} ili {{tl|Lista vrsta s poveznicama}}, koji se bave i autorstvom (vidjeti ), ali i općih šablona za liste u šablonima kao što je {{tl|columns-list}}. Koristite {{para|podjela_kategorije}} kako biste naznačili rang podgrupa. Primjerice, za porodice: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | podjela_kategorije = Porodice | podjela = {{linked taxon list |Porodica1|Autorstvo1 |Porodica2|Autorstvo2 |Porodica3|Autorstvo3 }} </syntaxhighlight> Za liste s više podgrupa, lista se može podijeliti koristeći šablone {{tl|div col}} i {{tl|div col end}}, koji će ju podijeliti na dva stupca (vidi primjer desno). U slučajevima kada bi lista bila preduga za šablon ili kada bi klasifikacija bila previše raznovrsna da se može sažeti, listu treba zamijeniti porukom "Vidi tekst" (koja upućuje na punu listu u članku) ili ju treba potpuno izostaviti. Dobra nit vodilja je i sljedeće – ako ima više od 100 podgrupa, onda lista treba biti samostalan članak. U slučajevima raznovrsne klasifikacije, opisna poruka, npr. "Tipični redovi" ili "Značajni redovi", može se koristiti. U slučajevima kada rang nije potpuno jasan, možda bi bilo bolje koristiti generalne opise poput "Podgrupe" ili "Taksoni". Nekada je prikladno navoditi i više od jedne klasifikacijske razine u listi. U tom se slučaju niže grupe trebaju pomaknuti u desno koristeći kod "&amp;nbsp;", uglavnom tri puta za prvi uvučeni redak, a onda još jednom do tri puta za svaku sljedeću nižu razinu. Veće grupe možete označiti podebljavanjem. Ipak, nemojte zaboraviti da bi se to trebalo raditi samo s posrednim podgrupama koje ne zaslužuju samostalni članak; taksokviri su premali da bi sadržavali duplicirane podatke. ==== Kategorija ugroženosti ==== {{Main|Wikipedija:Kategorija ugroženosti}} [[File:Status iucn3.1.svg|thumb|IUCN iz 2001. (IUCN3.1)]] [[File:Status iucn2.3.svg|thumb|IUCN iz 1994. (IUCN2.3)]] [[File:Status TNC.svg|thumb|NatureServe (TCN)]] [[File:Status ESA.svg|thumb|Zakon o ugroženim vrstama (ESA)]] [[File:Status COSEWIC.svg|thumb|Rizične vrste/SARA (COSEWIC)]] [[File:Status EPBC.svg|thumb|Zaštita okoliša i očuvanje biodiverziteta (EPBC)]] [[File:Status DECF.svg|thumb|Lista flore proglašene rijetkom i prioritetnom (DECF)]] [[File:Status 2008 NZTCS.svg|thumb|Novozelandski sustav klasifikacije prijetnji (NZTCS)]] '''Kategorija ugroženosti''' može se uključiti u taksokvir kako bi se prikazao grafički pregled kategorija ugroženosti za temu članka. Cijeli sklop informacija o kategoriji ugroženosti sastoji se od nekoliko parametara: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> |status = kod |status_sistem = klasifikacijski sustav <!-- ako je postavljen kod, ovo je obvezan parametar --> |status_ref = <ref>...</ref> <!-- neobvezno --> |izumrli = godina izumiranja <!-- neobvezno: koristiti samo ako je (1) |status=EX, a godina izumiranja je poznata ili, 2) se radi o fosilu) --> </syntaxhighlight> Napomene: # Kategorija ugroženosti ne treba koristiti za prahistorijske organizme; za njih treba koristiti parametar {{para|raspon_fosila}}. # Neki automatizirani taksokviri koriste parametar {{para|izumrli}} u drugu svrhu—vidjeti [[Šablon:Speciesbox#Izumrle vrste]]. ===== Sistem zaštite ===== Postoji nekoliko organizacija koje imaju oblikovane sustave zaštite živih organizama, što je dovelo do postojanja različitih klasifikacijskih kriterija. Iz tog razloga se statusna kategorija mora spariti s korištenim klasifikacijskim sistemom. Preporučeni '''status_sistem''' je ''IUCN3.1'', ali ako nije dostupan za konkretnu vrstu, dopušteno je koristiti druge sisteme klasifikacije. Detalji se mogu naći [[w:en:Wikipedia:Conservation status|ovdje]]. Slike s desne strane prikazuju primjenjive sisteme, kako međunarodne tako i nacionalne. ''IUCN2.3'' je zastario za nove taksokvire, ali neki stariji još uvijek postoje te podržavaju ovu verziju. Ovaj je parametar '''obvezan''' kako bi se Kategorija ugroženosti pravilno prikazao u šablonu. Ako ne popunite ovaj parametar, taksokvir neće prikazivati grafiku. ===== Kod ===== Unos za parametar '''kod''' treba biti odgovarajući kod iz odabranog sistema. Kod treba unijeti točno onako kako je naveden u ovoj dokumentaciji. Kako biste pronašli Kategorija ugroženosti za velik broj organizama, možete pretražiti [[International Union for Conservation of Nature|IUCN-ovu]] [http://www.iucnredlist.org/ bazu podataka ugroženih vrsta]. S obzirom na to da svaki sistem ima drugačiji kod, molimo vas da konzultirate dokumentacijske stranice šablona za primjenjive kodove. Navedena tablica sadrži relevantne kodove (treći stupac prikazuje kategoriju koja se automatski dodaje u članak): :{| class="wikitable plainrowheaders" |+IUCN-ovi statusi za taksokvire !scope="col"| Status (kako se prikazuje u taksokviru) !scope="col"| Kod !scope="col"| Kategorija |- !scope="row"| Sigurna | sigurna<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Pripitomljena | DOM<ref name="invalid" group="IUCN" /> || [[:Category:Domaće životinje]] |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LC) | LC || |- !scope="row"| Najmanje zabrinjavajuća (LR/lc) | LR/lc || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (NT) | NT || |- !scope="row"| [[Gotovo ugrožena vrsta|Gotovo ugrožena]] (LC/nt) | LR/nt || |- !scope="row"| [[Vrsta koja ovisi o zaštiti|Ovisna o zaštiti]] (LR/cd) | LR/cd || |- !scope="row"| [[Osjetljiva vrsta|Osjetljiva]] (VU) | VU || |- !scope="row"| [[Ugrožena vrsta|Ugrožena]] (EN) | EN || [[:Category:Ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] | CR || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| [[Kritično ugrožena vrsta|Kritično ugrožena]] (CR), moguće izumrla | PE || [[:Category:Kritično ugrožene vrste]] |- !scope="row"| Izumrla u prirodi (EW) | EW || [[:Category:Vrste izumrle u prirodi]] |- !scope="row"| Izumrla | EX || |- !scope="row"| Nedovoljno poznata (DD) | DD || |- !scope="row"| ''Nije procijenjena'' (NE) | NE || |- !scope="row"| Fosil | fosil<ref name="invalid" group="IUCN">Ovo nije ispravna kategorija s IUCN-ove crvene liste.</ref><ref name="fossil" group="IUCN">Parametar {{para|status|fosil}} zastario je te je zamijenjen parametrom {{para|raspon_fosila}} {{tlx|fossil range}} (vidi [[#Raspon fosila]] za više informacija).