බලං‌ගොඩ මානවයා

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="si">
  <siteinfo>
    <sitename>විකිපීඩියා</sitename>
    <dbname>siwiki</dbname>
    <base>https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">මාධ්‍යය</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">විශේෂ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">පරිශීලක</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">පරිශීලක සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">විකිපීඩියා</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">විකිපීඩියා සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ගොනුව</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ගොනුව සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">සැකිල්ල</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">සැකිලි සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">උදවු</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">උදවු සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ප්‍රවර්ගය</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ද්වාරය</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ද්වාරය සාකච්ඡාව</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>බලං‌ගොඩ මානවයා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1921</id>
    <revision>
      <id>797375</id>
      <parentid>752425</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36393" sha1="8cg88gqo9qtmumxw8gblxwn3cl2dq0r" xml:space="preserve">{{අමතර මූලාශ්‍ර අවශ්‍යයි|date=ජූලි 2025}}[[File:Balangoda Man.JPG|thumb|'''බලං‌ගොඩ මානවයා රූප සටහන''']]'''බලංගොඩ මානවයා''' යනු පළමුවෙන්ම [[වර්තමානයට පෙර|වපෙ]] 34,000 කාලයෙහි දී [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවෙහි]] විද්‍යාමානවූ [[ව්‍යුහ විද්‍යාව|ව්‍යුහ විද්‍යාත්මක වශයෙන්]] නූතන [[මනුෂ්‍යයා|මනුෂ්‍ය]] වර්ගයකි.   

== හැඳින්වීම ==
තෙත් කලාපය තුළ අවුරුදු හතලිස්‌ දහසේ සිට ජීවත් වූ බලංගොඩ මානවයාගේ තොරතුරු ලැබෙනා ගල් ලෙන් රාශියක්‌ වේ. පාහියන් ලෙනේ මීට අවුරුදු හතලිස්‌ අට දහසකට පෙර සිට ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයෝ ජීවත් වූහ. කුරුවිට බටදොඹ ලෙනෙන් හමුවන පැරණිම මානවයාගේ වයස අවුරුදු විසි අට දහසකි. කිතුල්ගල බෙලි ලෙනේ මානවයාගේ ඉතිහාසයද එතරම්ම පැරණිය. බෙල්ලන්බැඳිපැලැස්‌ස එළිමහන් භූමියෙන් හමුවන මිනිස්‌සු එතැන ජීවත්වීම පටන් අරන් තිබුණේ මීට අවුරුදු දොළොස්‌දහස්‌ හත්සියයකට එපිටදීය.

අත්තනගල්ල අලවල ගුහාවේ පුරාණ මානවයා එතැන ජීවත්ව සිටියේ මීට අවුරුදු දාහතර දහසකට එපිටිනි. මේ මිනිසුන් මෙම ලෙන් වල ජීවත් වූයේ අවුරුද්දේ එක්‌ කාලයක්‌ පමණි. වර්ෂා කාලයේදී ඇදහැලෙන ධාරානිපාත වර්ෂාව නිසා සාපේක්‌ෂව සත්ව ඝනත්වය අඩු තෙත් කලාපික වනාන්තර තුළ දඩයක්‌කාර අතීත මිනිසාට ජීවත්විය හැකි අවස්‌ථාවන් අවම වී තිබුණේය. ඒ කාලවලදී හේ තෙත් කලාපයෙන් පිටවූයේය. දඩබිම් සොයා ගියේය. බහුලව දඩයම් හමුවන ප්‍රදේශයන්හි වැඩි කාලයක්‌ ගත කළේය. 

මෙසේ පිටව වියළි කලාපයට පිවිසියේ යෑයි සිතිය හැකි මං පෙත් කීපයක්‌ වේ. වර්ෂාව පැමිණීමත් සමග බටදොඹලෙන, කිතුල්ගල, අත්තනගල්ල වැනි තෙත් කලාපික ප්‍රදේශවල ජීවත්වූ අතීත මානවයා බලංගොඩ කූරගල හරහා උඩවලව නිම්නය ඔස්‌සේ වියළි කලාපයට පිවිසුණහ. බෙල්ලන්බැඳිපැලැස්‌ස මේ ගමන්මගේ හමුවන එක්‌ එළිමහන් භූමියකි. දකුණු දිග බෙලිඅත්ත පල්ලෙමලල වැනි ප්‍රදේශවලින් තවමත් අතීත මානව හැසිරීම් ගැන කියෑවෙනා ගල් ආයුධ ගැන තොරතුරු ලැබෙන්නේය. හෝර්ටන් තැන්න ආශ්‍රිතව ජීවත්වූ මිනිස්‌සු නකල්ස්‌ හරහා වස්‌ගමුව වනාන්තරයටත් එතැනින් මීමුරේ ඔස්‌සේ සීගිරියටත් එතැනින් උතුරු ප්‍රදේශයටත් සංක්‍රමණය වූහ. 

ඒ අනුව ආදිකල්පික මානවයන් වියළි කලාපයෙන් තෙත් කලාපයටත්, තෙත් කලාපයෙන් වියළි කලාපයටත් පිවිසි ප්‍රධාන ප්‍රවේශ දෙක අතරින් උතුරු ප්‍රවේශය ගැන තොරතුරු සීගිරිය පොතාන ගුහාවෙන් ලැබෙන්නේය. දකුණු ප්‍රවේශය දැනටත් කැණීම් කරගෙන යන කූරගලින් මතුවන්නේය.

== සම්භවය ==
වපෙ 300,000 කාලයෙහිදී හා සමහරවිට වපෙ 500,000 තරම් ඈත අතීතයෙහිදී ශ්‍රී ලංකාවෙහි [[පැරැණි ශිලා]] (''[[හෝමෝ එරෙක්ටස්]]'') ජනයා දිවි ගෙවූ බවට සාධක සපයා ගෙන ඇත. වපෙ 125,000 පමණ වන විට ශ්‍රී ලංකාව තුල ප්‍රාග් ඓතිහාසික ජනාවාස පැවැති බවට බලවත් සාක්ෂි පවතියි.&lt;ref name=&quot;pps&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්
  | last = දැරණියගල 
  | first = ශිරාන් යූ
  | authorlink = 
  | coauthors = 
  | title = ප්‍රී- ඇන්ඩ් ප්‍රොටෝහිස්ටරික් සෙට්ල්මන්ට් ඉන් ශ්‍රී ලංකා
  | work = XIII යූ. අයි. එස්. පී. පී. කොන්ග්‍රස් ප්‍රසීඩින්ස්- ෆෝලි, 8 – 14 සැප්තැම්බර් 1996 
  | publisher = ඉන්ටර්නැෂනල් යූනියන් ඔෆ් ප්‍රී හිස්ටරික් ඇන්ඩ් ප්‍රොටෝ හිස්ටරික් සයන්සස්
  | date = 
  | url = http://www.lankalibrary.com/geo/dera1.html
  | accessdate =09-08-2008}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රියුපෙ 1000 පමණ කාලයෙහිදී [[යකඩ කර්මාන්ත]] වෙතට සංක්‍රමණය වීම දක්වා ශ්‍රී ලංකාව තුල අවිච්ඡින්නව පැවැතුන බවට පෙන්නුම් කරන දෙවන [[ශිලා යුගය]] කාල සීමාවෙහි තදන්තර සංස්කෘතිය ට අයත් ලෙසින් කාල නිර්ණය කෙරී ඇති මානව විද්‍යාත්මක ලෙසින් වඩාත් නූතන මනුෂ්‍ය නෂ්ටාවශේෂ සොයා ගෙන ඇත. මෙම [[මධ්‍ය ශිලා]] සංස්කෘතිය හැඳින්වෙන්නේ  [[බලංගොඩ සංස්කෘතිය]] ලෙසිනි.

ඔවුන්ගේ අස්ථීන් හැඩිදැඩි වූ අතර, ගනකමැති හිස්කබල-අස්ථින්ද, උන්නත බැම-ගැටිද, පහතට එබුනු නාසයන්ද, දැඩි හනුද සහ කෙටි ගෙලද සහිත වූහ. ආචාර්ය සිරාන් දැරණියගල 1992දී බලංගොඩ මානවයාගේ අස්ථි සම්බන්ධව සිදුකල ගණනය කිරීම් වලදී පුරුෂ බලංගොඩ මානවයෙකුගේ සාමාන්‍ය උස සෙන්ටිමීටර් 174ක් බවත් ස්ත්‍රියකගේ උස සෙන්ටිමීටර් 166ක් බවත් පෙනීගොස් තිබෙනවා. මේ අනුව බලංගොඩ මානවයින් අද ලාංකිකයෙකු හා සසඳන විට උසින් වැඩි ශක්තිමත් මිනිසුන් පිරිසක් වූ බව පැහැදිලියි. 

ඝණ ඇහිබැම, පුළුල් නාසය, විශාල දත් හා ශක්තිමත් හකුපාඩා යන ලක්ශණවලින් යුතුවුනු බලංගොඩ මුත්තාගේ පරපුරේ අස්ථිද බරින් වැඩි, ඉතා ශක්තිමත් ඒවා බව පර්යේෂණ පත්‍රිකාවේ සඳහන් වනවා. ඔවුන් ජීවත්වූ පරිසරය ({{බස-en|Biotic Environment}}) පෝෂ්‍යදායි ආහාර සුළභවූ, උණුසුමෙන් අඩු, සුවදායි පරිසරයක් වීම මෙයට එක් හේතුවක් විය හැකියි. ශක්තිමත් සිරුරක් ඇවසිවූ රළු දඩයක්කාර දිවිපෙවෙත තවත් හේතුවක් වන්නට පුලුවන්.

කොහොම වුනත් අපි මතක තියාගන්න ඕනෑ බලංගොඩ මානවයා කියන්නේ වානරයාට වඩා සමානවුනු, පරිණාමය නොවූ, වඳුරුපෙනුමක් ඇති මිනිසෙකු නොව, නූතන, බුද්ධිමත් හෝමෝ සැපියන් මානවයෙකු බවයි. බලංගොඩ මානවයා පිලිඹිඹු කෙරෙන රූපසටහන් බොහොමයක ඔහුව නියැන්ඩර්තාල් ගණයේ මානවයෙකු ලෙස හෝ ඊටත් පැරණි අර්ධ මානවයෙකු ලෙස පෙන්නවනවා. මෙය ඉතාමත් වැරදි දැක්මක්.

බලංගොඩ මානවයාගේ මෙවලම් කට්ටලයෙහි විශිෂ්ටත්වය වූයේ, කුඩා  (සෙමී 4 ‍ට වඩා දිග අඩු) තිරුවාණ පතුරු සහ (දුලබ ලෙසින්) අර්ධ චන්ද්‍රාකාර, ත්‍රිකෝණාකාර සහ ත්‍රපීසියමාකාර හැඩ තල ගැන්වුනු කහඳු යන දෙයින් සමන්විතවූ ජ්‍යාමිතික ක්ෂුද්‍ර ශිලාවන් එහි පැවැතීමයි. [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]], හිටපු  [[පුරා විද්‍යාව|පුරා විද්‍යා]] අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් [[එස්. යූ. දැරණියගල]] පවසන පරිදී, මෙවන් ජ්‍යාමිතික ක්ෂුද්‍ර ශීලාවන් [[යුරෝපය|යුරෝපයෙහිදී]] පලමුවෙන් නිශ්චිත කෙරුණු [[මධ්‍ය ශිලා යුගය|මධ්‍ය ශිලා යුගයෙහි]] ප්‍රමුද්‍රාවක් ලෙසින් සාම්ප්‍රදායිකව සලකනු ලැබෙයි. [[යුරෝපය|යුරෝපයෙහි]] ජ්‍යාමිතික [[ක්ෂුද්‍ර ශීලාත්මක]] සම්ප්‍රදාය සඳහා ආදිතම දිනයන් ලෙස සැලකෙන්නේ වපෙ 12,000 පමණ කාලයයි. එම නිසා මෙවැනි මෙවලම්, වපෙ 31,000 තරම් ඈත අතීතයෙහිදී  [[බටදොඹලෙන]] හිදී ද, වපෙ 28,000 දී බුන්දල හි වෙරළාශ්‍රිත අඩවි දෙකකහිදී ද,&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.srilankaecotourism.com/bundala_national_park.htm |access-date=2010-04-11 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201155215/http://srilankaecotourism.com/bundala_national_park.htm }}&lt;/ref&gt; සහ වපෙ 30,000 ට පෙරදී  [[බෙලිලෙන]] හිදී ද හමු වීම පුදුම දනවන සුලු විය. 

== දඩයම් ජීවිකාව ==
ක්‍රිපූයු 4500 ට පමණ මධ්‍ය ශිලා යුගයට කාල නිර්ණය වන සුනඛ ඇටසැකිලි ශේෂයන් [[නිල්ගල]] ලෙනෙන් හා [[බෙල්ලන්බැඳි  පැලැස්ස]] වෙතින් හමුවීමෙන් ගම්‍ය වන්නේ දඩයම් ලුහු බැඳ යෑම සඳහා බලංගොඩ මානවයන් ගෘහස්ත සුනඛයන් තබා ගෙන ඇති බවක්ය. [[සිංහල දඩ බල්ලා]] සහ [[කාඩර් බල්ලා]] වැනි ශ්‍රී ලාංකික සුනඛයන් හට පොදු ප්‍රාග්-ඓතිහාසික පූර්වජයෙකු සිටින්නට ඇතැයි අදහස් ඉදිරිපත්ව ඇත. [[වලි කුකුළා]], [[ඌරා]], [[මී හරකා]] සහ ‍කිසියම් [[ගෝ]] (1940 ගණන් වලදී නෂ්ට ව ගිය ශ්‍රී ලාංකික එළ [[ගවයා]] ගේ පූර්වජයන් වන්නට ඇත) වර්ගයක් බලංගොඩ මානවයා විසින් හීලෑ කරගන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=දැරණියගල|first=ශිරාන්|authorlink=|coauthors=|title=ද ප්‍රීහිස්ටරි ඔෆ් ශ්‍රී ලංකා|publisher=පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණ දෙපාර්තමේන්තුව|date=1992|location=කොළඹ|pages=[https://archive.org/details/prehistoryofsril0000dera/page/454 454]|url=https://archive.org/details/prehistoryofsril0000dera|doi=|id=|isbn=955 9159 00 3}}&lt;/ref&gt;

තොරතුරු ලැබෙන්නේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික ලෙන් කැනීම් වලින් මතුව එන සත්ත්ව අවශේෂ වලිනි. බලංගොඩ මිනිසාගේ උතුරු ප්‍රවේශය ලෙස පෙනෙනා සීගිරියේ පොතාන ගුහාවේ කළ කැනීම් වලින් වැදගත් තොරතුරු හමුවුණේය. මේ කැණීමේදී කිලෝ දාහකට වඩා විශාල ඇස්තමේතු කලහැකි මෝරෙකුගේ දතක්‌ ලැබිණි. මුහුදු ගිරවා ලෙස හඳුන්වන ගල්මාළුවාගේ අවශේෂ ලැබිණි. එපමණක්‌ නොව දැනට වඳවී ගිය හිපපොටේමස්‌ සතෙකුගේ දතක්‌ ලැබිණි. සීගිරිය ඇත්තේ මුහුදට බොහෝ ඈතිනි. එහෙත් සීගිරියෙන් මුහුදු ජීවීන්ගේ අවශේෂ ලැබෙන්නේය. හිපපොටේමස්‌ සතුන්ගේ පොසිල ලැබෙන්නේ රත්නපුරයේ මැණික්‌ පතල් වලිනි. එහෙත් තෙත් කලාපික වනාන්තර වාසී හිපපොටේමස්‌ ගේ දත් ද සීගිරියෙන් ලැබෙන්නේය.

මුහුදේ ජීවත්වන මොරුන්ගේත් මඩුවන්ගේත් මුහුදු ගිරවු ඇතුළු මත්ස්‍යයන්ගේත්, මුහුදු කකුළුවන්ගේ හා බෙල්ලන්ගේත් අවශේෂ රට අභ්‍යන්තරයේ ඇති බලංගොඩ මානවයාගේ ජනාවාස වලින් පොදුවේ හමුවුණේය. තිත් මුවා වියළි කලාපයට ආවේණික සතෙකි. තිත් මුවාගේ ඇටකටු තෙත් කලාපයේ මානව ජනාවාස වලින් ලැබුණේය. හුංගම මුත්තා ලෙස හැඳින්වූ අවුරුදු හයදහස්‌ පන්සියයක පමණ කාලනිර්ණය කළ හම්බන්තොට ප්‍රදේශයේ හුංගම මිණිඇතිලියේ තිබූ ආදි මිනිසාගේ ජනාවාසයෙන් තෙත් කලාපයට පමණක්‌ ආවේණික පුවක්‌බෙල්ලන් හමුවූයේය. එම බෙල්ලන්ම ගොඩවාය ප්‍රාග් ඓතිහාසික ජනාවාසයෙන්ද හමුවූයේය. එමෙන්ම තෙත් කලාපික වනාන්තරවල ඇති කැකුණ ඇට ද මේ ජනාවාසවලින් ලැබිණි. ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයා මෙම කැකුණ ඇට භාවිත කර තිබුණේ ආහාරයකටත් වඩා ඉන්ධනයක්‌ ලෙසිනි. මේ පුරාණ ජනාවාස වලින් හමුවන අළු තට්‌ටු අතර සියයට හැත්තෑපහක්‌ම ඇත්තේ කැකුණ ඇටවල අඟුරුය. 

ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානව ජනාවාස වලින් හමුවන මේ සත්ත්ව අවශේෂවල සංකීර්ණ විවිධත්වය පිළිබඳව සමහර විද්වත්තු විවිධ මත පළ කරති. සමහරු ඒ වකවානුවේ පැවති හුවමාරු ක්‍රමයක්‌ ගැන කතා කරති. එහෙත් තේරුම්ගත යුත්තේ මේ සංකීර්ණ සත්ත්ව අවශේෂ වලින් කියෑවෙන්නේ බලංගොඩ මුත්තාගේ සංචාරක ජීවිතය බවය. මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ වල සංචාරයේදී මුහුදු බෙල්ලන්, කොරල් හා මාළු අවශේෂවලින් ප්‍රයෝජනයට ගතහැකි දේ ඔවුහු රැගෙන ආහ. මාළු කටු බොහෝවිට භාවිත කර තිබුණේ කුඩා ආයුධ ලෙසය. මෝර දත්, සමහර බෙල්ලන් ඔවුන් විසින් පළඳනා ලෙස භාවිත කර තිබිණි. 

== කෘෂිකර්මය ==
සතුන් දඩයම සඳහා ගස් පුළුස්සා දැමූ [[බලංගොඩ]] මානවයා වෙත මධ්‍ය කඳුකරයෙහි [[හෝටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය |හෝටන් තැන්න]] නිමැවීමේ වගකීම පැවරෙයි. කෙසේවෙතත්, වපෙ 15,000 පමණ කාල නිර්ණය කෙරුනු [[ඕට්]] සහ [[බාර්ලි]] සානුව මතදී සොයා ගැනීම නිසා ඒත්තු යන්නේ ඔවුන් [[කෘෂිකර්මය|කෘෂිකර්මයෙහි]] ද නියැලී සිටි බවයි.&lt;ref name=&quot;frl&quot;&gt;{{උපන්‍යාස ජර්නල්|last=පිචුමනී|first=කේ|title=ප්‍රීහිස්ටරික්  බේසිස් ෆෝ ද රයිස් ඔෆ් සිවිලිසේෂන් ඉන් ශ්‍රී ලංකා ඇන්ඩ් සදර්න් ඉන්ඩියා|journal=ෆ්‍රන්ට්ලයින්|volume=21|issue=12|url=http://www.lankalibrary.com/geo/prehistory.htm|accessdate=09-08-2008}}&lt;/ref&gt; 

කැළණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යා පස්චාත් උපාධි ආයතනයේ විද්‍යාඥයෙකු වන ආචාර්ය රත්නසිරි ප්‍රේමතිලක මහතා 2006 වසරේදී ඉන්දියාවේ ලක්නව් නුවර පැවැත්වුනු ඉපැරණි කෘෂිකර්මාණ්තය පිලිබඳව ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණයක් වූ &quot;First Farmers in Global Perspective&quot; සම්මන්ත්‍රණයට ඉදිරිපත් කල &quot;The emergence of early agriculture in the Horton Plains, central Sri Lanka&quot; ලෙස නම්කොට තිබූ පර්යේෂණ නිබන්ධනයකට අනුව හෝර්ටන් තැන්නේ දඩයම් කරමින් සිටි බලංගොඩ  මානවයා දඩයමට අමතරව ගොවිතැන් කිරීමද අරඹමින් දිවයිනේ පලමු ගොවීන් බවට පරිවර්තනය වෙමින් සිටි බව විද්‍යාත්මක සාක්ශි ඉදිරිපත් කරයි. පර්යේෂණ නිබන්ධනයේ අරමුණ පැහැදිලි කිරීම සඳහා ආචාර්ය ප්‍රේමතිලක මෙලෙස පවසයි.

හෝර්ටන් තැන්නේ පස් සාම්පල වලින් ලැබුණු පාෂාණිභූත පරාග (මල් රේණු) රේඩියෝ-කාබන් ක්‍රමයට කාළනිර්ණය කිරීමෙන්  එම පරාග ක්‍රි.පූ 5000 (මීට වසර 7000කට පෙර) කාළයට අයත් බව සනාතවී ඇති අතර ඒ අනුව හෝර්ටන් තැන්නේ බලංගොඩ මානවයා ගිණිතබා පස සකස්කොට සිදුකරන හේන් ගොවිතැන් ක්‍රමයට ({{බස-en|Slash &amp; Burn cultivation}}) බෝග වගාකොට ඇති බවත් මෙම බෝගවල පරාග අතර පැරණි කැලෑ සහල්වලට ({{බස-en|Wild rice}}) අයත් පරාගද විශාල ලෙස හමුවූ බැවින් බලංගොඩ මානවයා මීට වසර 7000කට පෙර හෝර්ටන් තැන්නේ හේන් ගොවිතැන් ක්‍රමයට වීවගාවේ යෙදෙන්නටද ඇතැයි අනුමාන කලහැකි බව යෝජනා කරයි. මීට පෙර වී වගාව, යකඩ නිශ්පාදනය හා අශ්වයින් හා වෙනත් ගෘහාශ්‍රිත සතුන් ඇතිකිරීම පිලිබඳව සාක්ශි හමුවී ඇත්තේ ක්‍රි.පූ 900 නම් මීට වසර 2900කට පමණ පෙර අනුරාධපුරයෙනි.&lt;ref&gt;හෙළ කෘෂි ශිෂ්ටාචාරය ඇරඹීමට වසර දහස්ගණනකට පෙර හෝර්ටන් තැන්නේ වී වගාකල අපේ බලංගොඩ මී මුත්තෝ, විද්‍යා ගවේෂණ (ටෙරන්ස් කහපොල ආරච්චි ) [https://vidya-gaweshana.blogspot.com/2014/04/blog-post.html]&lt;/ref&gt;

== කලා නිර්මාණ ==
බලංගොඩ මානව ජනාවාසවලින් රතු නැත්නම් කහ හිරියල් උරච්චි කරල ගෑව මිනිස් ඇටකටු හමුවී තිබෙනවා. බටදොඹලෙන අවුරුදු 31,000ක් පරණ පස් තට්ටුවෙන් කහපාට ගුරුගල් ආලේප කළ මිනිස් කොදු ඇටයක් හා අවුරුදු 7,700 පමණ පැරණි පස් තට්ටුවෙන් ගුරුගල් පාට ගෑව මිනිස් දත් හමුවී තිබෙනවා. ෆා-හියන් ලෙනේ අවුරුදු 5,400ක් පරණ පස් තට්ටුවෙන් රතු ගුරුගල් ගෑව ඇට කෑලිත් පුරාවිද්‍යාඥයින්ට හමුවෙලා. රාවණා ඇල්ල ගුහාවෙන් හිස් මුදුන හිල් කරල පැත්තකින් සියුම් සිදුරකුත් විදල ගුරුගල් ගෑව හිස් කබල සුවිශේෂයි. මේ ගැන පුරාවිද්‍යාඥයෝ විවිධ මත පල කරනවා. අත්තනගල්ල පොත්ගුල් ලෙනේ ඉහළ මට්ටමේ අවුල් පස්තට්ටුවකින් හමුවුණු ගුරුගල් පාට ගෑව ඔලුකටු කෑල්ලත් මේ ගොඩට එකතුවෙනවා. තෝරාගත් අස්ථිවල වර්ණ ආලෙඔපය ආදි-වාසී වැද්දන් හෝ පැරණි සිංහලයන් අතර තිබුණු බවට සාදක නෑ. මේ බලංගොඩ මානවයට සීමාවුණු පුරුද්දක් බවයි පේන්නේ. හැබැයි බලංගොඩ මිනිසා මොන අදහසකින් මේ දේ කළාද යන්න ගැන නිෂ්චිත මතවාදයක් බිහිවෙලා නෑ. 

බලංගොඩ මිනිසා තමන්ගේ ඥාතීන්ගේ සිරුරු භූමිදාන කරන විට බොහෝවිට හිස යොමුකරල තියෙන්නේ බටහිර දිසාවට. අදත් අපි ඒ විදිහටම කරනවා. සිරුරු වකුටු ආකාරයට තබලා භූමදානය කරලා තියෙනවා.

බටදොඹලෙන දළ වශයෙන් අවුරුදු 28,500ක් විතර පරණ පස් තට්ටුවෙන් හමුවුණු බෙලිකටු පබළුව ලංකාවේ ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයෙන් හමුවන පැරණිම පළඳනාව විදිහට සැලකෙනවා. තනි කට්ටක් තියෙන මුහුදු බෙල්ලෙකුගේ ඉහළ කෙලවර කොටසකින් ක්‍රමවත්ව ඉවත් කළ වටකුරු කටු කෑල්ලකින් මේ පබළුව හදල තියෙන්නේ. මිලිමීටර් 13.7×15.3×1.5 ප්‍රමාණයේ මේ පබළුව දුඹුරු රතුවන් පාටයි. දෙපසින්ම සියුම්ව විදලයි මැද සිදුර හදල තියෙන්නේ. මේවා ඉන්දියාව වගේම වෙනත් රටවලින් ලැබෙන මධ්‍යශිලා පබළුවලට වඩා පරණයි. මේ පබළුව බලංගොඩ මානවයාගේ නිර්මාණයක් විධියට සලකනවා.

බටදොඹලෙන වසර 16,000-14,300 කාලෙට අයිති පස් තට්ටුවෙන් ලැබුණු දෙපියන් මුහුදු බෙල්ලෙකුගේ කටු කෑල්ලකින් හදපු මිලිමීටර් 8.2×6.3×0.6 ප්‍රමාණයෙ ඕවලාකාර පබළුවත් කලාත්මක නිර්මාණයක්. මෙය ලා රෝස මිශ්‍ර රිදිවන් අළු පැහැතියි. ඒ පළඳනාවේ එක් පැත්තක දාරයේ සියුම් දැති ආකාර රටාවක් කපලා තිබෙනවා. මෙහි මැදත් සියුම් සිදුරක් සකසල තියෙනවා. ඒ පස් තට්ටුවෙන්ම ලැබුණු අනෙක් පළදනාව තනි කටුවේ මුහුදු බෙල්ලෙකුගේ ඉහළ කොටසින් හදල තියෙනවා. 

හැඩයෙන් ඕවලාකාර ලා කහ පාට මේකේ ප්‍රමාණය මිලිමීටර් 8.7×7.7×1.5ක්. පිට දාරය සියුම් විදිහට හදල මැද සියුම් සිදුරක් විදල තියෙනවා. බටදොඹලෙනේම දළ වශයෙන් අවුරුදු 13,500 කාලේ පස් තට්ටුවෙන් ලැබුණු දෙපියන් බෙල්ලෙකුගේ කටු කෑල්ලකින් හදපු පබළුව තරමක් දුරට ත්‍රිකෝණ හැඩය එන විදිහට අතුල්ලා නිවා තිබෙනවා. කෙළවරක සියුම් සිදුරක් විද තිබෙනවා. උපරීම උස මිලිමීටර් 16.9ක් හා පළල හා ඝණකම මිලිමීටර් 10.0×0.6ක් වන මෙය අළු පැහැතියි. 

ෆා-හියන් ලෙනේ මිශ්‍ර පස් තට්ටුවකින් ලැබිල තියෙන මුහුදේ ඉන්න කොටි මෝර දතකින් හදපු ගෙල පළඳනාව බලංගොඩ මිනිසාගේ තවත් වැදගත් නිමැවුමක්. දතේ පහළ දෙපසින්ම විදල පළදනාවක් විදිහට හදලා. අත්තනගල්ල පොත්ගුල්ලෙන කැනීමේදිත් මේ වගේ නිර්මාණ කීපයක්ම ලැබිල තියෙනවා. මෙතැනත් කොටි මෝර දතකින් හදපු ගෙල පළදනාවක් වගේම මුහුදු බෙලිකට්ටකින් හදපු කොටු හැඩයේ පළදනාවකුත් ලැබුනා.

මහාචාර්ය රාජ් සෝමදේව මැතිතුමා කළ අළුගල්ගේ කැනීමෙනුත් මොර දත් පළඳනාවක් ලැබිල තියෙනවා. සත්ව විද්‍යාඥයෝ කියන විදිහට මේ කොටි මෝරාගේ දත් හොයාගන්න එක ලෙහෙසිපහසු නැහැ. ගැඹුරු මුහුදේ ඉන්න මේ මාළුවා මියගියහම මුහුදේ ගිලෙනවා මිසක් ගොඩබිමට ගසාගෙන පැමිණීම විරලයි.&lt;ref&gt;බලංගොඩ මිනිසාගේ අභිචාර හා කලාව, චන්දිම අඹන්වල, archaeology.lk (2020-06-08) [https://www.archaeology.lk/sinhala/37-%e0%b6%b6%e0%b6%bd%e0%b6%82%e0%b6%9c%e0%b7%9c%e0%b6%a9-%e0%b6%b8%e0%b7%92%e0%b6%b1%e0%b7%92%e0%b7%83%e0%b7%8f%e0%b6%9c%e0%b7%9a-%e0%b6%85%e0%b6%b7%e0%b7%92%e0%b6%a0%e0%b7%8f%e0%b6%bb-%e0%b7%84/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927072411/https://www.archaeology.lk/sinhala/37-%e0%b6%b6%e0%b6%bd%e0%b6%82%e0%b6%9c%e0%b7%9c%e0%b6%a9-%e0%b6%b8%e0%b7%92%e0%b6%b1%e0%b7%92%e0%b7%83%e0%b7%8f%e0%b6%9c%e0%b7%9a-%e0%b6%85%e0%b6%b7%e0%b7%92%e0%b6%a0%e0%b7%8f%e0%b6%bb-%e0%b7%84/|date=2020-09-27}}&lt;/ref&gt;

==ප්‍රාග් ඓතිහාසික ලෙන් හා අඩවි නාමාවලිය ==
* [[බෙලිලෙන]] – [[කිතුල්ගල]]
* [[වවුල්පනේ]] – [[රත්නපුර]]
* [[බටදොඹලෙන]] – [[කුරුවිට]]
* [[පාහියන් ලෙන]] – [[කළුතර]]
* [[බෙල්ලන්බැඳි  පැලැස්ස]] – [[බලංගොඩ]]
* [[හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය |හෝටන් තැන්න]]
* [[දොරවක ලෙන]] – [[කෑගල්ල]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== වැඩිදුර මූලාශ්‍ර ==
* Kenneth A. R. Kennedy, &quot;Fa Hien Cave&quot;, in ''[[Encyclopedia of Anthropology]]'' ed. [[H. James Birx]] (2006, SAGE Publications; ISBN 0-7619-3029-9)
* Kenneth A. R. Kennedy and Siran U. Deraniyagala, ''Fossil remains of 28,000-year old hominids from Sri Lanka,'' Current Anthropology, Vol. 30, No. 3. (Jun., 1989), pp. 394-399.
* Kenneth A. R. Kennedy, T. Disotell, W. J. Roertgen, J. Chiment and J. Sherry, ''Biological anthropology of upper Pleistocene hominids from Sri Lanka: Batadomba Lena and Beli Lena caves'', Ancient Ceylon 6: 165-265.
* Kenneth A. R. Kennedy, Siran U. Deraniyagala, W. J. Roertgen, J. Chiment and T. Disotell, ''Upper Pleistocene fossil hominids from Sri Lanka'', American Journal of Physical Anthropology, 72: 441-461, 1987.
* Annual Review of Anthropology: 1980 By Siege, Bernard J. Siegel - Page 403 &amp; 416
* Propaedia: outline of knowledge and guide to the Britannica.--[2]-[11] Micropaedia: ready reference and index.--[12]-[30] Macropaedia: knowledge in depth.

==බාහිර  සබැඳි==
* [http://www.archaeology.gov.lk/ Archaeology]
* [http://www.srilankaecotourism.com/caving_home.htm කේව් එක්ස්ප්ලරේෂන් ටුවර්ස් ඉන් ශ්‍රී ලංකා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618063247/http://www.srilankaecotourism.com/caving_home.htm |date=2008-06-18 }}
* [http://www.lankalibrary.com/geo/dera1.html ප්‍රී- ඇන්ඩ් ප්‍රොටෝහිස්ටරික් සෙට්ල්මන්ට් ඉන් ශ්‍රී ලංකා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820080625/http://lankalibrary.com/geo/dera1.html |date=2017-08-20 }}
* [http://www.lankalibrary.com/geo/palle2.html හිය දේ ලිව්ඩ් ඇන්ඩ් ඩයිඩ්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080804053308/http://www.lankalibrary.com/geo/palle2.html |date=2008-08-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20110708070911/http://townplanninginsrilanka.blogspot.com/2008/05/pre-and-protohistoric-settlement-in-sri.html ප්‍රී- ඇන්ඩ් ප්‍රොටෝහිස්ටරික් සෙට්ල්මන්ට් ඉන් ශ්‍රී ලංකා]

[[ප්‍රවර්ගය:පාෂාණීය ධාතු විද්‍යාත්මක අඩවි]]
[[ප්‍රවර්ගය:මධ්‍ය ශිලා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය තුළ ශ්‍රී ලංකාව]]
{{ශ්‍රී ලංකාව-කොට ලිපිය}}</text>
      <sha1>8cg88gqo9qtmumxw8gblxwn3cl2dq0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හිරු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2503</id>
    <revision>
      <id>797315</id>
      <parentid>747271</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79352" sha1="k4newyiryddfmuzdpj8nmpjpqisijwi" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodystyle   = border-collapse:collapse
|   title     = හිරු [[Image:Sun symbol (fixed width).svg|24px|☉]]
|   image     =[[File:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|250px]]
| caption     = 2010 දී ලබාගත් හිරුගේ අසත්‍ය-වර්ණ ඡායාරූපයක් 
| headerstyle = background:#FCC857
|  labelstyle = padding:2px
|   datastyle = padding:2px
&lt;!-- section break, rows 1-19--&gt;
| header1  =  නිරීක්ෂණ දත්ත
|  label2  =  මුළු දුර &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[මහ පොළොව|පෘථිවියේ]] සිට&lt;/small&gt;
|   data2  = {{val|1.496|e=8|u=km}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;8&amp;nbsp;min 19&amp;nbsp;s at [[speed of light|light speed]]&lt;/small&gt;
|  label3  = [[Apparent magnitude|Visual brightness]] (''V'')
|   data3  = −26.74&lt;ref name=nssdc&gt;{{cite web|last=Williams|first=D. R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=[[NASA]] |accessdate=12 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|  label4  = [[Absolute magnitude]]
|   data4  = 4.83&lt;ref name=nssdc /&gt;
|  label5  = [[Spectral classification]]
|   data5  = G2V
|  label6  = [[Metallicity]]
|   data6  = ''Z'' = 0.0122&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A. J. |date=2006 |title=The new solar abundances - Part I: the observations |journal=[[Communications in Asteroseismology]] |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76| issn = 1021-2043 }}&lt;/ref&gt;
|  label7  = [[Angular size]]
|   data7  = 31.6–32.7′&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=[[NASA]] |accessdate=24 October 2010}}&lt;/ref&gt;
|  label8  = Adjectives
|   data8  = Solar
| header10 = [[Orbit]]al characteristics
|  label11 = Mean distance&lt;br&gt;&lt;small&gt;from [[Milky Way]] core&lt;/small&gt;
|   data11 = ≈ {{val|2.7|e=17|u=km}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{val|27200|ul=light-years}}&lt;/small&gt;
|  label12 = [[Galactic year|Galactic period]]
|   data12 = (2.25–2.50){{e|8}} [[julian year (astronomy)|a]]
|  label13 = [[Velocity]]
|   data13 = ≈ {{val|220|u=km/s}} &lt;small&gt;(orbit around the center of the Milky Way)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;≈ {{val|20|u=km/s}} &lt;small&gt;(relative to average velocity of other stars in stellar neighborhood)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;≈ {{val|370|u=km/s}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |date=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(relative to the [[Cosmic microwave background radiation#CMBR dipole anisotropy|cosmic microwave background]])&lt;/small&gt;
&lt;!-- section break, rows 20-39 --&gt;
| header20 = Physical characteristics
|  label21  = Equatorial [[radius]]
|   data21  = {{val|696342|65|u=km}}&lt;ref name=arxiv1203_4898&gt;{{cite journal |last1=Emilio |first1=M. |last2=Kuhn |first2=J. R. |last3=Bush |first3=R. I. |last4=Scholl |first4=I. F. |date=2012 |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=750 |issue=2 |page=135 |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;&lt;small&gt;109 × Earth&lt;/small&gt;&lt;ref name=sse/&gt;
|  label22  = Equatorial [[circumference]]
|   data22  = {{val|4.379|e=6|u=km}}&lt;ref name=sse/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;109 × Earth&lt;/small&gt;&lt;ref name=sse&gt;{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts &amp; Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&amp;Display=Facts&amp;System=Metric |archiveurl=http://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&amp;Display=Facts&amp;System=Metric |archivedate=2 January 2008 |publisher=[[NASA]]
}}&lt;/ref&gt;
|  label23  = [[Flattening]]
|   data23  = {{val|9|e=-6}}
|  label24  = [[Surface area]]
|   data24  = {{val|6.09|e=12|u=km2}}&lt;ref name=sse/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{val|12000}} × Earth&lt;/small&gt;&lt;ref name=sse/&gt;
|  label25  = [[Volume]]
|   data25  = {{val|1.41|e=18|u=km3}}&lt;ref name=sse/&gt;&lt;!-- NASA source has &quot;1.412 x 10^18 km^3&quot;, which is 1.412 × 10^27 m^3 (basic arithmetic, also verified using the formula for volume of a sphere), but the Sun is not a sphere, and their radius is off a bit from what we have above, so we need to at least round a bit--&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{val|1300000}} × Earth&lt;/small&gt;
|  label26  = [[Mass]]
|   data26  = {{val|1.98855|.00025|e=30|u=kg}}&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{val|333000}} × Earth&lt;/small&gt;&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --&gt;
|  label27  = Average [[density]]
|   data27  = {{val|1.408|u=g/cm3}}&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;ref name=sse/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ko |first=M. |date=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |work=The Physics Factbook}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{val|0.255}} × Earth&lt;/small&gt;&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;ref name=sse/&gt;
|  label28  = Center [[density]] (modeled)
|   data28  = {{val|162.2|u=g/cm3}}&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{val|12.4}} × Earth&lt;/small&gt;
|  label29  = Equatorial [[surface gravity]]
|   data29  = {{val|274.0|u=m/s2}}&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt;{{val|27.94|u=[[g-force|''g'']]}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{val|27542.29|u=''[[cgs]]''}}&lt;br&gt;28 × Earth&lt;/small&gt;&lt;ref name=sse/&gt;
|  label30  = [[Escape velocity]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(from the surface)&lt;/small&gt;
|   data30  = {{val|617.7|u=km/s}}&lt;ref name=sse/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;55 × Earth&lt;/small&gt;&lt;ref name=sse/&gt;
|  label31  = Temperature
|   data31  = Center (modeled): {{val|1.57|e=7|u=K}}&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt;[[Photosphere]] (effective): {{val|5778|ul=K}}&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt; [[Corona]]: ≈ {{val|5|e=6|u=K}}
|  label32  = [[Luminosity]] (L&lt;sub&gt;sol&lt;/sub&gt;)
|   data32  = {{val|3.846|e=26|ul=W}}&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;≈ {{val|3.75|e=28|u=[[lumen (unit)|lm]]}}&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;≈ {{val|98|u=lm/W}} [[Luminous efficacy|efficacy]]&lt;/small&gt;
|  label33  = Mean [[radiance]]&amp;nbsp;(I&lt;sub&gt;sol&lt;/sub&gt;)
|   data33  = {{val|2.009|e=7|u=W·m&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;·sr&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;}}
|  label34  = Age
|   data34  = ≈4.6 billion years&lt;ref name=&quot;Bonanno&quot;&gt;{{Cite journal |last=Bonanno |first=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |date=2008 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&amp;A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=//www.sciencemag.org/content/338/6107/651.full|title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk|date=2 November 2012|accessdate=17 March 2014|doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science|volume=338 |issue= 6107 |pages=651–655|bibcode = 2012Sci...338..651C }}{{Registration required}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- section break, rows 40-49 --&gt;
| header40  = [[Rotation]] characteristics
|  label41  = [[Axial tilt|Obliquity]]
|   data41  = 7.25°&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(to the [[ecliptic]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;67.23°&lt;br&gt;&lt;small&gt;(to the [[galactic plane]])&lt;/small&gt;
|  label42  = [[Right ascension]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;of North pole&lt;ref name=&quot;iau-iag&quot;&gt;{{cite web |last1=Seidelmann |first1=P. K. |display-authors=etal |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2000 |accessdate=22 March 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|   data42  = 286.13°&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nowrap|19 h 4 min 30 s}}&lt;/small&gt;
|  label43  = [[Declination]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;of North pole&lt;/small&gt;
|   data43  = +63.87°&lt;br&gt;&lt;small&gt;63° 52' North&lt;/small&gt;
|  label44  = Sidereal [[Solar rotation|rotation period]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(at equator)&lt;/small&gt;
|   data44  = 25.05 days&lt;ref name=nssdc/&gt;
|  label45  = &lt;small&gt;(at 16° latitude)&lt;/small&gt;
|   data45  = 25.38 days&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nowrap|25 d 9 h 7 min 12 s}}&lt;ref name=&quot;iau-iag&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
|  label46  = &lt;small&gt;(at poles)&lt;/small&gt;
|   data46  = 34.4 days&lt;ref name=nssdc/&gt;&lt;!-- derived from T = ( 14.37 - 2.33 sin^2 L - 1.56 sin^4 L ) deg/day, L = 90 deg --&gt;
|  label47  = Rotation velocity&lt;br&gt;&lt;small&gt;(at equator)&lt;/small&gt;
|   data47  = {{val|7.189|e=3|u=km/h}}&lt;ref name=&quot;sse&quot;/&gt;&lt;!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometres divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --&gt;
&lt;!-- section break, rows 50-69 --&gt;
| header50  = [[photosphere|Photospheric]] composition (by mass)
|  label51  = [[Hydrogen]]
|   data51  = 73.46%&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=[[Stanford Solar Center]] |accessdate=29 July 2008}} Citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=[[NASA]] |id=NASA SP-402 |access-date=2015-06-09 |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113155042/http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|  label52  = [[Helium]]
|   data52  = 24.85%
|  label53  = [[Oxygen]]
|   data53  = 0.77%
|  label54  = [[Carbon]]
|   data54  = 0.29%
|  label55  = Iron
|   data55  = 0.16%
|  label56  = [[Neon]]
|   data56  = 0.12%
|  label57  = [[Nitrogen]]
|   data57  = 0.09%
|  label58  = [[Silicon]]
|   data58  = 0.07%
|  label59  = [[Magnesium]]
|   data59  = 0.05%
|  label60  = [[Sulfur]]
|   data60  = 0.04%
}}
[[සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය|සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ]] කේන්ද්‍රයේ ඇති [[තරුව]] '''හිරු''' හෙවත් '''සූර්යයායි'''. ( ලතින් භාෂාවෙන් හැදින්වෙන්නේ සොල් යනුවෙනි) [[පෘථිවිය]] ඇතුලු ‍අනෙකුත් වස්තුන් (අනෙක් ග්‍රහලෝක, ග්‍රහක,උප ග්‍රහයන්,වාමන ග්‍රහයන්)  සූර්යයා වටා ගමන් කරන අතර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ [[ස්කන්ධය|ස්කන්ධයෙන්]] 99.8% කට පමණ වගකියන්නේ සූර්යයායි. සූර්ය ශක්තිය , හිරු එළිය සහ [[තාපය]] ලෙස පෘථිවිය මත වෙසෙන සියලුම ජීවින්ට අත්‍යාවශ්‍ය වේ. සූර්යාලෝකය ප්‍රධාන වශයෙන් අවශ්‍ය වන්නේ [[ප්‍රභාසංස‍්ලේෂණය|ප්‍රභාසංස‍්ලේෂණ]] ක්‍රියාවලියටය. ‍එසේම සූර්යයා මගින් පෘථිවියේ [[දේශගුණය]] හා [[කාලගුණය]] පාලනය කරයි. සූර්යයා පෘථිවිය මෙන් 109 ගුණයක් විශාල වේ.

සූර්යයා ගේ මතුපිට සංයුතිය [[හයිඩ්‍රජන්]] (එහි ස්කන්ධයෙන් 74% ක් පමණ හෝ එහි [[පරිමාව|පරිමාවෙන්]] 92% ක් පමණ ) [[හීලියම්]] (ස්කන්ධයෙන් 24 – 25% ක් , පරිමාවෙන් 7% ක් )සහ [[යකඩ]] , [[නිකල්]], [[ඔක්සිජන්]], [[සිලිකන්]], [[සල්ෆර්]], [[මැග්නීසියම් සිලිසයිඩ්|මැග්නීසියම්]], [[කාබන්]], [[නියෝන්]], [[කැල්සියම්]], සහ [[ක්‍රෝමියම්]] යන [[මුලද්‍රව්‍ය]] ඉතා සුළු ප්‍රමාණ වලින් ද සමන්විත වේ.

සුර්යයාට ඇත්තේ G2V ලෙස හැඳින්වෙන [[වර්ණාවලිය|වර්ණාවලි]] පන්තියකි. G2 යනුවෙන් අර්ථ දැක්වෙන්නේ 5,780 K මතුපිට උෂ්ණත්වයක් එය සතුව ඇති බවත් එනිසා එයට සුදු පැහැයක් ලැබී ඇති බවත් ය. වායුගෝලීය විසිරීම හේතුවෙන් පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ සිට බලන කල සූර්යයා දිස්වන්නේ කහ පැහැයෙනි.

එහි වර්ණාවලිය සතුව [[අයනීකරණය]] වු සහ උදාසීන ලෝහ රේඛා මෙන්ම ඉතා දුර්වල හයිඩ්‍රජන් රේඛාද වේ. වර්ණාවලි පන්තියේ V යන්නෙන් අදහස් වන්නේ බොහෝ තාරකා මෙන්ම සුර්යයාද ප්‍රධාන අනුක්‍රමයේ තරුවක් බවයි. එනම්, එමගින් ශක්තිය නිපදවන්නේ හයිඩ්‍රජන් න්‍යෂ්ටි හා හීලියම් න්‍යෂ්ටි [[න්‍යෂ්ටික විලයනය|විලයනයෙනි]]. අපගේ ගැලැක්සියේ G2 පන්තියේ තාරකා මිලියන 100 කට අධික සංඛ්‍යාවක් තිබේ. කුඩා සහ සාපේක්ෂව වැදගත් නොවන තරුවක් ලෙස සැලකණු සූර්යයා ගැලැක්සියේ ඇති තාරකා (රතු කුරුමිට්ටන්) 85% කටත් වඩා දීප්තිමත් බවක් පෙන්නුම් කරයි.

[[ක්ෂිරපථය]] මධ්‍යයේ සිට සූර්යයා‍ට ඇති දුර [[ආලෝක-වර්ෂය|ආලෝක වර්ෂ]] 26,000 ක් පමණ වන අතර සූර්යයා එය වටා කක්ෂගත වේ. එහි උපරිම කක්ෂ වේගය තත්පරයට කි.මී. 220 ක් පමණ වේ. එනම් සෑම වසර 1400 කටම එක් ආලෝක වර්ෂයක් ද සෑම දින 8 කට ම [[තාරකා විද්‍යා ඒකකය|තාරකා විද්‍යා ඒකකයක්]] ද (සූර්යයා සහ පෘථිවිය අතර ඇති දුර තාරකා විද්‍යා ඒකකයක් වේ) ගමන් කරයි. දැනට සොයා ගෙන ඇති කරුණු අනුව මෙම දුර ප්‍රමාණයන් නිවැරදි වන නමුත් නව දැනුම සමඟ මෙම අගයන් වෙනස් වීමට ඉඩ ප්‍රස්තාව ඇත.

පෘථිවියේ සිට ආලෝක වර්ෂ 17 ක් ඇතුලත පිහිටි ආසන්නම තාරකා පද්ධති 50 අතරින් දීප්තිමත් බවින් 4 වැනියට වැඩිම තාරකාව ද සූර්යයා වේ.

== ලක්ෂණ ==

[[ගොනුව:Sun - August 1, 2010.jpg|thumb|left| සූර්යයා විසින් C3-පංතියේ සූර්ය ලෙළසිළුවක් (උඩු වම් කෙළවරෙහි සුදු කොටස), සූර්ය සුනාමියක් (උඩු දකුණු කෙළවරෙහි තරංග-වැනි ව්‍යුහය) සහ සූර්ය පෘෂ්ඨයෙන් පැන නගිනා චුම්කත්ව බහු කේසර විදහා පාමින්.]]
[[ගොනුව:Sun diagram.svg|thumb|සූර්යයාගේ ව්‍යුහය දක්වන නිදර්ශනයක්:&lt;br /&gt; 1. [[සූර්යය ගර්භය|ගර්භය]] &lt;br /&gt; 2. [[විකිරණ කලාපය]]&lt;br /&gt; 3. [[සංවාහී කලාපය]]&lt;br /&gt; 4. [[ප්‍රභාගෝලය]]&lt;br /&gt; 5. [[වර්ණගෝලය]]&lt;br /&gt; 6. [[රැස් වළල්ල]]&lt;br /&gt; 7. [[සූර්ය ලපය]]&lt;br /&gt; 8. [[කැටිත්ත (සූර්යය භෞතික විද්‍යාව)|කැටිති]]&lt;br /&gt; 9. [[සූර්ය නෙරුම|නෙරුම]] |left]]

සූර්යයා යනු [[G-වර්ගයේ ප්‍රධාන අනුක්‍රමණ තාරකාව|G-වර්ගයේ ප්‍රධාන අනුක්‍රමණ තාරකාවක්]] වන අතර [[සෞර ග්‍රහ මණ්ඩලය|සෞර ග්‍රහ මණ්ඩලයේ]] සම්පූර්ණ ස්කන්ධයෙන් 99.8632% ක් පමණ ප්‍රමාණයක් සඳහා සම්මාදම් වෙයි. එය පරිපූර්ණත්වයට කිට්ටු ගෝලයක් වන අතර, එහි [[විපිටත්වය]] ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ මිලියනයෙන් පංගු 9 ක් පමණ ලෙසින් වන අතර,&lt;ref name=&quot;Godier&quot;&gt;
{{උපන්‍යාස  ජර්නල්
 |last=Godier |first=S. |last2= Rozelot  |first2= J.-P. 
 |title=The solar oblateness and its relationship with the structure of the tachocline and of the Sun's subsurface
 |url=http://aa.springer.de/papers/0355001/2300365.pdf
 |format=PDF|journal=[[:en:Astronomy and Astrophysics|]]
 |volume=355 |pages=365–374
 |year=2000
 |doi=
 |bibcode=2000A&amp;A...355..365G
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; මෙයින් අදහස් වන්නේ එහි ධ්‍රැවීය විෂ්කම්භය හා නිරක්ෂීය විෂ්කම්භය අතර වෙනස  10km පමණක් බවයි.  

=== භ්‍රමණය ===
සූර්යයා සමන්විත වන්නේ  [[ප්ලාස්මාව (භෞතික විද්‍යාව)|ප්ලාස්මාවකින්]] වන අතර එය ඝන වස්තුවක් නොවන බැවින්, එහි [[තාරකා විද්‍යාත්මක වස්තූන්හී ධ්‍රැවයන්|ධ්‍රැවයන්හිදීට]] වඩා වේගයෙන් එය  එහි [[නිරක්ෂය|නිරක්ෂයේදී]] භ්‍රමණය වෙයි. මෙම ආචරණය හැඳින්වෙන්නේ  [[සූර්ය භ්‍රමණය|ආන්තර භ්‍රමණය]] ලෙසින් වන අතර, එය එසේ වන්නේ සූර්යයා තුල ඇති වන  [[සංවහනය]] නිසා සහ එහි ගර්භයෙහි සිට ඉවතට පවතින තියුණු [[උෂ්ණත්ව අනුක්‍රමණය|උෂ්ණත්ව අනුක්‍රමණයන්]] නිසාවෙන් ඇති වන ස්කන්ධ ගමනය හේතුවෙනි. ක්‍රාන්තිවලමය උත්තර ධ්‍රැවයෙහි සිට බලන කල්හී සූර්යයාගේ වාමාවර්ත  [[කෝණික ගම්‍යතාව|කෝණික ගම්‍යතාවයෙහි]] කොටසක බැර මෙම ස්කන්ධය විසින් දැරෙන අතර, එනයින් කෝණික ප්‍රවේගයෙහි විබෙදුම යළි සිදුකෙරෙයි. මෙම ''සත්‍ය භ්‍රමණයෙහි'' කාලාවර්තය දළ වශයෙන් නිරක්ෂයෙහිදී දින 25.6 ක් හා ධ්‍රැවයන්හී දින 33.5 පමණ වෙයි. කෙසේවෙතත්, සූර්යයා වටා පරිභ්‍රමණය නිසාවෙන් අප විසින් පෘථිවියෙහි සිට සූර්යයා නැරඹුම් ලක්ෂ්‍යය නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන බැවින්, එහි නිරක්ෂයෙහිදී තාරකාවෙහි  ''දෘශ්‍ය භ්‍රමණය'' දින  28 ක් පමණ වෙයි.&lt;ref name=Phillips1995-78&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Philips|first=Kenneth  J.H.|title=Guide to the sun|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521397889|pages=78–79}}&lt;/ref&gt; මෙම ලැසි භ්‍රමණයෙහි කේන්ද්‍රාභිසාරී ආචරණය සූර්යයාගේ නිරක්ෂයෙහිදී පෘෂ්ඨික ගුරුත්වයට වඩා 18&amp;nbsp;මිලියන ගුණයක් දුර්වල වෙයි. ග්‍රහ ලෝකයන්හී උදම් ආචරණය මෙයටත් වඩා දුර්වල වන අතර, සූර්යයාගේ හැඩය සැලකිය යුතු තරම් වෙනස් නොකරයි.&lt;ref name=Schutz2003&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Schutz|first=Bernard F.|title=Gravity from the ground up|url=https://archive.org/details/gravityfromgroun0000schu|year=2003|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521455060|pages=[https://archive.org/details/gravityfromgroun0000schu/page/98 98]–99}}&lt;/ref&gt;
=== රසායනික ===
සූර්යයා  වනාහී [[සංගහන I තාරකා|සංගහන I]], හෝ බැර මූලද්‍රව්‍යයන්ගෙන් පොහොසත්,&lt;ref group=&quot;සටහන&quot; name=&quot;metals&quot;&gt; [[තාරකා විද්‍යාව|තාරකා විද්‍යාත්මක විද්‍යාවන්හීදී]], ''බැර මූල ද්‍රව්‍යයන්'' (හෝ ''ලෝහයන්'') යන්නෙන් අදහස් වන්නේ හයිඩ්‍රජන් සහ හීලියම් හැර අනෙකුත් සමස්ත [[රසායනික මූලද්‍රව්‍යය|මූලද්‍රව්‍යයන්]] වෙති.&lt;/ref&gt; තාරකාවකි.&lt;ref name=zeilik /&gt; කිට්ටුව පිහිටි [[සුපර්නෝවා|සුපර්නෝවාවන්]] එකක් හෝ කිහිපයක කම්පන තරංගයන් නිසා සූර්යයාගේ නිර්මාණය ක්‍රියාරම්භය වන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;Falk&quot;&gt;
{{උපන්‍යාස ජර්නල්
 |last=Falk |first=S.W. |last2= Lattmer  |first2=J.M. |last3=Margolis |first3=S.H.
 |title= Are supernovae sources of presolar grains?
 |journal=[[නේචර්  (ජර්නලය)|Nature]]
 |volume=270
 |issue=5639 |pages=700–701
 |year=1977
 |doi=10.1038/270700a0
 |ref=harv
|bibcode = 1977Natur.270..700F }}&lt;/ref&gt; 
ඊනියා [[සංගහන II]] (බැර මූලද්‍රව්‍යය-විරල) තාරකාවල එම මූලද්‍රව්‍යයන්හී බහුලතාවය හා සංසන්දනය කරන කළ,  [[සෞර ග්‍රහ මණ්ඩලය|සෞර ග්‍රහ මණ්ඩලයෙහි]] පවතින [[රත්රන්]] හා [[යුරේනියම්]] වැනි [[බැර ලෝහ|බැර මූලද්‍රව්‍යයන්ගේ]] අධික [[රසායනික මූලද්‍රව්‍ය බහුලතාවය|බහුලතාවය]]  මෙම අදහස ඉදිරිපත් වීමට හේතු වී ඇත. මෙම මූලද්‍රව්‍ය නිපැයීම බොහෝ දුරට සිදුවන්නට ඇත්තේ සුපර්නෝවාවක් තුලදී  [[ශක්තිවශෝෂක]] න්‍යෂ්ටික ප්‍රතික්‍රියා තුලින් හෝ මහත් විශාල දෙවන-පරම්පරාවෙහි තාරකාවක් තුලදී  [[නියුට්‍රෝන අවශෝෂණය]] ඔස්සේ [[න්‍යෂ්ටික තත්ත්වාන්තරය|තත්ත්වාන්තරය]] මගින්ය.&lt;ref name=zeilik /&gt;

=== පෘෂ්ඨය ===
ශිලාමය ග්‍රහලෝකයන්හී මෙන් නිශ්චිත මායිමක් සූර්යයාට නොමැති අතර කේන්ද්‍රයෙහි සිට දුර වැඩි වන විට එහි පිටස්තර කොටස්හීදී  ඇති වායූන්ගේ ඝනත්වය [[ඝාතීය ව්‍යාප්තිය|ඝාතීය ලෙසින්]] පහළ බසියි.&lt;ref name=Zirker2002-11&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last= Zirker |first=Jack B.|title=Journey from the centre of the sun |url= https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3 |year=2002|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=9780691057811|page=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/11 11]}}&lt;/ref&gt; කෙසේවෙතත්, පහත විස්තර කෙරෙන පරිදී, සුවිශද අභ්‍යන්තර ව්‍යුහයක්  එය සතුව ඇත. සූර්යයාගේ අරය මනිනු ලබනුයේ එහි කේන්දුයෙහි සිට  [[ප්‍රභාගෝලය|ප්‍රභාගෝලයේ]] කෙළවර වෙතටය. සරල වශයෙන් පවසතොත් මෙම ස්ථරයට ඉහළින් පිහිටි වායුව සිසිල් වැඩි හෝ සිහින් වැඩි බැවින් සැලකියයුතු තරම් ආලෝක ප්‍රමාණයක් නිකුත් කිරීමට අසමත් වෙන බැවින්  [[පියවි ඇස|පියවි ඇසට]] ඉතා පහසුවෙන් දිස්වන පෘෂ්ඨය එය වෙයි .&lt;ref name=Phillips1995-73&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last= Phillips |first=Kenneth J.H.|title=Guide to the Sun |year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521397889|page=73}}&lt;/ref&gt; 

සූර්යය අභ්‍යන්තරය සෘජු ලෙසින් නිරික්ෂණය කළ නොහැකි අතර සූර්යයා  [[විද්‍යුත්චුම්භක විකිරණය|විද්‍යුත්චුම්භක විකිරණයන්ට]] පාරාන්ධ බවක් දක්වයි. කෙසේවෙතත්, භූමිකම්පා විසින් ජනනය කරනු ලබන තරංග විසින් පෘථිවියෙහි අභ්‍යන්තර ව්‍යුහය අණාවරණය කිරීමට [[භූකම්පන විද්‍යාව]] ඉවහල් වනවා මෙන්ම, [[සූර්ය භූකම්පන විද්‍යාව]] නම් ශික්ෂාව විසින් සූර්ය අභ්‍යන්තරයෙහි ගමන් ගන්නා පීඩන තරංග ([[අවධ්වනිය]]) උපයෝගී කොට ගෙන තාරකාවේ අභ්‍යන්තර ව්‍යුහය මැනීම හා දෘශ්‍යකරණය සිදු කෙරෙයි.&lt;ref name=Phillips1995-58&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last= Phillips|first=Kenneth J.H.|title=Guide to the Sun |year=1995|publisher= [[Cambridge University Press]]|isbn=9780521397889|pages=58–67}}&lt;/ref&gt; සූර්යයාගේ [[පරිගණක නිරූපකරණය]] ද එහි ගැඹුරු ස්ථර විමර්ශනය කිරීම සඳහා සෛද්ධාන්තික මෙවලමක් ලෙසින් භාවිතා වෙයි.

=== ගර්භය ===
{{මූලික|සූර්ය ගර්භය}}
[[ගොනුව:Sun_parts_big.jpg|frameless|left]]
එහි කේන්දුයෙහි සිට සූර්ය අරයෙන් 20–25% ක් පමණ වන තෙක් සූර්යයාගේ  [[සූර්ය ගර්භය|ගර්භය]] විහිදෙන බවට සැලකෙයි.&lt;ref name=&quot;Garcia2007&quot;&gt;
{{උපන්‍යාස ජර්නල්
 |last=ගාර්සියා |first=ආර්.
 |coauthors=සහ අනෙකුන්
 |title=ට්‍රැකිං සෝලාර් ග්‍රැවිටි මෝඩ්ස්: ද ඩයිනමික්ස් ඔෆ් ද සෝලාර් කෝ
 |journal=[[සයන්ස් (ජර්නලය)|සයන්ස්]]
 |volume=316 |issue=5831 |pages=1591–1593
 |year=2007
 |pmid=17478682
 |doi=10.1126/science.1140598
 |ref=harv
|bibcode=2007Sci...316.1591G
}}&lt;/ref&gt; එහි ඝනත්වය {{අගය|150|u=ග්‍රෑ/සෙමී&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;}} දක්වා අගයයක් ගන්නා අතර &lt;ref name=&quot;Basu&quot;&gt;
{{උපන්‍යාස ජර්නල්
 |author=බාසු හා අනෙකුන්
 |title=ෆ්‍රෙෂ් ඉන්සයිට්ස් ඔන් ද ස්ට්‍රක්චර් ඔෆ් ද සෝලර් කෝ
 |bibcode=2009ApJ...699.1403B
 |work=ඇස්ට්‍රොෆිසික්ස් ජර්නලය
 |issue=699
 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403
 |journal=දි ඇස්ට්‍රොෆිසික්ස් ජර්නල්
 |volume=699
 |page=1403
 |last2=චැප්ලින්
 |first2=විලියම් ජේ.
 |last3=එල්ස්වර්ත්
 |first3=ඉවෝන්
 |last4=නිව්
 |first4=රොජර්
 |last5=සෙරෙනෙලි
 |first5=ඇල්ඩො එම්.
 |ref=harv
 |authorlink=Basu et al.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NASA1&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |title=නාසා/මාෂල් සෝලා ෆිසික්ස් |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |date=2007-01-18 |accessdate=2009-07-11}}&lt;/ref&gt; (ජලයේ ඝනත්වය මෙන් 150 ගුණයක් පමණ) මිලියන 15.7 [[කෙල්වින්]] (K) ට ආසන්න උෂ්නත්වයක් දරයි.
{{-}}

== රසායනික සංයුතිය ==
සූර්යයා සෑදී ඇත්තේ රසායනික  මූලද්‍රව්‍ය වලිනි. ඒවා කොතරම් සුලබ ද, ග්‍රහලෝකවල ඇති මුල ද්‍රව්‍ය වලට ඒවායේ ඇති සබඳතාවය සහ සුර්යයාගේ අභ්‍යන්තරය තුල ඒවායේ විසරණය කෙබඳුද යන්න සොයා බැලීමට නොයෙකුත් විද්‍යාඥයින් විසින් මෙම මුලද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කරනලදි.


=== මුලද්‍රව්‍ය වල සුලබතාවය ===
බාකල් (Bahcal) විසින් 1990 දී සොයාගෙන ඇති පරිදි සුර්ය අභ්‍යන්තරයෙහි ඇති විශේෂ මුල ද්‍රව්‍ය සමහරකගේ ස්කන්ධ ප්‍රතිශතයන් මෙසේය.
* හයිඩ්‍රජන් - 34%
* හීලියම් - 64%
* ඔක්සිජන් - 1%


=== ලිතියම්, බෙරලියම් සහ බෝරෝන් ===
පෙර සිතුවාට වඩා ලිතියම්, බෙරලියම් සහ ‍බෝරෝන් යන මුලද්‍රව්‍ය සුලබ බව 1968 දී බෙල්ජියානු විද්‍යාඥයෙකු විසින් සොයා ගන්නා ලදි.

=== නියෝන් ===
2005 වර්ෂයේ දී විද්‍යාඥයින් තිදෙනෙක් විසින් කියා සිටියේ සූර්යයා තුල නියෝන් වල සුලබතාවය පෙර සිතා සිටියාට වඩා වැඩි බවය.

=== හීලියම් ===
1986 වන තුරුම පිළිගෙන තිබුනේ සුර්යයාගේ හීලීයම් සංයුතිය Y = 0.25 බවය. නමුත් 1986 දී විද්‍යාඥයින් දෙදෙනෙකු විසින් එම සංයුතිය Y = 0.279 ක් බවට නිවැරදි කරන ලදි.

=== තනිව අයනීකරණය වූ යකඩ කාණ්ඩයේ මුලද්‍රව්‍ය ===
1970 දී යකඩ කාණ්ඩයේ මුලද්‍රව්‍ය සුර්යයා තුල කොතරම් සුලබද යන්න පිලිබද පර්යේෂණ දියත් කරන ලදි.

තනිව අයනීකරණය වූ යකඩ කාණ්ඩයේ මුලද්‍රව්‍ය වල සම්පූර්ණ gf අගයන් මුලින්ම ඉදිරිපත් කරන ලද්දේ කොරෝලිස්, බො‍ස්මාන් සහ වෝනර් විසිනි. ස්මිත් නැමැත්තා විසින් වැඩි දියුණු කරන ලද f අගයන් පරිගණක ගත කරන ලදි. තනිව අයනීකරණය වූ යකඩ කාණ්ඩයේ මූල ද්‍රව්‍ය වල සුලබතාවය 1978 වසරේ දී බෙයිමොන්ට් විසින් සොයාගන්නා ලදි. ඇතැම් යකඩ කාණ්ඩයේ මූලද්‍රව්‍ය වල, එනම් කොබෝල්ට් සහ මැන්ගනීස් වැනි මුලද්‍රව්‍ය වල සුලබතාව තීරණය කිරිමට අපහසු වී ඇත්තේ එම මූලද්‍රව්‍ය සතුව පවතින ඉතාමත් සියුම් ව්‍යුහයන් නිසාය.

=== සූර්යයා සහ ග්‍රහලෝකවල භාගික ස්කන්ධ සබඳතාව ===
සූර්යයාගේ සහ ග්‍රහලෝක වල නිෂ්ක්‍රීය වායුන්ගේ සමස්ථානික සංයුති අතර භාගික ස්කන්ධ අතර සබදතාවයක් ඇති බව බො‍හෝ ලේඛකයින්ගේ අවධානයට ලක් වූ කරුණකි. උදාහරණ ලෙස සුර්යයාගේ සහ ග්‍රහලෝකවල නියෝන්(Ne) සහ සෙනොන් (Xe) යන මුලද්‍රව්‍ය වල සමස්ථානික සංයුතිය පිළිබද සබඳතාවය ඔවුන් විසින් පෙන්වා දෙන ලදි. කෙසේ නමුත් 1983 වන තුරුම විශ්වාස කළේ සෞරග්‍රහ වායුගෝලීය සංයුතිය හා සූර්යයාගේ සංයුතිය සමාන බවය.

1983 වසරේ දී විද්‍යාඥයින් දෙදෙනෙකු විසින් අනාවරණය කලේ ග්‍රහලෝක සහ සූර්යයා අතර ඇති නිෂ්ක්‍රීය වායු වල සමස්තානිකයන්ගේ සංයුතිය අතර භාගික සබඳතාවට හේතුව සූර්යයාගේ භාගීකරණයම බවය.

=== මුලද්‍රව්‍ය විසරණය ===
සූර්යයා සෑදී ඇත්තේ රසායනික මුලද්‍රව්‍ය වලිනි. සුර්යයා තුල මෙම මුලද්‍රව්‍ය විසරණය ‍වී ඇති ආකාරය එනම් සූර්ය අභ්‍යන්තරය තුළ ඒවායේ පැතිරීම පිළිබඳ විශේෂ විද්‍යාත්මක අවධානයක් යොමු විය. සුර්ය මුලද්‍රව්‍ය වල විසරණය තීරණය කරන සාධක කිහිපයක් ඇත. ගුරුත්වාකර්ෂණය ඉන් එකකි. ගුරුත්වාකර්ෂණය නිසා බරින් වැඩි මුලද්‍රව්‍ය (උදාහරණ ලෙස වෙනත් බරින් වැඩි ලෝහ නොමැති අවස්ථාවලදී හීලියම් ) සූර්ය ස්කන්ධයේ මධ්‍යයට ඇලී පවතින අතර හයිඩ්‍රජන් වැනි බරින් අඩු මුලද්‍රව්‍ය සූර්යාගේ බාහිර පෘෂ්ඨය දෙසට පැතිරි පවතී.


==== හීලියම් විසරණය ====
සූර්ය අභ්‍යන්තරය තුල හීලියම් වල විසරණය විද්‍යාඥයින් ගේ විශේෂ අවධානයට පාත්‍ර වන්නකි. කාලයත් සමඟ හීලියම් වල විසරණ ක්‍රියාවලිය වේගවත් වන බව සොයාගෙන ඇත.


=== ප්‍රකාශ ගෝලයේ (Photosphere) මූලදුව්‍ය සංයුතිය ===
ප්‍රකාශ ගෝලයේ සංයුතිය, එනම් සූර්යාගේ මතුපිට ස්ථරවල සංයුතිය, ආදින් සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ රසායනික සංයුතියට සමානතාවක් දක්වන බව 1968 දී සොයා ගන්නා ලදි. නමුත් ඩියුටීරිය, ලිතියම්, බොරෝන් සහ බෙරිලියම් යන මුලද්‍රව්‍ය වල සංයුතියන් මීට වඩා වෙනස් වේ

== සූර්ය ලප සහ සූර්ය ලප චක්‍රය ==
[[ගොනුව:Solar-cycle-data.png|thumb|පසුගිය වසර 30 තුළ සූර්ය චක්‍රවල සිදුවූ වෙනස්කම් පිළිබඳ ලබාගත් මිණුම්.]]
සූර්යා පිළිබඳව කාලෝචිත නිර්ණායක යෙදෙන විට ප්‍රථමයෙන්ම දිස්වන මුහුණුවර නම් සූර්ය ලපයි. වටපිටාවට වඩා අඩු උෂ්ණත්වයක් පැවතීම නිසා ඒවා සූර්ය ලප ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ප්‍රබල චුම්භක ක්ෂේත්‍ර මගින් සංවහන ක්‍රියාවලිය අඩාල කරන නිසා සූර්ය ලප චුම්භක ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩිවීමත් සමග වැඩි වේ. ප්‍රභල චුම්භක ක්ෂේත්‍ර මගින් මතුපිටට ශක්ති පරිවහනය අඩු කරන අතර ක්‍රියාකාරී ප්‍රදේශ නිර්මාණය කිරීම මගින් සූර්ය රැස් වළලුවලට අවශ්‍ය ශක්තිය ලබා දේ. එමනිසා ඒ සමග සූර්ය ගිනි දළු සහ රැස් වළලු ස්කන්ධ විසරණය වී ඉහළ යයි. විශාලතම සූර්ය ලපයක් කිලෝමීටර් 1000 ක් පමණ පළල වේ.

සූර්යා මත දැකිය හැකි සූර්ය ලප ප්‍රමාණය නියතයක් නොවුවද සූර්ය ලපවලට අවුරුදු 11ක පමණ චක්‍රයක් පවතින අතර එය සූර්ය චක්‍රය ලෙස හැඳින්වේ. එක්තරා කාලයකදී සූර්ය ලප කිහිපයක් පමණක් දැකිය හැකි අතර අනෙක් කාලය තුළදී සම්පූර්ණ සූර්ය ලප ප්‍රමාණයම දැකිය හැක. සූර්ය ලප ප්‍රථමයෙන් ඉහළ සූර්ය අක්ෂාංශවලින් ආරම්භවන අතර සූර්ය චක්‍රය දිගින් දිගටම සිදුවෙත්ම ඒවා ගණනින් වැඩිවන අතරම ඒවා සූර්යාගේ සමකය දෙසට ඇදීයයි. මෙම සංසිද්ධිය ස්පෝරස් නියමයෙන් පහදා දෙනු ලබයි.ප්‍රතිවිරුද්ධ චුම්භක ධ්‍රැව නිසා සූර්ය ලප සුලභ වශයෙන් හටගනී. සූර්ය ලපයක චුම්භක ධ්‍රැවය සූර්ය චක්‍රයෙන් සූර්ය චක්‍රයට මාරුවේ. එනම් මෙවර සූර්ය ලපයක උතුරු චුම්භක ධ්‍රැවය පිහිටයි නම් අනෙක්වර එහි පිහිටනුයේ දකුණු චුම්භක ධ්‍රැවයයි.

[[ගොනුව:Sunspot-number.png|thumb|පසුගිය වසර 250 ක කාලය තුළ වසර 11ක සූර්ය චක්‍රයක් පෙන්වන සූර්ය ලපවල ඉතිහාසය]]

සූර්ය ලප අභ්‍යාවකාශ කාලගුණයට සහ පෘථිවියේ දේශගුණයට ද දැඩි සේ බලපෑම් එල්ල කරයි. සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වයේ අඩුවීම. අඩු උෂ්ණත්ව සමග සහ සම්බන්ධවන අතර සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වයේ වැඩිවීම උණුසුම් උෂ්ණත්ව තත්ව සමග  සම්බන්ධව පවතී.  17 වන සියවසේ දී දශක කිහිපයක්ම සූර්ය ලපවල ක්‍රියාකාරිත්වය නැවතී තිබුණේය. මෙම කාලය තුළ ඉතා කුඩා සූර්ය ලප ගණනක් පමණක් නිරීක්ෂණය කොට තිබුණේය. මෙම යුගය කුඩා අයිස් යුගයක් ලෙස හඳුන්වාදී තිබුණි. මෙම කාලය තුළ යුරෝපය තුළ ඉතා පහත් උෂ්ණත්වයක් වාර්තාගතවී තිබිණි. ශාක වළලු අධ්‍යයනය මගින් අතීතයේ දී මෙලෙස ගෝලීය උණුසුම මධ්‍යන්‍යය උණුසුමට වඩා අඩු වූ යුගයක්   වූ බව සොයාගෙන ඇත.


=== සිදුවිය හැකි දීර්ඝ කාලීන චක්‍ර ===

වසර 41,000 හෝ වසර 100,000 ක කාල ප්‍රාන්තරයන් තුළ  සූර්ය මධ්‍යයයේ චුම්භක අස්ථාවරත්වයක් සිදුවීම මගින් චුම්භක බලපෑමේ යම් අඩු වැඩිවීම් සිදුවන බව නවතම සිද්ධාන්ත පවසයි. මෙම සිද්ධාන්ත අයිස් යුගය පිළිබඳව “මිලන්කොවිච් චක්‍රය” ට වඩා හොඳ පැහැදිලි කිරීමක් ලබා දෙයි. නමුත් අභ්‍යාවකාශ භෞතික විද්‍යාවේ බොහෝ සිද්ධාන්ත මෙන්ම මෙම සිද්ධාන්තය ද එකවර පරීක්ෂා කළ නොහැකිය.

== සූර්යයාගේ චුම්භක ක්ෂේත්‍රය ==

සූර්යයාගේ ධ්‍රැවීය චුම්භක ක්ෂේත්‍ර වල වෙනස්වීම සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ සියලු වස්තූන්ට බලපායි.  
සූර්යයා පවතින්නේ වායු හා Plasma ස්වරූපයෙන් පමණි.  ඊට හේතුව වන්නේ එහි අධික උෂ්ණත්වයයි.  මෙම ස්වරූපය නිසා සූර්යයාගේ සමකාසන්න භ්‍රමණ කාලය, ධ්‍රැවයන්ට වඩා අඩු වේ.  (ධ්‍රැවයන් ආසන්නයේ සූර්ය භ්‍රමණයට දින 35 ක් පමණ ගතවන අතර සමකාසන්නයේදී සූර්ය භ්‍රමණයට දින 25 ක් පමණ ගතවේ) මෙම භ්‍රමණ කාලයන්ගේ වෙනස නිසා හිරුගේ චුම්භක ක්ෂේත්‍ර රේඛා එකිනෙක ඡේදනය වීම සිදු වේ.  මේ නිසා සමහරක් ස්ථානයන්ගේ චුම්භක බලපෑම අඩුවේ.  එවිට එම ස්ථානයන්ගේ හිරුලප හා නෙරීම් (Solor Prominence) හට ගැනීමට හේතු වේ.  මෙම චුම්භක රේඛා ඡේදනයන් නිසා හිරු තුළ පිහිටි ඉලෙක්ට්‍රොන වල වෙනස්වීම් සිදු වේ.  අවුරුදු 11 ට වතාවක් මේ නිසා චුම්භක ක්ෂේත්‍ර දිශාවන් වෙනස් වේ.
සූර්යයාගේ මෙම ධ්‍රැව වෙනස්වීම සූර්ය පෘෂ්ඨයට බලපායි.  මෙවිට පෘෂ්ඨයෙන් චුම්භක විහිදෙන දිශාවන් වෙනස් වේ.  සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ සියලු වස්තූන්ට හිරුගේ බලපෑම දැනීමට, සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ Plosma හේතු වේ.  Plosma වලින් තොර, රික්ත අභ්‍යවකාශයක් තිබුණේ නම් හිරුගේ චුම්භක බලපෑම පෘථිවියට 10-4 සිට 10-11 අඩුවිය යුතුය.  නමුත් චන්ද්‍රිකාවන්ට අනුව Magnetohydrodynomic (MHD) ඉලෙක්ට්‍රොනික වලාවන්හි බලපෑම නිසා මෙම බලපෑම රික්ත තත්ත්වයකදී 10-9 ක් බව ගණන් බලා ඇත.
== සූර්යයා සම්බන්ධ ගැටළු ==
=== සූර්යයාගේ රුක් වළලු තාපන ගැටළු ===

සූර්යයාගේ දෘෂ්‍යමය මතුපිට (ප්‍රකාශ ගෝලය) ආසන්න වශයෙන් කෙල්වින් 6000 ක පමණ උෂ්ණත්වයක් පවතී. එහෙත් සූර්යයාගේ රුක්වළල්ලක උෂ්ණත්වය කෙල්වින් 1000000 පමණ වේ. ඒ අනුව සූර්යය රුක්වළල්ලකට ප්‍රකාශ ගෝලයෙන් සෘජුවම සන්නායක වන තාපයට අමතරව වෙනත් ක්‍රමයකින් තාපය ලැබිය යුතුය.
                    
ප්‍රකාශ ගෝලයට පහතින්වන සංවහන කලාපයක සිදුවන ආකූල චලනයක් මගින් එම රැස් වළලුවලට අවශ්‍ය තාපය ලැබෙන බව මතයකි. එසේම එම රුක් වළලුවලට තාපය ලැබෙන ආකාරය පැහැදිලි කරන ප්‍රධාන යාන්ත්‍රණ දෙකක් පවතී. පළමු යාන්ත්‍රණය තරංග යාන්ත්‍රණයකි. සංවහන කලාපයේ සිදුවන අනුකූලතාව ගුරුත්වජ සහ චුම්භක ජල ගතික නිසා හටගන්නා බව එම යාන්ත්‍රණය මගින් පෙන්වා දෙයි. එම තරංග ප්‍රකාශයන් වායුගෝලය හරහා ඉහළටම ගමන් කරන අතර සුර්යයා රැස්වළලු අවට අවකාශයට මුදාහරිනු ලබයි. හාත්පස පැතිර පවතින වාතයෙහි තාපක ලෙස මෙහි ශක්තිය ගබඩා කෙරේ.

අනෙක් යාන්ත්‍රණය චුම්භක තාපනයකි. එහිදී ප්‍රකාශ ගෝලයේ සිදුවන වෙනස්වීම් නිසා චුම්භක ශක්තිය නිරන්තරයෙන් වර්ධනය වේ. එම ශක්තිය චුම්භක ප්‍රතිබිම්භය මගින් විශාල සූර්යය ගිනිදලු සහ කුඩා ප්‍රමාණයේ ගණන් කළ නොහැකි තරමේ ගිනිදලු පිටතට මුදාහරිනු ලබයි.

තරංග කාර්යක්ෂම තාපන ක්‍රමවේදයක් දැයි තවමත් පැහැදිලි නැත. “ඇල්ෆනි” තරංග හැර අනෙක් සියළුම තරංග රැස්වළල්ලට පැමිණීමට ප්‍රථම විසිරී යෑම හෝ වර්තනය වී යෑම සිදුවන බව සොයා ගෙන ඇත. ඇල්ෆන් තරංග සාමාන්‍යයෙන් රැස් වළල්ල තුළදී විසිරී නොයයි. එම හේතු නිසා රැස්වළලු සංසිද්ධිය පිළිබඳව නව අධ්‍යනයන් සිදු කරමින් පවතී. එය සිදුවිය හැකි ආකාරය පිළිබඳව දැනට සුළු වශයෙන් අනාවරණය කරගෙන තිබේ. කෙසේ වෙතත් එය ගවේෂණය සදහා විවෘත මාතෘකාවක් සපයා ඇත.

=== සෛද්ධාන්තික ගැටළු - සුර්ය නියුට්රිනෝව පිළිබද ගැටළුව ===

බොහෝ වසරවල පෘථිවිය තුළ නිරීක්ෂණය කරන ලද සුර්ය ඉලෙක්ට්‍රෝන නියුට්‍රියෝන ප්‍රමාණය සම්මත සූර්ය ආකෘතිය මත පදනම්ව අපේක්ෂා කරන ලද ප්‍රමාණයෙන් තුනෙන් එකක් හෝ අර්ධයක්ව පැවතුණි. මෙම පරස්පර විරෝධීතාවය අඩු කළ යුතුය. නැතහොත් සූර්ය ඉලෙක්ට්‍රෝන නියුට්‍රිනෝව සුර්යයා සහ පෘථිවිය අතර ගමන්කිරීමේදී නිරීක්ෂණය කළ නොහැකි tau බවට හෝ meon නියුට්‍රිනෝව බවට පරිවර්තනය විය යුතුය යන්න එම සිද්ධාන්තවල සදහන්ව තිබිණි.

වර්ෂ 1980 දී පමණ සූර්යය නියුට්‍රිනෝව වඩා නිවැරදිව ග්‍රහණය කර ගැනීමේ අරමුණින් ස්බිඩරි නියුට්රිනෝ නිරීක්ෂකාගාරය, කැමියොක්නෙඩ් නිරීක්ෂකාගාරය සහ කැමියොක්නේඩ් නිරීක්ෂණාගාරය ඇතුළත නිරීක්ෂණාගාර රැසක් පිහිටුවනු ලැබිණි. එම නිරීක්ෂණාගාරවල ප්‍රතිඵල අනුව සූර්ය නියුට්රිනෝව ඉතා කුඩා ශේෂ ස්කන්ධයන්ගෙන් සමන්විත බව සොයා ගැනුණි. 2001 වසරේදී සඩ්බරි නිරීක්ෂකාගාරයට නියුට්රිනෝවල ප්‍රභේද තුනම සෘජුවම නිරීක්ෂණය කිරීමට හැකිවිය. තවද එමගින් සූර්යයා නියුට්රිනෝ හිටවීමේ සමස්ත ශිඝ්‍රතාවය සම්මත සූර්යය ආකෘතිය හා එකග බවද සොයාගනු ලැබීය.

සූර්යයා නියුට්රිනෝවේ සමස්ත ශක්තියෙන් තුනෙන් එකක් පමණ සුළු ප්‍රමාණයක් පමණක් පෘථිවිය තුළදී ඉලෙක්ට්‍රෝන නියුට්රිනෝ මාදිලියෙන් දැකගත හැකි බවද සොයා ගැනුණි. මෙම සමානුපාතය නියුට්රිනෝව ස්කන්ධය බවට පත්වීමේ ක්‍රමය ගැන පැහැදිලි කරන මික්හේයිව් - ස්මිර්නෝව් -වුල්ෆෙන්ස්ටෙයින් සංසිද්ධිය සමග මනාව ගැලපේ. එහෙයින් සූර්යය නියුමිනෝව පිළිබද ගැටළුව විසදුණි.

=== අඳුරු තරුණ සූර්ය ගැටළුව ===

සෛද්ධාන්තික ආකෘති මගින් අදින් වසර බිලියන 3.8 ත් 2.5ත් අතර ප්‍රාග් කේම්බ්රියා යුගයේ දී සූර්යයාගේ වර්තමාන දීප්තියෙන් 75% පමණ ගහණය කර ඇත. එවන් දුර්වල සූර්යයයෙක් මගින් පෘථිවිය මත ද්‍රව හා ජලය නොපවතී. කෙසේ වෙතත් භූ විද්‍යාත්මක ආදර්ශනයන් මගින් පෘථිවිය තම අතීතය තුළ ස්ථායී උෂ්ණත්වයක් දරා සිටි බව පෙන්වාදී ඇත. සැබවින්ම මුල්කාලයේ පෘථිවිය දැන් පවතින පෘථිවියට වඩා තරමක් උණුසුම්ව පැවතිණි. එකළ පෘථිවි වායුගෝලය තුළ වර්තමානයට වඩා වැඩි ප්‍රතිශතවලින් හරිතාගාර වායූන් (කාබන්ඩයොක්සයිඩ් , මීතේන් , සහ ඇමෝනියා වැනි) අඩංගුව පැවති බවට විද්‍යාඥයින් තුළ ඒකමතිකභාවයක් පවතී. එම වායූන් මගින් පෘථිවිය කරා පැමිණෙන සූර්යය විකිරණය රදවා ගැනීම මගින් පෘථිවිය මත අවශ්‍ය තරම් තාපයක් රදවා ගනී.

== නිරීක්ෂණය සහ ඇසට සිදුවන හානිය ==

[[ගොනු|thumb|පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ සිට බලන කළ කැමරා කාචය තුලින් සුර්යයා දිස්වන අන්දම]]
සූර්යාලෝකය ඉතාමත් දීප්තිමත් වන අතර පියවි ඇසින් සුර්යයා දෙස කෙටි වේලාවක් කෙලින්ම බලා සිටීම වේදනාකාරී විය හැකිය. නමුත් එය සාමාන්‍ය, කණිනිකාව විශාල නොවූ ඇස්වලට එතරම් ගැටලුවක් ‍ඇති නොකරයි. කෙලින්ම සූර්යයා දෙස බැලීමෙන්  Phosphene දෘෂ්ටි මායාවන් සහ තාවකාලිකව අර්ධ වශයෙන්  අන්ධවීම සිදුවිය හැකිය. එමඟින් මිලිවොට් 4 ක පමණ සූර්යාලෝකයක් දෘෂ්ටි විතානය මතට පතිත වන අතර එමඟින් දෘෂ්ටි විතානය මද වශයෙන් උණුසුම් වී ආලෝකයට අනුව නිසි පරිදි ප්‍රතිචාර දැක්විය නොහැකියාවක් ඇති අක්ෂිවලට  හානි ඇති කරයි.  UV කිරණ වලට නිරාවරණය වීම මඟින් කාලයක් යන විට ඇසේ  කාචය කහ පැහැයක ගන්නා අතර, ඇසේ සුද (Cataracts) ඇති වීමට මෙය දායකවන බව විශ්වාස කරයි. නමුත් මෙසේ සිදුවන්නේ සූර්ය  UV කිරණවලට සාමාන්‍ය ලෙසට නිරාවරණය වීම නිසා මිසක සූර්යයා දෙස කෙලින්ම බලා  සිටීම නිසා ‍නොවේ. සූර්යයා දෙස ‍බොහෝ වේලාවක්  කෙලින් බලා සිටීම නිසා UV කිරණ මඟින් ඇති කරන පිළිස්සීම් වැනි දෑ තප්පර 100 ක පමණ පසු දෘෂ්ටි විතානය මත ඇති විය හැකිය. විශේෂයෙන් ම සූර්යයාගෙන් පැමිණෙන UV කිරණ තීව්‍ර හා හොඳින්  නාභිගත ‍වී ඇති අවස්ථාවල  මෙම තත්ත්වය ඇති වේ. කුඩා දරුවන්ගේ ඇස්  හෝ අලුතින් කාච තැන්පත් කරන ලද ඇස් (වයස්ගත වන සාමාන්‍ය ඇස් වලට වඩා වැඩි UV කිරණ ප්‍රමාණයක් මෙම ඇස් වලට ඇතුළු වේ)  Zenith අසල සූර්ය කෝණ, සහ උස් අක්ෂාංශ වල සිට නිරීක්ෂණ  කිරිම වැනි හේතු නිසා තත්වය වඩා බරපතල විය හැකිය.

ද්වීනේත්‍ර දුරදක්න  (Binocular) වැනි ආලෝකය ඒකරාශ්‍රී කරන උපකරණ වල නියමිත. UV කිරණ අවහිර කරන පෙරහන් සවිකර නොමැත්තේ නම් මේවා තුලින් සුර්යයා දෙස බැලීම ඉතාමත් හානිකරයි. පෙරහන් රහිත ද්විනේත්‍ර දුරදක්නා මඟින් පියවි ඇසින් බලන විට දී වඩා 500 ගුණයකින් වැඩි ශක්තියක් ඇසට ඇතුලුවන බැවින් ක්ෂණිකවම දාෂ්ටි විතානයේ සෛල මරුමුවට පත් වේ. මධ්‍යහන ඉර දෙස පෙරහන් රහිත ද්විනේත්‍ර දුර දක්නා වලින් ඉතා කෙටි කාලයක් සුර්යයා දෙස බලාසිටිමෙන් ද ඇස් අන්ධ වීමේ ඉඩ කඩක් පවතී.

සූර්යයා දෙස ආරක්ෂිතව බැලීය හැකි එක් ක්‍රමයක් වන්නේ දුරදක්නය හෝ උපනෙත තුලින් පැමිණෙන ඡායාව තිරය මතට පතිත කිරිමෙනි. නමුත් ඇතැම් දුරදක්න වලට මෙම ක්‍රියාවේ දී හානි  ඇතිවිය හැකි බැවින් මේ සඳහා භාවිතා කළ හැක්කේ කුඩා පරාවර්තන දුරදක්න හෝ ද්වීනේත්‍ර දුරදක්න පමණි.

අර්ධ සූර්යග්‍රහණ පියවි ඇසින් නැරඹිම හානිකර වන්නේ එහිදී ඇතිවන අසාමාන්‍ය ලෙස අධික දෘෂ්ටියට සරිලන පරිදි ඇසේ  කණිනිකාව සැකසෙන්නේ නැති බැවිනි. මෙහිදි ඇසට සිදුවන හානිය කිසිදු වේදනාවකින් තොර වන අතර අන්ධ බව ඇතිවන්නේ තරමක කාලයකට පසුවය.


== සූර්ය ගවේෂණ ඉතිහාසය ==

=== සූර්ය ගවේෂණ ව්‍යාපෘති ===

[[ගොනුව:174719main LEFTREDSouthPole304.jpg|thumb|සූර්යාගේ දක්ෂිණ ධ්‍රැවය STEREO සූර්ය ගවේෂණ ව්‍යාපෘතිය මගින් ඡායාරූපයට නගන ලද අතර ඡායාරූපයේ පහළ දකුණු කෙළවරේ සූර්යාගේ සිට විවිධ ද්‍රව්‍ය විධාරණය වීම් දැකගත හැකිය.]]
[[ගොනුව:Solar flares amila's si.jpg|thumb|2000 නොවැම්බර් මස දී SOHO අභ්‍යාවකාශ  යානය තුළ අන්තර්ගත කර තිබූ උපාංගවලින් සූර්ය “ගිනිකෙළි” අනුක්‍රමණයෙන් සටහන් කොට ඇත. |link=Special:FilePath/Solar_flares_amila's_si.jpg]]

සූර්ය ගවේෂණ සඳහා නිර්මාණය කරන ලද පළමු චන්ද්‍රිකා වනුයේ 1959 දී හා 1968 දී අජටාකාශගත කළ පයනියර් 5,6,7,8 සහ 9 වේ. මෙම චන්ද්‍රිකාවන් සූර්යාගේ සිට පෘථිවියට ඇති දුරට ආසන්න දුරකින් කක්ෂගතව පැවතුන අතර ඒවා මගින් සූර්ය සුළගේ සහ සූර්යා චුම්භක කේෂ්ත්‍රයේ ප්‍රථම සවිස්තරාත්මක මිනුම් ලබා ගැනුණි. “පයනියර් 9” ඉතා දිගු කාලයක් ක්‍රියාත්මක වූ අතර එය 1987 වන තෙක් දත්ත සම්ප්‍රේෂණය සිදු කළේය.

1970 දී “හේලියස් 1” චන්ද්‍රිකාව මගින් සහ “ස්කයිලැබ්” අභ්‍යාවකාශ නැවතුම්පලේ “ඇපලෝ” දුරේක්ෂය මගින් සූර්ය සුළග සහ සූර්ය ‍කොරෝනාව පිළිබඳ ඉතා වැදගත් දත්ත විද්‍යාඥයින්ට සපයන ලදී. හේලික්ස් - 1 චන්ද්‍රිකාව ඇමරිකාව එක්සත් ජනපදයේ සහ ජර්මනියේ ඒකාබද්ධ ව්‍යාපෘතියකි. එය බුදගේ කක්ෂයේ සූර්යාට සමීප ස්ථානයක රැදී සිටිමින් සූර්යා සුළග පිළිබදව අධ්‍යයනයක නිරත විය. “ස්කයි ලැබ්” අභ්‍යාවකාශ මධ්‍යස්ථානය 1973 දී “නාසා” ආයතනය මගින් අජටාකාශ ගත කරන ලද අතර එහි වූ සූර්යා‍ ගවේෂණ මොඩියුලය “ඇපලෝ දුරේක්ෂ නැංවුම” ලෙස නම් කරනු ලැබූ අතර එය අභ්‍යාවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ නවාතැන්ගත් ගගනගාමීන් විසින් ක්‍රියා කරවනු ලැබීය. සූර්ය රැස්වළලු මගින් නිපදවෙන සූර්ය සංක්‍රාන්ති මණ්ඩලය පිළිබඳ ප්‍රථම කාල නිර්ණය කළ නිරීක්ෂණය සිදු කරන ලදී. ඒ හැර පාරජම්බුල විමෝචනයේදී නිරීක්ෂණය කරන ලදී. “රැස් වළලු සංක්‍රාමණය” ලෙස පසුව හඳුන්වනු ලැබූ රැස් වළලු ස්කන්ධ විසර්ජනය පිළිබඳ ප්‍රථම නිරීක්ෂණය සහ සූර්ය සුළඟ සමග තදින් බැඳී පවතින රැස් වළලු සිදුරු පිළිබඳ නිරීක්ෂණ  ඇතුළු ‍බොහෝ සොයාගැනීම් මෙම පරීක්ෂණාගාරය මගින් සිදුවිය.

1980 දී නාසා ආයතනය මගින් Solar Maximum ව්‍යාපෘතිය දියත් කරන ලදී. සූර්ය ක්‍රියාකාරිත්වයන් අධික වූ කාල සීමාවක් තුළ සූර්ය ගිනිදැල් මගින් නිකුත්වන ගැමා කිරණ , X - කිරණ , සහ පාරජම්බුල කිරණ නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා මෙම චන්ද්‍රිකාව සැලසුම් කරන ලදී. දියත් කිරීමෙන් මාස කිහිපයකට පසු පරිපථ දෝෂයක් නිසා යානය හදිසි අවස්ථාවන් සඳහා සූදානමින් පසුවන මට්ටමට පත් වූ අතර යානය ඉදිරි වසර තුනක කාලය තුළ මෙම අක්‍රීය අවස්ථාවේ පසු වුණි.

1984 දී චැලෙන්ජර් අභ්‍යාවකාශ ෂටලයේ මෙහෙයුම් අංක STS – 41C මෙහෙයුම යටතේ දී චන්ද්‍රිකාවේ වැරදි නිවැරදි කරන ලද අතර නැවත මුදා හැරීමට පෙර එහි පරිපථ අළුත්වැඩියා කරන ලදී. පසුව මෙම චන්ද්‍රිකාව විසින් 1989 ජුනි මස පෘථිවි වායුගෝලයට නැවත ඇතුල්වීමට ප්‍රථමයෙන් සූර්යා රැස් වළලුවල ජායාරූප දහස්ගණනක් ලබා ගැණුනි.

සුර්යා ගිනිදැල් X - කිරණ තරංග ආයාමය යට‍තේ ජායාරූපගත කිරීම සදහා ජපානය 1991 දී යෝකොහෝ (සූර්යකිරණය) චන්ද්‍රිකාව කක්ෂගත කරන ලදී. මෙහෙයුම් දත්ත මගින් විද්‍යාඥයින්ට එකිනෙකට වෙනස් විවිධ සූර්ය ගිනිදැල් වර්ග හදුනාගැනීමට හැකිවිය. තවද සූර්යා රැස්වළලු කලින් සදහන් කළ පරිදි උපරිම ක්‍රියාකාරී කලාපයේ ඇති නොවී ඉන් මදක් බැහැරින් වූ ප්‍රදේශවල හට ගන්නා බව මෙමගින් ආදර්ශනය කළේය. යොකොහෝ චන්ද්‍රිකාව පූර්ණ සූර්ය වටයක් නිරීක්ෂණය කිරීමට සමත් වුවද 2001 දී ඇති වූ වලයාකාර ග්‍රහණය නිසා එහි සූර්ය නිරීක්ෂණ පද්ධතිය නැතිවී ගිය අතර එය හදිසි අවස්ථාවන් සදහා සූදානම් මට්ටමට පත් වුණු අතර 2005 වසරේදී පෘථිවි වායු ගෝලයට නැවත ඇතුල්වීමේ දී එය විනාශ වී ගියේය.

යුරෝපා අභ්‍යවකාශ ඒජන්සියේ සහ නාසා ආයතනයේ ඒකාබද්ධතාවයෙන් ගොඩනංවන 1995 දෙසැම්බර් 02 දින දියත් කරන ලද “සූර්ය සහ සූර්යා දර්ශක පරීක්ෂණාගාරය තවත එක් වැදගත් සූර්ය නිරීක්ෂක ව්‍යාපෘතියකි. මෙය සත්‍ය වශයෙන්ම වසර දෙකක් සඳහා නිර්මාණය කරන ලද්දක් වුවද , එය දැනට වසර දහයකටත් වඩා ක්‍රියාකාරී මට්ටමේ පවතී. (2007 දක්වා) මෙම ව්‍යාපෘතිය ඊට පසුව ගෙන එන ලද “සූර්ය ගතික පරීක්ෂණාගාර” ව්‍යාපෘතියට ‍බොහෝ සේ ප්‍රයෝජනවත් විය. මෙම චන්ද්‍රිකාව 2008 වසරේදී අභ්‍යාවකාශ ගත කිරීමට සැලසුම් කෙරිණි. සූර්යයා හා පෘථිවිය අතර වන ගුරුත්ව උදාසීන ලක්ෂ්‍යයේ (සූර්යාගේ හා පෘථිවියේ ගුරුත්වාකර්ෂණ බලයන් සමාන වන තැන) මෙය ස්ථානගත කොට ඇත.  දියත් කරන ලද දිනයේ සිට විවිධ තරංග ආයාමවලින් සූර්යාගේ ස්ථායී ජායාරූප බොහෝමයක් ලබා ගැනීමට SOHO චන්ද්‍රිකාව සමත් විය.

SOHO  හි සෘජු සූර්ය නිරීක්ෂණය හැරුණු විට එමගින් බොහෝ ධූම කේතූන් ද සොයාගැනීමට හැකිවිය. මේවායින් බොහොමයක් සූර්යාට ළංවන විට පිලිස්සී අලුවන ක්ෂුද්‍ර සූර්ය දිලිසුම් ධූම කේතු විය.

සියලුම චන්ද්‍රිකා සූර්ය නිරීක්ෂණය කර ඇත්තේ සමතලා කක්ෂ තලයක සිටය. එමනිසා ඔවුන්ට නිරීක්ෂණය කිරීමට හැකි වූයේ නිරක්ෂයට යාබද ප්‍රදේශ පමණි. සූර්යාගේ ධ්‍රැව ප්‍රදේශ නිරීක්ෂණය කිරීමේ අරමුණින් 1990 දී “යුලිසිස්” චන්ද්‍රිකාව කක්ෂගතකරන ලදී. ප්‍රථමයෙන් එය බ්‍රහස්පති වෙත ගමන්ගත් අතර slingshot මගින් එය කක්ෂවලට බොහෝ ඉහළින්වන කක්ෂයක් කරා ගමන් ගන්නා ලදී. තත්කාලීන න්‍යායන්ට අනුව එය 1994 දී ශූමාකර් - ලෙවී 9 ධූමකේතුව බ්‍රහස්පති සමග ගැටීම නිරීක්ෂණය කිරීමට හොඳින් ස්ථානගතව පැවතුණි. “යුලිසීස්”  චන්ද්‍රිකාව තමාගේ සැලසුම්ගත කක්ෂයේ ගමන්ගන්නා විට ඉහළ සූර්ය අක්ෂාංශවලදී සූර්යා සුළඟ සහ සූර්ය චුම්භක කේෂ්ත්‍රය ප්‍රබලව නිරීක්ෂණය කරන ලදී. තවද ඉහළ සූර්ය අක්ෂාංශවලදී නිකුත් වුන සූර්ය සුළඟ අපේක්ෂිත අගයට වඩා අඩු අගයක් වන තත්පරයට කිලෝමීටර් 750 ක වේගයෙන් චලනයවන බවද එමගින් සොයා ගැණුනි. තවද ඉහළ අක්ෂාංශවලින් මුදා හැරෙන චුම්භක තරංග , තාරකා මණ්ඩලය තුළ තැනින් තැන පවතින අන්තරීක්ෂ විකිරණ තුළින් මතුවන බවද මෙම චන්ද්‍රිකාව මගින් සොයා ගැණුනි.

ප්‍රකාශ ගෝලය තුළ මූලද්‍රව්‍යවල සුලභතාවය වර්ණාවලීක්ෂ අධ්‍යයනයන් මගින් සොයාගෙන ඇති නමුත් සූර්යාගේ අභ්‍යන්තර සංයුතිය පිළිබඳව ඇත්තේ දුර්වල දැනුමකි. සූර්ය සුළං සාම්පලයක් නැවත රැගෙන ඒමේ ව්‍යාපෘතිය හෙවත් “ජෙනිසීස්” ව්‍යාපෘතිය දියත් කරන ලද්දේ සූර්ය තැනුම් ද්‍රව්‍යය පිළිබඳ පැහැදිලි මිණුම් විද්‍යාඥයින්ට ලබාගැනීමට හැකිවීමටය.

ජෙනිසීස් යානය 2004 වසරරේදී පෘථිවියට නැවත ඇතුල් වුණ නමුත් පෘථිවි වායු ගෝලයට නැවත ඇතුල්වීමේ දී එහි පැරෂුට් පද්ධතියේ ඇති වූ දෝශයක් නිසා පොළවේ ගැටී චන්ද්‍රිකාවට හානි සිදුවිය. දැඩි හානි සිදු වුවද , අභ්‍යාවකාශ යානයේ නැවත පැමිණි කොටස්වලින් වැදගත් සාම්පල කිහිපයක් සොයා ගැණුනි. මේ වන විටත් ඒවා පිළිබඳ පරීක්ෂණ සිදුවෙමින් පවතී.

සූර්යා පෘථිවි සම්බන්ධතා පරීක්ෂණ (STEREO) ව්‍යාපෘතිය 2006 ඔක්තෝබර් මාසයේ දී දියත් කරනු ලැබීය. මෙමගින් සුවිශේෂ චන්ද්‍රිකා දෙකක් කක්ෂ ගත කරන ලදී. එකක් සූර්යාගෙන් පෘථිවියට විරුද්ධ පසින් ද අනෙක පෘථිවියට ආසන්නයේ කක්ෂගත කිරීමෙන් රැස්වළලු ස්කන්ධ විසර්ජනය වැනි සූර්ය සංසිද්ධි පිළිබඳ ත්‍රිමානේක්ෂීය අවබෝධයක් ලබාගැනීමට තීරණය කරන ලදී.

එක් චන්ද්‍රිකාවක් සංසිද්ධියක් ළඟම තාරකා පද්ධතිය වන ඇල්ෆා සේනචූරිවලින් නිරීක්ෂණය කළේ නම් සූර්යා කැසියෝහියා තාරකා මණ්ඩලය තුළ දිස්විය යුතු වුණි.