</ref> || |- !scope="row"| Prahistorijska | pre<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Vidi tekst | Vidi tekst<ref name="invalid" group="IUCN" /> || |- !scope="row"| Nizak rizik | <s>LR</s><ref name="invalid" group="IUCN" /><ref name="LR" group="IUCN">{{var|LR}} je zastarjeli kod; umjesto njega koristite {{var|LR/lc}} ili {{var|LR/nt}} ili {{var|LR/cd}}.</ref> || |} '''Napomene''': {{Reflist|group=IUCN|close}} ===== Korištenje referenci ===== Kako biste dodali referencu za Kategorija ugroženosti, unesite ju na sljedeći način: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = |title = | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = | page = | publisher = [[International Union for Conservation of Nature]] | date = | url = | doi = | access-date = }}</ref> </syntaxhighlight> Vidjeti {{tlx|Cite journal}} ili {{tlx|Cite IUCN}} za parametre koje morate popuniti u tim šablonima. Nemojte zaboraviti da oznaka <nowiki><ref></nowiki> zahtijeva dodavanje šablona {{tlx|Reflist}} ili oznake <nowiki><references /></nowiki> u odjeljku za reference. ==== Raspon fosila ==== U taksokvir se može dodati i stratigrafski raspon za fosile, a sve koristeći parametar {{para|raspon_fosila}} parameter. Promjerice, za grupu koja je živjela u periodu od [[kambrij]]a do [[perm (geologija)|perma]], koristite sljedeći kod: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> |raspon_fosila = [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Ako želite dodati grafički prikaz za raspon fosila (prikazan ovdje), možete koristiti šablon {{tl|Raspon fosila}} i to na sljedeći način: {{image frame|content={{raspon fosila|kambrij|perm}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|kambrij|perm}} </syntaxhighlight> ili <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|542|250}} [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] </syntaxhighlight> Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi "Nedavno", dok se za vrste koje su nedavno umrle, poput [[moa|moe]], navodi "Holocen", a trenutno se status treba navesti u parametru {{para|status}}. Za grupe koje su živjele tijekom samo jednog perioda, jednostavno ga navedite bez navođenja raspona, primjerice: {{image frame|content={{raspon fosila | silur}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | raspon_fosila = {{raspon fosila|silur}} </syntaxhighlight> ==== Slike ==== U taksokvir se može dodati i slika koristeći parametar {{para|slika}}. Preporučuje se da dodate sliku u taksokvir ako ona postoji. Pri unosu, ''nemojte'' uključivati dodatke "Datoteka:" (ili slične) uz naziv datoteke! Ako ste dodali sliku, onda je poželjno dodati i alt tekst preko parametra "{{para|slika_alt}}". Alt tekst ne bi trebao biti isti kao i opis; umjesto toga, on bi trebao opisati sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti. Opis za sliku dodaje se pomoću parametra "{{para|slika_opis}}". Opis nije potreban ako bi on bio samo kopija naslova članka. Opis treba dodati samo ako može pružiti više informacija o temi slike, poput spola ili razvojne faze, lokacije gdje je slika nastala, autora ili slično. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' </syntaxhighlight> Temeljna je postavka da se širina slike određuje prema korisničkim preferencijama za širinu. Generalno, preporučuje se da se ove preference poštuju. Ipak, u nekim će slučajevima biti poželjno promijeniti postavljenu širinu; ovo se može napraviti korištenjem parametra {{para|slika_širina}}, koji mijenja veličinu slike temeljem omjera. Tako {{para|slika_širina|1.1}} povećava sliku za 10% u odnosu na osnovne korisničke preferencije, dok ju {{para|slika_širina|0.75}} čini 25% manjom. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | slika = Sweetbay1082.jpg | slika_alt = Bijeli cvijet okružen dugim, zelenim listovima | slika_opis = ''Magnolia virginiana'' | slika_širina = 1.45 </syntaxhighlight> Dugi ili komplicirani opisi slike, koji bi ipak trebali biti rijetki, izgledaju bolje ako se poravnaju s lijeve strane. Ovo se može postići korištenjem parametra "{{para|slika_opis_položaj|left}}". U taksokvir se može dodati i druga slika, što se postiže popunjavanjem parametara {{para|slika2}}, {{para|slika2_alt}}, {{para|slika2_opis}} i {{para|slika2_širina}}. Ovo treba koristiti rijetko, odnosno samo kada je članak dovoljno dug da mogu stati dvije slike ''i'' kada uopće ima smisla dodati drugu sliku u taksokvir, a ne negdje u sam članak. Ovo će najčešće biti korisno kada neka vrsta ima značajne razlike između jedinki muškog i ženskog spola. ==== Autorstva ==== Pravilo je da se autorstvo navodi samo za taksone pokrivene člankom. Više taksonomske kategorije koje sadrže samo temu članka također bi trebale navoditi autorstvo, osim kada je ono isto kao i u slučaju taksona u pitanju. U slučaju vrsta (ili podvrsta), autorstvo se može navesti u odjeljku ''dvoimeno'' ili ''troimeno''. Inače, autorstvo se može navesti i u samoj klasifikaciji. Primjerice, za red: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto"> | ordo = | ordo_autorstvo = </syntaxhighlight> Sljedeći primjeri ilustriraju različite konvencije pri imenovanju, datumima i ostalim elementima nazivlja za različita carstva: * ''Animalia ** Izvorni naziv: '''''Homo sapiens''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.}} ** Reklasifikacija: '''''Panthera leo''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758.)}} (izvorno ''Felis leo'') * ''Plantae ** Izvorni naziv: '''''Magnolia virginiana''''' {{small|1=[[Carl Linnaeus|L.]]}} ** Reklasifikacija: '''''Anacamptis pyramidalis''''' {{small|1=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Louis Claude Richard|Rich.]]}} (izvorno ''Orchis pyramidalis'') * ''Bacteria ** Izvorni naziv: '''''Vibrio cholerae''''' {{small|1=[[Robert Koch|R. Koch]] 1883.}} ** Reklasifikacija: '''''Streptococcus pneumoniae''''' {{small|1=(Klein 1884.) Chester 1901.}} (izvorno ''Micrococcus pneumoniae'') ** Stari naziv: '''''Salmonella enterica''''' {{small|1=(ex Kauffmann & Edwards 1952.) Le Minor & Popoff 1987.