== සටහන් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|group=සටහන}}

== ආශ්‍රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|colwidth=30em|refs=
&lt;ref name=&quot;zeilik&quot;&gt;{{Cite book |last1=Zeilik |first1=M.A. |title=Introductory Astronomy &amp; Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |last2=Gregory |first2=S.A. |date=1998 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |edition=4th |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/322 322]}}&lt;/ref&gt;
}}

{{සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය}}
[[ප්‍රවර්ගය:මන්දාකිණි]]
[[ප්‍රවර්ගය:තාරකා විද්‍යාව]]</text>
      <sha1>k4newyiryddfmuzdpj8nmpjpqisijwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5665</id>
    <revision>
      <id>797371</id>
      <parentid>684733</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49897" sha1="fwomknz33k94xm5s1p7jad1rttbbyt2" xml:space="preserve">{{Infobox web browser
| name = මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස්
| logo = [[File:Firefox logo and wordmark (horizontal), 2019.svg|250px|මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස් වෙළඳ ලාංඡනය]]
| screenshot = [[File:Firefox 89 screenshot.png|300px]]
| caption = [[විකිපීඩියා]] [[සිංහල]] සංස්කරණයේ මුල් පිටුව [[Arch Linux]] මෙහෙයුම් පද්ධතිය මත දී ෆයර්ෆොක්ස් 89.0 මගින් දර්ශණය වන අයුරු.
| author = මොසිල්ලා සමාගම
| developer = මොසිල්ලා සමාගම&lt;br /&gt;[[මොසිල්ලා පදනම]]
| released = {{Start date|2004|11|09}}
| frequently updated = ඔව්
| programming language = C/C++, ජාවාස්ක්‍රිප්ට් (JavaScript), CSS, XUL, XBL
| operating system = බහු-මෙහෙයුම් පද්ධති
| engine = [[ගෙකෝ පිරිසැලසුම් යන්ත්‍රය]]
| size = 12 මෙගාබයිට් – වින්‍‍ඩෝස්&lt;br /&gt; 27 මෙගාබයිට් – මැක් OS X&lt;br /&gt; 13 මෙගාබයිට් – GNU/ලිනක්ස් (i686)&lt;br /&gt;15 මෙගාබයිට් – GNU/ලිනක්ස්(x86_64)&lt;br /&gt; 63 මෙගාබයිට් – මූල කෙතය
| language = [http://www.mozilla.com/firefox/all.html භාෂා 97]
| status = Active
| genre = [[වෙබ් බ්‍රව්සරයකි]]&lt;br /&gt;FTP සේවාදායකයකි&lt;br /&gt;Gopher සේවාදායකයකි
| license ='''3.0.6 අනුවාදයේ සිට:''' මොසිල්ලා පොදු බලපත්‍රය, GNU පොදු මහජන බලපත්‍රය හෝ GNU සුළු පොදු බලපත්‍රය, '''3.0.5 අනුවාදය සහ පෙර ක්රි'යාත්මක වූ කේත අනුවාදය''' මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස් EULA 1.0/1.1, '''3.0.5 අනුවාදය සහ ෆයර්ෆොක්ස් නියත ක්‍රියාකාරිත්වය සහිත පෙර පැවති මූල කේත අනුවාදය''': මොසිල්ලා පොදු බලපත්‍රය
| website = {{URL|http://www.mozilla.org}}
}}

'''මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස්''' යනු මොසිල්ලා සමාගම විසින් පවත්වාගෙන යන නොමිලයේ ලබාගත හැකි විවෘත කේත [[වෙබ් බ්‍රවුසරය|වෙබ් බ්‍රවුසරයක්]] වන අතර මෙය මොසිල්ලා ඇප්ලිකේෂන් ස්යිට් වෙතින් බිඳි ආවකි. 2011 ‍මාර්තු වන විට 30% ක වෙළඳපොල කොටසක් හිමි කරගනිමින් ෆයර්ෆොක්ස් වර්තමාන ලෝකයේ භාවිත වන දෙවන ජනඃප්‍රියම වෙබ් බ්‍රවුසරය බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;w3counter1&quot;&gt;[http://w3counter.com/globalstats.php ලොක‍ වෙබ් සංඛ්‍යා]. W3Counter (2010-10-31). ලබා ගන්නා ලද්දේ 2010-11-09.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;[http://gs.statcounter.com/ StatCounter වෙබ් සංඛ්‍යා – බ්‍රවුසර, මෙහෙයුම් පද්ධති, සෙවුම් යන්ත්‍ර ජංගම වෙළඳපොල කොටස ද ඇතුළත්ව]. Gs.statcounter.com (2008-07-01). ලබා ගන්නා ලද්දේ 2010-11-09.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;getclicky1&quot;&gt;[http://www.getclicky.com/marketshare/global/web-browsers/ වෙබ් බ්‍රවුසර (ලොක වෙළඳපොල කොටස)|Clicky]. Getclicky.com. ලබා ගන්නා ලද්දේ 2010-11-09.&lt;/ref&gt;

වර්තමාන බොහොමයක් වෙබ් ප්‍රමිතීන් ක්‍රියාවට නැංවූ සහ අනාගතයේදී  ප්‍රමිතීන් බවට පත්වේ යැයි බලාපොරොත්තු වියහැකි විශේෂාංග වලින් සමන්විත [[ගෙකෝ පිරිසැලසුම් යන්ත්‍රය]] (Gecko layout engine) වෙබ් පිටු විදහා දැක්වීම සඳහා ෆයර්ෆොක්ස් විසින් භාවිත කරනු ලබයි.

පටිතිගත පිරික්සුම (tabbed browsing), අක්ෂරවින්‍යාසය සෝදිසි කිරිමේ මෙවළමක් (spell checker), වෘද්ධි සේවීම් (incremental find), සජීවි පිටුසන් කිරීම (live bookmarking), බාගත කිරීම් කළමණාකාරකයක් (download manager), පුද්ගලිකව සැරිසැරීම (Private browsing), [[ගූගල්]] සේවාවක් මත පදනම් වූ (geolocation ලෙසින් හඳුන්වන) සිටින ස්ථානය දැන ගැනීමේ හැකියාව සහිතව පිරික්සීම&lt;ref name=&quot;mozgeo&quot;&gt;{{cite web|title = Location-Aware Browsing|url = http://www.mozilla.com/firefox/geolocation/|accessdate = 2009-07-05|publisher = මොසිල්ලා සමාගම}} (කොටස &quot;''කවර තොරතුරු කා සඳහා යවයි ද? (...)''&quot;)&lt;/ref&gt; සහ බ්‍රව්සරය හා ඈඳුණු සෙවුම් පද්ධතියක් (මෙය බො‍හෝ ස්වදේශියකරණ සංස්කරණයන් සඳහා ගූගල් සෙවුම් යන්ත්‍රය වේ) ෆයර්ෆොක්ස් තුළ අන්තර්ගත නවතම විශේෂාංග වලින් කිහිපයකි&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mozilla.com/en-US/firefox/features/|title=ෆයර්‍ෆොක්ස් විශේෂාංග}}&lt;/ref&gt;. තෙවන පාර්ශවයේ සංවර්ධකයින් විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුළුල් පරාසයක විහිදුනු ඈඳුම් එකතුවක් (add-ons) මගින් මෙයට තවත් ක්‍රියාකාරකම් එකතු කර ගතහැකි වීම &lt;ref&gt;[https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/browse/type:1/cat:all addons.mozilla.org Browse all Extensions පිටුව]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ෆයර්‍ෆොක්ස් වෙත බොහෝ පරිශ්‍රීලකයින් ආකර්ෂණය කරගන්නා විශේෂාංගයකි.

ෆයර්ෆොක්ස් වෙබ් බ්‍රව්සරය  [[මයික්‍රොසොෆ්ට් වින්ඩෝස්]], [[ග්නූ/ලිනක්ස්]], [[මැක් (Mac) OS X|මැක් OS X]], [[FreeBSD]] සහ බොහෝ වෙනත්  විවිධ මෙහෙයුම් පද්ධති සංස්කරණ මත ධාවනය කළ හැක. මෙහි වර්තමාන ස්ථාවර අනුවාදය 4.0.1 වන අතර, එය 2011 අප්‍රේල් 28 වැනි දා නිකුත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;නිකුතු සටහන්&quot;&gt;{{cite web|title = මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස් 4.0.1 නිකුතු සටහන්|publisher = මොසිල්ලා|url = http://www.mozilla.com/firefox/4.0.1/releasenotes/|accessdate = 2011-04-28}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title = ෆයර්ෆොක්ස් 3.5.5 නිකුතු සටහන්  | publisher = මොසිල්ලා | url = http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.5.5/releasenotes/ | accessdate = 2009-11-05 }}&lt;/ref&gt; ෆයර්ෆොක්ස්හි මූල කේතය මොසිල්ලා ට්‍රයි-ලයිසන්ස් (tri-license) GNU GPL/GNU LGPL/MPL නියමයන්ට යටත් වූ නොමිලේ සහ විවෘත ‍මූල මෘදුකාංගයකි. &lt;ref name=&quot;mozilla_code_licensing&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.mozilla.org/MPL/ | title=මොසිල්ලා කේත බලපත්‍රය | accessdate=2007-09-17 | author=මොසිල්ලා පදනම }}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
ඩේව් හයිට් (Dave Hyatt) සහ බ්ලේක් රෝස් (Blake Ross) මොසිල්ලා ව්‍යාපෘතියේ පරික්ෂණාත්මක ශාඛාවක් වූ ෆයර්ෆොක්ස් ව්‍යාපෘතියේ වැඩ කිරීම ආරම්භ කරන ලදී. අනුග්‍රාහක නෙට්ස්කේප් වල ව්‍යාපාරික අවශ්‍යතාව සහ වැඩසටහන් සංවර්ධකයින් විසින් පවත්වාගෙන යන අනවශ්‍ය විශේෂාංග නිසා මොසිල්ලා බ්‍රවුසරයේ උපයෝගීතාවය පහත වැටීම සිදුවන බව ඔවුන් දෙපළගේ විශ්වාසය විය.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://weblogs.mozillazine.org/ben/archives/009698.html | title = Where Did Firefox Come From? | accessdate=2007-01-24 | last= Goodger | first= Ben | authorlink= Ben Goodger |date=2006-02-06 | publisher = Inside Firefox}}&lt;/ref&gt;තමන් දුටු මෙම අනවශ්‍ය වැඩසටහන් වලින් පිරුණු මොසිල්ලා ස්යිට් හා සටන් වැදීමට, ඒ සඳහා ආදේශකයක් ලෙස හාවිත කිරීමේ අදහසින් ඔවුන් විසින් වෙබ් බ්‍රවුසරයක් නිර්මාණය කරන ලදී. පසුව මොසිල්ලා පදනම තම අරමුණ මොසිල්ලා ස්යිට් සිට ෆයර්ෆොක්ස් සහ [[මොසිල්ලා තන්ඩර්බර්ඩ්|තන්ඩර්බර්ඩ්]] දක්වා වෙනස් කරීමට තීරණය කළ බව 2003 අප්‍රේල් 3 වන දින නිවේදනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.mozilla.org/roadmap/roadmap-02-Apr-2003.html | title = mozilla development roadmap | accessdate = 2007-01-24 | last = Eich | first = Brendan | authorlink = Brendan Eich | coauthors = [[David Hyatt]] |date=2003-04-02 | publisher = [[Mozilla]]}}&lt;/ref&gt;

=== පෙර අනුවාද ===
ෆයර්ෆොක්ස් ව්‍යාපෘතිය නම් වෙනස් කිරීම් කිහිපයකට භාජනය වුනි. මුලින්ම මෙය ''ෆීනික්ස් (Phoenix)'' ලෙස නම් කරන ලදී. පරිගණක බයෝස්(BIOS) මෘදුකාංග නිර්මාණය කරන සමාගමක් වන ෆීනික්ස් ටෙක්නොලොජීස් සමඟ පැණනැගුනු වෙළඳනාම පිළිබඳ මතභේදයක් නිසා මෙම නම වෙනස් කිරීමට සිදු විය. පසුව ''ෆයර්බර්ඩ්'' නමින් නැවත නම් තැබූ මෙයට එරෙහිව නොමිලයේ බෙදාහරින ෆයර්බර්ඩ් දත්ත ගබඩා මෘදුකාංග ව්‍යාපෘතිය (Firebird free database software project) සිය දැඩි අකමැත්ත ප්‍රකාශ ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.ibphoenix.com/main.nfs?a=ibphoenix&amp;page=ibp_Mozilla0 | title = Mozilla browser becomes Firebird | accessdate = 2007-01-30 | publisher = IBPhoenix.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.linuxworld.com.au/index.php?id=1031068403 | title = Mozilla 'dirty deed' brings out a Firey response | accessdate = 2007-01-30 |date=2003-04-17 | last = Dahdah | first = Howard | publisher = LinuxWorld.com.au | quote = &quot;This must be one of the dirtiest deeds I've seen in open source so far,&quot; said Helen Borrie, a Firebird project administrator and documenter.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.com.com/2100-1032_3-1000146.html | title = Mozilla's Firebird gets wings clipped | accessdate = 2007-01-30 |date=2003-05-06 | last = Festa | first = Paul | publisher = [[CNET|CNET.com]]|archiveurl=http://archive.is/Hrdn|archivedate=2012-05-29}}&lt;/ref&gt; ඊට ප්‍රතිචාර ලෙස, මෙම දත්ත ගබඩා ව්‍යාපෘතියේ නම සමඟ ඇතිවන පටලැවිලි සහගත තත්ත්වය මග හැරීම සඳහා මොසිල්ලා පදනම සිය බ්‍රවුසර නාමය සෑම විටම ''මොසිල්ලා ෆයර්බර්ඩ්'' ලෙස සඳහන් කළ යුතු යැයි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. දිගින් දිගටම මෙම දත්ත ගබඩා සර්වර් සංවර්ධක ප්‍රජාවගෙන් එල්ල වූ බලපෑම නිසා මොසිල්ලා ෆයර්බර්ඩ් නාමය 2004 නොවැම්බර් 9 වන දින ''මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස්'' ලෙස වෙනස් කෙරිණ.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.com.com/2100-7344-5156101.html | title = Mozilla holds 'fire' in naming fight | accessdate = 2007-01-24 | last = Festa | first = Paul |date=February 9, 2004 | publisher = CNET News.com|archiveurl=http://archive.is/tj1x|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt; මෙය බොහොවිට ''ෆයර්ෆොක්ස්'' ලෙසින් පමණක් භාවිත වන අතර ''Fx'' හෝ ''fx'' ලෙස ලඝු කොට දැක්වීම‍ට මොසිල්ලා පදනම වැඩි කැමැත්තක් දක්වන මුත් බොහොවිට එය &quot;FF&quot; ලෙස ලඝු කොට දක්වයි.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.mozilla.com/en-US/firefox/releases/1.5.html#FAQ | title = Firefox 1.5 Release Notes | accessdate = 2008-01-03 | publisher = mozilla.com}}&lt;/ref&gt; 2004 නොවැම්බර් 9 වනි දා එළි දුටු ෆයර්ෆොක්ස් හි 1.0 අනුවාදයට පෙර ෆයර්ෆොක්ස් ව්‍යාපෘතිය බොහෝ අනුවාද මතින් ගමන් කරන තිබුනි. ස්ථායිතා සහ ආරක්ෂක තිර කිරිම් (fixes) මාළාවකට පසුව මොසිල්ලා පදනම විසින් පළමු ප්‍රධාන යාවත්කාලීන කිරීම ෆයර්ෆොක්ස් 1.5 අනුවාදය ලෙස 2005 නොවැම්බර් 29 වන දින නිකුත් කරන ලදී.

=== 2.0 වැනි අනුවාදය ===
ෆයර්ෆොක්ස් 2 අනුවාදය 2006 ඔක්තෝබර් 24 දා එළි දැක්විය. මෙම අනුවාදනය තුළ පටිතිගත පිරික්සුම් පරිසරය (Tabbed browsing environment), දිගු කළමණාකාරකය (Extensions manager), GUI, සොයා ගැනීම් (find), සෙවුම් (search) සහ මෘදුකාංගය යාවත්කාලීන යන්ත්‍රය; සඳහා නවීකරණයන් සහ නව සැසි ප්‍රතිෂ්ඨාපන (session restore) විශේෂාංගයක්; පේළිගත අක්ෂරවින්‍යාසය පිරික්සීම (inline spell checking) සහ පසුව ක්‍රමලේඛනය තුළට ඒකාබද්ධ කෙරුණු දිගුවක් ලෙසින් ගූගල් විසින් ක්‍රියාවට නැන්වූ ප්‍රති-[[තතුබෑමේ]] (anti-phishing) විශේෂාංගයක්&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.google.com/tools/firefox/safebrowsing | title = Google Safe Browsing for Firefox | accessdate = 2007-02-05 | publisher = Google.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://wiki.mozilla.org/index.php?title=Phishing_Protection:_Design_Documentation&amp;oldid=46996#Background | title = Phishing Protection Design Documentation - Background | accessdate = 2007-01-24 | author = Mozilla.org wiki contributors | publisher = Mozilla.org wiki}}&lt;/ref&gt; ඇතුළත් කොට තිබුනි.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.mozilla.com/en-US/firefox/2.0/releasenotes/ |title=Mozilla Firefox 2 Release Notes | publisher=Mozilla Corporation |accessdate=2006-12-19}}&lt;/ref&gt; 2007 දෙසැම්බරයේ දී [http://support.mozilla.com/kb/Live+Chat ෆයර්ෆොක්ස් ලයිව් චැට්] (Firefox Live Chat) සේවාව දියත් කරන ලදී. එය ස්වේච්ඡා සේවකයින් විසින් ජීව් සොෆ්ට්වෙයා (Jive Software) විසින් බලගැන්වු පද්ධතියක් හරහා සිදු කරන ලබයි. එමගින් පරිශීලකයින්ට ප්‍රශ්නයක් යොමු කිරීමේ අවස්ථාව උදාවන අතර මෙහෙයුම් කටයුතු සිදුකරන වේලාව තුළදී ප්‍රතිචාරයක් දැක්වීම සහතික කරන අතර එයින් පසු වේලාවකදී හෝ පිළිතුරු ලබා ගැනීමේ ඉඩ ප්‍රස්ථාව පැවතිය හැක.&lt;ref&gt;http://blog.mozilla.com/sumo/2007/12/28/firefox-live-chat-launching-today/&lt;/ref&gt;

=== 3.0 වැනි අනුවාදය ===

2008 ජූනි 17 වන දින මොසිල්ලා පදනම විසින් මොසිල්ලා ෆ‍යර්ෆොක්ස් 3 නිකුත් කරන ලදි. වෙබ් පිටු විදහා දැක්වීම සදහා ෆයර්ෆොක්ස් 3 විසින් යොදාගනු ලබන්නේ ගෙකෝ පිරිසැලසුම් යන්ත්‍රයේ 1.9 වන අනුවාදය වේ. බොහෝ දෝෂ සඳහා තිර කිරීම්, වෙබ් ප්‍රමිතීන් සඳහා දක්වන අනූකූලතාවයේ වැඩි දියුණු කිරීම්, නව [[මෘදුකාංග ක්‍රමලේඛණ අතුරුමුහුනත|මෘදුකාංග ක්‍රමලේඛණ අතුරුමුහුනතක්(API)]]  ඉදිරිපත් කිරීම, මෙම නව අනුවාදයේ දක්නට ලැබුනි. මෙහි අන්තර්ගත අමතර විශේෂාංග නම් ප්‍රතිනිර්මාණය කරන ලද බාගත කිරීම් කළමණාකාරකය, පිටුසන් සහ අතීතය සඳහා වෙන්වු නවතම &quot;ස්ථාන&quot; පත්ධතිය සහ වෙනස් මෙහෙයුම් පද්ධති සඳහා එකිනෙක වෙනස් තේමා (Themes) ඉදිරිපත් කිරීමයි.

=== 4.0 වැනි අනුවාදය ===
මොසිල්ලා පදනම විසින් Tumucumaque කේතනාමය යටතේ 2011 මාර්තු 22 වැනි දින ෆයර්ෆොක්ස් 4 අනුවාදය නිකුත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;http://www.conceivablytech.com/6252/products/mozilla-to-ship-firefox-4-final-on-march-22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://groups.google.com/group/mozilla.dev.planning/browse_thread/thread/18a347956e4693eb#&lt;/ref&gt;

නවතම පරිශීලක අතුරුමුහුණතකින් සමන්විත මෙය වැඩි වේගයකින් ක්‍රියාත්මක වන බව කියවේ.&lt;ref name=&quot;Firefox 4 plan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2010/05/10/firefox_4_dot_o_plan/ |title=Mozilla spills plan for, yes, Firefox 4 |publisher=The Register |date=2010-05-10 |accessdate=2010-05-10}}&lt;/ref&gt; මෙහි වින්ඩෝස්, මැක් සහ ලිනක්ස් වලට අදාළ නව අතුරුමුහුණත් වල මූලික හැඩතලයන් 2009 ජූලි මාසයේ දී එළි දැක්විය. මෙම අනුවාදය සඳහා අතුළත් කර ඇති අනෙකුත් විශේෂාංග නම් වැඩි දියුණු කළ නිවේදන ක්‍රමවේදය (notifications), පටිති ගොණු, අයදුම් පටිති, නැවත නිර්මාණය කළ ඈඳූම් කළමණාකාරකය, ෆයර්ෆොක්ස් සින්ක් (Firefox Sync) සමග අනුකලනය සහ බහුස්පර්ශක තිර සඳහා සහය දැක්වීම වේ.

මෙම 4.0 වැනි අනුවාදය HTML5,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hacks.mozilla.org/2010/05/firefox-4-the-html5-parser-inline-svg-speed-and-more/ |title=Firefox 4 HTML 5 parser |author=Henri Sivonen |date=2010-05-11 |accessdate=2010-05-11}}&lt;/ref&gt; CSS3, WebM සහ WebGL.&lt;ref name=&quot;Firefox 4 fast&quot;&gt;{{cite web|url=http://beltzner.ca/mike/2010/05/10/firefox-4-fast-powerful-and-empowering/ |title=Firefox 4: fast, powerful, and empowering |author=Beltzner, Mike |date=2010-05-10 |accessdate=2010-05-10}}&lt;/ref&gt; යන අංගයන් අළුතින් එක් කළ හෝ ඒවා සඳහා දක්වන සහය වැඩි දියුණු කළ ගෙකො 2.0 පිරිසැලසුම් යන්ත්‍රය මත පිහිටුවා ඇති අතර නවතම ජාවාස්ක්‍රිප්ට් (JägerMonkey)&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://hacks.mozilla.org/2010/03/a-quick-note-on-javascript-engine-components/|title = a quick note on JavaScript engine components|author = Christopher Blizzard|date = 2010-03-08|accessdate = 2010-03-19}}&lt;/ref&gt; යන්ත්‍රයකින් සහ වඩා දියුණු XPCOM අයදුම් ක්‍රමලේඛණ අතුරු මුහුණත් වලින් සමන්විතය.

=== 5.0 වැනි අනුවාදය ===
ෆයර් ෆොක්ස් 5 යනු නවතම ස්ථායී අනුවාදයයි. 2011 ජූනි මස 21 වනදා &lt;ref&gt;http://www.mozilla.com/en-US/firefox/new/&lt;/ref&gt; නිදහස් විය. කලින් නිදහස් කල ප්‍රධාන අනුවාදය වන 4.0 වන අනුවාදය නිදහස් වී ගතවී ඇත්තේ මාස 3ක් පමණි. මෙය ෆයර් ෆොක්ස් හි නිකුතු ක්‍රියාවලියේ පළමුවැන්නයි. ගූගල් ක්‍රෝම් හි සීඝ්‍ර නිකුතු ක්‍රියාවලියට හා අනුවාද අංකයට සමපාත වීමට දරණ උත්සාහයකි.&lt;ref&gt;[http://arstechnica.com/business/news/2011/06/firefox-update-policy-the-enterprise-is-wrong-not-mozilla.arsFirefox update policy: the enterprise is wrong, not Mozilla], 27 June 2011, [[Ars Technica]]&lt;/ref&gt;

== නිකුතු ඉතිහාසය ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Browser name
! Gecko version
! Version
! Support status
! Codename
! Release date
! Significant changes
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| '''Phoenix'''
| rowspan=&quot;3&quot;|1.2
| 0.1
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Pescadero, California|Pescadero]]''
| style=&quot;white-space: nowrap;&quot;| September 23, 2002
| First release; customizable toolbar, quicksearch.
|-
| 0.2
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Santa Cruz, California|Santa Cruz]]''
| October 1, 2002
| Sidebar, extension management.
|-
| 0.3
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Lucia, California|Lucia]]''
| October 14, 2002
| Image blocking, pop-up blocking whitelist, tabbed browsing.
|-
| rowspan=2|1.3
| 0.4
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Oceano, California|Oceano]]''
| October 19, 2002
| Themes, pop-up blocking improvements, toolbar customization.
|-
| 0.5
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Naples, Long Beach, California|Naples]]''
| December 7, 2002
| Multiple homepages, sidebar and accessibility improvements.
|-
| rowspan=2| '''Firebird'''
| rowspan=2|1.5
| 0.6
|{{no2|{{N}}}}
|''[[Glendale, California|Glendale]]''
| May 17, 2003
| New default theme (Qute), bookmark and privacy improvements, smooth scrolling, automatic image resizing.
|-
| 0.7
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Indio, California|Indio]]''
| October 15, 2003
| Automatic scrolling, password manager, preferences panel improvements.
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| '''Firefox'''
| 1.6
| 0.8
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Royal Oak, New Zealand|Royal Oak]]''
| February 9, 2004
| Windows installer, offline working, bookmarks and download manager improvements, rebranded with new logo.
|-
| rowspan=3|1.7
| 0.9
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[One Tree Hill, New Zealand|One Tree Hill]]''
| June 15, 2004
| New default theme (Winstripe), comprehensive data migration, new extension/theme manager, reduced download size, new help system, Linux installer, mail icon (Windows only).
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| '''Firefox 1'''
| 1.0
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]''
| November 9, 2004
| Added new features such as [[RSS]]/[[Atom (standard)|Atom]] feed support, find toolbar, plugin finder. Reached its [[end-of-life (product)|end of life]] on April 13, 2006 with the release of version 1.0.8. (support for older versions of Firefox typically ends six months after a new major version is available).
|-
| 1.0.8
|{{no2|{{N}}}}
|
| April 13, 2006
| Regular security and stability update.
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| '''[[Firefox 1.5]]'''
| rowspan=2|1.8
| 1.5
|{{no2|{{N}}}}
|''[[Deer Park, New York|Deer Park]]''
| November 29, 2005
| Added support for [[Scalable Vector Graphics|SVG]] and [[Canvas element|canvas]], UI adjustments and improvements in JavaScript 1.5 and CSS 2/3. Reached its end of life on May 30, 2007 with the release of Firefox 1.5.0.12. Firefox 1.5.0.12 was the final version officially supported under [[Windows 95]].
|-
| 1.5.0.12
|{{no2|{{N}}}}
|
| May 30, 2007
| Regular security and stability update
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Firefox 2]]'''
| rowspan=2|1.8.1
| 2.0
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Bon Echo Provincial Park|Bon Echo]]''
| October 24, 2006
| Added new features such as session restoration after a browser crash, search suggestion for Google and Yahoo!, new search plugin manager and add-on manager, web feed previewing, bookmark [[Features of Firefox|microsummaries]] and Google's anti-[[phishing]] protection. Winstripe theme refresh. Included support for JavaScript 1.7. Reached its end of life on December 18, 2008 with the release of Firefox 2.0.0.20. Firefox 2.0.0.20 is the final version officially supported under [[Windows NT 4.0]], [[Windows 98]], and [[Windows ME]].
|-
| 2.0.0.20
|{{no2|{{N}}}}
|
| December 18, 2008
| Off-cycle security update.
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Firefox 3]]'''
| rowspan=2|1.9
| 3.0
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Gran Paradiso]]''
| June 17, 2008
| [[Cairo (graphics)|Cairo]] used as a graphics backend. [[Cocoa (API)|Cocoa]] Widgets included in OS X builds. APIs implemented from [[Web Hypertext Application Technology Working Group|WHATWG]] specs. Changes to how DOM events are dispatched, how HTML object elements are loaded, and how web pages are rendered. New SVG elements and filters, and improved SVG specification compliance. [[Acid2]] test compliant. New UI improvements, including default themes for different operating systems and new download manager. Introduction of Smart Location Bar (a.k.a. Awesome Bar). [[Windows 95]], [[Windows 98|98]], [[Windows Me|ME]], [[Mac OS X Panther|Mac OS X v10.3.9]] and lower, and [[GTK+]] 1.2 and lower no longer supported. addons.mozilla.org integration in the Add-ons window. Support for [[APNG]] files. Google's &quot;malware protection&quot;. Reached its end of life on March 30, 2010 with the release of Firefox 3.0.19.
|-
| 3.0.19
| {{no2|{{N}}}}
| 
| March 30, 2010
| Regular security and stability update.
|-
| rowspan=2|'''[[Firefox 3.5]]'''
| rowspan=2|1.9.1
| 3.5
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Shiretoko National Park|Shiretoko]]''
| June 30, 2009
| Web standards improvements in the Gecko layout engine. Upgrade to [[SpiderMonkey]] [[JavaScript engine]] called [[TraceMonkey]] and rendering improvements. Text API for the &lt;canvas&gt; element. Support for using border images. Support for JavaScript query selectors. Support for the &lt;code&gt;&amp;lt;video&gt;&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;&amp;lt;audio&gt;&lt;/code&gt; elements defined in the [[HTML 5]] draft specification, including native support for [[Ogg]] [[Theora]] encoded video and [[Vorbis]] encoded audio. Several improvements to the Smart Location Bar. Private browsing mode. Google-based location-aware browsing (geolocation).
|-
| 3.5.19
|{{no2|{{N}}}}
|
| April 28, 2011
| Regular security and stability update. Predated by 3.5.1 to 3.5.18
|-
| rowspan=2|'''[[Firefox 3.6]]'''
| rowspan=2| 1.9.2
| 3.6
|{{yes2|{{Y}}}}
| ''[[Tsingy de Namoroka Strict Nature Reserve|Namoroka]]''
| January 21, 2010
| Improved performance to the TraceMonkey JavaScript engine. Support for -moz-background-size CSS property, CSS Gradients, and multiple background images. Support for the [[Web Open Font Format|WOFF]], built-in support for [[Personas for Firefox|Personas]]. Notification of out-of-date plugins. Version 3.6.4 and later features out-of-process plug-ins (OOPP).
|-
| 3.6.17
|{{yes2|{{Y}}}}
|
| April 28, 2011
| Regular security and stability update. Predated by 3.6.2 to 3.6.16
|-
| rowspan=2|'''[[Firefox 4]]'''
| rowspan=2| 2.0
| 4.0
|{{no2|{{N}}}}
| ''[[Tumucumaque National Park|Tumucumaque]]''
| March 22, 2011
| New default theme on all platforms, redesigned extension manager and notifications, tabs on top, new Firefox menu on Windows, app tabs, integration with [[Firefox Sync]] and Panorama, [[WebM]] support, [[WebGL]] support, [[Graphics processing unit|GPU]]-based [[hardware acceleration]] of web content, additional optimization to the TraceMonkey engine called [[JägerMonkey]], improved support for [[HTML5]] and [[CSS3]] features.
|-
| 4.0.1
|{{no2|{{N}}}}
|
| April 28, 2011
| Regular security and stability update.
|-
| rowspan=2|'''[[Firefox 5]]'''
| rowspan=2| 5.0
| 5.0
|{{yes2|{{Y}}}}
|
| June 21, 2011&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mozilla.com/en-US/firefox/5.0/releasenotes/|title=Mozilla Firefox 5 Release Notes|publisher=Mozilla|accessdate=2011-06-21}}&lt;/ref&gt;
| Added support for [[CSS Animations]]; the [[Do not track header|Do-Not-Track header]] preference has been moved to increase discoverability; tuned HTTP idle connection logic for increased performance; improved [[Canvas element|Canvas]], JavaScript, memory, and networking performance; improved standards support for HTML5, XHR, MathML, SMIL, and Canvas; improved spell checking for some locales; improved desktop environment integration for Linux users; WebGL content can no longer load cross-domain textures; Background tabs have setTimeout and setInterval clamped to 1000 ms to improve performance.
|-
| 5.0.1
|{{yes2|{{Y}}}}
|
| July 11, 2011
| Off-cycle stability update.
|}

== විශේෂාංග ==
*පටිතිගත පිරික්සුම (tabbed browsing), අක්ෂරවින්‍යාසය සෝදිසි කිරිමේ මෙවළම(spell checker), වෘද්ධි සේවීම් (incremental find), සජීවි පිටුසන් කිරීම (live bookmarking), සංගෘහිත බාගත කිරීම් කළමණාකාරකය (download manager), [[ගූගල්]] සේවාවක් මත පදනම් වූ (geolocation ලෙසින් හඳුන්වන) සිටින ස්ථානය දැන ගැනීමේ හැකියාව සහිතව පිරික්සීම&lt;ref name=&quot;mozgeo&quot;&gt;{{cite web|title = Location-Aware Browsing|url = http://www.mozilla.com/firefox/geolocation/|accessdate = 2009-07-05|publisher = මොසිල්ලා සමාගම}} (කොටස &quot;''කවර තොරතුරු කා සඳහා යවයි ද? (...)''&quot;)&lt;/ref&gt; සහ ගූගල් වල ඇතුලත් වන සෙවුම් පද්ධතිය ෆයර්ෆොක්ස් වල ඇතුලත් විශේෂාංග වේ. තෙවන පාර්ශවයේ සංවර්ධකයින් විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුළුල් පරාසයක විහිදුනු ඈඳුම් එකතුවක් මගින් මෙයට තවත් ක්‍රියාකාරකම් එකතු කර ගතහැකි වීම &lt;ref&gt;[https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/browse/type:1/cat:all addons.mozilla.org Browse all Extensions පිටුව]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ෆයර්‍ෆොක්ස් වෙත බොහෝ පරිශ්‍රීලකයින් ආකර්ෂණය කරගන්නා විශේෂාංගයකි.
*ෆයර්ෆොක්ස් දෝස කොන්සෝලය (Error Console) හෝ ලේඛ වස්තු ආකෘතිය පරික්ෂකය (DOM Inspector) ආදී මෙවලම් හෝ ෆයර්බග් (Firefox extension) ආදී දිගු නිසා හෝ ‍ක්‍රමලේඛණ සංවර්ධකයින් සඳහා ද වටපිටාවක් ෆයර්ෆොක් විසින් නිර්මාණය කර දෙයි.

=== සම්මතයන් සඳහා සහය ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-right:0; margin-left:1em; font-size: 85%; text-align:center;clear: right;&quot;
|-
|style=&quot;background-color:#edf1f1;text-align:center;text-style:normal&quot; colspan=&quot;2&quot;| ''' ඒ ඒ අනුවාදක සඳහා ෆයර්ෆොක්ස්වල &lt;br /&gt;වෙළඳපොල කොටස'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;— NetApplications.com, August 2008&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top Browser Share Trend |url=http://marketshare.hitslink.com/report.aspx?qprid=2 |publisher=NetApplications.com |date=August, 2008 |accessdate=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;
|-
!style=&quot;background-color:#ffdddd;text-align:left&quot;| ෆයර්ෆොක්ස් 1.0.x
|style=&quot;background-color:#edf1f1;text-align:center&quot;| 0.16%
|-
!style=&quot;background-color:#ffdddd;text-align:left&quot;| ෆයර්ෆොක්ස් 1.5.0.x
|style=&quot;background-color:#edf1f1;text-align:center&quot;| 0.29%
|-
!style=&quot;background-color:#ddffdd;text-align:left&quot;| ෆයර්ෆොක්ස්2.0.0.x
|style=&quot;background-color:#edf1f1;text-align:center&quot;| 11.51%
|-
!style=&quot;background-color:#ddffdd;text-align:left&quot;| ෆයර්ෆොක්ස් 3.0.x
|style=&quot;background-color:#edf1f1;text-align:center&quot;| 7.74%
|-
!style=&quot;background-color:#edf1f1;text-align:center&quot;| සියලු අනුවාදක&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top Browser Share Trend |url=http://marketshare.hitslink.com/report.aspx?qprid=1 |publisher=NetApplications.com |date=August, 2008 |accessdate=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background-color:#edf1f1;text-align:center&quot;| 19.73%
|}
{{මූලික|Market adoption of Mozilla Firefox}}

HTML, XML, SVG 1.1 (අර්ධ වශයෙන්)&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://developer.mozilla.org/en/docs/SVG_in_Firefox| accessdate=2007-09-30| title=SVG in Firefox}}&lt;/ref&gt;, ප්‍රගමන විලාස පත (CSS), ECMAScript (JavaScript), ලේඛ වස්තු ආකෘතිය (DOM), MathML, ලේඛ වර්ග නිර්වචනය (DTD), XSL, XPath සහ ඇල්ෆා පාරදෘෂ්‍යතාව සහිත PNG රූප වැනි නොයෙක් වෙබ් සම්මතයන් (web standards) සඳහා ෙමා්සිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස් සහය දක්වයි. &lt;ref&gt;{{ cite web | url = http://developer.mozilla.org/en/docs/Gecko_FAQ | title = Which open standards is the Gecko development project working to support, and to what extent does it support them? | work = Gecko FAQ | accessdate = 2007-01-24 | author = Mozilla Developer Center contributors |date=2007-01-21 | publisher = mozilla developer center}}&lt;/ref&gt; සේවාලාභී අන්ත සංචිත (client-side storage) වැනි WHATWG ප්‍රජාව විසින් නිර්මාණය තිබෙන සම්මත යෝජනා සඳහා ද&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.whatwg.org/specs/web-apps/current-work/#storage | title = WHATWG specification - Web Applications 1.0 - Working Draft. Client-side session and persistent storage | accessdate = 2007-02-07 |date=February 7, 2007 | publisher = WHATWG.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://developer.mozilla.org/en/docs/DOM:Storage | title = DOM:Storage | accessdate = 2007-02-07 | author = Mozilla Developer Center contributors |date=September 30, 2007 | publisher = Mozilla Developer Center}}&lt;/ref&gt; කැන්වස් අංග (canvas element)&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www-128.ibm.com/developerworks/xml/library/x-futhtml1 | title =  The future of HTML, Part 1: WHATWG | accessdate = 2007-01-24 | last = Dumbill | first = Edd |date=December 6, 2005 | publisher = [[IBM]]}}&lt;/ref&gt; සඳහා ද ෆයර්ෆොක්ස් සහය දක්වයි. ඇසිඩ්2 (Acid2) පරික්ෂණ එකඟත්වය සඳහා ෆයර්ෆොක්ස් 2 සහය නොදක්වන නමුත් ෆයර්ෆොක්ස් 3.0 බීටා 2 සහය දක්වයි.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.betanews.com/article/Latest_Firefox_beta_passes_Acid2_test_IE8_claims_to_pass_also/1198178648 | title =  Latest Firefox beta passes Acid2 test, IE8 claims to pass also | last = Fulton | first = Scott |date=2007-12-20 | publisher = Betanews.com | accessdate = 2007-12-21}}&lt;/ref&gt;

=== ආරක්ෂාව ===
සෑන්ඩ්බොක්ස් (sandbox) පරිගණක ආරක්ෂක යාන්ත්‍රණය ෆයර්ෆොක්ස් විසින් භාවිතා කරනු ලබන&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://developer.mozilla.org/en/docs/index.php?title=Bypassing_Security_Restrictions_and_Signing_Code&amp;oldid=44355 | title = Bypassing Security Restrictions and Signing Code | accessdate = 2007-01-24 | last = Ranganathan | first = Arun | coauthors = Netscape Communications |date=November 11, 2002 | publisher = mozilla developer center}}&lt;/ref&gt; අතර Same origin policy මත පදනම් වූ සෙසු වෙබ් අඩවි වලින් එන ලේඛන ක්‍රම (Scripts) දත්ත වලට පිවිසීම සීමා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.mozilla.org/projects/security/components/same-origin.html |title=The Same Origin Policy | date = 2001-06-08 | accessdate = 2007-11-12 | publisher = mozilla.org}}&lt;/ref&gt;. ෆයර්ෆොක්ස් විසින් HTTPS ප්‍රොටෝකෝලය භාවිතා කරමින් වෙබ් සේවාදායකයක් (Web server) සමඟ සිදුකරන සන්නිවේදනයේ රහස්‍යයභාවය සුරක්ෂිත කිරිම සඳහා SSL/TLS ක්‍රමය භාවිතා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.mozilla.org/projects/security/pki/psm/help_21/ssl_help.html | title = Privacy &amp; Security Preferences - SSL | accessdate = 2007-01-24 |date=August 31, 2001 | publisher = mozilla.org}}&lt;/ref&gt; එය වෙබ් යෙදුම් (applications) වලට සත්‍යාපන කටයුතු (authentication purposes) සඳහා ස්මාර්ට්කාඩ් භාවිතා කිරිම ද සහය ලබා දේ.&lt;ref&gt;[http://developer.mozilla.org/en/docs/JavaScript_crypto Developer documentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011025701/http://developer.mozilla.org/en/docs/JavaScript_crypto|date=2008-10-11}} on using [[PKCS11|PKCS#11]] modules (primarily smart cards) for cryptographic purposes&lt;/ref&gt; මොසිල්ලා පදනම ෆයර්ෆොක්ස් වල ඇති විශාල ආරක්ෂක සිදුරු සොයාගන්නා පරික්ෂකයන් හට පාරිතෝෂිකයක් ලබා දීම සඳහා bug bounty වැවසටහන ක්‍රියාත්මක කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.mozilla.org/security/bug-bounty.html | title = Mozilla Security Bug Bounty Program | accessdate = 2007-11-21 |date=2004-09-03 | publisher = mozilla.org}}&lt;/ref&gt;  

== ලබා ඇති සම්මාන ==
* වෙබ්වෙයා 100 (Webware 100) ජයග්‍රහකයා, 2007 ජූනි&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webware.com/8301-13546_109-9729691-29.html|title=Webware 100 Award Winner Firefox|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසී වර්ල්ඩ් 2007 වසරේ හොඳම නිෂ්පාදන 100, 2007 මැයි&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/id,131935-page,5-c,systems/article.html|title=The 100 Best Products of 2007|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසී මැගසීන් සංස්කාරක කතෘවරයාගේ තේරීම, 2006 ඔක්තොබර්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,1895,2047445,00.asp|title=Firefox 2.0 Review|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* CNET සංස්කාරක කතෘවරයාගේ තේරීම, 2006 ඔක්තොබර්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/browsers/firefox-2/4505-3514_7-32126746.html|title=Firefox 2 CNET Editor's Review|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසී වර්ල්ඩ් 2006 වසරේ හොඳම නිෂ්පාදන 100, 2006 ජූලි&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/id,125706-page,13/article.html|title=The 100 Best Products of 2006|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසී මැගසීන් විශිෂ්ඨ තාක්ෂණ සම්මානය, මෘදුකාංග සහ සංවර්ධන මෙවලම් අංශය, 2006 ජනවාරි&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,1895,1903598,00.asp|title=Mozilla Firefox &amp; Altiris SVS|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසී මැගසීන් වසරේ හොඳම සම්මානය, 2005 දෙසැම්බර් 27&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2704,1898240,00.asp|title=Best of the Year, Software: Home, Firefox|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසි ප්‍රෝ රියල් වර්ල්ඩ් සම්මානය (ෙමා්සිල්ලා පදනම), 2005 දෙසැම්බර් 8&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcpro.co.uk/news/81155/pc-pro-awards-2005-the-winners.html|title=PC Pro Awards 2005 - the winners|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* CNET සංස්කාරක කතෘවරයාගේ තේරීම, 2005 නොවැම්බර්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reviews.cnet.com/browsers/firefox-1-5/4505-3514_7-31516411.html?tag=prod|title=Firefox 1.5, CNET editors' review|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* මහ බ්‍රිතාන්‍ය කාර්ය හැකියා වෘත්තිකයන්ගේ සංගමයේ (UK Usability Professionals' Association) 2005 වසරේ හොඳම මෘදුකාංග යෙදුම සම්මානය, 2005 නොවැම්බර්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usabilitynews.com/news/article2786.asp|title=First UK UPA Awards commend Firefox, Flickr, Google, Apple, John Lewis and BA|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* මැක්වර්ල්ඩ් (Macworld) සංස්කාරක කතෘවරයාගේ තේරීම 4.5lක ඇගයීමක් සහිත, 2005 නොවැම්බර්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macworld.com/2005/09/reviews/browserrdp/index.php|title=Web browser roundup|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* සොෆ්ට්පීඩියා පරිශීලක තේරීම සම්මානය, 2005 සැප්තැම්බර්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.softpedia.com/news/Firefox-Receives-the-Softpedia-User-s-Choice-Award-8221.shtml|title=Firefox Receives Softpedia User’s Choice Award|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* 2005 වසරේ TUX පාඨක තේරීම සම්මානය, 2005 සැප්තැම්බර්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tuxmagazine.com/node/1000151|title=UX 2005 Readers' Choice Award Winners Announced|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසී වර්ල්ඩ් වසරේ නිෂ්පාදනය, 2005 ජූනී&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/id,120763-page,1/article.html?findid=48080|title=The 100 Best Products of 2005|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* Forbes Best of the Web, 2005 මැයි&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.forbes.com/bow/b2c/review.jhtml?id=7702|title=Best of the Web, BOW Directory, Look It Up, Web Browsers, Firefox|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;
* පීසී මැගසීන් සංස්කාරක කතෘවරයාගේ තේරීම සම්මානය, 2005 මැයි&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcmag.com/article2/0,1759,1815859,00.asp|title=Firefox 1.0.3|accessdate=2007-10-22}}&lt;/ref&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[අන්තර්ජාලය]]
* [[විශ්ව ව්‍යාප්ත වියමන]]
* [[වෙබ් බ්‍රව්සර ලයිස්තුව]]

== යොමුව ==
{{reflist|3}}

== වැඩිදුරට කියවීම සඳහා ==
* {{cite book | last = Granneman | first = Scott | title = Don't Click on the Blue e!: Switching to Firefox | url = https://archive.org/details/dontclickonbluee0000gran | publisher = O'Reilly | year = 2005 | id = ISBN 0-596-00939-9}}
* {{cite book | last = Hofmann | first = Chris | coauthors = Marcia Knous, &amp; John Hedtke | title = Firefox and Thunderbird Garage | url = https://archive.org/details/firefoxthunderbi0000hofm | publisher = Prentice Hall PTR | year = 2005 | id = ISBN 0-13-187004-1}}
* {{cite book | last = McFarlane | first = Nigel | title = Firefox Hacks | url = https://archive.org/details/firefoxhackstips00mcfa | publisher = O'Reilly | year = 2005 | id = ISBN 0-596-00928-3}}
* {{cite book | last = Reyes | first = Mel | title = Hacking Firefox: More Than 150 Hacks, Mods, and Customizations | url = https://archive.org/details/hackingfirefoxmo0000reye | publisher = Wiley | year = 2005 | id = ISBN 0-7645-9650-0}}
* {{cite book | authorlink = Blake Ross | last = Ross | first = Blake | title = Firefox for Dummies | url = https://archive.org/details/firefoxfordummie0000ross | publisher = Wiley | year = 2006 | id = ISBN 0-471-74899-4}}
* {{cite book | last = Cheah | first = Chu Yeow | title = Firefox Secrets: A Need-To-Know Guide | publisher = O'Reilly | year = 2005 | id = ISBN 0-9752402-4-2}}
* {{cite book | last = Feldt | first = Kenneth C. | title =  Programming Firefox | url = https://archive.org/details/programmingfiref0000feld | publisher = O'Reilly  | year = 2007 | id = ISBN 0-596-10243-7}}

== භාහිර සබැඳි ==
* [http://si.www.mozilla.com/si/ ෆයර්ෆොක්ස් 4 සිංහල බසින්]
* [http://ftp.mozilla.org/pub/mozilla.org/firefox/nightly/latest-trunk/ Firefoxs Latest Trunk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211195134/http://ftp.mozilla.org/pub/mozilla.org/firefox/nightly/latest-trunk/ |date=2008-12-11 }}
* [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/ මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස්] පරිශීලකයන් සඳහා
* [http://www.mozilla.org/projects/firefox/ මොසිල්ලා ෆයර්ෆොක්ස් ව්‍යාපෘති පිටුව] ක්‍රමලේඛ සංවර්ධකයින් සඳහා
* [http://www.mozilla.com/en-US/legal/eula/ මොසිල්ලා EULA]
* [http://www.squarefree.com/burningedge/releases/ ෆයර්ෆොක්ස්හි වෙනස්කම් සටහන]
* [http://www.spreadfirefox.com Spread Firefox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041016074722/http://www.spreadfirefox.com/ |date=2004-10-16 }} ෆයර්ෆොක්ස් අලවිකරණ මධ්‍යස්ථානය
* {{dmoz|Computers/Software/Internet/Clients/WWW/Browsers/Firefox/}}
* {{Secunia|4227|NAME=Mozilla Firefox 1}}
* {{Secunia|12434|NAME=Mozilla Firefox 2}}


[[Category:මොසිල්ලා]]
[[Category:බහු මෙහෙයුම් පද්ධති]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෙබ් බ්‍රව්සර]]
[[ප්‍රවර්ගය:අන්තර්ජාලය]]</text>
      <sha1>fwomknz33k94xm5s1p7jad1rttbbyt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කේජු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6754</id>
    <revision>
      <id>797357</id>
      <parentid>796308</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16991" sha1="t0mguh2iowgwcnzuxl2t6lu2x8opjfo" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Cheese platter.jpg|350px|thumb|විවිධ වර්ගයේ චීස් වර්ග වලින් සමුදිත චීස් පිඟානක්]]
[[ගොනුව:Kaasmarkt2 close.jpg|thumb|300px|[[ගවුදා (කේජු)|ගවුදා]] රෝද]]

'''කේජු''' යනු  කිරි-පදනම් කොට සාදනු ලබන විභින්න  [[ආහාර]] නිෂ්පාදන මාලාවක් සඳහා භාවිතා කරනු ලබන වර්ගීය නමකි. විවිධ පරාසයක පවතින රසයන්ගෙන්, වියුමන්ගෙන් හා ආකාරයන්ගෙන් කේජු නිෂ්පාදනය කෙරෙයි.

'''චීස්''' හෙවත් '''කේජු''' [[එළකිරි]] [[එළුකිරි]] [[බැටළු කිරි]] හෝ වෙනත් ක්ෂීරපායී සතකුගෙන් දොවාගත් [[කිරි]] ඇසුරෙන් සාදාගනු ලබන ආහාරයකි. මෙම කිරි ජීවානුහරණය කිරීමෙන් පසු ඒතුල බැක්ටීරියාවක් වැඩෙන්නට සලස්වයි. එමගින් නිපදවන එන්සයිම මගින් කිරි කැටිගැසීමකට ලක්වේ.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Fankhauser's Cheese Page | first = David B. | last = Fankhauser | year = 2007 | accessdate = 2007-09-23 | url = http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML}}&lt;/ref&gt; බැක්ටීරියා ක්‍රියාකාරීත්වය නිසා පදම්වන කිරිවලට රසකාරක එක්කරයි.

ලෝකය පුරා විවිධ වර්ගයේ චීස් වර්ග සියයකට අධික ප්‍රමාණයක් පවතී. විවිධ ක්ෂීරපායි සතුන්ගේ කිරියොදාගෙන නිපදවූ  විවිධ වර්ණ හා රසයන්ගෙන් යත් කේජු ලොවපුරා දක්නට ඇත.කේජු හෙත් චීස් විවිධ රසයන්ගෙන් යුක්තවීම සදහා කිරිලපාගත් ක්ෂීරපායි සත්වයා හා උගේ ආහාර රටාවද බලපානු ලබයි.චීස් හෙවත් කේජු බොහෝවිට සුදු කහ සහ රතු වර්ණයෙන් දක්නට ලැබෙයි. .

ඇතැම් චීස් මිදවීම සදහා උපකාරකයක් ලෙස ඇතැම් අම්ල වර්ග යොදනු ලබයි.උදාහරණ ලෙස විනාකිරි දෙහි යුෂ දැක්විය හැක.කිරි මිදීමෙදී කිරිවල පවතින සීනි සාන්ද්‍රණය මත බැකිටීරියා ක්‍රියාත්මකවීම නිසා ලැක්ටික් අම්ලය නිපදවේ.බැක්ටීරියා ලැක්ටික් අම්ලය මත ක්‍රියාකිරීමේ දී විවිධ එන්සයිමයන් නිපදවේ.ඇතැම් විට කාර්මික නිෂ්පාදන වලදී ඇතැම් විය බාහිරින් එන්සයිම යෙදීම සිදුකරයි.කෙසේ වෙතත් වානිජ නිෂ්පාදන වලදී එසේ බාහිඑ එන්සයිම එකතු නොකර සිදුකරන නිෂ්පාදනද පවතී. 

චීස් හෙවත් කේජු යනු පහසුවෙන් ප්‍රවාහනය කිරීමට හැකි ආහාරයකි.කල්තබා ගැනීමේ හැකියාව අතින්ද ඉහලය.මේදය ප්‍රෝටීන් කැල්සියම් හා පොස්පරස් බහුල පෝෂ්‍ය දායක ආහාරයකි.

== නිරුක්තිය ==
[[ගොනුව:Cheese market Basel.jpg|thumb|upright|වෙළද පොළක කේජු විකිණීමට තබා ඇති අයුරු.]]
කේජු සදහා ඉංග්‍රීසි බසින් භාවිත කරන චීස් යන වචනය ලතික් භාෂාවේ ''caseus'',&lt;ref&gt;{{cite book | last = Simpson | first = D.P. | title = Cassell's Latin Dictionary | publisher = Cassell Ltd. | date = 1979 | edition = 5 | location = London | pages = 883 | id = ISBN 0-304-52257-0}}&lt;/ref&gt;  යන වචනයෙන් බදී ආවකි.  

නුතන ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ භාවිතවන ''cheese'' යන වචනය මධ්‍යතන ඉංග්‍රීසි භාෂාවේදී ''chese හා පැරණි ඉංග්‍රීසි හාෂාවේදී''  ''cīese'' හාr ''cēse'' ලෙස භාවිත විය. වෙනත් බටහිර යුරෝපා භාෂාවලද ලතික් භාෂාවෙන් තත්බව වූ වචන කේජු හැදින්වීමට භාවිත කරයි. 

සිංහල භාෂාවේ භාවිතවන කේජු යන වචනය නිරුක්තිය ලබන්නේ මෙසේය ලතික් භාෂාවේ ''caseus'' යන වචනය ස්පාඥ්ඥ භාෂාවේ ''queso යන වචනයෙන් තත්බව වූවකි'',පෘතුගීසි භාෂාවේ ''queijo'',යන වචනය මැලේ භාෂාවේ කේ්ජු යන වචනයෙන් බිදී ආවකි රෝමන් බසින් ''caş'' ලෙසද ඉතාලි භාෂාවෙන් ''cacio''.ලෙසද කේජු හදුන්වයි.මේ අනුව සිංහල භාෂාවේ '''කේජු''' යන වචනය මැලේ භාෂාවේ කේජු යන වචනය යේ තත්සම වීමක් ලෙස සැළකියහැක 

== ඉතිහාසය ==
=== ආරම්භය ===
[[ගොනුව:Ricotta al forno pezzo.jpg|thumb|කේජු කැබැල්ලක්]]
කේජු වල ආරම්භය අවිනිශ්චිතය.අතීතයේ දී පටන් [[යුරෝපය]],මධ්‍යම ආසියාව මැදපෙරදිග යන ප්‍රදේශයන්හි කේජු භාවිතකර ඇත.රෝම අධිරාජ්‍ය යුගයේ දීද කේජු ආහාරයට ගෙන ඇත.දකුණු ආසියාතික රටවලද කේජු ආහාරයට ගෙන ඇතිබව එම රටවල පවතින ජනකතා ඇසුරින් තහවුරුකරගත හැක. 

දැනට සොයාගෙන ඇති තොරතුරු අනුව මුලින්ම කේජු නිෂ්පාදනය කර ඇත්තේ ක්‍රිස්තු පූර්ව 8000 පමණ වෙතැයි සැළකේ.බැටළුවන් මුලින්ම ගෘහස්ථකරණයට ලක්ව ඇත්තේ ක්‍රිස්තු පූර්ව 3000 දී පමණය.මැදපෙරදිග හා මධ්‍යම ආසියාවේ විසූ ජනයා මුලින්ම කේජු නිපදවා ඇතිබව සැළකේ. 

=== පුරාතන ග්‍රීසිය හා රෝමය ===
[[ගොනුව:Formaggi.JPG|thumb|ඉතාලියේ කේජු වෙළදපොළක කේජු විකිණිමට තබා ඇති අයුරු]]
{{Empty section}}

=== පශ්චාත්-සම්භාව්‍ය යුරෝපය ===
[[ගොනුව:9-alimenti, formaggi,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|thumb|Cheese, [[Tacuinum sanitatis]] Casanatensis (XIV century)]]
{{Empty section}}

=== නූතන යුගය ===
[[ගොනුව:Brie on display at supermarket.jpg|thumb|A supermarket display of cheese.]]
{{Empty section}}

== නිශ්පාදන ක්‍රියාවලිය ==
{{සමුද්දේශවිරහිතකාණ්ඩය|date=November 2007}}
=== මුදවීම ===
{{Empty section}}

=== මුදවාපු කිරි සැකසුම ===
[[ගොනුව:CheeseMakingAncient.jpg|thumb|Ancient Swiss way of making cheese (heating stage). If needed, the wooden holder can be turned, moving the pot away from fire]]
[[ගොනුව:Production of cheese 1.jpg|right|thumb|During industrial production of [[Emmental (cheese)|Emmental]] cheese, the as-yet-undrained curd is broken up by rotating mixers.]] 
[[ගොනුව:Parmigiano reggiano factory.jpg|thumb|Parmigiano reggiano in a modern factory]]
{{Empty section}}

=== වියැයීම ===
{{Empty section}}

== චීස් වර්ග ==
{{මූලික|List of cheeses}} 
[[ගොනුව:Kaasmarkt2 close.jpg|thumb|The famous Golden Wheels of [[Gouda (cheese)|Gouda]] at a cheese market]]

=== ප්‍රවර්ගීකරණයට බලපාන සාධක ===
{{Empty section}}

=== සුලභ ප්‍රභේද ලැයිස්තුවක් ===
{{Empty section}}

==== නැවුම්,මෝරු හා විහිදා මුදවාපු චීස් වර්ග ====
[[ගොනුව:Feta Greece 2.jpg|thumb|[[Feta]] from [[Greece]]]] 
{{Empty section}}

==== ස්වභාවය අනුව වර්ගකිරීම ====
[[ගොනුව:Emmentaler.jpg|thumb|[[Emmentaler]]]] 
[[ගොනුව:Parmigiano reggiano piece.jpg|thumb|Parmigiano reggiano]]
[[ගොනුව:Cheese 39 bg 053006b.jpg|thumb|St. Pat Cow's Milk Cheese]]
{{Empty section}}

==== අඩංගු දෑ අනුව වර්ගකිරීම ====
[[ගොනුව:Vacherin du haut Doubs.jpg|thumb|Vacherin du Haut-Doubs cheese, a French cheese with a white ''Penicillium'' mold rind.]]
[[ගොනුව:Blue Stilton Quarter Front.jpg|thumb|[[Stilton (cheese)|Stilton]] from England.]]

== ආහාරට ගැනීම හා පිසීම ==
{{Empty section}}


== සෞඛ්‍ය ==
[[ගොනුව:Zigerbrüt.jpg|thumb|upright|Zigerbrüt, cheese grated onto bread through a special mill, Switzerland.]]
{{Empty section}}

=== මතභේදය ===
==== නිදිමත ====
{{Empty section}}

==== ලැක්ටෝස් ====
{{Empty section}}

==== පැස්ටරීකරණය ====
{{Empty section}}

== ජගත් නිෂ්පාදනය හා පරිභෝජනය ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:30em;&quot;
! colspan=2|Top Cheese Producers - 2006&lt;br/&gt;(1,000 Metric Tons)&lt;ref&gt;[[United States Department of Agriculture]] for the US and non European countries'' [http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811125439/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm |date=2007-08-11 }}''and [[Eurostat]] for European countries '' [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/url/page/PGP_QUEEN/PGE_QUEEN_DETAIL?product=_YEARLIES&amp;root=theme0/yearlies/e/ed/eda/eda30480&amp;zone=detail]&lt;/ref&gt;
|-
| {{USA}} || align=&quot;right&quot; | 4,275
|-
| {{GER}} || align=&quot;right&quot; | 1,994
|-
| {{FRA}}  || align=&quot;right&quot; |1,858
|-
| {{ITA}} || align=&quot;right&quot; | 1,154
|-
| {{NED}} || align=&quot;right&quot; | 714
|-
| {{POL}} || align=&quot;right&quot; | 579
|-
| {{BRA}}|| align=&quot;right&quot; | 495
|-
| {{EGY}} || align=&quot;right&quot; | 462
|-
| {{ARG}} || align=&quot;right&quot; | 425
|-
| {{AUS}} || align=&quot;right&quot; | 395
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:30em;&quot;
! colspan=2|Top Cheese Exporters (Whole Cow Milk only) - 2004&lt;br/&gt;(value in '000 US $)&lt;ref&gt;[[UN Food &amp; Agriculture Organisation]] (FAO)''[http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&amp;dir=exp&amp;resource=901&amp;ryear=2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023220409/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&amp;dir=exp&amp;resource=901&amp;ryear=2004 |date=2012-10-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{FRA}} || align=&quot;right&quot; | 2,658,441
|-
| {{GER}} || align=&quot;right&quot; | 2,416,973
|-
| {{NED}}  || align=&quot;right&quot; | 2,099,353
|-
| {{ITA}} || align=&quot;right&quot; | 1,253,580
|-
| {{DEN}} || align=&quot;right&quot; | 1,122,761
|-
| {{AUS}} || align=&quot;right&quot; | 643,575
|-
| {{NZL}}|| align=&quot;right&quot; | 631,963
|-
| {{BEL}} || align=&quot;right&quot; | 567,590
|-
| {{IRL}} || align=&quot;right&quot; | 445,240
|-
| {{UK}} || align=&quot;right&quot; | 374,156
|}


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:30em;&quot;
! colspan=2|Top Cheese Consumers - 2003&lt;br/&gt;(kilograms per person per year)&lt;ref&gt;CNIEL''[http://www.maison-du-lait.com/Scripts/public/stat.asp?Language=GB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006081314/http://www.maison-du-lait.com/Scripts/public/stat.asp?Language=GB |date=2007-10-06 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{GRE}} || align=&quot;right&quot; | 27.3
|-
| {{FRA}} || align=&quot;right&quot; | 24.0
|-
| {{ITA}}  || align=&quot;right&quot; | 22.9
|-
| {{SUI}} || align=&quot;right&quot; | 20.6
|-
| {{GER}} || align=&quot;right&quot; | 20.2
|-
| {{NED}} || align=&quot;right&quot; | 19.9
|-
| {{AUT}}|| align=&quot;right&quot; | 19.5
|-
| {{SWE}} || align=&quot;right&quot; | 17.9
|}

== සංස්කෘතික ආකල්ප ==
[[ගොනුව:Cormeilles Market 9 Artlibre jnl.jpg|thumb|right|ප්‍රංශ වෙළෙඳපොලක කේජු වෙළෙන්දෙක්]] 
ලෝකයේ බොහෝ ප්‍රදේශයන්හී, ඉතා වැදගත් පෝෂ්‍යපදාර්ථ මූලාශ්‍රයක් ලෙසින් කේජු භාවිතා කරන අතරතුර, අනෙකුත් ප්‍රදේශයන්හී පුළුල් ලෙසින් එය  පරිභෝජනය වුවද, පෝෂ්‍යදායී නිෂ්පාදිතයක් ලෙසින් එහි භාවිතය ලෝකව්‍යාප්ත නොවෙයි.
[[ආසියානු පිහමන|නැගෙනහිර ආසියානු]] ආහාර වර්ගයන්හී, කේජු හමුවන්නේ කලාතුරකින් වන්නේ,  [[කිරිපට්ටි නිෂ්පාදිතය|කිරිපට්ටි නිෂ්පාදිත]] දිරවීමට බාධා පමුණුවන  ප්‍රවේණිගත ලක්ෂණයන් ලෝකයේ මෙම ප්‍රදේශයන්හී සංසන්දනාත්මකව බහුල ලෙස දක්නට ලැබෙන බැවින් වන අතර, එම නිසා එවැනි ආහාර මෙහි විරලය.

== භාෂාව ==
{{Empty section}}

== මේවාත් බලන්න ==
* [[List of cheeses]]
* [[Soy cheese]]

== සටහන් හා සමුද්දේශ ==
{{sisterlinks|Cheese}} 
;Notes
{{reflist|2}}

;References
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Ensrud |first=Barbara | title=The Pocket Guide to Cheese |  Lansdowne Press/Quarto Marketing Ltd. |year=1981 |isbn=0-7018-1483-7}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Steven |title=Cheese Primer |url=https://archive.org/details/cheeseprimer00jenk |publisher=Workman Publishing Company |year=1996 |isbn=0-89480-762-5}} 
* {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking |url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_t6b1 |edition=Revised Edition |publisher=Scribner |year=2004 |isbn=0-684-80001-2 |pages=pp. 51–63 |chapter=Cheese}}
* {{cite web |first=James |last=Mellgren |year=2003 |url=http://www.gourmetretailer.com/gourmetretailer/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1911696 |title=2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese |accessdate=2005-10-12}}
{{refend}}

== බාහිර බැඳි ==
{{Spoken Wikipedia|Cheese.ogg|2006-08-05}}
* [http://www.foodsci.uoguelph.ca/cheese/welcom.htm  University of Guelph Food Science Cheese Site]
* [http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/Cheese_course/Cheese_course.htm Cheese Making Illustrated] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129100326/http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/cheese/cheese_course/cheese_course.htm |date=2013-01-29 }} — The science behind homemade cheese.
* {{gutenberg|no=14293|name=The Complete Book of Cheese}}
* [http://www.cheese.com Cheese.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012051904/https://cheese.com/ |date=2019-10-12 }} — includes an extensive database of different types of cheese. 
* {{dmoz|Home/Cooking/Cheese|Cheese}}
* [http://www.sandandsuccotash.com/cheese-terminology-classifications/ Cheese Guide &amp; Terminology] — Different classifications of cheese with notes on varieties.

{{cuisine}}</text>
      <sha1>t0mguh2iowgwcnzuxl2t6lu2x8opjfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චිලී</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7051</id>
    <revision>
      <id>797332</id>
      <parentid>750750</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27637" sha1="q2q31awfcy5bqdw16cgkwjk1b5sm31h" xml:space="preserve">{{mergefrom|චිලි ජනරජය}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = චිලී ජනරජය
| native_name            = {{native name|es|República de Chile}}
| common_name            = චිලී
| name                   = {{collapsible list
  | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 }}
| image_flag             = Flag of Chile.svg
| alt_flag               = 
| image_coat             = Coat of arms of Chile (c).svg
| coa_size               = 115
| national_motto         = {{lang|es|Por la razón o la fuerza}}&lt;br /&gt;(&quot;හේතුවෙන් හෝ බලහත්කාරයෙන්&quot;)
| national_anthem        = {{lang|es|[[National Anthem of Chile|Himno Nacional de Chile]]}}&lt;br /&gt;(&quot;චිලී ජාතික ගීය&quot;)&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;{{center|[[File:United_States_Navy_Band_-_National_Anthem_of_Chile.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = File:CHL orthographic (+all claims).svg
| map_width              = 260px
| alt_map                = 
| map_caption            = තද කොළ පැහැයෙන් චිලී භූමිය; ලා කොළ පැහැයෙන් හිමිකම් කියන නමුත් පාලනය නොකළ භූමිය
| capital                = [[සන්තියාගෝ]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| coordinates            = {{Coord|33|26|S|70|40|W|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = 
| languages_type         = [[ජාතික භාෂාව]]
| languages              = [[චිලී ස්පාඤ්ඤ|ස්පාඤ්ඤ]]
| languages2             = 
| languages2_type        = වෙනත් කථන භාෂා
| demonym                = {{Unbulleted list
|චිලී ජාතිකයන්}}
| religion               = {{unbulleted list
|{{Tree list}}
* 56% [[ක්‍රිස්තියානි]]
** 42% [[කතෝලික]]
** 14% අනෙකුත් [[ක්‍රිස්තියානි]]
{{Tree list/end}}
|37% ආගමක් නැත
|6% අනෙකුත්}}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/ | title=Chile | access-date=12 March 2025 }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021
| government_type        = ඒකීය [[ජනාධිපති ජනරජය]]
| leader_title1          = ජනාධිපති
| leader_name1           = {{nowrap|[[ගේබ්‍රියෙල් බොරික්]]}}
| leader_title2          = සෙනෙට් සභාවේ සභාපති
| leader_name2           = {{nowrap|[[මැනුවෙල් හොසේ ඔසැන්ඩන්]]}}
| leader_title3          = නියෝජිත මණ්ඩලයේ සභාපති
| leader_name3           = {{nowrap|[[හෝසේ මිගෙල් කැස්ත්‍රෝ]]}}
| leader_title4          = ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ සභාපති
| leader_name4           = {{nowrap|[[ජුවාන් ෆුවෙන්ටස් බෙල්මාර්]]}}
| legislature            = {{nowrap|[[ජාතික කොංග්‍රසය]]}}
| upper_house            = සෙනෙට් සභාව
| lower_house            = {{nowrap|[[නියෝජිත මණ්ඩලය]]}}
| sovereignty_type       = ස්වාධීනත්වය
| sovereignty_note       = ස්පාඤ්ඤයෙන්
| established_event1     = රජයේ ජුන්ටාව
| established_date1      = 1810 සැප්තැම්බර් 18
| established_event2     = ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ
| established_date2      = 1818 පෙබරවාරි 12
| established_event3     = හඳුනා ගන්නා ලද්දේ
| established_date3      = 1844 අප්‍රේල් 25
| established_event4     = {{nowrap|[[වත්මන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව]]}}
| established_date4      = 1981 මාර්තු 11
| area_rank              = 37 වෙනි
| area_km2               = 756,101.96&lt;ref name=&quot;ce2006&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Compendio estadístico 2006 |access-date=29 November 2007 |publisher=Instituto Nacional de Estadísticas |date=October 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chile country profile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19357497 |website=BBC News |access-date=17 October 2023 |date=17 October 2023 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411095040/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19357497 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_sq_mi             = 291,930.4
| area_footnote          = &lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| percent_water          = 2.1 (2015 වන විට)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 19,629,588&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&amp;time=2023|title=Our World in Data|access-date=11 January 2024|archive-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112120730/https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&amp;time=2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 63 වෙනි
| population_density_km2 = 24
| population_density_sq_mi = 61
| population_density_rank = 198 වෙනි
| GDP_PPP                = {{increase}} ඇ. ඩොලර් බිලියන 674.388&lt;ref name=&quot;IMFWEO.CL&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=228,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=1980&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Chile) |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=10 October 2024 |access-date=9 November 2024 |archive-date=10 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210120355/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=228,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=1980&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 45 වෙනි
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} ඇ. ඩොලර් 33,574&lt;ref name=&quot;IMFWEO.CL&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 64 වෙනි
| GDP_nominal            = {{increase}} ඇ. ඩොලර් බිලියන 362.24&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |website=IMF |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_rank       = 45 වෙනි
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ඇ. ඩොලර් 17,936&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |website=IMF |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 63 වෙනි
| Gini_year              = 2022
| Gini_change            = decrease
| Gini                   = 44.8 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;Inequality - Income inequality&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |title=Inequality – Income inequality |publisher=[[OECD]] |access-date=25 July 2021 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2023&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.878 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 45 වෙනි
| currency               = [[චිලී පෙසෝ]]
| currency_code          = CLP
| time_zone              = {{nowrap|[[Time in Chile|CLST, CLT, EAST]]}}
| utc_offset             = −3, −4, −6
| time_zone_DST          = [[Time in Chile#Summer time (CLST/EASST)|CLST, EASST]]
| utc_offset_DST         = −3, −5
| DST_note               = මැගලන්ස් සහ චිලී ඇන්ටාක්ටිකාව සහ අයිසන් කලාපය වසර පුරා UTC−3 නිරීක්ෂණය කරයි.
| calling_code           = +56
| iso3166code            = CL
| cctld                  = [[.cl]]
| footnote_a             = ව්‍යවස්ථාදායකය [[වල්පරයිසෝ]] හි පිහිටා ඇත.
| footnote_b             = Includes Easter Island and [[Isla Salas y Gómez]]; does not include {{convert|1250000|km2}} of territory claimed in Antarctica.
}}

'''චිලී''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-Chile-pronunciation.ogg|ˈ|tʃ|ɪ|l|i}} {{respell|CHIL|ee}} {{small|or}} {{IPAc-en|'|tʃ|ɪ|l|eɪ}} {{respell|CHIL|ay}},&lt;ref&gt;{{cite LPD|3}}&lt;/ref&gt; {{IPA|es|ˈtʃile|lang}}),{{refn|group=nb|In [[Chilean Spanish]], pronunciation ranges from {{IPA|es-CL|ˈʃile|}} ~ {{IPA|es-CL|ˈt͡ʃiːle|}} on a spectrum from lower to upper classes, respectively, the former being a somewhat-stigmatized [[Post-creole continuum#Stratification|basilect]]. See the &quot;[[Chilean Spanish#Sample|Sample]]&quot; section for an [[International Phonetic Alphabet|IPA]]-transcribed text in a lower-class form of the dialect.}}}} නිල වශයෙන් '''චිලී ජනරජය''',{{efn|{{langx|es|República de Chile|links=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈtʃile||Es-República de Chile.oga}}.}} යනු බටහිර දකුණු ඇමරිකාවේ පිහිටි රටකි. එය ලෝකයේ දකුණු දිගම රට වන අතර ඇන්ටාක්ටිකාවට ආසන්නතම රට වන අතර ඇන්ඩීස් කඳුවැටිය සහ පැසිෆික් සාගරය අතර පටු බිම් තීරුවක් දිගේ විහිදී ඇත. 2017 දී කරන ලද නවතම සංගණනයට අනුව චිලීයේ ජනගහනය මිලියන 17.5 ක් වූ අතර එහි භෞමික භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 756,102 (වර්ග සැතපුම් 291,933) වන අතර,&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite web |date=1 January 2018 |title=Resutados Censo 2017 |url=http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=18 January 2017 |publisher=[[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]]}}&lt;/ref&gt; උතුරින් පේරු, ඊසාන දෙසින් බොලිවියාව, නැගෙනහිරින් ආර්ජන්ටිනාව සහ දකුණින් ඩ්‍රේක් මාර්ගය සමඟ මායිම් බෙදා ගනී. ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස්, ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස්, ඩෙස්වෙන්ටුරාඩාස් සහ ඊස්ටර් දූපත ඇතුළු පැසිෆික් දූපත් කිහිපයක් ද මෙම රට පාලනය කරන අතර ඇන්ටාක්ටිකාවේ වර්ග කිලෝමීටර් 1,250,000 (වර්ග සැතපුම් 480,000) පමණ චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය ලෙස ප්‍රකාශ කරයි.{{refn|Since 1961, all claims to Antarctic land are ''[[de jure]]'' suspended under the [[Antarctic Treaty System]]|group=nb}} චිලීහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරය සන්තියාගෝ වන අතර ජාතික භාෂාව ස්පාඤ්ඤ වේ.

ස්පාඤ්ඤය 16 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ඉන්කා පාලනය වෙනුවට කලාපය යටත් කර ගෙන යටත් විජිතයක් බවට පත් කළේය; කෙසේ වෙතත්, දැන් දකුණු-මධ්‍යම චිලී ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ වාසය කළ ස්වාධීන ගෝත්‍රික මාපුචේ ජනතාව යටත් කර ගැනීමට ඔවුන් අසමත් විය. 1818 දී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු 1830 ගණන්වල චිලී සාපේක්ෂව ස්ථාවර ඒකාධිපති ජනරජයක් ලෙස මතු විය. 19 වන සියවසේදී, චිලී සැලකිය යුතු ආර්ථික හා භෞමික වර්ධනයක් අත්විඳි අතර, 1880 ගණන්වල මාපුචේ ප්‍රතිරෝධයට තිත තැබූ අතර පැසිෆික් යුද්ධයේදී (1879–83) පේරු සහ බොලිවියාව පරාජය කිරීමෙන් එහි වර්තමාන උතුරු ප්‍රදේශය ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elecciones, sufragio y democracia en Chile (1810–2012) |url=http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210606211346/http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html |archive-date=6 June 2021 |access-date=20 June 2021 |website=[[Memoria Chilena]] |publisher=[[National Library of Chile]] |language=Spanish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sufragio femenino universal |url=http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627203312/http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html |archive-date=27 June 2021 |access-date=20 June 2021 |website=[[Memoria Chilena]] |publisher=[[National Library of Chile]] |language=Spanish}}&lt;/ref&gt; 20 වන සියවසේදී, 1970 දශකය දක්වා, චිලී රාජ්‍යය ප්‍රජාතන්ත්‍රීකරණ ක්‍රියාවලියකට භාජනය වූ අතර&lt;ref&gt;[[Gabriel Salazar|Salazar, Gabriel]]; [[Julio Pinto|Pinto, Julio]] (2002). ''Historia contemporánea de Chile III. La economía: mercados empresarios y trabajadores.'' [[LOM Ediciones]]. {{ISBN?}}. Pages 124–125.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Sergio Villalobos|Villalobos, Sergio]]; [[Osvaldo Silva|Silva, Osvaldo]]; Silva, Fernando; Estelle, Patricio (1974). ''Historia De Chile'' (14th ed.). [[Editorial Universitaria]]. {{ISBN|956-11-1163-2}}. Pages 773–775.&lt;/ref&gt; වේගවත් ජනගහන වර්ධනයක් සහ නාගරීකරණයක් අත්විඳින අතර,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Desarrollo y dinámica de la población en el siglo XX |url=http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711012135/http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html |archive-date=11 July 2021 |access-date=20 June 2021 |website=[[Memoria Chilena]] |publisher=[[National Library of Chile]] |language=Spanish}}&lt;/ref&gt; එහි ආර්ථිකයට සහාය වීම සඳහා තඹ කැණීම්වලින් අපනයනය කිරීම මත වැඩි වැඩියෙන් විශ්වාසය තැබීය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 November 2019 |title=Cómo se construyó la Constitución de 1980 |url=https://www.pauta.cl/actualidad/2019/11/30/constitucion-de-1980-asamblea-constituyente-crisis-social.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250112155535/https://www.pauta.cl/actualidad/2019/11/30/constitucion-de-1980-asamblea-constituyente-crisis-social.html |archive-date=12 January 2025 |access-date=12 January 2025 |publisher=Pauta}}&lt;!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of our constitutions |url=https://www.gob.cl/hagamoshistoria/en/timeline/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724024551/https://www.gob.cl/hagamoshistoria/en/timeline/ |archive-date=24 July 2024 |access-date=12 January 2025 |publisher=Government of Chile}}&lt;/ref&gt; 1960 සහ 1970 දශකවලදී, රට දැඩි වාම-දකුණු දේශපාලන ධ්‍රැවීකරණයකින් සහ කැලඹීමකින් සලකුණු වූ අතර, එය 1973 චිලී කුමන්ත්‍රණයෙන් අවසන් වූ අතර එය සැල්වදෝර් ඇලෙන්ඩේගේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ වාමාංශික රජය පෙරලා දැමීය. මෙයින් පසුව ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට් යටතේ වසර 16 ක දක්ෂිණාංශික හමුදා ආඥාදායකත්වයක් ඇති වූ අතර, එහිදී 1980 චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ඔර්ටුසාර් කොමිසමේ උපදේශනය සමඟ&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ffrench-Davis |first1=Ricardo |title=Economic reforms in Chile: from dictatorship to democracy |url=https://archive.org/details/economicreformsi0000ffre |date=2002 |publisher=Univ. of Michigan Press |isbn=9780472112326 |location=Ann Arbor, Mich}}&lt;/ref&gt; මෙන්ම දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයක් ද සිදු කරන ලද අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මරණ හෝ අතුරුදහන් වීම් 3,000 කට වඩා සිදු විය.&lt;ref name=&quot;BBC-Chile&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm|title=Country profile: Chile|date=16 December 2009|work=BBC News|access-date=31 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114035710/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm|archive-date=14 January 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1988 දී ජනමත විචාරණයකින් පසුව, 1990 දී පාලන තන්ත්‍රය අවසන් වූ අතර, එය 2010 දක්වා පාලනය කළ මධ්‍ය-වාම සන්ධානයක් විසින් අනුප්‍රාප්තික විය.

චිලී යනු ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් වන අතර දකුණු ඇමරිකාවේ ආර්ථික වශයෙන් සහ සමාජීය වශයෙන් වඩාත්ම ස්ථාවර ජාතීන්ගෙන් එකකි.&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot;&gt;{{cite web |title=Human and income poverty: developing countries |url=http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212140250/http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |archive-date=12 February 2009 |work=UNDP}}&lt;/ref&gt; රාජ්‍යයේ තිරසාරභාවය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංවර්ධනය අතින් ද චිලී කලාපය තුළ හොඳින් ක්‍රියා කරයි.&lt;ref name=&quot;wdi&quot;&gt;{{cite web |date=17 April 2012 |title=World Development Indicators |url=http://databank.worldbank.org/ddp/home.do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011605/https://databank.worldbank.org/data/home.aspx |archive-date=26 December 2018 |access-date=12 May 2012 |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt; චිලී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ලතින් ඇමරිකානු සහ කැරිබියානු රාජ්‍ය ප්‍රජාව (CELAC) සහ පැසිෆික් සන්ධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු වන අතර 2010 දී OECD හා එක් විය.

== නිරුක්තිය ==
{{Excerpt|චිලී හි නිරුක්තිය||inline=yes}}

== ඉතිහාසය ==
=== මුල් ඉතිහාසය ===
{{Excerpt|චිලී හි ඉතිහාසය|මුල් ඉතිහාසය|inline=yes}}

=== ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය ===
{{Excerpt|චිලී හි ඉතිහාසය|ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය|inline=yes}}

=== නිදහස සහ ජාතිය ගොඩනැගීම ===
{{Excerpt|චිලී හි ඉතිහාසය|නිදහස සහ ජාතිය ගොඩනැගීම|inline=yes}}

=== 20 වන සියවස ===
{{Excerpt|චිලී හි ඉතිහාසය|20 වන සියවස|inline=yes}}

==== පිනොචේ යුගය (1973–1990) ====
{{Excerpt|චිලී හි ඉතිහාසය|පිනොචේ යුගය (1973–1990)|inline=yes}}

=== 21 වන සියවස ===
{{Excerpt|චිලී හි ඉතිහාසය|21 වන සියවස|inline=yes}}

== භූගෝලය ==
{{Excerpt|චිලී හි භූගෝලය||inline=yes}}

=== භූගෝල විද්‍යාව ===
{{Excerpt|චිලී හි භූගෝලය|භූගෝල විද්‍යාව|inline=yes}}

=== දේශගුණය සහ ජල විද්‍යාව ===
{{Excerpt|චිලී හි භූගෝලය|දේශගුණය සහ ජල විද්‍යාව|inline=yes}}

=== ජෛව විවිධත්වය ===
{{Excerpt|චිලී හි භූගෝලය|ජෛව විවිධත්වය|inline=yes}}

== රජය සහ දේශපාලනය ==
{{Excerpt|චිලී හි රජය සහ දේශපාලනය||inline=yes}}

=== විදේශ සබඳතා ===
{{Excerpt|චිලී හි රජය සහ දේශපාලනය|විදේශ සබඳතා|inline=yes}}

=== හමුදා ===
{{Excerpt|චිලී හි රජය සහ දේශපාලනය|හමුදා|inline=yes}}

=== පරිපාලන අංශ ===
{{Excerpt|චිලී හි රජය සහ දේශපාලනය|පරිපාලන අංශ|inline=yes}}

=== ජාතික සංකේත ===
{{Excerpt|චිලී හි රජය සහ දේශපාලනය|ජාතික සංකේත|inline=yes}}

== ආර්ථිකය ==
{{Excerpt|චිලී හි ආර්ථිකය||inline=yes}}

=== ඛනිජ සම්පත් ===
{{Excerpt|චිලී හි ආර්ථිකය|ඛනිජ සම්පත්|inline=yes}}

=== කෘෂිකර්මය ===
{{Excerpt|චිලී හි ආර්ථිකය|කෘෂිකර්මය|inline=yes}}

=== සංචාරක ව්‍යාපාරය ===
{{Excerpt|චිලී හි ආර්ථිකය|සංචාරක ව්‍යාපාරය|inline=yes}}

=== ප්‍රවාහනය ===
{{Excerpt|චිලී හි ආර්ථිකය|ප්‍රවාහනය|inline=yes}}

=== අන්තර්ජාලය සහ විදුලි සංදේශ ===
{{Excerpt|චිලී හි ආර්ථිකය|අන්තර්ජාලය සහ විදුලි සංදේශ|inline=yes}}

=== බලශක්තිය ===
{{Excerpt|චිලී හි ආර්ථිකය|බලශක්තිය|inline=yes}}

== ජන විකාශනය ==
{{Excerpt|චිලී හි ජන විකාශනය||inline=yes}}

=== පෙරටුගාමීන් සහ ජනවාර්ගිකත්වය ===
{{Excerpt|චිලී හි ජන විකාශනය|පෙරටුගාමීන් සහ ජනවාර්ගිකත්වය|inline=yes}}

=== නාගරිකකරණය ===
{{Excerpt|චිලී හි ජන විකාශනය|නාගරිකකරණය|inline=yes}}

=== ආගම ===
{{Excerpt|චිලී හි ජන විකාශනය|ආගම|inline=yes}}

=== භාෂා ===
{{Excerpt|චිලී හි ජන විකාශනය|භාෂා|inline=yes}}

=== සෞඛ්‍යය ===
{{Excerpt|චිලී හි ජන විකාශනය|සෞඛ්‍යය|inline=yes}}

=== අධ්‍යාපනය ===
{{Excerpt|චිලී හි ජන විකාශනය|අධ්‍යාපනය|inline=yes}}

== සංස්කෘතිය ==
{{Excerpt|චිලී හි සංස්කෘතිය||inline=yes}}

=== සංගීතය සහ නැටුම් ===
{{Excerpt|චිලී හි සංස්කෘතිය|සංගීතය සහ නැටුම්|inline=yes}}

=== සාහිත්‍යය ===
{{Excerpt|චිලී හි සංස්කෘතිය|සාහිත්‍යය|inline=yes}}

=== ආහාර පිසීම ===
{{Excerpt|චිලී හි සංස්කෘතිය|ආහාර පිසීම|inline=yes}}

=== ජනකතා ===
{{Excerpt|චිලී හි සංස්කෘතිය|ජනකතා|inline=yes}}

=== ක්‍රීඩා ===
{{Excerpt|චිලී හි සංස්කෘතිය|ක්‍රීඩා|inline=yes}}

=== සංස්කෘතික උරුමය ===
{{Excerpt|චිලී හි සංස්කෘතිය|සංස්කෘතික උරුමය|inline=yes}}

== සටහන් ==
'''1'''&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;'''2'''&lt;references group=&quot;nb&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;
{{දකුණු ඇමරිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}
[[ප්‍රවර්ගය:චිලී]]</text>
      <sha1>q2q31awfcy5bqdw16cgkwjk1b5sm31h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිම්බාබ්වේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7057</id>
    <revision>
      <id>797380</id>
      <parentid>715365</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33170" sha1="t90kuzlcnegrddvwfptxjiygu48wdcy" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = සිම්බාබ්වේ ජනරජය
| common_name            = සිම්බාබ්වේ
| image_flag             = Flag of Zimbabwe.svg
| image_coat             = Coat of arms of Zimbabwe.svg
| national_motto         = &quot;සමගිය, නිදහස, වැඩ&quot;&lt;ref name=&quot;BEAVERCT&quot;&gt;{{cite journal |url= https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&amp;pg=3340,2548451&amp;dq=zimbabwe+unity-freedom-work&amp;hl=en |title=Zimbabwe |journal= The Beaver County Times |date= 13 September 1981 |access-date= 2 November 2011}}&lt;/ref&gt;
| national_anthem        = &quot;සිම්බාබ්වේ දේශයට ආශීර්වාද වේවා&quot;&lt;ref name=&quot;CIA-WF&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/ |title=The World Factbook – Zimbabwe |date=2 December 2021 |publisher= Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;div style= &quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;{{center| }} &lt;/div&gt; [[File:National Anthem of Zimbabwe.ogg]]
| image_map              = Zimbabwe (orthographic projection).svg
| map_caption            = {{map caption|location_color=dark green}}
| capital                = [[හරාරේ]]
| coordinates            = {{Coord|17|49|45|S|31|03|08|E|type:city_region:ZW}}
| largest_city           = [[හරාරේ]]
| official_languages     = සිම්බාබ්වේ භාෂා:&lt;ref name=&quot;language&quot;&gt;{{cite web |publisher=Government of Zimbabwe |via=Kubatana.net |url= http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |title=Constitution of Zimbabwe (final draft) |date=January 2013 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20131002110534/http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |archive-date=2 October 2013}}&lt;/ref&gt; 
{{hlist 
| [[චේවා]]
| [[චිබාර්වේ]]
| [[සිම්බාබ්වේ ඉංග්‍රීසි]]
| [[කලංග]]
| [[කොයිසන්]]
| [[නම්බියා]]
| [[න්ඩෝ]]
| [[නඩෙබෙල්]]
| [[ෂංගනී]]
| [[ශෝනා]]
| [[සෝතෝ]]
| [[ටොංගා]]
| [[ස්වානා]]
| [[වෙන්ඩා]]
| [[ක්ෂෝසා]]
| [[සිම්බාබ්වේ සංඥා භාෂාව]]
}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
| 99.38% අප්‍රිකානු (ප්‍රධාන වශයෙන් ෂෝනා සහ න්ඩෙබෙලේ)
| {{nowrap|0.22% සිම්බාබ්වේහි සුදු}}
| 0.18% වර්ණවත්
| 0.08% ආසියානු
| 0.02% වෙනත්
| 0.01% සඳහන් කර නැත
}}
| ethnic_groups_year     = 2017&lt;ref name=&quot;zimstat.co.zw&quot; /&gt;
| religion               = {{unbulleted list
|84.1% ක්‍රිස්තියානි ආගම
|-69.2% රෙපරමාදු ආගම
|-14.9% වෙනත් ක්‍රිස්තියානි නිකායන්
|10.2% ආගමක් නැත
|4.5% සම්ප්‍රදායික ඇදහිලි
|1.2% වෙනත්
}}
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;2017survey&quot;&gt;{{cite web |url=https://zimbabwe.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Inter%20Censal%20Demography%20Survey%202017%20Report.pdf |title=Inter Censal Demography Survey 2017 Report |publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |date=2017}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = සිම්බාබ්වේයන්&lt;br /&gt;සිම්බෝ&lt;ref&gt;{{cite book |chapter-url= https://books.google.com/books?id=VzXJBAAAQBAJ&amp;pg=PA201 |chapter= Developments in English | title=International Association of University Professors of English Conference|date= 31 October 2014 |publisher= Cambridge University Press |via= Google Books|isbn= 9781107038509 }}&lt;/ref&gt; (වාචික)
| leader_title1          = ජනාධිපති
| leader_name1           = එමර්සන් ම්නන්ගග්වා
| leader_title2          = උප ජනාධිපති
| leader_name2           = කොන්ස්ටන්ටිනෝ චිවෙන්ගා
| leader_title3          = දෙවන උප ජනාධිපති
| leader_name3           = කෙම්බෝ මෝහාදි
| legislature            = පාර්ලිමේන්තුව
| upper_house            = සෙනෙට් සභාව
| lower_house            = ජාතික සභාව
| sovereignty_type       = එක්සත් රාජධානියෙන් නිදහස
| established_event1     = ඒකපාර්ශ්වික නිදහස් ප්‍රකාශය (රොඩේසියාව)
| established_date1      = 1965 නොවැම්බර් 11
| established_event2     = රොඩේෂියාව
| established_date2      = 1970 මාර්තු 2
| established_event3     = සිම්බාබ්වේ රොඩේසියාව
| established_date3      = 1979 ජුනි 1
| established_event4     = ලැන්කැස්ටර් හවුස් ගිවිසුම
| established_date4      = 1980 අප්‍රේල් 18
| established_event5     = වත්මන් ව්‍යවස්ථාව
| established_date5      = 2013 මැයි 15
| area_km2               = 390,757
| area_rank              = 60 වෙනි
| area_sq_mi             = 150,871
| percent_water          = 1
| population_estimate    = 16,868,409&lt;ref&gt;{{Cite web|title= Zimbabwe Population Live|url=https://www.worldometers.info/world-population/zimbabwe-population/|access-date=23 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| population_census      = 15,178,957&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2022 Population and Housing Census - Preliminary Report - Zimbabwe Data Portal |url=https://zimbabwe.opendataforafrica.org/anjlptc/2022-population-and-housing-census-preliminary-report |access-date=2023-08-09 |website=zimbabwe.opendataforafrica.org}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024 ජනවාරි
| population_estimate_rank = 73 වෙනි
| population_census_year = 2022
| population_density_km2 = 39
| population_density_sq_mi = 57
| GDP_PPP                = {{increase}} ඇ.ඩො. බිලියන 44.448&lt;ref name=&quot;IMFWEO.ZW&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=698,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Zimbabwe) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=15 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 131 වෙනි
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} ඇ.ඩො. 2,749&lt;ref name=&quot;IMFWEO.ZW&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 175 වෙනි
| GDP_nominal            = {{increase}} ඇ.ඩො. බිලියන 32.424&lt;ref name=&quot;IMFWEO.ZW&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 106 වෙනි
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ඇ.ඩො. 2,005&lt;ref name=&quot;IMFWEO.ZW&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 149 වෙනි
| Gini                   = 50.3 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2019
| Gini_change            = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |title= GINI Index |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |publisher= World Bank |access-date= 16 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.550 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2022&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=22 March 2023|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 159 වෙනි
| currency               = සිම්බාබ්වේ රන්&lt;ref name=https://apnews.com&gt;{{cite web|url=https://apnews.com/article/zimbabwe-new-currency-inflation-us-dollar-06a656260462d9651112e394e125c5e6 |title=Zimbabwe introduces new currency as depreciation and rising inflation stoke economic turmoil |website=[[Associated Press News]] |date=5 April 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;එක්සත් ජනපද ඩොලරය ($) ([[ISO 4217|USD]])&lt;ref name=Reuters.currency&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/zimbabwe-adopts-new-inflation-rate-based-us-dollar-local-currency-2023-03-03/ |title=Zimbabwe adopts new inflation rate based on U.S. dollar, local currency |date=3 March 2023 |access-date=25 March 2023 |work=Reuters |location=Harare}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;දකුණු අප්‍රිකානු රැන්ඩ්;&lt;ref name=Reuters.currency /&gt; වෙනත් මුදල් වර්ග{{notetag|After the Zimbabwean dollar was suspended indefinitely from 12 April 2009, the [[Euro]], [[United States dollar]], [[Pound sterling]], [[South African rand]], [[Botswana pula]], [[Australian dollar]], [[Renminbi|Chinese yuan]], [[Indian rupee]] and [[Japanese yen]] have been used as legal tenders.}}
| time_zone              = මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ වේලාව&lt;ref name= TimeZone&gt;{{cite web |url= http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |title= Zimbabwe Time |website= Greenwich Mean Time |publisher= Greenwich 2000|access-date= 17 November 2017|url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110719182003/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |archive-date= 19 July 2011 |df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| utc_offset             = +2
| date_format            = දිදි/මාමා/වවවව
| drives_on              = වම
| calling_code           = [[+263]]
| cctld                  = [[.zw]]
| coa_size               = 105
| religion_year          = 2017
| today                  = 
}}
'''සිම්බාබ්වේ''' ({{IPAc-en|z|ɪ|m|ˈ|b|ɑː|b|w|eɪ|,_|-|w|i}}; {{IPA|sn|zi.ᵐba.ɓwe|link=yes}}), නිල වශයෙන් '''සිම්බාබ්වේ ජනරජය''', දකුණු අප්‍රිකාවේ [[දකුණු අප්‍රිකාව|දකුණු අප්‍රිකාවට]] මායිම්ව පිහිටි සැම්බෙසි සහ ලිම්පෝපෝ ගංගා අතර ගොඩබිම් සහිත රටකි, [[බොට්ස්වානා]] නිරිත දෙසින්, උතුරින් [[සැම්බියාව]] සහ නැගෙනහිරින් [[මොසැම්බික්]] පිහිටා ඇත. අගනුවර සහ විශාලතම නගරය හරාරේ වන අතර දෙවන විශාලතම නගරය බුලවායෝ ය.

2022 සංගණනයට අනුව දළ වශයෙන් මිලියන 15 ක ජනගහනයක් සිටින රටකි,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNFPA Zimbabwe &amp;#124; 2022 Population and Housing Census Preliminary Results |url=https://zimbabwe.unfpa.org/en/publications/2022-population-and-housing-census-preliminary-results}}&lt;/ref&gt; සිම්බාබ්වේ හි විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන්නේ ජනගහනයෙන් 80% ක් වන ෂෝනා වන අතර, උතුරු එන්ඩබෙලේ සහ අනෙකුත් කුඩා සුළු ජාතීන් වේ. සිම්බාබ්වේ රාජ්‍ය භාෂා 16 ක් ඇති අතර ඉංග්‍රීසි, ෂෝනා සහ එන්ඩෙබෙල් වඩාත් පොදු වේ. සිම්බාබ්වේ [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය]], දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාව, [[අප්‍රිකානු සංගමය]] සහ නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකාව සඳහා පොදු වෙළඳපොලේ සාමාජිකයෙකි.

9 වැනි සියවසේ පටන්, එහි අවසාන යකඩ යුගයේදී, බන්ටු ජනතාව (ජනවාර්ගික ෂෝනා බවට පත් වනු ඇත) මහා සිම්බාබ්වේ නගර රාජ්‍යය ගොඩනඟා ගත්හ; 11 වන සියවස වන විට නගර රාජ්‍යය ප්‍රධාන අප්‍රිකානු වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් වූ නමුත් 15 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට එය අත්හැර දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who built Great Zimbabwe? And why? - Breeanna Elliott |url=https://ed.ted.com/lessons/who-built-great-zimbabwe-and-why-breeanna-elliott |access-date=2022-03-13 |website=TED-Ed |language=en}}&lt;/ref&gt; එතැන් සිට සිම්බාබ්වේ රාජධානිය ස්ථාපිත කරන ලද අතර පසුව රොස්වි සහ මුටාපා අධිරාජ්‍යයන් පිහිටුවන ලදී. සිසිල් රෝඩ්ස් හි බ්‍රිතාන්‍ය දකුණු අප්‍රිකානු සමාගම 1890 දී මෂෝනාලන්ඩ් සහ පසුව 1893 මාටබෙල්ලන්ඩ් යුද්ධයෙන් පසුව මාටබෙල්ලන්ඩ් යටත් කරගත් විට රොඩේෂියා කලාපය මායිම් කරන ලදී. 1923 දී දකුණු රොඩේෂියාව ස්වයං පාලන බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් ලෙස පිහිටුවීමත් සමඟ සමාගම් පාලනය අවසන් විය. 1965 දී සුදු සුළුතර රජය ඒකපාර්ශ්විකව නිදහස රොඩේසියාව ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. රාජ්‍යය ජාත්‍යන්තර හුදකලාව සහ කළු ජාතිකවාදී බලවේග සමඟ අවුරුදු 15ක ගරිල්ලා යුද්ධයකට මුහුණ දුන්නේය. මෙය 1980 අප්‍රේල් මාසයේදී සිම්බාබ්වේ ලෙස ජූර් ස්වෛරීභාවය ස්ථාපිත කරන ලද සාම ගිවිසුමකින් අවසන් විය.

1980 දී රොබට් මුගාබේ සිම්බාබ්වේ අගමැති බවට පත් වූ අතර, ඔහුගේ ZANU-PF පක්ෂය සුදු සුළුතර පාලනය අවසන් වීමෙන් පසු පැවති මහ මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළ අතර එතැන් සිට රටේ ප්‍රමුඛ පක්ෂය ලෙස පවතී. ඔහු 1987 සිට සිම්බාබ්වේ ජනාධිපති විය, රටේ ආරම්භක පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය ජනාධිපති ක්‍රමයක් බවට පරිවර්තනය කිරීමෙන් පසුව, 2017 දී ඔහු ඉල්ලා අස්වන තුරුම විය. මුගාබේගේ ඒකාධිපති පාලනය යටතේ, රාජ්‍ය ආරක්ෂක යාන්ත්‍රණය රට තුළ ආධිපත්‍යය දැරූ අතර පුලුල්ව පැතිරුනු මානව හිමිකම් කඩකිරීම් වලට වගකිව යුතු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2015 |title=Zimbabwe 2015 Human Rights Report |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2015&amp;dlid=252745 |access-date=6 May 2016 |publisher=[[United States Department of State]] [[Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]]}}&lt;/ref&gt; 1997 සිට 2008 දක්වා ආර්ථිකය සිම්බාබ්වේ ඩොලරය හැර වෙනත් මුදල් වර්ග භාවිතයට අවසර දීමෙන් පසුව වේගවත් වර්ධනයක් දක්නට ලැබුණද, ආර්ථිකය අඛණ්ඩ පහත වැටීමක් (සහ අවසාන වසරවලදී, අධි උද්ධමනය) අත්විඳින ලදී. 2017 දී, ඔහුගේ රජයට මෙන්ම සිම්බාබ්වේ ශීඝ්‍රයෙන් පිරිහෙන ආර්ථිකයට එරෙහිව වසරක් පුරා පැවති විරෝධතා ඉක්බිතිව, කුමන්ත්‍රණයක් මුගාබේගේ ඉල්ලා අස්වීමට හේතු විය. එතැන් පටන් එමර්සන් ම්නන්ගග්වා සිම්බාබ්වේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.

== නිරුක්තිය ==
&quot;සිම්බාබ්වේ&quot; යන නම පැමිණෙන්නේ රටේ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි මධ්‍යකාලීන නගරයක් (මැස්වින්ගෝ) මහා සිම්බාබ්වේ සඳහා වන ෂෝනා යෙදුමෙනි. විවිධ න්‍යායන් දෙකක් වචනයේ සම්භවය ආමන්ත්‍රණය කරයි. බොහෝ මූලාශ්‍ර අනුව &quot;සිම්බාබ්වේ&quot; ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ dzimba-dza-mabwe වෙතින් වන අතර එය ෂෝනා හි කරංග උපභාෂාවෙන් &quot;ගල් ගෙවල්&quot; ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත (dzimba = imba හි බහු වචන, &quot;නිවස&quot;; mabwe = ibwe හි බහු වචන, &quot;ගල්&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zimbabwe – big house of stone |url=http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503184153/http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |archive-date=3 May 2011 |access-date=14 December 2008 |publisher=Somali Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Lafon, Michel|year=1994|title=Shona Class 5 revisited: a case against *ri as Class 5 nominal prefix|url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol21n1/juz021001005.pdf|journal=Zambezia|volume=21|pages=51–80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Vale, Lawrence J.|year=1999|title=Mediated monuments and national identity|journal=Journal of Architecture|volume=4|issue=4|pages=391–408|doi=10.1080/136023699373774 |issn=1360-2365 }}&lt;/ref&gt; කරංග භාෂාව කතා කරන ෂෝනා ජනතාව නූතන මාස්වින්ගෝ පළාතේ මහා සිම්බාබ්වේ අවට ජීවත් වෙති. පුරාවිද්‍යාඥ පීටර් ගාර්ලේක් කියා සිටින්නේ &quot;සිම්බාබ්වේ&quot; යනු dzimba-hwe හි ගිවිසුම්ගත ස්වරූපයක් නියෝජනය කරන බවයි, එහි තේරුම ෂෝනා හි සෙසුරු උපභාෂාවෙන් &quot;ගෞරවනීය නිවාස&quot; යන්නයි, සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රධානීන්ගේ නිවාස හෝ සොහොන් ගැන සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Garlake|first=Peter|author-link=Peter Garlake|title=Great Zimbabwe: New Aspects of Archaeology|url=https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl|url-access=limited|year=1973|publisher=Thames &amp; Hudson|location=London, UK|isbn=978-0-8128-1599-3|page=[https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl/page/13 13]}}&lt;/ref&gt;

සිම්බාබ්වේ කලින් හැඳින්වූයේ දකුණු රොඩේෂියා (1898), රොඩේෂියා (1965) සහ සිම්බාබ්වේ රොඩේෂියා (1979) ලෙසිනි. ජාතික යොමු පදයක් ලෙස &quot;සිම්බාබ්වේ&quot; ප්‍රථම වරට වාර්තාගත භාවිතය 1960 සිට ආරම්භ වන්නේ කළු ජාතිකවාදී මයිකල් මාවෙමා විසින්&lt;ref name=&quot;fontein119120&quot;&gt;{{cite book|title=The Silence of Great Zimbabwe: Contested Landscapes and the Power of Heritage|url=https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font|last=Fontein|first=Joost|location=London|publisher=[[University College London|University College London Press]]|date=September 2006|edition=First|isbn=978-1844721238|pages=[https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font/page/119 119]–20}}&lt;/ref&gt; කාසියක් ලෙසිනි, ඔහුගේ සිම්බාබ්වේ ජාතික පක්ෂය 1961 දී එම නම නිල වශයෙන් භාවිතා කළ ප්‍රථමයා බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;ndlovugatsheni113114&quot;&gt;{{cite book|title=Do &quot;Zimbabweans&quot; Exist? Trajectories of Nationalism, National Identity Formation and Crisis in a Postcolonial State|last=Ndlovu-Gatsheni|first=Sabelo J.|location=Bern|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang AG]]|year=2009|edition=First|isbn=978-3-03911-941-7|pages=113–14}}&lt;/ref&gt; &quot;රොඩේෂියා&quot; යන පදය - බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතකරණයේ මූලික උසිගැන්වීම්කරු වූ සිසිල් රෝඩ්ස්ගේ වාසගමෙන් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත - අප්‍රිකානු ජාතිකවාදීන් විසින් එහි යටත් විජිත සම්භවය සහ ව්‍යංජන නිසා නුසුදුසු යැයි සැලකේ.&lt;ref name=&quot;fontein119120&quot; /&gt;

මාවෙමා ට අනුව, කළු ජාතිකවාදීන් 1960 දී රට සඳහා විකල්ප නමක් තෝරා ගැනීම සඳහා රැස්වීමක් පැවැත්වූ අතර, ඔහුගේ යෝජනාව &quot;සිම්බාබ්වේ&quot; ක්‍රියාත්මක වීමට පෙර &quot;මත්ශෝබනා&quot; සහ &quot;මොනොමෝටපා&quot; වැනි නම් යෝජනා කළේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=1991|title=What's in a Name? Welcome to the 'Republic of Machobana'|url=https://books.google.com/books?id=92goAQAAMAAJ&amp;q=%22What%27s+in+a+Name|journal=Read on|location=Harare|publisher=Training Aids Development Group|page=40}}&lt;/ref&gt; තෝරාගත් යෙදුම භාවිතා කරන්නේ කෙසේද යන්න මුලදී අපැහැදිලි විය - 1961 දී මාවෙමා විසින් ලියන ලද ලිපියක් &quot;සිම්බාබ්වේලන්තය&quot;&lt;ref name=&quot;ndlovugatsheni113114&quot; /&gt; වෙත යොමු කරයි - නමුත් &quot;සිම්බාබ්වේ&quot; 1962 වන විට කළු ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයේ සාමාන්‍යයෙන් කැමති යෙදුම බවට පත්වීමට ප්‍රමාණවත් ලෙස ස්ථාපිත විය.&lt;ref name=&quot;fontein119120&quot; /&gt; සීතල යුද්ධ සමයේදී නිදහස ලැබූ බොහෝ අප්‍රිකානු රටවල මෙන්, සිම්බාබ්වේ යනු ජනවාර්ගික වශයෙන් මධ්‍යස්ථ නාමයකි. සිම්බාබ්වේ, 80%කට වැඩි සමජාතීය ෂෝනා සහ විවිධ ප්‍රදේශවල ඔවුන්ගේ ආධිපත්‍යය දරන, ජාතික රාජ්‍යයක් ලෙස විස්තර කළ හැක්කේ කොතෙක් දුරට විවාදාත්මක ය.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mlambo|first=Alois S.|date=2013|title=Becoming Zimbabwe or Becoming Zimbabwean: Identity, Nationalism and State-building|url=https://www.jstor.org/stable/43941319|journal=Africa Spectrum|volume=48|issue=1|pages=49–70|doi=10.1177/000203971304800103|issn=0002-0397|jstor=43941319|hdl-access=free|s2cid=127302759|hdl=2263/41913}}&lt;/ref&gt; ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් භාෂා 16ක් පිළිගෙන ඇතත් ඒවායින් ජාතික වශයෙන් වැළඳගෙන ඇත්තේ ෂෝනා සහ ඉංග්‍රීසි භාෂා දෙකක් පමණි. ෂෝනා එන්ඩෙබෙල් මෙන් නොව පාසල්වල බහුලව උගන්වනු ලැබේ. සිම්බාබ්වේට මීට අමතරව ෂෝනා නොවන රාජ්‍ය නායකයෙකු කිසිදා සිට නැත.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-29 |title=From a kingdom to a nation: A Shona awakening |url=https://tradmag.ca/season-1/government/from-a-kingdom-to-a-nation-a-shona-awakening-2/ |access-date=2023-05-10 |website=Trad Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==

=== පූර්ව යටත් විජිත යුගය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ඉතිහාසය|පූර්ව යටත් විජිත යුගය|inline=yes}}

=== යටත් විජිත යුගය සහ රොඩේසියාව (1888-1964) ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ඉතිහාසය|යටත් විජිත යුගය සහ රොඩේසියාව (1888-1964)|inline=yes}}

=== ස්වාධීනත්වය සහ සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ ප්‍රකාශය (1965-1980) ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ඉතිහාසය|ස්වාධීනත්වය සහ සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ ප්‍රකාශය (1965-1980)|inline=yes}}

=== නිදහස් යුගය (1980–වර්තමානය) ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ඉතිහාසය|නිදහස් යුගය (1980–වර්තමානය)|inline=yes}}

== භූගෝලය ==
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි භූගෝලය||inline=yes}}

=== භූ විද්‍යාව ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි භූගෝලය|භූ විද්‍යාව|inline=yes}}

=== දේශගුණය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි භූගෝලය|දේශගුණය|inline=yes}}

=== ජෛව විවිධත්වය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි භූගෝලය|ජෛව විවිධත්වය|inline=yes}}

== ආණ්ඩුව ==
{{main|සිම්බාබ්වේ හි ආණ්ඩුව}}
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආණ්ඩුව||inline=yes}}

=== දේශපාලනය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආණ්ඩුව|දේශපාලනය|inline=yes}}

=== සන්නද්ධ හමුදා ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආණ්ඩුව|සන්නද්ධ හමුදා|inline=yes}}

=== මානව හිමිකම් ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආණ්ඩුව|මානව හිමිකම්|inline=yes}}

=== පරිපාලන අංශ ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආණ්ඩුව|පරිපාලන අංශ|inline=yes}}

=== සම්බාධක ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආණ්ඩුව|සම්බාධක|inline=yes}}

== ආර්ථිකය ==
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය||inline=yes}}

=== ඛනිජ ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය|ඛනිජ|inline=yes}}

=== කෘෂිකර්ම ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය|කෘෂිකර්ම|inline=yes}}

=== සංචාරක කර්මාන්තය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය|සංචාරක කර්මාන්තය|inline=yes}}

=== ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය|ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව|inline=yes}}

=== විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය|විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය|inline=yes}}

== ජනවිකාසය ==

=== ජනගහනය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|ජනගහනය|inline=yes}}

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්|inline=yes}}

=== විශාලතම නගර ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|විශාලතම නගර|inline=yes}}

=== භාෂා ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|භාෂා|inline=yes}}

=== ආගම් ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|ආගම්|inline=yes}}

=== සෞඛ්‍ය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|සෞඛ්‍ය|inline=yes}}

=== අධ්‍යාපනය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|අධ්‍යාපනය|inline=yes}}

=== ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි ජනවිකාසය|ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය|inline=yes}}

== සංස්කෘතිය ==
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි සංස්කෘතිය||inline=yes}}

=== කලාව ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි සංස්කෘතිය|කලාව|inline=yes}}

=== ආහාර පිසීම ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි සංස්කෘතිය|ආහාර පිසීම|inline=yes}}

=== ක්‍රීඩා ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි සංස්කෘතිය|ක්‍රීඩා|inline=yes}}

=== මාධ්‍ය ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි සංස්කෘතිය|මාධ්‍ය|inline=yes}}

=== ජාතික සංකේත ===
{{Excerpt|සිම්බාබ්වේ හි සංස්කෘතිය|ජාතික සංකේත|inline=yes}}

== යොමු කිරීම් ==
{{reflist|2}}{{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}{{Template group
|state=collapsed
|title={{resize|105%|Geographic locale}}
|list=
{{Africa}}

{{Geography of Zimbabwe}}
{{Niger-Congo-speaking nations}}
}}
{{Template group
|state=collapsed
|title={{resize|105%|International membership}}
|list=
{{G15}}
{{SADC}}
{{African Union (AU)}}
}}
{{Template group
|state=collapsed
|title={{resize|105%|History}}
|list=
{{බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ භූමි ප්‍රදේශ}}
{{Languages of Zimbabwe}}
}}

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකානු සංගමයේ සාමාජික රාජ්‍ය]]
[[ප්‍රවර්ගය:G15 nations]]
[[ප්‍රවර්ගය:Landlocked countries]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉංග්‍රීසි-කථා කරන රටවල් සහ බලප්‍රදේශ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සිම්බාබ්වේ]]
[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය]]</text>
      <sha1>t90kuzlcnegrddvwfptxjiygu48wdcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොහා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7148</id>
    <revision>
      <id>797461</id>
      <parentid>732759</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6186" sha1="svk69shry82mmcabg4glffpelutaohg" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = කොහා
| image = Eudynamys scolopacea - 20080801.jpg
| image_caption = Female (nominate race)
| image2 = Asian_Koel_(Male)_I_IMG_8190.jpg
| image2_caption = Male (nominate race)
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN2012&gt;{{IUCN|id=106001241 |title=''Eudynamys scolopaceus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Bird|Aves]]
| ordo = [[Cuculiformes]]
| familia = [[Cuculidae]]
| genus = ''[[Koel|Eudynamys]]''
| species = '''''E. scolopaceus'''''
| binomial = ''Eudynamys scolopaceus''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| range_map=KoelMap.svg
| range_map_caption=The distribution of Asian Koel in black&lt;ref&gt;{{cite book|author=Johnsgard, PA|year=1997|title=The avian brood parasites: deception at the nest|url=https://archive.org/details/avianbroodparasi0000john|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-511042-0|page=[https://archive.org/details/avianbroodparasi0000john/page/259 259]}}&lt;/ref&gt;
| synonyms =
''Cuculus scolopaceus''&lt;br/&gt;
''Eudynamis honorata''&lt;br/&gt;
''Eudynamys scolopacea''
}}
[[ගොනුව:කොහා|thumbnail|දකුණ|කොහා]]
[[File:Eudynamys scolopaceus MHNT.ZOO.2010.11.152.12.jpg|thumb|''Eudynamys scolopaceus'' + ''Corvus splendens'']]
[[කෝකිලයෝ|කෝකිල]] කුලයට අයත් වන කොහා පරපුටු පක්ෂියෙකු ලෙස සලකනු ලබයි. එනම් අන් පක්ෂීන්ගේ කූඩු වල බිත්තර දමයි. නමුත් ඔවුන්ගේ විශේෂ 3 ක් පමණ කුඩුව තමන්ම සාදාගෙන බිත්තර දමයි. විද්‍යාත්මකව කොහා Cuculidae  කුලයට අයත් වේ. කෝකිල කුලයට අයත් පක්ෂීන් නම්, ගුරු කොහා, කවුඩු කොහා, උකුසු කොහා, පතන මල් කොහා, වයිර ගුරු කොහා, නිල්මල් කොහා, පුංචි කොහා, ගෝමර කොහා, ශ්‍රී ලංකා වන රතු කොහා, ලෙසයි. කොහාගේ නාදය නිතර ඇසෙන්නේ අප්‍රේල් මාසයේ සිට අගෝස්තු මාසය දක්වාය. ඒ කාලය තුල කොහා බිත්තර දමන බැවිනි. කොහා බිත්තර දැමීමට ප්‍රදාන වශයෙන් කපුටු කූඩු යොදා ගනියි. අළු පාටට හුරු කොවුල් බිත්තර ප්‍රමානයෙන් මි:මි: 31×23 පමණ වේ. ලාකොළ පැහැති හොටක් ඇති ශ්‍රී ලංකා වත රතු මල් කොහාගේ මුහුණ රතු පාට වේ. ශරීරයේ උඩු පැත්ත කළුවන් කොළ පැහැති වන අතර උදරය ප්‍රදේශය සුදු පාට වේ. රතු මල් කොහා ලංකාවට අවේනික පක්ෂියෙකි. ප්‍රමාණයෙන් 23 cm පමණ වන කවුඩු කොහාගේ වලිගය කවුඩකුගේ මෙන් දෙකට බෙදී ඇත.

වලිගයේ සුදුපාට වයිරම් සහිත බවක් දක්නට ලැබෙන බැවින් කවුඩාගෙන් කොහා වෙන් කර හඳුනාගත හැක. කවුඩු කොහාගේ ශරීරය සම්පුර්ණයෙන්ම කලුපාට වන අතර සුදුපාට තිත් දක්නට ලැබේ.

ගෝමර කොන්ඩ කොහා ලෙස හඳුන්වන කොවුල් විශේෂය ප්‍රමාණයෙන් 35cm පමණ වන අතර උදරය ප්‍රදේශය සුදු පාට වන අතර පසුපස ප්‍රදේශය කලුපාට වේ. මොවුන්ගේ වලිග කොටස් සුදු පාට වන අතර කහකුරුල්ලන්ගේ කුඩු වල බිත්තර දමයි. ඉන්දියන් කොහා තද කළු පාටට හුරු අළු පැහැයක් ගන්නා අතර දුඹුරු පැහැයක්ද මිශ්‍රව පවතී. මොවුන්ද බිත්තර දමන්නේ පෙබරවාරි සිට ජුනි මාසය දක්වාය. කැලෑවල තුරු මුදුන්වල ඉහළම ප්‍රදේශයේ වාසය කරන ඔවුන් වැඩි වශයෙන් දක්නට ලැබෙන්නේ පහතරට වියළි කලාපයේදීය.

තවද පහතරට වියලි කලාපයේ වැඩිපුර දක්නට ලැබෙන කොහා විශේෂයක් ලෙස නිල් මල් කොහා හඳුන්වයි. ගසක රිකිල්ලක සාදා ගන්නා කූඩුවක 31×25 mm ප්‍රමාණයේ බිත්තර 2 ක් දමන මෙම පක්ෂියා සුවපහසු කැදැල්ලක් නිර්මාණය කරන කුරුල්ලෙකි.

කැලය තුල නිහඬ බව බිඳහෙලන උකුසු කොහා සෙමෙන් පටන්ගන්න හඬ ක්‍රමයෙන් වැඩි කර ටික වෙලාවකින් එකවර නිහඬ වෙයි.මොවුන් දෙමලිච්ච්න්ගේ කුඩු වල බිත්තර දමයි.

==ආශ්‍රිත==
{{Reflist|2}}

[[ප්‍රවර්ගය:පරපුටු කුරුල්ලෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කෝකිලයෝ]]</text>
      <sha1>svk69shry82mmcabg4glffpelutaohg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මී පැණි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7160</id>
    <revision>
      <id>797446</id>
      <parentid>441864</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1214" sha1="ec3l48fjp9onp3z2xb4qblnsfovied8" xml:space="preserve">[[ගොනුව:runny hunny.jpg|thumb|200px|A jar of honey, shown with a [[wood]]en honey dipper and [[biscuits]]]]
[[ගොනුව:Voll Honig.JPG|thumb|A capped frame of [[honeycomb]]]]
[[ගොනුව:Bee on -calyx 935.jpg|thumb|250px|A [[honey bee]] on calyx of [[goldenrod]]]]

'''මී පැණි''' යනු මී මැස්සන් විසින් නිපදවන, මිහිරි රසැති, උකු([[දුස්‍රාවී]]) තරලයයි.&lt;ref&gt;{{cite book | first = Alfred W. | last = Crosby | title = Ecological Imperialism: The Biological Expansion of Europe, 900-1900 | url = https://archive.org/details/isbn_2900521546187 | publisher = Cambridge University Press | year = 2004 | isbn = 0-521-54618-4 | quote = There are many kinds of bees and other insects producing honey all round the world… | pages = [https://archive.org/details/isbn_2900521546187/page/188 188] }}&lt;/ref&gt;), සහ derived from the [[nectar (plant)|nectar]] of [[flower]]s.

==ආශ්‍රිත==
* [[මී මැසි පාලනය]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist}}

[[ප්‍රවර්ගය:මී මැසි පාලනය]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>ec3l48fjp9onp3z2xb4qblnsfovied8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලේ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7167</id>
    <revision>
      <id>797392</id>
      <parentid>791292</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5460" sha1="4ypc3d7vdxonzfoiyp6f3lqoacnx55d" xml:space="preserve">[[ගොනු|300px|thumb|right|Human [[blood smear]]: &lt;br /&gt;a - [[erythrocytes]]; b - [[neutrophil]];&lt;br /&gt;c - [[eosinophil]]; d - [[lymphocyte]].]]
[[ගොනුව:Red White Blood cells.jpg|thumb|right|A [[scanning electron microscope]] (SEM) image of a normal [[red blood cell]], a [[platelet]], and a [[white blood cell]].]]
'''ලේ''' හෙවත්  '''රුධිරය''' යනු රුධිර ෙසෙල, රුධිර ප්ලාස්මය නමින් හඳුන්වන දියරමය ආකාරයක් තුල ගිලී පවතින විශේෂිත ශරීර තරලයකි.  ජීව විද්‍යාත්මකව සම්බන්ධක පටක වලට අයත්වේ. ශරීර තරලයන්ගෙන් 55% රුධිර ප්ලාස්මය වන අතර එහි අන්තර්ගතය 90% ම ජලයයි, ඉතිරිය එහි දියවූ ප්‍රෝටීන, ග්ලූකෝස්, ඛණිජ ලවන, හෝමෝන, කාබන් ඩයොක්සයිඩ්, පට්ටිකා සහ රුධිර ෙසෙල යනාදිය වේ. (රුධිර ප්ලාස්මය, බහිශ්රාවීය ඵල ප්රවාහනය කරන ප්රධානතම මාධය වේ,)
රුධිර සෛල, [[රතු රුධිරාණු]] හා [[සුදු රුධිරාණු]] වලින් සමන්විත වේ.  &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Maton
  | first = Anthea
  | authorlink = 
  | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright
  | title = Human Biology and Health
  | publisher = Prentice Hall
  | date = 1993
  | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA
  | pages = 
  | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho
  | doi = 
  | id = 
  | isbn = 0-13-981176-1}}&lt;/ref&gt;

රුධිරය, රුධිර නාලිකා ඔස්සේ ශරීරය පුරා සංසරණය වේ. මෙය සිදුවන්නේ [[හෘදය]] මගින් සිදුකරන පොම්ප කිරීමේ ක්‍රියාවලියක් මගිනි.  [[Artery|ධමනි]],  ඔක්ෂිජනීකෘත රුධිරය ශරීර පටක වෙත  රැගෙන යන අතර, [[vein|ශිරා]], කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සහිත රුධිරය පෙනහලු වෙත ගෙන යෑම සිදු කරයි. සංයුතිය ලෙස නිරෝගී වැඩිහිටි පුද්ගලයෙකුගේ,රධිරය ඝන මිලිමීටර එකක රක්තාණු මිලියන4.5-5,ශ්වේතාණු 7000-10000,පට්ටිකා මිලියන 0.2-0.4 ඇත.

[[ගොනුව:Diagram of the human heart (cropped).svg|right|300px|thumb|The circulation of blood through the human heart]]

== ක්‍රියාකාරිත්වය ==
[[ගොනුව:1GZX Haemoglobin.png|right|thumb|Hemoglobin&lt;br /&gt;green = heme groups&lt;br /&gt;red &amp; blue = protein subunits]]
&lt;!--[[Image:Hb-animation2.gif|right|thumb|Animation of hemoglobin binding and releasing oxygen. Only one of the four heme groups is shown. &lt;br&gt;Red = heme&lt;br&gt;Blue = oxygen molecule]]--&gt;
[[ගොනුව:Heme b.svg|right|thumb|Heme]]

රුධිරය පහත දැක්වෙන වැදගත් ක්‍රියාවන්ට දායක වේ:
* පටක වලට [[ඔක්ෂිජන්]] සැපයීම (රතු රුධිරාණු සමග බැදී ඇති [[හිමොග්ලොබින්]] මගින්)
* [[ග්ලූකෝස්]], [[ඇමයිනෝ අම්ල]] හා [[මේද අම්ල]] වැනි පෝෂක සැපයීම 
* [[කාබන් ඩයොක්සයිඩ්]], [[යූරියා]] සහ [[ලැක්ටික් අම්ලය]] වැනි අප ද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීම.
* [[ප්‍රතිදේහ]] මගින් ආගන්තුක  ද්‍රව්‍ය හදුනා ගැනීම හා සුදු රුධිරාණු සංසරණය කරමින් ඒවා භක්ෂණය මගින් ප්‍රතිශක්තිය රදවා ගැනීම.
* කැටිගැසීම මගින්, සිදුරු වූ රුධිර වාහිනී ඔස්සේ අඛණ්ඩව රුධිරය ගලා යෑම නවතාලීම.
* දූත මෙහෙවර, [[හෝමෝන]] ප්‍රවාහණය හා සංකූලතා සහිත පටක සම්බන්ධයෙන් සංඥා කිරීම.
* ශරීරයේ නියත [[pH]] අගය පවත්වා ගැනීමට ආධාර වීම (ශරීරයේ සාමාන්‍ය රුධිර pH අගය පරාසය 7.35 - 7.45)
* ශරීර උෂ්ණත්වය නියතව පවත්වා ගැනීම

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wiktionary}}
{{commonscat|Blood}}

{{blood}}
{{cardiovascular_system}}
{{transfusion_medicine}}

[[ප්‍රවර්ගය:ලේ| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:රක්තවේදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:Tissues]]</text>
      <sha1>4ypc3d7vdxonzfoiyp6f3lqoacnx55d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ස්කොට්ලන්තය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9289</id>
    <revision>
      <id>797405</id>
      <parentid>653062</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9470" sha1="jhgolbf7047qgx4ryh6kb9sr2vtxz07" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ඇල්බා
| native_name            = Alba
| common_name            = ස්කොට්ලන්තය
| image_flag             = Flag of Scotland.svg
| flag_width             = 127px
| image_coat             = Royal Standard of Scotland.svg{{!}}border
| symbol_width           = 125px
| symbol_type            = Royal Standard
| national_motto         = {{native phrase|sco|&quot;[[In My Defens God Me Defend]]&quot;|italics=off}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| national_anthem        = &lt;br/&gt; ''[[Flower of Scotland]]'' &lt;br/&gt;{{raise|0.2em|Various {{small|(''de facto'')}}&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;}}
| image_map              = Scotland in the UK and Europe.svg
| map_width              = 250px
| map_caption            = {{map caption |location_color=dark green |subregion=United Kingdom |subregion_color=light green |region=Europe|region_color=dark grey}}
| capital                = [[Edinburgh]]
| latd                   = 55
| latm                   = 57
| lats                   = 11
| latNS                  = N
| longd                  = 3
| longm                  = 11
| longs                  = 20
| longEW                 = W
| largest_city           = [[Glasgow]]&lt;br/&gt;{{smaller|{{coord|55|51|N|4|16|W|display=inline}}}}
| official_languages     = ඉංග්‍රීසි&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| regional_languages     = {{hlist |[[Scottish Gaelic]] |[[ස්කොට්ස් භාෂාව|ස්කොට්ස්]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 88.09% [[ස්කොට් ජාතිකයෝ]]
  | 7.37% වෙනත් සුදු බ්‍රිතාන්‍යයෝ
  | 2.49% අනෙකුත් සුදු
  | 2.01% වෙනත්
 }}
| ethnic_groups_year     = 2001&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Publications/2004/02/18876/32939 |title=Analysis of Ethnicity in the 2001 Census – Summary Report |publisher=The Scottish Government |date=4 April 2006 |accessdate=11 October 2012}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = {{hlist |Scottish |[[Scottish people|Scots]]&lt;sup&gt;d&lt;/sup&gt;}}
| government_type        = [[Scottish devolution|Devolved government]]&lt;br/&gt;{{raise|0.2em|within [[constitutional monarchy]]&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;}}
| leader_title1          = [[Monarchy of the United Kingdom|Monarch]]
| leader_name1           = [[Elizabeth II]]&lt;!----The name of the current monarch remains &quot;Elizabeth II&quot;. A consensus on this has been reached NUMEROUS times on the discussion page; please take any disagreement there. DO NOT EDITWAR.----&gt;
| leader_title2          = [[First Minister of Scotland|First Minister]]
| leader_title3          = [[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister (UK)]]
| legislature            = [[Scottish Parliament]]
| legislature2           = [[Parliament of the United Kingdom]]
| sovereignty_type       = පිහිටුවීම&lt;br/&gt;{{nobold|During the [[Scotland in the Early Middle Ages|Early Middle Ages]]; exact date [[Origins of the Kingdom of Alba|unclear or disputed]]. [[National myth|Tradition]] gives 843 [[Common Era|CE]]/[[Anno Domini|AD]] by [[King Kenneth MacAlpin]].{{lower|0.4em|&lt;ref name=Lynch_359&gt;{{cite book|chapter=Kenneth mac Alpin|last=Brown|first=Dauvit|editor=M. Lynch|title=The Oxford Companion to Scottish History|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_u4b7|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_u4b7/page/359 359]|year=2001|isbn=978-0-19-211696-3}}&lt;/ref&gt;}}&lt;!--end nobold:--&gt;}}
| area_rank              = 
| area_magnitude         = 1 E10
| area_km2               = 78,387
| area_sq_mi             = 30,414
| percent_water          = 1.9
| population_rank        = 
| population_census      = 5,313,600&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://www.gro-scotland.gov.uk/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html|title= Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland |accessdate=8 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 67.5
| population_density_sq_mi = 174.1
| population_density_rank = 
| GDP_PPP                = 
| GDP_PPP_rank           = 
| GDP_PPP_year           = 
| GDP_PPP_per_capita     = 
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal            = $235.000 billion&lt;ref name = &quot;GDP&quot;&gt;{{cite web |title=Key Economy Statistics |author=Scottish Government |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Statistics/Browse/Economy |accessdate=17 June 2013}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_rank       = 
| GDP_nominal_year       = 2012
| GDP_nominal_per_capita = $44,378
| GDP_nominal_per_capita_rank = 8th
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = 
| HDI_rank               = 
| currency               = [[Pound sterling]]
| currency_code          = GBP
| time_zone              = GMT
| utc_offset             = 0
| time_zone_DST          = BST
| DST_note               = 
| utc_offset_DST         = +1
| date_format            = dd/mm/yyyy ([[Anno Domini|AD]]{{\}}[[Common Era|CE]])
| drives_on              = left
| calling_code           = [[+44]]
| cctld                  = [[.uk]]&lt;sup&gt;f&lt;/sup&gt;
| footnote_a             = Often shown abbreviated as &quot;In Defens&quot;.
| footnote_b             = ''[[Flower of Scotland]]'', ''[[Scotland the Brave]]'' and ''[[Scots Wha Hae]]'' have been used in lieu of an official anthem (see [[National anthem of Scotland]]).
| footnote_c             = English is the official language of the United Kingdom.{{big|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |title=Directgov: English language – Government, citizens and rights |work=[[Directgov]] |accessdate=23 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;/big&gt; Both Scots and Scottish Gaelic are officially recognised as [[autochthonous language]]s under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]].&lt;big&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCultureSport/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter |title=European Charter for Regional or Minority Languages |work=[[Scottish Government]] |accessdate=23 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;/big&gt; Under the [[Gaelic Language (Scotland) Act 2005]], the [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with securing Gaelic as an [[official language]] of Scotland that commands &quot;equal respect&quot; with English.&lt;big&gt;&lt;ref&gt;Macleod, Angus [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article384045.ece &quot;Gaelic given official status&quot;] (22 April 2005) ''[[The Times]]''. London. Retrieved 2 August 2007.&lt;/ref&gt;&lt;!--end big:--&gt;}}
| footnote_d             = Historically, the use of &quot;[[Scotch (adjective)|Scotch]]&quot; as an adjective comparable to &quot;Scottish&quot; or &quot;Scots&quot; was commonplace, particularly outside Scotland. Today, however, the term is used to describe ''products'' of Scotland (usually food or drink-related).
| footnote_e             = Scotland's head of state is the monarch of the United Kingdom (currently Queen Elizabeth II, since 1952). Scotland has limited self-government within the United Kingdom as well as representation in the UK Parliament. It is also [[Scotland (European Parliament constituency)|a UK electoral region]] for the [[European Parliament]]. Certain executive and legislative powers have been devolved to, respectively, the [[Scottish Government]] and the [[Scottish Parliament]] at [[Scottish Parliament Building|Holyrood]] in Edinburgh.
| footnote_f             = Also [[.eu]], as part of the [[European Union]]. [[ISO 3166-1]] is [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is unused.
}}
'''ස්කොට්ලන්තය''' ''(ස්කොට්ලන්ත ගාලීඝ් භාෂාවෙන්: Alba උච්චාරණය: ඇල්බා)'' [[මහා බ්‍රිතාන්‍යය|මහා බ්‍රිතාන්‍ය]] දූපතේ උතුරු කොටසේ පිහිටා ඇති [[එක්සත් රාජධානියේ]] කොටසක් වන රටකි. ව.කි.මී.77,167ක් තරම් වූ මෙරට 1991දී 4,957,337ක් ජනයා විසූහ. අගනුවර: [[එඩින්බරෝ]]. රජ බස: [[ස්කොට්ස් ගේලික්|ස්කොට්ස් ''ගාලීඝ්'']] (Scots Gaelic) හා [[ඉංග්‍රිසි]]. 1603 වසරේදී [[එක්සත් රාජධානිය|එක්සත් රාජධානියට]] එක්වූ මෙම රට මෑතකදී [[අභ්‍යන්තර ස්වපාලනය]] ලබා පළාත් [[පාර්ලිමේන්තුව|පාර්ලිමේන්තුවක්]] හා මහ ඇමතියකු මුල් කොටගත් මඩුල්ලක් මගින් පාලනය වේ.

== ආශ්‍රිත ==
* [[ස්කොට් ජාතිකයෝ]]

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references/&gt;

[[Category:එක්සත් රාජධානිය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්කොට්ලන්තය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්වයංපාලන කලාප]]</text>
      <sha1>jhgolbf7047qgx4ryh6kb9sr2vtxz07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එක්ස් කිරණ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9734</id>
    <revision>
      <id>797456</id>
      <parentid>626382</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23072" sha1="85mnvvpjpr6cha2rzn4s7hqfasdunbk" xml:space="preserve">[[ගොනුව:First medical X-ray by Wilhelm Röntgen of his wife Anna Bertha Ludwig's hand - 18951222.jpg|thumb|1895 දෙසැම්බර් මස 22 වෙනිදා විල්හෙල්ම් රෝන්ට් ජෙන් (Wilhelm Rontgen) විසින් මුල්වරට  සිය බිරිදගේ මුදුවක් පැලදි අතෙහි එක්ස් කිරණ ඡායා රූපයක් ලබාගෙන Freiburg විශ්ව විද්‍යාලයේ මහාචාර්ය ලුඩ්ග්විග් සෙන්ඩර් (Ludwij Zehnder) හට 1896 ජනවාරි 1 වෙනිදා ඉදිරිපත් කරන ලදී. එම ඡායාරූපයෙහි 3 වන ඇගිල්ලෙහි පිහිටි අදුරු ඕවාලාකාර සෙවනැල්ල ඇය පැලදී මුදුවෙන් ඇති කරන ලද්දකි.]]
[[ගොනුව:X-Ray Skull.jpg|thumb|නාසයෙහි ඇති කෝටරාභයක පැතිකඩ දර්ශනයක එක්ස් රේ ඡායාරූපයක්]]
'''එක්ස් කිරණ''' (Rontgen කිරණ) යනු එක්තරා ආකාරයක විද්‍යුත් චුම්බක විකිරණ වර්ගයක් වන අතර එහි තරංග ආයාමය නැනෝ මීටර් 10 සිට  0.01 දක්වා වේ. එහි සංඛ්‍යාතය 30PHz සිට 30EHz අතර වේ. ඒවා [[ගැමා කිරණ]] වලට වඩා දිගු වන අතර [[UV කිරණ]] වලට වඩා කෙටිය. ඒවා විකිරණ විද්‍යාව සහ ස්පටික විද්‍යාවේදී රෝග නිර්ණ ක්‍රමයක් ලෙසට භාවිතයට ගැනේ. එක්ස් කිරණ එක්තරා ආකාරයක අයනීකාරක විකිරණයක් වන අතර එවැන්නක් හානි දායක විය හැකිය. එක්ස්කිරණ වලට එය සොයාගත් Wilhelm Conrad Roentgen ගේ නමින් රෝන්ජෙන් කිරණ ලෙසද හැදින්වේ.


== වෛද්‍ය විද්‍යාවේ භාවිතය ==
රෝන්ජෙන්ගේ සොයාගැනීමෙන් පසුව වෛද්‍ය ක්ෂේත්‍රයෙහි ප්‍රතිරූපණ ලබාගැනීම සදහා එක්ස්කිරණ භාවිතයට ගැණිනි. විකිරණ වේදය වෛද්‍ය විද්‍යාවෙහි විශේෂ ක්ෂේත්‍රයකි.  විකිරණ ශිල්පින් විසින් විකිරණ රේඛනය සහ අනෙකුත් ක්‍රම රෝග නිර්ණය සදහා භාවිතයට ගැනේ. මෙය එක්ස් රේ තාක්ෂණය මගින් බහුලවම ගන්නා ප්‍රයෝජනයයි. 

එක්ස් කිරණ විශේෂයෙන්ම සංධාරක පද්ධතියේ රෝග හදුනාගැනීම සදහා උපකාරීවේ. මීට අමතරව මෘදු පටක වල ඇති ඇතැම් රෝග හඳුනා ගැනීමටද පුළුවන. [[නියුමෝනියාව]], [[පෙනහළු පිලිකා]] හෝ පෙනහළු වල නොයෙකුත් තරලයන් රැස්වීම උරස්කුහරයේ එක්ස්කිරණ ඡායාරූපයක් මගින්ද, උදරකුහරයේ එක්ස්කිරණ ඡායාරූපයක් මගින් අන්ත්‍රයෙහි ඇතිවන අවහිරතා, වායු එක්රැස්වීම් සහ තරල එක්රැස්වීම් දැක බලාගත හැකිය. ඇතැම් අවස්ථාවලදී පිත්තාශයේ ගල් හෝ [[වකුගඩු]]වල ගල් එක්ස් රේ ඡායාරූපයක් මගින් දැකබලා ගැනීම අපහසු වන්නේ ඒවා එක්ස්කිරණ සදහා පාර දෘෂ්‍ය බැවිනි. සම්ප්‍රදායික එක්ස් රේ ඡායාපිටපතක් මොළය මාංපේශි වැනි පටක කොටස් වල රෝග තත්ත්වයන් හදුනා ගැනීමට බාවිතා කළ නොහැක. මෙවන් පටක සදහා විකල්ප ක්‍රමයන් වන්නේ Computed axial tomography හෙවත් [[CT scan|CT ස්කෑන් ක්‍රමය]], විදයුත් චුම්භක ප්‍රතිරූපණය හෙවත් MRI ස්කෑන් සහ අතිධ්වනි ස්කෑන් (Ultrasound Scan) ක්‍රමයන්ය. වසර 2005 සිට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය මගින් එක්ස්කිරණ පිලිකා කාරක ද්‍රව්‍යයක් බවට නම් කර ඇත.

පිලිකා රෝග සදහා බහුලවම සුවකිරීමේ ක්‍රමයක් ලෙසට භාවිතා වන විකිරණ චිකිත්සාවේදී ඉතා විශාල ශක්ති ප්‍රමාණයකින් යුක්ත විකිරණ භාවිතාවේ. 

එක්ස් කිරණ නලයක ඵලදායිතාවය 2% ත් වඩා අඩුය. මින් නිපදවන ශක්තියෙන් වැඩි කොටසක් භාවිතා වනුයේ එහි වු ඇනෝඩයෙහි උෂ්ණත්වය වැඩිකිරීම සදහායි.

==ලක්ෂණ==
එක්ස් කිරණ ෆෝටෝන පරමාණු අයනීකරණයට හා අණුක බැඳුම්කර කඩාකප්පල් කිරීමට අවශ්‍ය ශක්තිය රැගෙන යයි. මෙය අයනීකරණ විකිරණ වර්ගයක් නිකුත් කරයි. එම නිසා සජීවී පටක වලට හානිකර වෙයි. ඉතා කෙටි කාලයක් පුරා ඉතා ඉහළ විකිරණ මාත්‍රාවකට නිරාවරණය වීම විකිරණ ලෙඩ රෝග ඇති වීමට හේතු වන අතර, අඩු මාත්‍රා විකිරණ-ප්‍රේරණය පිළිකා පිළිබඳ වැඩි අවධානමක් ඇති කරයි. වෛද්‍ය ප්‍රතිරූපණයේදී, මෙම වැඩි වූ පිළිකා අවධානම සාමාන්‍යයෙන් විකිරණ පරීක්ෂණයේ ප්‍රතිලාභ මත බොහෝ සෙයින් නොසලකනු ලබයි. එක්ස් කිරණවල අයනීකරණ හැකියාව පිළිකා ප්‍රතිකාරයේදී විකිරණ ප්‍රතිකාර මගින් මාරාන්තික සෛල විනාශ කිරීමට යොදා ගත හැකිය.

දෘඪ X-කිරණවලට වැඩි අවශෝෂණයකින් හෝ විසිරී යාමකින් තොරව සාපේක්ෂව ඝන වස්තූන් හරහා ගමන් කළ හැකිය. මෙම හේතුව නිසා, දෘශ්‍ය පාරාන්ධ වස්තූන්ගේ අභ්‍යන්තරය නිරූපණය කිරීමට X-කිරණ බහුලව භාවිතා වේ. බොහෝ විට දක්නට ලැබෙන යෙදුම් අතර වෛද්‍ය [[විකිරණවේදය]] සහ ගුවන් තොටුපළ ආරක්ෂක ස්කෑනර් යන්ත්‍ර වේ. නමුත් කර්මාන්ත වල (උදා: කාර්මික විකිරණවේදය සහ කාර්මික CT ස්කෑනිං) සහ පර්යේෂණ සඳහා (උදා: කුඩා සත්ව CT) ඉහත ක්‍රමවේද වැදගත් වේ. එක්ස් කිරණ වර්ණාවලියේ විශාලත්වයේ අනුපිළිවෙල අනුව විනිවිද යාමේ ගැඹුර වෙනස් වේ. මෙමඟින් වස්තුව හරහා ප්‍රමාණවත් සම්ප්‍රේෂණයක් ලබා දීමටත් ඒ සමඟම රූපයේ හොඳ විභේදනයක් ලබා දීමටත් යෙදුම සඳහා ෆෝටෝන ශක්තිය සකස් කිරීමට ඉඩ සලසයි.

X-කිරණවල දෘශ්‍ය ආලෝකයට වඩා ඉතා කෙටි තරංග ආයාමයක් ඇති අතර එමඟින් සාමාන්‍ය අන්වීක්ෂයකින් දැකිය හැකි ප්‍රමාණයට වඩා කුඩා ව්‍යුහයන් ගවේෂණය කිරීමට හැකි වේ. මෙම ගුණය එක්ස් කිරණ අන්වීක්ෂයේ දී අධි-විභේදන රූප ලබා ගැනීමටත්, එක්ස් කිරණ ස්ඵටික විද්‍යාවේදී ස්ඵටිකවල පරමාණුවල පිහිටීම තීරණය කිරීමටත් භාවිතා කරයි.

==පදාර්ථය සමඟ අන්තර්ක්‍රියා== 
[[File:Attenuation.svg|thumb|540 eV දී ඔක්සිජන් අවශෝෂණ දාරය පෙන්නුම් කරන ජලයේ X-කිරණවල තීව්‍රතාවය අඩු වීමේ දිග, ප්‍රභා අවශෝෂණ ශක්තිය&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt; යැපීම, එමෙන්ම කොම්ප්ටන් විසිරීම හේතුවෙන් ඉහළ ෆෝටෝන ශක්තීන් සමතුළිත මට්ටමකට පැමිණීම. මෘදු X-කිරණ (වම් භාගය) හා සසඳන විට දෘඪ X-කිරණ (දකුණු භාගය) සඳහා තීව්‍රතාවය අඩු වීමේ දිග, විශාලත්වයෙන්  දහයේ බල හතරක් පමණ දිගු වේ.]]
එක්ස් කිරණ ද්‍රව්‍ය සමඟ ප්‍රධාන ආකාර තුනකින් අන්තර් ක්‍රියා කරයි; එනම් ප්‍රකාශ අවශෝෂණය, කොම්ප්ටන් විසිරීම සහ රේලී විසිරීම හරහා වෙයි. මෙම අන්තර්ක්‍රියා වල ශක්තිය එක්ස් කිරණවල ශක්තිය සහ ද්‍රව්‍යයේ මූලද්‍රව්‍ය සංයුතිය මත රඳා පවතී; නමුත් රසායනික ගුණ මත බොහෝ විට රඳා නොපවතී, මක්නිසාද යත් X කිරණ ෆෝටෝන ශක්තිය රසායනික බන්ධන ශක්තීන්ට වඩා බෙහෙවින් වැඩි බැවිනි. ප්‍රකාශ අවශෝෂණය හෝ ප්‍රකාශ විද්‍යුත් අවශෝෂණය යනු මෘදු X-ray තන්ත්‍රයේ සහ අඩු දෘඩ X-ray ශක්ති සඳහා ප්‍රමුඛ අන්තර්ක්‍රියා යාන්ත්‍රණයයි. ඉහළ ශක්තීන්හිදී, කොම්ප්ටන් විසිරීම ප්‍රමුඛව සිදුවෙයි.

===ප්‍රකාශ විද්‍යුත් අවශෝෂණය===
ඒකක ස්කන්ධයකට ප්‍රකාශ විද්‍යුත් අවශෝෂණයක සම්භාවිතාව Z3/E3 ට ආසන්න වශයෙන් සමානුපාතික වේ, එහිදී Z යනු පරමාණුක ක්‍රමාංකය වන අතර E යනු සිද්ධි ෆෝටෝනයේ ශක්තිය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |author1=Bushberg, Jerrold T. |author2=Seibert, J. Anthony |author3=Leidholdt, Edwin M. |author4=Boone, John M. |title= The essential physics of medical imaging |url=https://archive.org/details/essentialphysics0000unse_u1y2 |publisher= Lippincott Williams &amp; Wilkins |year= 2002 |isbn= 978-0-683-30118-2 |page= [https://archive.org/details/essentialphysics0000unse_u1y2/page/42 42]}}&lt;/ref&gt; අන්තර්ක්‍රියා සම්භාවිතාවේ හදිසි වෙනස්කම් ඇති, අවශෝෂණ දාර ලෙස හැඳින්වෙන අභ්‍යන්තර කවච ඉලෙක්ට්‍රෝන බන්ධන ශක්තීන්ට ආසන්නව මෙම නියමය වලංගු නොවේ. කෙසේ වෙතත්, අඩු ෆෝටෝන ශක්තීන් සහ ඉහළ පරමාණුක ක්‍රමාංක සඳහා ඉහළ අවශෝෂණ සංගුණක සහ ඒ අනුව කෙටි විනිවිද යාමේ ගැඹුරේ සාමාන්‍ය ප්‍රවණතාවය ඉතා ප්‍රබල වේ. මෘදු පටක සඳහා, 26 keV ෆෝටෝන ශක්තියක් දක්වා ප්‍රකාශ අවශෝෂණ ආධිපත්‍යය දරන අතර අනතුරුව කොම්ප්ටන් විසිරීම හට ගනී. වැඩි පරමාණුක ක්‍රමාංකයක් සහිත ද්‍රව්‍ය සඳහා මෙම සීමාව වැඩි වේ. අස්ථිවල ඇති අධික කැල්සියම් ප්‍රමාණය (Z = 20) සහ ඒවායේ අධික ඝනත්වය, වෛද්‍ය රේඩියෝ ඡායා රූපවල ඒවා ඉතා පැහැදිලිව පෙන්නුම් කිරීමට හේතුවෙයි.

ඒ photoabsorbed ෆෝටෝන ස්ථාන මාරු එහි සියලු ශක්තිය එය අන්යේන්ය සමඟ ඇති ඉලෙක්ට්රෝනයක්, මේ අනුව, ඉලෙක්ට්රෝන බැඳී හා එහි මාර්ගය වැඩි පරමාණු අයනීකරණයට කිරීමට ඉඩ ඇත බව මීතේන්වල නිෂ්පාදනය කරනු ලැබූ පරමාණුවක් අයනීකරණ. පිටත ඉලෙක්ට්රෝන පුරප්පාඩු ඉලෙක්ට්රෝන තත්ත්වය පුරවා එක්කෝ ලක්ෂණයක් ෆෝටෝන [පැහැදිලි කිරීමක් කරන්න] හෝ භු ඉලෙක්ට්රෝන සටහන් වනු ඇත. මෙම බලපෑම එක්ස් කිරණ වර්ණාවලියක් හෝ භු ඉලෙක්ට්රෝන වර්ණාවලීක්ෂණය මගින් මූලද්රව්ය හඳුනාගැනීම සඳහා යොදා ගත හැකිය.

===කොම්ප්ටන් විසිරීම===
Compton විසිරීම එක්ස්-රේ කිරණ හා වෛද්ය සේයාරූප මෘදු පටක අතර අතිප්රමුඛ අන්තර් වේ. [12] Compton විසිරීම පිටත ෂෙල් ඉලෙක්ට්රෝන විසින් එක්ස් කිරණ ෆෝටෝන ක අනම්ය විසිරීම වේ. මෙම ෆෝටෝන බලශක්ති කොටසක් එමගින් පරමාණුව අයනීකරණ හා එක්ස් කිරණ තරංග ආයාමය වැඩි වන විසිරීම ඉලෙක්ට්රෝන මාරු කර ඇත. විසිරී ෆෝටෝන ඕනෑම දිශාවකට යන්න පුළුවන්, නමුත් මුල් දිශාව සමාන දිශාව විශේෂයෙන් අධි ශක්ති එක්ස්-රේ කිරණ සඳහා වඩාත් ඉඩ ඇත. විවිධ විසිරීම කෝණ සඳහා සම්භාවිතාව ද ක්ලයින්-Nishina සූත්රය විසින් විස්තර කර ඇත. මෙම ස්ථාන මාරු බලශක්ති සෘජුවම බල ශක්තිය හා ගම්යතාව සංරක්ෂණය සිට විසිරීම කෝණය ලබා ගත හැක.

===රේලී විසිරීම===
පැහැයකින් දිස් එක්ස් කිරණ පාලන තන්ත්රය අධිපති ඉලාස්ටික් විසිරීම යාන්ත්රණයකි. [13] අනම්ය ඉදිරියට විසිරීම එක්ස්-රේ කිරණ සඳහා පමණක් තරමක් 1. [14] පහත වන වර්තනාංකයක්, උද්ගත

==නිපදවීම==
සෑම මොහොතකම, X කිරණ උපයෝගී කර නිෂ්පාදනය කරනු ලබයි, ප්රමාණවත් ශක්තිය අංශු (ඉලෙක්ට්රෝන හෝ අයන) ද්රව්යයක පහර චෝදනා කළේය.

==ඉලෙක්ට්‍රෝන මගින් නිෂ්පාදනය==
සමහර පොදු ඇනෝඩය ද්රව්ය සඳහා ලාක්ෂණික එක්ස් කිරණ විමෝචනය රේඛා. [15] [16]

ඇනෝඩය

ද්රව්ය පරමාණුක

අංකය ෆෝටෝන බලශක්ති [keV] තරංග ආයාමය [nm ට]

Kα1 Kβ1 Kα1 Kβ1

74 59,3 67,2 0,0209 0,0184 W

මෝ 42 17,5 19,6 0,0709 0,0632

Cu 29 8,05 8,91 0,154 0,139

Ag 47 22,2 24,9 0,0559 0,0497

ගා 31 9,25 10,26 0,134 0,121

49 24,2 27,3 0,0512 0,455 දී

60 kV පවත්වාෙගන ගිය rhodium ඉලක්කය සහිත එක්ස් කිරණ නල විසින් නිකුත් කරන එක්ස්-රේ කිරණ වර්ණාවලි. සුමට, අඛණ්ඩ වක්රය bremsstrahlung නිසා වන අතර, කරල් rhodium පරමාණු සඳහා ලක්ෂණයක් කේ රේඛා වේ.

එක්ස්-රේ කිරණ එක්ස්-කිරණ නලයක්, ඉහළ ප්රවේගය උණුසුම් කැතෝඩ විසින් නිකුත් ඉලෙක්ට්රෝන කඩිනම් කිරීමට අධි බලැති විදුලි භාවිතා කරන රික්ත නලයක් විසින් ජනනය කල හැක. ඉහළ ප්රවේගය ඉලෙක්ට්රෝන එක්ස්-රේ කිරණ නිර්මාණය, ඇනෝඩය, ලෝහ ඉලක්කය එක්ක හැප්පෙන්න. [17] වෛද්ය එක්ස් කිරණ නල ඉලක්කය සාමාන්යයෙන් ටංස්ටන් හෝ rhenium වඩාත් ඉරිතලා-ප්රතිරෝධී ලෝහ මිශ්රණය (5%) සහ ටංස්ටන් (95%), නමුත් සමහර අවස්ථාවලදී මෘදුයි එක්ස්-රේ කිරණ මෙන් අවශ්ය විට මීට වඩා වැඩි විශේෂිත යෙදීම සඳහා ෙමොලිබ්ඩිනම් පැප්. නියැදි යකඩ අන්තර්ගත වලින් ප්රතිදීප්තිමිතික වෙනත් ආකාරයකින් ප්රශ්නයක් ඉදිරිපත් විය හැකි විට කොබෝල්ට් විට භාවිතා කරමින් සමග ස්ථිතික දී, තඹ ඉලක්කය, බොහෝ සුලභ වේ.

බිහි එක්ස් කිරණ ෆෝටෝන එසේ 80 kV නල 80 ට වඩා වැඩි ශක්ති සමග එක්ස්-රේ කිරණ නිර්මාණය කළ නොහැක, නළ ගුණයක් ඉලෙක්ට්රෝන චෝදනාව මත වෝල්ටීයතාවය සමාන වන මෙම සිද්ධිය ඉලෙක්ට්රෝන, බලශක්ති විසින් සීමා උපරිම ශක්තිය keV. ඉලෙක්ට්රෝන ඉලක්කය පහර විට, එක්ස්-රේ කිරණ දෙකක් වෙනස් පරමාණුක ක්රියාවලීන් විසින් නිර්මාණය කර ඇත:

ලාක්ෂණික එක්ස් කිරණ විමෝචනය (X-එක්ස්කිරණ ප්රතිදීප්තිමිතික): ඉලෙක්ට්රෝන අවශ්ය ශක්තිය තිබේ නම් එය ලෝහ පරමාණුවක් අභ්යන්තර ඉලෙක්ට්රෝන කටුවෙන් එළියට ක කක්ෂීය ඉලෙක්ට්රෝන තට්ටු කළ හැකි අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඉහළ ශක්ති මට්ටම් වලින් ඉලෙක්ට්රෝන පසුව පුරප්පාඩු වූ පුරවනවා හා එක්ස් කිරණ ෆෝටෝන විමෝචනය. මෙම ක්රියාවලිය විවික්ත සංඛ්යාත ස්වල්පයක සමහර විට වර්ණාවලි රේඛා ලෙස සඳහන් එක්ස්-රේ කිරණ සඳහා විමෝචන වර්ණාවලිය, නිෂ්පාදනය කරයි. වර්ණාවලි

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

{{EMSpectrum}}
{{Nuclear Technology}}
{{Radiation}}

[[Category:එක්ස් කිරණ]]</text>
      <sha1>85mnvvpjpr6cha2rzn4s7hqfasdunbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රසායන විද්‍යාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10662</id>
    <revision>
      <id>797319</id>
      <parentid>732222</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57050" sha1="83qc3ekw60f8its9ebk6hceoeqyv7sb" xml:space="preserve">[[Image:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|&lt;small&gt;රසායන විද්‍යාව යනු පදාර්ථය ,පදාර්ථයෙහි  ලක්ෂණ, ව්‍යුහය,  සංයුතිය සහ අන්තර්ක්‍රියා හා රසායනික ප්‍රතික්‍රියා වලදී එහි සිදුවන වෙනස්වීම් පිලිබඳ විද්‍යාවයි.&lt;/small&gt;]]
'''රසායන විද්‍යාව''' (ඊජිප්තු බසින් keme යනු පෘථිවිය යන්නයි) යනු [[පදාර්ථය]] සෑදී ඇති ආකාරය යොදාගත හැකි ආකාර , සංයෝජනයන් ගැන හැදෑරීම මෙන්ම රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක අභ්‍යන්තරය හැදෑරීමයි. අතීතය දෙස හැරී බලන විට රසායන විද්‍යාව ඇල්කෙමි යුගයෙන් ඉවත්ව නූතන රසායන විද්‍යාව ආරම්භවීම 1773 දී සිදු වූ රසායන විද්‍යා විප්ලවයෙන් සිදුවුනි. රසායන විද්‍යාව යනු න්‍යෂ්ටි , [[පරමාණු]], ස්ඵටික මෙන්ම සමස්ත පදාර්ථය පිළිබදව තනි තනිව හෝ සංයෝග වශයෙන් භෞතිකව හැදෑරීමයි. එමෙන්ම එයට ශක්තිය හා එන්ට්‍රොපි පිළිබදව සංකල්ප ද ඇතුළත් වේ.

රසායන විද්‍යාව හැදෑරීමේ පහසුව සදහා එය එහි හැසිරීම් අනුව කොටස්වලට වෙන් කර ඇත. ඒවා නම් [[අකාබනික රසායනය]] එනම් අකාබනික පදාර්ථය පිළිබද හැදෑරීම. [[කාබනික රසායනය]] , කාබනික පදාර්ථය පිළිබද හැදෑරීම. [[ජෛව රසායන විද්‍යාව]] එනම් සතුන්ගේ විවිධ පද්ධතිවලදී හමුවන රසායන ද්‍රව්‍ය පිළිබද හැදෑරීම.[[භෞතික රසායන විද්‍යාව]] පදාර්ථයේ විවිධ පද්ධතින්වලට නියමිත ප්‍රමාණවල ශක්තිය පිළිබද හැදෑරීම. [[ප්‍රමාණාත්මක රසායන විද්‍යාව]] එනම් යම්කිසි ද්‍රව්‍යයක් සෑදී අති ද්‍රව්‍ය පිළිබද හැදෑරීම හා එහි අභ්‍යන්තර ව්‍යුහය පිළිබද හැදෑරීම. එමෙන්ම තවත් බොහෝ විශේෂිත කොටස්වලට නූතනයේදී රසායන විද්‍යාව බෙදී පවතී. උදා - ස්නායු රසායන විද්‍යාව එනම් ස්නායු පිළිබදව රසායනිකව සිදු කරන හැදෑරීමයි.

== රසායන විද්‍යාව (සමස්ථ විග්‍රහය) ==
රසායන විද්‍යාව යනු පරමාණු හෝ ප්‍රෝටෝන , නියුට්‍රෝන , ඉලෙක්ට්‍රෝන වැනි උපපරමාණුක අංශුවල අන්තර් ක්‍රියාකාරීත්වය පිළිබදවත් විද්‍යාත්මකව හැදෑරීමයි. පරමාණු සංයෝජනය වී අණු හෝ ස්ඵටික සාදයි. තාරකා විද්‍යාව , භෞතික විද්‍යාව , ජීව විද්‍යාව හා භූ විද්‍යාව වැනි අනෙකුත් ස්වාභාවික විද්‍යා සමග සෘජු සබදතා දක්වන නිසා රසායන විද්‍යාව ප්‍රධාන විද්‍යාව ලෙසද හැදින්වේ.

රසායන විද්‍යාවේ ආරම්භය ලෙස ඇල්කිමි (alchemy) ලෙස හැදින්වූ පරීක්ෂණ ක්‍රමය දැක්විය හැක. මෙම ක්‍රමය පහසු ගණනක් තිස්සේ ලොව විවිධ කොටස්වල සිදු කර ඇත. විශේෂයෙන් මැද පෙරදිග මේ සදහා ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි. 

අප නිතර භාවිතා කරන ද්‍රව්‍ය වල ව්‍යුහය හා ගුණ රසායනික ද්රව්‍ය හා ඒවායේ අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ඇතිවන ප්‍රතිඵලයකි. උදාහරණයක් ලෙස යකඩ වලට වඩා වානේ ශක්තිමත්ය. එයට හේතුව වානේවල පරමාණු වඩා දෘඪ ස්පටික දැලිසකින් එකට බැදී පැවතීමයි. යම් කිසි උෂ්ණත්වකට පත් වූ පසු දැව , ඔක්සිජන් සමග නිසගව ප්‍රතික්‍රියා කරන නිසා දැවීමට හෝ වේගවත් ඔක්සිකරණයට ලක්වෙයි. ලුණු හා සීනි ජලයේ දියවෙයි. එයට හේතුව ඒවායේ අණුක / අයනික ගුණ වලට අනුව පරිමන්දිත තත්ව ය‍ටතේ ඒවා ද්‍රවණය වීමට වැඩි කැමැත්තක් දැක්වීමයි.

රසායන විද්‍යාවේ දී අප විසින් අධ්‍යයනය කරන පරිවර්තන විවිධ රසායනික ද්‍රව්‍ය අතර හෝ පදාර්ථය හා ශක්තිය අතර සිදු වන අන්තර් ක්‍රියාවල ප්‍රතිඵලයයි. පාරම්පරික රසායන විද්‍යාවේ දී සිදු කරන ලද්දේ විද්‍යාගාර උපකරණ භාවිතයෙන් විද්‍යාගාරයක් තුළ රසායන ද්‍රව්‍ය ප්‍රතික්‍රියා කරන ආකාරය අධ්‍යයනය කිරීමයි.

=== විද්‍යාගාරය , ජෛව රසායනික ආයතනය ===
රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් යනු සංයෝග කිහිපයක් යම් එක් සංයෝගයකට හෝ සංයෝග කිහිපයකට පරිවර්තන වීමයි. රසායනික සමීකරණයක් මගින් එය සංකේතාත්මකව නිරූපණය කළ හැකිය. සමීකරණයේ වම් හා දකුණු පස ඇති ඒ ඒ පරමාණු සංඛ්‍යා බොහෝ විට සමාන විය යුතුය. සංයෝගයක් භාජනය විය හැකි රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක පසුබිම එමගින් සිදුවන ශක්ති වෙනස ‘රසායනික නීති’ නමින් හදුන්වන යම් මුලික නීති කිහිපයක් මගින් සීමා කර තිබේ.

සෑම රසායනික අධ්යනයක දී ම පාහේ ශක්තිය හා එන්ට්‍රොපිය සැලකීම නිත්‍ය වශයෙන්ම වැදගත් වේ. රසායනික සංයෝග ඒවායේ ව්‍යුහය , කලා මෙන්ම රසායනික සංයුතිය අනුව ද වර්ගීකරණයට ලක් කෙරේ. ඒවා රසායනික විශ්ලේෂණ මගින් විශ්ලේෂණය කළ හැකිය. උදා - වර්ණාවලීක්ෂණය හා වර්ණාලේච ශිල්පය.

පාසල් මුල් අවධියේ දී මෙන්ම උසස් අධ්‍යාපනයේ දී ද රසායන විද්‍යාව විෂය නිර්දේශයේ අත්‍යවශ්‍ය කොටසක් වෙයි. මුල් අවධියේ දී සාමාන්ය රසායනය ලෙස හදුන්වන මෙය අතිමහත් වූ රසායන විද්‍යාවේ මූලික සංකල්පය සිසුන්ට හදුන්වා දෙන අතර උසස් පෙළ අධ්යයනයේ දී සිසුන්ට අවශ්ය මූලික කුසලතා මෙමගින් ලබා දේ. උසස් පෙළ සිසුන් නිත්‍යය වශයෙන්ම රසායන විද්‍යාවේ විවිධ පැති ගණනාවක් පිළිබදව හදාරයි. රසායනික පර්යේෂණවල නියුතු විද්‍යාඥයින් රසායනඥයින් ලෙස හදුන්වනු ලැබේ. බොහෝ රසායනඥයන් රසායන විද්‍යාවේ අංශ එකක් හෝ කිහිපයක් පිළිබද විශේෂයෙන් අධ්‍යයනය කළ අය වෙති.

==නාම නිරුක්තිය==
ඉංග්‍රීසි බසින් අප රසායන විද්‍යාව ‘chemistry’  නමින් හදුන්වන අතර එය ඉතා පැරණි ‘ඇල්කෙමි’ (alchemy)  අධ්‍යාපනය හරහා පැමිණි වචනයක්. ඇල්කෙමි අධ්‍යාපනයේ ආරම්භය වූයේ මිනිසුන් එදිනෙදා යොදාගන්නා අමුද්‍රව්‍ය මගින් රත්‍රං නිපදවීමට උත්සාහ කිරීමයි.

නමුත් ඇල්කෙමි චචනයේ ආරම්භය විවාදාත්මක කරුණක් වේ. එය ඇතැම් විට ග්‍රීක වචයක් විය හැකි අතර නමුත් (E. Wallis Budge)  ඉ. වැලිස් බජ් ට අනුව එයට ඊජිප්තු වචනයකි පැරණි ප්‍රංශ බසට අනුව ඇල්කයිම් හා අරාබි බසට අනුව ඇල්කෙමියා යනු පරිවර්තනය කිරීමේ කලාවයි. නමුත් මෙහිදී අරාබි ජාතිකයන් ග්‍රීකයන් ගෙන් කිමියා (kimia)  යන වචනය ලබාගෙන ඇත්තේ ග්‍රීක ජාතිකයින් 642AD  හිදී ඇලෙක්‍සැන්ඩ්‍රියාව ආක්‍රමණය කළ අවස්ථාවේ දීය.

#ඊජිප්තු‍ ඇල්කෙමි යුගය [3.000BCE – 400BCE]ඔක්ඩෝඩ් වැනි මුල් යුගයේ මූලද්‍රව්‍ය සංකල්පයන් පැහැදිලි කිරීම
#ග්‍රීක ඇල්කෙමි [332 BCE – 642CE ]ග්‍රීක මහා ඇලෙක්‍සැන්ඩ්‍රියා රජු ඊජිප්තුව ආක්‍රමණය කොට එහි ලොව විශාලතම පුස්තකාලය ඇරඹීය. ඉන් පසු එහි දාර්ශනිකයන් හා උගත් මිනිසුන් එක්වී අධ්‍යාපනය ලැබීම.
#අරාබි ඇල්කෙමි [542CE – 1200]අරාබි ජාතිකයින් නැවත ඇලෙක්‍සැන්ඩ්‍රියාව යට‍ත් කොට ගනි. (Jabir) ජබීර් ප්‍රධාන රසායන විද්‍යාඥයාය.
#යුරෝපා ඇල්කෙමි [1300 - මේ දක්වා][Pseudo – Geber]  ව්‍යාජ - ජෙබර් විසින් අරාබි රසායන විද්‍යාව පදනම්කොට ගෙන ඉදිරියට ගෙන යන ලදී.
#රසායන විද්‍යා‍ව (1661) බොයිල් තම පෞරාණික රසායන විද්‍යා පොත වන ‘The Sceptical Chymist’   ලිවීම.
#රසායන විද්‍යාව (1787) ලැවොෂියර් විසින් Element of Chemistry පොත ලිවීම.
#රසායන විද්‍යාව (1803)  ඩෝල්ටන් විසින් Atomic Theory පොත ප්‍රකාශනට පත් කිරීම.

‘alchemist’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේදී වූ අතර   ‘chemist’  පසුව පොදු  ‘ry’ පදය ද  එක්වී ‘Chemistry’ නැමැති වචනය සෑදිණි.

=== රසායන විද්‍යාවේ අර්ථ දැක්වීම ===
අතීතය දෙස බැලීමෙන් රසායන විද්‍යාවේ අර්ථ දැක්වීම් තාක්ෂණයේ දියුණුවත් සමග හා නව ක්‍රමවේද හා සොයා ගැනීම් විද්‍යාවට එකතුවීමත් සමග වෙනස්වීම්වලට දශක ගණනාවක් ඔස්සේ ලක්ව ඇත. රසායන විද්‍යාවට සමහරක් රසායනඥයින් කිහිපයක් විසින් යෝජනා කරන ලද සම්මත අර්ථ දැක්වීම් කිහිපයක් පහත දක්වා ඇත. 

* ආදිරසායනය (330) - ජලයේ සංයුතිය , චලනයන් , වර්ධනය, ශරීරයට බද්ධ කිරීම,ශරීරයෙන් වෙන්කිරීම, ශරීරයෙන් ආත්මය වෙන්කිරීම හා බද්ධ කිරීම් ආදිය පිළිබඳ අධ්‍යයනය.
(Zosimos)
* '''රසායන විද්‍යාව''' (1661) - භෞතික මූලධර්ම හා මිශ්‍ර වස්තූන් පිළිබඳව වූ විෂය (Boyle) 
* රසායන විද්‍යාව (1663) - යම් භෞතික ද්‍රව්‍යයක් දිය කිරීම, එයින් වෙනත් ද්‍රව්‍ය සොයා ගැනීම හා ඒවා වෙන්කර ඒවා උපරිම පරිපූර්ණතාවයකින් වෙන් කර ගැනීමේ විද්‍යාත්මක ක්‍රම වේදයකි. (Glaser)
* රසායන විද්‍යාව (1730) - මිශ්‍රණයක් , සංයෝගයක් හෝ සමූහනය කරන ලද වස්තු ඒවායේ මූලිකයන් බවට වෙන් කිරීම හා එවැනි වස්තු මූලිකයන්ගෙන් නිපදවීමයි. (Stahl)
* රසායන විද්‍යාව (1837) - අණුක බල පිළිබඳ නීති හා ක්‍රියා පිළිබදව දැඩි සැලකිල්ලක් දක්වන විද්‍යාව (Dumas) 
* රසායන විද්‍යාව (1947) - ද්‍රව්‍යයන්ගේ ව්‍යුහය, ඒවායේ ගුණ සහ ඒවා වෙනත් ද්‍රව්‍යවලට පරිවර්තනය වීමේ ප්‍රතික්‍රියාව පිළිබඳව වූ විද්‍යාවයි. (pauling)
* රසායන විද්‍යාව (1998) - පදාර්ථය හා ඒවා වෙනස් වීමේ ක්‍රියාවලිය පිළිබඳ අධ්‍යයනයයි. (Chang)

== මූලික සංකල්ප ==
රසායන විද්‍යාව අධ්‍යයනය සඳහා මූලික සංකල්ප කිහිපයක් අත්‍යාවශ්‍ය වේ. ඉන් සමහරක් පහත පරිදිය.
=== පරමාණුව. === 
මූලද්‍රව්‍යයක මූලික ඒකකය පරමාණුවයි. ප්‍රෝටෝන(p) සහ නියුට්‍රෝනවලින්(n) සමන්විත ධන ආරෝපිත හරයක් (න්‍යෂ්ටිය) සහ එම ධන ආරෝපණය තුල්‍යය කිරීමට ප්‍රමාණවත් ඉලෙක්ට්‍රෝන(e) ප්‍රමාණයක් සහිත ස්කන්ධ සමූහයක එකතුව පරමාණුවක් නම් වේ. මූලද්‍රව්‍යයක රසායනික ගුණ යම් ප්‍රමාණයකට හෝ දැක්විය හැකි කුඩාම ව්‍යුහය ද පරමාණුවයි. මෙවන් ගුණ අතරට විද්‍යුත් සෘණතාව, අයනීකරණ විභවය, ඔක්සිකරණ තත්ව සංයුජතා අංකය සහ මූලික බන්ධන ක්‍රමය (උදා - ලෝහමය, අයනික හෝ සහසංයුජ බව)

== මූලද්‍රව්‍යය ==
මූලද්‍රව්‍යය යන සංකල්පය රසායනික ද්‍රව්‍යය යන සංකල්පය හා බැ‍ඳේ. මූලද්‍රව්‍යයකට එහි න්‍යෂ්ටියේ අඩංගු ලාක්ෂණික ප්‍රෝටෝන සංඛ්‍යාවක් ඇත. මෙම අගය අදාල මූලද්‍රව්‍යයේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස න්‍යෂ්ටියේ ප්‍රෝටෝන 6 ක් අඩංගු සියළු පරමාණු කාබන් මූලද්‍රව්‍යයේ පරමාණු වන අතර න්‍යෂ්ටියේ ප්‍රෝටෝන 92 ක් පමණක් ඇති සියළු පරමාණු යුරේනියම් මූලද්‍රව්‍යයේ පරමාණු වේ. නමුත් න්‍යෂ්ටියේ අඩංගු නියුට්‍රෝන සංඛ්‍යාවෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ සමස්ථානි කිහිපයක් මූලද්‍රව්‍යයකට තිබිය හැක.

පරමාණුක ක්‍රමාංකය මත පදනම්ව මූලද්‍රව්‍ය වර්ගීකරණය කර ඇති ආවර්තිතා වගුව මූලද්‍රව්‍ය නිරූපණය සඳහා වඩාත් පහසුම ආකාරයයි. ආවර්තිතා වගුව අති දක්ෂ ලෙස සැලසුම් කර ඇති නිසා එහි කාණ්ඩ හෙවත් තීර සහ ආවර්ත හෙවත් පේලි ඔස්සේ ඇති මූලද්‍රව්‍ය ගොණු එක්කෝ රසායනික ගුණ ප්‍රදර්ශනය කරයි, නැතහොත් පරමාණුක අරය සහ විද්‍යුත් සෘණතාව වැනි ගුණයන්ගේ ක්‍රමවත් විචලනයක් දක්වයි. නම, සංකේතය හෝ පරමාණුක ක්‍රමාංකය ඇසුරෙන් සකස් කළ මූලද්‍රව්‍ය ලැයිස්තු ද පවතී.

සංයෝගය යනු නිශ්චිත මූලද්‍රව්‍ය නියමිත අනුපාතයකට අඩංගු වන නියමිත ආකාරයකට මූලද්‍රව්‍ය පරමාණු සකස් වීමෙන් සෑදී ඇති ද්‍රව්‍යයකි. සංයෝගයක සංයුතිය එහි මූලද්‍රව්‍ය අනුපාතය මතත් රසායනික ගුණ මූලද්‍රව්‍ය පරමාණු සකස් වී ඇති ආකාරය මතත් පදනම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස ජලය ඔක්සිජන් හා හයිඩ්‍රජන් පරමාණු 1:2 අනුපාතයෙන් අන්තර්ගත , හයිඩ්‍රජන් පරමාණු දෙකකට මැදිව ඔක්සිජන් පරමාණුවක් පිහිටන, හයිඩ්‍රජන් , ඔක්සිජන් , හයිඩ්‍රජන් කෝණය 104.50 ක් වන අණුවලින් යුක්ත සංයෝගයකි. රසායනික ප්‍රතික්‍රියා මඟින් රසායනික සංයෝග නිපදවීම හා ඒවා නව සංයෝග බවට පරිවර්තනය කිරීම කළ හැක.

=== සංයෝග ===
නිශ්චිත ගුණ සහ නිශ්චිත සංයුතියකින් යුත් පදාර්ථයන් රසායන ද්‍රව්‍යයක් ලෙස හැඳින්වේ. නියමාකාරයෙන් සලකන කල්හි සංයෝග, මූලද්‍රව්‍ය හෝ සංයෝග හා මූලද්‍රව්‍ය අතර මිශ්‍රණයක් රසායන ද්‍රව්‍යයක් ලෙස හැඳින්විය නොහැක. එහෙත් එවැනි මිශ්‍රණයක් රසායනිකයක් ලෙස හැඳින්විය හැක. නමුත් අපට එදිනෙදා ජීවිතයේ හමුවන බොහෝ ද්‍රව්‍යයන් කිනම් හෝ ආකාරයක මිශ්‍රණයක් වේ. (උදා - වාතය, මිශ්‍ර ලෝහ , ජෛව ස්කන්ධ)

රසායනික භාෂා විධියේ වැදගත් ස්ථානයක් ද්‍රව්‍ය නාමකරණයට හිමි වේ. දළ වශයෙන් මෙය රසායනික සංයෝග නාමකරණ විධියක් සේ සැලකිය හැක. රසායනය ආරම්භ වූ අවධියේ විවිධ ද්‍රව්‍ය හා සංයෝග ඒවා සොයාගත්තවුන් විසින් නම් කිරීම සිදු වූ බැවින් අපහසු හා අවුල් සහගත තත්වයන් ඇති විය. නමුත් වර්තමාන IUPAC (International Union of Pure and Applied Chemistry) මඟින් හඳුන්වා දුන්නකි. මේ යටතේ රසායනික ප්‍රභේද නාමකරණය සඳහා නිශ්චිත ක්‍රමවේද හඳුන්වාදී තිබේ. මේ යටතේ කාබනික සංයෝග නාමකරණ ක්‍රමවේදය ය‍ටතේ කාබනික සංයෝගත් , අකාබනික සංයෝග නාමකරණ ක්‍රමවේදය ඔස්සේ අකාබනික සංයෝගත් නම් කිරීම සිදුවේ. මේ හැරුණු විට රසායනික ද්‍රව්‍ය සුචියක් ද Chemical Abstracts Service ආයතනය මඟින් හඳුන්වා දී තිබේ. මෙම ක්‍රමය යටතේ එක් එක් රසායනික සංයෝගය ඊට අදාල CAS ලියාපදිංචි අංකය නම් අංකයක් ඇසුරින් හඳුනාගැනේ.

=== අණුව ===

පරමාණුව හැරුණු විට ශුද්ධ රසායනික ද්‍රව්‍යක ලාක්ෂණික රසායනික ගුණ පෙන්වන , එනම් නිශ්චිත ද්‍රව්‍ය සමඟ නිශ්චිත රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සමූහයකට සහභාගී වීමේ හැකියාව දරණ තවදුරටත් බෙදිය නොහැකි කුඩාතම කොටස අණුවක් නම් වේ. අයන මෙන් නොව අණු විද්‍යුත් වශයෙන් උදාසීනව පැවතිය හැක. ලාක්ෂණික වශයෙන් සහසංයුජ බන්ධනවලින් එකට බැඳුනු පරමාණු සහිත සියළු ඉලෙක්ට්‍රෝන බන්ධන තැනීමේ දී හෝ තනි තනිව යුගලනය වී ඇත, විද්‍යුත් වශයෙන් උදාසීන ව්‍යුහයක් අණුවක අඩංගු වේ.

අණුවක පරමාණුවල සාපේක්ෂ පිහිටුම සහ ඒවා අතර බන්ධන දක්වන ව්‍යුහයක් මෙම රූපයෙන් දැක්වේ.

අණුවක මූලික ලක්ෂණයක් වන්නේ එහි ව්‍යුහය හෙවත් ජ්‍යාමිතියයි. ද්වි, ත්‍රිත්ව හෝ චතුර් පරමාණුක අණුවල ව්‍යුහය එතරම් වැදගත් ‍නොවිය හැකි නමුත් (මෙය බොහෝ විට රේඛීය, කෝණික හෝ පිරමිඩාකාර වේ) පරමාණු 6කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් (විවිධ මූලද්‍රව්‍යවල) අඩංගු බහු පරමාණුක අණුවල හැඩය එහි රසායනික ස්වභාවයට අතිශය වැදගත් විය හැක.

=== මවුලය ===
කිසියම් ද්‍රව්‍යයක මවුලයක් යනු , බන්ධනය නොවූ, භූමි අවස්ථාවේ පවතින කාබන් - 12 පරමාණු ඇති කාබන් -12 නියැදියක 0.012 kilogram (or 12 grams) ක අඩංගු වන කාබන් - 12 පරමාණු සංඛ්‍යාවට සමාන සංඛ්‍යාවකි. මෙම සංඛ්‍යාව ඇවගාඩ් රෝ නියතය ලෙස හැඳින්වෙන් අතර ප්‍රත්‍යක්ෂ මූලව තීරණය කරනු ලැබේ. වර්තමානයේ මේ සඳහා පිළිගත් අගය වන්නේ 6.02214179(30)×10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt; mol&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; (2007 CODATA ඇසුරින්) යන්නයි. මවුලයක් බොහෝ දුර‍ට දුසිමක් හා සම ලක්ෂණ සහිත නිරපේක්ෂ (ඒකක රහිත) සංඛ්‍යාව වන අතර ඕනෑම මූලික වස්තූන් ප්‍රමාණයක් ගණනය කිරීමට යොදාගත හැක. නමුත් මවුලය බොහෝ දුරට උප පරමාණුක හා අණුක ව්‍යුහ ආශ්‍රිත ගණනය කිරීම් සඳහා පමණක් යොදා ගැනේ.

කිසියම් ද්‍රව්‍යයක ද්‍රාවණයක එක් ලීටරයක් තුළ අඩංගු එම ද්‍රව්‍යයේ මවුල ප්‍රමාණය ද්‍රාවණය තුළ එම ද්‍රව්‍යයේ මවුලිකතාව නම් වේ. භෞතික රසායනයේ දී ද්‍රාවණය සාන්ද්‍රණය ප්‍රකාශ කිරීමට පොදුවේ යොදාගන්නා ඒකකය මවුලිකතාවයි.

=== අයන සහ ලවණ ===
අයනයක් යනු ඉලෙක්ට්‍රෝන එකක් හෝ වැඩි සංඛ්‍යාවක් ලබාගැනීම හෝ පිට කිරීම නිසා ආරෝපිත තත්වයට පත් ව ඇති පරමානුක හෝ අණුක ප්‍රභේදයකි. ධන ආරෝපිත කැටායන (උදා - Na+සෝඩියම් කැටායන) සහ සෘණ ආරෝපිත ඇනායන (Cl− වැනි ඇනායන) එක්ව උදාසීන ස්ඵටිකරූපී ලවණ දැලිසක් නිර්මාණය විය හැක. (උදා - NaCl - සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ්) අම්ල භෂ්ම ප්‍රතික්‍රියාවලදී තවදුරටත් බිඳ නොවැටෙන බහු පරමාණුක අයන සඳහා හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් (OH−) සහ පොස්පේට් (PO43−) අයන උදාහරණ වේ. 

වායු අවස්ථාවේ පවතින අයන ප්ලාස්මා ලෙස හැඳින්වේ.


== කලාපය ==

විවිධ රසායනික වර්ගීකරණයන්වලදී භාවිතා වන රසායනික ලක්ෂණ හැරුණු විට රසායන ද්‍රව්‍ය විවිධ කලාපවල පවතී. බොහෝ විට රසායනික වර්ගීකරණය මෙම කලාප වර්ගීකරණයන්ගෙන් ස්වායත්ත වේ. එහෙත් සමහර අසාමාන්‍ය කලාපයන් නොයෙක් රසායනික ලක්ෂණ හා නොගැලපෙන හැසිරීම් පෙන්විය හැක. කලාපයක් යනු කිසියම් රසායනික පද්ධතියක උෂ්ණත්වය හෝ පීඩනය වැනි තත්ව පරාසයක් යටතේ සමාන ව්‍යුහාත්මක ලක්ෂණ පෙන්වන තත්වයන් සමූහයක් වේ. කිසියම් කලාපයක් තුළ දී ද්‍රව්‍යයක් එම කලාපයට නියමිත භෞතික ලක්ෂණ සමූහයක් පෙන්වනු ලබයි. මෙවැනි ලක්ෂණ සඳහා ඝනත්වය, වර්තනාංකය උදාහරණ වේ. ද්‍රව්‍යයක කලාපය එහි කලාප සංක්‍රමණය මත නිර්ණය කෙරේ. කලාප සංක්‍රමණ යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ පද්ධතියකට සපයන හෝ ඉන් ඉවත් වන ශක්තිය නිසා පද්ධතියේ නිතර තත්වයන් වෙනස් වීම වෙනුවට පද්ධතියේ ව්‍යුහයේ නැවත සකස් වීම් ඇති වන අවස්ථාවන්ය.

සමහර අවස්ථාවලදී ද්‍රව්‍යයක කලාප දෙකක් අතර පැහැදිලි සීමාවක් පැවතිම වෙනුවට කලාප දෙක අතර ක්‍රමයෙන් සන්තතිකව සිදුවන වෙනස්වීමක් දැකිය හැක. මෙවන් අවස්ථා අත්‍යවධි තත්ව වේ. මෙම තත්වයන් මත පදනම්ව අවස්ථා තුනක් හමුවන අචල ලක්ෂ්‍යය ත්‍රික ලක්ෂය නම් වන අතර මෙය යොදා ගෙන තත්වයන් සමූහයක් අර්ථ දැක්වීම පහසුවෙන් කළ හැක.

කලාප සඳහා සුලභම උදාහරණ ඝන ද්‍රව සහ වායු කලාප වේ. බොහෝ ද්‍රව්‍යයයන්ට ඝන කලාප කිහිපයක් ඇත. උදාහරණයක් ලෙස පීඩන‍ය හා උෂ්ණත්වය මත පදනම්ව විචලනය වන ඇල්ෆා, ගැමා හා ඩෙල්ටා යනුවෙන් කලාප 3ක් යකඩ සඳහා පවතී. ඝන කලාපයන් අතර පවතින මූලික වෙනස්කමක් වනුයේ ඒවායේ පරමාණුක සකස් වී ඇති ආකාරය හෙවත් ස්ඵටික ව්‍යුහයයි. චුම්භක, අණු චුම්භක හා අයශ් චුම්භක කලාපත්, ප්ලාස්මා, කලාපය, බෝස් අයින්ස්ටයින් ඝනීභවිතය සහ ෆර්මියානු සනීභවිතයන් වඩාත් දුලභ හා අසාමාන්‍ය කලාප සඳහා නිදසුන් වේ. බොහෝ කලාපයන් ත්‍රිමාණ පද්ධතීන් හා බැඳී ඇති නමුත් එම කලාපවල ප්‍රතිසමක අවස්ථා ද්විමාන පද්ධති සඳහා යෙදිය හැකි වන අතර, ජීව විද්‍යාත්මක පද්ධති සඳහා මෙම ප්‍රතිසමක වැදගත් වේ.

=== රසායනික බන්ධන ===

==== පරමාණුක හා අණුක ඉලෙක්ට්‍රෝන කාක්ෂික ====
අණුවක ඉලෙක්ට්‍රෝන එකට බැඳී ඇති ආකාරය තේරුම් ගැනීම සඳහා යොදාගන්නා සංකල්පය රසායනික බන්ධන නම් වේ. මෙය පරමාණුක න්‍යෂ්ටියේ අඩංගු ධන ආරෝපණ සහ ඒ වටා දෝලනය වෙමින් පවතින සෘණ ආරෝපණ අතර බහු ධ්‍රැවීය තුල්‍යතාවයක් සේ සිතිය හැක. (සරල ආකර්ෂණ හා විකර්ෂණයන්ට වඩා) ඉලෙක්ට්‍රෝනයක ශක්තීන් සහ පැතිරීම තවත් පරමාණුවක් හා බන්ධන තැනීමට ඉලෙක්ට්‍රෝනයකට ඇති හැකියාව නිරූපණය කරයි. මෙම විභවයන් අණු හා ස්ඵටිකවල පරමාණු එකට බැඳ තබා ගන්නා අන්තර්ක්‍රියා ඇති කිරීමට හේතු වේ. බොහෝ සරල සංයෝගවල අණුක ව්‍යුහය හා සංයුතිය ගැන අනාවැකි පළ කිරීම සඳහා සංයුජතා බන්ධනවාදය, සංයුජතා කවච ඉලෙක්ට්‍රෝන යුගල විකර්ෂණ ආකෘතිය (VSEPR) සහ ඔක්සිකරණ අංකය පිළිබඳ සංකල්පය යොදාගත හැක. බොහෝ අයනික ව්‍යුහ සඳහා ද මෙවැනිම පැරණි භෞතික විද්‍යා සංකල්ප ඇසුරින් අනාවැකි පළ කළ හැක. ලෝහ සංකීර්ණ වැනි වඩාත් සංකීර්ණ සංයෝග සඳහා සංයුජතා බන්ධන වාදය යෙදිය නොහැකි අතර ඒ වෙනුවට ප්‍රධාන වශයෙන්ම ක්වොන්ටම් රසායන විද්‍යාව මත පදනම් වූ අණුක කාක්ෂික වාද වැනි විකල්ප ක්‍රම යොදාගත යුතු වේ. (ඉලෙක්‍ ට්‍රෝන කාක්ෂික පිළිබඳ රූප සටහන අධ්‍යයනය කරන්න)

=== රසායනික ප්‍රතික්‍රියා ===
කිසියම් රසායන ද්‍රව්‍යයක් තවත් රසායන ද්‍රව්‍යයක් හෝ ශක්ති ප්‍රභේදයක් සමඟ ඇතිවන අන්තර්ක්‍රියාවක් හේතුවෙන් පරිණාමනය වීමේ ක්‍රියාවලිය හා බැඳුණු රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව නම් වේ. මෙවැනි රසායනික ප්‍රතික්‍රියා ස්වාභාවිකව සිදුවීම හෝ විද්‍යාගාරයක් තුළ විශේෂයෙන් පිළියෙල කළ බඳුන් තුළ රසායනඥයන්ගේ උත්සාහයෙන් සිදුවිය හැක. මෙහිදී රසායනාගාරවල බොහෝ විට යොදා ගැනෙන බඳුන් වන්නේ රසායනාගාර වීදුරු උපකරණයි. මෙවැනි රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවකදී අණුවක් හරහා හෝ ඒ තුළ පරමාණු ඇසිරීම වෙනස්වීම / නැවත සකස් වීම අණු විඝටනය හෙවත් වඩාත් කුඩා අණු 2ක් හෝ වැඩි ගණක් බවට බිඳී යාම හෝ අණු එක්ව තව අණු නිර්මාණය වීම සිදුවිය හැක. රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවකදී බොහෝ විට රසායනික බන්ධන බිඳීම හෝ හට ගැනීම සිදුවේ. බහුලව භාවිතා වන රසායනික ප්‍රතික්‍රියා ක්‍රම අතරට ඔක්සිකරණය , ඔක්සිහරණය, විඝටනය, අම්ල - භෂ්ම උදාසීනීකරණය සහ අණුකව නැවත සකස් වීම් යනාදිය අයත්ය.

රසායනික සමීකරණයක් මඟින් රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් සංකේතාත්මක නිරූපණය කළ හැක. න්‍යෂ්ටික නොවන රසායනික සමීකරණයක දෙපස පරමාණු සංඛ්‍යා සහ වර්ග සමාන වන නමුත් න්‍යෂ්ටික ප්‍රතික්‍රියාවක් සඳහා මෙය සත්‍ය වන්නේ ප්‍රෝටෝන හා නියුට්‍රෝන වැනි න්‍යෂ්ටික අංශු සඳහා පමණි.

රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවකදී රසායනික බන්ධන නැවත සකස්වීමේ ක්‍රියාවලිය සිදුවන පියවර අනු පිළිවෙල එහි යාන්ත්‍රණය ලෙස හැඳින්වේ. රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් එකිනෙකට වෙනස් සීග්‍රතා සහිත පියවර කිහිපයක් ඔස්සේ සිදුවන සේ සැලකිය හැක. මේ අනුව විවිධ ස්ථායීතාවයන් සහිත ප්‍රතික්‍රියා අතරමැදි සංයෝග ගණනාවක් ප්‍රතික්‍රියාවක් අතරතුර ඇති විය හැක. ප්‍රතික්‍රියාවක චාලක යාන්ත්‍රණය සහ සාපේක්ෂ ප්‍රතිඵල මිශ්‍රණය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ප්‍රතික්‍රියා යාන්ත්‍රණ යෝජනා කෙරේ. බොහෝ භෞතික රසායනඥයින් විවිධ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා පිළිබඳ අධ්‍යයනය කර ඒවාට අනුරූප ප්‍රතික්‍රියා යාන්ත්‍රණ යෝජනා කිරීම සඳහා විශේෂඥයෝ වෙති . රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් සඳහා යාන්ත්‍රණයක් ඉදිරිපත් කිරීමේ දී වුඩ්වර් - හොෆ්මන් නීති වැනි ප්‍රත්‍යක්ෂ මූල නීති කිහිපයක් බොහෝ විට වැදගත් වේ.

රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් සඳහා වඩාත් සියුම් අර්ථ කථයනයක් වන්නේ එය රසායනික ප්‍රභේදයක අන්තර් පරිවර්තනයට හේතු වන ක්‍රියාවලියන්ය යන්නයි. මෙම අර්ථ දැක්වීමට අනුව රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් මූලික ප්‍රතික්‍රියාවක් හෝ පියවරමය ප්‍රතක්‍රියාවක් විය හැක. ප්‍රතික්‍රියාවට සහභාගී වන ප්‍රහේදයන්හි අන්තර් පරිවර්තනය පරීක්ෂණාත්මකව නිරීක්ෂණය කළ හැකි අවස්ථා පමණක් මෙම අර්ථ දැක්වීමට අයත් වන බව ද නියම වී තිබේ. මෙම අර්ථ දැක්වීමෙන් දැක්වෙන ආකාරයටම මෙවැනි නිරීක්ෂණය කළ හැකි ප්‍රතික්‍රියා බොහෝ විට අණුක භූතාර්ථ ගණනාවක් අතර සිදුවේ. නමුත් මෙය ඒක අණුක භූතාර්ථයන්හි සිදුවන විපර්යාස සඳහා ද යොදා ගැනීම සංකල්පිතව වඩාත් පහසු වේ. (උදා - අන්වීක්ෂය /අත්‍යන්ත රසායනික ක්‍රියාවලි)

=== ශක්තිය ===
රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදුවීමේ දී අනිවාර්යයෙන්ම ඊට සහභාගී වූ ප්‍රතික්‍රියකවල ශක්තියේ අඩු වීමක් හෝ වැඩිවීමක් සිදුවේ. තාපය හෝ ආලෝකය ලෙස ප්‍රතික්‍රියාවක දී ප්‍රතික්‍රියක හා පරිසරය අතර ශක්තිය යම් ප්‍රමාණයක් හුවමාරු වන බැවින් ප්‍රතික්‍රියාවේ ඵලවල ශක්තිය ප්‍රතික්‍රියකවල ශක්තිය වඩා අඩු හෝ වැඩි විය හැක. ප්‍රතික්‍රියාවක ඵල ශක්තියෙන් ප්‍රතික්‍රියකවලට වඩා අඩු වේ නම් එවන් ප්‍රතික්‍රියා තාපදායක ප්‍රතික්‍රියා ලෙසත් ආරම්භක ප්‍රතික්‍රියකවලට වඩා අවසාන ඵලවල ශක්තිය වැඩි ප්‍රතික්‍රියා තාපාවශෝෂක ලෙස ද හැඳින්වේ.

‍රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදුවීම සඳහා ප්‍රතික්‍රියක සක්‍රියන ශක්තිය ලෙස හැඳින්වෙන ශක්ති බාධකය බිඳ හෙලීමට ප්‍රමාණවත් ශක්තියක් ගොඩනඟා ගැනීම අත්‍යාවශ්‍ය වේ. දෙන ලද T උෂ්ණත්වයකදී ප්‍රතික්‍රියාවක සීඝ්‍රතාව බෝල්ට්ස්මාන් ඝනත්ව සාධකය e − E / kT (හෙවත් දෙන ලද T උෂ්ණත්වයේ දී ප්‍රතික්‍රියක අණුවක් සතු ශක්තිය ප්‍රතික්‍රියාවේ සක්‍රියන ශක්තිය E ට සමාන හෝ වැඩි වීමේ සම්භාවිතාවය) මඟින් ප්‍රතික්‍රියාවේ සක්‍රියන ශක්තිය වන E හා බැඳී තිබේ. මෙසේ ප්‍රතික්‍රියා සීඝ්‍රතාව ඝාතීය ලෙස උෂ්ණත්වය මත පරායත්ත වීම ආහීනියස් සමීකරණය මඟින් දෙනු ලැබේ. ප්‍රතික්‍රියාවකට අවශ්‍ය සක්‍රියන ශක්තිය තාපය, ආලෝකය, විද්‍යුතය, යාන්ත්‍රික ශක්තිය (අති ධ්වනි තරංග ආකාරයට) ආදී ඕනෑම එකකට මේ හැකියාව පවතී.

රසායනික තාපගති විද්‍යාවේ දී එන්ට්‍රොපිය ද අන්තර්ගත නිදහස ශක්තිය පිළිබඳ සංකල්පය රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදුවීමට ඇති හැකියාව ගැන අනාවැකි පල කිරීමට සහ රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක සමතුලිතතා තත්ව නිර්ණය කිරීමේ දී ඉතා වැදගත් වේ. කිසියම් ප්‍රතික්‍රියාවක් සිදුවීම සඳහා එම ප්‍රතික්‍රියාවට අදාලව ගිබ්ස් නිදහස් හක්ති වෙනස ඍණ අගයක් විය යුතු අතර එය ශුන්‍ය වේ නම් ප්‍රතික්‍රියාව සමතුලිතතාවයේ පවතී යැයි කියනු ලැබේ.

ඉලෙක්ට්‍රෝන , පරමාණු සහ අණු සඳහා තිබිය හැකි ශක්ති අගයන් නිශ්චිත සීමිත සංඛ්‍යාවක් පවතීත මෙම අගයයන් බැඳුණු පද්ධතියක ශක්තියක් ක්වොන්ටම් යාන්ත්‍ර විද්‍යාව ඇසුරින් ක්වොන්ටමීකරණය මඟින් ලබා ගනු ලැබේ. උච්ච ශක්ති මට්ටම්වල පවතින පරමාණු සහ අණු උත්තේජිත තත්වයේ පවතී යැයි කියනු ලැබේ. උත්තේජිත තත්වයේ පවතින අණු / පරමාණු බොහෝ විට වඩාත් ප්‍රතික්‍රියාශීලී වේ. එනම් වඩාත් පහසුවෙන් ප්‍රතික්‍රියාවලට සහභාගී වේ.

කිසියම් ද්‍රව්‍යයක කලාපය හැමවිටම එය හා එය අවට පරිසරයේ ඇති ශක්තිය නිර්ණය වේ. කිසියම් ද්‍රව්‍යයක අන්තර් අණුක බල අවට පරිසරයේ ඇති ශක්තියෙන් බිඳ හෙලිය නොහැකි තරම් ප්‍රභල වූ විට එම ද්‍රව්‍ය ද්‍රව හෝ ඝන වැනි වඩාත් සංවිධානාත්මක කලාපයකට අයත් වේ. ජලය මේ සඳහා උදාහරණයක් සේ ගත හැක. ජල අණු එකිනෙක හයිඩ්‍රජන් බන්ධන මඟින් බැඳී ඇති හෙයින් කාමර උෂ්ණත්වයේ දී ජලය ද්‍රවයක්‍ වේ. එහෙත් අන්තර් අණුක බල වඩාත් දුර්වල ද්වී ධ්‍රැව ද්විධ්‍රැව බන්ධන වන හයිඩ්‍රජන් සල්ෆයිඩ් සාමාන්‍ය පීඩනයේ දී කාමර උෂ්ණත්වයේ දී වායුවක් වේ.

එක් රසායනික ද්‍රව්‍යයක සිට තවෙකක් වෙත ශක්තිය සම්ප්‍රේෂණය වීම එක් ද්‍රව්‍යයක් මගින් නිකුත් කරන ශක්ති ක්වොන්ටමයේ ප්‍රමාණය මත රඳා පවතී. කෙසේ නමුත් තාප ශක්තිය බොහෝ දුරට ඕනෑම ද්‍රව්‍යයක සිට තවෙ‍කකට ඉතා පහසුවෙන් ගලා යයි. මීට හේතුව ද්‍රව්‍යයක කම්පන හා භ්‍රමණ ශක්ති මට්ටම් එකිනෙකට ඉතා ළඟින් පිහිටීමයි. නමුත් ඉලෙක්ට්‍රෝන ශක්ති මට්ටම් අතර පරතරයන් තාප ශක්ති මට්ටම් පරතරයන් තරම් කුඩා නොවන හෙයින් විද්‍යුත් ශක්තිය හෝ පාරජම්බුල විද්‍යුත් චුම්භක විකිරණ ශක්තීන් තාප ශක්තිය තරම් පහසුවෙන් හුවමාරු නොවේ.

විවිධ රසායනික ද්‍රව්‍යවලට විවිධ ලාක්ෂණික ශක්ති මට්ටම් පිහිටීම ඒවා විවිධ වර්ණාවලීන්හි වර්ණාවලි රේඛා අධ්‍යයනය මඟින් හඳුනාගැනී‍මේ දී යොදා ගැනේ. මෙම ක්‍රියාවලි වර්ණාවලීක්ෂණය නම් වේ. මේ සඳහා විවිධ විද්‍යුත් චුම්භක විකිරණ පරාස යොදා ගැනේ. IR (අධෝරක්ත කිරණ) , ක්ෂුද්‍ර තරංග , NMR හා ESR මේ සඳහා උදාහරණ වේ. වර්ණාවලීක්ෂය මගින් ළඟා විය නොහැකි වස්තූන් වන තාරකා සහ මන්දාකිණිවල සංයුතිය ඒවා මගින් නිකුත් වන විකිරණ ඇසුරින් නිර්ණය කිරීමට භාවිතා කෙරේ. (වැඩිදුර විස්තර සඳහා “වර්ණාවලීක්ෂණය” බලන්න)

== ග්‍රන්ථ නාමාවලිය ==
*{{cite book |ref=harv |last1=Atkins |first1=Peter |authorlink1=Peter Atkins |last2=de Paula |first2=Julio |title=Elements of Physical Chemistry |url=https://archive.org/details/elementsofphysic0000pete_d6u3 |edition=5th |year=2009 |origyear=1992 |publisher=[[ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලය]] |location=නිව්යෝක් |isbn=978-0-19-922672-6}}
*{{cite book |ref=harv |last1=Burrows |first1=Andrew |last2=Holman |first2=John |last3=Parsons |first3=Andrew |last4=Pilling |first4=Gwen |last5=Price |first5=Gareth |title=Chemistry&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; |url=https://archive.org/details/chemistry3introd0000unse |year=2009 |publisher=[[ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලය]] |location=ඉතාලිය |isbn=978-0-19-927789-6}}
*{{cite book |ref=harv |last1=Housecroft |first1=Catherine E. |last2=Sharpe |first2=Alan G. |title=Inorganic Chemistry |edition=3rd |year=2008 |origyear=2001 |publisher=Pearson Education|location=හර්ලෝ, එසෙක්ස් |isbn=978-0-13-175553-6 |oclc= |zbl= |doi= |id=}}

==වැඩිදුර කියවීම==
;ජනප්‍රිය කියවීම
* Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-860941-8
* Atkins, P.W. ''Atkins' Molecules'' (Cambridge University Press) ISBN 0-521-82397-8
* Kean, Sam. ''The Disappearing Spoon - and other true tales from the Periodic Table ''(Black Swan) London, 2010 ISBN 978-0-552-77750-6
* Primo Levi|Levi, Primo ''The Periodic Table'' (Penguin Books) [1975] translated from the Italian by Raymond Rosenthal (1984) ISBN 978-0-14-139944-7
* Stwertka, A. ''A Guide to the Elements'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-515027-9
* {{cite web|title= අදහස් වල ඉතිහාසයේ ශබ්දකෝෂය|url=http://web.archive.org/web/20080310214753/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-04}}

;හඳුන්වාදීමේ උපාධි අපේක්ෂක පෙළ පොත්
* Atkins, P.W., Overton, T., Rourke, J., Weller, M. and Armstrong, F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5
* Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0.
* Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X

;උසස් උපාධි අපේක්ෂක මට්ටමේ හෝ උපාධිධාරී පෙළ පොත්
* Atkins, P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9
* Atkins, P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press)
* McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4
* Pauling, L. ''The Nature of the chemical bond'' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2
* Pauling, L., and Wilson, E. B. ''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry'' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0
* Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5
* Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman) ISBN 0-582-44416-0

== බාහිර සබැදි ==
*[http://www.suvahas.vidumanpetha.com/chemistry%20dictionary/index.php රසායන විද්‍යා ශබ්දකෝෂය]{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[ප්‍රවර්ගය:රසායන විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:විද්‍යා‍වේ ඉතිහාසය]]</text>
      <sha1>83qc3ekw60f8its9ebk6hceoeqyv7sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>යුරෝපා (චන්ද්‍රයා)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12234</id>
    <revision>
      <id>797423</id>
      <parentid>496163</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9698" sha1="3tfha1ku6cqxa3iwwx2l41vqedc0u27" xml:space="preserve">&lt;!--
 Scroll down to edit the contents of this page.
 Additional parameters for this template are available at [[Template:Infobox Planet]].
--&gt;{{තොරතුරුකොටුව ග්‍රහලෝකය
| name               = යුරෝපා
| alt_names = ජුපිටර් II
| adjectives = යුරෝපානු
| image              = [[ගොනුව:Europa-moon.jpg|275px|True color image taken by the Galileo probe]]
| caption            = Europa's trailing hemisphere, as seen by the ''Galileo'' spacecraft. The prominent crater in the lower right is [[Pwyll (crater)|Pwyll]]. Darker regions are areas where Europa's primarily water ice surface has a higher mineral content.
| bgcolour           = #a0ffa0
| discovery          = yes
| discoverer         = [[ගැලී‍ලියෝ ගැලිලි|ගැලිලි, ගැලී‍ලියෝ ]]&lt;br /&gt;[[සිමොන් මරියුස්|මරියුස්, සිමොන්]]
| discovered         = ජනවාරි 7, 1610&lt;ref name=&quot;IAUMoonDiscoveries&quot;&gt;{{cite web |last=Blue |first=Jennifer | date=9 November 2009 |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |title=Planet and Satellite Names and Discoverers | publisher=USGS }}&lt;/ref&gt;
| orbit_ref          =&lt;ref name=&quot;horizons&quot;&gt;{{cite web |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi |title=JPL HORIZONS solar system data and ephemeris computation service |work=Solar System Dynamics |publisher=[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory |accessdate=2007-08-10 }}&lt;/ref&gt;
| epoch              = ජනවාරි 8, 2004
| mean_orbit_radius  = 670&amp;nbsp;900&amp;nbsp;කිමී&lt;ref name=&quot;factsheet&quot;&gt;{{cite web |title=Overview of Europa Facts |work=NASA |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/ |accessdate=2007-12-27 }}&lt;/ref&gt;
| eccentricity       = 0.009&lt;ref name=&quot;factsheet&quot; /&gt;
| periapsis          = 664&amp;nbsp;862&amp;nbsp;කිමී&lt;ref name=&quot;stub1&quot;&gt;Calculated on the basis of other parameters&lt;/ref&gt;
| apoapsis           = 676&amp;nbsp;938&amp;nbsp;කිමී&lt;ref name=&quot;stub1&quot; /&gt;
| period             = 3.551&amp;nbsp;181&amp;nbsp;දි&lt;ref name=&quot;factsheet&quot; /&gt;
| orbit_circ         = 4&amp;nbsp;216&amp;nbsp;100&amp;nbsp;කිමී
| avg_speed          = 13.740&amp;nbsp;කිමී/තත්&lt;ref name=&quot;factsheet&quot; /&gt;
| inclination        = 0.470° (බ්‍රහස්පතිගේ සමකයට සාපේක්ෂව)&lt;ref name=&quot;factsheet&quot; /&gt;
| satellite_of       = [[බ්‍රහස්පති]]
| physical_characteristics = yes
| mean_radius        = 1569&amp;nbsp;km (0.245 [[Earth]]s)&lt;ref name=&quot;factsheet&quot; /&gt;
| surface_area       = 3.09{{E|7}}&amp;nbsp;[[square kilometre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] (0.061 Earths)&lt;ref name=&quot;surfacearea&quot;&gt;Using the mean radius&lt;/ref&gt;
| volume             = 1.593{{E|10}}&amp;nbsp;[[Cubic metre|km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;]] (0.015 Earths)&lt;ref name=&quot;surfacearea&quot; /&gt;
| mass               = 4.80{{E|22}}&amp;nbsp;kg (0.008 Earths)&lt;ref name=&quot;factsheet&quot; /&gt;
| density            = 3.01&amp;nbsp;[[gram|g]]/[[cubic centimetre|cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;]]&lt;ref name=&quot;factsheet&quot; /&gt;
| surface_grav       = 1.314&amp;nbsp;[[acceleration|m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]] (0.134 g)&lt;ref name=&quot;stub1&quot; /&gt;
| escape_velocity    = 2.025&amp;nbsp;km/s&lt;ref name=&quot;stub1&quot; /&gt;
| rotation           = [[synchronous rotation|Synchronous]]&lt;ref name=&quot;See_Geissler&quot;&gt;See Geissler ''et al.'' (1998) in [[#Orbit and rotation|orbit]] section for evidence of non-synchronous orbit.&lt;/ref&gt;
| axial_tilt         = 0.1°&lt;ref name=&quot;Bills2005&quot;&gt;{{cite journal |last=Bills |first=Bruce G. |title=Free and forced obliquities of the Galilean satellites of Jupiter |year=2005 |volume=175 |pages=233–247 |doi=10.1016/j.icarus.2004.10.028 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..175..233B |journal=Icarus }}&lt;/ref&gt;
| albedo             = 0.67&amp;nbsp;±&amp;nbsp;0.03&lt;ref name=&quot;jplfact&quot;&gt;{{cite web |last=Yeomans |first=Donald K. |date=2006-07-13 |title=Planetary Satellite Physical Parameters |publisher=JPL Solar System Dynamics |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par |accessdate=2007-11-05 }}&lt;/ref&gt;
| magnitude          = 5.29 ([[Opposition (astronomy and astrology)|opposition]])&lt;ref name=&quot;jplfact&quot; /&gt;
| temperatures       = yes
| temp_name1         = Surface
| min_temp_1         = ~50 [[කෙල්වින්|K]]&lt;ref name=&quot;cyclo&quot;&gt;{{cite book |title=The Encyclopedia of the Solar System |url=https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_m0r6 |author=McFadden, Lucy-Ann; Weissman, Paul; and Johnson, Torrence |publisher=Elsevier |date=2007 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_m0r6/page/432 432] |isbn=0-12-226805-9 }}&lt;/ref&gt;
| mean_temp_1        = 102&amp;nbsp;K
| max_temp_1         = 125&amp;nbsp;K
| atmosphere         = yes
| surface_pressure   = 0.1 [[Pascal (unit)|µPa]] (10&lt;sup&gt;-12&lt;/sup&gt; [[bar (unit)|bar]])&lt;ref name=&quot;McGrathChapter&quot;&gt;{{cite book |last=McGrath |editor=Pappalardo, Robert T.; McKinnon, William B.; and Khurana, Krishan K. |title=Europa |url=https://archive.org/details/europa0000unse_y7v1 |year=2009 |publisher=University of Arizona Press |isbn=0-816-52844-6 |chapter=Atmosphere of Europa }}&lt;/ref&gt;
}}

බ්‍රහස්පතිගේ සය (6) වැනි චන්ද්‍රයා වන '''යුරෝපා''' ක්‍රි.ව. 1610 දී ගැලීලියෝ ගැලිලි විසින් සොයාගන්නා ලදී. (නමුත් සමහරුන් දරනා මතය වනුයේ ගැලීලියෝ ගෙන් ස්වාධීනව [[සයිමන් මේරියස්]] (Simon Marius ) විසින් මෙම උප ග්‍රහයා සොයා ගන්නා ලද බවයි) යුරෝපා චන්ද්‍රයාට එම නම ලැබී  ඇත්තේ පොලිතීෂියානු මාත්‍යා කථාවල පැවතෙන වංශවත් කාන්තාවකගේ නමිනි. ඇය [[සියුස්]] (Zeus ) විසින් ආලය කරනු ලැබූ ක්‍රීට් (Crete) හි රැජිණ බවට පත්වූ බව පැවසේ.

[[ගැලීලියානු චන්ද්‍රයින්]] අතරින් කුඩාම චන්ද්‍රයා වන්නේ යුරෝපා චන්ද්‍රයායි. කි.මි. 3000 කට මදක් වැඩි විෂ්කම්භයකින් යුතු යුරෝපා පෘථිවියේ චන්ද්‍රයාට වඩා කුඩා වන්නේ ස්වල්ප වශවයනි. සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ චන්ද්‍රයින් අතර සයවැනියට විශාල මෙය එයට වඩා කුඩා සියළුම උපග්‍රහයන්ගේ ස්ක්ධවල එකතුවටත් වඩා වැඩි ස්කන්ධයක් දරයි. මෙහි හරය සිලිකේට් පාෂාන වලින් සහ යකඩ වලින් සමන්විත වේ. යුරෝපාහි තුනීවායු ගෝලයේ මූලික සංඝටකය ඹක්සිජන්වේ. අයිස් වලින් සැදි යුරෝපාහි මතුපිට පෘෂ්ඨය සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය තුල දක්නට ලැබේන සුමටම පෘෂ්ඨයන්ගෙන් එකක් ලෙස සැලකේ. ආවාටයන්ගෙන් දුලබ වූ මෙම නැවුම් මතුපිට පෘෂ්ඨය පැළුම් නිසා වයිරම් වැටුණු ස්වභාවයක් උසුලයි. මෙම නැවුම් සහ සුමුදු බව නිසාම මෙම පෘෂ්ඨයට යටින් ජලයෙන් සෑදුණු මුහුදක් පවතින බවට උපකල්පනයක් පවතී. උදම් මගින් ජනනය වූ තාප ශක්තිය මෙම මුහුද ද්‍රව තත්වයෙන් පවත්වා ගැනීමට හේතුවේ. මෙය පිටසක්වළ ජීවයට වාසස්ථානයක් වීමටද ඉඩ ඇත.