}} Autorstva koja se koriste u znanstvenim nazivima također imaju različite standarde skraćivanja, ovisno o tome radi li se o biljkama ili životinjama. ==== Raznolikost ==== Kod viših taksona i taksona kod kojih podjela ne ukazuje na broj vrsta, možete koristiti parametar {{para|raznolikost}}. On treba biti popraćen parametrom {{para|raznolikost_link}}, koji vodi do prikladne stranice, a koja će uglavnom biti naslovljena ''Lista vrsta roda X''. Primjerice: <syntaxhighlight lang="text" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_link = Lista vrsta roda Quercus | raznolikost = oko 120 vrsta </syntaxhighlight> ''Nije'' dobra ideja biti pretjerano precizan oko broja vrsta. Kod velikog broja grupa, nove vrste redovito se otkrivaju i opisuju tako da se brojka stalno mijenja. Također, moguće je da promjene u taksonomskim kriterijima dovedu do promjene unutar određenih rodova. Stoga je navođenje okrivne, odnosno zaokružene brojke vrsta bolje jer olakšava održavanje. Za dodavanje reference o broju vrsta koristite parametar {{para|raznolikost_ref}} kako slijedi: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | raznolikost_ref = <ref>Hershler i Longley, 1986., str.&nbsp;127</ref> </syntaxhighlight> ==== Mape staništa ==== Na kraju taksokvira može se dodati i mapa staništa. Za to koristite parametre {{para|karta_raspon}}, {{para|karta_raspon_širina}}, {{para|karta_raspon_alt}} te {{para|karta_raspon_opis}}, i to a isti način kao i one za sliku. Navođenje širine mape ta raspon uglavnom nije potrebno. Primjer korištenja: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | karta_raspon = Map.jpg | karta_raspon_širina = 1.1 | karta_raspon_alt = Mapa koja prikazuje ... | karta_raspon_opis = Staništa ... </syntaxhighlight> Šablon podržava do četiri mape ukupno, a za što koristite odgovarajuće parametre {{para|karta_raspon2}}, {{para|karta_raspon2_širina}} i tako dalje. Možete i generirati mape koristeći prikladne prazne mape poput [[:Datoteka:BlankMap-World-noborders.png]]. Takve mape ne bi trebale biti prevelike (širina od 300 do 400 piksela sasvim je dovoljna, s obzirom na to da je ta mapa tek globalni pregled; detaljnije mape uvijek se mogu uvrstiti u sam tekst članka), a ako ih napravite, prebacite ih na [[Wikimedia Commons]] i dodajte u kategoriju [[:commons:Category:Animal distribution maps]]. ==== Sinonimi ==== Kada za određenu vrstu postoje sinonimi, možete koristiti parametar {{para|sinonimi}}. Listu sinonima možete formatirati na isti način kao i listu za [[#Dodatne podjele|dodatne podjele]], s tim da sinonimi generalno ne bi trebali imati poveznice, tako da, primjerice, možete koristiti {{tl|Lista taksona}} za taksone čiji nazivi nisu u kurzivu, a {{tl|Lista vrsta}} za one čiji nazivi jesu u kurzivu. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | sinonimi = {{Lista vrsta |Vrsta1|Autorstvo1 |Vrsta2|Autorstvo2 }} </syntaxhighlight> [http://ubio.org/NomenclatorZoologicus/ Nomenclator Zoologicus] sadrži podatke za sve osim najnovijih životinjskih rodova. Laici će možda imati problema s korištenjem ove baze podataka, ali radi se o sveobuhvatnom izvoru za autorstva naziva rodova, kako onih priznatih tako i manje poznatih sinonima. Nekada će biti navedeno da je uspostavljen novi naziv jer je stari, izvorni naziv "zauzet" (engl. "preoccupied"). To znači da je utvrđeno da drugi takson istog ranga unutar istog carstva već ima taj naziv, čak i ako je taj naziv samo sinonim. Duge liste mogu se sakriti pomoću parametra {{para|hidden|yes}} u bilo kojem šablonu za liste taksona. Alternativno možete koristiti {{tlx|collapsible list|2=bullets=true|3=...}}; korištenje ovog šablona onemogućava korištenje šablona {{tl|Lista taksona}}, tako da budite oprezni. Heterotipni, upitni ili anamorfni/teleomorfni sinonimi za gljive mogu se navesti posebno ako je to potrebno. Koristite parametar {{para|sinonimi_ref}} kako biste listi sinonima dodali referencu: <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto; font-size:80%"> | sinonimi_ref = <ref>Smith i Jones, 2009., str.&nbsp;5</ref> </syntaxhighlight> ==== Tipska vrsta ==== Ako je za neki rod (ili višu kategoriju) poznata [[tipska vrsta]], možete koristiti parametre {{para|tipska_vrsta}} i {{para|tipska_vrsta_autorstvo}}. Za botaničke članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature algi, gljiva i biljaka]] (ICNafp), trebalo bi koristiti trenutno prihvaćeni naziv u sklopu roda. Naziv "tipska vrsta" ne pojavljuje se u ICNafp-u, ali ovdje se koristi iz razloga praktičnosti. [http://botany.si.edu/ing/ Index Nominum Genericorum] korisna je baza podataka i može se koristiti kao referenca. Za životinjske članke, odnosno nazive prema [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] (ICZN), za tipsku vrstu trebalo bi koristiti {{em|izvorno}} dvoimeno nazivlje za tipsku vrstu, ali uz poveznicu na aktualni članak, dok bi se autorstvo trebalo navesti normalno, bez zagrada. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> | tipska_vrsta = <!-- izvorni naziv vrste koji se izvorno koristio za opisivanje roda, neovisno o suvremenoj nomenklaturi --> | tipska_vrsta_autorstvo = </syntaxhighlight> Ovo je u skladu s ICZN-ovom preporukom 67B; napominjemo da se ovo odnosi na takson koji je koristio originalni autor roda, čak i kada je on danas nevažeći jer je, primjerice, postao sinonim. Idealno bi bilo da se parametar koristi samo ako bi se izvorni opis roda mogao izravno provjeriti, kao u sljedećem primjeru iz ICZN-a: <blockquote>''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., jednu od nominalnih vrsta izvorno uključenih u rod desetonogih rakova ''Homarus'' Weber, 1795., kasnije je opisao Fowler (1912.) kao tipsku vrstu roda ''Homarus''. Tipska je vrsta, a tako se treba i navoditi ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775. ''Astacus marinus'' Fabricius je trenutno sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758., ali potonja nije tipska vrsta za ''Homarus'' te se ne bi trebala navoditi kao takva. Ako je potrebno navesti tipsku vrstu, ona bi se trebala navesti na sljedeći način: "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sinonim za ''Cancer gammarus'' Linnaeus, 1758."; ili "Tipska vrsta ''Astacus marinus'' Fabricius, 1775., sada se smatra sinonimom za ''Homarus gammarus'' (Linnaeus, 1758.)".</blockquote> Ako vam nije potpuno jasno što sve ovo znači, molimo vas ''nemojte koristiti ovaj parametar''. Umjesto toga, bilo bi bolje navesti tipsku vrstu u listi vrsta, uz dodatni tekst poput: <syntaxhighlight lang="wikitext">{{small|1=([[tipska vrsta]])}}</syntaxhighlight> nakon (trenutno važećeg) naziva za vrstu. === Naslovi članaka u kurzivu === Ako je unos za parametre {{para|genus}}, {{para|species}} ili {{para|dvoimeno}} u kurzivu i potpuno odgovara naslovu članka, ''a'' parametar {{para|naziv}} nije specificiran, taksokvir '''i''' naslov članka bit će automatski ispisani u kurzivu.