2007 වසර වන විටත්  ආසන්නයෙන් පියඹා යෑමේ මෙහෙයුම් වලට පමණක් (only fly by mission) යුරෝපා ලක් වී ඇත. යුරෝපාහි ඇති කුතුහලය දනවන ලක්ෂණ පරීක්ෂණ බොහෝ ප්‍රමාණයකට මඟ පාදා ඇත.ගැලිලීයෝ මෙහෙයුම් මගින්  යුරෝපා පිළිබඳව වත්මන් දත්ත බොහොමයක් අනාවරණය කෙරුනු අතර 2005 දී අවලංගු වු ජුපිටර් අයිස් මූන් එබ්ටර් (Jupiter Icy moon Orbiter) මෙහෙයුම්  යුරෝපා , ගැනිමේඩ් හා කැලිසටෝ යන චන්ද්‍රයින් පාදක කරගත් එකක් විය. පිටසක්වල ජීවය පිලිබඳ උපකල්පනය මෙම චන්ද්‍රයාට විශේෂිත ස්ථානයක් හිමිකර දී ඇති අතර අනාගත මෙහෙයුම් වලදී විශේෂ නවාතැන් පලක් බවට යුරෝපා චන්ද්‍රයා පත් කර ඇත.

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

{{සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය}}
{{Authority control}}

[[Category:බ්‍රහස්පති]]</text>
      <sha1>3tfha1ku6cqxa3iwwx2l41vqedc0u27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>වෙසක් පසළොස්වක පෝය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12753</id>
    <revision>
      <id>797373</id>
      <parentid>744305</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11094" sha1="bi5ro6xn1k0fdja18lw3xvo93oof76l" xml:space="preserve">{{distinguish|වෙසක් උත්සවය|වෙසක් පුර පසළොස්වක}}
{{පිටපත සංස්කරණය|date=මැයි 2024}}
{{Infobox Holiday|Buddhism |
|image=Wheel of Dharma.svg |ධර්ම වක්‍රය 
|holiday_name=Vesak
|official_name=Wesak&lt;br&gt;Visakah Puja&lt;br&gt;Vaishaka&lt;br&gt;Buddha Purnima&lt;br&gt;Visakha Bucha&lt;br&gt;Saga Dawa&lt;br&gt;佛誕 (fó dàn)&lt;br&gt;Phật Đản
|nickname=Buddha's Birthday or Buddha Day
|observedby=[[Buddhists]]
|date=First full moon of the [[Taurus (constellation)|Taurus]], in May ([[common year]]s) or June ([[leap year]]s)
|observances=[[Meditation]], Observing the [[eight precepts]], partaking in [[vegetarian]] food, giving to charity, &quot;bathing&quot; the Buddha
|type=Buddhist
|significance=The birth, enlightenment and passing away of [[Gautama Buddha|Buddha]]
|relatedto=[[Hanamatsuri]]
|date2006=[[May 12]]
|date2007=[[May 31]]
|date2008=[[May 19]]
|date2009=[[May 9]]
|date2010=[[May 27]]
}}

'''Vesak''' is an annual holiday observed traditionally by practicing [[Buddhist]]s in many [[ආසියාව]]n countries like [[India]], [[Nepal]], [[Hong Kong]], [[Singapore]], [[Vietnam]], [[Thailand]], [[Cambodia]], [[Malaysia]], [[Sri Lanka]], [[Myanmar]], [[ඉන්දුනීසියාව]] and [[Republic of China|Taiwan]].&lt;ref&gt;{{citebook|title=World Religions: An Introduction for Students|url=https://archive.org/details/worldreligionsin0000unse_d8f1|first=Jeaneane D. |last=Fowler|publisher= Sussex Academic Press|year= 1997|isbn=1898723486}}&lt;/ref&gt;

බුදු රජාණන් වහන්සේගේ තෙමඟුල සිහිකෙරෙනුයේ වෙසක් පුර පසළොස්වක ‍පොහොය දිනයි. සුද්ධෝදන මහරජතුමාට හා මහාමයා දේවියට පුත්ව සිදුහත් කුමරු කිඹුල්වත්නුවර ලුම්බිණි සල්උයනේදී උපත ලැබුවේ වෙසක් පෝ ‍දිනකය. සියලු සැප අතහැර ගිහිගෙයින් නික්ම හය වසක් දුෂ්කරක් ක්‍රියාකර බුද්ධත්වයට පත්වූයේද වෙසක් දිනකය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මල්ලව රජදරුවන්ගේ උපවත්තන සල්උයනේදී  වැනි දිනක පිරිනිවන් පෑහ. මේ තෙමඟුල සිහිකරමින් මුළු ලෝවැසි බෞද්ධයෝ ප්ර්තිපත්ති පූජාවන්ට මුල්තැන දෙමින් වෙසක් දිනය සමරති. 
වෙසක් පුන් පොහොය දිනය සියළු ලෝකවාසී බෞද්ධ ජනතාවට ඉතාමත් වැදගත් වන පොහොය දිනයක් බව අප සැම හොදින් දන්නා කරුණකි. මෙම පොහොය දිනය දකුණු ආසියානු හා අග්නිදිග ආසියාතික රටවල් බොහෝවිට ඉතා උත්සවාකරයෙන් සමරති. එම නිසා මෙම උතුම් පොහොය ඒ ඒ රටවල සමරන දින වකවානු වෙනස් වේ. උදාහරණයක් ලෙස ගත් විට ථේරවාදී බෞද්ධයන් අනුගමනය කරනු ලබන දින දර්ශනයට අනුව වෙසක් පොහොය යෙදෙන්නේ පුර පසලොස්වක පොහොය දිනයකටයි. ඒහා සමානව ඒ ඒ රටවල දින දර්ශන වලට අනුව පොහොය යෙදෙන දිනය වෙනස් වේ. බොහෝ ආසියානු කලාපීය රටවල වල එරට ආණ්ඩුන් විසින් මෙම උතුම් තෙමඟුල සිදුවූ දින ප්රතසිද්ධ නිවාඩු දිනයක් ලෙස ප්රබකාශයට පත්කොට ඇත. (උදාහරණ ලෙස ශ්රීි ලංකාව, නේපාලය, තායිවානය, හොං කොං, ඉන්දුනීසියාව, වියට්නාමය, තායිලන්තය, සිංගප්පූරුව, මියැන්මාරය(භූතානය), මැලේසියාව)
බුදු රජාණන් වහන්සේගේ තෙමඟුල සිහිකෙරෙන වෙසක් පෝය ශ්රී් ලංකාවාසී සියළු බෞද්ධයන් හට තවත් කිහිප ලෙසකින් වැදගත් වේ. ඒ මන්ද අප ලොව්තුරා බුදු පියාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් අට වසරකට පසු ශ්රී් ලංකාවේ කැළණියට වැඩම කිරීම හා ඒ පැමිණීමත් සමඟම සුමන සමන් දිව්යෝුත්තමයාගේ ආරාධනය පිළිගෙන සමනල කන්ද මුදුනෙහි සිරිපත්ල සටහන් කිරීමද, මේ පොහොය දිනය තුළදී සිදුවීමයි. තවද විජය කුමරු ඇතුළු පිරිස ලක්දිවට පැමිණීමත්, දෙවන පෑ තිස් රජුට ධර්මාශෝක රජු විසින් යුව රජ ලෙසට දෙවන වරට අභිෂේක ලබා දීම හා දුටුගැමුණු රජතුමා රුවන්වැලි මහ සෑයේ වැඩ ආරම්භ කිරීම හා එහි බිම සකස් කිරීමත් යන විශේෂ අවස්ථා මෙම උතුම් වෙසක් පොහොය දිනයේදී සිදුවිය.
ලෝකයේ ඇතැම් ආගම්වල උත්සවවලදී සතුන් මැරීම බහුලව සිදු වෙනවා. නමුත් වෙසක් උත්සවයේ ඇති විශේෂත්වය එය අවිහිංසාව මුල් කරගත් උත්සවයක් වීමයි. බාහිර ලෝකයේ වෙසක් සඳ උදා වීමත් සමග විශාල බෞද්ධ ප්රිබෝධයක් ඇති කර ගන්නා අපි වෙසක් සඳ බැස යාමත් සමඟ ඒ ප්රඋබෝධයටත් බැස යන්නට ඉඩ හරිනවා නේද? නමුත් බුදු හිමියන්ගේ ප්ර භාශ්වර මනස නමැති පුන් සඳ අවුරුදු හතළිස් පහක් මුළුල්ලේ එක ලෙසම පෑව්වා. එමෙන්ම, අපටත් අභ්යදන්තර අවබෝධය තුළින් සැමදා අපේ හද තුළ වෙසක් සඳ ඇති කර ගත හැකියි. ඒ සඳහා අනුගමනය කළ යුතු මාර්ගය උන්වහන්සේ අපට පෙන්වා දී තිබෙනවා. ඒ සඳහා සකස් කළ යුත්තේ බාහිර පරිසරය නොව, අපේ අභ්ය න්තර පරිසරයයි. අවුරුදු 2500 කට වැඩි සංස්කෘතිය තුළ අපට උරුම වූ මේ බාහිර පරිසරය සැකසීම, නොඑසේනම් ආමිස පූජාව වැදගත් වුණත්, උන් වහන්සේ වඩාත් අගය කළ, අනුදැන වදාළ ආධ්්යා ත්මික පරිසරය සැකසීම හෙවත් ප්රහතිපත්ති පූජාවට මුල් තැන දීමට අප උත්සුක විය යුතුයි. ශීලය, සමාධිය, ප්ර ඥාව වැඩි දියුණු කර ගන්නට වෙහෙසිය යුතුයි.
ඓතිහාසික සිද්ධීන්ගෙන් ශ්රේවෂ්ඨත්වයට පත් වෙසක් පුන් පොහොය බෞද්ධයන්ට මහත් ප්රී තියක් උපදවන දිනයෙකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ගේ අනන්ත ගුණ සමුදාය මනසට නැගී එන උතුම් ආගමික පූජනීය දිනයෙකි. අවුරුදු දෙදහස් ගණනකට පෙර සිදු වූ ඓතිහාසික පෞරාණික ශාසනික පුරා වෘත්තයක් සිහිපත් කරවන වටිනා දිනයෙකි. 

== මූලාශ්‍ර ==
{{refs}}

== භාහිර සබැඳි ==
*[http://www.buddhanet.net/vesak.htm The Significance of Vesak - Buddha Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219115054/http://www.buddhanet.net/vesak.htm |date=2007-02-19 }} 
*[http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=6,4043,0,0,1,0 Vesak 2007 article]
*[http://www.kaputa.com/thorana/index.htm Vesak festival - Vesak Thorana (pandol)]
*[http://www.geocities.jp/buddha_marga/ Buddha-marga, Way of Buddha]
*[http://www.youtube.com/watch?v=6FEZwhAGSfw&amp;feature=PlayList&amp;p=3EDB6E21C463FFEF&amp;index=0&amp;playnext=1 Vesak Music]
*[http://www.budsas.org/ebud/ebdha192.htm How the Buddha died] Dr Mettanando 
*[http://www.flickr.com/photos/shehal/sets/72157600834656936/ Pictures of Pandols, Lanterns and Lights during Vesak Festival, Colombo, Sri Lanka] 
*[http://www.sihaderana.com/buddhism_jathaka.php Jathaka Katha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515193217/http://www.sihaderana.com/buddhism_jathaka.php |date=2009-05-15 }}
*[http://www.flickr.com/photos/eugenemoore/sets/72157601776913216/show/ Photos - Maha Vihara Temple, Brickfields, Malaysia (1 May 2007)]
*[http://www.buddhamind.info/leftside/actives/vesak-lite.htm How to make a Vesak Lantern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407061023/http://www.buddhamind.info/leftside/actives/vesak-lite.htm |date=2009-04-07 }}

{{Commons|Category:Vesak}}

{{Buddhism2}}
{{Buddhism topics}}

{{පසලොස්වක පෝය අනුපිළිවෙල}}

[[ප්‍රවර්ගය:පසළොස්වක පෝය]]
[[ප්‍රවර්ගය:වෙසක්|ඊ, පසළොස්වක පෝය]]
[[Category:Buddhist festivals]]
[[Category:Festivals in India]]
[[Category:May observances]]
[[Category:Buddhist holidays]]
[[ප්‍රවර්ගය:හතර පෝය|0]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>bi5ro6xn1k0fdja18lw3xvo93oof76l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ආකියා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15998</id>
    <revision>
      <id>797466</id>
      <parentid>794070</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3802" sha1="eein7x9geb0jkkc8sqslj5qer3vklh0" xml:space="preserve">{{දියුණු කරන්න}}
{{Taxobox
|color =#F3E0E0
|name =ආකියා
|fossil_range =[[Paleoarchean]] - Recent
|image =Halobacteria.jpg
|image_width =200px
|image_caption =''[[Halobacteria]]'' sp. strain NRC-1, each cell about 5 μm long.
|domain ='''ආකියා'''
|domain_authority =[[Carl Woese|Woese]], [[Otto Kandler|Kandler]] &amp; [[Mark Wheelis|Wheelis]], 1990
|subdivision_ranks =Phyla
|subdivision =
[[Crenarchaeota]]&lt;br /&gt;
[[Euryarchaeota]]&lt;br /&gt;
[[Korarchaeota]]&lt;br /&gt;
[[Nanoarchaeota]]&lt;br /&gt;
[[Thaumarchaeota]]
}}


Archaea  is a one of the domain.it has archibacteria kingdom.methanogens,Halophiles ,methanococos are some of archibacterian

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist|2}}

== Further reading ==
* {{cite book |author=Howland, John L. |title=The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life |url=https://archive.org/details/surprisingarchae0000howl |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0-19-511183-4}}
* {{cite book |author=Martinko JM, Madigan MT |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2005 |isbn=0-13-144329-1}}
* {{cite book |author=Garrett RA, Klenk H |title=Archaea: Evolution, Physiology and Molecular Biology |publisher=WileyBlackwell |year=2005 |isbn=1-40-514404-1}}
* {{cite book |author=Cavicchioli R |title=Archaea: Molecular and Cellular Biology |publisher=American Society for Microbiology |year=2007 |isbn=1-55-581391-7}}
* {{cite book |author =Blum P (editor) |title =Archaea: New Models for Prokaryotic Biology |publisher=Caister Academic Press |year=2008 |isbn=978-1-904455-27-1}}
* {{cite book |author=Lipps G |year=2008 |chapter=Archaeal Plasmids|title=Plasmids: Current Research and Future Trends |publisher=Caister Academic Press |isbn=978-1-904455-35-6}}

== External links ==
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
{{wiktionary|Archaea}}
'''General'''
* [http://www.ucmp.berkeley.edu/archaea/archaea.html Introduction to the Archaea, ecology, systematics and morphology]
* [http://www.microeco.unizh.ch/uni/kurs/mikevol03/scinews/ASM_news_69_2003_503.pdf Oceans of Archaea]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - E.F. DeLong, ''ASM News'', 2003

'''Classification'''
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&amp;id=2157&amp;lvl=3&amp;lin=f&amp;keep=1&amp;srchmode=1&amp;unlock NCBI taxonomy page on Archaea]
* [http://www.bacterio.cict.fr/archaea.html Genera of the domain Archaea] - list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature
* [http://tellapallet.com/tree_of_life.htm Tree of Life illustration showing how Archaea relates to other lifeforms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210112109/http://www.tellapallet.com/tree_of_life.htm |date=2015-02-10 }}
* [http://berkeley.edu/news/media/releases/2006/12/21_microbes.shtml Shotgun sequencing finds nanoorganisms] - discovery of the ARMAN group of archaea

'''Genomics'''
* [http://archaea.ucsc.edu/ Browse any completed archaeal genome at UCSC]
* [http://img.jgi.doe.gov/cgi-bin/pub/main.cgi?section=TaxonList&amp;page=lineageMicrobes&amp;domain=Archaea Comparative Analysis of Archaeal Genomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014223530/http://img.jgi.doe.gov/cgi-bin/pub/main.cgi?section=TaxonList&amp;page=lineageMicrobes&amp;domain=Archaea |date=2008-10-14 }} (at [[United States Department of Energy|DOE's]] [[Integrated Microbial Genomes System|IMG system]])

{{Archaea classification}}
{{Extremophile}}


[[ප්‍රවර්ගය:ජීවය]]
[[ප්‍රවර්ගය:බැක්ටීරියා]]
[[ප්‍රවර්ගය:බැක්ටීරියා විද්‍යාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:අධිරාජධානි]]</text>
      <sha1>eein7x9geb0jkkc8sqslj5qer3vklh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ත්‍රස්තවාදය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16850</id>
    <revision>
      <id>797454</id>
      <parentid>767338</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96558" sha1="7t6r2w6ud7thdg9md8xv4hnihv0c3ah" xml:space="preserve">{{cleanup|date=සැප්තැම්බර් 2024|reason=}} 
'''ත්‍රස්තවාදය''', එහි පුළුල් අර්ථයෙන්, [[දේශපාලනය|දේශපාලන]] හෝ [[මතවාදී අරමුණු]] සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා සටන් නොකරන අයට එරෙහිව ප්‍රචණ්ඩත්වය යොදා ගැනීම යි.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|last=Ganor|first=Boaz|url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/gano17212|title=Global Alert: The Rationality of Modern Islamist Terrorism and the Challenge to the Liberal Democratic World|date=2015|publisher=Columbia University Press|pages=2–3, 5–6, 14–16|chapter=Introduction to Multidimensional Warfare|doi=10.7312/gano17212|jstor=10.7312/gano17212|isbn=978-0-231-53891-6}}&lt;/ref&gt; මෙම යෙදුම මූලික වශයෙන් සාම කාලය තුළ හෝ සටන්කාමී නොවන අයට (බොහෝ විට සිවිල් වැසියන් සහ මධ්‍යස්ථ හමුදා නිලධාරීන්) එරෙහි යුද්ධයේ සන්දර්භය තුළ චේතනාන්විත [[ප්‍රචණ්ඩත්වය]] හැඳින්වීමට භාවිතා කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QbALBwAAQBAJ&amp;pg=PA175|title=Torture, Terrorism, and the Use of Violence (also available as Review Journal of Political Philosophy Volume 6, Issue Number 1)|editor-last=Wisnewski|editor-first=J. Jeremy|date=2008|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-0291-8|page=175|access-date=September 15, 2017|archive-date=January 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110004436/https://books.google.com/books?id=QbALBwAAQBAJ&amp;pg=PA175|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ විවිධ නිර්වචන ඇත, ඒ පිළිබඳ විශ්වීය එකඟතාවයක් නොමැත.&lt;ref&gt;&quot;The ordinary current use of the word ''terrorism'' is much too wide. That is to say, if we list all the different phenomena which are at one time or another described as terrorism in ordinary conversation, or in ordinary newspapers, or by ordinary politicians, we will end up with a huge rag-bag of not very similar items . . The disadvantages of trying to construct an ordinary-language definition based on current usage can be seen, too, in the plethora of conflicting definitions occurring in philosophical and political literature. Thus philosophers for instance disagree about whether or not terrorism is wrong by definition or wrong just as a matter of fact; they disagree about whether terrorism should be defined in terms of its aims, or its methods, or both, or neither; they disagree about whether or not states can perpetrate terrorism; they even disagree about the importance or otherwise of ''terror'' for a definition of ''terrorism''.&quot; [[Jenny Teichman]],  [https://www.jstor.org/stable/3751606 &quot;How to Define Terrorism&quot;], ''[[Philosophy (journal)|Philosophy]]'', October 1989, Vol. 64, No. 250, pp. 505–517.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USCode&quot;&gt;{{cite book|last1=Halibozek|first1=Edward P.|url=https://books.google.com/books?id=qpwcHUNXw-kC&amp;pg=PA4|title=The corporate security professional's handbook on terrorism|last2=Jones|first2=Andy|last3=Kovacich|first3=Gerald L.|publisher=Elsevier (Butterworth-Heinemann)|year=2008|isbn=978-0-7506-8257-2|edition=illustrated|pages=4–5|access-date=December 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walzer&quot;&gt;{{cite news|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/11/20/define-terrorism/|title=Can Soldiers Be Victims of Terrorism?|last=Mackey|first=Robert|date=November 20, 2009|work=The New York Times|access-date=January 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612103418/http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/11/20/define-terrorism/|archive-date=June 12, 2011|quote=Terrorism is the deliberate killing of innocent people, at random, in order to spread fear through a whole population and force the hand of its political leaders.|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ත්‍රස්තවාදයේ විවිධ නිර්වචන මගින් එහි අහඹු බව, භීතිය ඇතිකිරීමේ අරමුණ සහ එහි ක්ෂනික වින්දිතයන්ගෙන් ඔබ්බට එහි පුළුල් බලපෑම අවධාරණය කරයි.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

{{Terrorism}}පූර්ව පුනරාවර්තනයන්ගෙන් විකාශනය වූ නවීන ත්‍රස්තවාදය, දේශපාලන අරමුණු හඹා යෑම සඳහා විවිධ උපක්‍රම භාවිතා කරයි, බොහෝ විට තීරණ ගන්නන්ට බලපෑම් කිරීමට උපායමාර්ගික මෙවලමක් ලෙස භීතිය උත්තේජනය කරයි. ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථාන, ගුවන් තොටුපළ, සාප්පු මධ්‍යස්ථාන, සංචාරක ආකර්ෂණ ස්ථාන සහ රාත්‍රී ජීවිත ස්ථාන වැනි ජනාකීර්ණ පොදු ප්‍රදේශ ඉලක්ක කර ගනිමින්, ත්‍රස්තවාදීන්ගේ ඉලක්කය වන්නේ පුලුල්ව පැතිරුණු අනාරක්ෂිත භාවය ඇති කිරීම, මනෝවිද්‍යාත්මක උපාමාරු මගින් ප්‍රතිපත්තිමය වෙනස්කම් ඇති කිරීම සහ ආරක්ෂක පියවරයන් කෙරෙහි ඇති විශ්වාසය බිඳ දැමීමයි.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Ganor|first=Boaz|url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/gano17212|title=Global Alert: The Rationality of Modern Islamist Terrorism and the Challenge to the Liberal Democratic World|date=2015|publisher=Columbia University Press|pages=21–23|chapter=The Challenges and Dilemmas Faced by Liberal Democracies coping with Modern Islamist Terrorism|doi=10.7312/gano17212|jstor=10.7312/gano17212|isbn=978-0-231-53891-6}}&lt;/ref&gt;

&quot;ත්‍රස්තවාදය&quot; සහ &quot;ත්‍රස්තවාදය&quot; යන පද 18 වැනි සියවසේ අගභාගයේ&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite book|editor-last1=Stevenson|editor-first1=Angus|title=Oxford dictionary of English|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_a2v4|date=2010|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd}}&lt;/ref&gt; [[ප්‍රංශ විප්ලවය]] අතරතුර ආරම්භ වූ නමුත් ජාත්‍යන්තර වශයෙන් පුළුල් ලෙස භාවිතා වූ අතර 1970 ගණන්වල [[උතුරු අයර්ලන්තයේ කරදර]], [[බාස්ක් ගැටුම]] සහ [[ඊශ්‍රායෙල - පලස්තීන ගැටුම|ඊශ්‍රායල-පලස්තීන ගැටුම]] අතරතුර ලොව පුරා අවධානයට ලක් විය. 1980 ගණන්වල සිට මරාගෙන මැරෙන ප්‍රහාර වැඩි වශයෙන් භාවිතා කිරීම 2001 [[සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර|සැප්තැම්බර් 11 එක්සත් ජනපදයේ ප්‍රහාරයෙන්]] නිරූපණය විය. මේරිලන්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලය, College Park විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන Global Terrorism Database, රාජ්‍ය නොවන ත්‍රස්තවාදයේ සිදුවීම් 61,000කට වඩා වාර්තා කර ඇති අතර, 2000 සහ 2014 අතර අවම වශයෙන් 140,000ක් මිය ගොස් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Terrorism Index 2015 |url=http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207153725/http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf |archive-date=February 7, 2019 |access-date=July 19, 2016 |publisher=Institute for Economics and Peace |page=33}}&lt;/ref&gt;

විවිධ සංවිධාන තම අරමුණු ඉටුකර ගැනීම සඳහා ත්‍රස්තවාදය යොදාගෙන ඇත. මේවාට වාමාංශික සහ දක්ෂිණාංශික දේශපාලන සංවිධාන, ජාතිකවාදී කණ්ඩායම්, ආගමික කණ්ඩායම්, විප්ලවවාදීන් සහ පාලක ආණ්ඩු ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Terrorism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/terrorism |access-date=September 8, 2020 |page=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818124916/https://www.britannica.com/topic/terrorism |archive-date=August 18, 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෑත දශක කිහිපය තුළ, දෙමුහුන් ත්‍රස්තවාදී සංවිධාන මතු වී ඇති අතර, මිලිටරි සහ දේශපාලන අවි දෙකම ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== නිරුක්තිය සහ අර්ථ දැක්වීම ==

=== නිරුක්තිය ===
[[ප්‍රංශ විප්ලවය|ප්‍රංශ විප්ලවයේ]] &quot;ත්‍රස්තවාදයේ පාලන සමයේදී&quot; ජැකොබින් සමාජයේ ක්‍රියා විස්තර කිරීමට &quot;ත්‍රස්තවාදය&quot; යන යෙදුමම මුලින් භාවිතා කරන ලදී. &quot;ත්‍රස්තවාදය යනු යුක්තිය, කඩිනම්, දරුණු, අනම්‍යශීලී මිස අන් කිසිවක් නොවේ&quot;, ජැකොබින් නායක මැක්සිමිලියන් රොබෙස්පියර් පැවසීය. 1795 දී, එඩ්මන්ඩ් බර්ක් ප්‍රංශයේ &quot;ත්‍රස්තවාදීන් ලෙස හැඳින්වෙන එම නිරය දඩයම්කරුවන් දහස් ගණනකට... ජනතාව මත මුදා හැරීමට&quot; ජැකොබින්වරුන් හෙළා දුටුවේ ය.&lt;ref&gt;[[Edmund Burke]] – To The Earl Fitzwilliam (Christmas, 1795.) In: Edmund Burke, ''Select Works of Edmund Burke, vol. 3 (Letters on a Regicide Peace)'' (1795).

This Internet version contains two, mingled, indications of page numbers: one with single brackets like [260], one with double brackets like [ [309] ]. Burke lengthily introduces his view on 'this present [[French Directory|Directory government]]', and then writes on page [359]: &quot;Those who arbitrarily erected the new building out of the old materials of their own [[National Convention|Convention]], were obliged to send for an Army to support their work. (...) At length, after a terrible struggle, the Troops prevailed over the Citizens. (...) This power is to last as long as the Parisians think proper. (...) [315] To secure them further, they have a strong corps of [[Irregular military|irregulars]], ready armed. Thousands of those Hell-hounds called Terrorists, whom they had shut up in Prison on their last Revolution, as the Satellites of Tyranny, are let loose on the people. (...)&quot;&lt;/ref&gt; 16 වැනි සියවසේ ජෝන් කැල්වින්ගේ ජිනීවා පාලනය ත්‍රස්තවාදී පාලනයක් ලෙසද විස්තර කර ඇත.&lt;ref name=&quot;de Niet Paul 2009 p. 275&quot;&gt;{{cite book|last1=de Niet|first1=J.|last2=Paul|first2=H.|title=Sober, Strict, and Scriptural: Collective Memories of John Calvin, 1800-2000|publisher=Brill|series=Brill's Series in Church History|year=2009|isbn=978-90-474-2770-4|url=https://books.google.com/books?id=cBuwCQAAQBAJ&amp;pg=PA275|access-date=October 21, 2022|page=275|archive-date=October 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021161414/https://books.google.com/books?id=cBuwCQAAQBAJ&amp;pg=PA275|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oechsli Paul Paul 1922 p. 166&quot;&gt;{{cite book|last1=Oechsli|first1=W.|last2=Paul|first2=E.|last3=Paul|first3=C.|title=History of Switzerland, 1499-1914|publisher=The University Press|series=Cambridge historical series|year=1922|url=https://books.google.com/books?id=oS1pAAAAMAAJ&amp;pg=PA166|access-date=October 21, 2022|page=166|archive-date=October 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021161414/https://books.google.com/books?id=oS1pAAAAMAAJ&amp;pg=PA166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Association of American Law Schools 1916 p. 297&quot;&gt;{{cite book|author=Association of American Law Schools|title=The Continental Legal History Series|publisher=Little, Brown, &amp; Company|issue=v. 6|year=1916|url=https://books.google.com/books?id=-eb3FqiVzLoC&amp;pg=PA297|access-date=October 21, 2022|page=297|archive-date=October 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021161413/https://books.google.com/books?id=-eb3FqiVzLoC&amp;pg=PA297|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:JacobinVignette03.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:JacobinVignette03.jpg|thumb|218x218පික්|[[ජාකොබින්]] සමාජයේ මුද්‍රාව]]
&quot;ත්‍රස්තවාදය&quot; සහ &quot;ත්‍රස්තවාදියා&quot; යන යෙදුම් 1970 ගණන් වලදී අලුත් මුදල් ලබා ගත්තේ [[පලස්තීන විමුක්ති සංවිධානය]] (PLO),&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Peleg|first1=Ilan|title=The Politics of Terrorism|date=1988|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-7814-9|editor1-last=Stohl|editor1-first=Michael|editor1-link=Michael Stohl|edition=Third|page=531|chapter=Terrorism in the Middle East: The Case of the Arab-Israeli Conflict|access-date=February 14, 2019|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R60c_2nCcnYC&amp;pg=PA531}}&lt;/ref&gt; [[අයර්ලන්ත රිපබ්ලිකන් හමුදාව]] (IRA),&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Crenshaw|first1=Martha|url=https://books.google.com/books?id=9nFyZaZGthgC&amp;q=IRA|title=Terrorism in Context|date=2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04442-2|page=xiii|access-date=February 14, 2019}}&lt;/ref&gt; [[Basque බෙදුම්වාදී කණ්ඩායම]], ETA,&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Shabad|first1=Goldie|title=Terrorism in Context|last2=Llera Ramo|first2=Francisco Jose|date=2010|publisher=Penn State Press|isbn=9780271044422|editor1-last=Crenshaw|editor1-first=Martha|chapter=Political Violence in a Democratic State: Basque Terrorism in Spain|author-link=Martha Crenshaw|access-date=February 14, 2019|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9nFyZaZGthgC&amp;pg=PA411|archive-date=March 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329132440/https://books.google.com/books?id=9nFyZaZGthgC&amp;pg=PA411#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සහ [[රතු හමුදා කණ්ඩායම]] වැනි කණ්ඩායම්වල මෙහෙයුම්.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Corrado|first1=Raymond R.|title=The Politics of Terrorism|last2=Evans|first2=Rebecca|date=January 29, 1988|publisher=CRC Press|isbn=9780824778149|editor1-last=Stohl|editor1-first=Michael|edition=Third|page=373|chapter=Ethnic and Ideological Terrorism in Western Europe|access-date=February 14, 2019|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R60c_2nCcnYC&amp;pg=PA373|archive-date=March 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329132433/https://books.google.com/books?id=R60c_2nCcnYC&amp;pg=PA373#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ලයිලා කලීඩ් 1970 ලයිෆ් සඟරාවේ ත්‍රස්තවාදියෙකු ලෙස විස්තර කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=8lUEAAAAMBAJ&amp;pg=PA34|title=This is Your New Captain Speaking|last1=Khaled|first1=Leila|date=September 18, 1970|magazine=Life|access-date=February 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329132448/https://books.google.com/books?id=8lUEAAAAMBAJ&amp;pg=PA34#v=onepage&amp;q&amp;f=false|archive-date=March 29, 2024|page=34|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ පොත් ගණනාවක් 1970 ගණන්වල ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;Committee on the Judiciary, [https://books.google.com/books?id=JjkTAAAAIAAJ ''Terroristic Activity: International terrorism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329132435/https://books.google.com/books?id=JjkTAAAAIAAJ|date=March 29, 2024}}; Lester A. Sobel, [https://books.google.com/books?id=YC5nAAAAMAAJ ''Political Terrorism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329132449/https://books.google.com/books?id=YC5nAAAAMAAJ|date=March 29, 2024}}; Lauran Paine, [https://books.google.com/books?id=xiLmAAAAIAAJ ''The Terrorists''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329132437/https://books.google.com/books?id=xiLmAAAAIAAJ|date=March 29, 2024}} (1975); Walter Laqueur, [https://books.google.com/books?id=iQS-1jqgeScC ''Guerrilla Warfare: A Historical and Critical Study'']; Paul Wilkinson, [https://books.google.com/books?id=rILaAAAAMAAJ ''Terrorism versus liberal democracy: the problems of response''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329132452/https://books.google.com/books?id=rILaAAAAMAAJ|date=March 29, 2024}}; Albert Parry, [[iarchive:terrorismfromrob0000parr|''Terrorism: from Robespierre to Arafat'']] (1976); Ovid Demaris, [[iarchive:brothersinbloodi00dema|''Brothers in Blood: The International Terrorist Network'']] (1977); Yonah Alexander, David Carlton and Paul Wilkinson, [https://books.google.com/books?id=NDboAAAAIAAJ ''Terrorism: Theory and Practice'']; Christopher Dobson and Ronald Payne, [https://books.google.com/books?id=B4TaAAAAMAAJ ''The Weapons of Terror: International Terrorism at Work'']; Brian Michael Jenkins, [https://books.google.com/books?id=uo_sAAAAMAAJ ''The Terrorist Mindset and Terrorist Decisionmaking''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329133030/https://books.google.com/books?id=uo_sAAAAMAAJ|date=March 29, 2024}} (1979)&lt;/ref&gt; මෙම මාතෘකාව 1983 [[බීරුට් බැරැක්ක බෝම්බ ප්‍රහාරය|බීරුට් බැරැක්ක බෝම්බ ප්‍රහාරවලින්]]&lt;ref name=&quot;Heryant&quot;&gt;{{Cite book|last=Heryanto|first=Ariel|author-link=Ariel Heryanto|url=https://books.google.com/books?id=6qSjk2C9x6wC&amp;pg=PA161|title=State Terrorism and Political Identity in Indonesia: Fatally Belonging|date=April 7, 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-19569-5|page=161}}&lt;/ref&gt; සහ 2001 [[සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර|සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාරවලින්]]&lt;ref name=&quot;Heryant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gabriel&quot;&gt;{{Cite book|last=Faimau|first=Gabriel|url=https://books.google.com/books?id=y9IwBwAAQBAJ&amp;pg=PA27|title=Socio-Cultural Construction of Recognition: The Discursive Representation of Islam and Muslims in the British Christian News Media|date=July 26, 2013|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-5104-6|page=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Campo&quot;&gt;{{Cite book|last=Campo|first=Juan Eduardo|url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;pg=PA667|title=Encyclopedia of Islam|date=January 1, 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|page=xxii}}&lt;/ref&gt; සහ 2002 බාලි බෝම්බ ප්‍රහාරවලින් පසුව&lt;ref name=&quot;Heryant&quot; /&gt; තව දුරටත් ඉදිරියට පැමිණියේ ය.

=== අර්ථ දැක්වීම ===
ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ කිසිදු නිර්වචනයක් විශ්වීය එකඟතාවයකට පැමිණ නැත,&lt;ref name=&quot;Williamson-38&quot;&gt;{{cite book|author=Williamson, Myra|url=https://books.google.com/books?id=ZuJIPP9HfRsC&amp;pg=PA38|title=Terrorism, war and international law: the legality of the use of force against Really aj 2001|publisher=Ashgate Publishing|year=2009|isbn=978-0-7546-7403-0|page=38|access-date=December 18, 2023|archive-date=March 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329132642/https://books.google.com/books?id=ZuJIPP9HfRsC&amp;pg=PA38|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Schmid, Alex P.|title=The Routledge Handbook of Terrorism Research|publisher=Routledge|year=2011|isbn=978-0-203-82873-1|page=39|chapter=The Definition of Terrorism|author-link=Alex P. Schmid|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_PXpFxKRsHgC&amp;pg=PA39|access-date=December 18, 2023|archive-date=March 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329132100/https://books.google.com/books?id=_PXpFxKRsHgC&amp;pg=PA39#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Frampton|first=Martyn|title=History and the Definition of Terrorism|date=2021|url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-terrorism/history-and-the-definition-of-terrorism/9AAA71F34DEDBC0A911AFA0041BA5115|work=The Cambridge History of Terrorism|pages=31–57|editor-last=English|editor-first=Richard|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511215347/https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-terrorism/history-and-the-definition-of-terrorism/9AAA71F34DEDBC0A911AFA0041BA5115|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-66262-8|access-date=May 11, 2021|archive-date=May 11, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; අභියෝග මතුවන්නේ එම යෙදුමේ දේශපාලනික සහ චිත්තවේගීය ආරෝපිත ස්වභාවය, එය යෙදීමේදී භාවිතා කරන ද්විත්ව ප්‍රමිති,&lt;ref&gt;’Scholars have similarly noticed a double standard, in which the media is more likely to adopt an Islamic terror frame when the perpetrator is Muslim, and more likely to explore the attacker's personal life and mental health if the perpetrator is not.’ Connor Huff, Joshua D. Kertzer, [https://www.jstor.org/stable/26598750 How the Public Defines Terrorism]  [[American Journal of Political Science]], January 2018, Vol. 62, No. 1,  pp. 55-71 p.56.&lt;/ref&gt; සහ ත්‍රස්තවාදයේ ස්වභාවය පිළිබඳ එකඟ නොවීම හේතුවෙනි. ස්වයං නිර්ණ අයිතියේ ක්‍රියා සහ සීමාවන්.&lt;ref name=&quot;Hoffman-1998-p23&quot;&gt;Hoffman (1998), p. 23, See [https://www.nytimes.com/books/98/11/01/reviews/981101.01bonnert.html the 1 Nov 1998 review by Raymond Bonner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170417020102/http://www.nytimes.com/books/98/11/01/reviews/981101.01bonnert.html|date=April 17, 2017}} in ''[[The New York Times]]'' of [https://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html Inside Terrorism]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlr&quot;&gt;{{cite journal|date=1990|title=Battling Aerial Terrorism and Compensating the Victims|url=https://archive.org/details/sim_naval-law-review_1990_39/page/240/mode/2up?q=intimidate|journal=Naval Law Review|volume=39|pages=242–243}}&lt;/ref&gt; හාවඩ් නීති මහාචාර්ය රිචඩ් බැක්ස්ටර්, යුද නීතිය පිළිබඳ ප්‍රමුඛ විශේෂඥයෙක්, සංශයවාදී විය: &quot;'ත්‍රස්තවාදය' පිළිබඳ නෛතික සංකල්පයක් අප මත කවදා හෝ පටවා තිබීම ගැන අපට කනගාටු වීමට හේතුවක් ඇත. එම යෙදුම අපැහැදිලි ය; එය අපැහැදිලි ය; සහ ඉහත සියල්ල, එය ක්‍රියාකාරී නෛතික අරමුණක් ඉටු නොකරයි.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|title=International and Transnational Criminal Law|date=2010|publisher=Aspen Publishing|page=617}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlr2&quot;&gt;{{cite journal|date=1990|title=Battling Aerial Terrorism and Compensating the Victims|url=https://archive.org/details/sim_naval-law-review_1990_39/page/240/mode/2up?q=intimidate|journal=Naval Law Review|volume=39|pages=242–243}}&lt;/ref&gt;

විවිධ නීති පද්ධති සහ රාජ්‍ය ආයතන ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ විවිධ නිර්වචන භාවිතා කරන අතර, විශ්වීය වශයෙන් පිළිගත්, නීත්‍යානුකූලව බැඳී පවතින නිර්වචනයක් ස්ථාපිත කිරීමට රජයන් මැලිකමක් දක්වයි. එක්සත් ජනපද සංග්‍රහයේ 18 වැනි මාතෘකාව ත්‍රස්තවාදය සිවිල් වැසියන් හෝ රජය බිය ගැන්වීමට හෝ බල කිරීමට අදහස් කරන ක්‍රියා ලෙස අර්ථ දක්වයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{USC|18|113B|2331}}&lt;/ref&gt; මෙම අපරාධය පිළිබඳ විශ්වීය වශයෙන් එකඟ වූ, නීත්‍යානුකූලව බැඳී ඇති නිර්වචනයක් සැකසීමට ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව ප්‍රමාද වී ඇති අතර, ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ තනි, සියල්ල ඇතුළත්, නීත්‍යානුකූලව බැඳී, අපරාධ නීති නිර්වචනයක් ඇතුළත් ජාත්‍යන්තර ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ විස්තීරණ සම්මුතියක් අවසන් කිරීමට නොහැකි වී ඇත.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; මෙම දුෂ්කරතා පැන නගින්නේ &quot;ත්‍රස්තවාදය&quot; යන යෙදුම දේශපාලනිකව සහ චිත්තවේගීය වශයෙන් ආරෝපණය කර ඇති බැවිනි.&lt;ref&gt;Diaz-Paniagua (2008), [https://books.google.com/books?id=q2qHd6a-slIC&amp;pg=PR4 ''Negotiating terrorism: The negotiation dynamics of four UN counter-terrorism treaties, 1997–2005'']{{Dead link|date=March 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, p. 47.&lt;/ref&gt; ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව ඒ වෙනුවට විවිධ වර්ගයේ ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාකාරකම් නිර්වචනය කරන සහ අපරාධ කරන ආංශික සම්මුතීන් මාලාවක් සම්මත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://icct.nl/publication/radicalisation-de-radicalisation-counter-radicalisation-a-conceptual-discussion-and-literature-review/|title=Radicalisation, De-Radicalisation, Counter-Radicalisation: A Conceptual Discussion and Literature Review|date=March 27, 2013|access-date=September 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207124224/https://icct.nl/publication/radicalisation-de-radicalisation-counter-radicalisation-a-conceptual-discussion-and-literature-review/|archive-date=December 7, 2019|publisher=The International Centre for Counter-Terrorism – The Hague (ICCT)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ත්‍රස්තවාදයට එරෙහි විශ්ලේෂක බෲස් හොෆ්මන් සඳහන් කර ඇත්තේ ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ තනි නිර්වචනයකට එකඟ විය නොහැකි එකම රාජ්‍ය යාන්ත්‍රණය තුළ සිටින තනි පුද්ගල ආයතන පමණක් නොවන බවයි. ප්‍රවීණයන් සහ ක්ෂේත්‍රයේ දිගුකාලීනව ස්ථාපිත විද්වතුන් සම්මුතියකට පැමිණීමට සමානව අසමත් ය.&lt;ref name=&quot;siegel&quot;&gt;{{cite book|last1=Siegel|first1=Larry|url=https://archive.org/details/criminologycore00sieg|title=Criminology|date=January 2, 2008|publisher=Cengage Learning|isbn=9780495391029|access-date=November 27, 2015|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; 1992 දී ත්‍රස්තවාදී අධ්‍යයන විශාරද ඇලෙක්ස් පී. ෂ්මිඩ් එක්සත් ජාතීන්ගේ අපරාධ වැළැක්වීමේ සහ අපරාධ යුක්තිය පිළිබඳ කොමිසමට (CCPCJ) &quot;යුධ අපරාධවලට සාම කාලීන සමානයන්&quot; ලෙස සරල අර්ථ දැක්වීමක් යෝජනා කළ නමුත් එය පිළිගත්තේ නැත.&lt;ref name=&quot;siegel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;contemp2020&quot;&gt;{{cite journal|last=Schmid|first=Alex P.|date=October 7, 2020|editor1-last=Brunton|editor1-first=Gillian|editor2-last=Wilson|editor2-first=Tim|others=Issue title: Terrorism: Its Past, Present &amp; Future Study - A Special Issue to Commemorate CSTPV at 25|title=Discussion 1 - Revisiting the wicked problem of defining terrorism|journal=[[Contemporary Voices: St Andrews Journal of International Relations]]|volume=1|issue=1|page=|doi=10.15664/jtr.1601|issn=2516-3159|doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50පික්]] Text may have been copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0|Attribution 4.0 International  (CC BY 4.0)]] licence. (Per [https://cvir.st-andrews.ac.uk/about/research-integrity/ this page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004191038/https://cvir.st-andrews.ac.uk/about/research-integrity/|date=October 4, 2023}}.&lt;/ref&gt; 2006 දී, ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ විවිධ නිර්වචන 109 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ඇති බව ගණන් බලා ඇත.&lt;ref name=&quot;contemp2020&quot; /&gt;

=== මතභේදාත්මක නිර්වචන ===
[[ඊශ්‍රායෙල - පලස්තීන ගැටුම|ඊශ්‍රායල-පලස්තීන ගැටුමේ]] දී මෙම යෙදුම භාවිතා කිරීම ත්‍රස්තවාදීන් නිර්වචනය කර හඳුනා ගන්නා ආකාරය පිළිබඳ නොපැහැදිලි බව පිළිබඳ මතභේදවලට තුඩු දී තිබේ. 2023-4 [[ඊශ්‍රායල-හමාස් යුද්ධය]] සහ ප්‍රාණ ඇපකරුවන් ගලවා ගැනීමේ මෙහෙයුමක සන්දර්භය තුළ, පලස්තීනුවන් 270 කට අධික සංඛ්‍යාවක් මරා දමා ප්‍රාණ ඇපකරුවන් 4 දෙනෙකු බේරා ගත් සන්දර්භය තුළ, මෙම යෙදුම පැහැදිලි කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි විට, ඊශ්‍රායලයේ ඩ්‍රෝන් බලඇණියේ අණ දෙන නිලධාරියා පිළිතුරු දුන්නේ: &quot;අපි පහර දුන්නා. සාමාන්‍ය වැසියන් පලවා හැරීමට වීදි දෙපස සිටි අතර, ඔහු නිරායුධව සිටියත් පලා නොගිය තැනැත්තා, අප සැලකූ පරිදි, අප විසින් මරා දැමූ සියල්ලන්ම ත්‍රස්තවාදියෙකු විය යුතුය.&quot;&lt;ref&gt;Meron Rapoport, [https://www.972mag.com/dehumanization-moral-abyss-israelis/ &quot;Israeli society's dehumanization of Palestinians is now absolute&quot;], ''[[+972 Magazine]]'', August 23, 2024.&lt;/ref&gt;

== ත්‍රස්තවාදයේ ගොදුරු ==
[[ගොනුව:Terrorincidents2001atlas.jpg |thumb|]]
ත්‍රස්තවාදය යනු මතභේදයට තුඩු දෙන වදනක් වන අතර ඒ සඳහා අන්තර්ජාතිකව පිළිගත් තනි අර්ථ දැක්වීමක් නොමැත. කෙසේ නමුත් ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුති කිහිපයක් තිබෙන අතර ඒවා යම්තාක් දුරකට වෙනස් අර්ථ දැක්වීම් දක්වයි. එක් නූතන ක්‍රමයකට අනුව එය භය ඇති කිරීම තුළින් දේශපාලනික හෝ මතවාදීය අභිමතාර්ථ ඉටු කර ගැනීම සඳහා මහජනයාට ‍එරෙහිව සිදු කරන ප්‍රචණ්ඩත්වය ලෙස හැඳින්විය හැකිය. ත්‍රස්තවාදයේ බොහෝමයක් බහුල අර්ථ දැක්වීම්වලට ඇතුළත් වන්නේ බිය ඇති කිරීමට, මතවාදී අභිමතාර්ථ ඉටු කර ගැනීමට හා යුද්ධයට සහභාගී නොවන අයගේ ආරක්ෂාව ගැන නොසිතා හෝ ඔවුන්ව සිතා මතා ඉලක්ක කර ගනිමින් සිදු කරන ක්‍රියාය. සමහරක් අර්ථ දැක්වීමවලට නීතියට පටහැනි ප්‍රචණ්ඩතා හා යුද්ධය ඇතුළත් වේ. 

ත්‍රස්තවාදය සම්මුතිය බැහැරවන යුධ ගැටුම් හා මානසික යුධ ගැටුම් ආකාරයක් ද වේ. මෙම වදන දේශපාලනික හා චෛතසික වශයෙන් අධික ලෙස ආරෝපණය වී ඇති අතර එමනිසා නිරවද්‍ය අර්ථ දැක්වීමක් සැපයීම අපහසු වේ. US හමුදාව මඟින් 1988 දී කරන ලද අධ්‍යනයක් පෙන්වා දුන්නේ ත්‍රස්තවාදය යන වදන සඳහා අර්ථ දැක්වීම් 100කට වැඩි ප්‍රමාණයක් යොදා ගෙන තිබූ බවයි. ත්‍රස්තවාදය පුහුණු කරන පුද්ගලයා ත්‍රස්තවාදියා ලෙස හැඳින්වේ. 

ත්‍රස්තවාදය බොහොමයක් දේශපාලනික සංවිධාන මඟින් ඔවුන්ගේ අභිමතාර්ථ ඉටු කර ගැනීම සඳහා විශාල වශයෙන් භාවිතා කර ඇත. ඒවා අතරට දක්ෂිණාංශික හා වාමාංශික දේශපාලන පක්ෂ, ජාතිවාදී හා ආගමික කණ්ඩායම්, විප්ලව වාදීන් හා ඒකාධිකාරී ආණ්ඩු අයත් වේ. 

යුධ උපාය සම්බන්ධ පූර්වාදර්ශ කණ්ඩායම් මඟින් පවත්වන ලද ජාත්‍යන්තර සාමය නඟා සිටුවීමේ හා ත්‍රස්තවාදය බිඳ දැමීමේ සමුළුව නිර්දේශ කළේ ත්‍රස්තවාදය හා ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියා අතර වෙනසක් ඇති කළ යුතු බවයි. ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියා එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිල සම්මතය 1373 හා ලෝකයේ බොහෝමයක් රටවල දේශීය නීති පද්ධතියට අනුව සාපරාධී ක්‍රියා වන අතර ත්‍රස්වාදය යනුවෙන් අදහස් කෙරෙන්නේ එම ක්‍රියා හා එම ක්‍රියා සිදු කරන පුද්ගලයන් හා ඔවු‍න්ගේ අරමුණු ඇතුළත් සංසිද්ධියයි. ත්‍රස්තවාදයේ අර්ථ දැක්වීම් පිළිබඳ අසම්මුතියක් ඇත. කෙසේ නමුත් ලෝකයම පිළිගත් සම්මතයක් වන‍්නේ කිසිදු හේතුවක් මත ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියා පිළිනොගත යුතුයි යන්නයි. මෙය එක්සත් ජාතීන්ගේ ත්‍රස්තවාදයට විරෝධී ක්‍රියා පිළිවෙල, ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ වූ මැඩ්රිඩ් සම්මන්ත්‍රණයේ තීරණ, යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුවේ යුධ උපාය සම්බන්ධ පූර්වාදර්ශ කණ්ඩායම හා ALDE හි සාකච්ඡා ඇතුළත්ව බොහෝමයක් වැදගත් සම්මේලනවලට බලපෑම් ඇති කළේය.
== ත්‍රස්තවාදයේ ආකාර ==

1975 වසන්තයේ දී එක්සත් ජනපදයේ නීතිය බලාත්මක කිරීමේ සහයෝගීතා අධිකාරිය අපරාධ නීති තත්වයන් හා අරමුණු සම්බන්ධ ජාතික උපදේශන කමිටුවක් ඇති කළේය. කමිටුවේ වෙළුම් 5 අතරින් 1ක් නම් කොට ඇත්තේ අක්‍රමිකතා හා ත්‍රස්තවාදය ලෙසය. එය එළි දැක්වූයේ අක්‍රමිකතා හා ත්‍රස්තවාදය පිළිබඳ HHA Cooper විසින් මෙහෙය වූ කාර්ය සාධක බලකාය මඟිනි. ඔවුන් ත්‍රස්තවාදය ආකාර 6කට වර්ග කළේය. 

* සිවිල් අක්‍රමිකතා - සාමය, ආරක්ෂාව හා ප්‍රජාවගේ සාමාන්‍යය ජීවිතය නිරෝධනය කරන බිහිසුණු ක්‍රියාකාරකම්වල එකතුවකි. 
* දේශපාලනික ත්‍රස්තවාදය - දේශපාලනික අරමුණු සඳහා ප්‍රජාව අතර බිය ඇති කිරීමට සිදු කරන බිහිසුණු අපරාධයන්ය. 
* දේශපාලනික නොවන ත්‍රස්තවාදය - දේශපාලන අරමුණු මත පදනම් නොවූ බලහත්කාරමය අරමුණු මත තැති ගැන්වීමේ සැලසුමක් වන අතර අවසානය තනි හෝ සාමූහික පුද්ගල අරමුණකි.
* සදිසි ත්‍රස්තවාදය - බිහිසුණු අපරාධ සිදු කරන පැහැදිලි ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාකාකම්වලට සමාන ත්‍රස්තවාදයේ අන්තර්ගතයන් ඌන වූ ක්‍රියාකාරකම් ය. ක්ෂණික ගොදුර මත සැබෑ ත්‍රස්තවාදය මෙන් ත්‍රස්තවාදයේ පැතිරවීම සිදු නොකරන අතර සමාන තත්වයන් හා ප්‍රතික්‍රියාවන් ඇති කරයි. උදාහරණයක් ලෙස ක්‍රියාකාරකම් සමාන වූ අරමුණු සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වූ කල්ලි විසින් පුද්ගලයන් සිර අඩස්සියට ගැනීම.
* සීමිත දේශපාලන ත්‍රස්තවාදය - සැබෑ දේශපාලනික ත්‍රස්තවාදී ලක්ෂණයක් වන්නේ විප්ලවීය එළඹුමයි. නමුත් ‍සීමිත දේශපාලන ත්‍රස්තවාදී, ආදර්ශවාදී හෝ දේශපාලන ව්‍යාපාරිකවාදී වුව ද රාජ්‍යයක බලය අල්ලා ගැනීමේ කුමන්ත්‍රණයක කොටසක් නොවේ. 
* නිල හෝ රාජ්‍යය ත්‍රස්තවාදය - බිය හා පීඩනය පදනම් වූ නීති ක්‍රියාත්මක කෙරෙන ත්‍රස්තවාදය අනුරූප වූ රටවල් සඳහා භාවිතා වේ. දේශපාලනික අරමුණු මුදුන් පමුණුවා ගැනීමට ඔවුන්ගේ විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ කොටසක් ලෙස රාජ්‍යයන් මඟින් සිදු කරන ත්‍රස්තවාදී ක්‍රියාකාරකම් ව්‍යුහමය ත්‍රස්තවාදය ලෙස හැඳින්වේ. එක්සත් ජනපද බුද්ධි අංශයේ වි‍ශ්ලේෂණයන්ට අනුව ආකාර 4කි. 

* ජාතිවාදී - බෙදුම්වාදී 
* ආගමික මූලධර්මවාදී
* නව ආගමිකවාදී 
* සමාජ විප්ලවවාදී

== ශ්‍රී ලංකාවේ ත්‍රස්තවාදය ==
*[[ශ්‍රී ලංකාවේ ත්‍රස්තවාදය]]-(Y.W.B).

*ශ්‍රී ලංකාවේ ජනවාර්ගික අර්බුදය බෙදුම්වාදය සහ ඊළාම් සටන
*දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි නමැති ත්‍රස්තවාදී සංවිධානය විසින් මෙහෙයවන ලද ශි‍්‍ර ලංකාවේ පැවති ත්‍රස්තවාදය දශක තුනකට ආසන්න කාලයක් පැවති දික්ගැස්සුණු ගැටුමක් ලෙස සැලකිය හැකිය.

*ලංකාව තුල ක්‍රියාත්මක වූ ත්‍රස්තවාදී ගොන්නට ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ද අයත්වෙති.

*1971 රාජ්‍ය විරෝධි කරැල්ල මෙන්ම 1988-1989 කාලයේදී දේශප්‍රේමී ජනතා ව්‍යාපාරය ඔස්සේ ඔවුන් ජන ජීවිතයට කල බලපෑම් ත්‍රස්තවාදයම වෙයි.

*ශී‍්‍ර ලංකාව වූ කලී 1956 සිටම වාර්ගික ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයා, ඝාතන සහ කැරලි සම්බන්ධ සිදුවීම් ගණනාවක් අත්දැක තිබෙන රටකි.

*රටේ සිංහල හා දෙමළ සම්බන්ධතා විෂයෙහි සලකා බලන විට වාර්ගික පහරදීම් ප‍්‍රධාන මිනුම් දඬු බවට පත්ව තිබේ.

*1956 දී ගල්ඔය නිම්නයේදී ඇතිවූ ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයාවල ප‍්‍රතිඵලයක් වශයෙන් දෙමළ ජීවිත 150ක් පමණ විනාශ වී තිබේ.

*එයින් වසර දෙකකට පසුව නිදහසින් පසු ලංකාවේ හටගත් ප‍්‍රථම වාර්ගික ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයාදාමය දියත් විය.

*එහිදී දෙමළ ජාතිකයන්ට එරෙහිව සිංහල කල්ලි විසින් සංවිධානය කරන ලද වාර්ගික ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයා සහ සංහාර දින හයක් තිස්සේ කි‍්‍රයාත්මක වී දෙමළ ජාතිකයන් සිය ගණනක් මරා දැමුණු අතර 25000කට වැඩි පිරිසක් සරණාගතයින් බවට පත් විය.

*වාර්ගික ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයා නැවතත් 1960 ගණන්වලදී සුළු සුළු සිද්ධීන් වශයෙන් පැනනැගි අතර 1970 ගණන්වල එය කෲර පොලිස් කි‍්‍රයාවන් ලෙසින් පැන නැගුණි. මෙය ගැටුමේ වර්ධනීය අවස්ථාව ලෙස සැලකිය හැක.

*මේ අවස්ථාව වන විට දෙමළ ජනතාව තමන් වෙනම ජාතියක් ය යන හැඟීම සහ එම අරමුණ සාධනය කර ගැනීම සඳහා යුධ සටන්කාමීත්වය වෙත පිවිසීම ආරම්භ වුනි.

*ඒ අනුව 1975 වනවිට යුධවාදී දෙමළ තරුණයන් සංවිධානගත වීම ආරම්භ විය.

*එම වර්ෂයේදීම යාපනයේ නගරාධිපතිව සිටි ඇල්ෆ‍්‍රඩ් දොරේ අප්පා ඝාතනය කළ අතර එය දෙමළ සටන්කාමී තරුණයන්ගේ පළමු දේශපාලන ඝාතනය විය.

*ද්‍රවිඩ සංගමය, ෆෙඩරල් පක්ෂය, ලංකා කම්කරු සංගමය එකතු වී 1976 දී දෙමළ එක්සත් විමුක්ති පෙරමුණ පිහිටුවීමෙන් දේශපාලන වශයෙන් ද ගැටුම ලියලමින් පැවති බව සනාථ වේ.

*1974 දී යාපනයේ දෙමළ භාෂා පර්යේෂණ සමුළුවට එල්ල වූ මැර ප‍්‍රහාරයත් තරුණයන් නව දෙනෙකු මරුමුවට පත්වීමත් විශාල තරුණයන් පිරිසක් අත් අඩංගුවට ගැනීමත් හරහා දෙමළ දේශපාලන පක්ෂවල දිශානතිය වෙනස් කිරීමට බලපෑවේය.

*ඒ අනුව දෙමළ එක්සත් විමුක්ති පෙරමුණ 1976 මැයි 14 දින වඩුක්කොඩෙයි ආසනයේ සම්මේලනයක් කැඳවා දමිළ ජනතාවගේ නිදහස වෙනුවෙන් ඊළාම් රාජ්‍යයක් ඇතිකර ගත යුතු බව ප‍්‍රථම වරට ප‍්‍රකාශ කළේය.

*1977 මැතිවරණයට තරඟ කළ ද්‍රවිඩ එක්සත් විමුක්ති පෙරමුණ වෙනම රාජ්‍යයක් පිළිබඳ මතවාදය ඉදිරිපත් කරමින් ආසන 23කට තරඟ කර ආසන 18ක් දිනා ගත්තේය.එහිදී පාර්ලිමේන්තුවේ ප‍්‍රධාන විපක්ෂය බවට ද පත් විය.

*1978 වර්ෂයේ නව ව්‍යවස්ථාවක් සම්පාදනය කිරීමේ දී එක්සත් ජාතික පක්ෂය මුලින් පොරොන්දු වූ පරිදි සර්ව පාක්ෂික සම්මේලනයක් කැඳවීමට කටයුතු කළේ නැත.

*ඒ අනුව 1972 දී මෙන්ම 1978 ව්‍යවස්ථාව ද දෙමළ ජනතාවගේ දුක් ගැනවිලි නොසලකා සිංහල ජාතිකත්වය පැහැදිලිව ම ඉස්මතු කරන ලද ජාතිකත්ව වශයෙන් ආධිපත්‍යය දැරීමේ ක‍්‍රමයක් ද ඇති කළේය.

*සිංහල රාජ්‍ය පාලනය හා බුද්ධාගම රාජ්‍ය ආගම බවට පත් කිරිම එම ජාතිකත්ව ආධිපත්‍යයේ ලක්‍ෂණ වේ.

*මේ අනුව යළිත් දේශපාලන පක්‍ෂ අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය.

*ජනවාර්ගික ගැටළුව යුදකරණයට පත් වීම.

*1979 ජුනි මාසයේ දී හදිසි නීතිය පනවමින් ත‍්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත යටතෙහි උතුරු නැගෙනහිර ත‍්‍රස්තවාදය තුරන් කරලිමේ මෙහෙයුමක් දියත් කෙරිණි.

*මේ තුළ දෙමළ සටන්කාමීන්ගේ සන්නද්ධ බලය හමුදා බලයෙන් මර්දනය කිරීම ආරම්භ විය. තත්වය මෙසේ තිබියදී ජාතිකත්ව ප‍්‍රශ්නයට විසඳුම් සෙවීම සඳහා යැයි යෝජනා කරන ලද දිස්ති‍්‍රක් සංවර්ධන සභා ක‍්‍රමය කි‍්‍රයාත්මක කිරීමට කරුණු සොයා බැලීම සඳහා කමිටුවක් පත් කෙරුණි.

*1981 දිස්ති‍්‍රක් සභා මැතිවරණයේදී දෙමළ සටන්කාමීන් විසින් අපේක්ෂකයින් ගණනාවක් ඝාතනය කරන ලදී. ඊට එරෙහිව කි‍්‍රයාත්මක වන රජයේ මිලිටරි හමුදාව ප‍්‍රතිප‍්‍රහාර එල්ල කළේය.

*එහිදී දෙමළ සංස්කෘතියේ පමණක් නොව මෙරට ඉතිහාසයේ ඥාණ ගබඩාවක් වූ යාපනයේ පුස්තකාලයේ පොත් 95000ක් පමණ විනාශ විය.

*නිවාස 200ක් පමණ ගිනිතබා විනාශ කරන ලදී .

*ඊලනාඩු පුවත්පත් කාර්යාලයද විනාශ විය. (ගුරුගේ 2005:44) පුස්තකාලය ගිනි තැබීමේ සිද්ධිය යාපන ජනතාව දුටුවේ රාජ්‍ය බලය යොදවා තමන්ගේ සංස්කෘතිය විනාශ කරන කි‍්‍රයාවලියක් ලෙසටය.

*මෙවැනි කි‍්‍රයාවන් හරහා සිදුවුයේ දෙමළ ජනතාව තව තවත් දුරස්ථවී යාම පමණි.

=== 1983 ප‍්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා ===
*නිදහසින් පසු දරුණුතම ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයා ඇතිවූයේ 1983දී ය.

*දෙමළ සටන්කාමීහු හමුදා ට‍්‍රක් රථයක් පුපුරවා සොල්දාදුවන් 13 දෙනෙකු ඝාතනය කිරීමත් සමගින් ගැටුම ආරම්භ විය.

*ආණ්ඩුව සමහර මැර කණ්ඩායම් විසින් කොළඹ ඇතුළු රටේ දකුණු ප‍්‍රදේශවල ජීවත් වූ දෙමළ ජනතාවට එරෙහිව පහරදීම් පටන් ගැනුනි.

*මෙම ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයාවල ප‍්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ජීවිත 600කට වඩා වැඩි ප‍්‍රමාණයක් විනාශයට පත් වූ අතර 79000කට අධික පුද්ගල සංඛ්‍යාවක් සරණාගතභාවයට පත්විය.

*කෙසේ වෙතත් 1983 ජූලි සිද්ධිය ”දෙමළ ජනතාව වෙන්වී යා යුතුය” යන මතය දෙමළ සමාජය තුළ වඩාත් තහවුරු කිරීමට සමත් විය.

*දෙමළ ජනතාවට වෙනම රාජ්‍යයක් පිළිබඳ අරගලය සහයෝගය ලැබෙන්නට පටන් ගන්නේ මින් පසුවය.

*ආණ්ඩුක‍්‍රම ව්‍යවස්ථාවට හයවැනි සංශෝධනය ගෙන එමින් වෙනම රාජ්‍යයක් පිළබඳ අදහස නීති විරෝධී බව ප‍්‍රකාශයට පත් කළේය.

*මේ හරහා ශී‍්‍ර ලංකාවේ වෙසෙන දෙමළ ජන වර්ගයේ නියෝජනය බෙහෙවින් අඩපණ විය.

*ත‍්‍රස්තවාදී කණ්ඩායම්.

*1983න් පසුව දෙමළ සටන්කාමී කණ්ඩායම් වඩාත් ශක්තිමත් වීම ආරම්භ විය.

*උමා මහේෂ්වරන් විසින් ද්‍රවිඩ ඊළාම් විමුක්ති සංවිධානය(ප්ලොට්)

*වේලූපිල්ලේ ප‍්‍රභාකරන් විසින් ද්‍රවිඩ ඊළාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානයද (එල්ටීටීඊ)ස්ථාපිත කරන ලදී .

*මීට අමතරව ඊළාම් ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ(ඊ.පී.ආර්.එල්.එෆ්)

*දෙමළ ඊළම් විමුක්ති සංවිධානය(ටෙලෝ)

*ඊළාම් විප්ලවීය ශිෂ්‍ය සංගමය(ඊරෝස්)ද අවි ගැටුමේ ප‍්‍රධාන පාර්ශවකරුවන් බවට පත් විය.

*අනතුරුව ගැටුමේ පාර්ශවය ද සන්නද්ධ මුහුණුවරක් ගනිමින් ත‍්‍රස්තවාදී කි‍්‍රයාවන්ගේ නියැලීම වේගවත් කළේය.

*1987 ඉන්දු ලංකා ගිවිසුම ඔස්සේ පළාත් සභා ස්ථාපිත කිරීමත් සමග බොහෝ දෙමළ සංවිධාන ප‍්‍රජාතන්ත‍්‍රවාදී පාලන ව්‍යුහයට පිවිසිනි.

*මෙමගින් සනාථ වන කරුණක් වන්නේ දෙමළ ජනවාර්ගිකත්වය වෙනුවෙන් සන්නද්ධ සටනකට එළඹීම සඳහා සංවිධාන රාශියක් කි‍්‍රයාත්මක වුවද,පළාත් සභා ස්ථාපිත කිරීමෙන් අනතුරුව එම භූමිකාව නිරූපණය කරන ප‍්‍රධාන සංවිධානය බවට පත්වූයේ එල්ටිටිඊ සංවිධානය බවයි.

=== පළමු ඊළාම් යුද්ධය-(1979-1989). ===
*ජේ.ආර්.ජයවර්ධන ගේ &quot;මග නතර වූ යුද්ධය&quot;.

*පළමු ඊළාම් යුද්ධය 1970 දශකය මැද භාගයේ සිට 1989 දක්වා ක‍්‍රියාත්මක විය.

*ආරම්භයේ දී මධ්‍යස්ථ දෙමළ දේශපාලඥයින් හා පොලිස් ඔත්තුකරුවන් ඉලක්ක බවට පත්විය.

*1984 සිට උතුරු නැගෙනහිර පළාතේ සිංහල ජනපදිකයන් සමූල ඝාතනය කිරීම අරඹන අතර ඊට අමතරව කොළඹ, අනුරාධපුරය ආදී ප‍්‍රදේශ ඉලක්ක කොට ගෙන ත‍්‍රස්තවාදීන් කි‍්‍රයාත්මක විය.

*1975 ජූලි 27 වන දින ඇල්ෆ‍්‍රඩ් දොරේ අප්පා ඝාතනය කිරීමත් සමඟ පළමු ඊළාම් යුද්ධය ආරම්භ විය.

*1978 එල්ටීටීඊ හා ටෙලෝ කණ්ඩයම් දෙකම යාපනයේ පොලිස් නිලධාරීන් හා ඔත්තුකරුවන් ඝාතනය නොනවත්වාම සිදු කරන ලදී.

*පළමුවැනි ඊළාම් යුද්ධය මදින් මද වර්ධනය වූ අතර කොළඹ තුළ ත‍්‍රස්තවාදී කි‍්‍රයා ඇතිකරන තත්වයට ලත් විය.
*1981 ජුනි 01 වැනි දින යාපන පුස්තකාලයට ගිනි තබා විනාශ කරන ලදී.

*1982 ජුනි 05 වනි දින යාපනය කොළඹ තැපැල් දුම්රියේ බෝම්බයක් පිපිරීමෙන් සිවිල් වැසියන් දෙදෙනෙකු මියගිය අතර 1982 ජූලි 02 වැනි දින යාපනයේ නෙල්ලිඅඩි හිදී ත‍්‍රස්තවාදීන් පොලිස් ජංගම මුර රථයකට වෙඩිතබා සිව්දෙනෙක් මිය ගියේය.

*1982 ඔක්තෝබර් 27 වැනි දින චාවකච්චේරි පොලීසියට එල්ටීටීඊ ප‍්‍රහාරයක් දියත් විය.

*1983 සිද්ධීන්.

*1983 ජූලි 06 වැනි දින කන්කසන්තුරේ සිමෙන්ති කම්හලට ප‍්‍රහාරයක් එල්ල කරන ලදී.

*1983 ජූලි 15 වැනි දින ලූකස් චාල්ස් ඇන්තනී මිය ගියේය.

*එහි පළිගැනීමක් ලෙසට ප‍්‍රභාකරන් 1983 ජූලි 23 වැනි දින තිරුකෝල්වේලි හන්දියේදී බිම්බෝම්බයක් යොදාගෙන සහ වෙඩි තැබීමෙන් සෙබළු 13 දෙනෙකු ඝාතනය කිරීමේ සිද්ධියත් සමග මෙ අර්බුදය මහා යුද්ධයකට පෙරළිණ.

*මෙතෙක් තැනින් තැන සිදුවූ වෙඩි තැබීම්, මංකොල්ලකෑම් මුහුණට මුහුණ ලා කරන සටනක් බවට පත්වූයේ මෙම කාල වකවානුවෙන් පසුවය.

*1983 ජූලියෙන් පසුව සටනට පිවිසුනු අය මෙන්ම නොපිිවිසුනු අයද සිය ගණනින් මරුමුවට පත් වූහ.දහස් ගණන් දමිළයෝ අත්අඩංගුවට ගනු ලැබූහ.

*තිම්පු සාකච්ඡා.

*මේ අතර තිම්පු සාකච්ඡා මේසයේදී පළමු එල්ටීටීඊ ඇතුළු ද්‍රවිඩ සංවිධාන සියල්ලම එකම මේසයක සාකච්ඡාවට පැමිණි නමුත් එකඟත්වයකට පැමිණිය නොහැකි විය.

*දෙවැනි ඊළාම් යුද්ධය-(1990 ජුනි සිට 1994 අගෝස්තු දක්වා).

*රණසිංහ පේ‍්‍රමදාස ගේ &quot;දෙකටම නැති යුද්ධය&quot;.

*1990 ජුනි සිට 1994 අගෝස්තු දක්වා දෙවැනි ඊළාම් යුද්ධය කි‍්‍රයාත්මක විය.

*මෙය ශී‍්‍ර ලංකා රජයේ හමුදා හා එල්ටීටීඊ සංවිධානය අතර සිදුවිය.

*ආරම්භයේදී පොලිස් ස්ථාන සහ හමුදා කඳවුරු ඔවුන්ගේ ඉලක්ක විය.

*1980 දී සහ 1990 දී පැවති රාජ්‍යයන් දෙමළ ජනතාව සතුටු කිරීම සදහා දෙමළ භාෂාව රාජ්‍ය භාෂාවක් ලෙස පිළිගැනීම සහ උතුරු නැගෙනහිර ඒකාබද්ධ කිරීම වැනි පනත් කීපයක් සම්මත කර ගන්නා ලදී.

*එසේ වුවත් ප්‍රචණ්ඩකාරී ක්‍රියාවන් දිගටම සිදුවිය.

*ඉන්දිය සාම සාධක හමුදාව ඉවත් වු පසු එල් .ටී.ටී.ඊ. ය අනෙකුත් තරගකාරී ආයුධ සන්නද්ධ කණ්ඩායම් විනාශ කරමින් බලවත් විය.

*රජය ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ නැගී සිටීමද මර්දනය කළේය. ප්‍රධාන විරුද්ධ පාර්ශවයන් දෙකම ඔවුනොවුන්ගේ බලය තර කර ගත් පසු දෙපාර්ශවයම සටන් විරාමය කඩ කළහ.

*රජය නැවත යාපනය අත්පත් කර ගැනීමට සටනක් දියත් කළේය.

*නිදහස් කරන පොරොන්දුව මත එල්.ටී.ටී.ඊ.යට යටත් වු සිංහල හා මුස්ලිම් පොලිස් නිළධාරීන් 113 ක් එල්.ටී.ටී.ඊ. ය විසින් ඝාතනය කරන ලදී.

*රජය ආහාර හා බෙහෙත් ද්‍රව්‍ය යාපනයට ගෙන යාම තහනම් කළහ.

*ගුවන් හමුදාව ප්‍රදේශයේ එල්.ටී.ටී.ඊ. ඉලක්ක වලට අනුකම්පා විරහිතව බෝම්බ ප්‍රහාර එල්ල කළහ.

*මෙය ට එල්.ටී.ටී.ඊ.ය ප්‍රතික්‍රියා දැක්වුයේ සිංහල හා මුස්ලිම් ගම්මානවලට පහර දී සිවිල් වැසියන් 166 දෙනෙකු එල්.ටී.ටී.ඊ. ය විසින් ඝාතනය කිරිම යුද්ධයෙන් සිදුවු විශාලතම මනුෂ්‍ය ඝාතනය විය.

*නැගෙනහිර පළාතේ සැලකිය යුතු සිවිල් දෙමළ ජනතාවක් ඝාතනය වු අතර ඒ පිළිබද වගකීම රජයේ හමුදාවනට එල්ල විය.

*මෙලෙස දෙවන ඊළාම් යුද්ධය ආරම්භ වූ අතර එයින් සති කිහිපයකින් එල්ටීටීඊය සුළු ප‍්‍රදේශ කිහිපයක් හැර යාපන අර්ධද්වීපයේම එනම් කිලිනොච්චි, වවුනියා, මුලතිව්, මන්නාරම් දිස්ති‍්‍රක්කයන්හි විශාල ප‍්‍රදේශයන්ද නැගෙනහිර පළාතේ ප‍්‍රත්‍යන්ත ඇතුළු කොටස්හිද අණසක යළි රැුඳවූහ.

*1990 ජූලි මස 12 වැනි දින එල්ටීටීඊ ත‍්‍රස්තවාදීන් කොකාවිල් හමුදා කඳවුර මුළමනින්ම විනාශ කළහ.

*මේ අතර එල්ටීටීඊ ය උතුරු නැගෙනහිර ප‍්‍රදේශවල සාමාන්‍ය ජනතාව ඝාතනය කිරීම නොකඩවා කරගෙන යන ලදී.

*1991 ජූලි 10 අලිමංකඩ කඳවුරට ප‍්‍රහාරයක් එල්ල වුනි. 1992 මුල් භාගයේදී ත‍්‍රස්තවාදීන් විසින් අම්පාර, පොළොන්නරුව දිස්ති‍්‍රක්කවල අහිංසක සිවිල් වැසියන් සිය ගණනක් මරා දමූහ.

*1992 අපේ‍්‍රල් 10 වැනිදා සිවිල් වැසියන් රැගත් බසයක් බෝම්බවලින් පුපුරවා හැරීය.

*විශාලතම යුද්ධයක් ඇතිවුයේ 1991 දී එල්.ටී.ටී.ඊ. හමුදා භටයින් 5000ක් විසින් යාපනය අර්ධද්වීපයට පිවිසුම් මාර්ගයක් වුද ශ්‍රී ලංකා හමුදාවන්ට අයිතිවුද අලිමංකඩ කදවුර මාසයක් තිස්සේ වටලා සිටි අවස්ථාවේදීය.

*මාසයක් පුරා පැවතුණු වටලෑමේදී දෙපාර්ශවයේම 2000කට අධික සංඛ්‍යාවක් මිය ගියේ රජයේ 10000ක ආධාර හමුදාව ඒමට පෙරාතුවය.

*1992 අගෝස්තු 08 වන දින යාපනය අරාලි තුඩුවේදි ජෙනරාල් කොබ්බෑකඩුව ඇතුළු ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරීන් පිරිසකගේ මරණය ත‍්‍රස්තවාදී බිම් බෝම්බයකින් සිදුවිය.

*මේ අතර 1992 නොවැම්බර් 10 වැනි දින නාවික හමුදාපති වයිස් අද්මිරාල් ක්ලැන්සි ප‍්‍රනාන්දු ඝාතනයට ලක්විය.

*1991 මැයි 21 වන දින රජීව් ගාන්ධි ඝාතනය කළේය.

*1993 මැයි 01 ත‍්‍රස්තවාදීන් විසින් කොළඹ ආමර් වීදියේදී මරාගෙන මැරෙන බෝම්බකරුවකු යොදා ගනිමින් ජනාධිපති රණසිංහ පේ‍්‍රමදාසයන්ද මරණයට පත් කරන ලදී.

*මෙම තත්වය මෙලෙස සිදු කිරීම තුළින් එල්ටීටීඊ ය ලෝකය තුළ ප‍්‍රබල ගරිල්ලා ත‍්‍රස්තවාදී සංවිධානයක් බවට පත් විය.

*සාමය සදහා ගත් උත්සාහයන්.

*1994 පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේන් එක්සත් ජාතික පක්ෂය පරාජයට පත්වු අතර විශාල බලාපොරොත්තු මැද චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංගගේ නායකත්වයෙන් යුත් එක්සත් ජනතා නිදහස් සන්ධානය බලයට පත් වුයේ සාමය අපේක්ෂාවෙනි.

*එමෙන්ම විරුද්ධ පක්ෂ නායක ගාමිණි දිසානායක එල්.ටී.ටී.ඊ. ය විසින් ඝාතනය කිරීමෙන් පසු චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක ජයගත්තාය.

*1995දී සටන් විරාමයකට එකග වුණද පසුව පැවැත්වු සාකච්ඡා ඵල රහිත විය.

*1995 ජනවාරි 08 දින යුධ විරාමයක් ප‍්‍රකාශයට පත් විය.

*මේ අතර සාම සාකච්ඡා සාම සාකච්ඡා පැවැත්වුණු අතර නමුත් ඒ සියල්ල බිද වැටුණි.

=== තුන්වැනි ඊළාම් යුද්ධය-(1995 අපේ‍්‍රල් 19-2001 දෙසැම්බර්) ===
*චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංග ගේ-“සාමය සදහා යුද්ධය”.

*1995 අපේ‍්‍රල් 19 වන දින ත‍්‍රස්තවාදීන් ති‍්‍රකුණාමලයේ ඇතුල් වරායේ නැංගුරම් ලා තිබුණු නාවික හමුදාවට අයත් නෞකා දෙකක් විනාශ කළහ.මරාගෙන මැරෙන ත‍්‍රස්තවාදීන් යොදවා මෙය සැළසුම් සහගතව කර තිබුණි.

*ඉන්පසු තුන්වන ඊළාම් යුද්ධය ආරම්භ විය.

*නව රජය “සාමය සදහා යුද්ධය” නම් ප්‍රතිපත්තිය අනුගමනය කලේය.

*ඒ මගින් කැරලිකරුවන් 2000ක් විසින් අත්පත් කරගෙන සිටි යාපනයේ ප්‍රධාන බලකොටු ආපසු ලබාගැනීමේ පරමාර්ථයෙන් විශාල හමුදාවක් යාපනයට යවන ලදී.

*රජයේ හමුදාවල පළමු කාර්යය වුයේ යාපනය අර්ධවීපය දිවයිනේ සෙසු ප්‍රදේශවලින් වෙන් කිරීමයි.

*1995 අපේ‍්‍රල් 28 වන දින පළමුවන ඇව්රෝ ගුවන් යානය ත‍්‍රස්තවාදීන් වෙඩි තබා බිම හෙළන ලදී.මෙහිදී ගුවන් හමුදාවේ ඉතා දක්ෂයෙකු වූ රොජර් වීරසිංහ ඇතුළු පිරිසක් ජීවිතක්ෂයට පත් විය.

*1995 අපේ‍්‍රල් 29 වන දින දෙවන ඇව්රෝ යානයද වෙඩි තබා බිම හෙළන ලදී.

*තුන්වන ඊළාම් යුද්ධයේදී විවිධ ප‍්‍රහාරයන්ට නිරතුරුවම ලක්වූ අතර ඒවායින් ත‍්‍රස්තවාදීන් ද සෙබළුන් ද ඝාතනයට ලක්විය.

*රිවිරැස කි‍්‍රයාන්විතය.

*මෙහිදී රිවිරැස කි‍්‍රයාන්විතය සුවිශේෂී වේ.

*රිවිරැස මෙහෙයුම 1995 ඔක්තෝම්බර් 17 වන දින පලාලි කඳවුරෙන් ආරම්භ විය. අවසානයේදී බි‍්‍රගේඩියර් ජානක පෙරේරාගේ නායකත්වයෙන් යුතු 53 සේනාංකය 1995 දෙසැම්බර් 02 දින යාපනය නගරය අල්ලා ගන්නා ලදී. නිලධාරීන් 16ක් හා සෙබළුන් 337ක් රිවිරැස පළමු පියවරේදී ජීවිතය පූජා කළහ.

*1995 දෙසැම්බර් 5 වන දින ශ්‍රී ලංකා ආරක්ෂක ඇමති අනුරුද්ධ රත්වත්තේ උත්සවයක්ද පවත්වා යාපනය කොටුව තුළ ජාතික ධජය එසවුයේය.

*මෙම සටනින් හමුදා භටයින් සහ කැරළි කරුවන් 2500කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් මියගොස් 7000 ක් දෙනා තුවාල ලත් බව රජය ඇස්තමේන්තු කර ඇත.

*රිවිරැස දෙවන අදියරේදී 1996 අපේ‍්‍රල් 19 වන දින තෙන්නමාරච්චි ප‍්‍රදේශය අත්පත් කර ගැනීම අරමුණ විය.

*1996 මැයි 02 දා වන විට තෙන්නමාරච්චි ප‍්‍රදේශය මුදාගත් පසු රිවිරැස මෙහෙයුමේ තුන්වන හා අවසාන අදියර 1996 මැයි 15 වන දින දියත් කෙරිණි. 1996 මැයි 25 දින වන විට පේදුරුතුඩුව, වැල්වටිතුරේ, නෙල්ලිඅඩි ප‍්‍රදේශ ඇතුළු වඩමාරච්චි ප‍්‍රදේශය හමුදාව මුදවා ගනු ලැබිණ.

*1996 දී රජය නැවත වරක් තවත් යුද්ධයක් දියත් කළේය.

*බොහෝ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා හේතුවෙන් තවත් 200000ක් සිවිල් ජනයා පලා ගියහ. කිලිනොච්චි නගරය (ගිරානික්කෙ) සැප්තැම්බර් මස 29 අත්පත් කර ගන්නා ලදී. 1997 මැයි 13 දින ආණ්ඩුවේ හමුදාවේ 20000ක් එල්.ටී.ටී.ඊ.ය පාලනය කළ වන්නි ප්‍රදේශය හරහා සැපයුම් මාර්ගයක් විවාත කිරීමට උත්සාහ කළද එය ව්‍යර්ථ විය. දෙපාර්ශවයම සිවිල් වැසියන් ඝාතනය කළහ. තුවාල කළහ.

*උතුරේ දරුණු ක්‍රියා මෙසේසිදුවෙද්දී දකුණේ ජනාකීර්ණ නගරවලද,මහජන ප්‍රවාහන සේවාවන් තුළද වන්නි එල්.ටී.ටී.ඊ. ය විසින් බෝම්බ පුපුපරුවා හරින ලදී.

*මෙයින් සිවිල් ජනතාව සිය ගණනක් මිය ගියහ. 1996 ජනවාරි මාසයේදී එල්.ටී.ටී.ඊ. ය ඔවුන්ගේ අති දරුණු මරාගෙන මැරෙන බෝම්බකරුවන් යොදා ගෙන කොළඹ මහ බැංකුවට ප්‍රහාරයක් එල්ල කළ අතර එයින් 90 දෙනෙකු මිය ගොස් 1400ක් තුවාල ලදහ.

*1997 ඔක්තෝබරයේදී ඔවුන් ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක වෙළද මධ්‍යස්ථානයට ප්‍රහාරයක් එල්ල කළ අතර

*1998 ජනවාරියේදී ට්‍රක් රථයක ඇටවු බෝම්බයක් පුපුරවා හැර ලෝකයේ අති පුජනීය බෞද්ධ සිද්ධ ස්ථානයන්ගෙන් එකක් වුද බුදුන්ගේ දන්ත ධාතුව තැන්පත් කර තිබෙන්නා වුද දළදා මාළිගායට හානි සිදු කළහ.මෙම බොම්බ ප්‍රහාරයට ප්‍රතිචාර දක්වමින් ශ්‍රී ලංකා රජය එල්.ටී.ටී.ඊ. සංවිධානය තහනම් සංවිධානයක් බවට ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර ලෝකයේ සෙසු රටවලින්ද එසේ කරන ලෙස දැඩි ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. මෙය එල්.ටී.ටී.ඊ.යට අරමුදල් රැස්කිරීම සම්බන්ධයෙන් දැඩි ලෙස බලපෑවේය.

*1999 දී රජය ‘රණගොස’ මෙහෙයුම ක්‍රියාත්මක කරමින් දකුණු දෙසින් වන්නියට ඇතුලු වීමට උත්සාහ කළේය.හමුදාව ජයග්‍රහන කීපයක් අත්පත් කර ගත්තේය. ඔඩ්ඩුසුඩාන්(ඔත්තන් තුඩුව)සහ මඩු යන ස්ථානයන්හි බලය අල්ලා ගත් නමුත් එල්.ටී.ටී.ඊ.ය එම පෙදෙසින් ඉවත් කිරීමට අපොහොසත් විය.

*1999 දී ගෝනගලදී එල්.ටී.ටී.ඊ. ය විසින් සිංහල වැසියන් 50ක් ඝාතනය කරන ලදී.

=== ‘නොනවතින රැල්ල’. ===
*1999 නොවැම්බර් 2වැනි දින එල්.ටී.ටි.ඊ.යට නැවත වරක් ‘නොනවතින රැල්ල’ නම් වු මෙහෙයුමකට මුහුණ දීමට සිදුවිය. වන්නි ප්‍රදේශය මුලුමනින්ම ඉතා වේගයෙන් එල්.ටී.ටී.ඊ.ය අතට පත්විය.

*එල.ටී.ටී.ඊ ය ප්‍රදේශය තුල සාර්ථක පහර දීම් 17ක් සිදු කළ අතර එය පරන්තන් (පුරාණතැන්න) හමුදා කදවුර සහ කුරක්කන්කුඩුකුලම් ([[කුරක්කන්]] කැලේ වැව) කදවුරේද බලය අල්ලා ගැනිමෙන් අවසාන විය. මෙම සටන් වලින් දහස් ගණන් ජනතාව මිය ගියහ. කැරළි කරුවෝ අලිමංකඩ සහ යාපනය දක්වා උතුරු දෙසට ගමන් ගත්හ. කිලිනොච්චි සහ අවටප්‍රදේශවිලන් ශ්‍රි ලංකා හමුදාවට ගොඩබිමින් හා මුහුදින් තිබුණු සැපයුම් මාර්ග අහුරා දැමීමට එල්.ටී.ටි.ඊ.ය සමත් විය.

*1999 දෙසැම්බරයේදී පැවැත්වු මැතිවරණ පුර්ව ප්‍රචාරක රැලියකදී මරාගෙන මැරෙන බෝම්බ කරුවෙකු යොදවා ජනාධිපති චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංග ඝාතනය කිරීමට එල්.ටී.ටී.ඊ.ය උත්සාහ කලේය.ඇයට එක් ඇසක් අහිමි විය.

*එහෙත් ජනාධිපතිවරණයෙන් විරුද්ධ පක්ෂ නායක රනිල් වික්‍රමසිංහ පරාජය කිරීමට ඇය සමත් වු අතර ජනාධිපති වශයෙන් දෙවැනි ධුර කාලයකට ඇය තෝරා ගනු ලැබුවාය.

*යාපනය අර්ධද්වීපය සහ වන්නි ප්‍රදේශය අවුරුදු 17ක් තිස්සෙන් වෙන් කෙරෙමින් පැවතුනු අලිමංකඩ හමුදා කදවුර 2000 අප්‍රේල් 22 දින සම්පුර්ණයෙන් එල්.ටී.ටී.ඊය අතට පත් විය.

*හමුදාව යාපනය අර්ධවීපයේ දකුණු පෙදෙස අල්ලා ගැනිමට “අග්නි කීල” මෙහෙයුම දියත් කළ නමුත් පරාජය විය. එල්.ටී.ටී.ඊ. ය ඔවුන්ගේ යාපනය දක්වා ඉදිරි ගමන නොකඩවා ගෙන ගිය අතර යාපනය ඔවුන් අතට පත්වේයයි බොහෝ දෙනා බිය වුහ. ‍

*එහෙත් හමුදාවට එල්.ටී.ටී.ඊ. ආක්‍රමණය සාර්ථකව මැඩ පැවැත්වීමටත් යාපනය නගරයේ බලය අත්පත් කර ගැනීමටත් හැකිවිය.

*සටන් විරාම ගිවිසුම.

*2001 බලයට පත් ආණ්ඩුව යුද්ධය වෙනුවට සාම මාවත හරහා යුද්ධයට තිරසාර විසඳුමක් සෙවීමට උත්සාහ ගත්හ.

*මීට පෙර ඇතිකර ගත් සාම සාකච්ඡා වලට වඩා වෙනස් අයුරකින් මෙය මෙහය වූ අතර ඒ සඳහා ජාත්‍යන්තර අවධානයද විශාල වශයෙන් යොමු විය. නෝර්වීජියානු පහසුකම් හා ජාත්‍යන්තර සහය ඇතිව පැවතුණු 2002-2003 සාම කි‍්‍රයාවලිය 2006 වන විිට යළිත් පණගැන්විය නොහැකි ලෙස අඩපණ විය.

*දෙපාර්ශවය විසින්ම සටන් විරාම ගිවිසුම උල්ලංඝනය කළේය.

*2005 නොවැම්බර් මාසයේ දී සිංහල ජාතිකවාදී බලවේගවල සහයෝගය මත බලයට පත් වූ මහින්ද රාජපක්ෂ මහතා එල්ටීටීඊ ය සමඟ සාකච්ඡා නැවතත් ආරම්භ කිරීමට උත්සාහ ගත්තේය.

*2006 වසර මුලදී ස්විස්ටර්ලන්තයේ ජිනීවා නුවර දී සාකච්ඡා වට දෙකක් පැවතුනත් ඒවායින් එතරම් ප‍්‍රතිඵල ලැබුනේ නැත.

*අප‍්‍රකාශිත යුද්ධය.

*මේ වන විට පාර්ශව දෙකම පැමිණ තිබූ නිගමන ලෙස පෙනුනේ තම තමන්ගේ ඒක පාර්ශවීය අරමුණු ඉදිරියට දැමීමට තිබුනු හොඳම විකල්පය යුද්ධය යන්න බවයි.

*2002 පෙබරිවාරි මස අත්සන් කළ සටන් විරාම ගිවිසුම 2008 ජනවාරි වන තෙක් පැවතුණි.

*යුද්ධය නැවත ආරම්භ වන අතර දෙපාර්ශවයම සටන් විරාම ගිවිසුමේ පාර්ශවකරුවන් හැටියට දිගටම සිටියහ.

*එසේ වවත් 2006 මැදදී ආණ්ඩුවත් එල්ටීටීඊ යත් තරමක මහා පරිමාණ යුද්ධයකට එළඹුනේ සටන් විරාම ගිවිසුමෙන් ඉවත්වන්නේ නැතිවය.

*මේ නිසා 2006 සහ 2007 වසර වලදී ලංකාවේ යුද්ධය අප‍්‍රකාශිත යුද්ධයක් ලෙස පවතුනි.

*සිව්වන ඊළාම් යුද්ධය(2006 ජූලි 26 -2009 මැයි 19).

*මහින්ද රාජපක්ෂ ගේ උතුර සහ නැගෙනහිර මුදාගැනීමේ &quot;'''මානුෂීය මෙහෙයුම'''&quot;.

=== මාවිල්ආරු. ===
*මෙහි ආරම්භක අවස්ථාව ලෙස 2006 ජූලි 21 වැනිදා ති‍්‍රකුණාමලයෙන් දකුණේ වූ 30,000කට ජනතාවකට ජල සැපයුම අහිමි කරමින් එල්ටීටී ය මාවිල්ආරු ජල දොරටුව වසා දැමුවේ අමානුෂික කි‍්‍රයාවත් සමඟ ය.

*මේ නිසා ජනාධිපති මහින්ද රාජපක්ෂ රජය 2006 ජූලි 26 දා මාවිල්ආරු මුදා ගැනීමේ මානුෂික මෙහෙයුම ආරම්භ කිරීමත් සමඟ සිව්වන ඊළාම් යුද්ධය ආරම්භ විය.

*ඉන් ඇරඹි &quot;මානුෂීය මෙහෙයුම&quot; ඉතාමත් තීරණාත්මක විය මෙලෙස ආරම්භ කළ යුද්ධයේදි පෙනුණු දෙයක් නම් ලංකාව මහා පරිමාණ සිවිල් යුද්ධයකට ගමන් කරවීමේ මංසලකුණු සටහන් කළ බවය. මේ වන විට ආණ්ඩුවේ අරමුණු දෙකක් පැහැදිලිය.

*එල්ටීටීඊ ය යුධමය වශයෙන් පරාජය කර එහි යුධ ශක්තීන් විනාශ කර දාවිඩ ජාතිකවාදී ව්‍යාපෘතියේ නියෝජිතයෙකු හැටියට එල්ටීටීඊ ය නැති කිරීමය.

*දෙවැන්න සම්පූර්ණයෙන් ම පරාජය කිරීමට නොහැකි වුවත් ලංකාවේ රාජ්‍යයට තව දුරටත් තර්ජනයක් නොවන පරිදි එල්ටීටීඊ ය යුධ හා දේශපාලන වශයෙන් දුර්වල කිරීමය.මෙකී අරමුණු ඇතිව ආරම්භ වූ යුද්ධයේදී ආණ්ඩුව විශ්වාස කළ දෙයක් වූයේ අතීතයේ ද එල්ටීටීඊ ය යුධමය වශයෙන් පරාජය කිරීමට සන්නද්ධ හමුදාවන්ට හැකියාවක් තිබුණ ද කරුණු කිහිපයක් නිසා ඒ අවස්ථාව වැළකී ගිය බවය.

# යුද්ධය සැලසුම් කිරීමේ දී සහ කි‍්‍රයාත්මක කිරීමේ දී ආණ්ඩුවේ බලයේ සිටින දේශපාලඥයින් ඒවාට මැදිහත් වී යුධ කි‍්‍රයා මාර්ග දේශපාලන න්‍යාය පත‍්‍රයන්ට යටත් කර අවුල් කිරීම.
# යුධමය විසඳුම් ක්‍රියාමාර්ගයෙන් ඉවත්වන ලෙස කෙරුණු ජාත්‍යන්තර බලපෑම්වලට ආණ්ඩුව යට වීම.
# යුද්ධයේ දී සිදුවන මානව අයිතිවාසිකම් කඩකිරීම් හා මනුෂිකවාදී ගැටළු ගැන අනවශ්‍ය ලෙස වැදගත්කමක් දීම මඟින් යුද මෙහයුම් දුර්වල කිරීම.
*මේ නිසා රාජපක්ෂ ආණඩුව එල්ටීටීඊ යට විරුද්ධව යුද්ධය සැලසුම් කිරීමේදී මූලෝපායන් සකස් කිරීම හා කි‍්‍රයාත්මක කිරීමේ වගකීම හා ස්වාධීනත්වය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයටත් සන්නද්ධ හමුදා ප‍්‍රධානීන්ටත් භාර දී ඇත

*මේ තත්ත්වය තුළ එල්ටීටීඊ ය කල්පනා කලේ යුද්ධය දිග්ගැස්සෙන විට එයින් ඇතිවන මානව අයිති වාසිකම් කඩවීම් හා මානුෂවාදී අර්බුද හේතුවෙන් ආණ්ඩුව ජාත්‍යන්‍තර වශයෙන් හුදකලා විය හැකි බවත් යුද්ධයේ ආර්ථික පිරිවැය වැඩිවීමත් සමඟ ප‍්‍රචණ්ඩ කි‍්‍රයා පැතිරෙන විට ආර්ථිකයට හානි පැමිණ ආණ්ඩුවේ මහජන සහයෝගීතා පදනම අඩු වී යුද්ධය ආර්ථික වශයෙන් නඩත්තු කිරීමට ආණ්ඩුවට නොහැකි වන බවයි.

*එපමණක් නොව ආර්ථිකයට හානි පමුණුවන නීතියේ පාලනය සහ ප‍්‍රජාතන්ත‍්‍රවාදී කි‍්‍රයාවලිය දුබල කරන යුද්ධයක පසුබිම තුළ දකුණේ දේශපාලන ප‍්‍රතිවිරෝධතා ඇති වීමත් සමඟ යුද්ධය පවත්වාගෙන යාම ආණ්ඩුවට දුෂ්කර වෙද්දී නව බල තුලනයන් ගොඩනැගීමට මූලෝපායික ඉඩකඩ තමාට උදාවේය යන්නය.

*නමුත් 2006 අවසානයේදී නැගෙනහිර පළාතේ කෙරුණු යුද්ධයේ දී නැගෙනහිර පළාත ජය ගැනීමට පහසුවෙන්ම ආණ්ඩුවට හැකි විය.

*යුද්ධය යළි ඇරඹීමත් සමඟ විශාල මානුෂිකවාදී ප‍්‍රශ්න උග‍්‍ර විය.ඒ අතර සිවිල් ජනයාට උන් හිටි තැන් අහිමි වීම, ගේ දොර මෙන්ම ආර්ථික ජීවන රටා අහිම් වීම, සිවිල් වැසියන් යුද්ධයට ගොදුරු වී මිය යෑම, තුවාල ලැබීම, යුද්ධය කේන්දා ගතවී නොමැති කොළඹ වැනි ප‍්‍රදේශවල බෝම්බ පිපිරීම් සිදුවීම, උදාහරණ ලෙස කොටුව බෝම්බ ප‍්‍රහාරය, මේ ආකාරයට සිදු වූ මානව අයිතීන් කඩවීම සම්බන්ධයෙන් දේශීය හා ජාත්‍යන්තර විරෝධය හා බලපෑම් නොසලකා හැරීමට තීරණය කර ඇත.

*ආණ්ඩුවේ තර්කය වූයේ ‘‘ආණ්ඩුව ඒවාට යටවුවහොත් ඒ මඟින් තම යුධ ප‍්‍රයත්නය අඩාල වන බවයි. මානව අයිතිවාසිකම් හා මානුෂවාදී කරුණු රණවිරුවන් අධෛර්යමත් කරන සහ එල්ටීටීඊ යට සේවය කරන පියවරක් ලෙස ද ආණ්ඩුව හඳුන්වයි.

*”ත‍්‍රස්තවාදය පරාජය කිරීමේ” යුද්ධයේ දී මානව අයිතිවාසිකම්වලට වැඩි ප‍්‍රමුඛත්වයක් දිය යුතු නැත යන තර්කය මත ආණ්ඩුව තම ස්ථාවරය සාධාරණය කර ඇත.

*මේ ආකාරයට දශක තුනකට ආසන්න කාලයක් පුරා ලංකාවේ සමාජ දේශපාලනික ආර්ථික මෙන්ම සංස්කෘතික ප‍්‍රපංචයන්ට බරපතල හානි සිදු කළ ත‍්‍රස්තවාදය 2009.05.19 වන දින යුධමය වශයෙන් පරාජය කළේය.එය මුළු ආණ්ඩුව පමණක් නොව රාජ්‍යම ලැබූ ජයග‍්‍රහණයකි.(Y.W.B).

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[ත්‍රස්තවාදයට එරෙහි ක්‍රියාමාර්ග ]]

===== ශ්‍රී ලංකාව =====
* [[දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානය|දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි]] [[එල්.ටී.ටී.ඊ. ත්‍රස්තවාදීන් සිවිල් ජනයාට සිදුකළ ප්‍රහාර ලයිස්තුව|ත්‍රස්තවාදී]] සංවිධානය
* [[එල්.ටී.ටී.ඊ. ත්‍රස්තවාදීන් සිවිල් ජනයාට සිදුකළ ප්‍රහාර ලයිස්තුව]]
* [[1998 දළදා මාලිගාවට එල්ල වූ ප්‍රහාරය|1998 දළදා මාලිගා ප්‍රහාරය]]
* [[රණසිංහ ප්‍රේමදාස ඝාතනය]]

==== එක්සත් ජනපදය ====

* [[සැප්තැම්බර් 11 ප්‍රහාර]]</text>
      <sha1>7t6r2w6ud7thdg9md8xv4hnihv0c3ah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ආනන්ද විද්‍යාලය, කොළඹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19292</id>
    <revision>
      <id>797468</id>
      <parentid>774090</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T01:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28770" sha1="mqpyc6q10gz2sj7rjvrjgvnq45rlziy" xml:space="preserve">{{Infobox school
 | name                    = ආනන්ද විද්‍යාලය
 | logo                    = 
 | logo_size               = 220
 | image                   = 
 | motto                   = [[ගොනුව:&quot;Appamado Amatapadan&quot; in Sinhala.png|160px]]&lt;br /&gt;''අප්පමාදෝ අමතපදං ''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[ධම්මපදය]]යෙහි අප්පමාද වග්ගයේ ඇතුලත් බෞද්ධ ධර්ම පාඨයකි.)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;අර්ථය: &quot;අප්‍රමාදීව සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, වැඩීම නිවනට හේතුවේ.&quot;
 | established             = 1886 නොවැම්බර් 01
 | type                    = [[රජයට පවරාදුන් පාසල්|රජයට පවරාදුන් පාසලකි]]
 | affiliation             = [[බෞද්ධ]]
 | principal               = ලාල් දිසානායක
 | city                    = [[කොළඹ]]
 | country                 = [[ශ්‍රී ලංකාව]] &lt;br/&gt; {{flagicon|Sri Lanka}}
 | coordinates             = {{Coord|6|55|30|N|79|52|09|E|display=inline,title}}
 | colors                  = &lt;font color=maroon&gt;'''ලෝහිත'''&lt;/font&gt; සහ &lt;font color=gold&gt;'''රන්'''&lt;/font&gt;
{{color box|maroon}}{{color box|#FFD700}}
 | website                 = [http://ananda.sch.lk ආනන්ද විද්‍යාලය]
 | Logo                    = Ananda Crest.png
 | Location                = පී. ද එස්. කුලරත්න මාවත
 | Pushpin map             = Sri Lanka Colombo Central
 | Pushpin label           = 
 | Pushpin label position  = right
 | Pushpin map alt         = 
 | Pushpin map size        = Default: 250
 | Pushpin image           = 
 | Pushpin map caption     = Location in central Colombo
 | Grades                  = 1–13
 | vision                  = &quot;බොදු පරිසරයක දැහැමි, උගත්, නැණ ගුණ පිරිපුන් නිපුනතා සපිරි විනයගරුක සිසු පිරිසක් දැයට බිහි කිරීම සඳහා දායක වීම.&quot;
}}
[[File:Anand college.JPG|thumb|right|ආනන්ද විද්‍යාලයීය බුදු මැදුර]]
[[File:H.S. Olcott-portrait-300.jpg|thumb|right|ආනන්ද විද්‍යාලයේ ආදී කර්තෘ කර්නල් හෙන්රි ස්ටීල් ඔල්කට් තුමා]]

[[File:Ananda college Kularathna Hall.JPG|thumb|]]

[[හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට්|කර්නල් හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට් තුමන්ගේ]] ප්‍රධානත්වයෙන් යුතු [[පරමවිඥානාර්ථ සංගමය|බෞද්ධ පරමවිඥානාර්ථ සංගමය]] විසින් 1886 වර්ෂයේ නොවැම්බර් මස පළමුවෙනි දින '''කොළඹ ආනන්ද විද්‍යාලය''' ආරම්භ කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.divaina.lk/features/38117 කොළඹ ආනන්දයේ ගමනක කතාව – 1886 – 2025]&lt;/ref&gt; එය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම පාසල් අතරින් එකකි. ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රියතම බෞද්ධ පාසලක් වන අතර විශිෂ්ඨම පාසල් අතරින් එකකි. ආනන්ද විද්‍යාලය ජාතික පාසලක් වන අතර ප්‍රාථමික හා ද්වීතීක යන අංශ දෙකෙන්ම අධ්‍යාපන කටයුතු පැවැත්වේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lankadeepa.lk/features/%E0%B7%80%E0%B7%83%E0%B6%BB-137-%E0%B6%9A-%E0%B7%83%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B6%B1-%E0%B6%86%E0%B6%B1%E0%B6%B1%E0%B6%AF%E0%B6%BA/2-642331 වසර 137 ක් සපුරන ආනන්දය]&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
ආනන්ද විද්‍යාලය ආරම්භ කරන ලද්දේ බෞදධ පරමවිඥානාර්ථ සංගමය විසිනි. ආරම්භයේදී එය හඳුන්වනු ලැබුවේ ඉංග්‍රීසි බෞද්ධ පාසල ලෙසිනි.  එහි පරමාර්ථය වූයේ ඉංග්‍රීසි අධ්‍යාපනයක් ලැබීමට මිෂනාරි පාසල්වලට යාමට සිදුවන බෞද්ධ සිසුනට, බෞද්ධ පරිසරයක් තුළ ඉංග්‍රීසි බසින් ශිල්ප හැදෑරීමට අවකාශ සැලසීම යි. මන්දයත් එකල බෞද්ධ දරුවන්ට ඉංග්‍රීසි අධ්‍යාපනය ලැබීමට සිදු වූයේ මිෂනාරි ඉංග්‍රීසි පාසල් වලිනි.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1886 වසරේ නොවැම්බර් මස පළමුදින ළමුන් 37 දෙනෙකුගෙන් යුතුව නො 61, මැලිබන් වීදිය, පිටකොටුව යන ස්ථානයේදී පාසල ප්‍රථමයෙන් ආරම්භ කරන ලදි. පළමු විදුහල්පතිතුමන් වූයේ සී. ඩබ්ලිව්. ලෙඩ්බීටර් මැතිඳුන්ය. 1889 වසරේදී පාසල නො 19, ප්‍රින්ස් වීදිය යන ස්ථානයට ගෙන යන ලද නමුත් 1895 වර්ෂයේදී, ඒ. ඊ. බුල්ජන්ස් මැතිඳුන් විදුහල්පතිව සිටි සමයේදී මරදානේ දැනට පිහිටි ස්ථානයට ගෙනයන ලද අතර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායක, ධර්ම භාණ්ඩාගාරික මහරහත් [[ආනන්ද රහතන්වහන්සේ|ආනන්ද හිමි]]ගේ නමින් පාසල '''ආනන්ද විද්‍යාලය''' ලෙස නම් කරන ලදි.&lt;ref&gt;[https://archive.roar.media/sinhala/main/health-lifestyle/a-look-back-at-the-history-of-ananda-college ආනන්දයේ 130  වසරක අභිමානය]&lt;/ref&gt;

=== ඉතිහාසය ===
* 1881 පෙබරවාරි 8 : කර්නල් හෙන්රි ස්ටීල් ඕල්කට් තුමන්ගේ පැමිණීම.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 1885 මැයි 28 : සී. ඩබ්ලිව්. ලෙඩ්බීටර් මැතිඳුන්ගේ පැමිණීම.
* 1886 ඔක්තෝම්බර් 22 : ඉංග්‍රීසි - බෞද්ධ මන්දිරයේ ආරම්භය.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 1886 ඔක්තෝම්බර් 23 : හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල හිමිගේ ප්‍රධානත්වයෙන් පිටකොටුවේදී බෞද්ධ මහා සම්මේලනය පැවැත්වීම.
* 1886 නොවෙම්බර් 1 : නො 61, මැලිබන් වීදීයේදී ඉංග්‍රීසි - බෞද්ධ පාසල ආරම්භ කිරීම.
* 1889 ජනවාරි 16 : ප්‍රථම ත්‍යාග ප්‍රධානෝත්සවය පැවැත් වීම.
* 1889 මාර්තු : ඉංග්‍රීසි - බෞද්ධ පාසලේ ලියාපදිංචිය.
* 1889 මැයි 27 : පළමු විභාගය පැවැත්වීම.
* 1889 අගෝස්තු : නො 61, මැලිබන් වීදියේ සිට නො 19, ප්‍රින්ස් වීදියට පාසල ගෙන යාම.
* 1889 දෙසැම්බර් : කේම්බ්‍රිජ් ජූනියර් විභාගය සමත් වු ප්‍රථම ආනන්දියා බවට ජේ.පී.ආර්. වීරසූරිය මහතා පත්වීම.
* 1890 : ඒ. ඊ. බුල්ජන්ස් මැතිඳුන් විදුහල්පති ලෙස පත්වීම.
* 1890 මාර්තු 1 : මිෂනාරි පාසල් වල විරෝධය හේතුවෙන් පාසල නො 54, මැලිබන් වීදියට ගෙනයාම.
* 1890 ඔක්තෝම්බර් : දෙවන ත්‍යාග ප්‍රධානොත්සවය පැවැත් වීම.
* 1891 නොවැම්බර් : කේම්බ්‍රිජ් ජූනියර් විභාගය ජර්මන් බසින් සමත් වූ ප්‍රථම ශ්‍රී ලාංකිකයා බවට ආනන්ද ශිෂ්‍ය සී.සී. ජයතිස්ස මහතා පත්වීම.
* 1892 සැප්තැම්බර් : ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව 200ක් බවට පත්වීම.
* 1893 නොවැම්බර් : ගොඩනැගිලි අරමුදලක් ආරම්භ කිරීම.
* 1892 - 1895 : ශ්‍රී සුමංගල හිමි විසින් කළමනාකාරීත්වය දැරීම.
* 1894 : ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව 270ක් බවට පත් වීම.
* 1894 ජනවාරි 1 : ටියුඩර් රාජපක්ෂ මැතිතුමන් විසින් පරණ වීදිය පෙදෙසින් අක්කර 3.2ක් පාසල සඳහා පරිත්‍යාග කිරීම.
* 1895 අගෝස්තු 17 : ඉංග්‍රීසි - බෞද්ධ පාසල ආනන්ද විද්‍යාල බවට පත්වීම.