<ref group=note>Vidi bilješku 1; naslov članka bit će prebačen u kurziv koristeći "čarobnu riječ" <nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki>. Ako naslov sadrži pojam za razvrstavanje (npr. "(rod)"), on neće biti u kurzivu.</ref> Ako je potrebno, možete i ručno postaviti kurzivni naslov koristeći šablon {{tl|Italic title}}. Ako je parametar {{para|naziv}} postavljen, onda će taksokvir prikazivati ono što je uneseno za taj parametar; naslov NEĆE biti u kurzivu osim ako se koristi {{tl|Italic title}}. === Cjelokupni kod šablona === Ovaj odjeljak sadrži sve parametre poredane kako se pojavljuju u taksokviru. Nijedan taksokvir ne bi trebao imati sve ove popunjene parametre – konciznost je poželjna! ''Napominjemo da su parametri u ovom šablonu osjetljivi na malo i veliko slovo.'' {{Taxobox | color_as = {{Taxobox colour|[[Animalia]]}} | naziv = naziv | raspon_fosila = {{fossil range|100|0}}raspon fosila | slika = Panthera tigris tigris.jpg | slika_upright = 0.9 | slika_alt = slika alt | slika_opis = slika opis | slika2 = Singapore Zoo Tigers.jpg | slika2_upright = 0.9 | slika2_alt = slika2 alt | slika2_opis = slika2 opis | status = EN | status_sistem = IUCN3.1 | status_ref = <ref>IUCN referenca ide ovdje</ref> | klasifikacija_status = status klasifikacije | virus_group = virus group | superdomain = superdomain | unranked_superdomain = unranked superdomain | unranked_superdomain_authority = unranked superdomain authority | domain = domain | domain_authority = domain authority | superregnum = superregnum | superregnum_authority = superregnum authority | regnum = regnum | regnum_authority = regnum authority | unranked_regnum = unranked regnum | unranked_regnum_authority = unranked regnum authority | subregnum = subregnum | subregnum_authority = subregnum authority | infraregnum = infraregnum | infraregnum_authority = infraregnum authority | nekategorizirani_phylum = nekategorizirani phylum | nekategorizirani_phylum_autorstvo = nekategorizirani phylum autorstvo | superdivisio = superdivisio | superdivisio_autorstvo = superdivisio autorstvo | superphylum = superphylum | superphylum_autorstvo = superphylum autorstvo | nekategorizirana_divisio = nekategorizirana divisio | nekategorizirana_divisio_autorstvo = nekategorizirana divisio autorstvo | divisio = divisio | divisio_autorstvo = divisio autorstvo | phylum = phylum | phylum_autorstvo = phylum autorstvo | subdivisio = subdivisio | subdivisio_autorstvo = subdivisio autorstvo | subphylum = subphylum | subphylum_autorstvo = subphylum autorstvo | infraphylum = infraphylum | infraphylum_autorstvo = infraphylum autorstvo | microphylum = microphylum | microphylum_autorstvo = microphylum autorstvo | nanophylum = nanophylum | nanophylum_autorstvo = nanophylum autorstvo | nekategorizirani_classis = nekategorizirani classis | nekategorizirani_classis_autorstvo = nekategorizirani classis autorstvo | superclassis = superclassis | superclassis_autorstvo = superclassis autorstvo | classis = classis | classis_autorstvo = classis autorstvo | nekategorizirani_subclassis = nekategorizirani subclassis | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = nekategorizirani subclassis autorstvo | subclassis = subclassis | subclassis_autorstvo = subclassis autorstvo | nekategorizirani_infraclassis = nekategorizirani infraclassis | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = nekategorizirani infraclassis autorstvo | infraclassis = infraclassis | infraclassis_autorstvo = infraclassis autorstvo | nekategorizirani_ordo = nekategorizirani ordo | nekategorizirani_ordo_autorstvo = nekategorizirani ordo autorstvo | magnordo = magnordo | magnordo_autorstvo = magnordo autorstvo | superordo = superordo | superordo_autorstvo = superordo autorstvo | ordo = ordo | ordo_autorstvo = ordo autorstvo | subordo = subordo | subordo_autorstvo = subordo autorstvo | infraordo = infraordo | infraordo_autorstvo = infraordo autorstvo | parvordo = parvordo | parvordo_autorstvo = parvordo autorstvo | zoodivisio = zoodivisio | zoodivisio_autorstvo = zoodivisio autorstvo | zoosectio = zoosectio | zoosectio_autorstvo = zoosectio autorstvo | zoosubsectio = zoosubsectio | zoosubsectio_autorstvo = zoosubsectio autorstvo | nekategorizirana_superfamilia = nekategorizirana superfamilia | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = nekategorizirana superfamilia autorstvo | superfamilia = superfamilia | superfamilia_autorstvo = superfamilia autorstvo | familia = familia | familia_autorstvo = familia autorstvo | subfamilia = subfamilia | subfamilia_autorstvo = subfamilia autorstvo | nekategorizirani_tribus = nekategorizirani tribus | nekategorizirani_tribus_autorstvo = nekategorizirani tribus autorstvo | supertribus = supertribus | supertribus_autorstvo = supertribus autorstvo | tribus = tribus | tribus_autorstvo = tribus autorstvo | subtribus = subtribus | subtribus_autorstvo = subtribus autorstvo | alliance = alliance | alliance_autorstvo = alliance autorstvo | nekategorizirani_genus = nekategorizirani genus | nekategorizirani_genus_autorstvo = nekategorizirani genus autorstvo | genus = genus | genus_autorstvo = genus autorstvo | subgenus = subgenus | subgenus_autorstvo = subgenus autorstvo | sectio = sectio | sectio_autorstvo = sectio autorstvo | subsectio = subsectio | subsectio_autorstvo = subsectio autorstvo | series = series | series_autorstvo = series autorstvo | subseries = subseries | subseries_autorstvo = subseries autorstvo | species_skupina = species skupina | species_skupina_autorstvo = species skupina autorstvo | species_podskupina = species podskupina | species_podskupina_autorstvo = species podskupina autorstvo | species_skup = species skup | species_skup_autorstvo = species skup autorstvo | species = species | species_autorstvo = species autorstvo | subspecies = subspecies | subspecies_autorstvo = subspecies autorstvo | variety = variety | varijetet_autorstvo = varijetet autorstvo | forma = forma | forma_autorstvo = forma autorstvo | tipski_soj = tipski soj | raznolikost_ref = <ref>raznolikost ref</ref> | diversity = diversity | raznolikost_link = raznolikost link | dvoimeno = dvoimeno | dvoimeno_autorstvo = dvoimeno autorstvo | troimeno = troimeno | troimeno_autorstvo = troimeno autorstvo | tipski_rod = tipski rod | tipski_rod_autorstvo = tipski rod autorstvo | tipska_vrsta = tipska vrsta | tipska_vrsta_autorstvo = tipska vrsta autorstvo | podjela = podjela | podjela_kategorije = podjela kategorije | karta_raspon = Pleurodeles walti dis.png | range_map_upright = 0.9 | karta_raspon_alt = karta raspon alt | karta_raspon_opis = karta raspon opis | dvoimeno2 = dvoimeno2 | dvoimeno2_autorstvo = dvoimeno2 autorstvo | karta_raspon2 = Pleurodeles walti dis.png | range_map2_upright = 0.9 | karta_raspon2_alt = karta raspon2 alt | karta_raspon2_opis = karta raspon2 opis | dvoimeno3 = dvoimeno3 | dvoimeno3_autorstvo = dvoimeno3 autorstvo | karta_raspon3 = Pleurodeles walti dis.png | range_map3_upright = 0.9 | karta_raspon3_alt = karta raspon3 alt | karta_raspon3_opis = karta raspon3 opis | dvoimeno4 = dvoimeno4 | dvoimeno4_autorstvo = dvoimeno4 autorstvo | karta_raspon4 = Pleurodeles walti dis.png | range_map4_upright = 0.9 | karta_raspon4_alt = karta raspon4 alt | karta_raspon4_opis = karta raspon4 opis | sinonimi_ref = <ref>sinonimi ref</ref> | sinonimi = sinonimi }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto"> {{Taxobox | color_as = | naziv = | raspon_fosila = | slika = | slika_upright = | slika_alt = | slika_opis = | slika_opis_položaj = | slika2 = | slika2_upright = | slika2_alt = | slika2_opis = | status = | status_sistem = | status_ref = | klasifikacija_status = | virus_group = | unranked_superdomain = | unranked_superdomain_authority = | superdomain = | superdomain_authority = | domain = | domain_authority = | superregnum = | superregnum_authority = | unranked_regnum = | unranked_regnum_authority = | regnum = | regnum_authority = | subregnum = | subregnum_authority = | superdivisio = | superdivisio_autorstvo = | superphylum = | superphylum_autorstvo = | nekategorizirana_divisio = | nekategorizirana_divisio_autorstvo = | divisio = | divisio_autorstvo = | nekategorizirani_phylum = | nekategorizirani_phylum_autorstvo = | phylum = | phylum_autorstvo = | subdivisio = | subdivisio_autorstvo = | subphylum = | subphylum_autorstvo = | infraphylum = | infraphylum_autorstvo = | microphylum = | microphylum_autorstvo = | nanophylum = | nanophylum_autorstvo = | superclassis = | superclassis_autorstvo = | nekategorizirani_classis = | nekategorizirani_classis_autorstvo = | classis = | classis_autorstvo = | nekategorizirani_subclassis = | nekategorizirani_subclassis_autorstvo = | subclassis = | subclassis_autorstvo = | nekategorizirani_infraclassis = | nekategorizirani_infraclassis_autorstvo = | infraclassis = | infraclassis_autorstvo = | magnordo = | magnordo_autorstvo = | superordo = | superordo_autorstvo = | nekategorizirani_ordo = | nekategorizirani_ordo_autorstvo = | ordo = | ordo_autorstvo = | subordo = | subordo_autorstvo = | infraordo = | infraordo_autorstvo = | parvordo = | parvordo_autorstvo = | zoodivisio = | zoodivisio_autorstvo = | zoosectio = | zoosectio_autorstvo = | zoosubsectio = | zoosubsectio_autorstvo = | nekategorizirana_superfamilia = | nekategorizirana_superfamilia_autorstvo = | superfamilia = | superfamilia_autorstvo = | familia = | familia_autorstvo = | subfamilia = | subfamilia_autorstvo = | supertribus = | supertribus_autorstvo = | nekategorizirani_tribus = | nekategorizirani_tribus_autorstvo = | tribus = | tribus_autorstvo = | subtribus = | subtribus_autorstvo = | alliance = | alliance_autorstvo = | nekategorizirani_genus = | nekategorizirani_genus_autorstvo = | genus = | genus_autorstvo = | subgenus = | subgenus_autorstvo = | sectio = | sectio_autorstvo = | subsectio = | subsectio_autorstvo = | series = | series_autorstvo = | subseries = | subseries_autorstvo = | species_skupina = | species_skupina_autorstvo = | species_podskupina = | vspecies_podskupina_autorstvo = | species_skup = | species_skup_autorstvo = | species = | species_autorstvo = | subspecies = | subspecies_autorstvo = | variety = | varijetet_autorstvo = | forma = | forma_autorstvo = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = | troimeno = | troimeno_autorstvo = | tipski_rod = | tipski_rod_autorstvo = | tipska_vrsta = | tipska_vrsta_autorstvo = | tipski_soj = | subdivision = | podjela_kategorije = | raznolikost_ref = | diversity = | raznolikost_link = | karta_raspon = | range_map_upright = | karta_raspon_alt = | karta_raspon_opis = | dvoimeno2 = | dvoimeno2_autorstvo = | karta_raspon2 = | range_map2_upright = | karta_raspon2_alt = | karta_raspon2_opis = | dvoimeno3 = | dvoimeno3_autorstvo = | karta_raspon3 = | range_map3_upright = | karta_raspon3_alt = | karta_raspon3_opis = | dvoimeno4 = | dvoimeno4_autorstvo = | karta_raspon4 = | range_map4_upright = | karta_raspon4_širina = | karta_raspon4_opis = | sinonimi_ref = | sinonimi = }} </syntaxhighlight> === Članci kojima nedostaju taksokviri === Za članke kojima nedostaju taksokviri, dodajte '''[[Šablon:Nedostaje taksokvir]]''' na ''stranicu za razgovor'' članka. Ovo se može napraviti unosom koda '''<nowiki>{{Nedostaje taksokvir}}</nowiki>''' ili '''<nowiki>{{potrebantaksokvir}}</nowiki>''' na vrh stranice za razgovor. ===Template Data=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "Infokutija za biljke, životinje i druge biološke taksone", "format": "block", "params": { "naziv": { "label": "naziv", "description": "Za biljke, pogledajte [[w:en:Wikipedia:Naming conventions (flora)|ovdje]]. Za ostala živa bića, naziv bi trebao biti udomaćeni narodni naziv, a ako ga nema ili ga nije moguće utvrditi, onda znanstveni naziv na latinskom.", "type": "string" }, "slika": { "label": "slika", "description": "Slika koja će biti u taksokviru. Pri unosu, nemojte uključivati dodatke \"Datoteka:\" (ili slične) uz naziv datoteke!", "type": "wiki-file-name", "required": false, "suggested": true }, "slika_širina": { "label": "slika širina", "description": "(U pravilu se ne koristi) Širina slike. Uobičajeno postavljena na 320px.", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Use image_upright" }, "slika_upright": { "label": "slika upright", "description": "Mijenja veličinu slike temeljem omjera.", "type": "string", "required": false }, "slika_alt": { "label": "slika alt", "description": "Opisuje sadržaj slika za nekoga tko ju ne može vidjeti.", "type": "string", "required": false }, "slika_opis": { "label": "slika opis", "description": "Opis ispod slike.", "type": "string", "suggested": true }, "slika_opis_položaj": { "label": "slika opis položaj", "description": "Položaj opisa ispod slike. Generalno