=== විශේෂ අවස්ථා ===
ආනන්ද ඉතිහාසයේ විශේෂ අවස්ථා ලෙස, ආසියාවේ ප්‍රථම නොබෙල් සම්මාන ලාභියා වන [[රබින්ද්‍රනාත් තාගෝර්|රබින්ද්‍රනාත් තාගෝර්තුමා]] 1922 වසරේ නොවැම්බර් දහවන (10) දින පාසලේ වාර්ෂික ත්‍යාග ප්‍රධානෝත්සවයට ආරාධිත අමුත්තා ලෙසින් සහභාගීවීම සහ 1927 වසරේ [[මහත්මා ගාන්ධි|මහත්මා ගාන්ධිතුමන්ගේ]] පැමිණීම දැක්විය හැක.


== ආනන්ද විද්‍යාලයේ අද දවස ==

අක්කර 20ක භූමි භාගයක් පුරා පැතිර ඇති පාසලේ 13 වසර දක්වා පංති පැවැත්වෙන අතර සිසුන් 8000කට අධික ප්‍රමාණයක් අධ්‍යාපනය ලබයි. සිප් සතර ලබා දීම සඳහා ලාල් දිසානායක  විදුහල්පතිතුමන්ගේ ප්‍රධානත්වය යටතේ 400ක පමණ අදුරු මඩුල්ලක් සිටිති.2020 වසරේදී සත්මහල නම් ගොඩනැගිල්ලක් ඉදිකර විවෘත කරන ලදී.ද්විතීයික අංශය හා ප්‍රාථමික අංශය වෙන් කර ඇති අතර එයිනුත් 6-9 ශ්‍රේණි සත්මහලේ ඉගෙනුම ලබති.

== සමිති සහ සංගම් ==

*බෞද්ධ සංගමය
*[[ගුවන් විදුලි සංගමය]]
*ප්‍රවෘත්ති විකාශන ඒකකය
*සෞඛ්‍යදාන ඒකකය
*රිය නියාමක ඒකකය 
*බාලදක්ෂ සංගමය
*ශිෂ්‍ය භට බලකාය
*තොරතුරු තාක්ෂණ සමාජය
*සංගීත කවය
*නර්තන කවය
*සිංහල සාහිත්‍ය සංගමය
*හෙළ සිසු හවුළ
*තාරකා විද්‍යා සංගමය
*පුරාවිද්‍යා සංගමය
*ජීව විද්‍යා සංගමය
*වාණිජ සංගමය
*කථික සමාජය
*ඉංග්‍රීසි නාට්‍ය සංගමය
*ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍ය සංගමය
*පරිසර සංගමය
*පුරාවිද්‍යා සංගමය
*ඉන්ටරැක්ට් සමාජය
*සිංහ සමාජය
*ගණිත සංගමය
*[[ජාතික ඉතිරි කිරීමේ බැංකුව]]
*ඡායාරූප කලා සංසදය 
*දැණුම මිනුම සමාජය
*නව නිපයුම් ඒකකය
*අමද්‍යප සංගමය
*ජර්මන් භාෂා සංගමය 
*ජපන් භාෂා සංගමය 
*ප්‍රංශ භාෂා සංගමය 
*චීන භාෂා සංගමය 
*කොරියන් භාෂා සංගමය 

== නිවාස ==

පාසලේ ශිෂ්‍යයන් නිවාස 4කට බෙදා ඇත:

*'''පරාක්‍රම නිවාසය'''

පාට - {{color box|#FF0000}} රතු

*'''විජය නිවාසය'''

පාට - {{color box|#005F00}} තද කොල

*'''අශෝක නිවාසය'''

පාට - {{color box|#3C006B}} තද දම්

*'''ගැමුණු නිවාසය'''

පාට - {{color box|#000080}} නාවික නිල්

පුරාණ සිංහලේ රජවරුන්ගේ නම් වලින් නිවාස නම් කර ඇත. නිවාසාන්තර මලල ක්‍රීඩා උත්සවය සෑම වසරකම මුල් වාරයේදි පැවැත්වේ.

=== සුලෝහිත සංග්‍රාමය ===
සුලෝහිත සංග්‍රාමය යනු ආනන්ද විදුහල හා [[නාලන්දා විද්‍යාලය|නාලන්දා විද්‍යාලය කොළඹ]] අතර 1925 වර්ෂයේ සිට වාර්ෂිකව පැවැත්වෙනු ලබන මහා ක්‍රිකට් සංග්‍රාමයයි.

මේ දක්වා ආනන්ද විද්‍යාලය බිහිකල ක්‍රිකට් විරුවන් ගණන අති මහත්ය:

සිදත් වෙත්තමුණි,
අජිත් ද සිල්වා,
සුනිල් වෙත්තමුණි,
මිත්‍ර වෙත්තමුණි,
බ්‍රෙන්ඩන් කුරුප්පු,
[[අර්ජුන රණතුංග]],
මාවන් අතපත්තු,
දුලිප් සමරවීර,
සංජීව රණතුංග,
ධම්මික රණතුංග,
හේමන්ත වික්‍රමරත්න,
තිලාන් සමරවීර,
සචිත්‍ර සේනානායක,
තිළිණ කණ්ඩම්බි,
මුතුමුදලිගේ පුෂ්පකුමාර,
මහේල උඩවත්ත,
චන්දික හතුරුසිංහ,
අවිශ්ක ගුණවර්ධන,
භාතිය පෙරේරා,
ප්‍රසන්න අමරසිංහ,
අකලංක ගනේගම,
ඕෂධී වීරසිංහ,
[[දිනේෂ් චන්දිමාල්|දිනේශ් චන්දිමාල්]]

=== ක්‍රීඩා ===

  {{col-begin}}
    {{col-3}}
*මලල ක්‍රීඩා
*ඔරු පැදීම
*පිහිනුම්
*ක්‍රිකට් 
*චෙස්
*කැරම්
*පාපන්දු
*පැසි පන්දු
*අංගම්පොර
    {{col-3}}
*කබඩි
*බැඩ්මින්ටන්
*ටෙනිස්
*හොකී
*බාලදක්ෂ
*ස්කොෂ්
*බේස්බෝල්
*වොලිබෝල්
    {{col-3}}
*බොක්සිං
*වූෂු
*ජිම්නාස්ටික්
*කරාතේ
*ජූඩෝ
*මේස පන්දු
*රගර්
*කබඩි
*තුර්යවාදක ඛණ්ඩය(බටහිර)
*ශිෂ්‍ය භට

    {{col-end}}
== පාසල් ගීතය==
දින දින කිතු ගොස බෝවී - වැජඹෙනු අනඳ ප මාතා //&lt;br /&gt;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; සුදිලී - ජයවී - ලොවෙහී&lt;br /&gt;
සාදා දීලා සිප්සත හා - කලා ද විනේ ද පහදා //&lt;br /&gt;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; එඩිතර සිංහල දරු කැල සදාල&lt;br /&gt;
දින දින කිතු ගොස බෝවී - වැජඹෙනු අනඳ ප මාතා //&lt;br /&gt;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; ලකෙහී බෝ ආනන්දේ පතුරා&lt;br /&gt;
අනඳ තෙරුන් සේ ලෝ වැඩ සලසා //&lt;br /&gt;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; පේවී සේවේ නිසා වෙසේවා&lt;br /&gt;
පමාද නොවෙමූ තිලෝන දෙසුසේ&lt;br /&gt;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; දින දින කිතු ගොස බෝවී - වැජඹෙනු අනඳ ප මාතා //

ගීතයට සවන් දෙන්න:[http://www.anandacollege.lk/clubs/Dina.mp3{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]

== සම්මාන හා කුසලාන ==

* '''ෆ්‍රිට්ස් කූන්ස් අණුස්මරණ කුසලානය''' - පාසල් දිවිය තුල ලබා ගත හැකි ඉහලම සම්මානය මෙය වන අතර සෑම වසරකම පාසලින් පිටව යන &quot;විශිෂ්ඨම ශිෂ්‍යයා&quot; වෙනුවෙන් පිරිනැමේ.
* '''විශිෂ්ඨම ක්‍රීඩකයා(MOS)'''
* '''අනඳ පද්ම''' - ශිෂ්‍යකු ලෙස ක්‍රීඩාවෙන් විශිෂ්ඨ දක්ෂතා පෙන්වන්නන්ට පිරිනැමේ.
* '''අනඳ ප්‍රදීප''' - අ.පො.ස (උ/පෙළ) විශිෂ්ඨ ලෙස සමත්වන්නන්ට පිරිනැමේ.

==  ආනන්ද විද්‍යාලයීය ආදි ශිෂ්‍ය සංගම් ==

*	 ආදි ආනන්දීය බෞද්ධ සංගමය
*      එක්සත් රාජධානියේ ආදි ආනන්දීයන්ගේ සංගමය
*      එක්සත් ජනපද්යේ ආදි ආනන්දීයන්ගේ සංගමය
*      ආදි ආනන්දීයන්ගේ සංගමය, වික්ටෝරියා ප්‍රාන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව (OAAV)
*      ජපානයේ ආදි ආනන්දීයන්ගේ සංගමය (OAAJ)
*	 ආදි ආනන්දීය ගුවන් විදුලි සංගමය
*	 ආනන්ද වානිජ සංගමය	 
*	 ආනන්ද විද්‍යාලයීය ආදි නේවාසිකයන්ගේ සංගමය	 
*	 ආනන්ද විද්‍යාලයීය ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය - දකුණු පළාත	 
*	 ආනන්ද විද්‍යාලයීය ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය - ගම්පහ ශාඛාව	 
*	 ආනන්ද විද්‍යාලයීය ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය - කෑගල්ල ශාඛාව	 
*	 ආනන්ද විද්‍යාලයීය ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය - කළුතර දිස්ත්‍රික් ශාඛාව 	 	 
*	 ආදි ආනන්දීය කැළණි වැලි සංගමය	 
*	 ආදි ආනන්දීය මාධ්‍ය කවය	 
*	 ආදි ආනන්දීය බාලදක්ෂ සංගමය	 
*	 ආදි ආනන්දීය ක්‍රීඩා සමාජය	 
*	 ආනන්ද විද්‍යාලයීය ආදි ශිෂ්‍ය සංගමය - රත්නපුර ශාඛාව

==ආනන්දයෙන් බිහිවූ විශිෂ්ඨයන්==
&lt;!--
{{මුල් ලිපිය|List of Ananda College alumni}}
--&gt;ආනන්ද විද්‍යාලයෙන් දැයට දායාද කළ විශිෂ්ඨ චරිත බොහෝ ය. [[වී.කේ. සමරනායක|මහාචාර්ය විද්‍යාජෝති වී. කේ. සමරනායක]], මහාචාර්ය ඩබ්ලිවු. එස්. කරුණාරත්න, [[ඩී. ජේ. විමලසුරේන්ද්‍ර]], හිටපු අග්‍රාමාත්‍ය [[රත්නසිරි වික්‍රමනායක]], [[කථානායක]] [[කරූ ජයසූරිය]], ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයන් වන [[අර්ජුන රණතුංග]], [[මාවන් අතපත්තු]] ඒ අතරින් කීපදෙනෙකි.

එමෙන්ම යුධ ජයග්‍රහණය කිරීම පිණිස දායක වූ එය මෙහෙය වූ ආරක්ෂක ලේකම් ජනාධිපති [[ගෝඨාභය රාජපක්ෂ]], හිටපු හමුදාපති [[සරත් ෆොන්සේකා]] , ත්‍රිවිධ හමුදාපතිවරුන් ඇතුලුව පොලිස්පති හා සිවිල් බලකායේ සභාපති ද යුධ සේනාංක මෙහෙයවූ සේනාංකාධිපතිවරුන් බොහෝ දෙනෙක්ද ආදි ආනන්දියෝ වූහ.

== ආනන්දයේ විදුහල්පතිවරු ==

# සී. ඩබ්ලිව්. ලෙඩ්බීටර් මැතිතුමා (1886 - 1890)
# ඒ. ඊ. බුල්ජන්ස් මැතිතුමා (1890 - 1898)
# [[දොන් බාරොන් ජයතිලක|සර් ඩී. බී. ජයතිලක මැතිතුමා]] (1898 - 1908)
# ජේ. ටී. ඩේවිස් මැතිතුමා (1908 - 1909)
# එම්. සී. මුවර් මැතිතුමා (1910 - 1913)
# ෆ්‍රිට්ස් කූන්ස් මැතිතුමා (1914 - 1917)
# සී. වී. රණවක මැතිතුමා (1917 - 1918)
# පී. ද එස්. කුලරත්න මැතිතුමා (1918-1943)
# [[ගුණපාල මලලසේකර|ආචාර්‍ය ජී. පී. මලලසේකර]] මැතිතුමා (1932 - 1943)
# ඒ. බී. පෙරේරා මැතිතුමා (1943 - 1945)
# එල්. එච්. මෙත්තානන්ද මැතිතුමා (1945 - 1954)
# එස්. ඒ. විජේතිලක මැතිතුමා (1954 - 1960)
# එම්. ඩබ්ලිව්. කරුණානන්ද මැතිතුමා (1961 - 1964)
# ලුතිනන් කර්නල් ඊ. ඒ. පේරුසිංහ මැතිතුමා (1964 - 1969)
# කර්නල් ජී. ඩබ්ලිව්. රාජපක්ෂ මැතිතුමා (1968-1980)
# එස්. කේ. නෙත්තානන්ද මැතිතුමා (1981 - 1982)
# කර්නල් වී. එස්. කුඩලිගම මැතිතුමා (1982 - 1988)
# ඒ. පී. ගුණරත්න මැතිතුමා (1988 - 1995)
# ටී. බී. දමුණුපොල මැතිතුමා (1995 - 2001)
# බී. ඒ. අබේරත්න මැතිතුමා (2001 - 2008)
# එල්. එම්. ඩී. ධර්මසේන මැතිතුමා (2009 - 2013)
# කිත්සිරි ලියනගමගේ මැතිතුමා (2013 - 2016)
# එස්. එම්. කීර්තිරත්න මැතිතුමා (2016 - 2021)
# ලාල් දිසානායක මැතිතුමා (2021-වර්තමානය)

== විශිෂ්ඨ ගුරුවරුන් ==
*[[බලංගොඩ ආනන්ද මෛත්‍රෙය හිමි|පුජ්‍ය අග්‍ර මහා පණ්ඩිත බලංගොඩ ආනන්ද  මෛත්‍රීය මහා නාහිමි]]
* [[එස්‌. මහින්ද හිමි|ටිබෙට් ජාතික ඇස්. මහින්ද හිමි]]
* [[ගුණපාල මලලසේකර|මහාචාර්‍ය. ගුණපාල මලලසේකර මැතිතුමා]]
* [[දොන් බාරොන් ජයතිලක|ආචාර්‍ය. ඩී. බී. ජයතිලක මැතිතුමා]]
* [[කේ.එම් රත්නපාල|කේ. එම්. රත්නපාල සූරීන්]]
* [[ටී.බී. ජයා|ටී.බී. ජයා මැතිතුමා]]
* [[ලයනල් රන්වල|ලයනල් රන්වල මහතා]]
* පූජ්‍ය කොටගම වාචිස්සර හිමි
* ආර්. එම්. අබේවර්ධන මහතා
* එම්. කේ. එන්. පනික්කාර් මහතා
* වී. තණබාලසිංහම් මහතා
* ඩබ්ලිව්. එච්. බොතේජු මහතා

== වැදගත් සිදුවීම් ==
* පැසි පන්දු ක්‍රීඩාව පළමුවෙන්ම ආරම්භ කල ප්‍රථම පාසල &lt;ref&gt;[http://www.facebook.com/pages/Sri-Lanka-national-basketball-team/106155022748263 තොරතුරු]&lt;/ref&gt;
* නාවික ශිෂ්‍ය භට කණ්ඩායමක් ආරම්භ කල ප්‍රථම පාසල&lt;ref&gt;[http://www.ananda.sch.lk ආනන්දය​]&lt;/ref&gt;
* එක්සත්ජාතින්ගේ ආදර්ශ සැසියක් පැවැත්වු  ප්‍රථම පාසල. (1994 දි)

== සටහන් ==
{{reflist}}

==බාහිර සබැඳුම්==
*[http://www.anandacollege.lk Ananda College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103193030/http://www.anandacollege.lk/ |date=2007-01-03 }}
*[http://www.anandanet.org AnandaNET]
*[http://www.anandacollege.lk Ananda Old Boys Association (ආදි ශිෂ්‍ය සංගමයේ වෙබ් අඩවිය)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103193030/http://www.anandacollege.lk/ |date=2007-01-03 }}
*[http://www.nalanda.sch.lk Nalanda College, Sri Lanka]
*[http://ananda2004oba.awardspace.com ආදි ආනන්දීය 2004 කණ්ඩායම] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827235914/http://ananda2004oba.awardspace.com/ |date=2008-08-27 }}
*[http://www.anandacollegeoba2005.com ආදි ආනන්දීය 2005 කණ්ඩායම] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208124258/http://anandacollegeoba2005.com/ |date=2011-02-08 }}
*[http://www.ananda94.org ආදි ආනන්දීයන්ගේ 94 කණ්ඩායම]

&lt;!--Categories--&gt;
[[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල්]]

[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජාතික පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]]
[[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජයට පවරාදුන් පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජයට පවරාදුන් පරමවිඥානාර්ථ පාසල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]]</text>
      <sha1>mqpyc6q10gz2sj7rjvrjgvnq45rlziy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගැබොන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20125</id>
    <revision>
      <id>797340</id>
      <parentid>700799</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116595" sha1="9gkc55ifeojfccndmyvrk8uowkh3abc" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ගැබෝන් ජනරජය
| common_name            = ගැබෝන්
| native_name            = {{native name|fr|République gabonaise|fontsize=100%}}
| image_flag             = Flag of Gabon.svg
| image_coat             = Coat of arms of Gabon.svg
| symbol_type            = රාජ්‍ය ලාංඡනය
| national_motto         = {{native phrase|fr|&quot;Union, Travail, Justice&quot;|italics=off|nolink=on}}&lt;br/&gt;&quot;සංගමය, වැඩ, යුක්තිය&quot;
| national_anthem        = {{native phrase|fr|&quot;[[La Concorde]]&quot;|italics=off|nolink=on}}&lt;br/&gt;&quot;කොන්කෝඩ්&quot;
{{parabr}}{{center|[[File:La Concorde.ogg]]}}
| image_map              = {{switcher|[[File:Gabon (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Gabon AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}}
| map_caption            = 
| capital                = ලිබ්රවිල්
| coordinates            = {{coord|0|23|N|9|27|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = ප්‍රංශ භාෂාව
| languages_type         = කලාපීය භාෂා
| languages              = {{collapsible list
|framestyle=border:none; padding:0;
|[[ඉංග්‍රීසි භාෂාව]]
|[[ස්පාඤ්ඤ භාෂාව]]
|[[ප්‍රංශ භාෂාව]]
|[[පෘතුගීසි භාෂාව]]
|[[ෆැන්ග් භාෂාව]]
|[[එම්බෙටේ භාෂාව]]
|[[මයින් භාෂාව]]
|[[න්සෙබි භාෂාව]]
|[[පුනු භාෂාව]]
|[[ටේකේ භාෂාව]]
|[[විලි භාෂාව]]}}
| ethnic_groups          = {{hlist|[[ෆැන්ග්]] |[[පුනු]] |[[න්සෙබි]] |[[ටෙකේ]] |[[මයින්]] |[[කොටා]] |[[විලි]] |[[ම්බමා]] |සහ වෙනත් 42 ක්}}
| ethnic_groups_year     = 
| religion               = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |82.2% [[ක්‍රිස්තියානි]]
  |12.2% [[ඉස්ලාම්]]
  |5.7% [[සාම්ප්‍රදායික ඇදහිලි]]
 
 }}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016 |title=Religions in Gabon &amp;#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |date=2018-01-19 |accessdate=2022-02-14 |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120032935/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/gabon#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2020&amp;region_name=All%20Countries&amp;restrictions_year=2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = ගැබොනිස්
| government_type        = ඒකීය, ජනාධිපති, ජනරජ, මිලිටරි ජුන්ටාවක් යටතේ&lt;ref&gt;{{cite web |last=Obangome |first=Gerauds Wilfried |title=Gabonese military officers announce on television they have seized power |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabonese-military-officers-announce-television-they-have-seized-power-2023-08-30/ |publisher=Reuters |date=30 August 2023 |access-date=30 August 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = සංක්‍රාන්ති සභාපති, සහ ආයතනවල සංක්‍රාන්ති සහ ප්‍රතිස්ථාපන කමිටුවේ සභාපති&lt;ref&gt;{{cite news |title=General Nguema appointed transitional president of Gabon following coup |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/general-nguema-appointed-transitional-president-of-gabon-following-coup/2979600 |access-date=31 August 2023 |work=[[Anadolu Agency]] |date=30 August 2023 |location=[[Kigali, Rwanda]]}}&lt;/ref&gt;
| leader_name1           = බ්‍රයිස් ඔලිගුයි න්ගුමා
| leader_title2          = අන්තර්වාර අගමැති&lt;ref&gt;{{cite news |title=Gabon junta names former PM Raymond Ndong Sima as interim PM - statement |url=https://www.reuters.com/world/africa/gabon-junta-names-former-pm-raymond-ndong-sima-interim-pm-statement-2023-09-07/|access-date=7 September 2023 |work=[[Reuters]] |date=7 September 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_name2           = රේමන්ඩ් එන්ඩොං සිමා
| legislature            = ගැබොන් පාර්ලිමේන්තුව ''(අත්හිටුවා ඇත)''
&lt;!--| upper_house            = සෙනෙට් සභාව
| lower_house            = ජාතික සභාව--&gt;| sovereignty_type       = ස්වාධීනත්වය ලැබුවේ
| sovereignty_note       = [[ප්‍රංශය]]
| established_event1     = ජනරජය පිහිටුවන ලද්දේ
| established_date1      = 1958 නොවැම්බර් 28
| established_event2     = ප්‍රදානය කර ඇත්තේ
| established_date2      = 1960 අගෝස්තු 16-17
| established_event3     = 2023 ගැබොනිස් කුමන්ත්‍රණය
| established_date3      = 2023 අගෝස්තු 30
| area_km2               = 267,668
| area_rank              = 76 වෙනි
| area_sq_mi             = 103,347 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 3.76%
| population_estimate    = 2,397,368&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Gabon|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 146 වෙනි
| population_density_km2 = 7.9
| population_density_sq_mi = 20.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 216 වෙනි
| GDP_PPP                = {{increase}} ඇ. ඩො. බිලියන 41.922&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=646,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Gabon) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=16 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 132 වෙනි
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} ඇ. ඩො. 19,165&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83 වෙනි
| GDP_nominal            = {{decrease}} ඇ. ඩො. බිලියන 19.319&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 117 වෙනි
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} ඇ. ඩො. 8,831&lt;ref name=&quot;IMFWEO.GA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 75 වෙනි
| Gini                   = 38 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2017
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010840/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GA |archive-date=21 January 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.706 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = වැඩිවීම&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 112 වෙනි
| currency               = CFA ෆ්‍රෑන්ක්
| currency_code          = XAF
| time_zone              = [[West Africa Time|WAT]]
| utc_offset             = +1
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = දිදි/මාමා/වවවව
| drives_on              = දකුණ
| calling_code           = [[+241]]
| cctld                  = [[.ga]]
| coa_size               = 90
| religion_year          = 2020
| today                  = 
}}
'''ගැබොන්''' ({{IPAc-en|ɡ|ə|ˈ|b|ɒ|n}} {{respell|gə|BON}}; {{IPA-fr|ɡabɔ̃|3=Fr-Gabon.oga}}; {{lang-snq|Ngabu}}), නිල වශයෙන් '''ගැබෝන් ජනරජය''' ({{lang-fr|République gabonaise}}), මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටකි. සමකය මත පිහිටා ඇති එය වයඹ දෙසින් සමක ගිනියාව, උතුරින් කැමරූන්, නැගෙනහිර සහ දකුණින් කොංගෝ ජනරජය සහ බටහිරින් ගිනියා බොක්ක මායිම් වේ. එහි වර්ග කිලෝමීටර් 270,000 (වර්ග සැතපුම් 100,000 ) ආසන්න ප්‍රදේශයක් ඇති අතර එහි ජනගහනය මිලියන 2.3ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. වෙරළබඩ තැනිතලා, කඳු (ක්‍රිස්ටල් කඳු සහ චයිලු මැසිෆ් මධ්‍යයේ පිහිටා ඇත) සහ නැගෙනහිරින් සැවානා ඇත. ලිබ්‍රෙවිල් යනු රටේ අගනුවර වන අතර විශාලතම නගරයයි.

ගැබොන්හි මුල් වැසියන් [[පිග්මි ජනයා]] ජනයා වේ. 14 වැනි සියවසේ පටන් බන්ටු සංක්‍රමණිකයන් ද ප්‍රදේශයේ පදිංචි වීමට පටන් ගත්හ. 1960 අගෝස්තු මාසයේදී ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබූ දා සිට, ස්වෛරී රාජ්‍යයක් වන ගැබොන්ට ජනාධිපතිවරු තිදෙනෙක් සිටියහ. 1990 ගණන්වලදී, එය වඩාත් විනිවිද පෙනෙන මැතිවරණ ක්‍රියාවලියක් ඉලක්ක කරගත් බහු-පක්ෂ ක්‍රමයක් සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යවස්ථාවක් හඳුන්වා දුන් අතර සමහර රාජ්‍ය ආයතන ප්‍රතිසංස්කරණය කළේය. එසේ තිබියදීත්, ගැබොනිස් ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (PDG) ප්‍රමුඛ පක්ෂය ලෙස පවතී.

ගැබොන් යනු සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටකි, මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 112 වැනි ස්ථානයයි. ඒක පුද්ගල ආදායම අනුව එය අප්‍රිකාවේ ධනවත්ම රටවලින් එකකි; කෙසේ වෙතත්, ජනගහනයෙන් විශාල කොටසක් ඉතා දුප්පත් ය. [[ප්ලස්මා සංදර්ශක ටීවී|PDG]] හි ඕමාර් බොන්ගෝ 1967 දී නිලයට පැමිණ &quot;බොන්ගෝ රාජවංශයක්&quot; නිර්මාණය කළ අතර, එහි සහ ඔහුගේ කුඩා ප්‍රභූ බලය ඊනියා සේවාදායක ජාලයක් හරහා ෆ්‍රැන්කාෆ්‍රික් (ප්‍රංශයේ නව යටත් විජිතවාදය) ස්ථාවර කළේය..&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gabun und Niger: &quot;Wichtig, die Länder individuell zu betrachten&quot; |url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/gabun-niger-putsche-100.html |access-date=2023-08-31 |website=tagesschau.de |language=de}}&lt;/ref&gt;

නිල භාෂාව [[ප්‍රංශ භාෂාව|ප්‍රංශ]] වන අතර බන්ටු [[ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්|ජනවාර්ගික]] කණ්ඩායම් රටේ ජනගහනයෙන් 95% ක් පමණ වේ. [[ක්‍රිස්තියානි ආගම|ක්‍රිස්තියානි]] ආගම ජාතියේ ප්‍රමුඛතම ආගම වන අතර එය ජනගහනයෙන් 76% ක් පමණ භාවිතා කරයි.  [[ඛනිජ තෙල්]] සහ විදේශීය පුද්ගලික ආයෝජන සමඟ, එය කලාපයේ සිව්වන ඉහළම HDI ([[මුරුසිය|මොරිෂස්]], [[සීෂෙල්ස්]] සහ [[දකුණු අප්‍රිකාව]]ට පසුව) සහ මුළු අප්‍රිකාවේ (සීෂෙල්ස්, මොරිෂස්, [[සමක ගිනියාව|සමක ගිනියා]] සහ [[බොට්ස්වානාව|බොට්ස්වානාට]] පසු) පස්වන ඉහළම ඒක පුද්ගල GDP (PPP) ඇත. .

== ඉතිහාසය ==

=== පූර්ව ජනපදකරණය ===
ප්‍රදේශයේ පිග්මි ජනයා සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ බන්ටු ගෝත්‍රිකයන් විසින් බොහෝ දුරට ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. 18 වන ශතවර්ෂය වන විට, ඔරුංගු රාජධානිය ලෙස හඳුන්වන මයෙනි භාෂාව කතා කරන රාජධානිය වහලුන් මිල දී ගැනීමේ සහ විකිණීමේ හැකියාව ඇති වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පිහිටුවා ගත් අතර 1870 ගණන්වල වහල් වෙළඳාමේ අභාවයත් සමඟ බිඳ වැටුණි.

=== ප්‍රංශ පාලනය සහ ස්වාධීනත්වය ===
ගවේෂක පියරේ සවර්ගන් ද බ්‍රාසා 1875 දී ගැබොන්-කොංගෝ ප්‍රදේශයට ඔහුගේ පළමු මෙහෙයුම මෙහෙයවීය. ඔහු ෆ්‍රාන්ස්විල් නගරය ආරම්භ කළ අතර පසුව යටත් විජිත ආණ්ඩුකාරයා විය. 1885 දී ප්‍රංශය නිල වශයෙන් එය අත්පත් කරගත් විට සමහර බන්ටු කණ්ඩායම් ජීවත් වූහ.

1910 දී, ගැබොන් ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාවේ භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් විය,&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wstitle=Brazza, Pierre Paul François Camille Savorgnan de|last=Goldie|first=George Dashwood Taubman|author-link=George Taubman Goldie|volume=4|pages=464–465|short=1}}&lt;/ref&gt; 1958 දක්වා පැවති ෆෙඩරේෂන් එකක් විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් ගැබොන් ආක්‍රමණය කළේ විචි ප්‍රංශයට පක්ෂපාතී යටත් විජිත පරිපාලනය පෙරලා දැමීම සඳහා ය. 1958 නොවැම්බර් 28 දින, ගැබොන් ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වයං පාලන ජනරජයක් බවට පත් වූ අතර, 1960 අගෝස්තු 17 දින එය සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon |url=http://www.archontology.org/nations/gabon/01_polity.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073532/http://www.archontology.org/nations/gabon/01_polity.php |archive-date=28 January 2021 |access-date=21 January 2021 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt;

==== ස්වාධීනත්වය ====

===== එම්බා පාලනය =====
1961 දී තේරී පත් වූ ගැබොන්හි පළමු ජනාධිපතිවරයා ලියොන් එම්බා වූ අතර ඔමාර් බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා ඔහුගේ උප සභාපති විය. එම්බා බලයට පත්වීමෙන් පසු, පුවත්පත් මර්දනය කරන ලදී, දේශපාලන පෙලපාලි මර්දනය කරන ලදී, අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස සීමා කරන ලදී, අනෙකුත් දේශපාලන පක්ෂ ක්‍රමයෙන් බලයෙන් බැහැර කරන ලදී, සහ ව්‍යවස්ථාව ප්‍රංශ රේඛාව ඔස්සේ ජනාධිපති ධුරයට බලය පැවරීම සඳහා වෙනස් කරන ලදී. 1964 ජනවාරි මාසයේදී එම්බා විසින් ජාතික සභාව විසුරුවා හරින විට තනි පක්ෂ පාලනයක් ඇති කිරීමට, හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් ඔහුව බලයෙන් නෙරපා පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යථා තත්වයට පත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. එම්බා නැවත බලයට පත් කිරීම සඳහා ප්‍රංශ පැරෂුට් භටයින් පැය 24 ක් ඇතුළත පියාසර කළහ. දින ගණනක සටන් වලින් පසුව, කුමන්ත්‍රණය අවසන් වූ අතර විරෝධතා සහ කැරලි සමඟ විපක්ෂය සිරගත විය.

===== බොන්ගෝ පාලනය සහ පීඩීජී =====
1967 දී එම්බා මිය ගිය විට, බොන්ගෝ ඔහු වෙනුවට ජනාධිපති විය. 1968 මාර්තු මාසයේදී බොන්ගෝ විසින් BDG විසුරුවා හැර නව පක්ෂයක් - Parti Democratique Gabonais (PDG) පිහිටුවීමෙන් ගැබොන් තනි-පක්ෂ රාජ්‍යයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. පෙර දේශපාලන සම්බන්ධකම් නොතකා ඔහු සියලුම ගැබෝන් වැසියන්ට සහභාගී වන ලෙස ආරාධනා කළේය. බොන්ගෝ රජයේ සංවර්ධන ප්‍රතිපත්තිවලට සහය දැක්වීම සඳහා තනි ජාතික ව්‍යාපාරයක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කළේය, PDG මෙවලමක් ලෙස භාවිතා කරමින් අතීතයේ ගැබෝන් දේශපාලනය බෙදී ගිය ප්‍රාදේශීය සහ ගෝත්‍රික එදිරිවාදිකම් යටපත් කළේය. බොන්ගෝ 1975 පෙබරවාරි මාසයේදී ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. 1975 අප්‍රේල් මාසයේදී, උප ජනාධිපති තනතුර අහෝසි කර, ස්වයංක්‍රීය අනුප්‍රාප්තියට අයිතියක් නැති අගමැති තනතුර මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. බොන්ගෝ 1979 දෙසැම්බර් සහ 1986 නොවැම්බර් වලදී වසර 7ක ධුර කාලයක් දක්වා නැවත ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;bn4&quot;&gt;{{citation-attribution|[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm Background note: Gabon] {{Webarchive|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604184355/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-date=2019-06-04  |date=4 June 2019 }} . [[U.S. Department of State]] (4 August 2010).}}&lt;/ref&gt;[[File:1670_Ogilby_Map_of_West_Africa_(_Gold_Coast,_Slave_Coast,_Ivory_Coast_)_-_Geographicus_-_Guinea-ogilby-1670.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1670_Ogilby_Map_of_West_Africa_(_Gold_Coast,_Slave_Coast,_Ivory_Coast_)_-_Geographicus_-_Guinea-ogilby-1670.jpg|වම|thumb|1670 බටහිර අප්‍රිකාවේ සිතියමක්]]
[[File:Gabon_campaign_'1e_Compagnie_de_Chars_de_Combat_de_la_France_Libre'.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gabon_campaign_'1e_Compagnie_de_Chars_de_Combat_de_la_France_Libre'.jpg|වම|thumb|ගැබොන් සටනේ ප්‍රතිඵලය වූයේ නිදහස් ප්‍රංශ හමුදා 1940 විචි ප්‍රංශ හමුදාවන්ගෙන් ගැබොන් ජනපදය අත්පත් කර ගැනීමයි.]]
1990 දී, ආර්ථික අතෘප්තිය සහ දේශපාලන ලිබරල්කරණය සඳහා වූ ආශාව ශිෂ්‍යයන්ගේ හා කම්කරුවන්ගේ පෙලපාලි සහ වැඩ වර්ජන අවුලුවාලීය. කම්කරුවන්ගේ දුක්ගැනවිලිවලට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, බොන්ගෝ ඔවුන් සමඟ අංශයෙන් අංශයට සාකච්ඡා කරමින් වැටුප් සහන ලබා දුන්නේය. ඔහු PDG විවෘත කිරීමටත් ගැබොන්හි අනාගත දේශපාලන ක්‍රමය ගැන සාකච්ඡා කිරීමට 1990 මාර්තු-අප්‍රේල් මාසවල ජාතික දේශපාලන සමුළුවක් සංවිධානය කිරීමටත් පොරොන්දු විය. PDG සහ දේශපාලන සංවිධාන 74 ක් මෙම සමුළුවට සහභාගී විය. සහභාගිවන්නන් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම &quot;ලිහිල්&quot; සභාග 2කට බෙදා ඇත, ඒ පාලක PDG සහ එහි සහචරයින්, සහ කැඩී ගිය මොරේනා ෆන්ඩමෙන්ටල් සහ ගැබොනිස් ප්‍රගති පක්ෂයෙන් සමන්විත විපක්ෂ සංගම් සහ පක්ෂවල එක්සත් පෙරමුණ වේ.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt;

===== සංක්‍රාන්ති රජය සහ ආර්එස්ඩීජී =====
1990 අප්‍රේල් සමුළුව ජාතික සෙනෙට් සභාවක් නිර්මාණය කිරීම, අයවැය ක්‍රියාවලිය විමධ්‍යගත කිරීම, රැස්වීමේ සහ මාධ්‍ය නිදහස, සහ පිටවීමේ වීසා අවශ්‍යතාවයක් අවලංගු කිරීම ඇතුළු දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ අනුමත කරන ලදී. දේශපාලන ක්‍රමය බහු පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට පරිවර්තනය කිරීම සඳහා මග පෙන්වීමේ උත්සාහයක් ලෙස, බොන්ගෝ PDG සභාපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී නව අගමැතිවරයෙකු වන කැසිමීර් ඔයි-එම්බාගේ නායකත්වයෙන් යුත් සංක්‍රාන්ති රජයක් නිර්මාණය කළේය. ගැබොනිස් සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කණ්ඩායම්කරණය (RSDG), එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ ආන්ඩුව ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ, පසුගිය රජයට වඩා කුඩා වූ අතර එහි කැබිනට් මණ්ඩලයට සමහර විරුද්ධ පක්ෂවල නියෝජිතයන් ඇතුළත් විය. RSDG විසින් 1990 මැයි මාසයේදී තාවකාලික ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් කෙටුම්පත් කරන ලද අතර එය මූලික අයිතිවාසිකම් පනතක් සහ ස්වාධීන අධිකරණයක් සපයන අතර ජනාධිපතිවරයාට &quot;ශක්තිමත්&quot; විධායක බලතල රඳවා ගත්තේය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා කමිටුවක් සහ ජාතික සභාව විසින් තවදුරටත් සමාලෝචනය කිරීමෙන් පසුව, මෙම ලේඛනය 1991 මාර්තු මාසයේදී බලාත්මක විය.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt;

1990 අප්‍රේල් සමුළුවෙන් පසුවද PDG වෙත විරුද්ධත්වය දිගටම පැවති අතර, 1990 සැප්තැම්බර් මාසයේදී කුමන්ත්‍රණ ප්‍රයත්න දෙකක් අනාවරණය වී අසාර්ථක විය. විපක්ෂ නායකයෙකුගේ මරණයෙන් පසු පෙළපාලි සහිතව, වසර 30 කට ආසන්න කාලයක් තුළ පළමු බහු පක්ෂ ජාතික සභා මැතිවරණය 1990 සැප්තැම්බර්-ඔක්තෝබර් මාසවලදී පැවැත්වුණු අතර, PDG බහුතරයක් ලබා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt;

===== බොන්ගෝගේ නැවත තේරී පත්වීම සහ පාලනය =====
[[File:Omar_Bongo_with_George_Bush_May_26_2004-01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Omar_Bongo_with_George_Bush_May_26_2004-01.jpg|thumb|ජනාධිපති ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව්. බුෂ් 2004 මැයි ඕවල් කාර්යාලයට ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ පිළිගනී]]
1993 දෙසැම්බරයේදී 51% ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ නැවත තේරී පත්වීමෙන් පසුව, විපක්ෂ අපේක්ෂකයින් මැතිවරණ ප්‍රතිඵල වලංගු කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. සිවිල් කැළඹීම් සහ ප්‍රචණ්ඩ මර්දනය දේශපාලන විසඳුමක් සඳහා වැඩ කිරීමට රජය සහ විපක්ෂ කණ්ඩායම් අතර එකඟතාවකට හේතු විය. මෙම සාකච්ඡා 1994 නොවැම්බරයේ පැරිස් සම්මුතියට තුඩු දුන් අතර, ඒ යටතේ සමහර විපක්ෂ නායකයින් ජාතික සමගිය රජයකට ඇතුළත් විය. මෙම විධිවිධානය බිඳ වැටුණු අතර 1996 සහ 1997 ව්‍යවස්ථාදායක සහ නගර සභා මැතිවරණ යළි පක්ෂග්‍රාහී දේශපාලනයකට පසුබිම සැපයීය. ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙන් PDG ජයග්‍රහණය කළ අතර, 1997 පළාත් පාලන මැතිවරණයේදී ලිබ්‍රෙවිල් ඇතුළු සමහර නගර විපක්ෂ නගරාධිපතිවරුන් තෝරා පත් කර ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt;

====== මැතිවරණ වර්ජනය කිරීම සහ අර්බුදය ======
බෙදී ගිය විරුද්ධත්වයකට මුහුණ දෙමින්, ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ 1998 දෙසැම්බරයේ නැවත තේරී පත් විය. සමහර බොන්ගෝගේ විරුද්ධවාදීන් මෙම ප්‍රතිඵලය වංචනික යැයි ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, සමහර ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් &quot;බොහෝ අක්‍රමිකතා තිබියදීත්&quot; ප්‍රතිඵලය නියෝජනයක් ලෙස සංලක්ෂිත කළහ. 2001-2002 දී පවත්වන ලද ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණ කුඩා විරුද්ධ පක්ෂ ගණනාවක් විසින් වර්ජනය කරන ලද අතර ඔවුන්ගේ පරිපාලන දුර්වලතා හේතුවෙන් විවේචනයට ලක් වූ අතර, PDG සහ මිත්‍ර ස්වාධීන කණ්ඩායම් විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ ජාතික සභාවක් බිහි විය. 2005 නොවැම්බරයේදී ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ ඔහුගේ හයවන වාරය සඳහා තේරී පත් විය. ඔහු නැවත මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළ අතර ප්‍රතිවාදීන් කියා සිටින්නේ ඡන්ද ක්‍රියාවලිය අක්‍රමිකතාවලින් විනාශ වූ බවයි. ඔහුගේ ජයග්‍රහණය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා කිහිපයක් සිදු විය.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt; ජාතික සභා මැතිවරණය 2006 දෙසැම්බරයේදී පැවැත්විණි. ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ අක්‍රමිකතා හේතුවෙන් තරඟ කළ සමහර ආසන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණය විසින් අවලංගු කරන ලද අතර, පසුව 2007 පැවති දෙවන මැතිවරණයෙන් PDG-පාලිත ජාතික සභාවක් ලැබුණි.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt;

===== බොන්ගෝගේ මරණය සහ අනුප්‍රාප්තිකය =====
[[File:Independence_Celebration_in_Gabon.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Independence_Celebration_in_Gabon.JPG|thumb|ගැබොන්හි නිදහස් දින සැමරුම]]2009 ජූනි 8 වෙනිදා ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ බාර්සිලෝනාහි ස්පාඤ්ඤ රෝහලකදී හෘදයාබාධයකින් මිය ගියේය. සංශෝධිත ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුකූලව, සෙනෙට් සභාවේ සභාපති රෝස් ෆ්‍රැන්සින් රොගොම්බේ 2009 ජුනි 10 දින අන්තර්වාර ජනාධිපති බවට පත් විය. ඔමාර් බොන්ගෝ අපේක්ෂකයෙකු ලෙස ඇතුළත් නොකළ ගැබොන් ඉතිහාසයේ පළමු තරඟ වැදුණු මැතිවරණය 2009 අගෝස්තු 30 වන දින පැවැත්විණි. ජනාධිපති අපේක්ෂකයන්. මැතිවරණයට පෙරාතුව හුදකලා විරෝධතා කිහිපයක් දක්නට ලැබුණි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණය විසින් සති 3ක සමාලෝචනයකින් පසුව ඕමාර් බොන්ගෝගේ පුත්, පාලක පක්ෂ නායක අලි බොන්ගෝ ජයග්‍රාහකයා ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ඔහුගේ සමාරම්භය 2009 ඔක්තෝබර් 16 දින සිදු විය.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt; මැතිවරණ ප්‍රතිඵල ප්‍රථමයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ පෝට්-ජෙන්ටිල් හි ප්‍රචණ්ඩ විරෝධතා අවුලුවාලීමත් සමඟ සමහර විරුද්ධවාදී අපේක්ෂකයින් විසින් වංචා කළ බවට ප්‍රකාශ කිරීම අධිකරණයේ සමාලෝචනයට හේතු විය. පෝට්-ජෙන්ටිල්හි පුරවැසියන් වීදි බැස, ප්‍රංශ කොන්සල් කාර්යාලය සහ ප්‍රාදේශීය බන්ධනාගාරයක් ඇතුළුව සමහර සාප්පු සහ වාසස්ථාන ගිනිබත් කරන ලදී. නිල වශයෙන්, කෝලාහලයේදී මරණ 4 ක් සිදුවිය. ගැටුණු පොලිසියට සහය වීම සඳහා ජෙන්ඩර්ම්ස් සහ හමුදාව පෝට්-ජෙන්ටිල් වෙත යොදවන ලද අතර, මාස 3කට වැඩි කාලයක් ඇඳිරි නීතිය ක්‍රියාත්මක විය.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt;

2010 ජූනි මාසයේදී අර්ධ ව්‍යවස්ථාදායක අතුරු මැතිවරණයක් පැවැත්විණි. යුනියන් නැෂනලේ (එජාස) පක්ෂ සන්ධානයක් ප්‍රථම වරට සහභාගී විය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය බොහෝ දුරට ඕමාර් බොන්ගෝ ගේ මරණයෙන් පසු පක්ෂය හැර ගිය PDG හැර ගිය අයගෙන් සමන්විත වේ. තරඟ කළ ආසන 5න් PDG 3ක් සහ UN 2ක් දිනා ගත්තා. දෙපාර්ශවයම ජයග්‍රහණයට හිමිකම් කීහ.&lt;ref name=&quot;bn4&quot; /&gt;

2019 ජනවාරි මාසයේදී, ජනාධිපති අලි බොන්ගෝට එරෙහිව සොල්දාදුවන් විසින් මෙහෙයවන ලද කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයක් විය; කුමන්ත්‍රණය අවසානයේ අසාර්ථක විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 January 2019 |title=Soldiers in Gabon try to seize power in failed coup attempt |url=https://bnonews.com/index.php/2019/01/military-coup-underway-in-gabon/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084533/https://bnonews.com/index.php/2019/01/military-coup-underway-in-gabon/ |archive-date=7 January 2019 |access-date=7 January 2019 |website=Bnonews.com |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

2021 ජූනි මාසයේදී, වන විනාශයෙන් සහ වන විනාශයෙන් අඩු වූ විමෝචනය සඳහා ගෙවීම් ලැබූ පළමු රට බවට ගැබොන් පත් විය.

2022 ජූනි මාසයේදී ගැබොන් සහ ටෝගෝ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට සම්බන්ධ විය.&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://thecommonwealth.org/news/gabon-and-togo-join-commonwealth|title=Gabon and Togo join the Commonwealth|publisher=[[Commonwealth of Nations]]|date=25 June 2022|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;

==== 2023 කුමන්ත්‍රණය ====
2023 අගෝස්තු මාසයේදී, අලි බොන්ගෝ මහ මැතිවරණයෙන් තුන්වන වරටත් ජයග්‍රහණය කළ බව නිවේදනය කිරීමෙන් පසුව, හමුදා නිලධාරීන් කුමන්ත්‍රණයකින් බලය ලබාගෙන මැතිවරණ ප්‍රතිඵල අවලංගු කළ බව නිවේදනය කළේය. ඔවුන් අධිකරණය, පාර්ලිමේන්තුව සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව ඇතුළු රාජ්‍ය ආයතන ද විසුරුවා හරින ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon military officers claim power, say election lacked credibility |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/30/gabon-military-officers-claim-power-say-election-lacked-credibility |access-date=30 August 2023 |website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/gabonese-military-officers-announce-they-have-seized-power-2023-08-30/|title=Gabonese military officers announce they have seized power of oil-rich country|date=30 August 2023|access-date=30 August 2023|publisher=Reuters}}&lt;/ref&gt; 2023 අගෝස්තු 31 දින, බොන්ගෝ පවුලේ වසර 55ක බලය අල්ලාගත් හමුදා නිලධාරීන් බලය අල්ලාගත් අතර, රටේ සංක්‍රාන්ති නායකයා ලෙස ජෙනරාල් බ්‍රයිස් ඔලිගුයි න්ගුමා නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66666585|title=Gabon coup leaders name Gen Brice Oligui Nguema as new leader|date=31 August 2023|work=BBC News|access-date=5 September 2023}}&lt;/ref&gt; 2023 සැප්තැම්බර් 4 වන දින, ජෙනරල් න්ගුමා ගැබොන්හි අන්තර්වාර ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66705693|title=Gabon coup leader Brice Nguema vows free elections - but no date|date=4 September 2023|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලනය ==
1961 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ (1975 දී සංශෝධිත, 1991 දී නැවත ලියන ලද සහ 2003 දී සංශෝධිත) ආණ්ඩුක්‍රමවල ජනාධිපති ජනරජ ආකෘතිය ප්‍රකාශ කර ඇත. ජනාධිපතිවරයා වසර හතක ධුර කාලයක් සඳහා සර්වජන ඡන්ද බලයෙන් තේරී පත් වේ; 2003 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් මගින් ජනාධිපති ධුර කාල සීමාවන් ඉවත් කරන ලදී. ජනාධිපතිවරයාට අගමැති, කැබිනට් මණ්ඩලය සහ ස්වාධීන ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ විනිසුරුවන් පත් කිරීමට සහ සේවයෙන් පහ කිරීමට හැකිය. ජාතික සභාව විසුරුවා හැරීම, වැටලීමේ තත්වයක් ප්‍රකාශ කිරීම, නීති සම්පාදනය ප්‍රමාද කිරීම සහ ජනමත විචාරණ පැවැත්වීම වැනි වෙනත් බලතල ජනාධිපතිවරයා සතු වේ.&lt;ref name=&quot;bn3&quot;&gt;{{citation-attribution|[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm Background note: Gabon] {{Webarchive|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604184355/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-date=2019-06-04  |date=4 June 2019 }} . [[U.S. Department of State]] (4 August 2010).}}&lt;/ref&gt; ගැබොන් ජාතික සභාවක් සහ සෙනෙට් සභාවක් සහිත ද්වි-මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයක් ඇත. ජාතික සභාවට වසර පහක ධුර කාලයක් සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වූ නියෝජිතයින් 120 ක් ඇත. සෙනෙට් සභාව සමන්විත වන්නේ මහ නගර සභා සහ ප්‍රාදේශීය සභා මගින් තේරී පත් වන සහ වසර හයක් සේවය කරන සාමාජිකයින් 102 කින් ය. සෙනෙට් සභාව 1990-1991 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයේදී නිර්මාණය කරන ලද අතර 1997 පළාත් පාලන මැතිවරණයෙන් පසුව එය ක්‍රියාත්මක නොවීය. සෙනෙට් සභාවේ සභාපතිවරයා ජනාධිපතිවරයාගේ අනුප්‍රාප්තිකයෙන් ඊළඟට සිටී.&lt;ref name=&quot;bn3&quot; /&gt;

1990 දී රජය ගැබොන්හි දේශපාලන ක්‍රමයේ වෙනස්කම් සිදු කළේය. සංක්‍රාන්ති ව්‍යවස්ථාවක් 1990 මැයි මාසයේදී කෙටුම්පත් කරන ලද්දේ මාර්තු-අප්‍රේල් මාසවල පැවති ජාතික දේශපාලන සමුළුවේ වර්ධනයක් ලෙස වන අතර පසුව ව්‍යවස්ථාදායක කමිටුවක් විසින් සංශෝධනය කරන ලදී. එහි විධිවිධාන අතර බටහිර පන්නයේ අයිතිවාසිකම් පනත් කෙටුම්පතක්, එම අයිතිවාසිකම් සහතික කිරීම අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා ජාතික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කවුන්සිලයක් නිර්මාණය කිරීම, ආර්ථික හා සමාජීය ප්‍රශ්න පිළිබඳ රජයේ උපදේශක මණ්ඩලයක් සහ ස්වාධීන අධිකරණයක් විය. ජාතික සභාව, PDG මධ්‍යම කාරක සභාව සහ ජනාධිපතිවරයාගේ අනුමැතියෙන් පසුව, 1991 මාර්තු මාසයේදී සභාව ඒකමතිකව ව්‍යවස්ථාව සම්මත කරන ලදී. විරුද්ධ පක්ෂ විධිමත් ලෙස නීත්‍යානුකූල බව ප්‍රකාශ කර නොතිබූ විට 1990-1991 දී බහු පක්ෂ ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණ පැවැත්විණි. 1991 ජනවාරියේදී, විරුද්ධ පක්ෂ නීතිගත කිරීම පාලනය කරන නීතියක් සභාව ඒකමතික ඡන්දයෙන් සම්මත කළේය.&lt;ref name=&quot;bn3&quot; /&gt;

1993 දී ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ නැවත තේරී පත් වූ පසු, 51% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් පමණක් ප්‍රකාශ වූ මතභේදාත්මක මැතිවරණයකදී, සමාජ හා දේශපාලන කැළඹීම් 1994 පැරිස් සම්මන්ත්‍රණය සහ ගිවිසුම් වලට හේතු විය. මේවා ඉදිරි මැතිවරණ සඳහා රාමුවක් සැපයීය. පළාත් පාලන සහ ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණ 1996-1997 දක්වා ප්‍රමාද විය. 1997 දී, වසර ගණනාවකට පෙර ඉදිරිපත් කරන ලද ව්‍යවස්ථාමය සංශෝධන මගින් සෙනෙට් සභාව සහ උප සභාපති තනතුර නිර්මාණය කිරීම සහ ජනාධිපතිවරයාගේ ධුර කාලය වසර හතක් දක්වා දීර්ඝ කිරීම සඳහා සම්මත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;bn3&quot; /&gt;

2009 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ජනාධිපති අලි බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා රජය විධිමත් කිරීමට උත්සාහයන් ආරම්භ කළේය. දූෂණය සහ ආණ්ඩුවේ වංචා අවම කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස, ඔහු අමාත්‍ය මට්ටමේ තනතුරු 17 ක් ඉවත් කළේය, උප ජනාධිපති ධුරය අහෝසි කළේය. සමහර අමාත්‍යාංශ, කාර්යාල සහ අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවල විෂය පථයන් ප්‍රතිසංවිධානය කළේය. 2009 නොවැම්බරයේදී ජනාධිපති බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා විසින් ගැබොන් නවීකරණය සඳහා &quot;Gabon Emergent&quot; නමින් නව දැක්මක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. මෙම වැඩසටහනේ කුළුණු තුනක් අඩංගු වේ: Green Gabon, Service Gabon සහ Industrial Gabon. Gabon Emergent හි අරමුණු වනුයේ ගැබොන් ඛනිජ තෙල් මත යැපීම අඩු වන පරිදි ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීම, දූෂණය තුරන් කිරීම සහ ශ්‍රම බලකාය නවීකරණය කිරීමයි. මෙම වැඩසටහන යටතේ, අමු දැව අපනයනය තහනම් කර, රජය පුරා සංගණනයක් පවත්වා, දිගු මධ්‍යහ්න විවේකය ඉවත් කිරීම සඳහා වැඩ කරන දිනය වෙනස් කර, ජාතික තෙල් සමාගමක් නිර්මාණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;bn3&quot; /&gt;

2011 ජනවාරි 25 දින, විපක්ෂ නායක ඇන්ඩ්රේ එම්බා ඔබාමේ ජනාධිපති ධූරයට හිමිකම් කීවේ, රට පාලනය කළ යුත්තේ ජනතාවට සැබවින්ම අවශ්‍ය අයෙකු විසින් බව පවසමිනි. ඔහු තම රජය සඳහා ඇමතිවරුන් 19 දෙනෙකු තෝරා ගත් අතර, තවත් සිය ගණනක් සමඟ මුළු කණ්ඩායමම එක්සත් ජාතීන්ගේ මූලස්ථානයේ රාත්‍රිය ගත කළහ. ජනවාරි 26 දා රජය එම්බා ඔබාමේ ගේ පක්ෂය විසුරුවා හරින ලදී. AU සභාපති ජීන් පිං පැවසුවේ එම්බා ඔබාමේ ගේ ක්‍රියාව &quot;නීත්‍යානුකූල ආයතනවල අඛණ්ඩතාවයට හානියක් වන අතර ගැබොන්හි සාමය, ආරක්ෂාව සහ ස්ථාවරත්වය අනතුරේ හෙළයි&quot; ලෙසය.&lt;ref name=&quot;Goma&quot;&gt;{{cite news|url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AF_GABON?SITE=NCWIN&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT|title=Gabon opposition leader declares himself president|last=Goma|first=Yves Laurent|date=26 January 2011|work=[[Winston-Salem Journal]]|access-date=26 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416164620/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AF_GABON?SITE=NCWIN&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT|archive-date=16 April 2021|agency=[[Associated Press]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍ය ජීන්-ෆ්‍රැන්කොයිස් එන්ඩොංගු, එම්බා ඔබාමේ සහ ඔහුගේ ආධාරකරුවන්ට රාජද්‍රෝහී ලෙස චෝදනා කළේය.&lt;ref name=&quot;Goma&quot; /&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් බෑන් කී මූන් පැවසුවේ ඔන්ඩිම්බා එකම නිල ගැබොනිස් ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගත් බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hd-rDwAAQBAJ&amp;q=The+UN+Secretary-General%2C+Ban+Ki-moon%2C+said+that+he+recognized+Ondimba+as+the+only+official+Gabonese+president.&amp;pg=PA48|title=Gabon: Doing Business, Investing in Gabon Guide Volume 1 Strategic, Practical Information, Regulations, Contacts|last=WWW.IBPUS.COM|date=13 March 2019|publisher=Lulu.com|isbn=9781514526613|access-date=11 November 2020|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416160337/https://books.google.com/books?id=hd-rDwAAQBAJ&amp;q=The+UN+Secretary-General%2C+Ban+Ki-moon%2C+said+that+he+recognized+Ondimba+as+the+only+official+Gabonese+president.&amp;pg=PA48|url-status=live}}{{self-published source|date=February 2020}}&lt;/ref&gt;

2016 ජනාධිපතිවරණය &quot;ඉතා සමීප&quot; නිල ප්‍රතිඵල වාර්තා කිරීමත් සමඟ මතභේදයට තුඩු දී ඇත. අගනුවර විරෝධතා පැන නැගුණු අතර මර්දනයකට මුහුන දුන් අතර එය කූටප්‍රාප්තියට පත් වූයේ ජනාධිපති ආරක්ෂකයින් විසින් විරුද්ධ පක්ෂ මූලස්ථානයට බෝම්බ ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීමෙනි. ආරක්ෂක අංශ විසින් පුරවැසියන් 50 ත් 100 ත් අතර ප්‍රමාණයක් මිය ගිය අතර 1,000 ක් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20160906-deaths-gabon-presidential-election-violence-ping-bongo|title='Between 50 and 100 killed' in Gabon election violence, presidential challenger tells FRANCE 24 – France 24|date=6 September 2016|work=France 24|access-date=9 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184234/http://www.france24.com/en/20160906-deaths-gabon-presidential-election-violence-ping-bongo|archive-date=9 August 2018|language=en-US|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; සමහර දිස්ත්‍රික්ක සඳහා වාර්තා වූ අස්වාභාවික ලෙස ඉහළ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම ඇතුළු අක්‍රමිකතා ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයෝ විවේචනය කළහ. රටේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරනය විසින් සැක සහිත ප්‍රදේශ කිහිපයක් ඉවත දැමූ අතර ඡන්ද පත්‍රිකා විනාශ කර ඇත. වත්මන් ඔන්ඩිම්බාට පක්ෂව මැතිවරණය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුව මැතිවරණයේ අපැහැදිලි ප්‍රතිඵල හෙළා දකිමින් සහ මානව හිමිකම් කඩකිරීම් පිළිබඳව විමර්ශනයක් ඉල්ලා යෝජනා දෙකක් නිකුත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Motion for a resolution on Gabon, repression of the opposition – B8-0526/2017 |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=MOTION&amp;reference=B8-2017-0526&amp;language=EN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184124/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=MOTION&amp;reference=B8-2017-0526&amp;language=EN |archive-date=9 August 2018 |access-date=9 August 2018 |website=Europarl.europa.eu |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

2023 අගෝස්තු මාසයේ පැවති මතභේදාත්මක ජනාධිපතිවරණයෙන් දින කිහිපයකට පසු, හමුදා නිලධාරීන් පිරිසක් හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් ප්‍රකාශ කළ අතර ඔවුන් රජය පෙරළා දමා අලි බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා බලයෙන් පහ කළ බව ප්‍රකාශ කළහ. මෙම නිවේදනය නිකුත් වූයේ අලි බොන්ගෝ තුන්වන වාරයක් සඳහා නිල වශයෙන් නැවත තේරී පත් වී පැය කිහිපයකට පසුවය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/08/30/world/africa/gabon-coup-election.html|title=Gabon Military Officers Say They Are Seizing Power|last=Walsh|first=Declan|date=2023-08-30|work=The New York Times|access-date=2023-08-30|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; ජෙනරාල් බ්‍රයිස් ඔලිගුයි න්ගුමා සංක්‍රාන්ති නායකයා ලෙස පත් කරන ලදී. මෙම සිදුවීම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ස්ථාවරත්වය පිලිබඳ කනස්සල්ල මතු කරමින්, 2020 වසරේ සිට කලාපය තුල මිලිටරි මැදිහත්වීමේ අටවන අවස්ථාව සනිටුහන් කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/gabonese-military-officers-announce-they-have-seized-power-2023-08-30/|title=Gabon army officers say they have seized power after election in oil-rich country|last=Wilfried Obangome|first=Gerauds|date=2023-08-30|work=Reuters|access-date=2023-08-31|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== විදේශ සබඳතා ===
[[File:Vladimir_Putin_with_Julien_Nkoghe_Bekale_&amp;_his_spouse.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vladimir_Putin_with_Julien_Nkoghe_Bekale_&amp;_his_spouse.jpg|thumb|2019 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී රුසියාවේ සෝචි හි පැවති රුසියානු-අප්‍රිකා සමුළුවේදී ගැබොන් අගමැති ජුලියන් න්කොගේ බෙකලේ සහ රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමග]]
නිදහසින් පසු, ගැබොන් ජාත්‍යන්තර කටයුතුවලදී සංවාදයට අනුබල දෙමින් සහ බෙදුණු රටවල එක් එක් පාර්ශ්වයන් හඳුනා ගනිමින් නොබැඳි ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කර ඇත. අප්‍රිකානු අභ්‍යන්තර කටයුතුවලදී, එය විප්ලවයට වඩා පරිණාමය මගින් සංවර්ධනයට අනුබල දෙන අතර වේගවත් ආර්ථික වර්ධනයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීමට බොහෝ දුරට ඉඩ ඇති පද්ධතිය ලෙස නියාමනය කරන ලද පුද්ගලික ව්‍යවසායයට අනුග්‍රහය දක්වයි. එය චැඩ්, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය, ඇන්ගෝලාව, කොංගෝ ජනරජය, කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය (D.R.C.) සහ බුරුන්ඩි යන රටවල මැදිහත්වීමේ ප්‍රයත්නයන්ට සම්බන්ධ විය. 1999 දෙසැම්බරයේදී, ජනාධිපති බොන්ගෝගේ මැදිහත්වීමේ උත්සාහයන් හරහා, කොංගෝ ජනරජයේ (බ්‍රසාවිල්) රජය සහ සන්නද්ධ කැරැල්ලක බොහෝ නායකයින් අතර සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී. ජනාධිපති බොන්ගෝ අඛණ්ඩ ඩී.ආර්.සී. සාම ක්‍රියාවලිය, සහ අයිවරි කෝස්ට් හි අර්බුදයට මැදිහත් වීමේ කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.
[[File:US_Navy_080107-N-4044H-049_Capt._John_B._Nowell_Jr.,_commodore,_Africa_Partnership_Station_(APS)_is_greeted_by_Gabonese_Army_as_he_arrives_at_a_scheduled_meeting_with_General_Ntori_Longo,_chief_of_Gabonese_Armed_Services,_about.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_Navy_080107-N-4044H-049_Capt._John_B._Nowell_Jr.,_commodore,_Africa_Partnership_Station_(APS)_is_greeted_by_Gabonese_Army_as_he_arrives_at_a_scheduled_meeting_with_General_Ntori_Longo,_chief_of_Gabonese_Armed_Services,_about.jpg|thumb|එක්සත් ජනපද නාවික හමුදා කපිතාන්වරයෙකු ගැබෝන් හමුදාව විසින් පිළිගනු ලැබීය]]
ගැබොන් එක්සත් ජාතීන්ගේ (එජාස) සහ එහි විශේෂිත සහ අදාළ ආයතනවල සහ ලෝක බැංකුවේ සාමාජිකයෙකි; මීට අමතරව IMF; අප්‍රිකානු සංගමය (AU); මධ්‍යම අප්‍රිකානු රේගු සංගමය/මධ්‍යම අප්‍රිකානු ආර්ථික සහ මුදල් ප්‍රජාව (UDEAC/CEMAC); ලෝමේ සම්මුතිය යටතේ EU/ACP සංගමය; අප්‍රිකානු මූල්‍ය ප්‍රජාව (CFA); ඉස්ලාමීය සම්මේලනයේ සංවිධානය (OIC); නොබැඳි ව්‍යාපාරය; සහ මධ්‍යම අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථික ප්‍රජාව (ECCAS/CEEAC) හි සාමාජිකත්වය දරයි. 1995 දී, ගැබොන් ඛනිජ තෙල් අපනයනය කරන රටවල සංවිධානයෙන් (OPEC) ඉවත් වූ අතර, 2016 දී නැවත එක් විය. ගැබොන් 2010 ජනවාරි සිට 2011 දෙසැම්බර් දක්වා එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ස්ථිර නොවන ආසනයකට තේරී පත් වූ අතර 2010 මාර්තු මාසයේදී චක්‍රීය වන සභාපතිත්වය දැරීය.&lt;ref name=&quot;bn3&quot; /&gt; 2022 දී ගැබොන් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට සම්බන්ධ විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-06-25 |title=West African nations Gabon and Togo join Commonwealth |url=https://www.france24.com/en/africa/20220625-west-african-nations-gabon-and-togo-join-commonwealth |access-date=2023-08-30 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== යුධමය ===
එය හමුදාව, නාවික, ගුවන් හමුදාව, ජෙන්ඩර්මෙරි සහ පොලිස් බලකාය ලෙස බෙදී ඇති පුද්ගලයින් 5,000 ක පමණ වෘත්තීය හමුදාවක් ඇත. සාමාජිකයින් 1800 කින් යුත් ආරක්ෂක භටයෙක් ජනාධිපතිවරයාගේ ආරක්ෂාව සපයයි.&lt;ref name=&quot;bn3&quot; /&gt;

=== පරිපාලන අංශ ===
එය පළාත් 9 කට හා එම පළාත් දෙපාර්තමේන්තු 50 කට බෙදා ඇත. ජනාධිපතිවරයා විසින් පළාත් ආණ්ඩුකාරවරුන්, නායකයින් සහ උප නායකයින් පත් කරයි.&lt;ref name=&quot;bn3&quot; /&gt;

ගැබොන් හි පළාත් (වරහන් තුළ අගනුවර):

# එස්ටුවෙයාර් (ලිබ්‍රවිල්)
# හෝට්-ඔගුඕ (ෆ්‍රැන්ස්විල්)
# මොයින් ඔගුඕ (ලැම්බරේන්)
# න්ගුනී (මවුයිලා)
# නයංග (ට්චිබංගා)
# ඔගුඕ-ඉවින්දෝ (මාකොකූ)
# ඔගුඕ-ලෝලෝ (කොලාමූටූ)
# ඔගුඕ-මැරිටයිම් (පෝර්ට්-ජෙන්ටිල්)
# වොලූ-න්ටෙම් (ඔයීම්)

== භූගෝලය ==
[[File:Koppen-Geiger_Map_GAB_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_GAB_present.svg|thumb|Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණයේ සිතියම]]

එය මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ සමකයේ, 3°N සහ 4°S අක්ෂාංශ අතර සහ දේශාංශ 8° සහ 15°E අතර පිහිටා ඇත. ගැබොන්හි වැසි වනාන්තර පද්ධතියක් සහිත සමක දේශගුණයක් ඇති අතර එහි භූමි ප්‍රමාණයෙන් 89.3%ක් වනාන්තර වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2015 website |url=http://www.fao.org/3/a-i4808e.pdfFAOSTAT |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210015903/http://www.fao.org/3/a-i4808e.pdfFAOSTAT |archive-date=10 December 2018 |access-date=9 December 2018 |publisher=FAO |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

වෙරළබඩ තැනිතලා (සාගර වෙරළේ සිට කිලෝමීටර් 20 සහ 300 [සැතපුම් 10 සහ 190] අතර පරාසයක පවතී), කඳු (ලිබ්‍රවිල් හි ඊසාන දෙසින් ක්‍රිස්ටල් කඳු, මධ්‍යයේ චයිලු මැසිෆ්) සහ නැගෙනහිරින් සැවානා ඇත. වෙරළබඩ තැනිතලා ලෝක වනජීවී අරමුදලේ අත්ලාන්තික් සමක වෙරළබඩ වනාන්තර පරිසර කලාපයේ කොටසක් වන අතර සමක ගිනියාවේ මායිමේ පිහිටි මුනි ගං මෝය ඇතුළු මධ්‍යම අප්‍රිකානු කඩොලාන පැච් අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|year=2017|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|doi-access=free|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}&lt;/ref&gt;

භූ විද්‍යාත්මකව, ගැබොන් යනු මූලික වශයෙන් පුරාවිද්‍යා සහ පැලියෝප්‍රොටෙරෝසොයික් ආග්නේය සහ පරිවෘත්තීය භූගත පාෂාණ වන අතර එය කොංගෝ ක්‍රැටන්හි ස්ථායී මහාද්වීපික පෘෂ්ඨයට අයත් වේ. සමහර ආකෘතීන් වසර බිලියන 2 කට වඩා පැරණි ය. සමහර පාෂාණ ඒකක සමුද්‍ර කාබනේට්, ලැකුස්ට්‍රීන් සහ මහාද්වීපික අවසාදිත පාෂාණ සහ පසුගිය වසර මිලියන 2.5 තුළ ක්වාටේනරි තුළ ඇති වූ ඒකාබද්ධ නොකළ අවසාදිත හා පස් වලින් ආවරණය වී ඇත. සුපිරි මහාද්වීපයේ පැන්ජියා වෙන්වීම නිසා ඉරිතැලීම් ද්‍රෝණි ඇති වූ අතර එය අවසාදිතවලින් පිරී හයිඩ්‍රොකාබන සෑදී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Schluter|first=Thomas|year=2006|title=Geological Atlas of Africa|url=https://archive.org/details/geologicalatlaso0000schl|publisher=Springer|pages=[https://archive.org/details/geologicalatlaso0000schl/page/110 110]–112}}&lt;/ref&gt; මීට වසර බිලියන 2 කට පෙර සක්‍රීය වූ පෘථිවියේ ස්වභාවික න්‍යෂ්ටික විඛණ්ඩන ප්‍රතික්‍රියාකාරකයක් වන ඔක්ලෝ ප්‍රතික්‍රියාකාරක කලාප ඇත. ප්‍රංශ න්‍යෂ්ටික බලශක්ති කර්මාන්තයට සැපයීම සඳහා 1970 ගණන්වල යුරේනියම් කැණීමේදී මෙම ස්ථානය සොයා ගන්නා ලදී.

එහි විශාලතම ගංගාව ඔගුඕ වන අතර එය කිලෝමීටර 1,200 (සැතපුම් 750) දිග වේ. ඩොලමයිට් සහ හුණුගල් පාෂාණවල පිහිටා ඇති ගුහා සිය ගණනක් එහි කාර්ස්ට් ප්‍රදේශ 3 ක් ඇත. ජාතික භූගෝලීය ගවේෂණ කණ්ඩායමක් 2008 ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී ඒවා ලේඛනගත කිරීම සඳහා සමහර ගුහා වෙත ගොස් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Expedition website |url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/gabon-caves |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420132319/http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/gabon-caves/ |archive-date=20 April 2009 |access-date=30 May 2008 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

2002 දී ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා ජාතික වනෝද්‍යාන පද්ධතියේ කොටසක් ලෙස ජාතියේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 10%ක් (මුළු උද්‍යාන 13ක් සමඟ) නම් කරන ලදී. ජාතික වනෝද්‍යාන සඳහා වූ ජාතික ඒජන්සිය ගැබොන්හි ජාතික උද්‍යාන පද්ධතිය කළමනාකරණය කරයි. ගැබොන් සතුව 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 9.07/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 9 වැනි ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|pmc=7723057|pmid=33293507|doi-access=free|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}&lt;/ref&gt;
=== වනජීවි ===
ගැබොන්හි වන ජීවීන් එහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ වලින් සමන්විත වේ. ගැබොන් යනු උණුසුම්, තෙතමනය සහිත දේශගුණයක් සහිත බොහෝ දුරට පහත් බිම් සහිත රටකි. රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ තවමත් නිවර්තන වැසි වනාන්තරවලින් වැසී ඇති අතර තණබිම්, සැවානා, විශාල ගංගා සහ වෙරළබඩ කලපු ද ඇත.

== ආර්ථිකය ==
[[File:Gabon_Product_Exports_(2019).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gabon_Product_Exports_(2019).svg|දකුණ|thumb|ගැබොන් අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019]]
[[File:GDP_per_capita_development_of_Gabon.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GDP_per_capita_development_of_Gabon.svg|thumb|ගැබොන්හි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වෙනස් වීම, 1950-2018. සංඛ්‍යා උද්ධමනය 2011 ජාත්‍යන්තර ඩොලරයට ගැලපී ඇත.]]
තෙල් ආදායම රජයේ අයවැයෙන් දළ වශයෙන් 46% ක් ද, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 43% ක් ද අපනයනයෙන් 81% ක් ද වේ. තෙල් නිෂ්පාදනය 1997 දී දිනකට බැරල් 370,000 සිට එහි ඉහළ අගයේ සිට පහත වැටුණි. සමහර ඇස්තමේන්තු අනුව ගැබොනීස් තෙල් 2025 වන විට වියදම් කරනු ඇත.&lt;ref name=&quot;bn2&quot;&gt;{{citation-attribution|[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm Background note: Gabon] {{Webarchive|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604184355/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-date=2019-06-04  |date=4 June 2019 }} . [[U.S. Department of State]] (4 August 2010).}}&lt;/ref&gt; ග්‍රොන්ඩින් තෙල් ක්ෂේත්‍රය 1971 දී මුහුදු වෙරළේ කිලෝමීටර් 40 (සැතපුම් 25) 50 (අඩි 160) ජල ගැඹුරකින් සොයා ගන්නා ලද අතර මාස්ට්‍රිච්ටියානු යුගයේ බටංගා වැලිගල් වලින් නිපදවන ලද අතර එය කිලෝමීටර 2 (සැතපුම් 1.2) පමණ ගැඹුරකින් යුත් ප්‍රතිවිරෝධක ලවණ ව්‍යුහාත්මක උගුලක් සාදයි.&lt;ref&gt;Vidal, J., &quot;Geology of Grondin Field, 1980&quot;, in ''Giant Oil and Gas Fields of the Decade: 1968–1978'', AAPG Memoir 30, Halbouty, M.T., editor, Tulsa: American Association of Petroleum Geologists, {{ISBN|0891813063}}, pp. 577–590&lt;/ref&gt;

ට්‍රාන්ස්-ගැබොන් දුම්රිය මාර්ගයේ &quot;අධික වියදම්&quot;, 1994 CFA ෆ්‍රෑන්ක් අවප්‍රමාණය සහ අඩු තෙල් මිල කාල පරිච්ඡේද ණය ගැටලු ඇති කළේය.&lt;ref name=&quot;bn2&quot; /&gt;

අනුප්‍රාප්තික ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF) දූත මණ්ඩල විසින් ගැබොනයිස් ආන්ඩුව අයවැයෙන් බැහැර අයිතම සඳහා (හොඳ වසරවල සහ නරක වසරවල) අධික ලෙස වියදම් කිරීම, මහ බැංකුවෙන් අධික ලෙස ණය ගැනීම සහ පෞද්ගලීකරණය සහ පරිපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා කාලසටහනෙන් ලිස්සා යාම විවේචනය කර ඇත. 2005 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ගැබොන් ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල සමඟ මාස 15ක ස්ථාවර ගිවිසුමක් සාර්ථකව අවසන් කළේය. 2007 මැයි මාසයේදී ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල සමඟ තුන් අවුරුදු ස්ථාවර ගිවිසුමක් අනුමත කරන ලදී. ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝගේ මරණය සහ මැතිවරනය වටා ඇති වූ මූල්‍ය අර්බුදය සහ සමාජ වර්ධනයන් හේතුවෙන්, 2009 දී ගැබොන් හට එහි ආර්ථික ඉලක්ක සපුරා ගැනීමට නොහැකි විය.&lt;ref name=&quot;bn2&quot; /&gt;

ගැබොන්හි තෙල් ආදායම ඩොලර් 8,600 ක ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් ලබා දී ඇත. &quot;විකෘති ආදායම් බෙදා හැරීමක්&quot; සහ &quot;දුර්වල සමාජ දර්ශක&quot; &quot;පැහැදිලි&quot; වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//fields/2116.html#gb |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315024427/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2116.html#gb |archive-date=15 March 2016 |access-date=16 March 2016 |website=Cia.gov |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ජනගහනයෙන් ධනවත්ම 20% ආදායමෙන් 90%කට වඩා උපයන අතර ගැබෝන් ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ දරිද්‍රතාවයේ ජීවත් වෙති.&lt;ref name=&quot;bn2&quot; /&gt;

ආර්ථිකය නිස්සාරණය මත රඳා පවතී. තෙල් සොයා ගැනීමට පෙර, ගස් කැපීම ගැබෝන් ආර්ථිකයේ &quot;ශක්තිය&quot; විය. එවිට, දැව කැපීම සහ මැංගනීස් කැණීම &quot;ඊළඟට වඩාත්ම වැදගත්&quot; ආදායම් උත්පාදක වේ. සමහර ගවේෂණ මගින් ලොව විශාලතම සූරා නොගත් යකඩ නිධිය පවතින බව යෝජනා කරයි. නිස්සාරණ කර්මාන්තවල රැකියා අවස්ථා සඳහා ප්‍රවේශයක් නොමැතිව ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වන සමහරුන්ට නාගරික ප්‍රදේශවල හෝ යැපුම් කටයුතුවල සිටින පවුලේ සාමාජිකයන්ගෙන් ලැබෙන මුදල් ප්‍රේෂණ මගින් ආදායමක් ලැබේ.&lt;ref name=&quot;bn2&quot; /&gt;

විදේශීය සහ දේශීය නිරීක්ෂකයින් ගැබෝන් ආර්ථිකයේ විවිධත්වය නොමැතිකම ගැන දුක් වී ඇත. &quot;නව කර්මාන්ත සංවර්ධනය සීමා කර ඇති&quot; සාධක පහත පරිදි ලැයිස්තුගත කර ඇත:

* වෙළෙඳපොළ &quot;කුඩා&quot;, මිලියනයක් පමණ වේ
* ප්‍රංශයෙන් ආනයනය මත රඳා පවතී
* කලාපීය වෙලඳපොලවල් වලින් ප්‍රාග්ධනය කිරීමට නොහැකි විය
* ව්‍යවසායක උද්‍යෝගය ගැබොනියන් අතර සැම විටම නොපවතී
* අඩුවෙමින් පැවතුනද, &quot;තරමක් නිත්‍ය&quot; තෙල් ප්‍රවාහයක් &quot;කුලිය&quot;
කෘෂිකාර්මික හෝ සංචාරක අංශවල තවදුරටත් ආයෝජනය &quot;දුර්වල යටිතල පහසුකම් නිසා සංකීර්ණ&quot; වේ. සමහර සැකසුම් සහ සේවා අංශ &quot;ප්‍රමුඛ දේශීය ආයෝජකයින් කිහිප දෙනෙකු විසින් විශාල වශයෙන් ආධිපත්‍යය දරයි&quot;.&lt;ref name=&quot;bn2&quot; /&gt;

ලෝක බැංකුවේ සහ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ අවධාරනය මත, ආන්ඩුව 1990 ගනන්වල තම රජය සතු සමාගම් පුද්ගලීකරනය කිරීමේ වැඩසටහනක් සහ රාජ්‍ය අංශයේ රැකියා සහ වැටුප් වර්ධනය අඩු කිරීම ඇතුලු පරිපාලන ප්‍රතිසංස්කරණයක් ආරම්භ කලේය. රටේ ආර්ථීක පරිවර්තනයක් සඳහා කටයුතු කිරීමට රජයක් කැපවීමක් ප්‍රකාශ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;bn2&quot; /&gt;

== ජනවිකාසය ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ගැබොන්හි ජනගහනය{{UN_Population|ref}}
!වසර
!මිලියන
|-
|1950
|0.5
|-
|2000
|1.2
|-
|{{UN_Population|Year}}
|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Gabon}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
[[File:Crowd_on_Beach_in_Gabon.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Crowd_on_Beach_in_Gabon.JPG|thumb|වෙරළේ සිටින සෙනඟ]]
එහි ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් මිලියන 2.3 කි.{{UN_Population|ref}} ඓතිහාසික සහ පාරිසරික සාධක 1900 සහ 1940 අතර එහි ජනගහනය අඩුවීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/gabon/40492.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204514/https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/gabon/40492.htm |archive-date=24 February 2021 |access-date=24 May 2019 |website=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt; එය අප්‍රිකාවේ ඕනෑම රටක අඩුම ජනගහන ඝනත්වයකින් එකක්,&lt;ref name=&quot;bn&quot;&gt;{{citation-attribution|[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm Background note: Gabon] {{Webarchive|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604184355/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |archive-date=2019-06-04  |date=4 June 2019 }} . [[U.S. Department of State]] (4 August 2010).}}&lt;/ref&gt; සහ උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ සිව්වන ඉහළම මානව සංවර්ධන දර්ශකය ඇත.

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
ෆැන්ග්, මයිනේ, පුනු-එචිර, න්සෙබි -අදූමා, ටෙකේ-මෙබෙටේ, මෙම්බෙ, කොටා, අකේලේ ඇතුළුව ගැබොන් හි අවම වශයෙන් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 40ක් ඇත.&lt;ref name=&quot;bn&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gabon/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318205257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea |archive-date=18 March 2021 |access-date=4 April 2021 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; ආදිවාසී පිග්මි ජනයා ඇත: බොන්ගෝ සහ බකා.&lt;ref name=&quot;bn&quot; /&gt; දෙවැන්නා ගැබොන්හි එකම බන්ටු නොවන භාෂාව කතා කරයි. ඇස්තමේන්තුගත ද්විත්ව ජාතිකයන් 2,000ක් ඇතුළුව ස්වදේශික ප්‍රංශ 10,000කට වැඩි පිරිසක් ගැබොන්හි ජීවත් වෙති.&lt;ref name=&quot;bn&quot; /&gt;

සමහර ජනවර්ග ගැබොන් පුරා පැතිරී ඇති අතර, එය සම්බන්ධතා, කණ්ඩායම් අතර අන්තර්ක්‍රියා සහ අන්තර් විවාහ වලට මග පාදයි.

=== ජනාකීර්ණ මධ්‍යස්ථාන ===
[[File:Front_de_mer.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Front_de_mer.jpg|thumb|ලිබ්රවිල්]]
[[File:Park_In_Gabon.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Park_In_Gabon.JPG|thumb|ලිබ්‍රවිල්හි මිනිසුන්]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ගැබොන්හි නගර'''
! rowspan=&quot;2&quot; |ස්ථා.
! rowspan=&quot;2&quot; |නගරය
! colspan=&quot;2&quot; |ජනගහනය
! rowspan=&quot;2&quot; |පළාත
|-
!2003 සංගණනය&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web |title=Gabon: Provinces, Cities &amp; Urban Places – Population Statistics in Maps and Charts |url=http://citypopulation.de/Gabon-Cities.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724005941/http://citypopulation.de/Gabon-Cities.html |archive-date=24 July 2018 |access-date=7 January 2019 |website=Citypopulation.de |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
!2013 සංගණනය&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;right&quot; |1.
|ලිබ්රවිල්
| align=&quot;right&quot; |538,195
| align=&quot;right&quot; |703,940
|ඉස්ටුවර්
|-
| align=&quot;right&quot; |2.
|පෝට්-ජෙන්ටිල්
| align=&quot;right&quot; |105,712
| align=&quot;right&quot; |136,462
|ඔගුඕ-මැරිටයිම්
|-
| align=&quot;right&quot; |3.
|ෆ්‍රාන්ස්විල්
| align=&quot;right&quot; |103,840
| align=&quot;right&quot; |110,568
|හවුට්-ඔගුඕ
|-
| align=&quot;right&quot; |4.
|ඔවෙන්ඩෝ
| align=&quot;right&quot; |51,661
| align=&quot;right&quot; |79,300
|ඉස්ටුවර්
|-
| align=&quot;right&quot; |5.
|ඔයෙම්
| align=&quot;right&quot; |35,241
| align=&quot;right&quot; |60,685
|වොලූ-න්ටෙම්
|-
| align=&quot;right&quot; |6.
|මොන්ඩා
| align=&quot;right&quot; |42,703
| align=&quot;right&quot; |59,154
|හවුට්-ඔගුව්
|-
| align=&quot;right&quot; |7.
|න්ටුම්
| align=&quot;right&quot; |12,711
| align=&quot;right&quot; |51,954
|ඉස්ටුවර්
|-
| align=&quot;right&quot; |8.
|ලැම්බරේන්
| align=&quot;right&quot; |24,883
| align=&quot;right&quot; |38,775
|මොයින්-ඔගුඕ
|-
| align=&quot;right&quot; |9.
|මවුයිලා
| align=&quot;right&quot; |21,074
| align=&quot;right&quot; |36,061
|න්ගුනී
|-
| align=&quot;right&quot; |10.
|අකන්ද
| align=&quot;right&quot; |–
| align=&quot;right&quot; |34,548
|ඉස්ටුවර්
|}

=== භාෂා ===
ප්‍රංශ යනු එකම රාජ්‍ය භාෂාවයි. ජනගහනයෙන් 80% කට ප්‍රංශ භාෂාව කතා කළ හැකි බවත්, ලිබ්‍රෙවිල් වැසියන්ගෙන් 30% ක් භාෂාව කතා කරන අය බවත් ගණන් බලා ඇත. ජාතික වශයෙන්, ගැබොනිස් ජනතාවගෙන් බහුතරයක් ඔවුන්ගේ වාර්ගික කණ්ඩායමට අනුව දේශීය භාෂා කතා කරන අතර, මෙම අනුපාතය අනෙකුත් බොහෝ උප සහරා අප්‍රිකානු රටවලට වඩා අඩුය. 2013 සංගණනයට අනුව ගැබොන්හි ජනගහනයෙන් 63.7% කට ගැබොනිස් භාෂාවක් කතා කළ හැකි අතර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල 86.3% කින් සහ නාගරික ප්‍රදේශවල 60.5% කින් අවම වශයෙන් එක් ජාතික භාෂාවක් කතා කරන බව සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;recensement2013&quot;&gt;{{cite web |title=Résultats Globaux du Recensement Général de la Population et des Logements de 2013 du Gabon (RGPL-2013) |url=http://www.dgstat.ga/images/DSD/RESULTATS-GLOBAUX-RGPL2013-OK_DECEMBRE-2015.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913223158/http://www.dgstat.ga/images/DSD/RESULTATS-GLOBAUX-RGPL2013-OK_DECEMBRE-2015.pdf |archive-date=13 September 2020 |access-date=7 May 2020 |publisher=Direction Générale des Statistiques du Gabon}}&lt;/ref&gt;

=== ආගම් ===
{{Pie chart|thumb=left|caption=ආගමික දත්ත ලේඛනාගාර සංගමය විසින් ගැබොන්හි ආගම් (2015)&lt;ref name=&quot;ARDA&quot;&gt;{{cite web|date=2015|title=Gabon|access-date=18 May 2020|publisher=[[Association of Religion Data Archives]]|url=https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_86_1.asp|archive-date=2 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502123818/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_86_1.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|label1=[[රෝමානු කතෝලික]]|value1=53.4|color1=Blue|label2=වෙනත් ක්‍රිස්තියානි|value2=25.7|color2=Darkorchid|label4=[[මුස්ලිම්]]|value4=10.4|color4=MediumSeaGreen|label3=[[සත්ත්වවාදය]]|value3=3.2|color3=Gold|label5=වෙනත්|value5=6.0|color5=Pink|label6=අනාගමික|color6=black|value6=1.4}}ගැබොන්හි ක්‍රියාත්මක වන ආගම් අතර ක්‍රිස්තියානි ධර්මය (රෝමානු කතෝලික සහ රෙපරමාදු ආගම), ඉස්ලාම් සහ සම්ප්‍රදායික දේශීය ආගමික විශ්වාසයන් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;report&quot;&gt;{{citation-attribution|[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90098.htm International Religious Freedom Report 2007: Gabon]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (September 14, 2007)}}&lt;/ref&gt; සමහර අය ක්‍රිස්තියානි ධර්මයේ සහ ස්වදේශීය ආගමික විශ්වාසයන් දෙකෙහිම අංග ක්‍රියාත්මක කරති.&lt;ref name=&quot;report&quot; /&gt; ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 79% (53% කතෝලික) ක්‍රිස්තියානි ආගමේ එක් නිකායක් භාවිතා කරයි; 10% ක් ඉස්ලාමය (ප්‍රධාන වශයෙන් සුන්නි); ඉතිරි අය වෙනත් ආගම් අදහති.

=== සෞඛ්‍ය ===
ඇල්බට් ෂ්වීට්සර් විසින් 1913 දී ලම්බරේනේ හි පෞද්ගලික රෝහලක් පිහිටුවන ලදී. 1985 වන විට රෝහල් 28ක්, වෛද්‍ය මධ්‍යස්ථාන 87ක් සහ රෝහල් සහ බෙහෙත් ශාලා 312ක් තිබුණි. 2004 වන විට, ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි පුද්ගලයන් 100,000කට වෛද්‍යවරුන් 29ක් සිටි අතර, &quot;ජනගහනයෙන් 90%කට පමණ සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා ප්‍රවේශ විය&quot;.

2000 දී, ජනගහනයෙන් 70% කට &quot;සුරක්ෂිත පානීය ජලය&quot; සහ 21% කට &quot;ප්‍රමාණවත් සනීපාරක්ෂාව&quot; තිබුණි. රජයේ සෞඛ්‍ය වැඩසටහනක් මගින් ලාදුරු, නිදිබර ගතිය, මැලේරියාව, ෆයිලේරියා, බඩවැලේ පණුවන් සහ ක්ෂය රෝගය වැනි රෝග සඳහා ප්‍රතිකාර කරයි. වයස අවුරුදු 1 ට අඩු ළමුන් සඳහා ප්රතිශක්තිකරණ අනුපාතය ක්ෂය රෝගය සඳහා 97% ක් සහ පෝලියෝ සඳහා 65% කි. DPT සහ සරම්ප සඳහා ප්‍රතිශක්තිකරණ අනුපාත පිළිවෙලින් 37% සහ 56% විය. ගැබොන් සතුව ලිබ්‍රෙවිල් හි කම්හලකින් ඖෂධ දේශීය සැපයුමක් ඇත.

1960දී 5.8ක් වූ සමස්‌ත සාඵල්‍යතා අනුපාතිකය 2000දී දරු ප්‍රසූතියේදී එක් මවකට දරුවන් 4.2ක් දක්වා අඩු වී ඇත. සියලුම උපත්වලින් 10%ක් “අඩු උපත් බර” විය. මාතෘ මරණ අනුපාතය 1998 වන විට සජීවී උපත් 100,000 කට 520 ක් විය. 2005 දී ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1,000 කට 55.35 ක් වූ අතර ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 55.02 කි. 2002 වන විට, සමස්ත මරණ අනුපාතිකය වැසියන් 1000කට 17.6ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.

HIV/AIDS ව්‍යාප්තිය වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් (වයස 15-49) 5.2%ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=COUNTRY COMPARISON :: HIV/AIDS – ADULT PREVALENCE RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Lesotho&amp;countryCode=LT&amp;regionCode=af#gb |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307101419/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Lesotho&amp;countryCode=LT&amp;regionCode=af#gb |archive-date=7 March 2012 |access-date=2 April 2012 |work=CIA World Factbook |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 2009 වන විට, ආසන්න වශයෙන් 46,000 පුද්ගලයින් HIV/AIDS සමග ජීවත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=COUNTRY COMPARISON :: HIV/AIDS – PEOPLE LIVING WITH HIV/AIDS |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2156rank.html?countryName=Gabon&amp;countryCode=gb&amp;regionCode=afr&amp;rank=59#gb |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521170133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2156rank.html?countryName=Gabon&amp;countryCode=gb&amp;regionCode=afr&amp;rank=59#gb |archive-date=21 May 2012 |access-date=2 April 2012 |work=CIA World Factbook |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 2009 දී ඇස්තමේන්තුගත ඒඩ්ස් මරණ 2,400 ක් - 2003 දී සිදු වූ මරණ 3,000 ට වඩා අඩු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Country comparison :: HIV/AIDS – deaths |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2157rank.html?countryName=Gabon&amp;countryCode=gb&amp;regionCode=afr&amp;rank=52#gb |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120521170527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2157rank.html?countryName=Gabon&amp;countryCode=gb&amp;regionCode=afr&amp;rank=52#gb |archive-date=21 May 2012 |access-date=2 April 2012 |work=CIA World Factbook |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
එහි අධ්‍යාපන ක්‍රමය අමාත්‍යාංශ දෙකකින් නියාමනය කරනු ලැබේ: අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, අවසන් උසස් පාසල් ශ්‍රේණිය හරහා පෙර ළදරු පාසල භාරව, සහ උසස් අධ්‍යාපන හා නවෝත්පාදන තාක්ෂණ අමාත්‍යාංශය, විශ්වවිද්‍යාල භාර, උසස් අධ්‍යාපනය සහ වෘත්තීය පාසල්. අධ්‍යාපන පනත යටතේ වයස අවුරුදු 6 සිට 16 දක්වා ළමුන් සඳහා අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වේ. ගැබොන්හි සමහර දරුවන් තම පාසල් ජීවිතය ආරම්භ කරන්නේ තවාන් හෝ &quot;Crèche&quot;, පසුව &quot;Jardins d'Enfants&quot; ලෙස හැඳින්වෙන ළදරු පාසලට යාමෙනි. වයස අවුරුදු 6 දී, ඔවුන් 6 ශ්‍රේණි වලින් සමන්විත &quot;École Primaire&quot; ප්‍රාථමික පාසලට ඇතුළත් කරනු ලැබේ. මීළඟ මට්ටම ශ්‍රේණි 7 කින් සමන්විත &quot;École Secondaire&quot; වේ. සැලසුම් කළ උපාධි වයස අවුරුදු 19 කි. උපාධිය ලබා ගන්නා අයට ඉංජිනේරු පාසල් හෝ ව්‍යාපාරික පාසල් ඇතුළු උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවලට ඇතුළත් වීමට ඉල්ලුම් කළ හැකිය. 2012 වන විට, වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි ජනගහනයක සාක්ෂරතා අනුපාතය 82% විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Literacy rate, adult total (% of people ages 15 and above) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS?view=chart |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922184701/https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS%3Fview%3Dchart |archive-date=22 September 2019 |access-date=22 September 2019 |website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt;

රජය තෙල් ආදායම පාසල් ඉදිකිරීම්, ගුරු වැටුප් ගෙවීම, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ ඇතුළු අධ්‍යාපනය ප්‍රවර්ධනය සඳහා යොදාගෙන ඇත. පාසල් ව්‍යුහයන් නඩත්තු කිරීම සහ ගුරුවරුන්ගේ වැටුප් අඩුවෙමින් පවතී. 2002 දී දළ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 132% වූ අතර 2000 දී ශුද්ධ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 78% විය. දළ සහ ශුද්ධ ඇතුළත් වීමේ අනුපාත ප්‍රාථමික පාසලේ විධිමත් ලෙස ලියාපදිංචි වූ සිසුන් සංඛ්‍යාව මත පදනම් වේ. 2001 වන විට, ප්‍රාථමික පාසල් ආරම්භ කළ ළමුන්ගෙන් 69%ක් 5 ශ්‍රේණියට පැමිණීමට &quot;බොහෝ දුරට ඉඩ ඇත&quot;. අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ ගැටලු අතර &quot;දුර්වල කළමනාකරණය සහ සැලසුම් කිරීම, අධීක්‍ෂණය නොමැතිකම, දුර්වල සුදුසුකම් ලත් ගුරුවරුන්&quot;, සහ &quot;අධික පන්ති කාමර&quot; ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;ilab&quot;&gt;{{citation-attribution|&quot;Gabon&quot;. [http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf ''2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor''] {{webarchive |url=http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201190837/http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf |archive-date=2006-12-01  |date=1 December 2006 }}. [[Bureau of International Labor Affairs]], [[U.S. Department of Labor]] (2006).}}&lt;/ref&gt;

== සංස්කෘතිය ==
[[File:TsogoMask.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TsogoMask.jpg|thumb|ගැබොනිස් වෙස් මුහුණක්]]
21 වන සියවසේ සාක්ෂරතාවය ව්‍යාප්ත වන තෙක් මූලික වශයෙන් වාචික සම්ප්‍රදායක් ඇති රටක්, එහි ජනප්‍රවාද සහ මිථ්‍යා කථා ඇත. ෆැන්ග්ස් අතර එම්වෙට් සහ නසෙබිස් අතර ඉන්ග්වාලා වැනි සම්ප්‍රදායන් ජීවමානව තබා ගැනීමට &quot;රේකන්ටර්ස්&quot; ක්‍රියා කරයි.

එය n'goltang (Fang) සහ කොටාවේ ධාතු රූප වැනි ජාත්‍යන්තරව කීර්තිමත් වෙස් මුහුණු දක්වයි. සෑම කණ්ඩායමකටම තමන්ගේම මුහුණු ආවරණ ඇත. විවාහය, උපත සහ අවමංගල්‍ය වැනි උත්සවවලදී ඒවා භාවිතා වේ. පාරම්පරිකයින් &quot;දුර්ලභ දේශීය දැව හා අනෙකුත් වටිනා ද්‍රව්‍ය&quot; සමඟ වැඩ කරයි.

=== සංගීතය ===
එය ජන ශෛලීන් රාශියක් ඇත. එක්සත් ජනපදයෙන් සහ එක්සත් රාජධානියෙන් ආනයනය කරන ලද රොක් සහ හිප් හොප් ගැබොන්හි ඇත, රම්බා, මැකෝසා සහ සෝකස් ය. සමහර ජන සංගීත භාණ්ඩවලට ඔබාලා, එන්ගොම්බි, බාලෆෝන් සහ බෙර ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 December 2020 |title=national-instrument |url=https://symbolhunt.com/gabon/national-instrument/ |access-date=15 August 2022 |website=symbolhunt.com}}&lt;/ref&gt;

=== මාධ්‍ය ===
{{Unreferenced section|date=August 2022}}

ප්‍රංශ සහ දේශීය භාෂාවලින් විකාශන රජය සතු සහ ක්‍රියාත්මක වන Radio-Diffusion Télévision Gabonaise (RTG). සමහර නගරවල වර්ණ රූපවාහිනී විකාශන හඳුන්වා දී ඇත. 1981 දී අප්‍රිකාව අංක 1 වාණිජ ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් ක්‍රියාත්මක විය. එයට ප්‍රංශ සහ ගැබෝන් ආන්ඩු සහ පුද්ගලික යුරෝපීය මාධ්‍යවල සහභාගීත්වය ඇත.

2004 දී රජය විසින් ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන 2 ක් ක්‍රියාත්මක කළ අතර තවත් 7ක් පුද්ගලිකව සතු විය. රජයේ රූපවාහිනි මධ්‍යස්ථාන 2ක් සහ පෞද්ගලික ආයතන 4ක් තිබුණා. 2003 දී සෑම පුද්ගලයන් 1000 කටම රේඩියෝ යන්ත්‍ර 488ක් සහ රූපවාහිනී යන්ත්‍ර 308ක් තිබූ බව ගණන් බලා ඇත. සෑම පුද්ගලයන් 1000කින්ම 11.5ක් පමණ කේබල් ග්‍රාහකයින් විය. 2003 දී සෑම පුද්ගලයන් 1000කටම පුද්ගලික පරිගණක 22.4ක් තිබූ අතර සෑම පුද්ගලයන් 1000කින් 26කටම අන්තර්ජාලයට ප්‍රවේශ විය. ජාතික පුවත්පත් සේවය යනු ගැබොනිස් පුවත්පත් ඒජන්සිය වන අතර එය ගැබොන්-මැටින් (2002 වන විට පිටපත් 18,000) දිනපතා පත්‍රිකාවක් ප්‍රකාශයට පත් කරයි.

L'Union in Libreville, රජය විසින් පාලනය කරන ලද දෛනික පුවත්පත 2002 දී දෛනික සාමාන්‍ය පිටපත් 40,000 ක් විය. සතිපතා Gabon d'Aujourdhui සන්නිවේදන අමාත්‍යාංශය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. ස්වාධීන හෝ දේශපාලන පක්ෂවලට අනුබද්ධ පුද්ගලික හිමි වාර සඟරා 9ක් පමණ ඇත. මේවා මූල්‍ය බාධාවන් නිසා ප්‍රමාද වූ ඇතැම් සංඛ්‍යාවලින් ප්‍රකාශයට පත් කරයි. ගැබොන්හි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව නිදහස් භාෂණය සහ නිදහස් මාධ්‍ය සඳහා විධිවිධාන සපයන අතර රජය මෙම අයිතිවාසිකම් සඳහා සහාය දක්වයි. සමහර වාර සඟරා රජය සක්‍රීයව විවේචනය කරන අතර විදේශීය ප්‍රකාශන තිබේ.