je postavljen na \"center\", ali može se mijenjati po potrebi.", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "regnum": { "label": "regnum", "description": "Kingdom: [[Animalia]], [[Plantae]], [[Fungi]], other taxa may want to use domain or other ranks instead", "type": "string", "required": false }, "divisio": { "label": "divisio", "description": "Division in botany, e.g. [[Bryophyta]]. Not for flowering plants using the APG III system", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "phylum", "description": "Phylum in zoology, eg [[Chordata]] for chordates", "type": "string", "required": false }, "classis": { "label": "classis", "description": "Class/classis taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "ordo": { "label": "ordo", "description": "Order/ordo taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "familia": { "label": "familia", "description": "Family/familia taxonomic rank", "type": "string", "required": false }, "genus": { "label": "genus", "description": "Genus taxonomic rank, in italics, e.g. ''[[Homo]]''", "type": "string", "required": false }, "species": { "label": "species", "description": "Species taxonomic rank. Should be given in abbreviated forms and in italics, e.g. ''H. sapiens''.", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno": { "label": "dvoimeno", "description": "Full binomial name of taxa, In full form with italics, e.g. ''Salix alba'' var. ''caerulea''", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno_autorstvo": { "label": "dvoimeno autorstvo", "description": "Binomial authority using appropriate conventions, eg [[Carl Linnaeus|L.]] (for plants), [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 (for animals)", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon": { "label": "karta raspon", "description": "Map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon_širina": { "label": "karta raspon širina", "description": "Width to display range map. Should not normally be set. e.g. 320px", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon_alt": { "label": "karta raspon alt", "description": "Alt text describing the range in words", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon_opis": { "label": "karta raspon opis", "description": "Caption/key for the range map", "type": "string", "required": false }, "status": { "label": "status", "description": "The conservation status code: 'secure', domesticated 'DOM', Least Concern 'LC', Lower Risk—Least Concern 'LR/lc', Near Threatened 'NT', Lower Risk—Near Threatened 'LR/nt', Lower Risk—Conservation Dependent 'LR/cd', Vulnerable 'VU', Endangered 'EN', Critically Endangered 'CR', Possibly Extinct 'PE', Extinct in the wild 'EW', Extinct 'EX', Data deficient 'DD', Not evaluated 'NE',Fossil 'fossil', Prehistoric 'pre', 'See text', Lower Risk 'LR'", "type": "string", "required": false }, "status_sistem": { "label": "status sistem", "description": "System used for Conservation status: 'IUCN3.1', 'IUCN2.3', 'EPBC' etc. Required if status given.", "type": "string", "required": false }, "status_ref": { "label": "status ref", "description": "Reference for status <ref>{{Cite journal|...}}</ref>", "type": "string", "required": false }, "izumrli": { "label": "izumrli", "description": "Year of extinction, if known", "type": "string", "required": false }, "raspon_fosila": { "label": "raspon fosila", "description": "Stratigrafski raspon za fosile. Primjerice, [[kambrij]]–[[perm (geologija)|perm]] ili {{raspon fosila|kambrij|perm}}, ako želite grafiku. Za živuće taksone koji postoje i danas, kao završetak se navodi \"Nedavno\", dok se za vrste koje su nedavno umrle navodi \"Holocen\".", "type": "string", "required": false }, "virus_group": { "label": "virus group", "description": "Viruses not placed in taxa above the rank of order, instead a virus group is used, given by a Roman numeral from I to VII", "type": "string", "required": false }, "unranked_superdomain": { "label": "unranked superdomain", "description": "For each major taxon you can add an unranked entry to the taxobox. The entry unranked X appears above rank X", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain": { "label": "superdomain", "description": "This and other minor ranks should only be used when they are important to understanding the classification of the taxon described in the article", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "superdomain_authority": { "label": "superdomain authority", "description": "The authority used for this rank. Every rank has a rank authority field which are not currently listed", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "domain": { "label": "domain", "description": "Domain for Archaea, Bacteria and Eukarya", "type": "string", "required": false }, "superregnum": { "label": "superregnum", "type": "string", "required": false }, "unranked_regnum": { "label": "unranked regnum", "type": "string", "required": false }, "subregnum": { "label": "subregnum", "type": "string", "required": false }, "superdivisio": { "label": "superdivisio", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "superphylum", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirana_divisio": { "label": "nekategorizirana divisio", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be set to [[Angiosperms]] rather than using division/divisio", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_phylum": { "label": "nekategorizirani phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "nanophylum", "type": "string", "required": false }, "superclassis": { "label": "superclassis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_classis": { "label": "nekategorizirani classis", "description": "For flowering plants using the APG IV system this should be used rather than class/classis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_subclassis": { "label": "nekategorizirani subclassis", "type": "string", "required": false }, "subclassis": { "label": "subclassis", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_infraclassis": { "label": "nekategorizirani infraclassis", "type": "string", "required": false }, "infraclassis": { "label": "infraclassis", "type": "string", "required": false }, "magnordo": { "label": "magnordo", "type": "string", "required": false }, "superordo": { "label": "superordo", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirani_ordo": { "label": "nekategorizirani ordo", "description": "Generally used for flowering plants using the APG IV system", "type": "string", "required": false }, "subordo": { "label": "subordo", "type": "string", "required": false }, "infraordo": { "label": "infraordo", "type": "string", "required": false }, "parvordo": { "label": "parvordo", "type": "string", "required": false }, "zoodivisio": { "label": "zoodivisio", "description": "Used in zoology, a different rank to the division used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosectio": { "label": "zoosectio", "description": "Used in zoology, a different rank to the section used in botany.", "type": "string", "required": false }, "zoosubsectio": { "label": "zoosubsectio", "description": "Used in zoology, a different rank to the subsection used in botany.", "type": "string", "required": false }, "nekategorizirana_superfamilia": { "label": "nekategorizirana superfamilia", "type": "string", "required": false }, "superfamilia": { "label": "superfamilia", "type": "string", "required": false }, "subfamilia": { "label": "subfamilia", "type": "string", "required": false }, "supertribus": { "label": "supertribus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "nekategorizirani_tribus": { "label": "nekategorizirani tribus", "type": "string", "required": false }, "tribus": { "label": "tribus", "type": "string", "required": false }, "subtribus": { "label": "subtribus", "type": "string", "required": false }, "alliance": { "label": "alliance", "type": "string", "required": false, "deprecated": "Displays as a rank between subtribe and genus. " }, "nekategorizirani_genus": { "label": "nekategorizirani genus", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "subgenus": { "label": "subgenus", "type": "string", "required": false }, "sectio": { "label": "sectio", "description": "Used in botany, use zoosectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "subsectio": { "label": "subsectio", "description": "Used in botany, use zoosubsectio in zoology", "type": "string", "required": false }, "series": { "label": "series", "type": "string", "required": false }, "subseries": { "label": "subseries", "type": "string", "required": false }, "species_skupina": { "label": "species skupina", "type": "string", "required": false }, "species_podskupina": { "label": "species podskupina", "type": "string", "required": false }, "species_skup": { "label": "species skup", "type": "string", "required": false }, "subspecies": { "label": "subspecies", "type": "string", "required": false }, "varijetet": { "label": "varijetet", "type": "string", "required": false, "deprecated": "use varietas" }, "forma": { "label": "forma", "description": "Used in botany, not in zoology", "type": "string", "required": false }, "troimeno": { "label": "troimeno", "description": "The full trinomial name for subspecies, it should generally be in italics.", "type": "string", "required": false }, "troimeno_autorstvo": { "label": "troimeno autorstvo", "description": "The authority for a trinomial.", "type": "string", "required": false }, "sinonimi": { "label": "sinonimi", "description": "A list of synonyms for a species, e.g. ''species1'' {{small|1=Authority1}}<br/> ''species2'' {{small|1=Authority2}}", "type": "string", "required": false }, "sinonimi_ref": { "label": "sinonimi ref", "description": "References for the synonym lists, e.g.<ref>Smith and Jones, 2009, p. 5</ref>", "type": "string", "required": false }, "tipska_vrsta": { "label": "tipska vrsta", "description": "The original name of the species that was initially used to describe the genus, without regard to its present-day nomenclature.", "type": "string", "required": false }, "tipska_vrsta_autorstvo": { "label": "tipska vrsta autorstvo", "description": "Authority for the type species, don't use parenthesis.", "type": "string", "required": false }, "klasifikacija_status": { "label": "klasifikacija status", "description": "Status of the scientific classification, e.g. disputed. Only use when the scientific classification text would be misleading without it.", "type": "string", "required": false }, "podjela_kategorije": { "label": "podjela kategorije", "description": "Rank used for sub-divisions of this taxa, e.g. 'Families'", "type": "string", "required": false }, "podjela": { "label": "podjela", "description": "List of sub divisions of this taxa, e.g. [[Family1]]<br/> [[Family2]]<br/> [[Family3]]", "type": "string", "required": false }, "slika2": { "label": "slika2", "description": "A second image, only use in rare circumstances.", "type": "string", "required": false }, "slika2_širina": { "label": "slika2 širina", "description": "Deprecated. Width of the second image", "type": "number", "required": false, "deprecated": true }, "slika2_upright": { "label": "slika2 upright", "description": "Scale of the second image", "type": "number", "required": false }, "image2_alt": { "label": "image2 alt", "description": "Alt text which describes the second image to someone who can't see it", "type": "string", "required": false }, "slika2_opis": { "label": "slika2 opis", "description": "Caption to display under the second image", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno2": { "label": "dvoimeno2", "description": "Second binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno2_autorstvo": { "label": "dvoimeno2 autorstvo", "description": "Authority of second binomial", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno3": { "label": "dvoimeno3", "description": "Third binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno3_autorstvo": { "label": "dvoimeno3 autorstvo", "description": "Authority of third binomial", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno4": { "label": "dvoimeno4", "description": "Fourth binomial name of taxa, only used in rare circumstances", "type": "string", "required": false }, "dvoimeno4_autorstvo": { "label": "dvoimeno4 autorstvo", "description": "Authority of fourth binomial", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2": { "label": "karta raspon2", "description": "Second map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2_širina": { "label": "karta raspon2 širina", "description": "Width of second range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon2_alt": { "label": "karta raspon2 