=== ආහාර පිසීම ===
ගැබොනිස් ආහාර ප්‍රංශ ආහාරවල බලපෑමට ලක්ව ඇති අතර ප්‍රධාන ආහාර තිබේ.&lt;ref name=&quot;Foster&quot;&gt;Foster, Dean (2002). [[iarchive:globaletiquetteg00dean/page/177|''The Global Etiquette Guide to Africa and the Middle East: Everything You Need to Know for Business and Travel Success'']] {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://books.google.com/books?id=ObyrcJ-Ksv8C&amp;pg=PA177 |access-date=13 November 2023 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611032634/https://books.google.com/books?id=ObyrcJ-Ksv8C&amp;pg=PA177 }}. John Wiley &amp; Sons. p. 177. {{ISBN|0471272825}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රීඩා ===
ගැබොන් ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම 1962 සිට ජාතිය නියෝජනය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gabon: Gabon Fédération Gabonaise de Football |url=https://www.fifa.com/associations/association=GAB/about.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210003222/http://www.fifa.com/associations/association=GAB/about.html |archive-date=10 December 2017 |access-date=25 January 2017 |website=Fifa.com |publisher=FIFA |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 23න් පහළ පාපන්දු කණ්ඩායම 2011 CAF U-23 ශූරතාව දිනාගත් අතර 2012 ලන්ඩන් ඔලිම්පික් උළෙලට සුදුසුකම් ලැබීය. ගැබොන් 2012 අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානයේ සමක ගිනියාව සමඟ ඒකාබද්ධ සත්කාරකයින් වූ අතර,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/8488241.stm|title=Gabon will host the 2012 Africa Cup of Nations final|date=29 January 2010|access-date=25 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214044217/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/8488241.stm|archive-date=14 February 2022|publisher=BBC|website=BBC Sport|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 තරඟාවලියේ එකම සත්කාරක රට විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 April 2015 |title=Gabon named hosts of AFCON 201 |url=http://www.cafonline.com/en-US/NewsCenter/News/NewsDetails?id=5EBYaO1Q3VpcNMG04lbrDA%3d%3d |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170209065745/http://www.cafonline.com/en-US/NewsCenter/News/NewsDetails?id=5EBYaO1Q3VpcNMG04lbrDA%3D%3D |archive-date=9 February 2017 |access-date=25 January 2017 |website=Cafonline.com |publisher=CAF |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ගැබොන් ජාතික පැසිපන්දු කණ්ඩායම, ලෙස් පැන්තෙරස් යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ,&lt;ref&gt;[http://gabonreview.com/blog/afrobasket-2015-les-pantheres-en-mise-au-vert-en-serbie/ Afrobasket 2015 : Les Panthères en mise au vert en Serbie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618125121/http://gabonreview.com/blog/afrobasket-2015-les-pantheres-en-mise-au-vert-en-serbie/|date=18 June 2016}}, ''GABON Review'', 19 August 2015. Retrieved 12 August 2016. {{in lang|fr}}&lt;/ref&gt; AfroBasket 2015 හි 8 වැනි ස්ථානයට පත්විය.

ගැබොන් 1972 වසරේ සිට බොහෝ ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරඟ සඳහා තරඟ කර ඇත. එහි ඔලිම්පික් පදක්කම්ලාභී ඇන්තනි ඔබාමේ ලන්ඩනයේ පැවති 2012 ඔලිම්පික් තරඟාවලියේදී ටයිකොන්ඩෝ ක්‍රීඩාවෙන් රිදී පදක්කමක් දිනා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History-making Obame rues inexperience |url=https://sports.yahoo.com/news/history-making-obame-rues-inexperience-233356551--oly.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815024157/http://sports.yahoo.com/news/history-making-obame-rues-inexperience-233356551--oly.html |archive-date=15 August 2012}}&lt;/ref&gt;

ගැබොන්හි විනෝදාස්වාද මසුන් ඇල්ලීම ඇති අතර අත්ලාන්තික් ටාපොන් ඇල්ලීමට &quot;ලෝකයේ හොඳම ස්ථානය&quot; ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Olander |first1=Doug |date=29 May 2014 |title=World's Best Tarpon Fishing Spots |url=https://www.sportfishingmag.com/tarpon-fishing-best-locations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621011305/https://www.sportfishingmag.com/tarpon-fishing-best-locations/ |archive-date=21 June 2019 |access-date=21 June 2019 |website=sportfishingmag.com |publisher=Sport Fishing Magazine}}&lt;/ref&gt;

== ගැබොන්හි වනජීවී ==
ගැබොන්හි ආරක්ෂිත සත්ව හා ශාක විශේෂ විශාල ප්‍රමාණයක් ඇත. රටේ ජෛව විවිධත්වය පෘථිවියේ වඩාත්ම විවිධාකාර එකකි.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OH1-F-ebDioC&amp;pg=PA16|title=La conservation des ecosystèmes forestiers du Gabon|last=Wilks|first=Chris|publisher=UICN|date=1990|language=fr|page=16|isbn=2-88032-988-4}}&lt;/ref&gt;

=== ගැබොන්හි සත්ත්ව විශේෂ ===
ගැබොන් යනු පක්ෂි විශේෂ 604 ක්, උභයජීවී විශේෂ 98 ක්, උරග විශේෂ 95 ත් 160 ත් අතර ප්‍රමාණයක් සහ විවිධ ක්ෂීරපායින් විශේෂ 198 ක නිවහන වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NameBright – Coming Soon |url=http://www.gabon-international.com/decouvrir-le-gabon/connaitre/le-gabon-berceau-de-la-biodiversite |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403154427/http://www.gabon-international.com/decouvrir-le-gabon/connaitre/le-gabon-berceau-de-la-biodiversite |archive-date=3 April 2016}}&lt;/ref&gt; ගැබොන්හි ගැබොන් පැන්ගෝලින් සහ අළු-බෙල්ල පාෂාණ කුරුල්ලා වැනි දුර්ලභ විශේෂයන් හෝ ගැබොන් ගුනොන් වැනි ආවේණික විශේෂ ඇත.

රට අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම විවිධ සහ වැදගත් සත්ත්ව සංචිත වලින් එකකි:&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20151002175347/http://wcs-gabon.org/index.php?option=com_remository&amp;Itemid=27&amp;func=startdown&amp;id=89&amp;lang=en{{dead link|date=May 2023}}&lt;/ref&gt; එය චිම්පන්සියන් සඳහා වැදගත් රැකවරණයකි (ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව, 2003 දී, 27,000 සහ 64,000 අතර ඇස්තමේන්තු කර ඇත) සහ ගෝරිල්ලන් (1983 දී වාර්තා කරන ලද 35,000) ලෝපේ ජාතික වනෝද්‍යානය තුල ඇති &quot;ගෝරිල්ලා සහ චිම්පන්සි අධ්‍යයන ස්ථානය&quot; ඔවුන්ගේ අධ්‍යයනය සඳහා කැපවී ඇත.

එය අප්‍රිකානු වනාන්තර අලි ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා නිවහන වේ, වැඩි වශයෙන් මින්කේබේ ජාතික වනෝද්‍යානයේය. ගැබොන්හි ජාතික සත්වයා කළු පැන්තර් වේ.

=== ගැබොන්හි වෘක්ෂලතාදිය ===
ගැබොන්හි ශාක විශේෂ 10,000 කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ ගස් විශේෂ 400 ක් සාදයි. ගැබොන්හි වැසි වනාන්තරය අප්‍රිකාවේ ඝනතම සහ වඩාත්ම දූෂණය නොවූ ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, රටේ දැවැන්ත ජනගහන වර්ධනය මෙම වටිනා පරිසර පද්ධතියට තර්ජනයක් වන අධික වනාන්තර විනාශයක් ඇති කරයි. එලෙසම දඩයම් කිරීම වන සතුන්ට තර්ජනයක් වේ. ගැබොන්හි ජාතික පුෂ්පය ඩෙලෝනික්ස් රෙජියා වේ.

== මේකත් බලන්න ==

* [[:en:Index_of_Gabon-related_articles|Index of Gabon-related articles]]
* [[:en:Outline_of_Gabon|Outline of Gabon]]
* [[:en:Lambaréné|Lambaréné]]
* [[:en:Hôpital_Albert_Schweitzer|Hôpital Albert Schweitzer]]

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;{{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය]]</text>
      <sha1>9gkc55ifeojfccndmyvrk8uowkh3abc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගිනි බිසවු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20130</id>
    <revision>
      <id>797352</id>
      <parentid>731340</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158591" sha1="1zeczujjpaeu5i40y00p2yxd1a2noxv" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ගිනි බිසවු ජනරජය
| common_name            = ගිනි බිසවු
| native_name            = {{native name|pt|República da Guiné-Bissau}}&lt;br&gt;{{native name|ff|𞤘𞤭𞤲𞤫 𞤄𞤭𞤧𞤢𞥄𞤱𞤮}}&lt;br&gt;{{native name|mnk|ߖߌߣߍ ߺ ߓߌߛߊߥߏ߫}}
| image_flag             = Flag of Guinea-Bissau.svg
| image_coat             = Coat_of_arms_of_Guinea-Bissau_(variant).svg
| symbol_type            = රාජ්‍ය ලාංඡනය
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{native phrase|pt|Unidade, Luta, Progresso|paren=off}}&lt;br /&gt;&quot;සමගිය, අරගලය, ප්‍රගතිය&quot;
| national_anthem        = &lt;br /&gt;{{native phrase|pt|[[Esta É a Nossa Pátria Bem Amada]]|paren=off}}&lt;br /&gt;&quot;මේ අපේ ආදරණීය නිජබිමයි&quot;&lt;br /&gt;{{center| }}
| image_map              = Location Guinea Bissau AU Africa.svg
| map_caption            = {{map caption |countryprefix= |location_color=dark blue |region=Africa |region_color=dark grey |subregion=the [[African Union]] |subregion_color=light blue}}
| image_map2             = 
| capital                = බිසාවු
| coordinates            = {{coord|11|52|N|15|36|W|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = පෘතුග්‍රීසි
| languages_type         = කතා කරන භාෂා
| languages              = {{collapsible list|bullets=y|title={{nobold|List:}}|[[ගිනි-බිසවු ක්‍රියෝල්]]
|[[ඉංග්‍රීසි]]
|[[ප්‍රංශ]]
|[[අරාබි]]
|[[බලන්ටා]]
|[[හසානිය]]
|[[ජෝලා-ෆොනි]]
|[[මැන්ඩින්කා]]
|[[මංජක්]]
|[[මන්කන්‍යා]]
|[[නූන්]]
|[[පෘතුගීසි]]
|[[පුලාර්]]
|[[සේරර්]]
|[[සොනින්කේ]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
| 30% [[Balanta people|Balanta]]
| 30% [[Fula people|Fula]] 
| 14% [[Manjak people|Manjak]]
| 13% [[Mandinka people|Mandinka]]
| 7% [[Papel people|Papel]]
| 6% unspecified
}}
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guinea-bissau/|title= Africa :: GUINEA-BISSAU|date= 12 July 2022|publisher= CIA The World Factbook}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2019
| religion               = {{unbulleted list|57% [[ක්‍රිස්තියානි]]
|36% [[ඉස්ලාම්]]
|3% [[සාම්ප්‍රදායික ඇදහිලි]]
|3% [[ආගමක් නැති]]
|1% [[වෙනත්]]}}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/5bfee58e-abcd-5eca-87ef-5b56076382d1/content&amp;ved=2ahUKEwjM48TG_-iCAxXSjqQKHQDECVgQFnoECCgQAQ&amp;usg=AOvVaw0fI5yosicBe4P3HctJZgHr&lt;/ref&gt;
| demonym                = බිසවු-ගිනියන්&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2110.html#pu &quot;Guinea-Bissau&quot; – Field Listing: Nationality.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626165447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2110.html#pu#pu |date=26 June 2015 }} ''The World Factbook 2013–14.'' Washington, DC: Central Intelligence Agency, 2013. Retrieved 15 July 2015.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Guinea-Bissauan
| government_type        = [[ඒකීය]], [[අර්ධ ජනාධිපති]], [[ජනරජය]]
| leader_title1          = ජනාධිපති
| leader_name1           = උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ
| leader_title2          = අගමැති
| leader_name2           = ජෙරල්ඩෝ මාටින්ස්
| legislature            = ජාතික මහජන සභාව
| sovereignty_type       = [[පෘතුගාලය]] වෙතින් නිදහස
| established_event1     = ප්‍රකාශ කළා
| established_date1      = 1973 සැප්තැම්බර් 24
| established_event2     = පිළිගෙන ඇත
| established_date2      = 1974 සැප්තැම්බර් 10
| area_km2               = 36,125
| area_rank              = 134 වෙනි &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 13,948
| percent_water          = 22.4
| population_estimate    = 2,078,820&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Guinea-Bissau|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 150 වෙනි
| population_density_km2 = 46.9
| population_density_sq_mi = 121.4
| population_density_rank = 154 වෙනි
| GDP_PPP                = ඇ.ඩො. බිලියන 3.8&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=96&amp;pr.y=9&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=654&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Guinea-Bissau |publisher=International Monetary Fund |access-date=18 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111151257/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=96&amp;pr.y=9&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=654&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=11 November 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2018
| GDP_PPP_per_capita     = ඇ.ඩො. 1,950&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal            = ඇ.ඩො. බිලියන 1.480&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2018
| GDP_nominal_per_capita = ඇ.ඩො. 850&lt;ref name=imf2/&gt;
| Gini                   = 50.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2010
| Gini_change            = වැඩිවීම &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient  |publisher=CIA World Factbook |access-date=20 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.483 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = ස්ථිර &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2020-12-15 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 177 වෙනි
| currency               = බටහිර අප්‍රිකානු CFA ෆ්‍රෑන්ක්
| currency_code          = XOF
| time_zone              = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset             = {{sp}}
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| drives_on              = දකුණ
| calling_code           = [[Telephone numbers in Guinea-Bissau|+245]]
| iso3166code            = GW
| cctld                  = [[.gw]]
| coa_size               = 80
| religion_year          = 2019
| today                  = 
}}
'''ගිනි-බිසවු''' ({{IPAc-en|ˌ|ɡ|ɪ|n|i|_|b|ᵻ|ˈ|s|aʊ|audio=En-us-Guinea-Bissau.ogg}} {{respell|GHIN|ee|_|biss|OW}}; {{lang-pt|Guiné-Bissau}}; [[:en:Mandinka_language|Mandinka]]: {{lang|mnk|ߖߌߣߍ&amp;nbsp;ߺ ߓߌߛߊߥߏ߫}} ''Gine-Bisawo''), නිල වශයෙන් '''ගිනි-බිසවු ජනරජය''' ({{lang-pt|República da Guiné-Bissau|links=no}} {{IPA-pt|ʁɛˈpuβlikɐ ðɐ ɣiˈnɛ βiˈsaw|}}), බටහිර අප්‍රිකාවේ, ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය 2,026,778ක් වන වර්ග කිලෝමීටර් 36,125 (වර්ග සැතපුම් 13,948 ) ආවරණය වන රටකි. එය උතුරින් සෙනගාලය සහ ගිනිකොන දෙසින් ගිනියාව මායිම් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/guineabissau/overview |access-date=26 January 2021 |website=World Bank}}&lt;/ref&gt;

ගිනි-බිසවු වරෙක Kaabu රාජධානියේ කොටසක්,&lt;ref name=&quot;nationsonline.org&quot;&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau – Country Profile – Nations Online Project |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/guinea_bissau.htm |access-date=26 January 2021 |website=www.nationsonline.org}}&lt;/ref&gt; මෙන්ම මාලි අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය.&lt;ref name=&quot;nationsonline.org&quot; /&gt; මෙම රාජධානියේ කොටස් 18 වන සියවස දක්වා පැවති අතර තවත් කිහිපයක් 16 වන සියවසේ සිට පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යයේ යම් පාලනයකට යටත් විය. 19 වන සියවසේදී එය පෘතුගීසි ගිනියාව ලෙස යටත් විජිතයක් බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;nationsonline.org&quot; /&gt; 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගය වන තෙක් පෘතුගීසි පාලනය සීමා වූ අතර දුර්වල වූ අතර ශාන්තිකර්ම ව්‍යාපාර ප්‍රදේශයේ පෘතුගීසි ස්වෛරීභාවය තහවුරු කළේය. 1915 දී පෘතුගීසි හමුදා නිලධාරි ටෙක්සෙයිරා පින්ටෝ සහ වොලොෆ් කුලී හේවායෙකු වන අබ්දුල් ඉන්ජායි විසින් පැපල් විසින් පාලනය කරන ලද බිසාව් රාජධානිය යටත් කර ගැනීමත් සමඟ ප්‍රධාන භූමි ප්‍රතිරෝධයේ අවසාන බලකොටුවට එරෙහිව පෘතුගීසි ජයග්‍රහණය පැමිණියේය.&lt;ref name=&quot;Bowman-20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowman|first1=Joye L.|date=22 January 2009|title=Abdul Njai: Ally and Enemy of the Portuguese in Guinea-Bissau, 1895–1919|journal=The Journal of African History|volume=27|issue=3|pages=463–479|doi=10.1017/S0021853700023276|s2cid=162344466}}&lt;/ref&gt; ගිනි-බිසවු වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටි දූපත් වන බිසගෝස්, 1936 දී නිල වශයෙන් යටත් කර ගන්නා ලද අතර, කලාපයේ ප්‍රධාන භූමිය සහ දූපත් දෙකෙහිම පෘතුගීසි පාලනය සහතික කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Corbin |first1=Amy |last2=Tindall |first2=Ashley |title=Bijagós Archipelago |url=https://sacredland.org/bijagos-archipelago-guinea-bissau/ |access-date=2 November 2022 |website=Sacred Land Film Project}}&lt;/ref&gt; නිදහස ලැබීමෙන් පසු, 1973 දී ප්‍රකාශයට පත් කර 1974 දී පිළිගත් අතර, එහි අගනුවර වන බිසාව්, ගිනියාව (කලින් ප්‍රංශ ගිනියාව) සමඟ ව්‍යාකූල වීම වැළැක්වීම සඳහා රටේ නමට එකතු කරන ලදී. ගිනියා-බිසාවු නිදහසින් පසු දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ ඉතිහාසයක් ඇත. වත්මන් ජනාධිපති වන්නේ 2019 දෙසැම්බර් 29 දින තේරී පත් වූ උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ ය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 February 2020 |title=Guinea-Bissau: Swearing-in of new President unlikely to bring stability, says UN representative |url=https://news.un.org/en/story/2020/02/1057441 |access-date=23 September 2020 |website=UN News}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රථම භාෂාව ලෙස රාජ්‍ය භාෂාව වන පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන්නේ ජනගහනයෙන් 2%ක් පමණ වන අතර දෙවන භාෂාව ලෙස 33%ක් කතා කරයි. කෙසේ වෙතත්, ගිනි-බිසවු ක්‍රියෝල්, පෘතුගීසි පදනම් වූ ක්‍රියෝල්, ජාතික භාෂාව වන අතර එය එක්සත්කමේ භාෂාව ලෙසද සැලකේ. 2012 අධ්‍යයනයකට අනුව, ජනගහනයෙන් 54% ක් ක්‍රියෝල් පළමු භාෂාව ලෙස කතා කරන අතර 40% ක් පමණ එය දෙවන භාෂාව ලෙස කතා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite thesis|last=Handem|first=Myrna|title=Portuguese, Creole, or Both: The Problematic of Language Choice in the Republic of Guinea-Bissau. The Social, Political and Economic Implications of Language Choice|date=2015|degree=Ph. D.|publisher=Howard University}}&lt;/ref&gt; ඉතිරි අය විවිධ ස්වදේශික අප්‍රිකානු භාෂා කතා කරති. කිසිම ආගමික කණ්ඩායමක් ජනගහනයෙන් බහුතරයක් නියෝජනය නොකරන නමුත් ඉස්ලාම්, ක්‍රිස්තියානි සහ සම්ප්‍රදායික ඇදහිලි අනුගාමිකයින් රැසකට ජාතිය නිවහන වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Africa: Guinea-Bissau |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_pu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022205949/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_pu.html |archive-date=22 October 2020 |access-date=1 January 2020 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pew-20102&quot;&gt;{{cite report|chapter-url=https://www.pewforum.org/2010/04/15/religious-affiliation-islam-and-christianity-in-sub-saharan-africa/|title=Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa|date=15 April 2010|publisher=Pew Research Center|chapter=Chapter 1: Religious Affiliation}}&lt;/ref&gt; රටේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ලෝකයේ අඩුම එකකි.

ගිනි-බිසවු යනු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යවල ආර්ථික ප්‍රජාව, ඉස්ලාමීය සහයෝගීතා සංවිධානය, පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාව, ජාත්‍යන්තර සංවිධානය ඩි ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි සහ දකුණු අත්ලාන්තික් සාම සහ සහයෝගීතා කලාපයේ සාමාජිකයෙකි. දැන් ක්‍රියා විරහිත ලතින් සංගමයේ සාමාජිකයෙකි.

== ඉතිහාසය ==

=== පූර්ව යුරෝපීය සම්බන්ධතා ===
වර්තමානයේ ගිනි-බිසවු හි ගැඹුරු ඉතිහාසය ඉතිහාසඥයින් විසින් දුර්වල ලෙස වටහාගෙන ඇත. ආදිතම වැසියන් වූයේ ජොලස්, පැපෙල්ස්, මන්ජක්ස්, බලන්ටාස් සහ බියෆාඩාස් ය. පසුව මැන්ඩින්කා සහ ෆුලනි පිළිවෙලින් 13 වන සහ 15 වන ශතවර්ෂ වලදී කලාපයට සංක්‍රමණය වූ අතර, පෙර වැසියන් වෙරළ දෙසට සහ බිජගෝස් දූපත් වෙත තල්ලු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{cite web |title=Early history |url=https://www.britannica.com/place/Guinea-Bissau/History |access-date=20 August 2023 |newspaper=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot;&gt;{{cite web |last=Rodney |first=Walter Anthony |date=May 1966 |title=A History of the Upper Guinea Coast, 1545–1800 |url=https://eprints.soas.ac.uk/31255/1/Rodney_History_Upper_Guinea_Coast.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307115621/https://eprints.soas.ac.uk/31255/1/Rodney_History_Upper_Guinea_Coast.pdf |archive-date=2020-03-07 |access-date=24 November 2022 |website=Eprints}}&lt;/ref&gt;

බලන්ටා සහ ජෝලාට දුර්වල හෝ නොපවතින රාජකීය ආයතන තිබූ නමුත් ඒ වෙනුවට ගම්වල සහ පවුල්වල ප්‍රධානීන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; මැන්ඩින්කා, ෆුලා, පැපල්, මන්ජක් සහ බයිෆාඩා ප්‍රධානීන් රජුන්ට යටත්ව සිටියෝය. චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වෙනස් වූ නමුත් අධිකරණ පද්ධතිය ඇතුළුව ප්‍රධාන තනතුරු සියල්ලටම අණ දුන්නේ වංශවතුන්ය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt;

ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර වෙළඳාම පුලුල්ව පැතිර ගියේය. වෙළඳාම් කරන ලද භාණ්ඩ අතරට දකුණු වනාන්තරවලින් ගම්මිරිස් සහ කෝලා ඇට ඇතුළත් විය; සවානා-වනාන්තර කලාපයෙන් කෝලා ගෙඩි, යකඩ සහ යකඩ උපකරණ; වෙරළේ සිට ලුණු සහ වියළි මාළු; සහ මැන්ඩින්කා කපු රෙදි.&lt;ref name=&quot;Old Men&quot;&gt;{{Cite journal|last=Schoenmakers|first=Hans|date=1987|title=Old Men and New State Structures in Guinea-Bissau|journal=The Journal of Legal Pluralism and Unofficial Law|language=en|volume=19|issue=25–26|pages=99–138|doi=10.1080/07329113.1987.10756396}}&lt;/ref&gt;

==== බිසවු රාජධානිය ====
වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව, බිසවු රාජධානිය ආරම්භ කරන ලද්දේ ක්විනාරා (ගිනාලා) රජුගේ පුත්‍රයා විසින් ඔහුගේ ගැබිනි සහෝදරිය, භාර්යාවන් හය දෙනෙකු සහ ඔහුගේ පියාගේ රාජධානියේ යටත්වැසියන් සමඟ එම ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last=Nanque|first=Neemias Antonio|title=Revoltas e resistências dos Papéis da Guiné-Bissau contra o Colonialismo Português – 1886–1915|date=2016|type=Trabalho de conclusão de curso|publisher=Universidade da Integração Internacional da Lusofonia Afro-Brasileira|url=https://repositorio.unilab.edu.br/jspui/bitstream/123456789/778/3/2016_mono_nnanque.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920143123/https://repositorio.unilab.edu.br/jspui/bitstream/123456789/778/3/2016_mono_nnanque.pdf|archive-date=2022-09-20|access-date=24 November 2022}}&lt;/ref&gt; රාජධානිය සහ පෘතුගීසීන් අතර සබඳතා මුලදී උණුසුම් වූ නමුත් කාලයත් සමඟම පිරිහී ගියේය.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{cite book|first1=Richard Andrew Jr.|last1=Lobban|first2=Peter Karibe|last2=Mendy|title=Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau|edition=4th|publisher=Scarecrow Press|year=2013|place=Lanham|isbn=978-0-8108-5310-2|page=}}&lt;/ref&gt;

1891, 1894, සහ 1904 දී පෘතුගීසි 'සාමකාමී ව්‍යාපාර' වලට එරෙහිව රාජධානිය සිය ස්වෛරීභාවය දැඩි ලෙස ආරක්ෂා කළ අතර, 1891, 1894 සහ 1904 දී ඔවුන් පරාජය කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, 1915 දී නිලධාරි ටෙක්සෙයිරා පින්ටෝ සහ යුධ නායක අබ්දුල් ඉන්ජායිගේ අණ යටතේ පෘතුගීසීන් රාජධානිය සම්පූර්ණයෙන්ම අවශෝෂණය කර ගත්හ.&lt;ref name=&quot;Bowman-2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowman|first1=Joye L.|date=22 January 2009|title=Abdul Njai: Ally and Enemy of the Portuguese in Guinea-Bissau, 1895–1919|journal=The Journal of African History|volume=27|issue=3|pages=463–479|doi=10.1017/S0021853700023276|s2cid=162344466}}&lt;/ref&gt;

==== බයිෆාඩා රාජධානි ====
බයිෆාඩා ජනතාව රියෝ ග්‍රෑන්ඩ් ද බුබා අවට ප්‍රදේශයේ රාජධානි තුනක වාසය කළහ: බිගුබා, ගිනිලා සහ බිසෙගේ ය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; කලින් සිටි දෙක සැලකිය යුතු ලැන්කාඩෝ ප්‍රජාවන් සහිත වැදගත් වරායන් විය.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt; ඔවුන් යටත්වැසියන් විය කාබු හි මැන්ඩින්කා මංසා.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;

==== බිජගෝස් ====
බිජගෝස් දූපත් වල, විවිධ දූපත් විවිධ ජනවාර්ගික සම්භවයක් ඇති මිනිසුන් විසින් ජනාකීර්ණ වූ අතර, එම දූපත් සමූහය තුළ විශාල සංස්කෘතික විවිධත්වයක් ඇති විය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;

බිජාගෝ සමාජය යුධමය විය. මිනිසුන් බෝට්ටු තැනීමට සහ ගොඩබිම වැටලීමට කැපවී සිටි අතර, වෙරළබඩ ජනයාට මෙන්ම අනෙකුත් දූපත් වලටද පහර දුන් අතර, මුහුදේ ඔවුන්ට රජෙකු නොමැති බව විශ්වාස කළහ. කාන්තාවන්ට ඉඩම් වගා කිරීම, නිවාස ඉදිකර ගැනීම සහ ආහාර එකතු කිරීම සහ ඔවුන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් තෝරා ගත හැකිය, සාර්ථක රණශූරයන්ට බොහෝ භාර්යාවන් සහ බෝට්ටු සිටිය හැකි අතර, ඕනෑම ගවේෂණයකින් බෝට්ටුවේ කොල්ලයෙන් 1/3කට හිමිකම් ඇත.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt;

වෙරළබඩ ජනාවාස මත බිජගෝ රාත්‍රී වැටලීම් පහර දුන් සමාජවලට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කළේය. ප්‍රධාන ගොඩබිමේ සිටි පෘතුගීසි වෙළෙන්දෝ වැටලීම් නැවැත්වීමට උත්සාහ කළහ, ඒවා දේශීය ආර්ථිකයට හානියක් වූ නමුත්, දූපත්වාසීන් ද වහලුන් සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් යුරෝපීයයන්ට විකුණූ අතර, ඔවුන් නිතර නිතර වහලුන් සඳහා තල්ලු කළහ.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; වහල්භාවය, ප්‍රධාන ගොඩබිම් වහල් කොල්ලකරුවන්ට ළඟා විය නොහැක. යුරෝපීයයන් ඔවුන්ව වහලුන් ලෙස තබා ගැනීමෙන් වැළකී සිටියහ. පෘතුගීසි මූලාශ්‍ර පවසන්නේ දරුවන් හොඳ වහලුන් බවට පත් කළ නමුත් සියදිවි නසා ගැනීමට, වහල් නැව්වල කැරලි මෙහෙයවීමට හෝ නව ලෝකයට ළඟා වූ පසු පලා යාමට ඉඩ ඇති වැඩිහිටියන් නොවේ.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt;
==== කාබු ====
[[File:African_slave_trade.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:African_slave_trade.png|thumb|300x300පික්|මධ්‍යකාලීන අප්‍රිකාවේ රාජ්‍යන්]]13 වන සියවසේදී ටිරමඛාන් ට්‍රෝරේ නම් සන්දියාටා කීටාහි සෙන්පතියෙකු විසින් සෙනෙගම්බියාව යටත් කර ගැනීම හරහා කාබු මුලින්ම මාලි පළාතක් ලෙස පිහිටුවන ලදී. 14 වන ශතවර්ෂය වන විට ගිනියා බිසාව්හි වැඩි කොටසක් මාලි පාලනය යටතේ පැවති අතර එය පාලනය කරනු ලැබුවේ ෆාරිම් කාබු (කාබුහි අණදෙන නිලධාරි) විසිනි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mendy|first1=Peter Karibe|last2=Jr|first2=Richard A. Lobban|title=Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau|date=17 October 2013|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-8027-6|page=160|url=https://books.google.com/books?id=NbJ8AQAAQBAJ|language=en}}&lt;/ref&gt;

14 වැනි සියවසේ පටන් මාලි ක්‍රමයෙන් අඩු විය. 16 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී කෝලි ටෙන්ගුවැල්ලාගේ බලය ප්‍රසාරණය වීම නිසා දැන් සෙනගල්, ගැම්බියාව සහ ගිනි-බිසවු යන ප්‍රදේශවල කලින් සුරක්ෂිතව තිබූ දේපළ කපා හැරිණි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Barry|first1=Boubacar|title=Senegambia and the Atlantic slave trade|url=https://archive.org/details/senegambiaatlant0000barr|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|pages=[https://archive.org/details/senegambiaatlant0000barr/page/21 21]}}&lt;/ref&gt; එබැවින් කාබු රාජධානිවල ස්වාධීන ෆෙඩරේෂන් එකක් බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Wright-1987&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wright|first=Donald R|date=1987|title=The Epic of Kalefa Saane as a guide to the Nature of Precolonial Senegambian Society-and Vice Versa|journal=History in Africa|volume=14|pages=287–309|doi=10.2307/3171842|jstor=3171842|s2cid=162851641}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Page|first1=Willie F.|editor1-last=Davis|editor1-first=R. Hunt|title=Encyclopedia of African History and Culture|date=2005|volume=III|publisher=Facts On File|page=92|edition=Illustrated, revised}}&lt;/ref&gt; පාලක පන්තීන් සමන්විත වූයේ න්යාන්චෝ (Ñaanco) ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රභූ රණශූරයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර ඔවුන් ඔවුන්ගේ පීතෘමූලික පෙළපත ටිරමඛාන් ට්‍රෝරේ දක්වා සොයා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 June 1980 |title=Kaabu Oral History Project Proposal |url=https://archives.au.int/bitstream/handle/123456789/6326/Kaabu%20oral%20history%20project%20proposal_E.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |access-date=24 November 2022 |website=African Union Common Repository}}&lt;/ref&gt; න්යාන්චෝ යනු  රණශූර සංස්කෘතිය, විශිෂ්ට අශ්වාරෝහකයින් සහ වැටලීම්කරුවන් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Wright-1987&quot; /&gt; කාබු මන්සබා හිඳගෙන සිටියේ අද නැගෙනහිර ගෙබා කලාපයේ ගැබු ලෙස හඳුන්වන කන්සාලා හි ය.&lt;ref name=&quot;Old Men&quot; /&gt;

වහල් වෙළඳාම ආර්ථිකය මත ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ආනයනික රෙදි, පබළු, ලෝහ භාණ්ඩ සහ ගිනි අවි වලින් රණශූර පංති පොහොසත් කළේය.&lt;ref name=&quot;Wright-1987&quot; /&gt; උතුරු අප්‍රිකාවට වෙළඳ ජාලයන් 14 වන සියවස දක්වා ප්‍රමුඛ විය, යුරෝපීයයන් සමඟ වෙරළබඩ වෙළඳාම ආරම්භ වූයේ 15වන සියවස ආරම්භයේ දී ය.&lt;ref name=&quot;Old Men&quot; /&gt; 17වන සහ 18වන සියවස් වලදී ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි වහලුන් 700ක් වාර්ෂිකව කලාපය හැර ගිය අතර ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් කාබු වෙතින් පැමිණියහ.&lt;ref name=&quot;Old Men&quot; /&gt;

18 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේදී, ෆුටා ජල්ලොන්ගේ ඉමාමේට් නැඟෙනහිර දෙසට නැගීම සජීවීවාදී කාබුට බලවත් අභියෝගයක් විය. 19 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී ප්‍රාදේශීය ෆුලා ජනයා ස්වාධීනත්වය අපේක්ෂාවෙන් සිවිල් යුද්ධය පුපුරා ගියේය.&lt;ref name=&quot;Old Men&quot; /&gt; සමහර කුඩා මැන්ඩින්කා රාජධානි පෘතුගීසීන් විසින් අවශෝෂණය කර ගන්නා තෙක් පැවතුනි.

=== යුරෝපීය සම්බන්ධතා ===
[[File:Lesser_coat_of_arms_of_Portuguese_Guinea.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lesser_coat_of_arms_of_Portuguese_Guinea.svg|thumb|පෘතුගීසි ගිනි-බිසවු හි ලාංඡනය]]

==== 15-16 සියවස් ====
ගිනි-බිසවු වෙත ළඟා වූ පළමු යුරෝපීයයන් වූයේ 1455 දී වෙනිසියානු ගවේෂක අල්විස් කැදමොස්ටෝ, 1456 දී පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ ගෝමස්, 1480 ගණන්වල පෘතුගීසි ගවේෂක ඩුආර්ටේ පචෙකෝ පරෙයිරා සහ ෆ්ලෙමිෂ් ගවේෂක යුස්ටේච් ඩි ලා ෆොස් 1409 දී ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hair|first=P. E. H.|date=1994|title=The Early Sources on Guinea|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/3171882.pdf|journal=History in Africa|volume=21|pages=87–126|doi=10.2307/3171882|jstor=3171882|via=Cambridge University Press|s2cid=161811816}}&lt;/ref&gt;

පෘතුගීසි බලධාරීන් මුලින් ප්‍රධාන භූමියේ සුදු ජනාවාස කිරීම අධෛර්යමත් කළද, දේශීය සංස්කෘතියට සහ සිරිත් විරිත්වලට අනුගත වූ ලැන්කාඩෝ සහ ටැන්ගෝමෝස් විසින් මෙම තහනම නොසලකා හරින ලදී.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; ඔවුන් කලාපයට ඇතුළුවීම හෝ රාජකීය බලපත්‍රයක් නොමැතිව වෙළඳාම් කිරීම තහනම් කරන පෘතුගීසි වෙළඳ රෙගුලාසි නොසලකා හැරියේය. අනවසර වරායන් වලින්, හෝ ස්වදේශික ප්‍රජාවට උකහා ගැනීම.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; 1520 න් පසු පෘතුගීසි සහ ස්වදේශික වෙළෙන්දන් මෙන්ම සමහර ස්පාඤ්ඤ, ජෙනෝයිස්, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ සහ ලන්දේසි විසින් ජනාකීර්ණ වූ ප්‍රධාන භූමියේ වෙළඳාම සහ ජනාවාස වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; ප්‍රධාන වරායන් වූයේ කැචු, බිසවු, සහ ගිනිලා වන අතර, සෑම ගංගාවක්ම දුම්මල අරාබි, ඇත්දළ, හම්, සිවෙට්, වැනි සම්පත් සඳහා අභ්‍යන්තරය සමඟ සෘජුවම වෙළඳාම් කළ ඔවුන්ගේ දුරම යාත්‍රා කළ හැකි ස්ථානයේ Toubaboudougou වැනි වෙළඳ මධ්‍යස්ථාන ද ක්‍රීඩා කළහ. ඩයි වර්ග, වහලුන්, සහ රත්‍රන්.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; ප්‍රාදේශීය අප්‍රිකානු පාලකයින් සාමාන්‍යයෙන් යුරෝපීයයන්ට ඔවුන්ගේ වෙළඳ මාර්ග පාලනය කිරීම සහතික කිරීම සඳහා අභ්‍යන්තරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ.&lt;ref name=&quot;historyworld&quot;&gt;{{cite web |title=HISTORY OF GUINEA-BISSAU |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?ParagraphID=oxa#:~:text=HISTORY%20OF%20GUINEA%2DBISSAU&amp;text=From%20the%20viewpoint%20of%20European,region%20is%20the%20Slave%20Coast. |access-date=26 January 2021 |website=www.historyworld.net}}&lt;/ref&gt;

1500 ගණන්වල අගභාගයේදී ආරවුල් නිතර නිතර හා බරපතල විය. විදේශීය වෙළඳුන් ඔවුන්ගේ යහපත සඳහා සත්කාරක සමිතිවලට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළහ.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt; මේ අතර, සෑම විටම කාන්දු වන පෘතුගීසි ඒකාධිකාරය වැඩි වැඩියෙන් අභියෝගයට ලක් විය. 1580 දී අයිබීරියානු සංගමය විසින් පෘතුගාලයේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ ඔටුනු ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර, ස්පාඤ්ඤයේ සතුරන් විසින් ගිනි බිසවු සහ කේප් වර්ඩ් හි පෘතුගීසි දේපල වලට පහර දීමට හේතු විය. ප්‍රංශ, ලන්දේසි සහ ඉංග්‍රීසි නැව් වැඩි වැඩියෙන් ස්වදේශිකයන් සහ ස්වාධීන මනසක් ඇති ලන්කාඩෝ සමඟ වෙළඳාමට පැමිණියහ.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt;

==== 17-18 සියවස් ====
17 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී රජය සියළුම ගිනියානු වෙළඳාම සන්තියාගෝ හරහා යාමට බල කිරීමටත්, ප්‍රදේශවාසීන්ට ආයුධ විකිණීම සීමා කරන අතරම ප්‍රධාන භූමියේ වෙළඳාම සහ ජනාවාස ප්‍රවර්ධනය කිරීමටත් උත්සාහ කළේය. මෙම ප්‍රයත්නයන් බොහෝ දුරට අසාර්ථක විය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; 1640දී අයිබීරියානු සංගමයේ අවසානයත් සමග, IV වන ජොආවෝ රජු ගිනියාවේ පෙර වසර 60ක කාලය තුළ සමෘද්ධිමත් වූ ස්පාඤ්ඤ වෙළඳාම සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය. කෙසේ වෙතත්, අප්‍රිකානු-පෘතුගීසීන්ට, දැන් යුරෝපීය නිෂ්පාදන අවශ්‍යතා ලෙස සලකන අප්‍රිකානු රජවරුන් ඉල්ලා සිටි නිදහස් වෙළඳාම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හැකි වූයේ නැත.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; දේශීය නායකයින්ගේ සහ අප්‍රිකානු-යුරෝපීය වෙළෙන්දන්ගේ ආර්ථික අවශ්‍යතා ලෙස දේශීය සහ අප්‍රිකානු-යුරෝපීය වෙළෙන්දෝ කිසිවිටෙකත් ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතා සමඟ නොගැලපේ. මෙම කාල පරිච්යඡේදය තුළ කලාපයේ මාලි අධිරාජ්‍යයේ බලය විසුරුවා හරින ලද අතර, කාබුගේ ගොවිපල, කස්සාහි රජු සහ අනෙකුත් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් ඔවුන්ගේ ස්වාධීනත්වය තහවුරු කිරීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt;[[File:Flag of the Casa da Guiné.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag of the Casa da Guiné.svg|වම|thumb|ගිනියාවේ පෘතුගීසි සමාගමේ ධජය]]
1700 ගණන්වල මුල් භාගයේදී පෘතුගීසීන් විසින් බිසවු අත්හැර දමා කැප්චූ වෙත පසු බැස ගියේ කපිතාන් මේජර්වරයා ප්‍රාදේශීය රජු විසින් අල්ලාගෙන මරා දැමීමෙන් පසුවය. 1750 ගණන් වන තුරු ඔවුන් ආපසු නොඑනු ඇත. මේ අතර, 1706 දී කැචු සහ කේප් වර්ඩ් සමාගම වසා දමන ලදී.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt; 1790 ගණන්වල කෙටි කාලයක් සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයන් බෝලමා මත අඩිතාලමක් ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 March 1921 |title=British Library – Endangered Archive Programme (EAP) |url=http://www.inep-bissau.org/Arquivos/Projectos/BritishLibraryEndangeredArchivesProgram/tabid/274/Default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105514/http://www.inep-bissau.org/Arquivos/Projectos/BritishLibraryEndangeredArchivesProgram/tabid/274/Default.aspx |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 June 2013 |website=inep-bissau.org}}&lt;/ref&gt;

==== වහල් වෙළඳාම ====
අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම විසින් ස්පර්ශ කරන ලද ප්‍රථම ප්‍රදේශ අතර ගිනියා-බිසවු ද වූ අතර, එය අනෙකුත් ප්‍රදේශ හා සමාන වහල් මිනිසුන් සංඛ්‍යාවක් බිහි නොකළද, බලපෑම තවමත් සැලකිය යුතු විය.&lt;ref&gt;Gale Group. (2017). Guinea-Bissau. In M. S. Hill (Ed.), ''Worldmark encyclopedia of the nations'' (14th ed., Vol. 2, pp. 379–392). Gale.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;historyworld&quot; /&gt; බටහිර අප්‍රිකාවේ සම්මත මුදල් ඒකකයක් බවට පත් වූ ඉන්ඩිගෝ සහ කපු සහ පැනොස් රෙදි විවීම වැවිලි ආර්ථිකය දියුණු කිරීමට කේප් වර්ඩ් හි ගිනියානු වහලුන් දායක විය.&lt;ref name=&quot;Brit&quot; /&gt; 17වන සහ 18වන සියවස්වලදී පෘතුගීසි, ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය සමාගම් විසින් මෙම ප්‍රදේශයෙන් සෑම වසරකම මිනිසුන් දහස් ගණනක් රැගෙන ගිය අතර, සාමාන්‍යයෙන් සෑම වසරකම 3000ක් නැව්ගත කරනු ලැබුවේ ගිනිලාවෙන් පමණක්ය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; ෆුලා ජිහාඩ් සහ විශේෂයෙන් අතර යුද්ධ. ෆුටා ජලොන් සහ කාබු හි ඉමාමේට් මේවායින් බොහොමයක් සැපයීය.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;

බොහෝ යුද්ධ සිදු කරනු ලැබුවේ ආනයනික භාණ්ඩ වෙනුවට යුරෝපීයයන්ට විකිණීම සඳහා වහලුන් අල්ලා ගැනීමේ එකම අරමුණ සඳහා වන අතර, ඒවා භූමිය හෝ දේශපාලන බලය පිළිබඳ ගැටුම්වලට වඩා මිනිසුන් දඩයම් කිරීමකට සමාන විය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; 209 ප්‍රභූන් සහ රජවරු ප්‍රතිලාභ ලැබූහ, සාමාන්‍ය ජනතාව වැටලීමේ සහ අනාරක්ෂිතභාවයේ බර දරා සිටි අතර. වංශාධිපතියෙකු අල්ලා ගනු ලැබුවහොත්, ඔවුන් නිදහස් කිරීමට ඉඩ ඇත, මන්ද, අල්ලා ගත් අය, ඔවුන් කවුරුන් වුවද, සාමාන්‍යයෙන් ඔවුන්ගේ නිදහස වෙනුවෙන් කප්පම් මුදලක් ලබා ගන්නා බැවිනි.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt; වෙළඳාම සිදු කළ යුතු ආකාරය, වහල්භාවයට පත් කළ යුත්තේ කවුරුන්ද සහ නොකළ යුත්තේ කවුරුන්ද යන්න සහ වහලුන්ගේ මිල ගණන් පිළිබඳව නිතිපතා ගනුදෙනු කිරීම. සමකාලීන වංශකතාකරුවන් වහල් වෙළඳාමේ බොහෝ රජවරුන්ගෙන් ප්‍රශ්න කළ අතර, ඔවුන් වෙළඳාම නපුරු ලෙස හඳුනා ගත් නමුත් යුරෝපීයයන් ඔවුන්ගෙන් වෙනත් භාණ්ඩ මිලදී නොගන්නා නිසා සහභාගී වූ බව සඳහන් කළේය.&lt;ref name=&quot;Rodney-1966&quot; /&gt;

18 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේ සිට යුරෝපීය රටවල් වහල් වෙළඳාම ක්‍රමයෙන් මන්දගාමී කිරීමට සහ/හෝ අහෝසි කිරීමට පටන් ගත්හ. පෘතුගාලය 1869 දී සහ බ්‍රසීලය 1888 දී වහල්භාවය අත්හැර දැමූ නමුත් කොන්ත්‍රාත් කම්කරු ක්‍රමයක් ඒ වෙනුවට ක්‍රියාත්මක වූ අතර එය කම්කරුවන්ට යන්තම් වඩා හොඳ විය.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;

=== යටත්විජිතවාදය ===
[[File:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|thumb|300x300පික්|1880 සහ 1913 වසරවල අප්‍රිකාව සංසන්දනය කිරීම]]
1800 ගණන්වල අගභාගය දක්වා පෘතුගීසීන් ඔවුන්ගේ බලකොටු සහ වෙළඳ ස්ථානවලින් පිටත ඔවුන්ගේ 'විජිතය' පාලනය කිරීම ප්‍රබන්ධයකි. 1860 ගණන්වල ආරම්භ වූ යුරෝපීය යටත් විජිත තරඟකාරීත්වය වැඩි වූ ස්ථානය බවට ගිනි-බිසවු පත්විය. 1870 දී එක්සත් ජනපද ජනාධිපති යුලිසෙස් එස්. ග්‍රාන්ට් ගේ මැදිහත්වීමෙන් බොලමා හි තත්ත්වය පිළිබඳ ආරවුල පෘතුගාලයට වාසිදායක ලෙස විසඳන ලද නමුත් පෘතුගීසි හිමිකම් සඳහා ප්‍රංශ ආක්‍රමණය දිගටම පැවතුනි. 1886 දී වර්තමානයේ සෙනගාලය ලෙස හඳුන්වන කැසමන්ස් ප්‍රදේශය ඔවුන්ට පවරා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Brit&quot; /&gt;

=== නිදහස සඳහා අරගලය ===
[[File:LG&amp;CD_-_Guine_Barro_Jagudis_11.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LG&amp;CD_-_Guine_Barro_Jagudis_11.jpg|thumb|පෘතුගීසි ගිනියාවේ පෘතුගීසි යටත් විජිත යුද්ධය, 1968]]
ගිනියාවේ සහ කේප් වර්ඩ්ගේ නිදහස සඳහා වූ අප්‍රිකානු පක්ෂය (PAIGC) 1956 දී අමිල්කාර් කබ්රාල්ගේ නායකත්වය යටතේ ආරම්භ කරන ලදී. මුලදී සාමකාමී ක්‍රම සඳහා කැපවී සිටි, 1959 පිඩ්ජිගුයිටි සංහාරය, ගම්බද ගොවි ජනතාව දේශපාලනික වශයෙන් බලමුලු ගැන්වීමට දැඩි ලෙස නැඹුරු වෙමින්, වඩාත් මිලිටරිකරණය වූ උපක්‍රම වෙත පක්ෂය තල්ලු කළේය. කොනක්‍රි හි ඔවුන්ගේ කඳවුරේ සිට වසර ගණනාවක් සැලසුම් කිරීම සහ සූදානම් වීමෙන් පසුව, PAIGC විසින් 1963 ජනවාරි 23 දින ගිනි-බිසවු නිදහස් යුද්ධය දියත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;

අනෙකුත් පෘතුගීසි යටත් විජිතවල ගරිල්ලා ව්‍යාපාර මෙන් නොව, PAIGC භූමියේ විශාල කොටස් මත සිය පාලනය වේගයෙන් ව්‍යාප්ත කළේය. කැලෑවක් වැනි භූමි ප්‍රදේශයේ ආධාර ඇතිව, අසල්වැසි මිත්‍ර රටවල් සමඟ දේශසීමා වෙත පහසුවෙන් ප්‍රවේශ විය හැකි අතර කියුබාව, චීනය, සෝවියට් සංගමය සහ වාමාංශික අප්‍රිකානු රටවලින් විශාල ආයුධ ප්‍රමාණයක් ලැබුණි. ගුවන් ප්‍රහාරයෙන් ආරක්ෂා වීම සඳහා සැලකිය යුතු ගුවන් යානා නාශක හැකියාවක් ලබා ගැනීමට පවා PAIGC සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt; 1973 එහි නිර්මාතෘ සහ නායක අමිල්කාර් කබ්රාල් ඝාතනය කරන විට.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/jan/17/lumumba-50th-anniversary-african-leaders-assassinations|title=Africa: a continent drenched in the blood of revolutionary heroes|last=Brittain|first=Victoria|date=17 January 2011|work=The Guardian|access-date=14 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170117225438/https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/jan/17/lumumba-50th-anniversary-african-leaders-assassinations#|archive-date=17 January 2017|location=London|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; කබ්රාල්ගේ මරණයෙන් පසු පක්ෂ නායකත්වය ඇරිස්ටයිඩ් පෙරේරා අතට පත් වූ අතර පසුව ඔහු කේප් වර්ඩ් ජනරජයේ පළමු ජනාධිපති බවට පත් විය.[[File:Portugal_Colonial_War_1970.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portugal_Colonial_War_1970.jpg|thumb|1970 පෘතුගීසි-ගිනියා සහ අනෙකුත් ජනපදවල පෘතුගීසි පාලනයේ (කොළ), මතභේදාත්මක (කහ) සහ කැරලිකරුවන්ගේ පාලන ප්‍රදේශ (රතු)]]

=== නිදහස (1973) ===
[[File:Hastear_da_bandeira_da_Guiné_Bissau_após_o_arrear_da_de_Portugal.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hastear_da_bandeira_da_Guin%C3%A9_Bissau_ap%C3%B3s_o_arrear_da_de_Portugal.jpg|thumb|PAIGC හමුදා 1974 දී ගිනි-බිසාවු හි ධජය ඔසවයි.]]
නිදහස ඒකපාර්ශ්විකව 1973 සැප්තැම්බර් 24 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය දැන් රටේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන අතර එය රජයේ නිවාඩු දිනයක් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.eeas.europa.eu/archives/delegations/guinea_bissau/documents/press_corner/20160215_guide_guinea_bissau_european_union_afectos_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105234059/http://eeas.europa.eu/archives/delegations/guinea_bissau/documents/press_corner/20160215_guide_guinea_bissau_european_union_afectos_en.pdf|archive-date=2017-01-05|url-status=live|title=Discovering Guinea-Bissau|first1=Joana|last1=Benzinho|first2=Marta|last2=Rosa|page=29|access-date=20 September 2019|isbn=978-989-20-6315-7|publisher=NGO afectos com Letra|date=December 2015}}&lt;/ref&gt; 1974 සැප්තැම්බර් 10 වැනි දින නිල වශයෙන් රට ස්වාධීන ලෙස පිළිගනු ලැබිණි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Johnson |first=Thomas A. |date=11 September 1974 |title=Portugal Formally Grants Guinea‐Bissau Freedom |url=https://www.nytimes.com/1974/09/11/archives/portugal-formally-grants-guineabissau-freedom-bissau-ignores-event.html |access-date=26 June 2021 |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; නිකොලා සීයුරෙස්කු ගේ රුමේනියාව යනු ගිනි-බිසවු නිල වශයෙන් පිළිගත් පළමු රට වන අතර ගිනියාවේ සහ කේප් වර්ඩ් හි නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය සමඟ ගිවිසුම් අත්සන් කළ පළමු රට විය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z0dpAAAAMAAJ&amp;q=formal+recognition|title=Ion Rațiu, Foreign Affairs Publishing Company, 1975, ''Contemporary Romania: Her Place in World Affairs'', p. 90|isbn=9780900380167|last1=Ratiu|first1=Ion|last2=Rațiu|first2=Ion|year=1975|publisher=Foreign Affairs Publishing Company}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 1979 |title=RFE/RL, 1979. ''Radio Free Europe Research, Volume 4, Issues 15–27'' |url=https://books.google.com/books?id=kS1NAAAAYAAJ&amp;q=bissau}}&lt;/ref&gt;

ජාතියේ නිදහස මත, එය එහි ජාතික ගීය ලෙස Esta É a Nossa Patria Bem Amada ප්‍රකාශයට පත් කළේය. 1996 වන තෙක්, මෙය කේප් වර්ඩ් සමඟ බෙදා ගන්නා ලද අතර, පසුව එය තමන්ගේම නිල ජාතික ගීය Cântico da Liberdade භාවිතා කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mourão|first=Daniele Ellery|date=April 2009|title=Guiné-Bissau e Cabo Verde: identidades e nacionalidades em construção|journal=Pro-Posições|language=pt|volume=20|pages=83–101|doi=10.1590/S0103-73072009000100006|issn=1980-6248|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Agency|first=Central Intelligence|url=https://books.google.com/books?id=iwzGrrPmb9oC&amp;pg=PA311|title=The World Factbook 2012-13|date=2013-01-04|publisher=U.S. Executive Office of the President|isbn=978-0-16-091142-2|pages=311|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5r3QDwbZ_ZkC&amp;q=Xiao+He+Am%C3%ADlcar+Cabral&amp;pg=PT178|title=Hinos de todos os países do mundo|last=Berg|first=Tiago José|date=2012-11-26|publisher=Panda Books|isbn=9788578881917|pages=178|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Diario |first=Nós |date=16 December 2016 |title=Literatura para a militância nacional: hinos da lusofonia |url=https://www.nosdiario.gal/articulo/internacional/literatura-militancia-nacional-hinos-da-lusofonia/20161215182209053548.html |access-date=2022-01-24 |website=Nós Diario |language=gl}}&lt;/ref&gt;

අමිල්කාර්ගේ සහෝදරයා සහ PAIGC හි සම-නිර්මාතෘ ලුයිස් කබ්රාල්, ගිනි-බිසවු හි පළමු ජනාධිපති ලෙස පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;historyworld&quot; /&gt; නිදහස හොඳම අනුග්‍රහය යටතේ ආරම්භ විය. බිසවු-ගිනියා ඩයස්පෝරාව සමූහ වශයෙන් නැවත මෙරටට පැමිණ තිබුණි. සැමට පාසලට ප්‍රවේශ වීමේ ක්‍රමයක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පොත් නොමිලේ ලැබුණු අතර පාසල්වල ප්‍රමාණවත් ගුරුවරුන් සංඛ්‍යාවක් සිටින බව පෙනෙන්නට තිබුණි. කලින් නොසලකා හරින ලද ගැහැණු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය දිරිමත් කරන ලද අතර ග්‍රාමීය ලෝකයට වඩාත් අනුවර්තනය වූ නව පාසල් දින දර්ශනයක් සම්මත කරන ලදී. 1980 දී, ආර්ථික තත්ත්වයන් සැලකිය යුතු ලෙස පිරිහී ගිය අතර, බලයේ සිටි ආන්ඩුව කෙරෙහි පොදු අතෘප්තියට හේතු විය. 1980 නොවැම්බර් 14 වන දින, &quot;නිනෝ වියේරා&quot; ලෙසින් හැඳින්වූ ජොආවෝ බර්නාඩෝ වියේරා, ජනාධිපති ලුයිස් කබ්රාල් බලයෙන් පහ කළේය. ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවන ලද අතර විප්ලවයේ සාමාජිකයින් නව දෙනෙකුගෙන් යුත් හමුදා කවුන්සිලයක් වියේරාගේ සභාපතිත්වයෙන් පිහිටුවන ලදී. එතැන් සිට රට ලිබරල් ආර්ථිකයක් කරා ගමන් කර ඇත. සමාජ අංශයේ සහ අධ්‍යාපනයේ වියදමින් අයවැය කප්පාදු කිරීම් සිදු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tobias Engel, A sina da instabilidade, biblioteca diplo |url=https://diplo.org.br/2003-11,a787, |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303022315/https://diplo.org.br/2003-11,a787, |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022}}&lt;/ref&gt;

1984 දක්වා විප්ලවවාදී කවුන්සිලයක් විසින් රට පාලනය කරන ලදී. පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණය 1994 දී පැවැත්විණි. 1998 මැයි මාසයේදී හමුදා නැගිටීමක් ගිනි-බිසවු සිවිල් යුද්ධයට තුඩු දුන් අතර 1999 ජූනි මාසයේදී ජනාධිපතිවරයා නෙරපා හැරීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;[http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=68&amp;regionSelect=2-Southern_Africa# Uppsala Conflict Data Program Conflict Encyclopedia, Guinea Bissau: government, in depth, Negotiations, Veira's surrender and the end of the conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231000016/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=68&amp;regionSelect=2-Southern_Africa#|date=31 December 2013}}, viewed 12 July 2013,&lt;/ref&gt; 2000 දී නැවත මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, කුම්බා අයිලා ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;[http://www.afrol.com/articles/16350 Guinea-Bissau's Kumba Yala: from crisis to crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716191214/http://www.afrol.com/articles/16350#|date=16 July 2012}}. Afrol.com. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;

2003 සැප්තැම්බර් මාසයේදී හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් සිදු විය. &quot;ගැටළු විසඳා ගැනීමට නොහැකි වීම&quot; යන චෝදනාව මත හමුදාව විසින් අයිලා අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;Smith, Brian (27 September 2003) [http://www.wsws.org/articles/2003/sep2003/guin-s27.shtml &quot;US and UN give tacit backing to Guinea Bissau coup&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027224550/http://www.wsws.org/articles/2003/sep2003/guin-s27.shtml#|date=27 October 2012}}, Wsws.org, September 2003. Retrieved 22 June 2013&lt;/ref&gt; කිහිප වතාවක් ප්‍රමාද වීමෙන් පසුව, ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය 2004 මාර්තු මාසයේදී පැවැත්විණි. හිඟ වැටුප් සම්බන්ධයෙන් 2004 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇති වූ කැරැල්ලක් සන්නද්ධ හමුදා ප්‍රධානියාගේ මරණයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 October 2004 |title=Armed forces chief killed as soldiers mutiny over pay arrears |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/51624/guinea-bissau-armed-forces-chief-killed-soldiers-mutiny-over-pay-arrears |access-date=28 October 2022 |website=The New Humanitarian}}&lt;/ref&gt;

=== වියේරා වසර සිට වර්තමානය දක්වා ===
2005 ජූනි මාසයේදී, අයිලා බලයෙන් පහ කළ කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු පළමු වරට ජනාධිපතිවරනය පැවැත්විණි. රටේ නීත්‍යානුකූල ජනාධිපති යැයි කියමින් PRS සඳහා අපේක්ෂකයා ලෙස ලලා නැවත පැමිණියද, මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේ 1999 කුමන්ත්‍රණයෙන් බලයෙන් පහ කරන ලද හිටපු ජනාධිපති ජෝවා බර්නාඩෝ වියේරා විසිනි. වියේරා දෙවන මැතිවරණයේදී මාලම් බකායි සන්හා පරාජය කළේය. සැන්හා මුලදී එය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේ, අගනුවර වන බිසාවු ඇතුළු මැතිවරණ කොට්ඨාශ දෙකක් තුළ විකෘති කිරීම් සහ මැතිවරණ වංචා සිදු වූ බව පවසමිනි.&lt;ref&gt;[http://www.irinnews.org/Report/55801/GUINEA-BISSAU-Vieira-officially-declared-president GUINEA-BISSAU: Vieira officially declared president] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825144305/http://www.irinnews.org/Report/55801/GUINEA-BISSAU-Vieira-officially-declared-president#|date=25 August 2012}}. irinnews.org (10 August 2005).&lt;/ref&gt;

මැතිවරණයට පෙර රට තුළට ආයුධ ඇතුළු වූ බවට වාර්තා වූ අතර නාඳුනන තුවක්කු කරුවන් විසින් රජයේ කාර්යාලවලට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ඇතුළු &quot;ප්‍රචාරක කටයුතු අතරතුර ඇති වූ බාධා කිරීම්&quot; තිබියදීත්, විදේශීය මැතිවරණ නිරීක්ෂකයින් 2005 මැතිවරණය සමස්තයක් ලෙස &quot;සන්සුන් සහ සංවිධානාත්මක&quot; ලෙස විස්තර කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4723627.stm|title=Army man wins G Bissau election|date=28 July 2005|work=BBC News|access-date=5 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20060627000148/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4723627.stm#|archive-date=27 June 2006|location=London|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

වසර තුනකට පසුව, 2008 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී PAIGC ආසන 100 න් 67ක් සමඟින් ශක්තිමත් පාර්ලිමේන්තු බහුතරයක් දිනා ගත්තේය.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081202001020/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hcxUy2rY8cESZ5tK12XKzJzkzLgw Guinea Bissau vote goes smooth amid hopes for stability]. AFP via Google.com (16 November 2008). Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; 2008 නොවැම්බරයේදී, ජනාධිපති වියේරාගේ නිල නිවසට සන්නද්ධ හමුදා සාමාජිකයින් විසින් ප්‍රහාරයක් එල්ල කරන ලද අතර, ආරක්ෂකයෙකු මිය ගිය නමුත් ජනාධිපතිවරයාට හානියක් නොවීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/coup-attempt-fails-in-guineabissau-1032371.html|title=Coup attempt fails in Guinea-Bissau|last=Balde|first=Assimo|date=24 November 2008|access-date=28 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515093719/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/coup-attempt-fails-in-guineabissau-1032371.html#|archive-date=15 May 2011|publisher=The Independent UK independent.co.uk|location=London|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත්, 2009 මාර්තු 2 වන දින, පෙර දින පිපිරීමකින් මිය ගිය ඒකාබද්ධ මාණ්ඩලික ප්‍රධානීන්ගේ ප්‍රධානියා වන ජෙනරාල් බැටිස්ටා ටැග්මේ නා වයිගේ මරණයට පළිගන්නා සොල්දාදුවන් කණ්ඩායමක් බව මූලික වාර්තා පෙන්වා දෙන පරිදි වියේරා ඝාතනය කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Soldiers kill fleeing President |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,25128786-5012772,00.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308111020/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,25128786-5012772,00.html |archive-date=8 March 2009 |access-date=2 March 2009}}. news.com.au (2 March 2009).&lt;/ref&gt; වියේරා ගේ මරණය පුලුල්ව පැතිරුනු ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු නොවුණත්, Swisspeace නම් උපදේශක කණ්ඩායමට අනුව, රට තුළ කැලඹිලි ඇතිවීමේ සලකුනු දක්නට ලැබිණි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elections, Guinea-Bissau |date=27 May 2009 |title=On the Radio Waves in Guinea-Bissau |url=http://beforeproject.org/2009/05/on-the-radio-waves-in-guinea-bissau/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208151404/http://beforeproject.org/2009/05/on-the-radio-waves-in-guinea-bissau/ |archive-date=8 December 2009 |access-date=7 February 2010 |publisher=swisspeace}}&lt;/ref&gt; ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත අනුප්‍රාප්තික නියෝගයට ගරු කරන බවට රටේ හමුදා නායකයෝ ප්‍රතිඥා දුන්හ. ජාතික සභා කථානායක රයිමුන්ඩෝ පෙරේරා 2009 ජූනි 28 වන දින රටපුරා මැතිවරණයක් පවත්වන තෙක් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 April 2009 |title=Já foi escolhida a data para a realização das eleições presidenciais entecipadas |url=http://www.bissaudigital.com/noticias.php?idnoticia=3609 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121130253/http://www.bissaudigital.com/noticias.php?idnoticia=3609 |archive-date=21 January 2012 |access-date=26 June 2010 |publisher=Bissaudigital.com}}&lt;/ref&gt; එය PRS හි ජනාධිපති අපේක්ෂකයා ලෙස කුම්බා අයිලා ට එරෙහිව PAIGC හි මාලම් බකායි සන්හා විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-41398320090729|title=Sanha wins Guinea-Bissau presidential election|last=Dabo|first=Alberto|date=29 July 2009|work=Reuters|access-date=17 December 2020}}&lt;/ref&gt;[[File:Putin-Embalo_meeting_(2022-10-25)_02.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Putin-Embalo_meeting_(2022-10-25)_02.jpg|thumb|ගිනි-බිසවු ජනාධිපති උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමඟ 2022 ඔක්තෝබර් 25 රුසියාවේ මොස්කව්හිදී]]
2012 ජනවාරි 9 වන දින, දියවැඩියා රෝගයේ සංකූලතා හේතුවෙන් ජනාධිපති සන්හා මිය ගිය අතර, පෙරෙයිරා නැවතත් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී. 2012 අප්‍රේල් 12 සවස රටේ හමුදා සාමාජිකයින් කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කර අන්තර්වාර ජනාධිපති සහ ප්‍රමුඛ ජනාධිපති අපේක්ෂකයෙකු අත්අඩංගුවට ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/04/12/145057/tiny-guinea-bassau-becomes-latest.html|title=Tiny Guinea-Bissau becomes latest West African nation hit by coup|date=12 April 2012|access-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413175656/http://www.mcclatchydc.com/2012/04/12/145057/tiny-guinea-bassau-becomes-latest.html|archive-date=13 April 2012|location=Bissau|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; හිටපු උප මාණ්ඩලික ප්‍රධානී ජෙනරාල් මාමඩු තුරේ කුරුමා සංක්‍රාන්ති කාලපරිච්ඡේදයේ දී රටේ පාලනය භාරගත් අතර විරුද්ධ පක්ෂ සමඟ සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gq-cyAdeGs3liZQlCd2mIxBvmQog?docId=CNG.a1b03f8f1a0eb41d95bf872bb307d7bf.681|title=Fears grow for members of toppled G.Bissau government|author=Embalo, Allen Yero|date=14 April 2012|access-date=2 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303160107/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gq-cyAdeGs3liZQlCd2mIxBvmQog?docId=CNG.a1b03f8f1a0eb41d95bf872bb307d7bf.681|archive-date=3 March 2014|agency=Agence France-Presse|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=15 April 2012 |title=Guinea-Bissau opposition vows to reach deal with junta &amp;#124; Radio Netherlands Worldwide |url=http://www.rnw.nl/africa/bulletin/guinea-bissau-opposition-vows-reach-deal-junta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012103639/http://www.rnw.nl/africa/bulletin/guinea-bissau-opposition-vows-reach-deal-junta |archive-date=12 October 2014 |access-date=2 May 2012 |publisher=Rnw.nl}}&lt;/ref&gt;

හොසේ මාරියෝ වාස් 2014 සිට 2019 ජනාධිපතිවරනය දක්වා ගිනි-බිසවු හි ජනාධිපති විය. ඔහුගේ ධූර කාලය අවසන් වන විට, වාස් සිය පස් අවුරුදු ජනවරම සම්පූර්ණ කළ පළමු තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. කෙසේ වෙතත්, ඔහු 2019 මැතිවරණයෙන් පැරදුනේ, 2020 පෙබරවාරියේ බලයට පත් උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝටය. එම්බාලෝ යනු PAIGC හි පිටුබලය නොමැතිව තේරී පත් වූ පළමු ජනාධිපතිවරයා වේ.&lt;ref name=&quot;aa.com.tr2&quot;&gt;{{cite web |last=Tasamba |first=James |date=29 November 2019 |title=Guinea-Bissau's leader concedes election defeat |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/guinea-bissaus-leader-concedes-election-defeat/1658683 |access-date=14 June 2021 |publisher=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 January 2020 |title=Guinea-Bissau: Former PM Embalo wins presidential election |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-50965779 |access-date=14 June 2021 |website=BBC news}}&lt;/ref&gt;

2022 පෙබරවාරි 1 වන දින, ජනාධිපති උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ බලයෙන් පහ කිරීමට කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 February 2022 |title=Fears of Guinea-Bissau coup attempt amid gunfire in capital |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/01/fears-of-guinea-bissau-coup-attempt-amid-gunfire-in-capital |access-date=1 February 2022 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Heavy gunfire heard near presidential palace in Guinea-Bissau |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/1/gunfire-heard-near-government-house-in-guinea-bissau |access-date=1 February 2022 |website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 February 2022 |title=Gunfire near government house in Guinea-Bissau |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220201-gunfire-near-government-house-in-guinea-bissau |access-date=1 February 2022 |website=France 24}}&lt;/ref&gt; 2022 පෙබරවාරි 2 වන දින රාජ්‍ය ගුවන්විදුලිය නිවේදනය කළේ මෙම සිද්ධියෙන් ප්‍රහාරකයන් හතර දෙනෙකු සහ ජනාධිපති ආරක්ෂක භටයින් දෙදෙනෙකු මිය ගිය බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/six-killed-failed-coup-guinea-bissau-2022-02-02/|title=Six killed in failed coup in Guinea-Bissau|last=Dabo|first=Alberto|date=2 February 2022|work=Reuters|access-date=2 February 2022}}&lt;/ref&gt; අප්‍රිකානු සංගමය සහ ECOWAS දෙකම කුමන්ත්‍රණය හෙළා දුටුවේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 February 2022 |title=Guinea-Bissau president says 'many' dead after 'failed attack against democracy' |url=https://www.france24.com/en/africa/20220201-gunfire-heard-and-armed-men-seen-near-seat-of-government-in-guinea-bissau |access-date=1 February 2022 |website=France 24}}&lt;/ref&gt; කුමන්ත්‍රණයට උත්සාහ කිරීමෙන් දින හයකට පසු, 2022 පෙබරවාරි 7 වන දින, බිසාව්-ගිනියා රජය විවේචනය කරන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් වන රේඩියෝ කැපිටල් එෆ්එම් &lt;ref name=&quot;Portugal-2022&quot;&gt;{{cite web |last=Portugal |first=Rádio e Televisão de |date=7 February 2022 |title=Rádio Capital, na Guiné-Bissau, atacada por grupo de homens armados |url=https://www.rtp.pt/noticias/mundo/radio-capital-na-guine-bissau-atacada-por-grupo-de-homens-armados_n1382638 |access-date=13 February 2022 |website=Rádio Capital, na Guiné-Bissau, atacada por grupo de homens armados |language=pt}}&lt;/ref&gt; ගොඩනැගිල්ලට ප්‍රහාරයක් එල්ල විය;&lt;ref name=&quot;SOL-2022&quot;&gt;{{cite web |date=13 February 2022 |title=Guiné-Bissau vive 'clima de terror' |url=https://sol.sapo.pt/artigo/762208/guine-bissau-vive-clima-de-terror |access-date=13 February 2022 |website=Jornal SOL |language=pt}}&lt;/ref&gt; මෙය දෙවන අවස්ථාවයි. ගුවන්විදුලි නාලිකාව වසර දෙකකට අඩු කාලයකදී මෙවැනි ප්‍රහාරයකට ලක්විය.&lt;ref name=&quot;Portugal-2022&quot; /&gt; එම ස්ථානයේ සේවය කරන මාධ්‍යවේදියෙකු, නිර්නාමිකව සිටීමට කැමති අතරතුර, ඔවුන්ගේ සගයෙකු විසින් ප්‍රහාරකයන් රැගෙන ගිය එක් මෝටර් රථයක් ජනාධිපති ධුරයට අයත් බව හඳුනාගෙන ඇති බව සිහිපත් කළේය.&lt;ref name=&quot;SOL-2022&quot; /&gt;

2022 දී යුක්රේනයේ ජනාධිපති වොලොඩිමියර් සෙලෙන්ස්කි ඔහුගේ සහචර උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ මාධ්‍ය හමුවකදී හමුවිය. එම්බාලෝ යුද්ධයේ ආරම්භයෙන් පසු යුක්රේනයට පැමිණි පළමු අප්‍රිකානු පාලකයා බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Staff writer |date=26 October 2022 |title=Ukraine interested in building multifaceted relations with African countries – Zelenskyy after meeting with President of Guinea-Bissau |url=https://www.president.gov.ua/en/news/ukrayina-zacikavlena-u-rozbudovi-riznoplanovih-vidnosin-z-kr-78729 |access-date=3 September 2023 |work=President of Ukraine Official Website}}&lt;/ref&gt;

== දේශපාලනය ==
[[File:Palácio_Presidencial_em_Bissau_(2).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pal%C3%A1cio_Presidencial_em_Bissau_(2).jpg|thumb|ගිනියා-බිසවු ජනාධිපති මන්දිරය]]
[[File:Fernanda_Nossa,_Guinea-Bissau,_photo_3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fernanda_Nossa,_Guinea-Bissau,_photo_3.jpg|දකුණ|thumb|ගිනියා-බිසාවු හි පෙළපාලියකදී මහජන සාමය පිළිබඳ පොලිස් නිලධාරියා]]

ගිනි-බිසාවු යනු ජනරජයකි.&lt;ref name=&quot;USDOS2&quot;&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau (09/03) |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/guineabissau/31802.htm |access-date=26 January 2021 |website=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt; පසුගිය කාලයේ රජය ඉතා මධ්‍යගත වී තිබුණා. 1991 මැද භාගය වන තෙක් බහු-පක්ෂ පාලනයක් ස්ථාපිත කර නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;USDOS2&quot; /&gt; ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා වන අතර අගමැතිවරයා ආණ්ඩුවේ නායකයා වේ. 1974 නිදහසේ සිට, ජෝස් මාරියෝ වාස් 2019 ජූනි 24 දින ජනාධිපති ලෙස ඔහුගේ පස් අවුරුදු ධූර කාලය අවසන් කරන තෙක්, කිසිදු ජනාධිපතිවරයෙකු සම්පූර්ණ පස් අවුරුදු ධූර කාලයක් සාර්ථකව සේවය කළේ ය.&lt;ref name=&quot;aa.com.tr&quot;&gt;{{cite web |last=Tasamba |first=James |date=29 November 2019 |title=Guinea-Bissau's leader concedes election defeat |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/guinea-bissaus-leader-concedes-election-defeat/1658683 |access-date=14 June 2021 |publisher=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;

ව්‍යවස්ථාදායක මට්ටමින්, ඒකමණ්ඩල එක්රැස්වීම් ජාතික ජනප්‍රිය (ජාතික මහජන සභාව) සාමාජිකයින් 100 කින් සමන්විත වේ. ඔවුන් වසර හතරක ධුර කාලයක් සඳහා බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශවලින් ජනප්‍රියව තේරී පත් වේ. අධිකරණ පද්ධතියේ ප්‍රධානත්වය දරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද විනිසුරුවරුන් නව දෙනෙකුගෙන් සැදුම් ලත් විනිශ්චය මණ්ඩලයක් (Supremo da Justiça) විසිනි. ඔවුන් සේවය කරන්නේ ජනාධිපතිවරයාගේ කැමැත්තටයි.&lt;ref&gt;[http://www.stj.pt/internacional/cptlp/201-cptlp-guine Guinea-Bissau Supreme Court] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123091841/http://www.stj.pt/internacional/cptlp/201-cptlp-guine|date=23 January 2012}}. Stj.pt. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ දෙක වන්නේ PAIGC (ගිනියා සහ කේප් වර්ඩ් නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය) සහ PRS (සමාජ අලුත් කිරීම සඳහා වූ පක්ෂය) ය. සුළු පක්ෂ 20කට වඩා ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Guinea-Bissau-POLITICAL-PARTIES.html#b Guinea-Bissau Political Parties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509121607/http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Guinea-Bissau-POLITICAL-PARTIES.html#b#b|date=9 May 2013}}. Nationsencyclopedia.com. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;

=== විදේශ සබඳතා ===
ගිනි-බිසවු යනු ලුසොෆෝන් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය ලෙසද හැඳින්වෙන පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ (CPLP) ආරම්භක සාමාජික රාජ්‍යයකි, සහ පෘතුගීසි නිල භාෂාවක් වන මහාද්වීප හතරක් පුරා ලුසොෆෝන් ජාතීන්ගේ ජාත්‍යන්තර සංවිධානය සහ දේශපාලන සංගමය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=CPLP – Comunidade dos Países de Língua Portuguesa – Histórico – Como surgiu? |url=https://www.cplp.org/id-2752.aspx |access-date=26 January 2021 |website=www.cplp.org}}&lt;/ref&gt;

=== හමුදාමය ===
2019 ඇස්තමේන්තුවකට අනුව ගිනි-බිසවු සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ ප්‍රමාණය පුද්ගලයන් 4,400ක් පමණ වන අතර හමුදා වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2%කට වඩා අඩුය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guinea-bissau/#military-and-security |access-date=26 January 2021 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt;

2018 දී, ගිනි-බිසවු න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 July 2017 |title=Chapter XXVI: Disarmament&amp;nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection}}&lt;/ref&gt;

=== පරිපාලන අංශ ===
ගිනි-බිසවු කලාප අටකට (regiões) සහ එක් ස්වයං පාලන අංශයකට (sector autonomo) බෙදා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Administrative Map of Guinea-Bissau 1200 pixel – Nations Online Project |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/map/guinea-bissau-administrative-map.htm |access-date=26 January 2021 |website=www.nationsonline.org}}&lt;/ref&gt; මේවා, අනෙක් අතට, අංශ 37කට බෙදා ඇත.&lt;ref name=&quot;WorldAtlas2&quot;&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau Maps &amp; Facts |url=https://www.worldatlas.com/maps/guinea-bissau |access-date=26 January 2021 |website=WorldAtlas}}&lt;/ref&gt; කලාප වන්නේ:&lt;ref name=&quot;WorldAtlas2&quot; /&gt;
[[ගොනුව:Guinea Bissau regions named.png|දකුණ|frameless|360x360පික්]]
{{Div col|colwidth=15em|content=*[[බෆාටා]]
*[[බයෝම්බෝ]]
*[[බිසාවු]]{{efn|[[Autonomous administrative division|Autonomous]] sector.}}
*[[බොලමා]]
*[[කැචු]]
*[[ගබු]]
*[[ඔයියෝ]]
*[[ක්විනාරා]]
*[[ටොම්බලි]]}}

== භූගෝලය ==
[[File:Lagoa_com_hipopótamos_01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lagoa_com_hipop%C3%B3tamos_01.jpg|thumb|230x230පික්|ඔරංගෝ දූපතේ දුර්ලභ ලුණු වතුර හිපපොටේමස්]]
[[File:CaravelaIvybeach1p.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CaravelaIvybeach1p.jpg|thumb|230x230පික්|කැරවේලා, බිසගෝස් දූපත්]]
[[File:20130611-DSC_9018_(9290631541)_(2).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20130611-DSC_9018_(9290631541)_(2).jpg|thumb|230x230පික්|ගිනි-බිසවු හි සාමාන්‍ය දර්ශන]]
ගිනි-බිසවු මායිම් වන්නේ උතුරින් සෙනගාලය සහ දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් ගිනියාවයි,&lt;ref name=&quot;WorldAtlas&quot;&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau Maps &amp; Facts |url=https://www.worldatlas.com/maps/guinea-bissau |access-date=26 January 2021 |website=WorldAtlas}}&lt;/ref&gt; බටහිරින් අත්ලාන්තික් සාගරය සමඟය.&lt;ref name=&quot;WorldAtlas&quot; /&gt; එය බොහෝ දුරට පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 11° සහ 13°N (කුඩා ප්‍රදේශයක් 11°ට දකුණින්) සහ දේශාංශ 11° සහ 15°W අතර ය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021 |title=Coordinates of Guinea-Bissau |url=https://www.geodatos.net/en/coordinates/guinea-bissau |access-date=25 February 2021 |website=GeoDatos}}&lt;/ref&gt;

වර්ග කිලෝමීටර් 36,125 (වර්ග සැතපුම් 13,948),&lt;ref name=&quot;WorldAtlas&quot; /&gt; රට ප්‍රමාණයෙන් තායිවානයට හෝ බෙල්ජියමට වඩා විශාලය. උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර 262 (අඩි 860) ක උන්නතාංශයක් සහිත මොන්ටේ ටොරින් ය. එහි භූමි ප්‍රදේශය බොහෝ දුරට පහත් වෙරළබඩ තැනිතලා වන අතර ගිනියානු කඩොලාන වගුරුබිම් නැගෙනහිරින් ගිනියානු වනාන්තරය දක්වා ඉහළ යයි-සැවානා මොසෙයික්.&lt;ref name=&quot;cia2&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html &quot;Guinea-Bissau&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228200903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html#|date=28 December 2010}}, ''CIA the World Factbook'', Cia.gov. Retrieved 5 February 2012.&lt;/ref&gt; එහි මෝසම් වැනි වැසි සමය සහරාවෙන් හමා එන උණුසුම්, වියලි හර්මැට්ටන් සුළං සහිත කාල පරිච්ඡේද සමඟ මාරු වේ. බිජාගෝස් දූපත් සමූහය පිහිටා ඇත්තේ ප්‍රධාන ගොඩබිමට ඔබ්බෙන්ය.&lt;ref&gt;Nossiter, Adam (4 November 2009) [http://travel.nytimes.com/2009/11/08/travel/08Bijagos.html?pagewanted=all&amp;_r=0 &quot;Bijagós, a Tranquil Haven in a Troubled Land&quot;], ''[[The New York Times]]'', 8 November 2009&lt;/ref&gt; රට පරිසර කලාප දෙකකට නිවහන වේ: ගිනියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් සහ ගිනියානු කඩොලාන.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|year=2017|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|doi-access=free|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණය ===
ගිනි-බිසවු මෘදු උෂ්ණත්ව උච්චාවචනයන් සමඟ අවුරුද්ද පුරා උණුසුම් වේ; එය සාමාන්‍ය 26.3 °C (79.3 °F). බිසවු හි සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 2,024 (අඟල් 79.7) වේ, නමුත් මෙය සම්පුර්ණයෙන්ම වාගේ ගණනය කරනු ලබන්නේ ජූනි සහ සැප්තැම්බර්/ඔක්තෝබර් අතර වැටෙන වැසි සමයේදීය. දෙසැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා කාලය තුළ රට නියඟයකට මුහුණ දෙයි.&lt;ref&gt;[http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Guinea-Bissau-CLIMATE.html#b Guinea-Bissau Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509093130/http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Guinea-Bissau-CLIMATE.html#b#b|date=9 May 2013}}. Nationsencyclopedia.com. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;[[File:Climate_diagram_of_Bissau,_Guinea-Bissau.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Climate_diagram_of_Bissau,_Guinea-Bissau.svg|මධ්‍යය|600x600පික්]]

=== පාරිසරික ගැටලු ===
දැඩි පාරිසරික ගැටළු අතර වන විනාශය, පාංශු ඛාදනය, අධික ලෙස තෘණ කිරීම සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;cia2&quot; /&gt; ගිනි-බිසවු හි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 5.7/10, එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 97 වැනි ශ්‍රේණිගත කිරීමකි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|pmc=7723057|pmid=33293507|doi-access=free|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}&lt;/ref&gt;

=== වනජීවී ===
[[File:Caracal_on_the_road,_early_morning_in_Kgalagadi_(36173878220).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caracal_on_the_road,_early_morning_in_Kgalagadi_(36173878220).jpg|thumb|කැරකල්]]
ගිනියා-බිසාව් යනු ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් බටහිර අප්‍රිකානු රටකි.

==== ක්ෂීරපායින් ====

===== විලෝපිකයන් =====
ගිනි-බිසවු හි බොහෝ විලෝපික විශේෂවල තත්ත්වය පිළිබඳව තවමත් බොහෝ විවාද පවතී. මෙය අර්ධ වශයෙන්, රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ අධ්‍යයනයට ලක් නොවී පවතින නිසා සහ බොහෝ විලෝපික විශේෂවල ගුප්ත ස්වභාවය නිසාය. නිදසුනක් වශයෙන්, IUCN රතු ලැයිස්තුවේ තර්ජනයට ලක් වූ විශේෂයන් විසින් සිංහයා පිළිබඳ 2014 තක්සේරුවේදී සිංහයා ගිනි-බිසවු හි සමහර විට වඳ වී ගොස් ඇති බවට ලැයිස්තුගත කර ඇත.&lt;ref&gt;Bauer, H., Packer, C., Funston, P.F., Henschel, P. &amp; Nowell, K. 2016. ''Panthera leo'' (errata version published in 2017). ''The IUCN Red List of Threatened Species'' 2016: e.T15951A115130419. {{doi|10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T15951A107265605.en}}.&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 2016 දී ගිනිකොන දිග බෝයි කලාපයේ කැමරා උගුලක සිංහයෙකුගේ පින්තූරයක් තවමත් සටහන් විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Breider|first1=Menno J.|last2=[[Annemarie Goedmakers|Goedmakers]]|first2=Annemarie|last3=Wit|first3=Piet|last4=Niezing|first4=Gerco S.|last5=Sila|first5=Amadu|date=2016|title=Recent records of wild cats in the Boé sector of Guinea Bissau|url=http://chimbo.org/wp-content/uploads/2016/08/Article-Cat-News-2016_Breider-et-al.pdf|journal=CATnews|volume=63|pages=15–17}}&lt;/ref&gt;

* සිංහයා (''Panthera leo'')
* දිවියා ''(Panthera pardus)''
* අප්‍රිකානු වල් බල්ලා ''(Lycaon pictus)''
* අප්‍රිකානු රන්වන් බළලා (''Caracal aurata'')
* කැරකල් (''Caracal caracal'')
* සර්වල් ''(Leptailurus serval)''
* පැල්ලම් සහිත හයිනා ''(Crocuta crocuta)''
* අප්‍රිකානු වල් බළලා (''Felis lybica'')

===== ප්‍රයිමේටාවන් =====
* බටහිර චිම්පන්සියා (''Pan troglodytes verus'')

===== ශාක භක්ෂකයන් =====
* රතු ගංගා ඌරා
* වෝර්තෝග්

==== කුරුල්ලන් ====
* නිල් හිස ලී පරෙවියා
* අයිරිස් ග්ලෙන්සි-ස්ටාර්ලින්

==== උරගයන් ====
* ''බිටිස් රයිනෝසිරස්''

==== සාගර ජීවින් ====
ගිනි-බිසවු හි නිවර්තන සමුද්‍ර පරිසරය, විශේෂයෙන් බිජාගෝස් දූපත් සමූහය සහ ඒ අවට මුහුදු ජීවීන්ගේ ඉහළ විවිධත්වයක් ඇත. මත්ස්‍යයන් අතරට අප්‍රිකානු බටර් කැට්ෆිෂ්, මැලැප්ටෙරුරස් ඔක්සිඩෙන්ලිස්, පැරබල්නියස් සියෙරෙන්සිස් (කොම්බටූත් බ්ලෙනී), ඇනෙක්ටෙන්ස්, ඇන්සෝර්ජි, නිග්‍රිටා, ස්චල් සහ වෝටර්ලෝටි, පටි තුනකින් යුත් සමනල මාළු සහ ට්‍රැග්‍රිනිනස් ඇතුළු සයිනොඩොන්ටිස් කැට්ෆිෂ් විශේෂ පහක් ඇතුළත් වේ. කැස්බෑවන් විශේෂයෙන් බටහිර අප්‍රිකානු මඩ කැස්බෑවා ද ප්‍රමුඛ වේ.

== ආර්ථිකය ==
[[File:Guinea-Bissau_Product_Exports_(2019).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guinea-Bissau_Product_Exports_(2019).svg|වම|thumb|ගිනි-බිසවු අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019]]
[[File:Banco_Centra_Da_Guine_Bissau.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Banco_Centra_Da_Guine_Bissau.JPG|වම|thumb|ගිනි-බිසවු මහ බැංකුව]]
[[File:Posto_Galp_em_São_Domingos,_Guiné_(1).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Posto_Galp_em_S%C3%A3o_Domingos,_Guin%C3%A9_(1).jpg|වම|thumb|ඕ ඩොමින්ගෝස් හි ඉන්ධන පිරවුම්හලක්]]ගිනි-බිසවු හි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ලොව පහළම අගයන්ගෙන් එකක් වන අතර එහි මානව සංවර්ධන දර්ශකය පෘථිවියේ පහළම අගයන්ගෙන් එකකි. ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකකට වැඩි පිරිසක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වෙති.&lt;ref&gt;[http://data.worldbank.org/country/guinea-bissau World Bank profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111054424/http://data.worldbank.org/country/guinea-bissau#|date=11 November 2012}}. World Bank.org (31 May 2013). Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පවතී; මාළු, කජු සහ බිම් ගෙඩි එහි ප්‍රධාන අපනයන වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 March 2020 |title=Guinea-Bissau country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13443186 |access-date=26 January 2021 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

දිගුකාලීන දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අවපාතය, සමාජ තත්ත්වයන් පිරිහීම සහ සාර්ව ආර්ථික අසමතුලිතතාවයන් වැඩි වී ඇත. සූරිනාම් හැර ලෝකයේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා ගිනි-බිසවුහි (දින 233ක් හෝ සති 33ක් පමණ) නව ව්‍යාපාරයක් ලියාපදිංචි කිරීමට සාමාන්‍යයෙන් වැඩි කාලයක් ගතවේ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Pocket World in Figures|url=https://archive.org/details/pocketworldinfig00burg|url-access=registration|author=The Economist|isbn=978-1861978448|edition=2008|location=London|publisher=Profile Books|year=2007}}&lt;/ref&gt;

රටේ ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ විසින් ස්ථාවරත්ව ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් පසුව, IMF පිටුබලය ලබන ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනකට මග පාදමින් ගිනියා-බිසවු ආර්ථික ප්‍රගතියක් පෙන්නුම් කිරීමට පටන් ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/country/gnb/index.htm Guinea-Bissau and the IMF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016083143/http://www.imf.org/external/country/GNB/index.htm#|date=16 October 2012}}. Imf.org (13 May 2013). Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;

වසර කිහිපයක ආර්ථික පසුබෑමෙන් සහ දේශපාලන අස්ථාවරත්වයකින් පසුව, 1997 දී, ගිනි-බිසවු CFA ෆ්‍රෑන්ක් මූල්‍ය පද්ධතියට ඇතුළු වූ අතර එමඟින් යම් අභ්‍යන්තර මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයක් ඇති විය.&lt;ref&gt;[http://www.uemoa.int/Pages/Home.aspx CFA Franc and Guinea-Bissau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026015835/http://www.uemoa.int/Pages/Home.aspx#|date=26 October 2012}}. Uemoa.int. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; 1998 සහ 1999 දී සිදු වූ සිවිල් යුද්ධය සහ 2003 සැප්තැම්බරයේ හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් නැවතත් ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් කඩාකප්පල් කළ අතර, ආර්ථික හා සමාජ යටිතල ව්‍යුහයේ සැලකිය යුතු කොටසක් නටඹුන් බවට පත් කරමින් දැනටමත් පුලුල්ව පැතිරී ඇති දරිද්‍රතාවය තීව්‍ර කළේය. 2004 මාර්තු මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් සහ 2005 ජූලි මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පසුව, තවමත් බිඳෙනසුලු දේශපාලන වාතාවරණයක් තිබියදීත්, රට දිගුකාලීන අස්ථාවරත්වයෙන් ගොඩ ඒමට උත්සාහ කරයි.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2020 |title=Guinea-Bissau |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, inc. |url=https://www.britannica.com/place/Guinea-Bissau}}&lt;/ref&gt;

2005 දී පමණ පටන්, ලතින් ඇමරිකාව පදනම් කරගත් මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන්, අසල්වැසි බටහිර අප්‍රිකානු රටවල් කිහිපයක් සමඟ, කොකේන් සඳහා යුරෝපයට ප්‍රතිනැව්ගත කිරීමේ ස්ථානයක් ලෙස ගිනි-බිසවු භාවිතා කිරීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1933291,00.html Guinea-Bissau:A narco-state?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029230410/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1933291,00.html#|date=29 October 2012}}. ''Time''. (29 October 2009). Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ නිලධාරියෙකු විසින් ජාතිය විස්තර කරන ලද්දේ &quot;මත්ද්‍රව්‍ය රාජ්‍යයක්&quot; බවට පත්වීමේ අවදානමක් ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/05/24/AR2008052401676.html|title=Route of Evil: How a tiny West African nation became a key smuggling hub for Colombian cocaine, and the price it is paying|last=Sullivan|first=Kevin|date=25 May 2008|newspaper=The Washington Post|access-date=27 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525120229/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/05/24/AR2008052401676.html#|archive-date=25 May 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 2012 කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු වැඩි වූ මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම නැවැත්වීමට රජය සහ හමුදාව විසින් කර ඇත්තේ අල්ප වශයෙනි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19060861|title=Guinea-Bissau drug trade 'rises since coup'|date=31 July 2012|work=BBC News|access-date=5 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027005635/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19060861#|archive-date=27 October 2012|location=London|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ද ඉකොනොමිස්ට් සඟරාවට අනුව ගිනි-බිසවු රජය නීතිවිරෝධී මත්ද්‍රව්‍ය බෙදාහැරීම නිසා දිගින් දිගටම විනාශ වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=2 November 2019|title=Guinea-Bissau, Africa's most famous narco-state, goes to the polls|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/11/02/guinea-bissau-africas-most-famous-narco-state-goes-to-the-polls|url-status=live|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101153503/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/11/02/guinea-bissau-africas-most-famous-narco-state-goes-to-the-polls|archive-date=1 November 2019|magazine=The Economist}}&lt;/ref&gt; ගිනි-බිසවු යනු අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The business law portal in Africa |url=http://www.ohada.com/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326033744/http://www.ohada.com/index.php |archive-date=26 March 2009 |access-date=10 January 2018 |website=[[OHADA|OHADA.com]] |publisher=Paul Bayzelon |language=fr}}&lt;/ref&gt;

== සමාජය ==

=== ජනවිකාසය ===
{{multiple image
| width1            = 175
| image1            = Population Guinea-Bissau 1950-2020.jpg
| width2            = 150
| image2            = Pyramide Guinee-Bissau.PNG
| footer            = (වමේ) 1950 සහ 2020 අතර ගිනි බිසවු හි ජනගහනය. (දකුණ) ගිනි බිසවු හි [[ජනගහන පිරමීඩය]], 2005. 2010 දී, ගිනි බිසවු හි ජනගහනයෙන් 41.3% වයස අවුරුදු 15ට අඩු විය.&lt;ref name=&quot;WPP 2010&quot;/&gt;
| alt1              = Population Guinea-Bissau 1950–2020
}}

ලෝක ජනගහන අපේක්ෂාවන් 2022 සංශෝධනයට අනුව, 1950 දී 518,000 ට සාපේක්ෂව 2021 දී ගිනියා-බිසාවු හි ජනගහනය 2,060,721 ක් විය. 2010 දී වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ජනගහනයේ අනුපාතය 41.3%, 55.4% ක් වයස අවුරුදු 15 සහ 65 අතර වයස්වල පසුවන අතර, 3.3% වයස අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;WPP 2010&quot;&gt;{{cite web |title=Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects: The 2010 Revision |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506065230/http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm |archive-date=6 May 2011 |access-date=20 January 2017 |publisher=Esa.un.org}}&lt;/ref&gt;

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
{{bar box|title=ගිනි-බිසවුහි ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්&lt;ref name=&quot;Censo2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/caracteristicas_socio_cultural.pdf |title=Recenseamento Geral da População e Habitação 2009 Características Socioculturais |access-date=28 March 2020 |website=Instituto Nacional de Estatística Guiné-Bissau| df=dmy |page=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113143028/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/caracteristicas_socio_cultural.pdf |archive-date=13 November 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්|right1=ප්‍රතිශතය|float=right|bars={{bar percent|ෆුලා|darkgreen|28.5}}
{{bar percent|බලන්ටා|purple|22.5}}
{{bar percent|මන්ඩින්කා |red|14.7}}
{{bar percent|පැපල්|black|9.1}}
{{bar percent|මන්ජාකා|orange|8.3}}
{{bar percent|බීෆාඩා|darkblue|3.5}}
{{bar percent|මන්කන්හා|red|3.1}}
{{bar percent|බිජගෝස්|maroon|2.1}}
{{bar percent|ෆෙලූපේ|darkgray|1.7}}
{{bar percent|මන්සොන්කා|gray|1.4}}
{{bar percent|බලන්ට මානේ|tan|1}}
{{bar percent|නාලු|lime|0.9}}
{{bar percent|සරකුලේ|Violet|0.5}}
{{bar percent|සොසෝ|darkgreen|0.4}}
{{bar percent|ප්‍රකාශ කර නැත|purple|2.2}}}}
[[File:Geographic_location_of_Guinea-Bissau_and_present-day_settlement_pattern_of_the_ethnic_groups.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geographic_location_of_Guinea-Bissau_and_present-day_settlement_pattern_of_the_ethnic_groups.jpg|thumb|330x330පික්|ගිනි බිසවු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල වර්තමාන ජනාවාස රටාව]]
ගිනි-බිසවු හි ජනගහනය වාර්ගික වශයෙන් විවිධ වන අතර විවිධ භාෂා, සිරිත් විරිත් සහ සමාජ ව්‍යුහයන් ඇත.&lt;ref name=&quot;USDOS&quot;&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau (09/03) |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/guineabissau/31802.htm |access-date=26 January 2021 |website=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;

බිසවු-ගිනියන් පහත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වලට බෙදිය හැකිය:&lt;ref name=&quot;USDOS&quot; /&gt;

ෆුලා සහ මැන්ඩින්කා කතා කරන ජනතාව, ජනගහනයෙන් විශාලතම කොටස සමන්විත වන අතර උතුරේ සහ ඊසාන දෙසින් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත;&lt;ref name=&quot;USDOS&quot; /&gt;

දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ජීවත් වන බලන්ටා සහ පැපල් ජනතාව;&lt;ref name=&quot;USDOS&quot; /&gt; සහ

මධ්‍යම සහ උතුරු වෙරළබඩ ප්‍රදේශ අත්පත් කරගෙන සිටින මන්ජකෝ සහ මන්චන්හා.&lt;ref name=&quot;USDOS&quot; /&gt;

ඉතිරිව සිටින බොහෝ දෙනා මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති මෙස්ටිචෝ ය.&lt;ref name=&quot;cciei.org&quot;&gt;{{cite web |title=History &amp; Geography – GUINEA BISSAU REPUBLIC |url=http://cciei.org/new-guinebissaurepublic-com/history-geography/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131073951/http://cciei.org/new-guinebissaurepublic-com/history-geography/ |archive-date=31 January 2021 |access-date=26 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Berlin|first1=Ira|date=1 April 1996|title=From Creole to African|url=https://www.jstor.org/stable/2947401|journal=William and Mary Quarterly|volume=53|issue=2|page=266|doi=10.2307/2947401|jstor=2947401|access-date=6 June 2022}}&lt;/ref&gt;

පෘතුගීසි ස්වදේශිකයන් බිසවු-ගිනියන් ඉතා කුඩා ප්‍රතිශතයකි.&lt;ref name=&quot;cciei.org&quot; /&gt; ගිනිබිසව් නිදහස ලැබීමෙන් පසු පෘතුගීසි ජාතිකයන්ගෙන් වැඩි පිරිසක් රට හැර ගියහ. රටේ කුඩා චීන ජනගහනයක් ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.china.org.cn/english/features/focac/183519.htm China-Guinea-Bissau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011061702/http://www.china.org.cn/english/features/focac/183519.htm#|date=11 October 2012}}. China.org.cn. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; පැරනි ආසියානු පෘතුගීසි යටත් විජිතයක් වූ මැකාවුහි මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ කැන්ටනීස් සම්භවයක් ඇති වෙළඳුන් සහ වෙළෙන්දන් මෙයට ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;cciei.org&quot; /&gt;

=== ප්‍රධාන නගර ===
ගිනි-බිසවු හි ප්‍රධාන නගර:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau: Regions, Cities &amp; Urban Localities – Population Statistics in Maps and Charts |url=http://www.citypopulation.de/GuineaBissau.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202053028/http://www.citypopulation.de/GuineaBissau.html# |archive-date=2 December 2017 |access-date=1 December 2017 |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |ස්ථා.
! rowspan=&quot;2&quot; |නගරය
! colspan=&quot;2&quot; |ජනගහනය
|-
!2015 ඇස්තමේන්තුව
!කලාපය
|-
| align=&quot;right&quot; |1
|බිසාවු
| align=&quot;right&quot; |492,004
|බිසාවු
|-
| align=&quot;right&quot; |2
|ගැබු 
| align=&quot;right&quot; |48,670
|ගැබු 
|-
| align=&quot;right&quot; |3
|බෆාටා
| align=&quot;right&quot; |37,985
|බෆාටා
|-
| align=&quot;right&quot; |4
|බිසෝරා 
| align=&quot;right&quot; |29,468
|ඔයියෝ
|-
| align=&quot;right&quot; |5
|බෝලම 
| align=&quot;right&quot; |16,216
|බෝලම 
|-
| align=&quot;right&quot; |6
|කැචු
| align=&quot;right&quot; |14,320
|කැචු
|-
| align=&quot;right&quot; |7
|බුබාක් 
| align=&quot;right&quot; |12,922
|බෝලම
|-
| align=&quot;right&quot; |8
|කැටියෝ 
| align=&quot;right&quot; |11,498
|ටොම්බාලි
|-
| align=&quot;right&quot; |9
|මන්සා 
| align=&quot;right&quot; |9,198
|ඔයියෝ
|-
| align=&quot;right&quot; |10
|බුබා 
| align=&quot;right&quot; |8,993
|ක්විනාරා
|}

=== භාෂා ===
{{bar box|title=ගිනි-බිසවු හි භාෂා&lt;ref name=&quot;Censo2009&quot;/&gt;|titlebar=#ddd|left1=භාෂා|right1=ප්‍රතිශතය|float=left|bars={{bar percent|පෘතුගීසි ක්‍රියෝල්|green|90.4}}
{{bar percent|පෘතුගීසි|darkgreen|32.1}}
{{bar percent|ෆුලා|#EFCC00|16.0}}
{{bar percent|බලන්ටා|#FFEF00|14.0}}
{{bar percent|ප්‍රංශ|blue|7.1}}
{{bar percent|මැන්ඩින්කා|#FFFF00|7.0}}
{{bar percent|මංජක්|#FCE883|5.0}}
{{bar percent|පැපල්|#EEED09|3.0}}
{{bar percent|ඉංග්‍රීසි|red|2.9}}
{{bar percent|ෆෙලූප්|#FADA5E|1.0}}
{{bar percent|ස්පාඤ්ඤ|orange|0.5}}
{{bar percent|රුසියානු|darkblue|0.1}}{{bar percent|වෙනත්|gray|1.8}}}}[[File:Voter_education_for_guinea_bissau_elections_2008.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Voter_education_for_guinea_bissau_elections_2008.jpg|වම|thumb|2008, බයෝම්බෝ කලාපයේ ගිනි බිසවු ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය සඳහා ක්‍රියෝල් හි ඡන්දදායක අධ්‍යාපන පෝස්ටර්]]
කුඩා රටක් වුවද, ගිනිය-බිසවුහි ඔවුන්ගේම සංස්කෘතීන් සහ භාෂාවන් සහිත එකිනෙකින් ඉතා වෙනස් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් කිහිපයක් ඇත. මෙයට හේතුව ගිනි-බිසවු අප්‍රිකාව තුළ සරණාගත හා සංක්‍රමණික ප්‍රදේශයක් වීමයි. යටත් විජිතකරණය සහ වාර්ගික මිශ්‍ර කිරීම පෘතුගීසි සහ ක්‍රියෝල් හෝ ක්‍රියෝලෝ ලෙස හඳුන්වන පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් ගෙන ආවේය.&lt;ref name=&quot;barbosa&quot;&gt;{{cite thesis|last=Barbosa|first=José|title=Língua e desenvolvimento: O caso da Guiné-Bissau|date=2015|degree=Master's|publisher=Universidade de Lisboa|url=http://repositorio.ul.pt/bitstream/10451/18319/1/ulfl183078_tm.pdf|language=pt|trans-title=Language and Development: The case of Guinea-Bissau|access-date=10 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809055311/http://repositorio.ul.pt/bitstream/10451/18319/1/ulfl183078_tm.pdf#|archive-date=9 August 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

නිදහසින් පසු ගිනි-බිසවු හි එකම නිල භාෂාව වන සම්මත පෘතුගීසි භාෂාව බොහෝ විට දෙවන භාෂාවක් ලෙස කථා කරයි, ස්වදේශික කථිකයන් කිහිප දෙනෙකු සිටින අතර එහි භාවිතය බොහෝ විට බුද්ධිමය හා දේශපාලන ප්‍රභූන්ට සීමා වේ. එය යටත් විජිත පාලනයේ උරුමයක් ලෙස රජයේ සහ ජාතික සන්නිවේදනයේ භාෂාවයි. ප්‍රාථමික මට්ටමේ සිට තෘතීයික මට්ටම් දක්වා පාසල් අධ්‍යාපනය පෘතුගීසි භාෂාවෙන් පවත්වනු ලබන අතර, ඕනෑම විධිමත් අධ්‍යාපනයක් සඳහා ප්‍රවේශය ඇත්තේ ළමුන්ගෙන් 67%කට පමණි. දත්ත වලට අනුව පෘතුගීසි කතා කරන්නන් සංඛ්‍යාව 11% සිට 15% දක්වා පරාසයක පවතී.&lt;ref name=&quot;cciei.org&quot; /&gt; නවතම සංගණනයේදී (2009) ජනගහනයෙන් 27.1% ක් ක්‍රියෝල් නොවන පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන බව ප්‍රකාශ කර ඇත (පිළිවෙලින් නගරවාසීන්ගෙන් 46.3% සහ ග්‍රාමීය ජනගහනයෙන් 14.7%).&lt;ref&gt;{{cite thesis|last=Mendes|first=Etoal|title=Experiências de ensino bilíngue em Bubaque, Guiné-Bissau: línguas e saberes locais na educação escolar|date=2018|degree=Master's|publisher=Universidade Federal do Rio Grande do Sul|url=https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/178453/001065976.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224112551/https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/178453/001065976.pdf|archive-date=2019-12-24|url-status=live|hdl=10183/178453|language=pt|trans-title=Bilingual teaching experiences in Bubaque, Guinea-Bissau: languages and local knowledge in school education}}&lt;/ref&gt; පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් භාෂාව ජනගහනයෙන් 44%ක් විසින් කතා කරන අතර ජනගහනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සඳහා විවිධ කණ්ඩායම් අතර ඵලදායී ලෙස භාෂා භාෂාව වේ.&lt;ref name=&quot;cciei.org&quot; /&gt; ක්‍රියෝල් භාවිතය තවමත් ප්‍රසාරණය වෙමින් පවතින අතර ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරයක් එය වටහාගෙන ඇත. කෙසේ වෙතත්, සම්මත පෘතුගීසි භාෂාවෙන් බාධා කිරීම්වලට ලක්වීම නිසා ක්‍රියෝල් ප්‍රභේදවල අඛණ්ඩ පැවැත්මක් ඇති කිරීම හේතුවෙන් විජිතකරණය ක්‍රියාවලීන් සිදුවෙමින් පවතී, වඩාත්ම දුරස්ථ වන්නේ බැසිලික්ට්ස් සහ සමීප ඒවා වන ඇක්රොලෙක්ට්ස් වේ. ගිනි-බිසවු හි පශ්චාත් ක්‍රියෝල් අඛණ්ඩ පැවැත්මක් පවතින අතර පෘතුගීසි භාෂා සම්මතයට සමීප වන ක්‍රියෝලෝ 'ලෙව්' ('මෘදු' ක්‍රියෝල්) ප්‍රභේදයකි.&lt;ref name=&quot;barbosa&quot; /&gt;

ඉතිරි ග්‍රාමීය ජනගහනය එක් එක් වාර්ගිකත්වයට අනන්‍ය වූ විවිධ ස්වදේශීය අප්‍රිකානු භාෂා කතා කරයි: ෆුලා (16%), බලන්ටා (14%), මැන්ඩින්කා (7%), මන්ජක් (5%), පැපල් (3%), ෆෙලුපේ (1%) ), බීෆාඩා (0.7%), බිජගෝ (0.3%), සහ නාලු (0.1%), ජනවාර්ගික අප්‍රිකානු භාෂාවන් වන ජනවාර්ගික භාෂාව කතා කරයි.&lt;ref name=&quot;barbosa&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Crioulo, Upper Guinea |url=http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=pov |access-date=22 June 2013 |website=Ethnologue}}&lt;/ref&gt; බොහෝ පෘතුගීසි සහ මෙස්ටිකෝස් කථිකයන්ට අප්‍රිකානු භාෂාවන්ගෙන් එකක් සහ අමතර භාෂා ලෙස ක්‍රියෝල් ඇත. ජනවාර්ගික අප්‍රිකානු භාෂා ඔවුන්ගේ අඩු කීර්තිය තිබියදීත්, ඕනෑම තත්වයක් තුළ අධෛර්යමත් නොවේ. මෙම භාෂා එකම ජනවාර්ගික පසුබිමක පුද්ගලයින් අතර සම්බන්ධකය වන අතර දිනපතා ගම්වල, අසල්වැසියන් හෝ මිතුරන් අතර, සාම්ප්‍රදායික හා ආගමික උත්සවවලදී මෙන්ම නාගරික සහ ග්‍රාමීය ජනතාව අතර සම්බන්ධතා සඳහාද භාවිතා වේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම භාෂා කිසිවක් ගිනි-බිසවුහි ප්‍රමුඛ නොවේ.&lt;ref name=&quot;barbosa&quot; /&gt;

ගිනි-බිසවු ප්‍රංශ භාෂාව කතා කරන ජාතීන්ගෙන් වට වී ඇති නිසා ප්‍රංශ භාෂාව පාසල්වල විදේශීය භාෂාවක් ලෙස උගන්වයි.&lt;ref name=&quot;cciei.org&quot; /&gt; ගිනි-බිසවු යනු ෆ්‍රැන්කොෆෝනි හි පූර්ණ සාමාජිකයෙකි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welcome to the International Organisation of La Francophonie's Official Website |url=http://www.francophonie.org/Welcome-to-the-International.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401162352/http://www.francophonie.org/Welcome-to-the-International.html# |archive-date=1 April 2014 |access-date=22 June 2013 |website=Francophonie.org}}&lt;/ref&gt;
=== ආගම් ===
{{bar box|title=ගිනි බිසවු හි ආගම් (CIA, 2020 est.)&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guinea-bissau/#people-and-society|title= Guinea Bissau| website=[[The World Factbook]]|publisher = [[Central Intelligence Agency]]|access-date= 14 June 2021}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1='''ආගම'''|right1='''ප්‍රතිශතය'''|float=left|bars={{bar percent|ඉස්ලාම්|green|46.1}}
{{bar percent|ජන ආගම්|red|30.6}}
{{bar percent|ක්‍රිස්තියානි|blue|18.9}}
{{bar percent|වෙනත්/අනුබද්ධ|yellow|4.4}}}}විවිධ අධ්‍යයනවලින් පෙනී යන්නේ ගිනියා-බිසාවු හි ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා මඳක් අඩු ප්‍රමාණයක් මුස්ලිම් වන අතර සැලකිය යුතු සුළුතරයක් ජන ආගම් හෝ ක්‍රිස්තියානි ආගම අනුගමනය කරන බවයි. CIA World Factbook හි 2020 ඇස්තමේන්තුවට අනුව ජනගහනය 46.1% මුස්ලිම්, 30.6% ජන ආගම් අනුගමනය කරන, 18.9% ක්‍රිස්තියානි, 4.4% වෙනත් හෝ අනුබද්ධ නොවන බව සඳහන් කර ඇත. 2010 දී, Pew පර්යේෂණ සමීක්ෂණයකින් තීරණය වූයේ ජනගහනය 45.1% මුස්ලිම් සහ 19.7% ක්‍රිස්තියානි, 30.9% ජන ආගම සහ 4.3 වෙනත් ඇදහිලි අනුගමනය කරන බවයි..&lt;ref name=&quot;Pew-2010&quot;&gt;{{cite report|chapter-url=https://www.pewforum.org/2010/04/15/religious-affiliation-islam-and-christianity-in-sub-saharan-africa/|title=Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa|date=15 April 2010|publisher=Pew Research Center|chapter=Chapter 1: Religious Affiliation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.pewforum.org/files/2010/04/sub-saharan-africa-full-report.pdf|title=Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa|date=April 2010|publisher=Pew Forum on Religious &amp; Public life|access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430133219/http://www.pewforum.org/files/2010/04/sub-saharan-africa-full-report.pdf|archive-date=30 April 2018|url-status=dead|page=20}}&lt;/ref&gt; 2015 Pew-Templeton අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ ජනගහනය 45.1% මුස්ලිම්, 30.9% ජන ආගම් අදහන, 19.7% ක්‍රිස්තියානි සහ 4.3% අනුබද්ධ නොවන බවයි.&lt;ref name=&quot;GRF&quot;&gt;{{cite web |title=Religions in Guinea Bissau |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/guinea-bissau/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2010 |website=Global Religious Futures |publisher=Pew-Templeton}}&lt;/ref&gt; ARDA විසින් 2020 දී මුස්ලිම් ජනගහනයේ කොටස 44.7% ක් වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. ජනගහනයෙන් 41.2% ක් ජනවාර්ගික ආගම් අදහන අය ලෙස ද 13% ක් ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස ද ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau: Major World Religions (1900–2050) |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=100c |access-date=8 October 2022 |website=[[Association of Religion Data Archives]]}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bafata1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bafata1.jpg|thumb|ඉස්ලාමීය ඇඳුමින් සැරසී සිටින පිරිමින්, බෆාටා, ගිනි බිසවු]]
මුස්ලිම්වරුන් අතර ආගමික අනන්‍යතාවය සම්බන්ධයෙන්, Pew වාර්තාවක් ගිනි බිසවුහි පවතින නිකායික අනන්‍යතාවයක් නොමැති බව තීරණය කළේය. ගිනි බිසවු ටැන්සානියාව, උගන්ඩාව, ලයිබීරියාව, නයිජීරියාව සහ කැමරූන් වැනි අනෙකුත් උප සහරානු රටවල් සමඟ මෙම වෙනස බෙදාහදා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/Muslim/the-worlds-muslims-full-report.pdf#|title=The World's Muslims: Unity and Diversity|date=9 August 2012|publisher=Pew Research Center|pages=28–30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024125551/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/Muslim/the-worlds-muslims-full-report.pdf#|archive-date=24 October 2012}}&lt;/ref&gt; මෙම Pew පර්යේෂණය ද ප්‍රකාශ කළේ මෙම නිශ්චිත අධ්‍යයනයේ කිසිදු පැහැදිලි ආධිපත්‍ය නිකායික අනන්‍යතාවයක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කරන ලද රටවල් වැඩි වශයෙන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ උප සහරා අප්‍රිකාවේ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/Muslim/the-worlds-muslims-full-report.pdf#|title=The World's Muslims: Unity and Diversity|date=9 August 2012|publisher=Pew Research Center|page=29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024125551/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/Muslim/the-worlds-muslims-full-report.pdf|archive-date=24 October 2012}}&lt;/ref&gt; තවත් Pew වාර්තාවක්, ලෝක ආගම්වල අනාගතය, 2010 සිට 2050 දක්වා ඉස්ලාම් භක්තිකයින් ගිනි බිසවු හි ජනගහනයෙන් ඔවුන්ගේ කොටස වැඩි කරනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරයි.&lt;ref name=&quot;GRF&quot; /&gt;

බොහෝ නිවැසියන් සාම්ප්‍රදායික අප්‍රිකානු විශ්වාසයන් සමඟ ඔවුන්ගේ පිළිවෙත් ඒකාබද්ධ කරමින් ඉස්ලාමීය සහ ක්‍රිස්තියානි ඇදහිලිවල සමමුහුර්ත ආකාර භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html &quot;Guinea-Bissau&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228200903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html#|date=28 December 2010}}, ''CIA the World Factbook'', Cia.gov. Retrieved 5 February 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/248853/Guinea-Bissau/ &quot;Guinea-Bissau&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416213709/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/248853/Guinea-Bissau#|date=16 April 2009}}, ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; උතුරු සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල මුස්ලිම්වරුන් ආධිපත්‍යය දරන අතර ක්‍රිස්තියානුවන් දකුණේ සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ආධිපත්‍යය දරයි. රෝමානු කතෝලික පල්ලිය බොහෝ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාවට හිමිකම් කියයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Guinea-Bissau: Society &amp; Culture Complete Report an All-Inclusive Profile Combining All of Our Society and Culture Reports.|date=2010|publisher=World Trade Press|location=Petaluma|isbn=978-1607804666|page=7|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

ජාත්‍යන්තර ආගමික නිදහස පිළිබඳ 2021 එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තාවේ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/guinea-bissau/ |access-date=1 November 2022 |website=United States Department of State}}&lt;/ref&gt; සඳහන් වන්නේ විවිධ ආගමික ප්‍රජාවන්ගේ නායකයින් දැනට පවතින ප්‍රජාවන් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම ඉවසා සිටින බව විශ්වාස කරන නමුත් රට තුළ නැඟී එන ආගමික මූලධර්මවාදය පිළිබඳ යම් කනස්සල්ලක් ප්‍රකාශ කරන බවයි. 2022 ජුලි මාසයේ දී, වැඩි වශයෙන් මුස්ලිම්වරුන් වෙසෙන ගැබු ප්‍රදේශයේ කතෝලික දේවස්ථානයක් විනාශ කරන ලද සිද්ධියක්, ඉස්ලාමීය අන්තවාදය රට තුළට රිංගා ගත හැකි බවට ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාව අතර කනස්සල්ලක් ඇති කළේය. කෙසේ වෙතත්, තවත් එවැනි සිදුවීම් සිදුවී නොමැති අතර, ඉස්ලාමීය අන්තවාදීන් සමඟ සෘජු සම්බන්ධතා මතුවී නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite web |last=dimasaryo |date=8 July 2022 |title=Catholics in Guinea-Bissau unsettled by vandalism of a church |url=https://acninternational.org/guinea-bissau-vandalism-of-a-catholic-church/ |access-date=1 November 2022 |website=ACN International}}&lt;/ref&gt;
=== සෞඛ්‍ය ===

2008 දී ගිනි බිසවු හි උපත ලද ගැහැණු දරුවෙකුගේ ආයු අපේක්ෂාව පිළිබඳ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ ඇස්තමේන්තුව අවුරුදු 49 ක් සහ පිරිමි ළමයෙකු සඳහා අවුරුදු 47 ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=Global Health Indicators: Mortality and burden of disease |url=https://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601104741/http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |archive-date=1 June 2010 |access-date=9 June 2010 |page=50 |df=dmy-all}}. ''Healthy'' [[life expectancy]] at birth was 42. The probability of dying between a live-birth and age 5 was 19.5% (down from 24% in 1990, p.51).&lt;/ref&gt; 2016 දී ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා 58 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා 61 ක් දක්වා වර්ධනය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.who.int/countries/gnb/en/|title=Guinea-Bissau|date=2018|access-date=19 November 2018|publisher=WHO}}&lt;/ref&gt;

වැඩිහිටි ජනගහනය අතර HIV ආසාදනය පැතිරීම 1.8%කි.&lt;ref name=&quot;notTwentyPercent&quot;&gt;The WHO estimates a 1.8% HIV-infection rate from 2007 data among 15- to 49-year-old Bissau-Guineans – see statistics on page 65 of: {{cite web |year=2010 |title=2. Cause-specific mortality and morbidity |url=https://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601104741/http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |archive-date=1 June 2010 |access-date=9 June 2010 |publisher=WHO |format=PDF |df=dmy-all}}. (The section's introduction describes estimation methodology).&lt;/ref&gt; අලුත උපන් බිළිඳුන් වෙත සම්ප්‍රේෂණය වීම වැලැක්වීම සඳහා ආසාදිත ගර්භනී කාන්තාවන්ගෙන් 20%කට පමණක් ප්‍රතිවෛරස් ආවරණයක් ලැබේ.&lt;ref&gt;{{As of|2008}}, only 20% of HIV-infected mothers or sufferers with advanced cases had anti-retroviral drug access, see: {{cite web |year=2010 |title=Health service coverage |url=https://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601104741/http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |archive-date=1 June 2010 |access-date=9 June 2010 |publisher=WHO |page=91 |df=dmy-all}}. Coverage in the general population is lower.&lt;/ref&gt;

මැලේරියාව තවත් පදිංචිකරුවන් මරා දමයි; ජනගහනයෙන් 9%ක් ආසාදන වාර්තා කර ඇත,&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=Selected infectious diseases |url=https://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601104741/http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |archive-date=1 June 2010 |access-date=9 June 2010 |publisher=WHO |page=76 |df=dmy-all}} – 148,542 reported cases in 2008.&lt;/ref&gt; එය ඒඩ්ස් මෙන් තුන් ගුණයක මරණ ඇති කරයි.&lt;ref&gt;According to the 2010 WHO report, the latest Malaria mortality rate per 100,000 Bissau-Guineans (180) is substantially greater than that for AIDS (65). ({{cite web |year=2010 |title=Cause-specific mortality and morbidity |url=https://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601104741/http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |archive-date=1 June 2010 |access-date=9 June 2010 |publisher=WHO |page=64 |df=dmy-all}}) Among children younger than 5, malaria is nine times more deadly (p. 65).&lt;/ref&gt; 2008 දී, මැලේරියා නාශක දැල් යට හෝ මැලේරියා මර්දන ඖෂධ සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණේ පහට අඩු දරුවන්ගෙන් අඩකටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=Global Health Indicators: 4. Health service coverage |url=https://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601104741/http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Part2.pdf |archive-date=1 June 2010 |access-date=9 June 2010 |publisher=WHO |page=91 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

අවට රටවල අනුපාතය අඩු වුවද, 2012 නොවැම්බර් මාසයේදී කොලරා අනුපාතය ඉහළ යන බව වාර්තා වූ අතර, රෝගීන් 1,500 ක් සහ මරණ 9 ක් වාර්තා විය. 2008 දී ගිනි බිසවු හි කොලරා වසංගතයක් 14,222 ක් පීඩාවට පත් වූ අතර 225 ක් මිය ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2012 |title=Guinea Bissau: Cholera On the Rise |url=http://allafrica.com/stories/201211141254.html?aa_source=mf-hdlns |access-date=15 November 2012 |website=[[AllAfrica.com]]}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
{{multiple image
| direction         = vertical
| width             = 
| footer            = 
| image1            = Universidade_Lus%C3%B3fona,_Bissau.jpg
| caption1          = 
| image2            = Ungdomsbiblioteket Bissau.jpg
| caption2          = බිසවු හි යුනිවර්සිඩේඩ් ලුසෝෆෝනා (ඉහළ). ගිනි බිසවු හි බිබ්ලියෝටෙකා ජොවෙම්, බයිරෝ ද අජුඩා හි ශිෂ්‍යයින්. (පහළ)
}}

වයස අවුරුදු 7 සිට 13 දක්වා අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guinea-Bissau Education System |url=https://www.scholaro.com/pro/Countries/Guinea-Bissau/Education-System |access-date=26 January 2021 |website=www.scholaro.com}}&lt;/ref&gt; වයස අවුරුදු තුනත් හයත් අතර ළමුන් සඳහා පෙර පාසල් අධ්‍යාපනය වෛකල්පිත වන අතර එහි මුල් අවධියයි. අධ්‍යාපනයේ මට්ටම් පහක් ඇත: පෙර පාසල්, මූලද්‍රව්‍ය සහ අනුපූරක මූලික අධ්‍යාපනය, සාමාන්‍ය සහ අනුපූරක ද්විතීයික අධ්‍යාපනය, සාමාන්‍ය ද්විතීයික අධ්‍යාපනය, තාක්ෂණික හා වෘත්තීය ඉගැන්වීම සහ උසස් අධ්‍යාපනය (විශ්ව විද්‍යාල සහ විශ්ව විද්‍යාල නොවන). මූලික අධ්‍යාපනය ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇති අතර, දැන් වසර හයක අධ්‍යාපනයෙන් සමන්විත තනි චක්‍රයක් සාදයි. ද්විතීයික අධ්‍යාපනය බහුලව පවතින අතර චක්‍ර දෙකක් ඇත (7 සිට 9 දක්වා පන්ති සහ 10 සිට 11 දක්වා). Centro de Formação São João Bosco (2004 සිට) සහ Centro de Formação Luís Inácio Lula da Silva (2011 සිට) ඇතුළුව පෞද්ගලික පාසල් පිරිනැමීම් විවෘත කර ඇති නමුත්, රාජ්‍ය ආයතනවල වෘත්තීය අධ්‍යාපනය ක්‍රියාත්මක නොවේ.&lt;ref name=&quot;barbosa&quot; /&gt;

උසස් අධ්‍යාපනය සීමා සහිත වන අතර බොහෝ දෙනා විදේශයන්හි අධ්‍යාපනය ලැබීමට කැමැත්තක් දක්වන අතර සිසුන් පෘතුගාලයට ඇතුළත් වීමට කැමැත්තක් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;barbosa&quot; /&gt; කියුබාව විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන සහ විවිධ නගරවල ක්‍රියාත්මක වන ආයතනික වශයෙන් ස්වාධීන නීති පීඨයක් මෙන්ම වෛද්‍ය පීඨයක් ද ඇති විශ්ව විද්‍යාල ගණනාවක් ඇත.

ළමා ශ්‍රමය ඉතා සුලභ වේ.&lt;ref name=&quot;ilab&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130909035950/http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/guinea-bissau.htm &quot;Guinea-Bissau&quot;]. ''2001 Findings on the Worst Forms of Child Labor''. [[Bureau of International Labor Affairs]], [[U.S. Department of Labor]] (2002). This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].&lt;/ref&gt; පිරිමි ළමයින් බඳවා ගැනීම ගැහැණු ළමයින්ට වඩා වැඩි ය. 1998 දී, දළ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 53.5%ක් වූ අතර, කාන්තාවන් (40%) හා සසඳන විට පිරිමි (67.7%) සඳහා ඉහළ බඳවා ගැනීමේ අනුපාතයක් විය.&lt;ref name=&quot;ilab&quot; /&gt;

නොවිධිමත් අධ්‍යාපනය ප්‍රජා පාසල් සහ වැඩිහිටියන්ගේ ඉගැන්වීම් මත කේන්ද්‍රගත වේ.&lt;ref name=&quot;barbosa&quot; /&gt; 2011 දී සාක්ෂරතා අනුපාතය 55.3% (පිරිමි 68.9% සහ ගැහැණු 42.1%) ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Field Listing :: Literacy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html# |archive-date=24 November 2016 |access-date=15 October 2014 |work=The World Factbook}}&lt;/ref&gt;

=== ගැටුම් ===
සාමාන්‍යයෙන්, ගිනියා-බිසාවු හි විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් සාමකාමීව සහජීවනයෙන් ජීවත් වන නමුත් ගැටුම් ඇති වූ විට, ඔවුන් ගොඩබිමට ප්‍රවේශ වීම වටා කැරකීමට නැඹුරු වෙති.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dandc.eu/en/article/guinea-bissau-must-finally-apply-its-land-law-order-resolve-conflicts|title=Theatre sheds light on conflicts|author1=Armando Mussa Sani|date=23 June 2017|work=D+C, development and cooperation|access-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815183225/https://www.dandc.eu/en/article/guinea-bissau-must-finally-apply-its-land-law-order-resolve-conflicts#|archive-date=15 August 2017|author2=Jasmina Barckhausen|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== සංස්කෘතිය ==
[[File:Gabumainstreet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gabumainstreet.jpg|දකුණ|thumb|190x190පික්|ගිනියා-බිසාවු හි දෙවන විශාලතම නගරය, ගැබු]]
[[File:Porto_de_Bissau_02,_container_ship_Windhoek.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porto_de_Bissau_02,_container_ship_Windhoek.jpg|දකුණ|thumb|190x190පික්|බිසවු වරාය]]
[[File:Guinea-bissau_20130609-DSC_8955-2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guinea-bissau_20130609-DSC_8955-2.jpg|දකුණ|thumb|190x190පික්|කැචු හි සාඕ විසෙන්ටේ පාලම]]
[[File:Hotel_Ecolodge_Ponta_Anchaca_02.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hotel_Ecolodge_Ponta_Anchaca_02.jpg|දකුණ|thumb|බිසගෝස් දූපත් වල හෝටල්]]
[[File:Guinea-bissau-bissau-1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guinea-bissau-bissau-1.jpg|thumb|බිසවු හි සැණකෙළියක්]]
[[File:Manecas_Costa3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Manecas_Costa3.jpg|thumb|ජාතික ගායක මැනේකාස් කොස්තා]]

=== මාධ්‍ය ===
ගිනි බිසවු හි ජනමාධ්‍ය මුද්‍රණ, ගුවන්විදුලිය, රූපවාහිනිය සහ අන්තර්ජාලය ඇතුළත් වේ. &quot;Conselho Nacional de Comunicação Social පුවත්පත් නියාමනය කරයි.&quot;{{sfn|Falola|2015}} රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ගිනි බිසවු ජාතික ගුවන් විදුලිය 1973 දී ආරම්භ වූ අතර ගිනි බිසවු රූපවාහිනිය 1987 දී ආරම්භ විය.

=== සංගීතය ===
ගිනි බිසවු හි සංගීතය සාමාන්‍යයෙන් රටේ ප්‍රාථමික සංගීත අපනයනය වන බහු රිද්මයානුකූල ගුම්බේ ප්‍රභේදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. කෙසේ වෙතත්, සාමාන්‍යයෙන් සමමුහුර්තවාදී අප්‍රිකානු රටවල පවා ප්‍රධාන ධාරාවේ ප්‍රේක්ෂකයන්ගෙන් ගුම්බේ සහ අනෙකුත් ප්‍රභේදයන් ඉවත් කිරීමට සිවිල් නොසන්සුන්තාව සහ අනෙකුත් සාධක එකතු වී ඇත.&lt;ref&gt;Lobeck, Katharina (21 May 2003) [https://www.bbc.co.uk/music/reviews/bhw6 Manecas Costa Paraiso di Gumbe Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224004219/http://www.bbc.co.uk/music/reviews/bhw6/#|date=24 February 2018}}. BBC. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;

කබාසා යනු ගිනියා-බිසාවු හි ප්‍රාථමික සංගීත භාණ්ඩය වන අතර,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150724000356/http://www.freewebs.com/laminsaho/thekora.htm The Kora]. Freewebs.com. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; එය අතිශය වේගවත් හා රිද්මයානුකූලව සංකීර්ණ නර්තන සංගීතයේ භාවිතා වේ. පෘතුගීසි පාදක වූ ක්‍රියෝල් භාෂාවක් වන ගිනි බිසවු ක්‍රියෝල් භාෂාවෙන් සෑම විටම පාහේ පද රචනය වන අතර, එය බොහෝ විට හාස්‍ය සහ මාතෘකා, වර්තමාන සිදුවීම් සහ මතභේද වටා කැරකෙයි.&lt;ref&gt;[http://www.radioafrica.com.au/Discographies/GuineaBissauan.html Radio Africa: Guinea Bissau vinyl discography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025134548/http://www.radioafrica.com.au/Discographies/GuineaBissauan.html#|date=25 October 2012}}. Radioafrica.com.au. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;

ගුම්බේ යන වචනය සමහර විට සාමාන්‍ය ලෙස භාවිතා වේ, රටේ ඕනෑම සංගීතයක් හැඳින්වීමට, එය විශේෂයෙන් සඳහන් කරන්නේ රටේ ජන සංගීත සම්ප්‍රදායන් දහයක් පමණ ඒකාබද්ධ කරන අද්විතීය ශෛලියකට ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Radio Gumbe |url=https://gumbe.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928122012/http://gumbe.com/# |archive-date=28 September 2018}}&lt;/ref&gt; ටීනා සහ ටින්ගා වෙනත් ජනප්‍රිය ප්‍රභේද වන අතර, ජන සම්ප්‍රදායන් තුළ අවමංගල්‍ය, ආරම්භ කිරීම් සහ වෙනත් චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවල භාවිතා වන චාරිත්‍රානුකූල සංගීතය මෙන්ම බලන්ට බ්‍රොස්කා සහ කුසුන්ඩේ, මැන්ඩිංගා ජම්බඩොන් සහ බිසගෝස් දූපත් වල කුන්දරේ ශබ්දය ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;[http://ccas11bijagos.pbworks.com/w/page/35504203/Music%20of%20Guinea-Bissau Music of Guinea-Bissau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605091443/http://ccas11bijagos.pbworks.com/w/page/35504203/Music%20of%20Guinea-Bissau#|date=5 June 2013}}. Ccas11bijagos.pbworks.com. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt;

සාමාන්‍ය කෑම අතර සුප් සහ ස්ටූ ඇතුළත් වේ. සාමාන්‍ය අමුද්‍රව්‍ය වන්නේ අල, බතල, මඤ්ඤොක්කා, ළූණු, තක්කාලි සහ කෙසෙල්. කුළුබඩු, ගම්මිරිස් සහ මිරිස් ආහාර පිසීමේදී භාවිතා වේ, Aframomum melegueta බීජ (ගිනියා ගම්මිරිස්) ඇතුළුව.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 July 2012 |title=Eat locally in Guinea Bissau |url=https://www.slowfood.com/eat-locally-in-guinea-bissau/ |access-date=2 February 2022 |website=Slow Food International}}&lt;/ref&gt;

=== සිනමාව ===
ෆ්ලෝරා ගෝමස් ජාත්‍යන්තර කීර්තිමත් චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂවරියකි; ඔහුගේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ චිත්‍රපටය වන්නේ Nha Fala (මගේ හඬ) ය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2002 |title=Nha Fala/My Voice |url=http://spot.pcc.edu/~mdembrow/Nha%20Fala.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208110801/http://spot.pcc.edu/~mdembrow/Nha%20Fala.htm |archive-date=8 February 2013 |website=spot.pcc.edu}}&lt;/ref&gt; ගෝමස්ගේ Mortu Nega (මරණය ප්‍රතික්ෂේප විය) (1988)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://newsreel.org/nav/title.asp?tc=CN0061 ''Mortu Nega''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218194148/http://newsreel.org/nav/title.asp?tc=CN0061#|date=18 December 2008}}. California Newsreel. Newsreel.org. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; යනු ගිනි බිසවු හි මෙතෙක් නිපදවූ පළමු ප්‍රබන්ධ චිත්‍රපටය සහ දෙවන වෘතාන්ත චිත්‍රපටයයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; (පළමු වෘත්තාන්ත චිත්‍රපටය වූයේ 1987 දී අධ්‍යක්ෂක Umban u'Kest (fr) විසින් N’tturudu විසිනි.) FESPACO 1989 දී මෝර්ටු නෙගා කීර්තිමත් ඔමරු ගණ්ඩා ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. 1992 දී ගෝමස් විසින් උඩ්ජු අසුල් ඩි යොන්ටා&lt;ref&gt;[http://newsreel.org/nav/title.asp?tc=CN0099 ''Udju Azul di Yonta''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705080524/http://www.newsreel.org/nav/title.asp?tc=CN0099#|date=5 July 2009}}. California Newsreel. Newsreel.org. Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද අතර එය 1992 කෑන්ස් සිනමා උළෙල&lt;ref&gt;{{cite web |title=Festival de Cannes: Udju Azul di Yonta |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/68/year/1992.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020080938/http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/68/year/1992.html |archive-date=20 October 2014 |access-date=16 August 2009 |website=[[Cannes Film Festival|Festival de Cannes]]}}&lt;/ref&gt; හි Un Certain Regard කොටසේ තිරගත විය. ගෝමස් අප්‍රිකාව කේන්ද්‍ර කරගත් බොහෝ සිනමා උළෙලවල මණ්ඩලවල ද සේවය කර ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.watsoninstitute.org/events_detail.cfm?id=1018 Flora Gomes The Two Faces of War: National Liberation in Guinea-Bissau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208112451/http://www.watsoninstitute.org/events_detail.cfm?id=1018#|date=8 February 2013}}. Watsoninstitute.org (25 October 2007). Retrieved 22 June 2013.&lt;/ref&gt; නිළි බබෙටිඩා සද්ජෝ උපත ලැබුවේ ගිනි බිසවු හි බෆාටා හි ය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=de Lamalle |first=Patrick |date=19 October 2018 |title=Babetida Sadjo, est-ce que vous l'avez vu ? |url=https://www.rtbf.be/culture/dossier/tout-le-baz-art/detail%20babetida-sadjo-est-ce-que-vous-l-avez-vu?id=10050887 |access-date=12 January 2019 |website=[[RTBF]] |language=FR}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රීඩා ===
පාපන්දු යනු ගිනි බිසවු හි වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවයි. ගිනි බිසවු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම Federação de Futebol da Guiné-Bissau හි අධිකාරිය යටතේ පවතී. ඔවුන් අප්‍රිකානු පාපන්දු සම්මේලනයේ (CAF) සහ FIFA හි සාමාජිකයෝ වෙති.

== මේවාද බලන්න ==
{{Portal|Africa}}

* [[:en:Outline_of_Guinea-Bissau|Outline of Guinea-Bissau]]
* [[:en:Index_of_Guinea-Bissau-related_articles|Index of Guinea-Bissau-related articles]]

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;{{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය]]</text>
      <sha1>1zeczujjpaeu5i40y00p2yxd1a2noxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20462</id>
    <revision>
      <id>797398</id>
      <parentid>770039</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30224" sha1="18y2jnqn8xkl92p9auj5phgqjps7n3h" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව
| common_name            = 
| native_name            = {{lang|sh|Bosna i Hercegovina}}&lt;br /&gt;{{native name|sh-Cyrl|Босна и Херцеговина}}
| image_flag             = Flag of Bosnia and Herzegovina.svg
| flag_size              = 130
| flag_caption           = ධජය
| image_coat             = Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg
| symbol_type            = ලාංඡනය
| coa_size               = 65
| national_anthem        = {{lang|sh-Latn|Državna himna Bosne i Hercegovine}}&lt;br /&gt;{{lang|sh-Cyrl|Државна химна Босне и Херцеговине}}&lt;br /&gt;&quot;බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජාතික ගීය{{parabr}}{{center|}}&quot; &lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;class=&quot;centre&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| image_map              = Map of Bosnia and Herzegovina in Europe.svg
| map_caption            = {{map caption |location_color=කොළ |region=යුරෝපය |region_color=තද අළු}}
| capital                = [[සරජේවෝ]]&lt;ref name=Constitution/&gt;
| coordinates            = {{Coord|43|52|N|18|25|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| languages_type         = නිල භාෂාව (ෆෙඩරල් මට්ටම)
| languages              = නැත&lt;ref name=Constitution/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Language rights and language justice in the constitutions of the world|journal=Language Problems &amp; Language Planning|volume=28|issue=1|pages=11–24|first=Eduardo D.|last=Faingold|doi=10.1075/lplp.28.1.03fai|date=2004|s2cid=144311672|url=https://pdfs.semanticscholar.org/4520/3d23862ea794af0a9dd4dde606b76c02a47d.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213004700/https://pdfs.semanticscholar.org/4520/3d23862ea794af0a9dd4dde606b76c02a47d.pdf|url-status=dead|archive-date=2020-02-13| issn = 0272-2690 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Rights Before Courts: A Study of Constitutional Courts in Postcommunist States of Central and Eastern Europe|url=https://archive.org/details/rightsbeforecour00sadu|url-access=limited|first=Wojciech|last=Sadurski|author-link=Wojciech Sadurski|date=2005|publisher=Springer|page=[https://archive.org/details/rightsbeforecour00sadu/page/n357 342]|isbn=1402030061}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Footitt&quot;&gt;{{cite book|title=Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict|url=https://archive.org/details/languagesatwarpo0000unse|first1=Hilary|last1=Footitt|first2=Michael|last2=Kelly|date=2012|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan|pages=[https://archive.org/details/languagesatwarpo0000unse/page/111 111]–120|isbn=978-0230368774}}&lt;/ref&gt;
| languages2_type        = නිල භාෂා (ආයතන මට්ටම)
| languages2             = 
| ethnic_groups          = 
| ethnic_groups_year     = 2013
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;Popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini, 2013: Rezultati Popisa / Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina, 2013: Final Results |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |last=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine / Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina |date=2016 |language=bs,en |access-date=21 June 2021 |archive-date=25 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625224417/https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| religion               = 
| religion_year          = 2013 සංගණනය
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bosnia and Herzegovina |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/bosnia-and-herzegovina/ |access-date=2022-10-20 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = {{hlist|බොස්නියානු|හර්සගොවීනියානු}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina • Country facts |url=https://en.populationdata.net/countries/bosnia-and-herzegovina/ |website=PopulationData.net |date=21 March 2020 |access-date=8 April 2020 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612065815/https://en.populationdata.net/countries/bosnia-and-herzegovina/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Danas se iz Norveške kući vraća 13 državljana BiH, a šta je sa ostalima? |url=https://mojabih.oslobodjenje.ba/vijesti/danas-se-iz-norveske-kuci-vraca-13-drzavljana-bih-a-sta-je-sa-ostalima/2700 |website=MojaBiH |date=5 April 2020 |language=bs |access-date=8 April 2020 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612065815/https://mojabih.oslobodjenje.ba/vijesti/danas-se-iz-norveske-kuci-vraca-13-drzavljana-bih-a-sta-je-sa-ostalima/2700 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|CIA|2019}}
| government_type        = [[ෆෙඩරල්]] පාර්ලිමේන්තු{{sfn|CIA|2019}} [[අධ්‍යක්ෂ ජනරජය]]
| leader_title1          = ඉහළ නියෝජිතයා
| leader_name1           = ක්‍රිස්ටියන් ෂ්මිට්{{efn|name=highrep|The high representative is an international civilian overseer of the [[Dayton Agreement]] with authority to dismiss elected and non-elected officials and enact legislation.}}
| leader_title2          = ජනාධිපති ධුරයේ සභාපති
| leader_name2           = ජෙල්ජ්කෝ කොම්සිච්
| leader_title3          = ජනාධිපති ධුරයේ සාමාජිකයන්
| leader_name3           = ඩෙනිස් බෙචිරොවිච්&lt;br&gt;ජෙල්ජ්කා ක්විජනොවිච්
| leader_title4          = අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ සභාපතිනිය
| leader_name4           = බොර්ජානා ක්‍රිෂ්ටෝ
| legislature            = පාර්ලිමේන්තු සභාව
| upper_house            = මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලය
| lower_house            = නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය
| sovereignty_type       = ආයතන ඉතිහාසය
| established_event1     = මුල් මධ්‍යතන යුගයේ බොස්නියාව
| established_date1      = 9 වන සියවස
| established_event2     = බොස්නියාවේ බනාටේ
| established_date2      = 1154
| established_event3     = බොස්නියා රාජධානිය
| established_date3      = 1377
| established_event4     = ඔටෝමාන් ආක්‍රමණය
| established_date4      = 1463
| established_event5     = ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු ආක්‍රමණය සහ 1908 ඈඳා ගැනීම
| established_date5      = 1878
| established_event6     = යුගෝස්ලාවියාව නිර්මාණය කිරීම
| established_date6      = 1918 දෙසැම්බර් 1
| established_event7     = [[බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජාතික විමුක්තිය සඳහා වූ රාජ්‍ය ෆැසිස්ට් විරෝධී කවුන්සිලය|ZAVNOBiH]]
| established_date7      = 1943 නොවැම්බර් 25
| established_event8     = SFR යුගෝස්ලාවියාව තුළ SR බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා
| established_date8      = 1945 නොවැම්බර් 29
| established_event9     = යුගෝස්ලාවියාව වෙතින් නිදහස
| established_date9      = 1992 මාර්තු 3
| established_event10    = වොෂින්ටන් ගිවිසුම
| established_date10     = 1994 මාර්තු 18
| established_event11    = ඩේටන් ගිවිසුම
| established_date11     = 1995 දෙසැම්බර් 14
| area_km2               = 51,209&lt;ref name=&quot;bhas_gov_ba&quot;&gt;{{Cite web |url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/DEM_00_2023_TB_1_BS.pdf |page=26 |title=Demografija, 2023. |date=31 October 2024 |access-date=22 May 2025 |publisher=Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina |website=bhas.gov.ba}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 125 වෙනි &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 19,741 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| percent_water          = 1.4%
| population_estimate    = {{DecreaseNeutral}} 2,904,256&lt;ref name=Vecernji&gt;{{cite news |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/kad-se-spoje-kontinuirano-iseljavanje-i-pad-nataliteta-u-bih-rezultat-je-pusta-zemlja-1881422 |title=Alarmantna situacija u BiH: Kad se spoje kontinuirano iseljavanje i pad nataliteta, rezultat je pusta zemlja |trans-title=Alarming situation in Bosnia and Herzegovina: When emmigration and the drop of natality are combined, the result is a wasteland |date=3 August 2025 |accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
| population_census      = 3,531,159&lt;ref name=&quot;Popis2013&quot;/&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 137 වෙනි
| population_census_year = 2013
| population_density_km2 = 69
| population_density_sq_mi = 179
| population_density_rank = 156 වෙනි
| GDP_PPP                = {{increase}} ඩොලර් බිලියන 78.65&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web | title= Bosnia and Herzegovina Datasets | website=IMF | url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BIH }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP_rank           = 110 වෙනි
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} ඩොලර් 22,830&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83 වෙනි
| GDP_nominal            = {{increase}} ඩොලර් බිලියන 33.24&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_rank       = 110 වෙනි
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ඩොලර් 9,659&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 88 වෙනි
| Gini                   = 27.1 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2022
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/CIS_01_2022_Y1_1_BS.pdf |title=Anketa o potrošnji domaćinstava u Bosni i Hercegovini 2021/22. |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=24 June 2025}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.804
| HDI_year               = 2023&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 74 වෙනි
| currency               = කන්වර්ටිබල් මාර්ක්
| currency_code          = BAM
| time_zone              = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset             = +01
| utc_offset_DST         = +02
| time_zone_DST          = [[Central European Summer Time|CEST]]
| calling_code           = +387
| cctld                  = [[.ba]]
| footnotes              = {{notelist
| colwidth =
| notes =
}}
}}
'''බොස්නියා-හර්සගොවිනා''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Bosnia and Herzegovina.ogg|ˈ|b|ɒ|z|n|i|ə|...|ˌ|h|ɛər|t|s|ə|ɡ|oʊ|ˈ|v|iː|n|ə|,_|-|_|ˌ|h|ɜːr|t|s|-|,_|-|ɡ|ə|-}} {{respell|BOZ|nee|ə|_..._|HAIRT|sə|goh|VEE|nə|,_-_|HURT|-,_-|gə|-}} or {{IPAc-en|-|_|ˌ|h|ɜːr|t|s|ə|ˈ|ɡ|ɒ|v|ᵻ|n|ə}} {{respell|-_|HURT|sə|GOV|in|ə}}.{{refn|{{cite book|last=Jones|first=Daniel|author-link=Daniel Jones (phonetician)|title=English Pronouncing Dictionary|url=https://archive.org/details/englishpronounci0000unse_d4y7|editor=Peter Roach |editor2=James Hartmann |editor3=Jane Setter|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|orig-year=1917|date=2003|isbn=3-12-539683-2}}}}{{refn|{{MerriamWebsterDictionary|Bosnia}}, {{MerriamWebsterDictionary|Herzegovina}}}}}}{{efn|{{langx|bs|Bosna i Hercegovina}}, {{lang|bs-Cyrl|Босна и Херцеговина}}; {{langx|hr|Bosna i Hercegovina}}; {{langx|sr-Latn|Bosna i Hercegovina}}, {{lang|sr|Босна и Херцеговина}}}} බොහෝ විට '''බොස්නියාව''' ලෙස කෙටියෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, එය අග්නිදිග යුරෝපයේ රටකි. බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ පිහිටා ඇති එය නැගෙනහිරින් [[සර්බියාව]], ගිනිකොන දෙසින් [[මොන්ටිනිග්‍රෝ]] සහ උතුරින් සහ නිරිත දෙසින් [[ක්‍රොඒෂියාව]] සමඟ මායිම් වන අතර දකුණේ ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදේ කිලෝමීටර 20 ක් දිග (සැතපුම් 12) වෙරළ තීරයක් ඇත. බොස්නියාවේ උණුසුම් ගිම්හාන සහ සීතල, හිම සහිත ශීත සෘතු සහිත මධ්‍යස්ථ මහාද්වීපික දේශගුණයක් ඇත. එහි භූගෝලය බොහෝ දුරට කඳුකරය, විශේෂයෙන් ඩිනරික් ඇල්ප්ස් විසින් ආධිපත්‍යය දරන මධ්‍යම සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල. කුඩා, දකුණු කලාපය වන හර්සගොවිනා, මධ්‍යධරණී දේශගුණයක් ඇති අතර බොහෝ දුරට කඳුකරය. සරජේවෝ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වේ.

අවම වශයෙන් ඉහළ පැලියොලිතික් යුගයේ සිට මෙම ප්‍රදේශය ජනාවාස වී ඇති අතර, බුට්මීර්, කකාන්ජ් සහ වුසෙඩෝල් යන නව ශිලා යුගයේ සංස්කෘතීන් දක්වා ස්ථිර මානව ජනාවාස දක්නට ලැබේ. පළමු ඉන්දු-යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීමෙන් පසු, මෙම ප්‍රදේශය ඉලිරියානු සහ කෙල්ටික් ශිෂ්ටාචාර කිහිපයකින් ජනාවාස විය. නූතන බොස්නියාවෙන් වැඩි කොටසක් ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ මැද භාගය වන විට රෝම පළාතක් වන ඩල්මැටියාවට ඇතුළත් කරන ලදී. නූතන දකුණු ස්ලාවික් ජනයාගේ මුතුන් මිත්තන් හයවන සහ නවවන සියවස් අතර පැමිණියහ. 12 වන සියවසේදී, බොස්නියාවේ බැනේට් පළමු ස්වාධීන බොස්නියානු දේශපාලනය ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-06-02 |title=Bosnia and Herzegovina - Ottoman, Yugoslav, War {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina/History |access-date=2025-06-04 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; එය ක්‍රමයෙන් පරිණාමය වී බොස්නියා රාජධානිය දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර, එය 14 වන සියවස වන විට බටහිර බෝල්කන්හි බලවත්ම රාජ්‍යය බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය 1463 දී කලාපය ඈඳා ගෙන ඉස්ලාමය හඳුන්වා දුන්නේය. 19 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට [[පළමුවන ලෝක යුද්ධය|පළමු ලෝක යුද්ධය]] දක්වා, රට ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු රාජාණ්ඩුවට ඈඳා ගන්නා ලදී. අන්තර් යුද්ධ සමයේදී, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා යුගෝස්ලාවියාවේ රාජධානියේ කොටසක් විය. [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන්]] පසු, අලුතින් පිහිටුවන ලද යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයේ පූර්ණ ජනරජ තත්ත්වය එයට පිරිනමන ලදී. 1992 දී, [[යුගෝස්ලාවියාව]] බිඳ වැටීමෙන් පසුව, ජනරජය නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. මෙයින් පසුව [[බොස්නියානු යුද්ධය]] ඇති වූ අතර එය 1995 අග භාගය දක්වා පැවති අතර ඩේටන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ අවසන් විය.

වර්තමාන ඇස්තමේන්තු වලට අනුව බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි දළ වශයෙන් මිලියන 2.9 ක ජනගහනයක් සිටින අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් තුනකින් සමන්විත වේ: බොස්නියාක්වරු, ජනගහනයෙන් පහෙන් දෙකක් පමණ වන අතර, පසුව තුනෙන් එකක් සර්බියානුවන් සහ පහෙන් එකක් ක්‍රොඒෂියානුවන්; සුළු ජාතීන් අතර යුදෙව්වන්, රෝමාවරුන්, ඇල්බේනියානුවන්, මොන්ටිනිග්‍රින්වරුන්, යුක්‍රේනියානුවන් සහ තුර්කි ජාතිකයන් ඇතුළත් වන අතර ඔවුන් පිළිගත් &quot;ජාතික සුළුතරයන්&quot; 17 දෙනා අතර වේ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි ද්වි මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයක් සහ ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් තුනෙන් එක් සාමාජිකයෙකුගෙන් සමන්විත ජනාධිපති ධුරයක් ඇත. රට බොහෝ දුරට විමධ්‍යගත කර ඇති බැවින් මධ්‍යම රජයේ බලය අවම වේ; එය ස්වාධීන ආයතන දෙකකින් සමන්විත වේ - බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනය සහ රෙබුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා - සහ තුන්වන ඒකකයක් වන බ්‍රෙකෝ දිස්ත්‍රික්කය, එහිම පළාත් පාලන ආයතනය විසින් පාලනය කරනු ලැබේ.

බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර ඉහළ මධ්‍යම ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් වන අතර කර්මාන්ත හා කෘෂිකර්මාන්තය ආධිපත්‍යය දරන අතර සංචාරක හා සේවා අනුගමනය කරයි; මෑත වසරවලදී සංචාරක ව්‍යාපාරය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical Update |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archive-date=22 March 2017 |access-date=16 September 2018 |publisher=UNDP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=International tourism, number of arrivals – Bosnia and Herzegovina |url=https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.ARVL?locations=BA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125022323/https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.ARVL?locations=BA |archive-date=25 January 2021 |access-date=14 November 2020 |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt; රට තුළ සමාජ ආරක්ෂණයක් සහ විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතියක් ඇති අතර ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික අධ්‍යාපනය නොමිලේ. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා EU අපේක්ෂක රටක් වන අතර 2010 අප්‍රේල් මාසයේ සිට NATO සාමාජිකත්වය සඳහා අපේක්ෂකයෙකු ද වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Membership Action Plan (MAP) |url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_37356.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418174843/http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_37356.htm |archive-date=18 April 2015 |access-date=6 April 2015 |website= |publisher=NATO |quote=In April 2010, when the foreign ministers of NATO member countries met in Tallinn, after reviewing the progress that Bosnia and Herzegovina had made in its reform efforts, they invited the country to join the Membership Action Plan.}}&lt;/ref&gt;

== නිරුක්තිය ==
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ නිරුක්තිය||inline=yes}}

== ඉතිහාසය ==
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය||inline=yes}}

=== මුල් ඉතිහාසය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|මුල් ඉතිහාසය|inline=yes}}

=== මධ්‍යතන යුගය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|මධ්‍යතන යුගය|inline=yes}}

=== ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය|inline=yes}}

=== ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව|inline=yes}}

=== යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය|inline=yes}}

=== දෙවන ලෝක යුද්ධය (1941–45) ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|දෙවන ලෝක යුද්ධය (1941–45)|inline=yes}}

=== යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය (1945–1992) ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය (1945–1992)|inline=yes}}

=== බොස්නියානු යුද්ධය (1992–1995) ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|බොස්නියානු යුද්ධය (1992–1995)|inline=yes}}

=== මෑත ඉතිහාසය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය|මෑත ඉතිහාසය|inline=yes}}

== භූගෝලය ==
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ භූගෝලය||inline=yes}}

=== ජෛව විවිධත්වය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ භූගෝලය|ජෛව විවිධත්වය|inline=yes}}

== දේශපාලනය ==
=== රජය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ දේශපාලනය|රජය|inline=yes}}

=== විදේශ සබඳතා ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ දේශපාලනය|විදේශ සබඳතා|inline=yes}}

=== හමුදා ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ දේශපාලනය|හමුදා|inline=yes}}

== ආර්ථිකය ==
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ආර්ථිකය||inline=yes}}

=== සංචාරක ව්‍යාපාරය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ආර්ථිකය|සංචාරක ව්‍යාපාරය|inline=yes}}

=== ප්‍රවාහනය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ආර්ථිකය|ප්‍රවාහනය|inline=yes}}

=== විදුලි සංදේශ ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ආර්ථිකය|විදුලි සංදේශ|inline=yes}}

== ජන විකාශනය ==
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය||inline=yes}}

=== විශාලතම නගර ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය|විශාලතම නගර|inline=yes}}

=== නාගරික ප්‍රදේශ ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය|නාගරික ප්‍රදේශ|inline=yes}}

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය|ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්|inline=yes}}

=== භාෂා ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය|භාෂා|inline=yes}}

=== ආගම ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය|ආගම|inline=yes}}

=== අධ්‍යාපනය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය|අධ්‍යාපනය|inline=yes}}

=== සෞඛ්‍යය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය|සෞඛ්‍යය|inline=yes}}

== සංස්කෘතිය ==
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය||inline=yes}}

=== ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය|inline=yes}}

=== මාධ්‍ය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|මාධ්‍ය|inline=yes}}

=== සාහිත්‍යය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|සාහිත්‍යය|inline=yes}}

=== කලාව ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|කලාව|inline=yes}}

=== සංගීතය ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|සංගීතය|inline=yes}}

=== සිනමාව සහ රංග කලාව ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|සිනමාව සහ රංග කලාව|inline=yes}}

=== ආහාර පිසීම ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|ආහාර පිසීම|inline=yes}}

=== ක්‍රීඩා ===
{{Excerpt|බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ සංස්කෘතිය|ක්‍රීඩා|inline=yes}}

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;
{{යුරෝපයේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>18y2jnqn8xkl92p9auj5phgqjps7n3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චීන ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20927</id>
    <revision>
      <id>797410</id>
      <parentid>795908</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200579" sha1="9y6817wkly1xgy6qi96lgwb3tt4wjpg" xml:space="preserve">{{Redirect|චීන අධිරාජ්‍යය|යුවාන් ෂිකායි විසින් පිහිටු වූ අධිරාජ්‍යය සඳහා|චීන අධිරාජ්‍යය (1915–16)|ග්‍රන්ථය|Imperial China: 900–1800}}
[[File:Territories of Dynasties in China.gif|thumb|300px|චීන ඉතිහාසය පුරා [[චීන ඉතිහාසයේ රාජවංශ|විවිධ රාජවංශ]] විසින් පිහිටුවන ලද රාජධානි]]

'''චීන ඉතිහාසය''' පිළිබඳ ප්‍රථම ලිඛිත වාර්තා හමුවන්නේ ක්‍රි. පූ. 1500 තරම් ඈතදී &lt;ref name=&quot;William&quot;&gt;William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb., 1986), pp. 420–436 (436).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David N. Keightley, &quot;Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China&quot;, ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 (68).&lt;/ref&gt; [[ෂෑං රාජවංශය]] යටතේ දී (ක්‍රි. පූ.1600–1046 පමණ) ය.&lt;ref name=&quot;state1&quot;&gt;{{cite web|url=http://exchanges.state.gov/culprop/cn04sum.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215094418/http://exchanges.state.gov/culprop/cn04sum.html|archivedate=15 December 2007|title=Public Summary Request Of The People's Republic Of China To The Government Of The United States Of America Under Article 9 Of The 1970 Unesco Convention|publisher=Bureau of Educational and Cultural Affairs, U.S. State Department|accessdate=12 January 2008}}{{Dead link|url=http://exchanges.state.gov/culprop/cn04sum.html|date=December 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[මහා ඉතිහාසඥයාගේ සටහන්]]'' (ක්‍රි.පූ. 100 පමණ) සහ ''[[උණ අනුවාර්ෂික වාර්තා]]'' වැනි ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල ෂෑං රාජවංශයට පෙරපැවති ස්ථිර ලිඛිත මාධ්‍යයක් නොමැති වූ [[ශියා රාජවංශය]] (ක්‍රි.පූ. 2070–1600 පමණ) නම් රාජවංශය පිළිබඳ සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;state1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Ancient Dynasties&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|accessdate=12 January ආචිචිගේ, රෙද්ද2008}}&lt;/ref&gt; සහස්‍රයකට පෙර [[නියෝලිතික]] යුගයේ කහ ගඟ සහ [[යැංසි ගඟ|යැංසි ගංගා]] නිම්න අවට විවිධ ස්ථාන කේන්ද්‍ර කරගනිමින් සංස්කෘතිය ගොඩනැගුණත්, [[කහ ගඟ]] චීන ශිෂ්ටාචාරයේ තොටිල්ල ලෙස සැලකෙයි. වසර දහස් ගණනක අඛණ්ඩ ඉතිහාසයක් සහිත [[චීනය]] ලොව පැරණිතම [[ශිෂ්ටාචාරය|ශිෂ්ටාචාරවලින්]] එකක් ලෙස සැලකෙයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1287798.stm |title=China country profile |publisher=BBC News |date=18 October 2010 |accessdate=7 November 2010}}&lt;/ref&gt; එසේම එය [[ශිෂ්ටාචාරයේ තොටිල්ල|ශිෂ්ටාචාරයේ තොටිලිවලින්]] එකක් ලෙස ද හඳුන්වයි.&lt;ref&gt;''Cradles of Civilization-China: Ancient Culture, Modern Land'', Robert E. Murowchick, gen. ed. Norman: University of Oklahoma Press, 1994&lt;/ref&gt;

{{History of China}}

[[චීන සංස්කෘතිය|චීන සංස්කෘතියේ]], [[චීන සාහිත්‍යය|සාහිත්‍යයයේ]] සහ [[චීන දර්ශනය|දර්ශනයේ]] වැඩි ප්‍රගමනයක් සිදු වූයේ [[ෂෝවු රාජවංශය|ෂෝවු රාජවංශ]] (ක්‍රි.පූ. 1046–256) සමයේ ය. නමුත් ක්‍රි.පූ. 8වන සියවස වන විට ෂෝවු රාජවංශය අභ්‍යන්තර සහ බාහිර පීඩනයන්ට ලක්ව කුඩා රාජ්‍යවලට කැඩී ගියේ ය. මෙය [[වසන්ත සහ සරත් සමය|වසන්ත සහ සරත් සමයේ]] ඇරඹුම වූ අතර එය අනතුරුව [[සතුරු රාජ්‍ය යුගය]] දක්වා විහිදිණි. මෙය චීන රාජවංශයේ දුර්වල රාජ්‍ය සමයන් අතුරින් එකක් ලෙස සැලකෙන අතර මෑතක දී එනම් 1927දී ඇරඹුණු [[චීන සිවිල් යුද්ධය]] ද එවැනි අවස්ථාවකි.

බහු රාජධානි සහ යුධඅධිපතිවරුන්ගේ යුගයන්හි දී, [[චීන ඉතිහාසයේ රාජවංශ|චීන රාජවංශ]] විසින් චීනයේ විවිධ ප්‍රදේශ පාලනය කර ඇත. සමහර යුගයන්හි දී පාලනය නූතන [[ෂින්ජියෑං]] සහ [[ටිබෙටය]] වැනි පදේශ දක්වා ද විහිදිණි. ක්‍රි.පූ. 221දී [[ක්වින් රාජවංශය|චින් රාජවංශ‍යේ]]  [[ක්වින් ෂි හුවාං|චින් ෂි හුවාං]] විසින් විවිධ [[සතුරු රාජ්‍ය සමය|සතුරු රාජ්‍ය]] එක්සත් කර &quot;[[චීන අධිරාජයා|අධිරාජයා]]&quot; (''හුවාංඩි'') යන විරුද නාමය ආරූඪ කර ගන්නා ලදී. මෙය මහේශාක්‍ය චීන අධිරාජ්‍යයේ ආරම්භය ලෙස සැලකෙයි. අනතුරුව බලයට පැමිණි රාජවංශ විසින් අධිරාජයාට විශාල භූමි ප්‍රදේශ ඍජුවම පාලනය කළ හැකිවන පරිදි පරිපාලන ක්‍රම ගොඩනගන ලදී. චීනයේ අවසන් රාජවංශය වූයේ [[ක්විං රාජවංශය|චිං]] (1644–1912) රාජවංශයයි. ඉන් අනතුරුව 1912දී [[චීන සමූහාණ්ඩුව (1912-1949)|චීන සමූහාණ්ඩුව]] විසින් ද, 1949දී [[මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව]] විසින් ද මහා චීන භූමියේ පාලනය ගෙන යන ලදී.

ක්‍රි.පූ. 206 සිට ක්‍රි.ව. 1912 දක්වා වූ සියවස් 21ක කාලය තුළ චීන රාජ්‍යය තුළ එදිනෙදා පාලනය ගෙනයාමට ''[[විද්වත් නිලධාරීන්]]'' නම් වූ විශේෂ නිලධාරීහු උපකාර වූහ. අක්ෂර කලාවට සහ දර්ශනය පිළිබඳ හසල දැනුමක් තිබූ තරුණ නිලධාරීන් අපහසු විභාග මාලාවක් ඔස්සේ ප්‍රවේශමෙන් මෙම තනතුර සඳහා තෝරාගන්නා ලදී. චීන ඉතිහාසය විචාරීමේ දී පෙනී යන කරුණක් වන්නේ මාරුවෙන් මාරුවට එළැඹි දේශපාලන ස්ථාවර සහ අස්ථාවර යුගයන්වල දී චීනය නිතර ස්ටෙප්ස් භූමියේ ජනයාගේ ආක්‍රමණවලට ලක් වූ බවයි. අනතුරුව ඔවුන්ව [[හන් චීන]] ජනගහනය විසින් අධිශෝෂණය කරගනු ලැබිණි. ආසියාවේ අනෙක් පෙදෙස් සහ බටහිර ලෝකයෙන් සිදු ළුූ සංස්කෘතික සහ දේශපාලන බලපෑම් නිසා සිදු වූ සංක්‍රමණ, සංස්කෘතික ආභාසයන්, ව්‍යාප්තිය, සහ විදේශ සබඳතා නූතන චීන සංස්කෘතිය හැඩගැස්වීමට මහෝපකාරී විය.

== ප්‍රාග්ඓතිහාසික යුගය ==
{{Prehistoric cultures of China}}

===පේලියොලිතික===
{{see also|චීනයේ පේලියොලිතික ස්ථාන}}
මීට අවුරුදු මිලියන ගණනකට පෙර ''[[හෝමෝ ඉරෙක්ටස්|හෝමෝ ඉරෙක්ටස්ගෙන්]]'' චීනය ජනාවාස වන්නට ඇතැයි සැලකේ.&lt;ref name=&quot;MagnetostratigraphicDating&quot;&gt;{{cite journal|author1=Rixiang Zhu|author2=Zhisheng An|author3=Richard Pott|author4=Kenneth A. Hoffman|title=Magnetostratigraphic dating of early humans of in China|journal=Earth Science Reviews|volume=61|date=June 2003|pages=191–361|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|format=PDF|issue=3–4|access-date=2016-09-03|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[ෂියාඕචංලියාං]] භූමියේ කැණීම්වලින් සොයාගත් ගල් ආයුධ මීට අවුරුදු මිලියන 1.36 ට පෙර ඒවා බව චුම්බක කාලනිර්ණ ක්‍රම මගින් සොයාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;Xiaochangliang&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813201519/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|archivedate=13 August 2007|title=Earliest Presence of Humans in Northeast Asia|publisher=[[Smithsonian Institution]]|accessdate=4 August 2007}}&lt;/ref&gt; ෂාන්ෂි පළාතේ [[ෂිහූඩු|ෂිහූඩු]] පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයෙන් ''හෝමෝ ඉරෙක්ටස්'' ගින්දර භාවිතා කළ බවට (මීට අවුරුදු මිලියන 1.27 කට ඉහත) ආදිතම වාර්තා හමු වේ.&lt;ref name=&quot;MagnetostratigraphicDating&quot; /&gt;[[යුවාන්මූ මන්|යුවාන්මූ]] සහ පසුව [[ලැන්ටියන් මන්|ලැන්ටියන්]] ප්‍රදේශවල කැනීම් මගින් ආදිතම ජනාවාස වීම් හදුනාගත හැක. චීනයෙන් සොයාගනු ලැබූ වඩාත් ප්‍රසිද්ධම ''හෝමෝ ඉරෙක්ටස්'' නිදර්ශකය [[පීකිං මිනිසා]] ලෙස හදුන්වනු ලබන අතර එය 1923–27 කාලයේ සොයාගෙන තිබේ. [[හුනාන්|හුනාන් හි]] [[‍දාඕ ප්‍රාන්තය|දාඕ ප්‍රාන්තයේ]] [[ෆුයාන් ගුහාව|ෆුයාන් ගුහාවෙන්]] සොයා ගන්නා ලද ෆොසිලභවනය වූ ''හෝමෝ සේපියන්ස්''ගේ දත් ක්‍රි. පූ. 125,000–80,000 පමණ කාලයට අයත් යැයි සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/science-environment-34531861|title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'|publisher=[[:en:BBC News|]]|accessdate=14 October 2015}}&lt;/ref&gt;

===නියෝලිතික===
{{see also|චීනයේ නියෝලිතික සංස්කෘතීන් ලැයිස්තුව}}
ක්‍රි.පූ.10000 අවට කාලය චීනයේ නියෝලිතික (නව ශිලා) යුගය පැවති සමයයි .&lt;ref name=&quot;neolithic period in china&quot;&gt;{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]| date= October 2004|accessdate=10 February 2008}}&lt;/ref&gt;

පැරණි සාක්ෂි [[විකිරණශීලී කාබන් දිනැයුම|විකිරණශීලී කාබන් කාලනිර්ණයට]] අනුව චීනයේ [[මෙනේරි ]] වගාවේ ඉතිහාසය ක්‍රි.පූ.7000 පමණ දක්වා දිවෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web| title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|accessdate=10 February 2008}}&lt;/ref&gt; යැංසි ගංගාවෙන් හමු වූ වී වගාකළ බවට ඇති පැරණිතම සාක්ෂිය කාබන්-දිනැයුම අනුව වසර 8,000ක් පමණ පැරණි බව හෙළි වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Pringle&quot; /&gt; ගොවිතැන [[ජියාහු]] සංස්කෘතියේ පිබිදීමට හේතු විය. (ක්‍රි. පූ. 7000 සිට 5800). නිංෂියා හි, [[දමයිඩි]] ප්‍රදේශයෙන් [[චීනයේ නියෝලිතික සලකුණු|ගල් කැටයම්]] 3,172ක් හමු වී ඇති අතර ඒවා ක්‍රි. පූ. 6000–5000 අතර කාලයට අයත් යැයි සැලකේ. &quot;ඒ අතරින් තනි සංකෙත්  8,453 ක් මගින් හිරු, සදු, තාරකා, දෙවියන්, දඩයම් සහ තෘණ උලාකන දර්ශන නිරූපණය වෙයි.&quot; මෙම රූප පැරණි චීන අක්ෂරවලට සමාන බවක් දක්වයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|title=Carvings may rewrite history of Chinese characters|publisher=[[Xinhua]] online|date=18 May 2007| accessdate= 19 May 2007}}&lt;/ref&gt; චීන [[පූර්ව-ලිවීම්]] ක්‍රි. පූ. 7000 අවට ජියාහු වලින්,&lt;ref name= &quot;earliest writing&quot;&gt;{{cite news |title='Earliest writing' found in China |first=Paul |last=Rincon |date=17 April 2003 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |work=BBC News }}&lt;/ref&gt; ක්‍රි. පූ. 5800 – 5400 පමණ [[දඩිවන් සංස්කෘතිය|දඩිවන්]] ප්‍රදේශයේන ද, ක්‍රි. පූ. 6000 පමණ දමයිඩි ප්‍රදේශයෙන් සහ.&lt;ref&gt;[[Qiu Xigui]] (2000). ''Chinese Writing''. English translation of 文字學概論 by Gilbert L. Mattos and [[Jerry Norman (sinologist)|Jerry Norman]]. Early China Special Monograph Series No. 4. Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley. ISBN 978-1-55729-071-7&lt;/ref&gt;[[බන්පෝ|බන්පෝ හි]] පස්වන සහස්‍රය අවට හමු වේ. සමහර විද්‍යාර්ථීන් යොජනා කරන්නේ [[ජියාහු සංකේත]] (ක්‍රි. පූ. 7වන සහස්‍රය) පැරණි චීන ලේඛන ක්‍රමයක් බවයි.&lt;ref name= &quot;earliest writing&quot;/&gt; [[හෙනාන්|හෙනාන්හි]] [[ෂින්හෙං]] ප්‍රාන්තයේ [[පෙයිලිගැං සංස්කෘතිය|පෙයිලිගැං සංස්කෘතික]] භූමියකින් ක්‍රි.. පූ. 5,500 සිට 4,900 අතර කාලයට අයත් ජනාවාස හමු වූ අතර එම ස්ථා‍නයේ කෘෂිකර්මය පිළිබද සාක්ෂි, ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම්, කුඹල් කර්මාන්තය සහ මියගිය පුද්ගලයන් භූමදානය කිරීම වැනි අභිචාර ක්‍රම පැවතී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Peiligang Site | url=http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm | publisher=[[Ministry of Culture of the People's Republic of China]]|year=2003|accessdate=10 February 2008}}&lt;/ref&gt; ජනගහන වර්ධනයත් සමග කෘෂිකර්මාන්තය දියුණුවට පත් විය. බෝග ගබඩා කිරීම, බෙදා හැරීම ද දියුණු විය.&lt;ref name = &quot;Pringle&quot;&gt;{{cite journal| last= Pringle| first= Heather| title= The Slow Birth of Agriculture| url= http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm| work= [[Science (journal)|Science]]| year= 1998| volume= 282| page= 1446| doi= 10.1126/science.282.5393.1446| access-date= 2016-09-03| archive-date= 2011-01-01| archive-url= https://web.archive.org/web/20110101201656/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm| url-status= dead}}&lt;/ref&gt; පසුකාලීන [[නියෝලිතික]] සමයේ, [[කහ ඟ|කහ ගංගා]] නිම්නය [[යැංෂාඕ සංස්කෘතිය|යැංෂාඕ සංස්කෘතික]] මධ්‍යස්ථානයක් (5000 BC to 3000 BC) ලෙස වර්ධනය වූ අතර, පළමු ගම් හමු විය. ඒ අතරින් පුරාවිද්‍යාත්මකව වඩාත් වැදගත් ස්ථානය වන්නේ ‍[[ෂියාන්|ෂියාන්හි]] [[බැන්පෝ]] නම් ස්ථානයයි.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wertz|first=Richard R.| title= Neolithic and Bronze Age Cultures| url=http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/02cul/c03s04.html|work=Exploring Chinese History| publisher=[[ibiblio]] |year= 2007| accessdate=10 February 2008}}&lt;/ref&gt; පසුව යැංෂාඕ සංස්කෘතිය අභාවයට පත් කරමින් [[ලොංෂාන් සංස්කෘතිය]] ක්‍රි.පූ. 3000 සිට 2000 දක්වා කහ ගංගා නිම්නයේ මධ්‍යගත විණි.

===ලෝකඩ යුගය===
{{see also|චීනයේ ලෝකඩ යුගයේ ස්ථාන ලැයිස්තුව}}
ලෝකඩ යුගයට අයත් නිර්මාණ [[මජියායාඕ සංස්කෘතිය|මජියායාඕ සංස්කෘතියෙන්]] (ක්‍රි.පූ. 3100 සහ 2700 අතර) හමු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Martini, I. Peter|title=Landscapes and Societies: Selected Cases|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2010|isbn=90-481-9412-1|page=310}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Charles Higham (archaeologist)|Higham, Charles]]|title=Encyclopedia of ancient Asian civilizations|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000high|publisher=[[Infobase Publishing]]|year=2004|isbn=0-8160-4640-9|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofan0000high/page/200 200]}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව ලෝකඩ යුගයට අයත් මෙවලම් ඊසානදිග චීනයේ [[පහළ ෂියාජියාඩියන් සංස්කෘතිය|පහළ ෂියාජියාඩියන් සංස්කෘතියෙන්]] (ක්‍රි.පූ. 2200 - 1600&lt;ref&gt;''Leadership Strategies, Economic Activity, and Interregional Interaction: Social Complexity in Northeast China'', pp.&amp;nbsp;89&lt;/ref&gt;)ද හමු වේ.

== පුරාතන චීනය&lt;!--'Ancient China' redirects here--&gt; ==
===ශියා රාජවංශය (ක්‍රි.පූ. 2100 – 1600 පමණ)===
{{main|ශියා රාජවංශය}}
[[සිමා චියාන්]] ඉතිහාසඥයාගේ (ක්‍රි.පු 145 – 90) ''[[මහා ඉතිහාසඥයාගේ වාර්තා]]'' හා ''[[උණ අනුවාර්ෂික වාර්තා]]'' යන ඓතිහාසික වාර්තාවල සඳහන් [[ ශියා රාජවංශය]] (ක්‍රි.පූ. 2100 සිට 1600 දක්වා) චීනයේ ඓතිහාසික වාර්තාවල විස්තර වන පැරණිම රාජවංශය ලෙස සැලකේ..&lt;ref name=&quot;state1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Ancient Dynasties&quot;/&gt;

රාජවංශයේ සැබවින්ම පැවතියේද යන්න පිළිබඳ නොයෙකුත් මතවාද ඇත. නමුත් එවැනි රාජවංශයක් පැවති බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි පවතී. ක්‍රි.පූ. 2වන සියවසේ වාර්තා අනුව සිමා චියාන් පවසන්නේ ශියා රාජවංශයේ ආරම්භය ක්‍රි.පූ. 2200 අවට සිදු වී ඇතිබවයි. එය තවමත් සනාථ වී නොමැත. දැන් බොහෝ පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් ශියා සහ මධ්‍යම [[හෙනාන්]] පළාතේ [[අර්ලිටොවු සංස්කෘතිය|අර්ලිටොවු]] කැනීම් සමග සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ දරනු ලබයි.&lt;ref&gt;[http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm Bronze Age China] at [http://www.nga.gov/ National Gallery of Art]&lt;/ref&gt; ඊට හේතුව ක්‍රි. පු. 2000 ට පමණ අයත් ලෝකඩ උණු කළ මෙවලම් එම පෙදෙසින් සොයා ගැනීමට හැකිවී තිබීමය. මෙම භූමියෙන් සොයාගත් මැටි බඳුන් සහ කවචවල ඇති සලකුණු නූතන චීන අක්ෂරවල පූර්වජයන් ලෙස සැක කෙරේ.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050213035644/http://www.gog.com.cn/gz/art0402/ca615230.htm Scripts found on Erlitou pottery] (written in [[Simplified Chinese]])&lt;/ref&gt; [[ෂෑං රාජවංශය|ෂෑංහි]] [[දිවැස් අස්ථි]] සහ [[ෂෝවු රාජවංශය|ෂෝවු]] ෂෝවු ලෝකඩ බඳුන් වල කළ ලේඛන අනුව ශියා යුගය ගැන සුළු වශයෙන් තොරතුරු අනාවරණය වී ඇත.

මිථ්‍යාවන්ට අනුව, මෙම රාජවංශය ක්‍රි.පූ. 1600 අවට [[මිංටියාඕ හි සටන]]ට සමගාමීව මෙම රාජවංශය අවසන් වන්නට ඇත.

===ෂෑං රාජවංශය (ක්‍රි.පූ. 1600–1046 පමණ)===
[[File:Shang_dynasty_inscribed_tortoise_plastron.jpg|right|size|150px|thumb|ෂෑං රාජවංශ සමයට අයත් දිවැස් අස්ථි]]
{{main|ෂෑං රාජවංශය}}
{{further|චීන ලෝකඩ යුගය}}
:''අගනුවර: [[යින්ෂු|යින්]], [[අන්යං]] අසල''

ක්‍රි.පු. 1600 – 1046 කාලයේ දී ෂෑං රාජවංශයේ පැවැත්ම ගැන කියවෙන පුරාවිද්‍යාත්මක සොයා ගැනීම් කොටස් දෙකකි. මුල් කොටස අයත් වන්නේ ආදි ෂෑං යුගය  (ක්‍රි.පු 1600 – 1300 ශ. ව) ට වන අතර එම මූලාශ්‍ර සොයා ගන්නා ලද්දේ [[අර්ලිගෑං සංස්කෘතිය|අර්ලිගෑං]], [[ෂෙංෂොවු]] සහ ෂැංචෙං වලින්ය.{{Citation needed|date=May 2012}} දෙවන කොටස අයත් වන්නේ පශ්චාත් ෂෑං හෙවත් යින් (殷) යුගයට වන අතර ඒවායේ නිමිති කියන ඇටකටු වල කළ ලේඛන විශාල ලෙස කර ඇත. ෂෑං හි අග නගර නවය අතුරින් අන්තිම අගනගරය වුයේ [[අන්යං]] (වර්තමානයේ [[හෙනාන්]]) ය. ඒ ක්‍රි.පු. 1300 – 1046 අතර කාලවකවානුවයි.අන්යංවලින් හමු වූ සොයාගැනීම් අතර චීන ඉතිහාසය පිළිබඳ ලියැවුණු පැරණිම වාර්තා ද වෙයි: එනම් සත්ත්ව අස්ථි හෝ කවච මත අනාවැකි සටහන් අන්තර්ගත පැරණි චීන සටහන් ය. ක්‍රි.පූ. 1500අවට යුගයට කාලනිර්ණය කොට ඇති මේවා &quot;[[දිවැස් අස්ථි]]&quot; ලෙස ප්‍රසිද්ධ ය.&lt;ref name=&quot;William&quot;/&gt;

[[File:China 1.jpg|left|thumb|කහ ගංගා නිම්නයෙන් සොයා ගන්නා ලද ෂෑං යුගයට අයත් උසස් සමාජවල නටබුන්]]
ෂෑං රාජවංශයේ රජවරු 31 දෙනෙක් රජකම් කළහ. මෙම සමයේ ''[[මහා ඉතිහාසඥයාගේ වාර්තා]]'' අනුව මෙහි අගනුවර සය වරක් මාරු කර ඇත.{{Citation needed|date=April 2014}} ක්‍රි.පූ. 1350දී අවසන් අගනුවර (සහ වැදගත්ම) ලෙස [[යින්ෂු|යින්]] තෝරා ගැනුණු අතර එය රාජවංශයේ ස්වර්ණමය යුගය විය.{{Citation needed|date=April 2014}} ඉතිහාසය අනුව යින් රාජවංශය යන පදය ෂෑං රාජවංශයේ පර්යාය නාමයක් ලෙස සැලකෙන අතර එය විශේෂයෙන් ෂෑං රාජවංශයේ පසු භාගය සඳහන් කිරීමට යොදනු ලබයි.{{Citation needed|date=April 2014}}

පසුකාලීන චීන ඉතිහාසඥයන් පැවසීමට පුරුදුව සිටියේ එක් රාජවංශයකට පසු තවත් රාජ වංශයක් වශයෙන් පැවත එන්නේ යැයි කියන මතය ය. නමුත් අතීත චීනය තුළ සත්‍ය දේශපාලනික තත්ත්වය මීට වඩා බොහෝ සංකිර්ණ එකක් වු බව දැනගන්නට ලැබේ. මේ නිසා, සමහර චීන උගතුන් ප්‍රකාශ කරන පරිදි ශියා හා ෂෑං රාජවංශ සමකාලීනව පැවති දේශපාලනික වස්තූ බීජයන් වීමට හැකිය. එය හරියට පුර්ව ෂෝවු රාජවංශය (ෂෑං රාජ වංශයෙන් පසු බලයට පැමිණි), ෂෑං රාජවංශය පැවති කාලයේම පැවතියැයි කියන්නාක් වැනි ය.{{Citation needed|date=April 2014}}

අන්යංවලින් සොයා ගන්නා ලද ලේඛන ගත වාර්තා, ෂෑං රාජවංශයේ පැවැත්ම තහවුරු කළ ද,{{Citation needed|date=November 2012}} බොහෝ බටහිර විද්වත්හු ෂෑං රාජවංශය සහ අන්යංහි සොයැගැනීම් අතර සම්බන්ධය පිළිගැනීමට මැලි වෙති. උදාහරණයක් වශයෙන් [[සැන්ෂිංඩුයි|සැන්ෂිංඩුයිහි]] සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක සොයා ගැනීම් වලින් අන්යංවල නොපැවති තාක්ෂණයෙන් උසස් ශිෂ්ටාචාරයක් ගැන පැහැදිලි වේ. ෂෑං රාජවංශය අන්යං සිට කොපමණ දුරකට විහිදී තිබුණ ද යන්න පිළිබඳව සැපයීමට තරම් ප්‍රබල සාක්ෂි නැත. ප්‍රබලම තර්ක මාත්‍රය වන්නේ, නිල ඉතිහාසයේ සදහන් ෂෑං රාජ වංශය විසින්ම පාලනය කරන ලද අන්යං නගරය, ප්‍රදේශයේ වෙනත් බොහෝ නානාප්‍රකාර සංස්කෘතික ජනාවාස සමග සමකාලීනව පැවතුණු බව හා ඔවුනොවුන් අතර වෙළෙදාමද සිද්ධ වුණු බවය.{{Citation needed|date=April 2014}}

===ෂෝවු රාජවංශය (ක්‍රි.පූ.1046–256)===
[[File:You with zigzag thunder pattern.jpg|thumb|[[චීන ලෝකඩ නිර්මාණ|ලෝකඩ]] චාරිත්‍ර බඳුනක් ([[යූ (බඳුන)|යූ]]), බටහිර ෂෝවු රාජවංශය]]
{{main|ෂෝවු රාජවංශය|චීනයේ යකඩ යුගය}}
:''අගනුවරවල්: [[ෂියැන්]], [[ලුවෝයැං]]''

ෂෝවු රාජවංශය (ක්‍රි.පූ 1046 – 256 පමණ දක්වා) චීනයේ වැඩිම කාලයක් පැවති රාජවංශය ලෙස සැලකෙයි.  ෂෝවු රාජ වංශයයි. ක්‍රි.පූ. 2වන සහස්‍රය වන විට [[කහ ගඟ|කහ ගංගා]] නිම්නයේ ෂෝවු රාජවංශය නැගී විත් ෂෑං රාජ්‍යය පුරා පැතිර ගියේ ය. ෂෝවු රාජවංශය යටතේ  [[වැඩවසම් ක්‍රමය|අර්ධ වැඩවසම් කුමයක්]] පැවති බව සැලකෙයි. ෂෝවුවරු ෂෑංවරුනට බටහිරින් ජීවත් වූහ. ෂෑං රාජවංශය විසින් ෂෝවු නායකයා බටහිර ආරක්ෂකයා ලෙස පත්කර ඇත. ෂෝවුහි පාලකයා වූ  [[ෂෝවුහි වු රජු|වු රජු]] සිය සොහොයුරා වූ [[ෂෝවුහි ආදිපාද|ෂෝවුහි ආදිපාදවරයාගේ]] ආධාර ඇතිව [[මුයේහි සටන|මුයේහි සටනේදී]] ෂෑංවරුන්ව  පරාජය කළේ ය

‍සිය පාලනය නීත්‍යානුකූල කිරීම සඳහා ෂෝවු රජු [[ස්වර්ග වරම|ස්වර්ග වරම හෙවත් දිව්‍ය ආඥාව]] ප්‍රකාශයට පත්කළේ ය. මෙය ඉන්පසු බලයට පත් වූ සෑම රාජවංශයක් විසින්ම භාවිතා කරන ලදී.{{citation needed|date=January 2016}} ෂෑංඩි මෙන් සෙසු දෙවිවරුන් පාලනය කළ දෙව්ලොව (''ටියෑන්'') විසින් චීනය පාලනය කළ යුතු තැනැත්තා තීරණය කරන බව ඉන් පැවසිණි. පාලකයාහට ස්වර්ග වරම නොමැති වූ විට නොයෙකුත් ස්වාභාවික විපත් සිදු වන බව පැවසිණි. එනිසා පාලකයාට සිය ජනතාව පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමට සිදු විය. නැතිනම් රාජකීය නිවසෙන් කිරුළ ගිලිහී නව නිවසක් වෙත ස්වර්ග වරම හිමිවනු ඇත.

ෂෝවුවරු අනතුරුව සිය අගනුවර බටහිර දෙසට කහ ගංගාවේ ශාඛාවක් වූ  [[වෙයි ගඟ]] අසල නූතන [[ෂියෑන්]] ආසන්න පෙදෙසකට විස්ථාපනය වූ අතර එය [[යැංසි ගඟ|යැංසි ගංගා]] නිම්නය තෙක් ව්‍යාප්ත විය. මෙය චීන ඉතිහාසයේ උතුරේ සිට අකුණට සිදු වූ සංක්‍රමණ අතරින් ප්‍රථම සංක්‍රමණය ලෙස සැලකෙයි.

===වසන්ත සහ සරත් සමය (ක්‍රි.පූ. 722–476)===
[[File:Pu with openwork interlaced dragons design.jpg|thumb|[[චීන මකරා|මකර]] සැරසිලි සහිත චීන පු බඳුනක්, [[වසන්ත සහ සරත් සමය]]]]
{{main|වසන්ත සහ සරත් සමය}}
:''අගනුවරවල්: බීජිං {{smaller|([[යැන් රාජ්‍යය]])}}; [[ෂියෑන්]] {{smaller|([[ක්වින් රාජ්‍යය]])}}''

8 වන ශතවර්ෂයේ [[වසන්ත සහ සරත් සමය|වසන්ත සහ සරත් සමයේ]] දී බලය විමධ්‍යගත විය. මෙම යුගය නම් කෙරුණේ  ''[[වසන්ත සහ සරත් අනුවාර්ෂික වාර්තා]]'' අනුවයි. මේ කාලයේදී ෂෝවු රාජවංශය විසින් යෙදවු ප්‍රාදේශීය හමුදා නායකයෝ නායකත්වය සඳහා සිය බලය යෙදවුහ. වයඹ දිගින් පැමිණි [[ක්වින් (රාජ්‍යය)|චින්]] ජනයා වැනි ආක්‍රමණිකයන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ මෙම තත්ත්වය උග්‍රවිය. මේ නිසා ෂෝවු අගනගරය නැගෙනහිර පිහිටි [[ලුවෝයැං]] වෙත ගෙන යාමට සිදු විය. එයින් ‍ෂෝවු රාජවංශයයේ දෙවන විශාලතම අවධිය වු නැගෙනහිර ෂෝවු බිහිවිය. වසන්ත සහ රසත් සමය මගින් මධ්‍යගත ෂෝවු බලය බිඳවැටීමක් පෙන්නුම් කරයි. එහි ප්‍රාන්ත සිය ගණනක් ඇති විණි. ඒවායෙහි විසු දේශීය බලවතුන් දේශපාලන බලය ලබා ගත් අතර, ‍ෂෝවු රජුට නාමික වශයෙන් පමණක් සේවය ක‍ළේය. ඇතැම් ප්‍රාදේශීය බලවත්හු රාජකීය නාමයන් පවා ආරූඪ කරගත්හ.

චීන දර්ශනයේ [[සිතුවිලි පාසල් සියය]] මෙම යුගයේ මල්ඵල ගැන්වුණු අතර එය [[කොන්ෆියුසියානුවාදය]], [[තාවෝවාදය]], [[නීතිගරුකවාදය (චීන දර්ශනය)|නීතිගරුකවාදය]] සහ [[මොහිවාදය]] සඳහා පදනම දමමින් වෙනස්වන දේශපාලන ලෝකයට ප්‍රතිචාර ලෙස ඇති විය.

===සතුරු රාජ්‍ය කාලය (ක්‍රි.පූ.476–221)===
{{main|සතුරු රාජ්‍ය කාලය}}
:''අගනුවරවල්: [[චීනයේ පැරණි අගනුවරවල්|කිහිපයකි]] {{smaller|(බහු රාජ්‍ය)}}''

දේශපාලන ‍නැඹුරුතාවයකින් අනතුරුව ක්‍රි.පූ. 5වන ශතවර්ෂයෙන් පසු මුලික රාජ්‍යයන් 7ක් ඉතිරි විණි. එම රාජ්‍යයන් හකිනෙකා සමග සටන් කළ කාල වකවානුව [[සතුරු රාජ්‍ය කාලය]] ලෙස හැඳින්විය. ක්‍රි. පු. 256 තෙත් නාමික [[ෂෝවු රාජවංශය|ෂෝවු]] රජවරයෙක් සිටියේය. ඔහුට තිබුණේ සීමිත බලයකි.

මෙම සතුරු රාජ්‍යයන් අතර, වර්තමාන [[සිචුවාන්]], හා [[ලියාඕනිං]] විය. මේවා පාලනය වන ලද්දේ ආඥාපති හා ආණ්ඩුකාරයකු විසින් පාලනය කරනු ලබන ප්‍රාන්තයක් ලෙසිනි. (郡縣/郡县) වසන්ත හා සරත් කාලයේ භාවිතා වු මෙම පද්ධතියේ ශේෂයන් වර්තමානයේ [[චීන මහජන සමූහාණ්ඩුවේ පරිපාලන කොට්ඨාස|ෂෙං සහ ෂියෑන්]] ප්‍රාන්තවල දක්නට ඇත. (පළාත් සහ ප්‍රාන්ත, 省縣/省县)

මෙහි අවසාන ව්‍යාප්ත කිරීම චින්හි රජු වූ [[යිං ෂෙං]]ගේ වකවානුවේ දී සිදු විය. මොහු තවත් ප්‍රාන්ත 6 ක් එක්සත් කළ අතර ක්‍රි.පූ. 214දී වර්තමාන [[ෂේජියෑං]], ෆූජියෑන්, [[ග්වැංදොං]] සහ [[ගුවැංෂි]] ප්‍රදේශවලට අයත් භූමි ඈඳාගෙන තමන් [[ක්වින් ෂි හුවාං|පළමු අධිරාජයා]] (චින් ෂි හුවාං) ලෙස නිවේදනය කළේ ය.

== මහේශාක්‍ය චීනය ==
&lt;!--[[මහේශාක්‍ය චීනය]] redirects here--&gt;

===චින් රාජවංශය (ක්‍රි.පූ.221–206)===
[[File:Qinshihuang.jpg|thumb|[[චින් ෂි හුවාං|චින් ෂි හුවාං]]]]
{{main| චින් රාජවංශය}}
:''අගනුවර: [[ෂියෑන්යෑං]]''

ඉතිහාසඥයෝ චින් රාජවංශයේ සිට [[චිං රාජවංශය|චිං රාජවංශය]] අවසානය දක්වා සමය මහේශාක්‍ය චීනය (Imperial China) ලෙස හඳුන්වයි. [[චින් ෂි හුවාං|පළමු චින් අධිරාජයාගේ]] එක්සත් සමය වසර 12ක් පමණක් පැවතුණ ද, ඔහු [[හන් චීන]] මුල්බිම සිට යටතට ගෙන ඔවුන්ව [[ෂියෑන්යෑං]] (නූතන [[ෂියෑන්]] පෙදෙසට ආසන්න) ප්‍රදේශයේ පිහිටු වූ දැඩි මධ්‍යගත [[නීතිගරුකවාදය (චීන දර්ශනය)|නීතිගරුකවාදී]] රජයකට යටත් කර ගැනීමට සමත් විය. නීතිගරුකවාදය පිළිබඳ විශ්වාසය, චින් රාජ්‍යය දැඩි නීතිමය රාමුවක් යටතට සහ අධිරාජයාගේ අසීමිත බලතල කෙරෙහි යොමු කළේ ය. මෙම දර්ශනය අධිරාජ්‍යය යුධ ස්වරූපයෙන් ව්‍යාප්ත වීමට බලපෑවේ ය. චින් අධිරාජයා දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් සාහසික ලෙස නිහඞතාවේ පවත්වා ගත් අතර මෙම සිද්ධිය [[පොත් ගිනිතැබීම සහ විද්වතුන් භූමදානය]] යන සිදුවීම මගින් පැහැදිළි කෙරේ. මෙය පසුකාලීණ හන් නැගී ඒමේ දී දේශපාලන ය පිළිබඳ වඩා මධ්‍යස්ථ පාසල් බිහිවීමට හේතුවන්නට ඇත.

[[File:Terracotta Army-China2.jpg|thumb|[[චින් ෂි හුවාං|චින් ෂි හුවාංගේ]] [[ටෙරාකොටා හමුදාව]].]]

වසන්ත සහ සරත් සමයන් හා සතුරු රාජ්‍ය යුගවල පීඩාවන්ගෙන් පසු චින් රාජවංශයේ වැදගත් සංසිද්ධීන් අතර මධ්‍යගත රජයක සංකල්පය හඳුන්වා දීම, නීතිමාලාව ඒකාබද්ධ කිරීම, ලිඛිත භාෂාවේ ප්‍රගමනය, මිනුම්කිරීම, සහ චීනයේ මුදල් භාවිතය දියුණු වීම යන සිදුවීම් වැදගත් වේ. මීට අමතරව මූලිකව මාර්ගවලට ගැලපීම සඳහා කරත්තවල අක්ෂ දණ්ඩේ දිග වෙනස් විණි. එය අධිරාජ්‍යය ජීව්‍ය වෙළඳ පද්ධතියක් සඳහා හේතු විණි. මධ්‍යගතවීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස චින් රාජ්‍යය උතුරු සීමා ප්‍රාකාරය සම්බන්ධ කළ අතර මෙය  [[චීන මහා ප්‍රාකාරය|චීන මහා ප්‍රාකාරයේ]] ආරම්භය ලෙස සැලකෙයි.

1912වන තෙක්ම පැවති චින් නිර්මාණයක් ලෙස විද්වතුන් කෙරෙහි විශ්වාසය තහවුරු කරමින් ආරම්භ වූ ''[[විද්වත්-නිලධාරියා|විද්වත්-නිලධාරි]]'' (&quot;විද්වත්-මහතා&quot;) තනතුර දැක්විය හැක. ඔවුහු සිවිල් සේවකයන් වූ අතර අධිරජුට දිනපතා පාලනය රැගෙන යාමට උපකාරී වූහ. දක්ෂ තරුණ පිරිමින් රාජකීය විභාගයක් පැවත්වීමෙන් අනුතුරුව මෙම තනතුර සඳහා පත්කෙරිණි. මෙම නිලධාරීන් [[අක්ෂර කලාව]] සහ කොන්ෆියුසියානු දර්ශනය උගත යුතු විය. ඉතිහාසඥ විං-ට්සිට් චන් පවසන්නේ:
:සාමාන්‍ය කථනයේ දී, මෙම විද්වත්-මහත්මාගේ වාර්තා ඉතා අගනේ ය. එය ප්‍රශංසා කිරීමට තරම් අගනා අතර එය 18වන සියවසේදී යුරෝපයේ ද අනුකරණයට ලක් විය. එසේවුවත්, එයට විශාල බාධාවක් වූයේ චීන රජයේ වූ පෞද්ගලික සලකාබැලීම් ය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles Alexander Moore, ed.|title=The Chinese Mind: Essentials of Chinese Philosophy and Culture|url=https://books.google.com/books?id=_DoyN2h56ucC&amp;pg=PA22|year=1967|publisher=U of Hawaii Press|page=22}}&lt;/ref&gt;

===හන් රාජවංශය (ක්‍රි.පූ. 202–ක්‍රි.ව. 220)===
{{main|හන් රාජවංශය}}
:''අගනුවරවල්: [[චැන්ග්ඈන්]], [[ලුවෝයෑං]], [[ලියෑං]], [[ෂුචං]]''

====බටහිර හන්====
[[File:ChangXingongdeng.jpg|thumb|දණගසා සිටින සේවිකාවකගේ හැඩය ගත් සර්පණ පියනක් සහිත  [[හන් රාජවංශය|හන් රාජවංශ]] [[තෙල් පහන|තෙල් පහනක්]] (ක්‍රි.පූ. 2වන සියවස)]]
කෙටිකලක් පැවති ඒකාබද්ධ [[ක්වින් රාජවංශය|චින් රාජවංශය]], [[චු-හන් සටන|සිවිල් යුද්ධ‍යකින්]] පරාජය කොට [[හන් රාජවංශය]] ආරම්භ කරනු ලැබුවේ [[හන් හි ගඔෂු අධිරාජයා|ලියු බං]] විසිනි. හන් රාජවංශයේ දිගු පාලන සමය චීන ඉතිහාසයේ ස්වර්ණමය යුගය ලෙස සැලකෙයි. එහි දිගු කාලීන සෞභාග්‍යමත් ස්ථාවර පාලනය එක්සත් චීන රාජ්‍යයක් සඳහා පදනම යෙදී ය. හන් රාජවංශ සමයේ චීන රාජ්‍යය වඩාත් ව්‍යාපත් වූ එය ඈත බටහිර පෙදෙස් දක්වා ද ව්‍යාප්ත විය. [[කොන්ෆියුසියානුවාදය]] දර්ශනයක් ලෙස ඔසවා තැබුණු අතර එය චීන ශිෂ්ටාචාරයේ කලාව, සංස්කෘතිය සහ විද්‍යාවේ දියුණුවට හේතු විය. මෙම සමයේ චීන ඉතිහාසයේ සිදු වූ බලපෑම නිසා රාජවංශයේ නාමය වූ &quot;හන්&quot; යන්න නූතන චීනයේ [[හන් චීන| බහුලව වෙසෙන ජනවර්ගය]] විසින් ආදේශ කොටගෙන ඇත. මෙය චීන භාෂාව සහ [[චීන අක්ෂර|ලිඛිත අක්ෂර]] හැඳින්වීමට නිතර භාවිතා වේ.

[[හන් හි වෙන් අධිරාජයා|වෙන්]] සහ [[හන් හි ජිං අධිරාජයා|ජිං]] අධිරාජවරුන්ගේ රාජ්‍ය නිර්බාධ ප්‍රතිපත්තිය නිසා [[හන් හි වු අධිරාජයා|වු අධිරාජයාට]] අධිරාජ්‍යය එහි උච්චස්ථානයට ගෙන ඒමට හැකි විය. ඔහුගේ බලය ශක්තිමත් කිරීමට කොන්ෆියුසියානුවාදය බෙහෙවින් උපකාරී විය. එහි අධ්‍යයන සහ දියුණුව සඳහා [[ටායිෂුඒ|රාජකීය විශ්වවිද්‍යාල]] පිහිටුවන ලද අතර වෙනත් [[සිතිවිලි පාසල් සියය|චින්තන පාසල්]] අධෛර්යයට ලක්කෙරිණි.

සංචාරක [[ෂියොන්ග්නු අධිරාජ්‍යය]] දුර්වල කිරීමට [[හන්-ෂියොන්ග්නු යුද්ධය|ප්‍රධාන යුධ ව්‍යාපාර]] දියත් කෙරුණු අතර ඔවුන්ගේ බලපෑම උතුරින් චීන මහා ප්‍රාකාරය දක්වා සීමා කරන ලදී. [[ෂෑං ක්වියැන්]]ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු වූ විද්වත් උත්සාහයන් නිසා හන් අධිරාජ්‍යය [[බටහිර ප්‍රදේශ|ටරිම් ද්‍රෝණියේ රාජ්‍ය]] දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර චීනය සහ බටහිර යා කළ [[සේද මාවත]] විවෘත විය. මෙය ද්වි පාර්ශ්වික වෙළඳාම සහ සංස්කෘතික හුවමාරුවක් සඳහා හේතු විය. දකුණින් [[යැංසි ගඟ|යැංසි ගංගා]] නිම්නයේ වූ විවිධ කුඩා රාජ්‍ය ද අධිරාජ්‍යයට ඈඳා ගැනිණි.

මීට අමතරව වු අධිරාජයා [[බේයුඒ]] ගෝත්‍රයට එරෙහිව [[හන් රාජවංශයේ නිරිතදිග ව්‍යාප්තිය|යුධ ව්‍යාපාර මාලාවක්]] දියත් කළේ ය. එසේම ඔහු [[මින්යුඒ එරෙහි  හන් ව්‍යාපාර|ක්‍රි.පූ. 135දී මින්යුඒ]] ද, [[හන්-නාන්යුඒ යුද්ධය|ක්‍රි.පූ.111දී නාන්යුඒ]], සහ [[ඩියෑන් එරෙහි හන් ව්‍යාපාර:ය|ක්‍රි.පූ. 109දී ඩියෑන්]] පෙදෙසත් ඈඳාගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Yingshi|last=Yu|editor=Denis Twitchett|editor2=Michael Loewe|title= Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=University of Cambridge Press|isbn=978-0-5212-4327-8|pages=455–458}}&lt;/ref&gt; සංක්‍රමණය සහ යුධ ව්‍යාපාර නිසා දකුණෙහි සංස්කෘතිය උරා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Pingfang|last=Xu|title=The Formation of Chinese Civilization: An Archaeological Perspective|url=https://archive.org/details/formationofchine0000chan|year=2005|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09382-7|page=[https://archive.org/details/formationofchine0000chan/page/281 281]}}&lt;/ref&gt; එසේම මෙය හන් රාජ්‍යයට අග්නිදිග ආසියානු රටවල් සමග වෙළඳ සම්බන්ධතා පැවැත්වීමට ආධාර විය.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jacques|last=Gernet|title=A History of Chinese Civilization|url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0|year=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-49781-7|pages=[https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0/page/127 126]–127}}&lt;/ref&gt;

[[හන් හි වු අධිරාජයා|වු අධිරාජයාගෙන්]] පසු අධිරාජ්‍යයේ ව්‍යාප්තිය නතර වූ අතර එය ක්‍රමයෙන් පිරිහෙන්නට පටන්ගත්තේ ය. ආර්ථිකව අධික යුධ ව්‍යාපාර සහ ව්‍යාපෘති නිසා රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරය  දුර්වල විය. ප්‍රබල පවුල් විසින් භූමි අත්පත් කරගැනුම නිසා බදු පදනම අඩු විය. විවිධ අගබිසෝවරුන්ගේ වංශිකයින් අදක්ෂ පාලකයන්ව මෙහෙයවීමට උත්සාහගත් අතර [[වැං මැං]] විසින් රාජ්‍ය පැහැරගැනීමෙන් පසු රාජවංශය බිඳවැටිණි.

====ෂින් රාජවංශය====
ක්‍රි.ව. 9දී [[වැං මැං]] [[ස්වර්ග වරම|ස්වර්ග වරම]] අනුව හන් රාජවංශයේ අවසානය සනිටුහන් කළ යුතු බවත්, සිය නැගී ඒම සිදුවන බවත් ය. ඔහු කෙටිකාලයක් පැවති [[ෂින් රාජවංශය|ෂින් (&quot;නව&quot;) රාජවංශය]] ආරම්භ කළේ ය. වැං මැං පුළුල් භූමි සහ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළේ ය. ඒ අතර වහල් සේවය අහෝසි කිරීම, ඉඩම් ජනසතු කිරීම සහ බෙදා දීම ප්‍රධාන විය. නමුත් මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා ඉඩම්හිමි විද්වතුන් සහාය නොවූයේ ඔවුන් ප්‍රවේණිදාස ක්‍රමයට ප්‍රියකළ නිසායි. මේ නිසා බලය ව්‍යාකූලත්වයට පත් වූ අතර  භූමිය අඩු විය. මෙය තවත් සංකීර්ණ කරමින් [[කහ ගඟ]] පිටාර ගලන්න‍ට වූ අතර එහි රොන්මඩ තැන්පත් වීම නිසා එය ශාඛා දෙකකට බෙදී විශාල ගොවීන් සංඛ්‍යාවක් මරණයට පත් විය. පසුව ක්‍රි.ව. 23දී [[වෙයෑං මාලිගය]] තුළ දී කලහකාරී ගොවීන් පිරිසක් විසින් වැං මැං මරා දමන ලදී.

====නැගෙනහිර හන්====
පැරණි අගනුවර වූ [[ෂියෑන්]] පෙදෙසට ''නැගෙනහිරින්'' පිහිටි [[ලුවෝයැං]]හි ඉඩම්හිමි වෙළඳ පවුල්වල උපකාරයෙන් [[හන් හි ගුවංවු අධිරාජයා|ගුවංවු අධිරාජයා]] හන් රාජවංශය නැවත ස්ථාපනය කළේ ය. මෙම නව යුගය [[නැගෙනහිර හන් රාජවංශය]] ලෙස හඳුන්වයි. [[හන් හි මිං අධිරාජයා|මිං]] සහ [[හන් හි ෂෑං අධිරාජයා|ෂෑං]] අධිරාජවරු අධිරාජ්‍යයේ පැරණි සංස්කෘතික සහ යුධ විභූතිය නැවත ගොඩනැගූහ. [[ෂියොන්ග්නු අධිරාජ්‍යය]] ද [[හන්-ෂියොන්ග්නු යුද්ධය#අවසාන අදියර|තීරණාත්මකව පරදවන ලදී]]. විද්වතකු සහ ජනරාල්වරයකු වූ [[බැන් චාඕ]] පසුව ආක්‍රමණ [[පාමීර්]] සිට [[කැස්පියන් මුහුද|කැස්පියන් වෙරළබඩ]] ප්‍රදේශ දක්වා ව්‍යාප්ත කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440601/Ban-Chao Ban Chao], Britannica Online Encyclopedia&lt;/ref&gt; මෙලෙස [[සේද මාවත]] නැවත විවෘත වූ අතර විදේශීය සංස්කෘතීන් සහ වෙළඳම ඒකාබද්ධ විය. එසේම [[චීන බුදුදහම|බුදුදහමේ පැමිණීම]] ද සිදුවිය. මෙලෙම බටහිර සමග පැවති සංකීර්ණ සබඳතා නිසා මුහුදු මාර්ගයෙන් සිදු වූ පළමු [[රෝම-චීන සබඳතා|චීනය වෙත රෝම දූත ගමන]] පිළිබඳ චීන වාර්තා ක්‍රි.ව. 166දීත්, දෙවන දූත ගමන ක්‍රි.ව. 284දීත් සඳහන් වේ.

පැරණි චීනයේ විද්‍යාවේ සහ තාක්ෂණයේ විශාලම ප්‍රගමනය සිදු වූ රාජවංශය නැගෙනහිර හන් රාජවංශය ලෙස සැලකෙයි. [[කායි ලුන්]] විසින් [[කඩදාසි]] සොයාගැනීම, සහ මහා ප්‍රාඥයකු වූ [[ෂැං හෙං]] ජීවත්වූයේ ද මෙම සමයේ ය..

===තුන් රාජධානි (ක්‍රි.ව. 220–280)===
{{main|තුන් රාජධානි}}
:''අගනුවරවල්: [[ලුවෝයෑං]] {{smaller|([[චාඕ වෙයි]] සහ බටහිර ජින්)}}; [[චෙංදු]] {{smaller|([[ෂු හන්]])}}; [[ජියෑන්කාං]] {{smaller|([[නැගෙනහිර වු]])}}; [[චංආන්]] {{smaller|(බටහිර ජින්)}}''

2වන සියවස වන විට ඉඩම් අත්පත් කරගැනුම, ආක්‍රමණ, අගබිසෝවරුන්ගේ වංශිකයින් සහ [[පණ්ඩක#චීනය|පණ්ඩකවරුන්]] විසින් සිදුකළ බල අරගල නිසා රාජවංශය බිඳවැටිණි. ක්‍රි.ව. 184දී යුධනායකයන්ගේ සමයක [[කහ තලප්පා කැරැල්ල]] ඇරඹිණි. මෙම ආරවුලේ දී රාජ්‍ය ත්‍රිත්වයක් බලය වර්ධනය කරගත් අතර මෙම යුගය [[තුන් රාජධානි]] ලෙස හඳුන්වයි. මෙම යුගය තුළ බොහෝ ප්‍රේමණීය නිර්මාණ බිහි වී ඇත.

208දී [[කාඕ කාඕ]] විසින් උතුර එක්සත් කළ පසු ඔහුගේ පුත්‍රයා 220දී [[චාඕ වෙයි|වෙයි]] රාජවංශය ප්‍රකාශයට පත්කළේ ය. පසුව වෙයිහි සතුරන් වූ [[ෂු හන්|ෂු]] සහ [[නැගෙනහිර වු|වු]] රාජ්‍ය විසින් සිය ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශයට පත්කොට චීනය තුන් රාජධානි  යුගයයක් කරා යොමුකළහ. මෙම යුගයේ බලට විකේන්ද්‍රගතව පැවති අතර විශාල පවුල්වල බලය වර්ධනය විණි.

265දී, [[ජින් රාජවංශය (265–420)|ජින් රාජවංශය]] වෙයි පරාජය කොට 280දී රට එක්සත් කළේ ය. නමුත් මෙම එක්සත් බව පැවතියේ කෙටි කාලයකි.

===ජින් රාජවංශය (ක්‍රි.ව. 265–420)===
{{main|ජින් රාජවංශය (265–420)|රාජධානි දහසය}}
:''අගනුවරවල්: [[චංආන්]] {{smaller|(බටහිර ජින්)}}; [[ජියෑන්කාං]] {{smaller|(නැගෙනහිර ජින්)}}''

ජින් රාජවංශය [[කුමාරවරුන්‍ අටදෙනාගේ යුද්ධය|රාජකීය කුමාරවරුන්ගේ අභ්‍යන්තර බල අරගලය]] හේතුවෙන් දුර්වල වූ අතර උතුරු චීනයේ පාලනය [[පස් ම්ලේච්ඡයන්|හන්-නොවන චීන පුරවැසියන්ගේ]] කැරලි හේතුවෙන් අහිමි වූ අතර ඔවුහු ලුවොයෑං සහ චංආන් අල්ලාගත්හ. 317දී නූතන [[නැන්ජිං]] ප්‍රදේශයේ [[ජින් හි යුවාන් අධිරාජයා|ජින් කුමරු]] අධිරාජයා බවට පත්ව රාජවංශය ඉදිරියට ගෙන ගිය අතර එය නැගෙනහිර ජින් ලෙස හඳුන්වයි. මෙය දකුණු චීනය පාලනය කළේ ය. මෙම රැගෙන යාමට පෙර ජින් රාජවංශය, ඉතිහාසඥයින් විසින් බටහිර ජින් ලෙස හඳුන්වයි.