alt", "description": "Alt text describing the second range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon2_opis": { "label": "karta raspon2 opis", "description": "Caption/key for the second range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3": { "label": "karta raspon3", "description": "Third map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3_širina": { "label": "karta raspon3 širina", "description": "Width of third range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon3_alt": { "label": "karta raspon3 alt", "description": "Alt text describing the third range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon3_opis": { "label": "karta raspon3 opis", "description": "Caption/key for the third range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4": { "label": "karta raspon4", "description": "Forth map of range", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4_širina": { "label": "karta raspon4 širina", "description": "Width of forth range map", "type": "string", "required": false, "deprecated": true }, "karta_raspon4_alt": { "label": "karta raspon4 alt", "description": "Alt text describing the forth range map", "type": "string", "required": false }, "karta_raspon4_opis": { "label": "karta raspon4 opis", "description": "Caption/key for the fourth range map", "type": "string", "required": false }, "color_as": { "type": "string", "description": "Taxon defining the taxobox color if needed (normally not as it is set automatically)", "example": "Animalia", "required": false, "deprecated": true }, "genus_autorstvo": { "label": "genus autorstvo", "type": "string" }, "boja": { "deprecated": true, "type": "string" } }, "paramOrder": [ "naziv", "raspon_fosila", "slika", "slika_širina", "slika_upright", "slika_alt", "slika_opis", "slika_opis_položaj", "status", "status_sistem", "status_ref", "izumrli", "virus_group", "unranked_superdomain", "superdomain", "superdomain_authority", "domain", "superregnum", "unranked_regnum", "regnum", "subregnum", "superdivisio", "nekategorizirana_divisio", "divisio", "superphylum", "nekategorizirani_phylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "superclassis", "nekategorizirani_classis", "classis", "nekategorizirani_subclassis", "subclassis", "nekategorizirani_infraclassis", "infraclassis", "superordo", "nekategorizirani_ordo", "ordo", "subordo", "infraordo", "nekategorizirana_superfamilia", "superfamilia", "familia", "subfamilia", "supertribus", "nekategorizirani_tribus", "tribus", "subtribus", "nekategorizirani_genus", "genus", "genus_autorstvo", "subgenus", "sectio", "subsectio", "series", "subseries", "species_skupina", "species_podskupina", "species_skup", "species", "dvoimeno", "dvoimeno_autorstvo", "subspecies", "varijetet", "forma", "troimeno", "troimeno_autorstvo", "karta_raspon", "karta_raspon_širina", "karta_raspon_alt", "karta_raspon_opis", "magnordo", "parvordo", "zoodivisio", "zoosectio", "zoosubsectio", "alliance", "sinonimi", "sinonimi_ref", "tipska_vrsta", "tipska_vrsta_autorstvo", "klasifikacija_status", "podjela_kategorije", "podjela", "slika2", "slika2_širina", "slika2_upright", "image2_alt", "slika2_opis", "dvoimeno2", "dvoimeno2_autorstvo", "dvoimeno3", "dvoimeno3_autorstvo", "dvoimeno4", "dvoimeno4_autorstvo", "karta_raspon2", "karta_raspon2_širina", "karta_raspon2_alt", "karta_raspon2_opis", "karta_raspon3", "karta_raspon3_širina", "karta_raspon3_alt", "karta_raspon3_opis", "karta_raspon4", "karta_raspon4_širina", "karta_raspon4_alt", "karta_raspon4_opis", "color_as", "boja" ] } </templatedata> == Pomoćni i povezani šabloni == * [[Šablon:Taxobox/core]] ** [[Šablon:Taxobox/species]] ** [[Šablon:Taksonomija]] * [[Modul:Autotaxobox]] * [[Šablon:Taksokvir boja]] ** [[Šablon:Određuje boju taksokvira]] ** [[Šablon:Taksokvir/Greška u boji]] * [[Šablon:Taksokvir ime]] * [[Šablon:Taxonbar/candidate]] == Kategorije za praćenje == Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir}}: * {{Category link with count|Taksokviri koji koriste parametar izumrli}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/core}}: * {{Category link with count|Članci s mikroformatima za vrste}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxobox/species}}: * {{Category link with count|Taksokviri s neprepoznatim parametrom statusa}} * {{Category link with count|Taksokviri kojima nedostaje parametar statusa}} * {{Category link with count|Neispravna kategorija ugroženosti}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taksokvir/Greška u boji}}: * {{Category link with count|Taksokviri s greškom u parametru boja}} Skrivene kategorije koje dodaje {{tl|Taxonbar/candidate}}: * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima nedostaje identifikator taksona}} * {{Category link with count|Članci s Taksokvirom kojima možda nedostaje identifikator taksona}} == Povezano == * [[Wikipedija:Kako čitati taksokvir]] * [[Wikipedija:Stilski priručnik]] * {{tl|Paraphyletic group}} * [[Wikipedija:Sustav automatskih taksokvira|Sustav automatskih taksokvira]] ** {{tl|Speciesbox}} ** {{tl|Automatski taksokvir}} <div style="display: none">{{reflist}}</div> == Bilješke == {{reflist|group=note}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Kategorija:Biološki šabloni]] [[Category:Šabloni Taksokvira| ]] }}</includeonly> <noinclude> </noinclude> nd4vb6w4p2itqoyzfbaiknv974jmcl8 0 4724813 42680843 42680275 2026-08-23T15:18:04Z Aca 108187 meni je ovo okej premještanje 42680843 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Makedonija (rimska provincija)]] bmue3b18pv39y326r34o5401ssv31h7 42680844 42680843 2026-08-23T15:18:22Z Aca 108187 tj. preusmerenje* 42680844 wikitext text/x-wiki #PREUSMERI [[Makedonija (rimska provincija)]] k5svtat5jajvyb0ttfab8ehd8vhjyxc 0 4724933 42680848 2026-08-23T15:20:04Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Nova Srbija (razvrstavanje)]] na [[Nova Srbija]] 42680848 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Nova Srbija]] lrbfd2gqgg3pjyo3n3shzrrox0g1nuw 10 4724934 42680892 2026-08-23T21:44:23Z SrpskiAnonimac 101643 Preusmjereno na [[Šablon:Jez-ms]] 42680892 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Jez-ms]] dyov2rf7hnx95118yop74kwvbufiy4l 10 4724935 42680893 2026-08-23T21:45:44Z SrpskiAnonimac 101643 Preusmjereno na [[Šablon:Jez-ml]] 42680893 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Jez-ml]] 1fz8se93o4mazot56rvikj6th3xzf1p