උතුරු චීනය [[රාජධානි දහසය|ස්වාධීන රාජධානි මාලාවකට]] කැඩී ගියේ ය. ඒ අතරින් බොහෝමයක් [[ෂියොන්ග්නු]], [[ෂියෑන්බෙයි]], [[ජියේ ජනයා|ජියේ]], [[ඩි (පස් ම්ලේච්ඡයන්)|ඩි]] සහ [[ක්වියෑං (ඓතිහාසික ජනයා)|ක්වියෑං]] පාලකයින් විසින් පාලනය කරන ලදී. මෙම හන්-නොවන ජනයා [[තුර්කි ජනයා|තුර්කි]], [[මොංගෝලියානුවන්]], සහ [[ටිබෙට්වරුන්]] ය. මේ අතරින් සමහර ජනයා විශේෂයෙන් [[ක්වියෑං ජනයා|ක්වියෑං]] සහ ෂියොංනු ජනයාට හන් සමයේ සිට මහා ප්‍රාකාරය ඉදිරිස පෙදෙස්වල වාසයට අවසර දී තිබණි. [[දහසය රාජධානි]] උතුරේ සිදු වූ යුද්ධ නිසා [[යැංසි ගඟ|යැංසි]] ගංගා ද්‍රෝණියෙන් සහ ඩෙල්ටාවෙන් දකුණ කරා මහා පරිමාණයේ හන්-චීන සංක්‍රමණ සිදු විය.

[[File:Chinese Boddhisattva statue.jpg|thumb|upright|[[හුනුගල්|හුනුගලින්]] නිම වූ [[බෝධිසත්ත්ව]] ප්‍රතිමාවක්, [[උතුරු ක්වි|උතුරු ක්වි රාජවංශය]], ක්‍රි.ව. 570, මෙය නූතන [[හෙනාන්]] පළාතෙන් හමු විය.]]

===උතුරු සහ දකුණු රාජවංශ (ක්‍රි.ව. 420–589)===
{{main|උතුරු සහ දකුණු රාජවංශ}}
:''අගනුවරවල්: [[යේ, චීනය|යේ]], [[චංආන්]] {{smaller|([[උතුරු රාජවංශ]])}}; [[ජියෑන්කාං]] {{smaller|([[දකුණු රාජවංශ]])}}''

5වන සියවසේ උතුරු සහ දකුණු රාජවංශ නැමැති යුගයක් කරා චීනය එළැඹියේ ය. මෙමගින් රටේ උතුරු සහ දකුණු ප්‍රදේශ පාලනය කෙරිණි. දකුණින් නැගෙනහිර ජින් රාජ්‍යය නිසා [[ලියු සොං රාජවංශය|ලියු සොං]], [[දකුණු ක්වි]], [[ලියෑං රාජවංශය|ලියෑං]] සහ අවසානයේ [[චෙන් රාජවංශය|චෙන්]] රාජවංශ බිහි විය. මෙම සෑම දකුණු රාජවංශයක්ම පාලනය කළේ හන් චීන පාලන පවුල්වලින් වන අතර ඔවුහු සිය අගනුවර ලෙස [[ජියෑන්කාං]] (නූතන නැන්ජිං) අගනුවර ලෙස තෝරාගත්හ. ඔවුහු උතුරු ආක්‍රමණ මැඬපැවැත්වූ අතර චීන ශිෂ්ටාචාරයේ බොහෝ අපේක්ෂාවන් ඉටු කළහ.

උතුරෙහි රාජවංශ දහයෙන් අවසාන රාජවංශය වූ උතුරුචීන සංචාරක පිරිසක් වූ [[ෂියෑන්බෙයි]] ජනයා විසින් පිහිටුවූ  [[උතුරු‍ වෙයි]] රාජවංශය 439දී අවසන් විය. උතුරු වෙයි රාජවංශය ක්‍රමයෙන් දෙකඩ වී [[නැගෙනහිර වෙයි|නැගෙනහිර]] සහ [[බටහිර වෙයි]] රාජධානි බිහි වූ අතර එය අනතුරුව [[උතුරු ක්වි]] සහ [[උතුරු ෂෝවු]] බිහි විය. මෙම රාජ්‍යයන් ෂියෑන්බෙයිවරුන් හෝ ෂියෑන්බෙයි පවුල් සමග විවාහ ළුූ හන්වරුන්ගෙන් සමන්විත විය.

රට බෙදීගියද, භූමිය පුරා බුදුදහම පැතිර ගියේ ය. දකුණුදකුණු චීනය තුළ වරින්වර රාජ සභාව සහ වංශවත් පුද්ගලයන් අතර [[බුදුදහම]]පැවතීමට ඉඩ හල යුතු ද යන්න පිළිබදව දැඩි විවාදයක් පැවැතිණි. අවසානයේදී දකුණු සහ උතුරු රාජ වංශ යුගයෙහි අවසාන භාගයේදී බෞද්ධාගමික සහ [[තාවෝවාදියා|තාවෝවාදී]] අනුගාමිකයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි වඩාත් ඉවසන සුළු ආකල්ප දැරීමට හුරුවූහ 

589දී චීන ඉතිහාසයේ දිගු බෙදුණු කාලපරිච්ඡේදය අවසන් කරමින් [[සුයි රාජවංශය]] නැවත චීනය එක්සත් කළේ ය. හන් සහ සුයි රාජවංශ අතර සියවස් හතරක කාලපරිච්ඡේදය තුළ බටහිර ජින් රාජවංශය විසින් චීනය එක්සත් කළේ වසර 24ක් සඳහා පමණි.

===සුයි රාජවංශය (ක්‍රි.ව. 589–618)===
{{main|සුයි රාජවංශය}}
:''අගනුවර: [[චංආන්|දක්සිං]] {{smaller|(නිල)}}; [[ලුවෝයැං|දොංදු]] {{smaller|(ද්විතීයික)}}''

වසර 29ක් පැවති [[සුයි රාජවංශය]], එය පැවති කාලසීමාවට වඩා වැඩි වැදගත්කමකින් යුත් කාර්යභාරයක් ඉටුකරන ලදී. සුයි රාජවංශය නැවත වරක් චීනය එක්සත් කර නොයෙකුත් ආයතන පිහිටුවූ අතර එය ඔවුන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයන්  වූ [[ටෑං රාජවංශය|ටෑංවරුන්]] විසින් වර්ධනය කරන ලදී. මේ අතරට [[දෙපාර්තමේන්තු ත්‍රිත්වය සහ අමාත්‍යාංශ සය]] ඇතුළත් පරිපාලන ක්‍රමය, [[පැරණි චීන කාසි ක්‍රමය|සම්මත කාසි ක්‍රමය]], වැඩිදියුණු කළ ආරක්ෂක හමුදාව සහ මහා ප්‍රාකාරයේ ව්‍යාප්තිය, බුදුදහමට නිල අනුග්‍රහය ලබා දීම ප්‍රධාන විය. චින්වරුන් මෙන් සුයිවරුන් සිය සම්පත් අධිභාවිතය නිසා පරිහානියට පත් වූහ.

===ටෑං රාජවංශය (ක්‍රි.ව. 618–907)===
[[File:Tang horse.jpg|thumb|චීන [[ටෑං රාජවංශය|ටෑං රාජවංශයේ]] ත්‍රිත්ව වර්ණ ඔපදැමූ [[පෝසිලේන්]] අශ්වරුවක් (ක්‍රි.ව. 700 පමණ)]]
{{main|ටෑං රාජවංශය}}
:''අගනුවරවල්: [[චංආන්]], [[ලුවෝයැං]]''

ඉතිහාසඥ මාක් එඩ්වඩ් ලුවිස් අනුව:
:බොහෝ චීනුන්ටෑං රාජවංශය (618-907) මහේශාක්‍ය චීනයේ දේශපාලන සහ සංස්කෘතික උච්චස්ථානය ලෙස සලකනු ලබයි. මැංචු චිං රාජවංශයට ප්‍රථම අධිරාජ්‍යය එහි උපරිම විශාලත්වයට ළඟා වූ අතර ආගමික, අක්ෂර, සහ බොහෝ ආර්ථික සහ දේශපාලන ආයත අතින් නැගෙනහිර ආසියාවේ මධ්‍යස්ථානය බවට පත් විය. මීට අමතරව ටෑං රචකයෝ චීනයේ මහා කාව්‍ය සම්ප්‍රදායේ උසස්ම කාව්‍ය රචනා කළෝ ය.&lt;ref&gt;Mark Edward Lewis, ''China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty'' (2012). p. 1&lt;/ref&gt;

[[ටෑං රාජවංශය]] පිහිටුවන ලද‍්දේ [[ටෑං හි ගඔෂු අධිරාජයා|ගඔෂු අධිරාජයා]] විසින් 618 ජූනි 18වන දින ය. මෙය චීන ශිෂ්ටාචාරයේ ස්වර්ණමය යුගයක් ලෙස සැලකෙන අතර කලාව, සාහිත්‍යය, ප්‍රධානව [[ටෑං කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය|කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය]], සහ තාක්ෂණයේ වැදගත් සංවර්ධනයන් රැසක් සිදු විය. සමානා්‍ය ජනයා අතර බුදුදහම ප්‍රධාන ආගම ලෙස පැතිරගියේ ය. ජාතික අගනුවර වූ [[චංආන්]] (නූතන [[ෂියෑන්]]) එකල ලොව විශාලතම නගරය විය.&lt;ref&gt;Mark Edward Lewis, ''China'sCosmopolitan Empire: The Tang Dynasty'' (2012). [http://www.amazon.com/Chinas-Cosmopolitan-Empire-Dynasty-Imperial/dp/0674064011/  excerpt].&lt;/ref&gt;

දෙවන අධිරාජයා වූ [[ටෑං හි ටයිෂොං අධිරාජයා|ටයිෂොං]], සංචාරක ගෝත්‍රවලින් එල්ල වන තර්ජන වැළැක්වීමට යුධ ව්‍යාපාරයක් සංවිධානය කළ අතර සීමාවන් පුළුල් කරමින් යාබද රාජ්‍ය [[රාජකීය චීන කප්පම් ක්‍රමය|කප්පම් ක්‍රමයකට]] එකඟ කර ගත්තේ ය. [[ටරිම් ද්‍රෝණිය|ටරිම් ද්‍රෝණියේ]] සිදු වූ බොහෝ ජයග්‍රහණ මගින් [[සේද මාවත]] විවෘතව තබා ගනිමින් චංආන් මධ්‍ය ආසියාවේ සිට බටහිර දෙසට සම්බන්ධ විය. දකුණු දෙසින් වාසිදායක මුහුදු වෙළඳාම [[ගුවාන්ෂූ]] වැනි වෙළඳ නගරවල ව්‍යාප්ත විය. බොහෝ විදෙස් රටවල් සමග පැතිරුණු වෙළඳාමක් පැවති අතර බොහෝ විදේශීය වෙළඳුන් චීනය වෙත සංචාරය කර සාර්වභෞම සංස්කෘතිය ප්‍රචලිත කළහ. ටෑං සංස්කෘතිය සහ සමාජ ක්‍රමය [[නාරා යුගය|ජපානය]] වැනි රටවල් විසින්ද අනුගමනය කරන ලදී. අභ්‍යන්තරව [[මහා ඇල මාර්ගය (චීනය)|මහා ඇලමාර්ගය]] මගින් දේශපාලන මධ්‍යස්ථානය වූ චංආන් සහ අධිරාජ්‍යයේ නැගෙනහිර සහ දකුණු පෙදෙස්වල වූ ආර්ථික සහ කෘෂිකාර්මික මධ්‍යස්ථාන යා කරන ලදී.

පැරණි සමෘද්ධිමත් ටෑං රාජවංශය ශක්තිමත් මධ්‍යගත පාලනක්‍රමයක් සහ ප්‍රතිපත්ති මත ගොඩනැගුණි. රජය &quot;[[දෙපාර්තමේන්තු ත්‍රිත්වය සහ අමාත්‍යාංශ සය]]&quot; යනුවෙන් සංවිධානය කෙරිණි. මෙම දෙපාර්තමේන්තු රාජකීය පවුලේ සාමාජිකයන් මෙන්ම විද්වත් නිලධාරීන් විසින් ද පාලනය කරන ලදී. මෙම විද්වත් නිලධාරීන් [[රාජකීය විභාගය|රාජකීය විභාග]] එගින් තෝරා ගැනිණි. ටෑං රාජවංශ සමයේ ක්‍රියාවට නැංවුණු මෙම ප්‍රතිපත්ති පසුකාලීන රාජවංශ විසින් නවීකරණයන් සමග අනුගමනය කරන ලදී.

‍ටෑං &quot;[[සම-භූමි පද්ධතිය]]&quot; අනුව සියලු බිම් අධිරාජයාට අයත් වූ අතර නිවසේ ප්‍රමාණය අනුව ජනයාට ප්‍රදානය කොට තිබිණි. මිනිසුන් ප්‍රදානය කළ භූමි සෑම වසරකම යුධ සේවාවන් සඳහා නිශ්චිත කාලයක් සඳහා යොදාගැනිණි. මෙම ප්‍රතිපත්තීන් නිසා නිෂ්පාදනය ශීඝ්‍ර ලෙස ඉහළ ගිය අතර රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයට එතරම් බරකින් තොරව හමුදාව නඩත්තු කිරීමටද හැකි විය.නමුත් රාජවංශයේ මධ්‍ය සමයේදී ස්ථාවර හමුදා මෙම තත්ත්වය ප්‍රතිස්ථාපනය කළ අතර ඉඩම් අයිතිය පුද්ගලික හිමිකරුවන් අතට පත් විය.

චීන ඉතිහාසයේ එකම රාජ්‍යාධිකාරී [[අධිරාජිනිය]] වූ [[වු සේටියැන්]] අධිරාජිනිය යටතේ අධිරාජ්‍යය වැජඹුණු අතර පැසිෆික් සාගරයේ සිට [[ඒරල් මුහුද]] දක්වා අධිරාජ්‍යය ව්‍යාප්ත කළ [[ටෑං හි ෂුවාන්සොං අධිරාජයා|ෂුවාන්සොං අධිරාජ‍යාගේ]] සමයේ අධිරාජ්‍යය එහි උච්චස්ථානයට පත් විය. මෙකල අවම වශයෙන් ජනගහනය මිලියන 50ක් පමණ වන්නට ඇතැයි සැලකේ.

අධිරාජ්‍යයේ සෞභග්‍යයේ උච්චස්ථානයේදී, 755 සිට 763 දක්වා ඇති වූ [[අන් ලුෂාන් කැරැල්ල]] නිසා ජනගහනය බෙහෙවින් අඩු විය. මධ්‍යම රජයේ බලය ද ක්‍රමයෙන් හීන විය. කැරැල්ල මැඬලීමත් සමග, [[ජියේදුෂි]] යනුවෙන් හැඳින්වුණු ප්‍රාදේශීය හමුදා පාලකයෝ ස්වයං පාලන තත්ත්වයක් ඉසිලූහ. ඉඩම් බදුවලින් ලැබුණු ආදායම මඳ වූ හෙයින් මධ්‍යම රජය ලුණු ඒකාධිකාරය මත අධිකව රඳා පැවතිණි. එසේවුවත්, සිවිල් සමාජය දියුණුවට පත් වූ අතර දුර්වල රාජ්‍ය පාලනය තුළ වර්ධනයට ලක් විය. බාහිරව පැරණි අවනත රාජ්‍ය අධිරාජ්‍යය ආක්‍රමණය කළ අතර ඉදිරි සියවස් තුළ අධිරාජ්‍යයේ විශාලත්වය ද අඩු විය.

පසු ටෑං යුගයේදී රාජසභාවේ උදාසීන දූෂිත පාලනය සහ ප්‍රාදේශීය යුධනායකයන්ගේ නැගී ඒම නිසා නොයෙකුත් කැරලි ඇති විය. මේ අතරින් වඩාත්ම ව්‍යසනකාරී වූයේ 874 සිට 884 දක්වා පැවති [[හුවෑං චාඕ|හුවෑං චාඕ කැරැල්ල]] යි. මෙය දශකයක් පුරාවට අධිරාජ්‍යය වටලන ලදී. 879දී [[ගුවාන්ෂූ]] දකුණු වරාය සේවකයන් අස්කිරීම එම ප්‍රදේශවාසීන් බොහෝමයක් [[ග්වාන්ෂූ සමූලඝාතනය|සමූලඝාතනය]] සඳහා හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Gabriel Ferrand |year=1922 |title=Voyage du marchand arabe Sulaymân en Inde et en Chine, rédigé en 851, suivi de remarques par Abû Zayd Hasan (vers 916) |url=https://archive.org/details/voyagedumarchand00sirauoft |page=[https://archive.org/details/voyagedumarchand00sirauoft/page/76 76]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html |title=Kaifung Jews |publisher=University of Cumbria, Division of Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt; 881දී [[ලුවෝයැං]] සහ [[චංආන්]] යන නගර ද්විත්වයම බිඳ වැටිණි‍. [[හන් චීන|හන්]] සහ [[ෂටුඕ|තුර්කි]] යුධඅධිපතීන් මෙම කැරැල්ල මැඬපැවැත්වීමෙන් සිය බලය වර්ධනය වෙතැයි අදහස් කළහ. මීට සමගාමීව [[ෂු වෙන්]] විසින් රාජ්‍’ය පැහැරගැනීම නිසා රාජවංශය බිඳ වැටිණි. අනතුරුව [[පංච රාජවංශ සහ දස රාජධානි යුගය|රාජ්‍යය කැබලිවීමේ යුගයක්]] එළැඹිණි.

===පංච රාජවංශ සහ දස රාජධානි යුගය (ක්‍රි.ව. 907–960)===
{{main|පංච රාජවංශ සහ දස රාජධානි යුගය}}
:''අගනුවරවල්: [[කයිෆෙං]], [[ලුවෝයැං]] (පංච රාජවංශ), විවිධ නගර (දස රාජධානි)''
ටෑං සහ සොං යුග අතර පැවති දේශපාලන අසමගිය 907 සිට 960 දක්වා පැවතිඅතර මෙය [[පංච රාජවංශ සහ දස රාජධානි යුගය]] ලෙස හඳුන්වයි. මෙම අර්ධ ශතවර්ෂය තුළ චීනය බහු රාජ්‍ය පද්ධතියකින් සමන්විත විය. (පසුව) [[පසුකාලීන ලියෑං (පංච රාජවංශ)|ලියෑං]], [[පසුකාලීන ටෑං|ටෑං]], [[පසුකාලීන ජින් (පංච රාජවංශ)|ජින්]], [[පසුකාලීන හන් (පංච රාජවංශ)|හන්]] සහ [[පසුකාලීන ෂෝවු|ෂෝවු]] යනුවෙන් හැඳින්වූ පංච රාජවංශක් එකකින් පසුව අනෙක වශයෙන් උතුරු චීනයේ ප්‍රධාන භූමිය පානය කරන ලදී. මෙම රාජ්‍ය අතුරින් [[පසුකාලීන ටෑං|ටෑං]], [[පසුකාලීන ජින් (ධානිවල (පසුකාලීන) පාලකයෝ පංච රාජවංශ)|ජින්]] සහ [[පසුකාලීන හන් (පංච රාජධානි)|හන්]] රාජධානිවල රජවරු (පසුකාලීන) [[ෂටුඕ|ෂටුඕ තුර්කිවරුන්ගේ]] ආක්‍රමණවලට ලක්වූහ. [[හන් චීන|හන්]] ගෝත්‍රයට අයත් ස්ථාවර කුඩා රාජ්‍යවල පාලකයෝ දකුණු සහ බටහිර චීනයේ සහයෝගයෙන් පාලනය කළහ‍. මෙලෙසින් &quot;දස රාජධානි&quot; බිහිවිය.

උතුරේ පැවති අවුල්සහගත තත්ත්වය මධ්‍යයේ යුධ දිස්ත්‍රික්ක දහසය (නූතන [[චීන මහා ප්‍රාකාරය|මහා ප්‍රාකාරය]] දිගේ ප්‍රදේශය) නැගී එමින් පැවති [[ලියාඕ රාජවංශය|ඛිටන් ලියාඕ රාජවංශය]] විසින් පවරාගත් අතර මෙය මෙය උතුරු සංචාරක අධිරාජ්‍යවල ආක්‍රමණවලින් චීනය දුර්වල කරවීමට සමත් විය. දකුණින් [[වියට්නාමය]] සිය නිදහස දිනාගත්තේ ය. චීනයේ සංස්කෘතික සහ ආර්ථික මධ්‍යස්ථානවල පැවති යුද්ධ නිසා [[පංච රාජවංශ සහ දස රාජධානි යුගය|මෙම යුගය]] අවසන් විය. හෙය ප්‍රධාන වශයෙන්ම [[පසුකාලීන ෂෝවු]] සෙන්පතියකු වූ [[සොං හි ටයිෂු අධිරාජයා|ෂාඕ කුවාංයින්ගේ]] කුමන්ත්‍රණයකින් සිදු වූ අතර 960දී [[සොං රාජවංශය]] ස්ථාපනය කෙරිණි. මෙලෙසින් එක්සත් චීනයක් ගොඩනැගුණු අතර &quot;දස රාජධානි&quot; ක්‍රමයෙන් මැකීගියේ ය.

===සොං, ලියාඕ, ජින්, සහ බටහිර ශියා රාජවංශ (ක්‍රි.ව. 960–1234)===
[[File:Li Di, Homeward Oxherds in Wind and Rain.jpg|thumb|''සුළඟ සහ වර්ෂාව මධ්‍යයේ නිවෙස් බලා යන ගව රැළ'' ලි ඩි (12වන සියවස) විසිනි.]]
{{main|සොං රාජවංශය|ලියාඕ රාජවංශය|බටහිර ශියා|ජින් රාජවංශය (1115–1234)}}
{{further|සොං රාජවංශයේ ඉතිහාසය}}
:''අගනුවරවල්: [[කායිෆෙං]] සහ [[හංෂොවු|ලින්‍’අන්]] {{smaller|(සොං රාජවංශය)}}; [[අචෙං පළාත|ෂැංජිං]], [[බීජිංහි ඉතිහාසය#ලියාඕ සහ ජින් රාජවංශ|නැන්ජිං]], [[ටොක්මොක්]] {{smaller|([[ලියාඕ රාජවංශය]])}}; [[අචෙං පළාත|ෂැංජිං]], [[බීජිංහි ඉතිහාසය#ලියාඕ සහ ජින් රාජවංශ|ෂෝංඩු]], [[කායිෆෙං]] {{smaller|([[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින් රාජවංශය]])}}; [[යින්චුවාන්]] {{smaller|(බටහිර ශියා රාජවංශය)}}''

960දී [[සොං රාජවංශය]] පිහිටුවන ලද්දේ [[සොං හි ටයිෂු අධිරාජයා|ටයිෂු අධිරාජයා]] විසිනි. එහි අගනුවර [[කායිෆෙං|කායිෆෙංහි]] ([[බියෑන්ජිං]] ලෙසද හඳුන්වයි) පිහිටුවන ලදී.  979දී, සොං රාජවංශය චීනයේ බොහෝ ප්‍රදේශ එක්සත්කළේ ය. නමුත් පිටත බොහෝ තෘණබිම් සංචාරක අධිරාජ්‍යය විසින් අල්ලා ගැනිණි. 907 සිට 1125 දක්වා පැවති [[ඛිටන් ජනයා|ඛිටන්]] [[ලියාඕ රාජවංශය]] විසින් [[මැංචූරියාව]], [[මොංගෝලියාව|මොංගෝලියාව]], සහ [[උතුරු චීනය|උතුරු චීනයේ]] ඇතැම් ප්‍රදේශ පාලනය කරන ලදී. මේ අතර 1032 සිට 1227දක්වා [[ටංගුට්ජනයා|ටංගුට්]] ගෝත්‍රය විසින් පිහිටුවන ලද [[බටහිර ශියා|බටහිර ශියා රාජවංශය]] මගින් වර්තමාන වයඹ දිග චීනයේ [[ගන්සු]], ෂාන්ෂි, සහ [[නිංෂියා]] පළාත්වලට අයත් බිම් පාලනය කරන ලදී.

[[සොං හි ටයිෂොං අධිරාජයා|මුල් සොං යුගයේ]], [[පසුකාලීන ජින් (පංච රාජවංශ)|පෙර රාජවංශයේ]] සමයේ නැති වී ගිය යුධ ප්‍රාන්ත දහසය නැවත අත්පත් කරගැනීමට [[ලියාඕ රාජවංශය|ලියාඕ රාජවංශයට]] එරෙහිව [[ගඔලියෑං ගංගාවේ සටන|යුධ ව්‍යාපාර]] කිහිපයක්ම දියත් කළ නමුත් ඒවා අසාර්ථක විය. අනතුරුව 1004දී [[ලියාඕ රාජවංශය|ලියාඕ]] අශ්වාරෝහක හමුදාව [[උතුරු චීන තැන්න|උතුරු චීන තැන්න]] ඔස්සේ ගොස් [[කායිෆෙං]]හි පිටත සීමාවට ළඟා වූ අතර සොං හි යටත් වීම ප්‍රකාශයට පත්කරමින් [[චන්යුවාන් ගිවිසුම|චන්යුවාන් ගිවිසුමට]] අත්සන් තැබීමට සොං රාජ්‍යයට බලකෙරිණි. මෙමගින් වාර්ෂිකව සොං භාණ්ඩාගාරයෙන් විශාල කප්පම් මුදලක් ගෙවීමට නිටම කෙරිණි. මෙම ගිවිසුම චීන [[රාජකීය චීන කප්පම් ක්‍රමය|කප්පම් ක්‍රමයේ]] වැදගත් පූර්වජයෙක් ලෙස සැලකෙයි. මෙලෙසින් [[ලියාඕ රාජවංශය|ලියාඕ]] දේශය වෙත සොං දේශයෙන් ගලා ගිය රිදී සඳහා හිලව් ලෙස චීන භාණ්ඩ සහ නිෂ්පාදන හුවමාරු වූ අතර මෙලෙසින් සොං ආර්ථිකය පුළුල් කරමින් භාණ්ඩාගාරයේ පාඩුව අවම විය. මෙය [[ලියාඕ රාජවංශය|ලියාඕ]] රාජ්‍යයට එරෙහි සොං ආක්‍රමණයක් සඳහා උපකාර විය. මෙයට සමාන ගිවිසුම් සහ සමාජයීය-ආර්ථික සබඳතා යාබද [[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින් රාජවංශය]] සමග ද පැවිතිණි.

[[ලියාඕ රාජවංශය|ලියාඕ අධිරාජ්‍යය]] තුළ [[ජුර්චෙන් ජනයා|ජුර්චෙන්]] ගෝත්‍රික ජනයා 1115දී වංශාධිපතීන්ට එරෙහිව කැරලි ගසා [[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින් රාජවංශය]] පිහිටුවූහ. 1125දී පරිහානියට යමින් පැවති  [[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින්]] රාජ්‍යය විසින් [[ලියාඕ රාජවංශය]] සහමුලින්ම අතුගා දමන ලදී. [[ලියාඕ රාජවංශය|ලියාඕ]] රාජසභාවේ සෙසු සාමාජිකයන් මධ්‍යම ආසියාව වෙත පලා ගොස් [[ක්වාරා ඛිටායි|ක්වාරා ඛිටායි අධිරාජ්‍යය (බටහිර ලියාඕ රාජවංශය)]] පිහිටුවූහ. නොබෝකලකින්ම [[ජින්-සොං යුද්ධ|ජින්වරුන්ගේ සොං රාජවංශය ආක්‍රමණය]] සිදු විය. 1127දී, [[කායිෆෙං]] අල්ලාගැනීමත් සමග [[උතුරු සොං රාජවංශය|උතුරු සොං රාජවංශ]] යුගය අවසන් කරමින් [[ජිංකං සිද්ධිය]] නැමැති මහත් ව්‍යසනකාරී සිදුවීම සිදු විය. පසුව සම්පූර්ණ උතුරු චීනයම ආක්‍රමණය කෙරිණි. සොං රාජ මාලිගයේ ‍ඉතිරිව සිටි සාමාජිකයන් රැස් වී නව අගනුවර ලෙස [[හංෂොවු]] (杭州) කේන්ද්‍රකර ගනිමින් [[දකුණු සොං රාජවංශය|දකුණු සොං රාජවංශ]] යුගය ආරම්භ කළහ. එමගින් [[හුවායි ගඟ]] අසල ප්‍රදේශ පාලනය කෙරිණි. ඉදිරි වසර තුළ චීන ජනගහනය සහ ජනාවාස සොං රාජවංශය, [[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින් රාජවංශය]] සහ [[බටහිර ශියා|බටහිර ශියා රාජවංශය]] අතර බෙදී ගියේ ය. මෙම යුගය අවසන් කරමින් 1227දී [[මොංගෝලියානු ආක්‍රමණ]] නිසා [[බටහිර ශියා]] රාජවංශය බිඳවැටිණි. අනතුරුව [[මොංගෝලියානුවන්ගේ ජින් රාජවංශ ආක්‍රමණය|ජින් රාජවංශය]] 1234දී ද, අවසානයේ [[මොංගෝලියානුවන්ගේ සොං රාජවංශ ආක්‍රමණය|දකුණු සොං රාජවංශය]] 1279දී ද බිඳවැටිණි.

එහි යුධ දුර්වලතාවය හැරෙන්නට සොං රාජවංශය සම්භාව්‍ය චීන ශිෂ්ටාචාරයේ උච්චස්ථානය ලෙස පුළුල්ව පිළිගැනෙයි. තාක්ෂණයෙන් සවිබල ගැන්වූ [[සොං රාජවංශයේ ආර්ථිකය|සොං ආර්ථිකය]] ‍එකල ලෝක ඉතිහාසයේ කිසිදු රටක නොවූ විරූ අයුරින් විදග්ධතාවයට පැමිණියේ ය. ජනගහනය මිලියන 100 ඉක්මවූ අතර වී වගාවේ දියුණුව, නිෂ්පාදන සඳහා බහුලව ගල්අඟුරු භාවිතා කළ හැකි වීම ආදිය නිසා සාමාන්‍ය ජනයාගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවිණි. [[කායිෆෙං]], සහ අනතුරුව අගනුවර වූ [[හංෂොවු]] යන නගර ද්විත්වයම එකල ලොව වඩාත් ජනාකීර්ණම නගර විය. බටහිර සමග ගොඩබිම් මගින් වෙළඳාම සංචාරක අධිරාජ්‍ය මගින් අවහිර කළද, යාබද රාජ්‍ය සමග පැතිරුණු [[මුහුදු සේද මාවත|මුහුදු වෙළඳමක්]] පරවතිණි. සොං කාසි භාවිතය ප්‍රචලිත වූ අතර [[මාලිමාව|මාලිමා]] වලින් බලගැන්වුණු විශාල දැව යාත්‍රා චීන මුහුදු සහ උතුරු [[ඉන්දියානු සාගරය]] වටා යාත්‍රාකළේ ය. [[රක්ෂණය|රක්ෂණ ක්‍රමය]] පිළිබඳ සංකල්පය පැතිරයාම නිසා වෙළඳුන්හට අවදානමකින් තොරව දිගුදුර මුහුදු ගමන්වල යෙදීමට හැකි විය. සමෘද්ධිමත් ආර්ථික කටයුතු සමග පළමුවරට [[ජියාඔෂි (මුදල්)|මුදල් නෝට්ටු]] භාවිතය පළමුවරට බටහිර පෙදෙසේ නගරයක් වූ [[චෙංදු]]හි ඇරඹිණි. මෙය තඹ [[කාසි]] සඳහා ආදේශකයක් විය.

විද්‍යාව සහ තාක්ෂණයඅතින්ගත් විට නව අදහස් ඇති නිලධාරීන් වූ [[සු සොං]] (1020–1101) සහ [[ෂෙන් කුවෝ]] (1031–1095) ආදීන් ප්‍රකට විය. මාලිගය තුළ ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන්ගේ දේශපාලන සතුරන් සහ [[වං අන්ෂි]] සහ [[සිමා ගුවාං]] වැනි අධිපතීන්ගේ සහායලත් මධ්‍යස්ථ මතධාරීන් අතර අරවුල් ඇති විය. 13වන සියවසේ මධ්‍ය සිට අවසාන දක්වා කාලය තුළ [[ෂු ක්සි]] විසින් ගෙනහැර පෑ [[නව කොන්ෆියුසියානුවාදය|නව කොන්ෆියුසියානු]] දර්ශනයට ‍චීන අනුග්‍රහය හිමි විය. සොං රාජවංශ සමයේ විශිෂ්ට සාහිත්‍ය නිර්මාණ බිහි විය. උදාහරණ ලෙස ''[[සිෂි ටොංජියෑන්|සිෂි ටොංජියෑන්ගේ]]'' ඓතිහාසික කෘතීන් (&quot;දේශපාලනයට සහාය වීමට විස්තීර්ණ කැඩපතක්&quot;) යන්න දැක්විය හැක. [[ලී අච්චු මුද්‍රණ ක්‍රමය|චලනය කළ හැකි මුද්‍රණ ක්‍රමයේ]] සොගැනීමත් සමග දැනුම පුළුල්ව ව්‍යාප්ත විය. කලාව සහ සංස්කෘතිය වැජඹිණි. ''[[ක්විංමිං උත්සවය සමයේ ගංගාව දිගේ|චිංමිං උත්සවය සමයේ ගංගාව දිගේ]]'' සහ ''[[සංචාරක නළාවක ගීත දහ අට]]'' වැනි ශ්‍රේෂ්ඨ කලා නිර්මාණ බිහි වූ අතර [[ලින් ටිංගුයි]] වැනි බෞද්ධ චිත්‍රශිල්පීන් ප්‍රකට විය.

[[සොං රාජවංශය|සොං රාජවංශයේ]] තවත් ප්‍රධාන සොයාගැනීමක් පිළිබඳ යුධ ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. [[ටෑං රාජවංශය|ටෑං රාජවංශ]] සමයේ පළමුවරට නිපදවන ලද [[වෙඩිබෙහෙත්]] පළමුවරට යුද්ධ සඳහා භාවිතා කළේ සොං හමුදා විසිනි. එසේම ඔවුන් විසින් නව ගිනි අවි සහ වටලෑම් යන්ත්‍ර ආකෘති හඳුන්වා දෙන ලදී. [[දකුණු සොං රාජවංශය|දකුණු සොං රාජවංශ සමයේ]] එහි පැවැත්ම දැඩිව රඳා පැවතුණේ උතුරේ අශ්වාරෝහක හමුදා වෙතින් [[යැංසි]] සහ [[හුවායි ගඟ]] ආරක්ෂාකර ගැනීම මතයි. චීනයේ පළමු නාවික බලඇණිය 1132දී පිහිටුවන ලද අතර එහි අද්මිරාල්වරයා සමගින් ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය [[ඩිංඝායි]]හි පිහිටුවන ලදී. හබල්සක සහිත යුධනැව් මගින්&lt;nowiki/&gt; [[වෙඩිබෙහෙත්]] සහ හුනුවලින් සමන්විත ගිනිබෝම්බ දියත්කළ හැකි විය. මෙය සොං රාජවංශය විසින් 1161දී [[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින්]] දේශයට එරෙහිව මෙහෙය වූ ආක්‍රමණයේදී [[නැගෙනහිර චීන මුහුද|නැගෙනහිර චීන මුහුදේ]] [[ටංඩාඕහි සටන]] සහ [[යැංසි|යැංසි ගංගාවේ]] [[කයිෂිහි සටන]] ජයගැනීමට උපකාරී විය.
සොං රාජවංශය යටතේ වර්ධනය වෙමින් පැවති මහා ශිෂ්ටාචාරය [[මොංගෝලියානුවන්ගේ සොං රාජවංශ ආක්‍රමණය|මොංගෝලියානු ආක්‍රමණ]] නිසා පරිහානියට පත්වන්නට විය. මේ සමයේ ජනගහනය ශීඝ්‍රයෙන් අඩු වූ අතර ආර්ථිකය ද හායනය විය. දශක තුනකට වඩා මෝංගෝලියානු ප්‍රතිරෝධී සටන පැවතිය ද, 1276දී [[හංෂොවු]] අල්ලාගැනීමත් සමග 1279දී පැවති [[යාමෙන්හි සටන|යාමෙන්හි සටනේ දී]] සොං නාවික හමුදාව පරාජයට පත්වීමත් සමග සොං රාජවංශයේ අවසානය උදා විය.

===යුවාන් රාජවංශය (ක්‍රි.ව. 1271–1368)===
{{main|යුවාන් රාජවංශය}}
[[File:Ch'ien Hsüan 002.jpg|thumb|අසකු මෙහෙයවන ''[[යැං ගුයි‍ෆෙයි]]''. මෙය [[ක්වියෑන් ෂුවාන්]] (ක්‍රි.ව. 1235–1305) විසින් සිතුවම්කරන ලද්දකි.]]
:''අගනුවරවල්: [[ෂෑංග්ඩු|ෂැනඩු]], [[ඛාන්බලික්|දාඩු]]''

[[ජුර්චෙන් ජනයා|ජුර්චෙන්වරුන්]] විසින් පිහිටුවූ [[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින් රාජවංශය]], මොංගෝලියානුවන් විසින් පරාජය කරන ලදී. අකතුරුව දරුණු දිගුකාලීන ලේ පිපාසිත යුද්ධයකින් අනතුරුව දකුණු සොං අධිරාජ්‍යය යටත්කරගන්නා ලදී. මෙහිදී ගිනිඅවි බෙහෙවින් වැදගත් විය. යුද්ධයෙන් පසු එළැඹුණු මෙම යුගය පසුකලෙක ''[[:en:Pax Mongolica|පැක්ස් මොංගොලිකා]]'' ලෙස හඳුන්වන ලදී. [[මාර්කෝ පෝලෝ]] වැනි ගවේෂණාත්මක යුරෝපීයයන් මෙකල චීනය වෙත සංචාරය කළ අතර යුරෝපය වෙත එහි විශ්මයන් පිළිබඳ වාර්තා ගෙන යන ලදී. යුවාන් රාජවංශ සමයේදී මොංගෝලියානුවන් බෙදීමකට ලක් වූ අතර සමහරුනට ස්ටෙප්ස් මුල්බිම්වල වාසය කිරීමට අවශ්‍ය වූ අතර සමහරුනට චීනයට අනුගත වීමට අවශ්‍ය විය.

[[ජෙංඝිස් ඛාන්|ජෙංඝිස් ඛාන්ගේ]] මුණුපුරා වූ [[කුබ්ලයි ඛාන්]] චීන සම්ප්‍රදායයන්ට අනුගත වීමට නතර විය. ඔහු චීනයේ [[යුවාන් රාජවංශය]] ස්ථාපනය කළේ ය‍. මෙය බීජිං අගනුවර කරගනිමින් සමස්ත චීනයම පාලනය කළ ප්‍රථම අධිරාජ්‍යයයි. ක්‍රි.ව. 938දී පිහිටුවූ යැන් යුන්ගේ ප්‍රාන්ත දහසය යටතේ බීජිං ලියාඕ යටතේ පාලනය විය. මීට පෙර එය මුළු චීනයම පාලනය නොකළ [[ජින් රාජවංශය (1115–1234)|ජින්]] රාජ්‍යයේ අගනුවර විය.
මොංගෝලියානු ආක්‍රමණයට ප්‍රථම චීන රාජවංශ අනුව මිලියන 120ක ජනගහනයක් වාර්තා වී ඇත. ආක්‍රමණයෙන් පසු 1279දී සම්පූර්ණ කළ සමීක්ෂකවරුන් 1300ක් යටතේ කළ සංගණනයේදී වාර්තා වූයේ ජනගහනය දළ වශයෙන් මිලියන 60ක් බවයි.&lt;ref&gt;{{cite journal | first=Ping-ti |last= Ho | title=An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China | journal = Études Song | series= 1 | issue=1 | year=1970 | pages=33–53}}&lt;/ref&gt; මෙම අඩුවීම මුළුමණින්ම මොංගෝලියානු ඝාතන නිසා සිදුවන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. නමුත් ෆ්‍රෙඩ්රික් ඩබ්. මෝට් වැනි විද්වතුන්ගේ අදහස වන්නේ එය සැබෑ අඩුවීමකට වඩා වාර්තා කිරීමේදී සිදු වූ පරිපාලන දුර්වලතාවන් නිසා සිදුවන්නට ඇති බවයි. [[ටිමොති බෲක්]] වැනි පුද්ගලයන් පවසන්නේ මොංගෝලියානුවන් හඳුන්වා දුන් දාස ක්‍රමයක් නිසා බොහෝ චීන පුද්ගලයන් සංගණනයෙන් ඉවත් වන්නට ඇති බවයි. විලියම් මැක්නීල් සහ ඩේවිඩ් මෝගන් වැනි ඉතිහාසඥයින් පවසන්නේ මෙම ජනගහන අඩුවීම පසුපස පවතින ප්‍රධාන සාධකය [[මහාමාරිය]] බවයි.

14වන සියවසේ චීනය මහාමාරිය වැනි වසංගතවලින් පීඩා විඳි අතර මිලියන 25ක පමණම ජනයා, එනම් චීන ජනගහනයෙන් 30%ක් පමණම මරණයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&amp;topic=1 |title = Course: Plague |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071118121009/http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&amp;topic=1 | archivedate = 18 November 2007}}{{dead link|date=September 2012}}&lt;/ref&gt;

===මිං රාජවංශය (ක්‍රි.ව. 1368–1644)===
[[File:Court Ladies of the Former Shu by Tang Yin.jpg|thumb|upright|''පැරණි ෂුහි මාලිග ස්ත්‍රීන්'' [[ටෑං යින්]] (1470–1523) විසිනි.]]
{{main|මිං රාජවංශය}}
{{further|මිං රාජවංශයේ ඉතිහාසය}}
:''අගනුවරවල්: [[නැන්ජිං]], බීජිං''
[[File:明太祖.jpg|left|thumb|upright|[[මිං රාජවංශය|මිං රාජවංශයේ]] ආරම්භකයා වූ [[හොංවු අධිරාජයා]].]]

ශතවර්ෂයකටත් අඩුවෙන් පැවති යුවාන් රාජවංශයේ පාලන සමයේ මොංගෝලියානු පාලනයට විරුද්ධව පොදු ජනයා තුළ දැඩි මතයක් පැවතිණි. 1340 සිට ඇති වු නිරතුරු ස්වභාවික විපත් හේතුවෙන් ගැමි ජනයා කැරළි ගැසූහ. අවසානයේ 1368දී [[මිං රාජවංශය]] විසින් යුවාන් රාජවංශය බලයෙනක් පහකරන ලදී.

නාගරීකරණය වැඩි වීමත්, ජනගහනය වැඩිවීමත් නිසා කම්කරු පක්ෂය වඩාත් සංකීර්ණ විය. [[නැන්ජිං]] හා බීජිං යනු පෞද්ගලික කර්මාන්තවල වර්ධනයට දායක වූ විශාල නාගරික මධ්‍යස්ථාන දෙකකි. මෙනිසා කුඩා කර්මාන්ත වර්ධනය වු අතර කඩදාසි, සේද, කපු සහ පෝසිලේන් භාණ්ඩ මේ අතර විය. කුඩා වෙළෙඳ මධ්‍යස්ථාන ශීඝ්‍රයෙන් රටපුරා ඇති විය. නාගරික වෙළෙඳපොලවල් ප්‍රධාව වශයෙන් ආහාර සඳහා විවෘත වු අතර ඇතැම්විට තෙල් සහ ඇණ වැනි අත්‍යාවශ්‍ය නිෂ්පාදනද අලෙවි කෙරිණි.

විදේශිකයන් නුරුස්නා බව සහ ජනප්‍රිය වෙමින් පැවති [[නව කොන්ෆියුසියානුවාදය|නව කොන්ෆියුසියානුවාදී]] පාසලේ විද්වතුන්ගේ අදහස් අභිබවා මිං රාජවංශය යටතේ චීනය හුදකලා නොවී ය. විශේෂයෙන් ජපානය හා බාහිර ලෝකය සමඟ වෙළෙඳ හා අනිකුත් ගිවිසුම් වර්ධනය වු අතර චීන වෙළෙඳුන් විසින් ඉන්දියානු සාගරය හා නැගෙනහිර අප්‍රිකාව තෙක් [[නිධන් සෙවුම|ෂෙං හීගේ චාරිකා]] වැනි ගවේෂණ දියත් කරන ලදී. 

රාජවංශයේ ආරම්භකයා වූ [[ෂු යුවාන්ෂෑං]] (හොංවු අධිරාජයා) වානිජ අංශයට වඩා කෘෂිකාර්මික අංශයෙන් වැඩි ආදායමක් ලැබෙන රාජ්‍යයකට මුල්ගල තැබී ය. සොං සහ මොංගෝලියානු යුගවලට වඩා කෘෂිකාර්මික අංශය දියුණුවීමට සමහරවිට ෂුගේ ගොවි පසුබිම ද හේතු වන්නට ඇත. මොංගෝලියානු සහ සොං යුගවල පැවති නව-වැඩවසම් භූමි මිං පාලකයන් විසින් පවරාගන්නා ලදී. ඉඩහ් රජයට පවරාගැනුණු අතර ඒවා කැබලි කර කුලී පදනමට ලබා දෙන ලදී. පෞද්ගලික වහල් සේවය තහනම් කෙරිණි. [[යොංග්ලේ අධිරාජයා|යොංග්ලේ අධිරාජයාගේ]] මරණින් පසු ස්වාධීන ඉඩම්හිමි ගොවීහු චීන කෘෂිකර්මයේහි ප්‍රමුඛත්වය ගත්හ. මෙම නීති පෙර රාජ්‍යවල පැවති දිළිඳුභාවය අවම කිරීමට උත්සාහ ගත්තේ ය.

[[File:Map of Ming Chinese empire 1415.jpg|left|thumb|[[යොංග්ලේ අධිරාජයා|යොංග්ලේ අධිරාජයාගේ]] සමයේ මිං චීනය.]]
මෙම රාජවංශය යටතේ ශක්තිමත් සංකීර්ණ මධ්‍යම රජයක් පැවතිණි. එය අධිරාජ්‍යය එක්සත් කර පාලනයට උපකාරී විය. අධිරජුගේ තනතුර වඩාත් ඒකාධිපති ස්වරූපයක් ගත් නමුත් ෂු යුවාන්ෂැං විසින් &quot;[[ප්‍රධාන ලේකම්]]&quot;හට නිලධාරි මඬුල්ලේ කඩදාසි ගොනු සම්බන්ධව සහාය ලබාගන්නා ලදී. එහිදී සිහිකැඳවීම් (සිහසුන පිළිබඳ පෙත්සම් සහ නිර්දේශ), රාජකීය ආඥා, විවිධ වාර්තා, සහ බදු වාර්තා පිළිබඳ සහාය ලබා ගැනිණි. ජනතාවගේ වෙනස්වීම්වලට අනුගත නොවෙමින් මිං අධිරාජ්‍යය විනාශය කරා ගෙනගියේ ද මෙම නිලධාරි මඬුල්ල විසිනුයි.
යොංග්ලේ අධිරාජයා දේශසීමා අවට චීනයේ බලය පැතිරවීමට දැඩි පරිශ්‍රමයක් දැරූ අතර ඔහු සෙසු රටවලට සිය රාජ්‍යය වෙත තුටුපඬුරු පුදකිරීමට තානාපතීන් පිටත්කර හැරියේ ය. විශාල නාවික හමුදාවක් නිර්මාණය කෙරිණි. ඒ අතරට කුඹගක් හතරකින් යුත් ටොන් 1,500ක් පමණ දැරිය හැකි නැව්, මිලියන 1‍ක සෙබලුන්ගෙන් යුත් ක්‍රියාකාරී හමුදාව (සමහරුන් මෙය මිලියන 1.9ක් ලෙස ඇස්තමේන්තුගත කර ඇත) අන්තර්ගත විය. වසර 20ක් ඇතුළත චීන හමුදාව [[මිං-හෝ යුද්ධය|වියට්නාමය ආක්‍රමණය]] කළහ. මේ අතර චීන මුහුදු කණ්ඩායම් චීන මුහුදු සහ ඉන්දියානු සාගරය වෙත ගමන්කළ අතර එය අප්‍රිකාවේ නැගෙනහිර වෙරළ දක්වා ද විහිදිණි. චීන ජනයා නැගෙනහිර [[මොඝුලිස්ථානය|මොඝුලිස්ථානයේ]] ද බලය පැතිරවූහ. ආසියානු රාජ්‍ය කිහිපයක්ම චීන අධිරාජයා වෙත දූතයන් එවන ලදී. අභ්‍යන්තරව ප්‍රධාන ඇලමාර්ගය පුළුල් වූ අතර අභ්‍යන්තර වෙළඳාමේ උන්නතියට එය හේතු විය. වසරකට ටොන් 100,000කට අධික යකඩ නිෂ්පාදනය කෙරිණි. චලනය කළ හැකි ක්‍රමය ආධාරයෙන් බොහෝ පොත් මුද්‍රණය කෙරිණි. බීජිංහි [[තහනම් නගරය|තහනම් නගරයේ]] චීන රාජමාලිගාව වර්තමාන පවත්නා අයුරින් තේජසට පත් විය. මෙම ශතවර්ෂ තුළ දකුණු චීනයේ සම්පත් සූරාකනු ලැබිණි. නව බෝග වගාවන් පුළුල්ව ව්‍යාප්ත වූ අතර [[පෝසිලේන්]] නිපදවීම සහ පේෂකර්මාන්තය ප්‍රචලිත විය.

1449දී [[එසෙන් ටයිසි|එසෙන් ටයිසිගේ]] නායකත්වය යටතේ [[ඔයිරත්වරු|ඔයිරත්]] මොංගෝලියානුවන් විසින් උතුරු චීනය වෙත ආක්‍රමණයක් දියත් කර [[ටුමු බලකොටුවේ සටන|ටුමු හිදී]] [[ෂෙංටොං අධිරාජයා|ෂෙංටොං අධිරාජයාව]] අල්ලාගන්නා ලදී. මෙලෙසින් මිං රාජ්‍යය උතුරු පෙරමුණේ යුද්ධයට පැටලුණු අතර [[මිං මහා ප්‍රාකාරය]] ඉදිවීම ද සිදු විය. අදවන විට චීන මහා ප්‍රාකාරයේ ඉතිරිව ඇති කොටස්වලින් බොහෝමයක් මිං යු‍ගයේ ඉදිකරන ලද හෝ පිළිසකර කරන ලද ඒවායි. ගඩොල් සහ ග්‍රැනයිට් නිර්මාණ විශාල කෙරිණි. අටොලු නැවත නිර්මාණය කෙරුණු අතර කාලතුවක්කු සවිකරන ලදී.

යොංග්ලේ අධිරාජයාගේ මරණින් පසු මිං දේශය මුහුදු මාර්ගයේ හුදකලා විය. ඉන්දියානු සාගරයේ නිධන් සෙවීමේ චාරිකා ද නැවතිණි. මුහුදු තහනම් පැනවීම මගින් චීනුන් මුහුදු මාර්ගයෙන් වෙළඳාම් කිරීම තහනම් කෙරිණි. මේ අතර යුරෝපීය වෙළඳුන් වෙළඳාමට කළ ඉල්ලීම් ද දැඩිව ප්‍රතික්ෂේප කෙරිණි. 1521දී [[ටුවෙන් මුන්|ටුවෙන් මුන්හිදී]] පෘතුගීසීන්ව [[ටුන්මෙන්හි සටන|මිං නාවික හමුදාව විසින් පලවා හරින ලද]] අතර නැවත [[ටැමාඕහි දෙවන සටන|1522දී]] ද පලවා හරින ලදී. අභ්‍යන්තර සහ විදේශ ඉල්ලුම නිසා මුහුදු වෙළඳාම නීත්‍යානුකූල නොවන අයුරින් පැතිර ගිය අතර [[ජියාජිං අධිරාජයා|ජියාජිං අධිරාජයාගේ]] (1507-1567) සමයේ අග්නිදිග වෙරළ තීරයේ ''[[වොකොවු]]'' කොල්ලකෑම් බහුලව පැතිරගියේ ය. ගුවාංදොං සහ ෆූජියෑන්හි වරායයන් විවෘත කිරීමෙන් පසු එය මර්දනය විණි.&lt;ref&gt;&quot;China &gt; History &gt; The Ming dynasty &gt; Political history &gt; The dynastic succession&quot;, ''Encyclopædia Britannica Online'', 2007&lt;/ref&gt; 1557දී පෘතුගීසින්හට [[මැකාවු]] වෙත යාත්‍රා කිරීමට අවසර ලැබිණි. 1999 වන තෙක්ම එහි වෙළඳාම පෘතුගීසීන් අතෙහි රැඳිණි. චීන මුහුදු වෙත ලන්දේසීන් ඇතුළු වීමටද දැඩි ප්‍රතිරෝධයක් එල්ල විය. 1622-1624 කාලයේ [[චීන-ලන්දේසි ගැටුම්]] මගින් ලන්දේසීන්ව [[පෙංඝු|පෙංඝු දූපත්වලින්]] ඈතට පලවා හැරිණි. ලන්දේසීන්හට තායිවානය වෙත යාමට පමණක් අවසර ලැබිණි. [[ලන්දේසි ෆොර්මෝසා|තායිවානයේ ලන්දේසීන්]] මිං සමග සටන් කළ අතර 1633 [[ලියාඕලුවෝ බොක්කේ සටන|ලියාඕලුවෝ බොක්කේ සටනේ දී]] ඔවුනට පරාජය අත් වූ අතර පසුකාලීනව මිං රාජවංශයේ බිඳවැටීමෙන් පසු 1662දී ඔවුහු මිං රාජපාක්ෂිකයකු වූ [[කොෂිංගා|කොෂිංගාට]] යටත් වූහ.

1556දී [[ජියාජිං අධිරාජයා|ජියාජිං අධිරාජයාගේ]] සමයේ දී සිදු වූ [[1556 ෂාන්සි භූමිකම්පාව|ෂාන්සි භූමිකම්පාව]] නිසා 830,000 පමණම ජනයා මරණයට පත් විය.

===චිං රාජවංශය (ක්‍රි.ව. 1644–1911)===
[[File:The Reception.JPG|thumb|left|''පීකින් රාජමාලිගයේ දී රාජ්‍යදූතයා ([[ජෝර්ජ් මැකාර්ට්නි, 1වන මැකාට්නි අර්ල්වරයා|මැකාර්ට්නි]]) සහ ඔහුගේ පිරිවර පිළිගැනීම'',කැටයම් කොට සිතුවම් කරන ලද්දේ [[ජේම්ස් ගිල්රේ]] විසිනි (ප්‍රකාශනය 1792 සැප්තැම්බර්).]]
[[File:Qing china.jpg|thumb|300px|1892දී [[චිං රාජවංශය| චිං චීනයේ]] ව්‍යාප්තිය.]]
{{main|චිං රාජවංශය}}
:''අගනුවරවල්: [[ෂෙන්යැං]], බීජිං''

චීනයේ අවසාන රාජවංශය [[චිං රාජවංශය]] (1644–1911) ලෙස සැලකේ. මෙය [[මැංචු ජනයා|මැංචුවරුන්]] විසින් පිහිටුවන ලද අතර එය මුළු චීනයම සහ එහි ජනයාව පාලනය කළ දෙවන ආක්‍රමණික රාජවංශය ලෙස සැලකේ. මිං රාජ්‍යයේ ඊසානදිග පෙදෙසේ මහා ප්‍රාකාරයට පිටතින් ජීවත් වූ මෙම ජනයා මුලින් [[ජුර්චෙන් ජනයා|ජුර්චෙන්වරුන්]] ලෙස හැඳින්විණි. [[නුර්හාකි]] විසින් සියලු ජුර්චෙන් ගෝත්‍ර එක්සත් කර ස්වාධීන රාජ්‍යයක් පිහිටුවූ පසු ඔවුන් මිං රාජ්‍යයට ඉමහත් තර්ජනයක් විය. කෙසේනමුත් [[ලි ෂෙං|ලි ෂෙංහි]] ගොවි අරගලය මගින් [[මිං රාජවංශය]] සිහසුනෙන් පහකෙරුණු අතර 1644දී බීජිං අල්ලා ගැනීමත් සමග අවසාන මිං අධිරාජයා වූ [[චොංෂෙන් අධිරාජයා]] සියදිවි නසාගන්නා ලදී. මැංචුවරු පැරණි මිං සෙන්පතියකු වූ [[වු සංගුයි]] සමග මිත්‍රශීලීව කටයුතු කර බීජිං අල්ලාගත් අතර චිං රාජවංශයේ අගනුවර එහි පිහිටුවන ලදී. අනතුරුව [[දකුණු මිං රාජවංශය|දකුණේ විසූ සෙසු මිං සාමාජිකයන්]] මැඬපවත්වන ලදී. මැංචු ආක්‍රමණ සමය ඉමහත් ජීවිත විනාශයකට හේතු වූ අතර චීන ආර්ථිකයේ ශීඝ්‍ර බිඳවැටීමට හේතු විය. සමස්තයක් ලෙස ගත් විට මිං දේශයේ චිං ආක්‍රමණ නිසා මිනිස් ජීවිත මිලියන 25ක් පමණම විනාශ විය.&lt;ref&gt;John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. ISBN 0-19-511504-X.&lt;/ref&gt; මීට අමතරව මැංචු ජනයා සම්ප්‍රදායික චීන රජයේ කොන්ෆියුසියානු අදහස් අනුව හැඩගැසුණු අතර ඔවුන ද චීන රාජවංශයක් ලෙස සලකනු ලැබී ය.

මැංචුවරු හන් චීන ජනයාට මැංචු [[ක්යුවේ (කොණ්ඩාමෝස්තරය)|ක්යුවේ කොණ්ඩාමෝස්තරය]] අනුගමනය කරන ලෙස නියෝග කළහ. නිලධාරීන්හට මැංචු-ආරේ ''[[චංෂැන්]]'' වස්ත්‍රය (පතාකකරුවන්ගේ වස්ත්‍රය සහ ''[[ටැංෂුවාං]]'') ඇඳීමට සිදු වූ නමුත් සාමාන්‍ය හන් ජනයාට සම්ප්‍රදායික හන් ඇඳුම හෙවත් ''[[හන්ෆු]]'' ඇඳීමට අවසර හිමි විය. බොහෝ හන් ජනයා සිය කැමැත්තෙන්ම ක්විපාඕ වස්ත්‍රය අඳින ලදහ. [[කාංෂි අධිරාජයා]] ''[[කාංෂි ශබ්දකෝෂය]]'' නිර්මාණයට නියෝග කළේ ය. මෙය එකල බොහෝදුරට සම්පූර්ණ වූ [[චීන අක්ෂර]] ඇතුළත් ශබ්දකෝෂය විය. චිං රාජවංශය විසින් [[:en:Eight Banners|අෂ්ට පතාක පද්ධතිය]] හඳුන්වා දුන් අතර මෙය චිං යුධ හමුදාවේ අඩිතාලම ලෙස සැලකිණි. මෙම පතාකකරුවන් වෙළඳාම හෝ කම්කරු සේවය සඳහා යෙදිය නොහැකි වූ අතර පතාකකරුවන්ගේ තත්ත්වයෙන් මිදීමට පෙත්සම් ඉදිරිපත් කළ යුතු විය. ඔවුන් වංශවත් පිරිසක් ලෙස සැලකුණු අතර වාර්ෂික විශ්‍රාම වැටුපක්, ඉඩම්, සහ වස්ත්‍ර හිමි වීම වැනි විශේෂ වරප්‍රසාද ද හිමි විය.

[[File:China imperialism cartoon.jpg|left|thumb|1890 දශකයේ අගභාගයේ බ්‍රිතාන්‍යය, ජර්මනිය, රුසියාව, ප්‍රංශය සහ ජපානය අතර චීනය බෙදාගැනීමට දරන උත්සාහය නිරූපිත බ්‍රංශ දේශපාලන කාටූනයක්.]]

ඊළඟ අඩසියවස තුළ [[මිං රාජවංශය]] යටතේ පැවති සියලු ප්‍රදේශ චිං රාජ්‍යය යටතේ ඒකාබද්ධ කෙරිණි. [[ෂින්ජියෑං]], ටිබෙටය, සහ [[මොංගෝලියාව]] ද චීන රාජ්‍යයට ඇතුළත් කෙරිණි. [[ෂුන්ෂි අධිරාජයා|පෙරසිටි අධිරාජයා]] විසින් නින්දගම් ලෙස දී තිබූ විශාල භූමි පුදේශ ප්‍රවේණි භූක්තියට ලබා නොදීම නිසා 1673 සහ 1681අතර කාලයේදකුණු චීන සෙන්පතීන් තිදෙනකු විසින් මෙහෙයවූ කැරැල්ල කාංෂි අධිරාජයා විසින් මර්දනය කරන ලදී. 1662දී දකුණු මිං රාජවංශය බිඳවැටීමෙන් පසු මිං රාජපාක්ෂිකයකු වූ [[කොෂිංගා]] (ෂෙං චෙංගොං) විසින් මෙහෙයවන ලද කැරලිකාර [[ටුංග්නිං රාජධානිය]] පරාජය කිරීමෙන් පසු 1683දී චිං රාජ්‍යය දකුණු [[තායිවානය|තායිවා‍නයේ]] උභය පාලනයක් ගෙගියේ ය. චිං රාජ්‍යය විසින් [[චීන-රුසියන් දේශසීමා ගැටුම|ඇල්බසින්හි දී රුසියානුවන් පරාජය කරන]] ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස [[නර්චින්ස්ක් ගිවිසුම]] ඇති විය.

[[ක්වියැන්ලොං අධිරාජයා|ක්වියැන්ලොං අධිරාජයාගේ]] දිගු පාලන සමයේ අවසාන කාලයේ චිං රාජ්‍යය එහි උච්චස්ථානයට පත් විය. චීනය ලෝක ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකකටත් වඩා පාලනය කළේ ය. ලොව විශාලතම ආර්ථිකය එය සතු විය. භූමි ප්‍රමාණය අතින් සැලකූ විට එය ලොව මෙතෙක් පැවති විශාලතම අධිරාජ්‍යවලින් රකක් විය.

19වන සියවස වනවිට අධිරාජ්‍යය අභ්‍යන්තරව ව්‍යාකූලත්වයට බත් වූ අතර බාහිරින් බටහිර ජාතීන්ගේ තර්ජනවලට ලක් විය. [[පළමු අබිං යුද්ධය|පළමු අබිං යුද්ධයේ දී]] (1840) [[බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය|බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයට]] පරාජය වීමත් සමග, [[නැන්කිං ගිවිසුම]] (1842) අත්සන් කෙරුණු අතර එමගින් [[හොං කොං]] දේශයට [[අබිං]] (බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍ය යටත් විජිතවල නිපදවුණු) ආනයනයට අවසර ලැබිණි. පසුකාලීනව සිදු වූ යුධ පරාජයන් හමුවේ අසමාන ගිවිසුම් අත්සන් කෙරුණු අතර චිං රාජවංශය බිඳවැටීමත් සමග යුරෝපීය බලය වර්ධනය විණි.

අභ්‍යන්තරව &quot;දිව්‍යමය රජකු&quot; යැයි කියාගත් [[හොං ෂියුක්වාන්]] විසින් මෙහෙය වූ අර්ධ-ක්‍රිස්තියානි ආගමික ව්‍යාපාරය නිසා ඇති වූ [[තායිපිං අරගලය]] (1851–1864) දළ වශයෙන් චීන දේශයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ පුරා පැතිර ගිය අතර එය 1864දී [[නැන්කිංහි දෙවන සටන|නැන්කිං දෙවන සටනේ දී]] සම්ඵූර්ණයෙන් විනාශ කෙරිණි. මෙය 19වන සියවසේ පැවති විශාලම සටන්වලින් එකක් වූ අතර දැවැන්ත මිනිස් ජීවිත ප්‍රමාණයක් විනාශ විය. මෙහි දී මිලියන 2දක් පමණ මියයන්නට ඇතැයි සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web | first=Matthew | last=White |url = http://necrometrics.com/wars19c.htm | title = Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century |accessdate=11 April 2007}}&lt;/ref&gt; මෙය අනුව යමින් සිවිල් කෝලාහල රාශියක් ඇති වූ අතර [[පුන්ටි-හකා වංශික යුද්ධය]], [[නියාන් අරගලය]], [[දුංගන් කැරැල්ල (1862–1877)|දුංගන් කැරැල්ල]], සහ [[පැන්තායි අරගලය]] ඒ අතරින් කිහිපයකි.&lt;ref&gt;{{cite book | first=Damsan |last=Harper | first2=Steve |last2=Fallon |first3=Katja |last3=Gaskell |first4=Julie |last4=Grundvig |first5= Carolyn |last5=Heller | first6=Thomas |last6=Huhti |first7=Bradley |last7=Maynew |first8=Christopher | last8=Pitts | title=Lonely Planet China | url=https://archive.org/details/lonelyplanetchin00dami_1 | edition=9 | year=2005 | ISBN=1-74059-687-0}}&lt;/ref&gt; මෙම සියලු අරගල මැඬපැවැත්වුණු නමුත් මේ සඳහා දැවැන්ත වියදමක් සිදු වූ අතර මධ්‍යම රාජකීය බලය දුර්වල විය. මැංචුවරුන් විසින් හඳුන්වා දුන් [[:en:Eight Banners|පතාක ක්‍රමය]] අසාර්ථක විය. පතාක හමුදා කැරලි මැඬපැවැත්වීමට අපොහාසත් වූ අතර රජය විසින් &quot;නව හමුදා&quot; පැවති පළාත් නිලධාරීන්ගේ සහාය පතන ලදී. ඔවුහු සාර්ථකව චිං රජයට එරෙහි කැරලි මැඬපැවැත්වූහ. නැවත චීනය ශක්තිමත් මධ්‍යම හමුදාවක් ගොඩනැගීමට අපොහොසත් වූ අතර බොහෝ දේශීය නායකයෝ යුධ අධිපතීන් බවට පත්ව සිය පළාත් ස්වාධීනව පාලනය කළහ.&lt;ref&gt;Philip Kuhn, ''Rebellion and its Enemies in Late Imperial China: Militarization and Social Structure, 1796-1864'' (1970) ch 6&lt;/ref&gt;


අධිරාජ්‍යය තුළ පැවති නොයෙකුත් ව්‍යසනයන් සහ අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව පැවති තර්ජනවලට ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1800 සියවසේ අගභාගයේ ආයතනික ප්‍රතිසංස්කරණයක් ලෙස [[ස්වයං-ශක්තිමත් වීමේ ව්‍යාපාරය]] ඇරඹිණි. මෙහි අරමුණ වූයේ අධිරාජ්‍යය නවීකරණය කිරීමයි. එසේම යුධ හමුදාව ශක්තිමත් වීම අරමුණු කෙරිණි. නමුත් මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය දූෂිත නිලධාරීන්, නරුමාවාදීන් පීඩාවට පත් කළ අතර රාජකීය පවුලේ ගැටුම් ඇති විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස [[ප්‍රථම චීන-ජපන් යුද්ධය|පළමු චීන-ජපන් යුද්ධයේ දී]] (1894–1895) &quot;[[බෙයෑං නාවික හමුදාව]]&quot; ප්‍රබලව පරාජය කෙරිණි. අනතුරුව [[ගුවාංෂු අධිරාජයා]] සහ ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන් එක්ව පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යාපාරයක් ලෙස [[දින සියයේ ප්‍රතිසංස්කරණය]] (1898) සිදු විය. නමුත් නොබෝකලකින්ම එය වැන්දඹු [[සික්සි මව් අධිරාජිනිය]] සහ ඇගේ ආධාරකරුවන් විසින් මෙහෙයවන ලද හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් පරාජය කරන ලදී.

20වන සියවසේ ආරම්භයත් සමග උතුරු චීනයේ විදේශ මැදිහතවීම්වලට විරෝධය දක්වමින් [[බොක්සර් අරගලය]] ඇති විය. ඔවුහු චීන ක්‍රිස්තියානුවන් සහ මිෂනාරිවරුනට පහරදුන්හ. බොක්සර්වරුන් බීජිංවලට ඇතුළු වූ පසු චිං රජය සියලු විදේශිකයන්ට පිටව යන ලෙස නියෝග කළේ ය. නමුත් ඒ වෙනුවට බොහෝ චීනුන් සහ විදේශ තානාපති නිවාස වටලන ලදී. [[අෂ්ට-ජතික සන්ධානය]] මගින් [[සෙයිමූර් ගවේෂණය]] මගින් මෙම තත්ත්වය මුදවා ගැනීමට ජපන්, රුසියානු, ඉතාලි, ජර්මන්, ප්‍රංශ, ඇමරිකන් සහ ඔස්ට්‍රියානු හමුදා එවන ලදී. නමුත් එම හමුදාව බොක්සර්වරුන් විසින් [[ලැංෆෙංහි සටන|ලැංෆෙංහි සටනේ දී]] පරාජය කරන ලදී. නමුත් සන්ධානය විසින් [[දාගු බලකොටුවේ සටන (1900)|දාගු බලකොටුවට පහරදීම]] නිසා චිං රජය බොක්සර්වරුන්ගේ පාර්ශ්වය ගනිමින් සන්ධානයට එරෙහිව යුධ ප්‍රකාශ කළේ ය. එහිදී [[ටියෙන්ට්සින්හි සටන|ටියෙන්ට්සින්හි දරුණු සටන්]] ඇවිලිණි. මෙම සන්ධානය අනතුරුව දෙවන විශාලතම [[ගැසෙලී ගවේෂණය]] සිදු කළ අතර [[පීකිංහි සටන (1900)|අවසානයේ බීජිං වෙත ළඟා විය]]; චිං රජය [[ෂියෑන්]] වෙත පලාගියේ ය. [[බොක්සර් සන්ධානය]] මගින් යුද්ධය අවසන් විය.

== චීන සමූහාණ්ඩුව සහ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව ==
&lt;!--[[ජනරජ චීනය]] redirects here--&gt;

===චීන සමූහාණ්ඩුව (1912–1949)===
{{main|චීන සමූහාණ්ඩුවේ ඉතිහාසය|චීන සමූහාණ්ඩුව (1912–1949)}}
:''අගනුවරවල්: [[නැන්ජිං]], [[බීජිං]], [[චොංක්විං|චොංචිං]], several short-lived wartime capitals, [[:en:Taipei|Taipei]] {{smaller|(after 1949)}}''
[[File:Sunyatsen1.jpg|thumb|upright|චීන සමූහාණ්ඩුවේ නිර්මාතෘ සහ පළමු ජනපතිවරයා වූ [[ සුන් යත්-සෙන්]]]]

ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙහි චිං රාජසභාව දැක්වූ ප්‍රතිරෝධය සහ චීනයේ දුර්වලතාවය හේතුවෙන් තරුණ නිලධාරින්, හමුදා නිලධාරීන්, සහ ශිෂ්‍යයන් එක්ව චිං රාජවංශය බලයෙන් පහකර සමූහාණ්ඩුවක් නිර්මාණය කළ යුතු ය යන මතය ප්‍රචාරණය කළහ. [[සුන් යත්-සෙන්|සුන් යත්-සෙන්ගේ]] විප්ලවීය අදහස් ඔවුනව පෙළඹවී ය. 1911 ඔක්තෝම්බර් 10 දින [[වුහාන්|වුහාන් හි දී]] විප්ලවීය යුධමය පිබිදීමක් වූ [[වුචාං පිබිදීම]] ඇරඹිණි. 1912 මාර්තු 12වන දින [[නැන්ජිං|නැන්ජිං හි දී]] [[චීන සමූහාණ්ඩුවේ තාවකාලික රජය (1912)|චීන සමූහාණ්ඩුවේ තාවකාලික රජය]] පිහිටුවන ලදී. ෂින්හායි විප්ලවය මගින් වසර 2,000ක් පැවති රාජවංශ පාලනය නිමා විය.

චිං රාජවංශය බලයෙන් පහ කළ පසුව [[සුන් යත්-සෙන්]] විසින් [[චීන සමූහාණ්ඩුවේ ජනාධිපති|ජනාධිපතිවරයා]] ලෙස දිව්රුම් දෙන ලදී. නමුත් සුන් හට නව හමුදාවේ ප්‍රධානියා වූ [[යුවාන් ෂිකායි|යුවාන් ෂිකායි]] වෙත බලය පැවරීමට සිදු වූ අතර [[පුයි|පැරණි චිං පාලකයාට]] සිහසුන අත්හැරීමට අවස්ථාව දීමේ ‍කොන්දේසිය (මෙය පසුව සුන් පසුතැවීමට ලක්කළේ ය) මත චිං රජය යටතේ අගමැති තනතුර හිමි විය. ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ යුවාන් විසින් ජාතික සහ පළාත් මට්ටමේ රැස්වීම් පැවැත්වීම තහනම් කර 1915දී තමන් අධිරාජයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත්කළේ ය. යුවාන්ගේ මෙම බල අපේක්ෂාවන් ඔහුගේ අනුගාමිකයන්ගේ අප්‍රසාදයට හේතු විය. ඔහුට එරෙහි කැරැල්ලක් නිසා 1916 මාර්තු මස යුවාන්ට බලය අත්හැරීමට සිදු වූ අතර එම වසරේ ජූනි මස ඔහු මියගියේ ය.

1916 යුවාන්ගේ මරණය නිසා චීනයේ බල ඌනතාවක් ඇති වූ අතර සමූහාණ්ඩුව දෙදරා ගියේ ය. මෙය තරගකාරී ප්‍රාදේශීය යුධ නායකයන් මගින් රාජ්‍යයේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය ගෙන ගිය යුධනායකයන්ගේ සමයකට හේතු විය.

1919දී [[පළමු ලෝක යුද්ධය|පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් පසු]] ඇති කරගත් [[වර්සේල්ස් ගිවිසුම|වර්සේල්ස් ගිවිසුම]] මගින් යෝජිත වැඩපිළිටවලට විරෝධය පාමින් [[මැයි හතර ව්‍යාපාරය]] ඇරමුණු අතර නොබෝ කලකින්ම එය චීනය පුරාම විරෝධතා ව්‍යාපාරයක් ලෙස පැතිර ගියේ ය. මෙම විරෝධතාවන් සාර්ථක වූ අතර කැබිනට් මණ්ඩලය බිඳවැටුණු අතර ජපානය ජර්මන් ග්‍රහණයට ලක් වීමට හේතු වූ වර්සේල්ස් ගිවිසුමට අත්සන් තැබීම චීනය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මැයි හතර ව්‍යාපාරයෙන් උත්තේජනය වී ඇරඹුණු [[නව සංස්කෘතික ව්‍යාපාරය]] 1920 සහ 1930 දශකවල ශක්තිමත් විය. අබ්‍රේ පවසන පරිදි:
:&quot;ජාතිකවාදය, දේශානුරාගය, අභිවෘද්ධිය, විද්‍යාව, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය, සහ නිදහස මෙහි අරමුණු විය; අධිරාජ්‍යවාදය, වැඩවසම් ක්‍රමය, යුධ අධිපතිවාදය, ඒකාධිපතිවාදය, කුල ජ්‍යෙෂ්ඨවාදය, සහ අන්ධ සම්ප්‍රදායික විශ්වාස මෙහි සතුරන් විය. ශක්තිමත්භාවයට සහ නවීකරණයට ලක්වන්නේ කෙසේදැයි ව්දවතුන් තර්ක කළ අතර ඔවුනට ලොව අනෙක් තරගකාරී ජාතීන් මෙන් චීනයේ දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් ලබා ගැනීමට අවශ්‍ය විය.&quot;&lt;ref&gt;Patricia Buckley Ebrey, ''Cambridge Illustrated History of China'' (1996) p 271&lt;/ref&gt;

[[File:Flag of the Republic of China.svg|alt=Blue Sky White Sun Wholly Red Earth|thumb|1928 සිට මේ දක්වා භාවිතා වන චීන සමූහාණ්ඩුවේ ධජය.]]

බටහිර නිදහස් දර්ශනය කෙරෙහි එතරම් ප්‍රසාදයක් නොදැක්වූ වාමාංශික චීන විද්වත්හු රුසියානු විප්ලවයෙන් ආභාසය ලබා විප්වවාදී මතදැරූහ. මොස්කව් සිට චීනයට එවන ලද කොමින්ටර්න් නියෝජිතයන්ගේ සහාය ද ඔවුනට හිමි විය. මෙය සියවසේ ඉදිරි කාලය තුළ පැවතුණු චීනයේ වම් සහ දකුණු පාර්ශ්ව අතර අරගලයකට මූලබීජය විය.

1920දී සුන් යත්-සෙන් භේද වූ ජාතිය එක්සත් කරමින් දකුණු චීනයේ විප්ලවකාරී පදනමක් දැමී ය. [[සෝවියට් සංගමය|සෝවියට් සංගමයේ]] (සමාජවාදී පිබිදීමකින් යුත්) ආධාර ඇතිව ඔහු අදක්ෂ [[චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] (CPC) සමග සන්ධානයකට එළැඹියේ ය. 1925දී පිළිකාවක් නිසා සිදු වූ සුන්ගේ මරණයත් සමග ඔහුගේ ආරක්ෂකයකු වූ [[චියැං කායි‍-ෂෙක්]] විසින් ''[[ක්වෝමින්ටාං]]'' (ජාතිකවාදී පක්ෂය හෙවත් KMT) පක්ෂයේ බලය ලබාගෙන [[උතුරු ගවේෂණය]] (1926–1927) නම් වූ යුධ ව්‍යාපාරයක් මගින් දකුණු සහ මධ්‍යම චීනයේ බොහෝ ප්‍රදේශ එහි පාලනයට නතු කර ගත්තේ ය. යුධ බලය මගින් දකුණු සහ මධ්‍යම චීන යුධ ප්‍රධානීන් පරාජය කළ චියැංට උතුරේ යුධ ප්‍රධානීහු පක්ෂපාතීත්වය දැක්වූහ. 1927දී වියැං විසින් CPC දෙසට සිය අවධානය යොමුකළ අතර දකුණු සහ නැගෙනහිර චීනයේ එහි පදනම වූ CPC හමුදාවන් සහ නායකයින් නිර්දය ලෙස හඹායන ලදී. 1934දී [[චීන සෝවියට් සමූහාණ්ඩුව]] වැනි සිය මූලස්ථාන මෙහෙයවන ලදුව CPC හමුදා [[දීර්ඝ පා ගමන]] මෙහෙයවූහ. මෙය චීනයේ බොහෝ ජනශූන්‍ය දුෂ්කර ප්‍රදේශවල සිට වයඹදිග චීනය තෙක් විහිදිණි. ෂාන්සි පළාතේ [[යන්ආන්]]හි ඔවුන් විසින් ගරිල්ලා මූලස්ථානයක් ද අරඹන ලදී. දීර්ඝ පා ගමනේ දී කොමියුනිස්ට්වාදීන් නව නායකයකු වූ [[මාඕ සේඩොං]] (මාඕ සේ-තුං) යටතේ ප්‍රතිසංවිධානය විය.

[[File:Chinese civilians to be buried alive.jpg|thumb|210px|1937 [[නැන්කිං සංහාරය|නැන්කිං සංහාරයේ දී]] චීන සාමාන්‍ය ජනයා පණපිටින් වැළලීම]]

වර්ෂ 14ක් පුරා රටේ විවිධ ප්‍රදේශවල ජපනුන් පාලනය ගෙනගිය සමයන්හි ද (1931–1945) විවෘතව හෝ රහසිගත අයුරින් KMT සහ CPC පක්ෂ අතර අමිහිරි අරගලය පැවතිණි. [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක යුද්ධයට]] සමගාමීව පැවති [[දෙවන චීන-ජපන් යුද්ධය|දෙවන චීන-ජපන් යුද්ධයේ දී]] (1937–1945) චීනයේ මෙම ප්‍රධාන පක්ෂ දෙක ජපානයට විරුද්ධව 1937දී නාමිකව එක්සත් පෙරමුණක් ගොඩනැගූහ. ජපන් හමුදා චීන ජනයාට එරෙහිව විවිධ යුධ ව්‍යාපාර දියත් කළ අතර ජෛව සංහාරය (බලන්න [[:en:Unit 731|Unit 731]]) සහ [[:en:Three Alls Policy|තුන් සියලු ප්‍රතිපත්තිය]] (''සන්කො සකුසෙන්'') ඒ අතර ප්‍රධාන විය. එම තුන් සියලු ප්‍රතිපත්තිය වූයේ: ''&quot;සියල්ලන්ව මරන්න, සියල්ලන්ව පුළුස්සන්න සහ සියල්ලන්ව කොල්ලකන්න&quot;'' යන්නයි.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fairbank |first1=J. K. |last2=Goldman |first2=M. |year=2006 |title=China: A New History |edition=2nd |publisher=Harvard University Press |page=320 |isbn=9780674018280 |url=https://books.google.com/books?id=nBDC2cqb6I0C&amp;pg=PA320}}&lt;/ref&gt;

1945 ජපානයේ පරාජයෙන් පසු සමාධාන සාකච්ඡා අසාර්ථක වීමෙන් පසු ජාතිකවාදී රාජ්‍ය හමුදා සහ CPC අතර නැවතත් අරගල ඇති විය. 1949 වන විට CPC පක්ෂය රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල බලය පතුරුවා තිබිණි. ''(බලන්න [[චීන සිවිල් යුද්ධය]])'' වෙස්ටඩ් පවසන්නේ චියැංට වඩා යුධ වැරදි අඩුවෙන් සිදු කළ නිසා කොමියුනිස්ට් පක්ෂය සිවිල් යුද්ධය ජයගත් බවයි. එසේම බලවත් මධ්‍යගත රජයක් තැනීමේ අපේක්ෂාවෙන් චියැං රටේ බොහෝ කණ්ඩායම්වලට විරුද්ධව කටයුතු කිරීම ද එයට හේතු විය. මීට අමතරව ජපනුන්ට එරෙහි යුද්ධය නිසා ඔහුගේ පක්ෂය බෙහෙවින් දුර්වල විය. මේ අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් ගොවීන් වැනි විවිධ කණ්ඩායම්වලට ඔවුනට අසන්නට අවශ්‍ය වූ දෑ පවසා චීන ජාතිකවාදීන් මෙන් පෙනී සිටියහ.&lt;ref&gt;Odd Arne Westad, ''Restless Empire: China and the World Since 1750'' (2012) p 291&lt;/ref&gt; සිවිල් යුද්ධයේ දී ජාතිකවාදීන් මෙන්ම කොමියුනිස්ට්වාදීන්ද යුධ ප්‍රවණ්ඩක්‍රියා සිදු කළ අතර දෙපාර්ශ්වයම විසින් සටන් නොවැදි ජනයා මිලියනයක් පමණ මරණයට පත් කළහ.&lt;ref&gt;Rummel, Rudolph (1994), Death by Government.&lt;/ref&gt; මේ අතරට බලෙන් හමුදාවට බඳවා ගැනීම නිසා සිදු වූ මරණ මෙන්ම ජන සංහාර ද අයත් විය.&lt;ref&gt;Valentino, Benjamin A. Final solutions: mass killing and genocide in the twentieth century Cornell University Press. December 8, 2005. p88&lt;/ref&gt; 1949දී චීනයේ CPC හමුදා අතින් ජාතිකවාදී රාජ්‍ය හමුදාව පරාජයට පත් වූ විට චියැං සහ බොහෝ KMT නායකයන් ඇතුළු ජාතිකවාදීහු [[තායිවානය]] වෙත පලාගියහ; දෙවන ලෝක යුද්ධයේ අවසානයත් සමග තායිවානයේ ජපන් හමුදා චීන සමූහාණ්ඩුවට යටත් වීමත් සමග ජාතිකවාදී හමුදා තායිවානයේ පාලනය අතට ගත්හ.&lt;ref&gt;[http://www.taiwandocuments.org/ghq.htm Surrender Order of the Imperial General Headquarters of Japan], 2 September 1945, &quot;(a) The senior Japanese commanders and all ground, sea, air, and auxiliary forces within China (excluding Manchuria), [[Formosa]], and [[French Indochina]] north of 16 degrees north latitude shall surrender to Generalissimo Chiang Kai-shek.&quot;&lt;/ref&gt;

===මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව (1949 සිට)===
{{main|මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ ඉතිහාසය}}
1949දී [[චීන සිවිල් යුද්ධය]] නිමාවට පත්වූයේ [[ක්වෝමින්ටාං]] (KMT) පක්ෂය මහා චීන භූමියෙන් ඉවත් කරමිනි. ක්වෝමින්ටාං පක්ෂය සිය රජය [[තායිපෙයි]] වෙත රැගෙන ගිය අතර ඔවුනට පාලනයට ඉතිරි වූයේ කූඩා දූපත් ස්වල්පයක් පමණි. [[චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] චීන මහා භූමියේ පාලනය සියතට ගත්තේ ය. 1949 ඔක්තෝබර් 1දා [[මාඕ සේ-තුං]] විසින් මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Ref_c&quot;&gt;[http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/mao490921.htm The Chinese people have stood up]. UCLA Center for East Asian Studies. Retrieved 16 April 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906133423/http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/mao490921.htm |date=6 September 2015 }}&lt;/ref&gt; &quot;කොමියුනිස්ට් චීනය&quot; සහ &quot;රතු චීනය&quot; යනු PRC සඳහා භාවිතා වූ අන්වර්ථ නාමයන් දෙකකි.&lt;ref name=&quot;Ref_d&quot;&gt;Smith, Joseph; and Davis, Simon. [2005] (2005). The A to Z of the Cold War. Issue 28 of ''Historical dictionaries of war, revolution, and civil unrest''. Volume 8 of ''A to Z guides''. Scarecrow Press publisher. ISBN 0-8108-5384-1, ISBN 978-0-8108-5384-3.&lt;/ref&gt;

[[File:Mao proclaiming the establishment of the PRC in 1949.jpg|thumb|left|1949දී සභාපති [[මාඕ සේ-තුං]] විසින් [[චීනය|මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව]] පිහිටුවීම නිවේදනය කිරීම.]]
PRC පක්ෂය ඔපමට්ටම් වූයේ යුධ ව්‍යාපාර මාලාවක් සහ [[මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ පස් අවුරුදු සැලසුම්|පස්-අවුරුදු සැලසුම්]] මගිනි. මෙහි ආර්ථික සහ සමාජයීය සැලැස්ම වූ [[මහා ඉදිරි පිම්ම]] මරණ මිලියන 45ක් සඳහා හේතු වී යැයි ඇස්තමේන්තුගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Akbar2010&quot;&gt;{{Cite news|url =http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/maos-great-leap-forward-killed-45-million-in-four-years-2081630.html |title= Mao's Great Leap Forward 'killed 45 million in four years'|accessdate=30 October 2010 |publisher=The Independent|location=London|first=Arifa|last=Akbar|date=17 September 2010}}&lt;/ref&gt; මාඕගේ රජය ඉඩම්හිමියන්හට දරුණු දඬුවම් පැන වූ අතර ජනසතු ව්‍යාපාර සහ [[ලාඕගායි]] කඳවුරු පද්ධතිය හඳුන්වා දෙන ලදී. මාඕ යටතේ දඬුවම්, ශ්‍රමය සැපයීම සහ යුධ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා නිසා මිලියන ගණන් ජනජීවිත විනාශ විය. 1966දී මා‍ඕ සහ ඔහුගේ ආධාරකරුවන් විසින් [[සංස්කෘතික විප්ලවය]] අරඹන ලද අතර එය දශකයකට පසු මාඕගේ මරණය තෙක් ක්‍රියාත්මක විය. මෙම සංස්කෘතික විප්ලවය පක්ෂය තුළ බල අරගල සහ [[සෝවියට් සංගමය|සෝවියට් සංගමයට]] දැක්වූ භීතිය මැදින් ක්‍රියාත්මක වූ අතර එය චීන සමාජයේ මහත් විප්ලවයක් විය.

1972දී [[චීන-සෝවියට් බෙදීම|චීන-සෝවියට් බෙදීමේ උච්චස්ථානයේ දී]] මාඕ සහ [[ෂොවු එන්ලායි]] එක්සත් ජනපද ජනපති වූ [[රිචඩ් නික්සන්]] බීජිං නුවරදී හමු වී එක්සත් ජනපදය සමග සබඳතා ස්ථාපනය කරගත්හ. එම වර්ෂයේම චීන සමූහාණ්ඩුව වෙනුවට මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවට එක්සත් ජාතීන්ට ඇතුළු වීමට අවසර හිමි විය. එසේම ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර සාමාජිකත්වය ද හිමි විය.

1976 මාඕගේ මරණින් පසුව බල අරගලයක් පැවතිණි. [[සතර දෙනාගේ කල්ලිය]] අත්අඩංගුවට ගැනුණු අතර සංස්කෘතික විප්ලවය ඉක්මවා කටයුතු කිරීම පිළිබඳ ඔවුනට දෝෂාරෝපණය කෙරිණි. මෙලෙසින් චීනයේ ආකූල දේශපාලන යුගය නිමා විය. මාඕ විසින් පත්කළ අනුප්‍රපාප්තික සභාපතිවරයා වූ [[හුවා ගුඕෆෙං]] අභිබවා යමින් [[ඩෙං ෂියාඕපිං]] ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ නායකයා ලෙස බලයට පත් විය.

1978 සිට 1992 දක්වා ඩෙං ෂියාඕපිං චීනයේ නායකයා විය. නමුත් ඔහු කිසිදින සිය පක්ෂයේ හෝ ප්‍රාන්තයේ නායකයා වූයේ නැත. පක්ෂය තුළ රාජ්‍යයේ [[චීන ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණය|වැදගත් ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ]] සඳහා මුල් විය. කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ රාජ්‍ය පාලනයෙන් ක්‍රමයෙන් ජන ජීවිත ලිහිල් වන්නට විය. [[ජනතා කොමියුන|කොමියුන]] විසුරුවා හැරි අතර බොහෝ ගොවීන්ට බොහෝ ඉඩම් බදු දුන් අතර මෙය කෘෂිකර්මාන්තය දිරිගන්වමින් කෘසි නිෂ්පාදනය ඉහළ නැංවී ය. මෙම හැරවුම් ලක්ෂ්‍ය සමග චීනයේ අපේක්ෂිත ආර්ථිකය මිශ්‍ර ආර්ථිකයක් බවට පත් විය. එසේම විවෘත වෙළඳපොල පරිසරයක් ගොඩනැගෙන්නට විය.&lt;ref name=&quot;Ref_e&quot;&gt;{{cite web | last=Hart-Landsberg | first=Martin | last2=Burkett | first2=Paul | url= http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm | title =China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle | publisher = Monthly Review Press | ISBN=1-58367-123-4 | date=March 2010 | accessdate=30 October 2008}}&lt;/ref&gt; මෙය &quot;වෙළඳපොල සමාජවාදය&quot; ලෙස ද හඳුන්වයි. 1982 දෙසැම්බර් 4වන දින මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව අද පවතින ව්‍යවස්ථාව ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.

&lt;!-- Commented out: [[File:Tianasquare.jpg|thumb|Left|''[[:en:Tank man|]]'' temporarily stops the advance of a column of tanks on June 5, 1989, in Beijing|]] --&gt;
1989දී පැරණි සෙන්පති ලේකම් [[හු යාඕබැං|හු යාඕබැංගේ]] මරණින් පසු එම වර්ෂයේ [[1989 ටියැනන්මෙන් චතුරස්‍රයේ විරෝධතා|ටියැනන්මෙන් චතුරස්‍රයේ විරෝධතා]] ඇති විය. දූෂණය මැඬලීම සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අයිතීන්, සහ කතාකිරීමේ නිදහස ඇතුළත්ව මහා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු කිරීමේ අරමුණින් ශිෂ්‍යයන් සහ සෙස්සන් විසින් මෙය සිදුකරන ලදී. කෙසේනමුත් ජූනි 4වනදා [[ජනතා විමුක්ති හමුදාව|PLA]] හමුදා විසින් මෙය ව්‍යර්ථ කරන ලදී. එලෙස වාහන බොහෝ සංඛ්‍යාවක් චතුරස්‍රයට ඇතුළු වී ජනයා විසිරුවන ලදී. මෙම සිද්ධිය පුළුල්ව වාර්තා වූ අතර ලෝකයේම අවධානය ඒ දෙසට යොමු විය. ආණ්ඩුව කෙරෙහි දෝෂාරෝපණ පැනනැගිණි.&lt;ref name=&quot;Ref_f&quot;&gt;Youngs, R. ''The European Union and the Promotion of Democracy.'' Oxford University Press, 2002. ISBN 978-0-19-924979-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_g&quot;&gt;Carroll, J. M. ''A Concise History of Hong Kong.'' Rowman &amp; Littlefield, 2007. ISBN 978-0-7425-3422-3.&lt;/ref&gt; මෙම සිද්ධිය ආශ්‍රයෙන් නිමැවුණු &quot;[[:en:tank man|tank man]]&quot; ලොවපුරා ප්‍රදර්ශනය විය.

CPCහි ජනරාල් ලෙකම්වරයා සහ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ ජනපතිවරාය වූ [[ජියෑං ෂෙමින්]] සහ අගමැති [[ෂු රොංජි]] යන දෙදෙනාම ෂැංහයිහි හිටපු නගරාධිපතිවරුන් වූ අතර ඔවුන් 1990 දශකයේ පශ්චාත්-ටියැනන්මෙන් මහජන චීන සඹූහාණ්ඩුව සඳහා පෙරමුණ ගත්හ. ජියෑං සහ ෂුගේ දස වසරක පාලනය තුළ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ අනුව ගොවීන් මිලියන 150ක් පමණ දරිද්‍රතා‍වයෙන් මුදවා ගැනීමට හැකි විය. එසේම දළ ජාතික නිෂ්පාදනය 11.2%ක වේගයක් අත්කර ගත්තේ ය.&lt;ref name=&quot;Ref_h&quot;&gt;{{cite news | url =http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-07/11/content_244499.htm | title = Nation bucks trend of global poverty | date=11 July 2003 | newspaper=China Daily}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_i&quot;&gt;{{cite news | url = http://english.people.com.cn/english/200003/01/eng20000301X115.html | title = China's Average Economic Growth in 90s Ranked 1st in World | date= 1 March 2000 | newspaper = People's Daily}}&lt;/ref&gt; අනතුරුව රට 2001දී [[ලෝක වෙළඳ සංවිධානය|ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ]] සාමාජිකත්වය ලබාගන්නා ලදී.
කෙසේවෙතත් මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව සිය ආර්ථිකය ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වන විට එමගින් සිදුවන රටේ පරිසර හානිය සහ සම්පත් හායනය පිළිබඳ සිතන්නට විය. ඔවුන්ගේ අවධානය යොමු වූ තවත් කාරණයක් වූයේ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ ආර්ථික වර්ධනයෙන් වාසි නොලබන සමාජ කොට්ඨාස ද පවතින බවයි. උදාහරණයක් ලෙස නාගරික සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ අතර පවතින වෙනස දැක්විය හැක. එහි ප්‍රතිඵලයක්‍ ලෙස CPCහි හිටපු ලේකම් ජනරාල්වරයා සහ ජනාධිපතිවරයා වූ [[හු ජින්තාඕ]] සහ අගමැති [[වෙන් ජියාබාඕ]] යටතේ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව විසින් සම්පත් සමානව බෙදී යන පරිදි නීති සම්මත කරන ලදී. නමුත් 2014වන විටත් එහි ප්‍රතිඵලය දැනගත නොහැකි විය.&lt;ref name=&quot;Ref_j&quot;&gt;{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4913622.stm | title = China worried over pace of growth | publisher=BBC | accessdate=16 April 2006}}&lt;/ref&gt; මිලියන 40කට අධික ගොවීහු සිය බිම්වලින් ඉවත් විණි.&lt;ref name=&quot;Ref_k&quot;&gt;{{cite journal | url = http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166_0_3_0 | title = China: Migrants, Students, Taiwan | journal = Migration News | date=January 2006 | volume=13 |issue=1}}&lt;/ref&gt; එය ආර්ථික සංවර්ධනය නිසා සිදු විය. 2005දී චීනය පුරා 87,000 විරෝධතා පැවැත්විණි.&lt;ref name=&quot;Ref_l&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |title = In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms | newspaper = The Washington Post | date=28 January 2006}}&lt;/ref&gt; මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ ජනගහණයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයකගේ ජීවන තත්ත්ව‍ය ගුණාත්මකව ඉහළ ගියේ ය. නිදහස ඉහළ ගිය අතර දේශපාලන බැමි තද වූ අතර ග්‍රාමීය පෙදෙස්වල එය දුර්වල විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Thomas | first=Antony | url= http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html | title=''Frontline'': ''The Tank Man'' transcript | accessdate=12 July 2008 |date=11 April 2006 |work=Frontline |publisher=PBS }}&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
{{reflist|30em}}

== ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය ==
{{refbegin}}
===සමීක්ෂණ===
* Blunden, Caroline, and Mark Elvin. ''Cultural Atlas of China'' (2nd ed 1998) [http://www.amazon.com/Cultural-Atlas-China/dp/0816038147/ උද්ධෘත සහ පාඨ සෙවුම]
*  Catchpole, Brian. ''Map History of Modern China'' (1977)
* Eberhard, Wolfram. ''A History of China'' (1950; 4th edition, revised 1977), 380 pages' [https://books.google.com/books?id=mUofeN6WW_IC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=editions:ISBN160303420X#v=onepage&amp;q=editions%3AISBN160303420X&amp;f=false full text online free]
* Ebrey, Patricia Buckley, and Kwang-ching Liu. ''The Cambridge Illustrated History of China'' (1999) 352 pages
* Elvin, Mark. ''The Pattern of the Chinese Past'' (Stanford Up, 1973)
* [[:en:John K. Fairbank|Fairbank, John King]] and Goldman, Merle. ''China: A New History.'' 2nd ed. Harvard U. Press, (2006). 640 pp.
* Gernet, Jacques, J. R. Foster, and Charles Hartman. ''A History of Chinese Civilization'' (1996), called the best one-volume survey;
* [[:en:Cho-yun Hsu|Hsu, Cho-yun]]. ''China: A New Cultural History''  (Columbia University Press; 2012) 612 pages; stress on China's encounters with successive waves of globalization.
* Hsü, Immanuel Chung-yueh. ''The Rise of Modern China,'' 6th ed. (Oxford University Press, 1999), highly detailed coverage of 1644–1999, in 1136pp.
* Huang, Ray. ''China, a Macro History'' (1997) 335pp, an idiosyncratic approach, not for beginners; [http://www.questia.com/library/book/china-a-macro-history-by-ray-huang.jsp online edition from [[:en:Questia|Questia]]]
* Keay, John. ''China: A History'' (2009), 642pp
* Latourette, Kenneth Scott. ''The Development of China'' (1917) 273 pages; [https://books.google.com/books?id=fSIPAAAAYAAJ&amp;dq=inauthor:latourette&amp;num=30&amp;as_brr=1 full text online] outdated survey* Franz, Michael. ''China through the Ages: History of a Civilization.'' (1986). 278pp;  [http://www.questia.com/library/book/china-through-the-ages-history-of-a-civilization-by-franz-michael.jsp online edition from [[:en:Questia|Questia]]]
* Mote, Frederick W. ''Imperial China, 900–1800'' Harvard University Press, 1999, 1,136 pages, the authoritative treatment of the Song, Yuan, Ming, and Qing dynasties.
* Needham, Joseph. ''The Grand Titration'' (London, 1969)
* Perkins, Dorothy. ''Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture.'' Facts on File, 1999. 662 pp.
* Roberts, J. A. G. ''A Concise History of China.'' Harvard U. Press, 1999. 341 pp.
* Schoppa, R. Keith. ''The Columbia Guide to Modern Chinese History.'' Columbia U. Press, 2000. 356 pp.  [http://www.questia.com/library/book/the-columbia-guide-to-modern-chinese-history-by-r-keith-schoppa.jsp online edition from [[:en:Questia|Questia]]]
* Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (1999), 876pp; survey from 1644 to 1990s [http://www.questia.com/read/98946348 complete edition online at [[:en:Questia|Questia]]]
*  Ven, Hans van de, ed. ''Warfare in Chinese History.'' E. J. Brill, 2000. 456 pp. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=109282565 online edition]
* Wang, Ke-wen, ed. ''Modern China: An Encyclopedia of History, Culture, and Nationalism.'' Garland, 1998. 442 pp.
* Wright, David Curtis. ''History of China'' (2001) 257pp; [http://www.questia.com/library/book/the-history-of-china-by-david-curtis-wright-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp online edition]
* Wills, Jr., John E. ''Mountain of Fame: Portraits in Chinese History'' (1994)

===ප්‍රාග්ඉතිහාසය===
* Chang, Kwang-chih. ''The Archaeology of Ancient China,'' Yale University Press, 1986.
*Discovery of residue from fermented beverage consumed up to 9,000 years ago in Jiahu, Henan Province, China. By Dr. Patrick E McGovern, University of Pennsylvania archaeochemist and colleagues from China, Great Britain and Germany.
*{{cite web|first=Rixiang|last=Zhu|author2=Zhisheng An |author3=Richard Potts |author4=Kenneth A. Hoffman |url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf |title=Magnetostratigraphic dating of early humans in China|doi=10.1016/S0012-8252(02)00132-0 |format=PDF |accessdate=23 January 2011}}
*[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf The Discovery of Early Pottery in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=2007-06-14 }} by Zhang Chi, Department of Archaeology, Peking University, China.

===ෂෑං රාජවංශය===
* Durant, Stephen W. ''The Cloudy Mirror: Tension and Conflict in the Writings of Sima Qian'' (1995),

===හන් රාජවංශය===
*[[:en:Rafe de Crespigny|de Crespigny, Rafe]]. 1972. The Ch’iang Barbarians and the Empire of Han: A Study in Frontier Policy. ''Papers on Far Eastern History'' 16, Australian National University. Canberra.
*de Crespigny, Rafe. 1984. ''Northern Frontier. The Policies and Strategies of the Later Han Empire''. Rafe de Crespigny. 1984. Faculty of Asian Studies, Australian National University. Canberra.
*{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|title=South China under the Later Han Dynasty|first=Rafe|last=de Crespigny|accessdate=23 January 2011|chapter=Chapter One from ''Generals of the South: the Foundation and early history of the Three Kingdoms state of Wu''|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 16|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University, Canberra|year=1990|archive-date=16 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116113351/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html|url-status=dead}}
*{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|journal=Asian Studies Monographs, New Series No. 21|title=Later Han Military Administration: An Outline of the Military Administration of the Later Han Empire|first=Rafe|last=de Crespigny|publisher=Faculty of Asian Studies, The Australian National University|year=1996|edition=Based on the Introduction to Emperor Huan and Emperor Ling being the Chronicle of Later Han for the years 189 to 220 AD as recorded in Chapters 59 to 69 of the Zizhi tongjian of Sima Guang|accessdate=23 January 2011|archive-date=28 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528225757/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html|url-status=dead}}
*Dubs, Homer H. 1938–55. ''The History of the Former Han Dynasty by Pan Ku. '' (3 vol)
* Hill, John E. (2009) ''Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd centuries CE''. ISBN 978-1-4392-2134-1.
*Hulsewé, A. F. P. and Loewe, M. A. N., eds. ''China in Central Asia: The Early Stage 125 B.C. – A.D. 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty''. (1979)
*Twitchett, Denis and Loewe, Michael, eds. 1986. ''The Cambridge History of China. Volume I. The Ch’in and Han Empires, 221 B.C. – a.d. 220''. Cambridge University Press.
*Yap, Joseph P. (2009) ''Wars With the Xiongnu – A Translation From Zizhi tongjian'', AuthorHouse. ISBN 1-4900-0604-4

===ජින්, ෂඩ් රාජධානි, සහ උතුරු සහ දකුණු රාජවංශ===
*{{cite journal|url=http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|title=The Three Kingdoms and Western Jin: A History of China in the Third Century AD|first=Rafe|last=de Crespigny|journal=East Asian History|publisher=Faculty of Asian Studies, Australian National University, Canberra|year=1991|accessdate=23 January 2011|issue=1 June 1991, pp.&amp;nbsp;1–36, &amp; no. 2 December 1991, pp.&amp;nbsp;143–164|archive-date=6 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110306102317/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html|url-status=dead}}
*Miller, Andrew. ''Accounts of Western Nations in the History of the Northern Chou Dynasty.'' (1959)

===සුයි රාජවංශය===
*[[:en:Arthur F. Wright|Wright, Arthur F.]] 1978. ''The Sui Dynasty''. Alfred A. Knopf, New York. ISBN 0-394-49187-4, ISBN 0-394-32332-7 (pbk).

===ටෑං රාජවංශය===
*Benn, Charles. 2002. ''China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty''. Oxford University Press. ISBN 0-19-517665-0.
* Lewis, Mark Edward. 2012. ''China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty'' (2012). [http://www.amazon.com/Chinas-Cosmopolitan-Empire-Dynasty-Imperial/dp/0674064011/  excerpt]; A standard scholarly survey.
*Schafer, Edward H. 1967. ''The Vermilion Bird: T’ang Images of the South''. University of California Press, Berkeley and Los Angeles. Reprint 1985. ISBN 0-520-05462-8.
*Shaffer, Lynda Norene. 1996. ''Maritime Southeast Asia to 1500''. Armonk, New York, M.E. Sharpe, Inc. ISBN 1-56324-144-7.
*Wang, Zhenping. 1991. &quot;T’ang Maritime Trade Administration.&quot; Wang Zhenping. ''Asia Major'', Third Series, Vol. IV, 1991, pp.&amp;nbsp;7–38.

===සොං රාජවංශය===
* Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990)
* Hymes, Robert, and Conrad Schirokauer, eds. ''Ordering the World: Approaches to State and Society in Sung Dynasty China,'' U of California Press, 1993; [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft1000031p/?&amp;query=&amp;brand=ucpress complete text online free]{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Shiba, Yoshinobu. 1970. ''Commerce and Society in Sung China''. Originally published in Japanese as ''So-dai sho-gyo—shi kenkyu-''. Tokyo, Kazama shobo-, 1968. Yoshinobu Shiba. Translation by Mark Elvin, Centre for Chinese Studies, University of Michigan.

===මිං රාජවංශය===
* Brook, Timothy. ''The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China.'' (1998).
* Brook, Timothy. ''The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties'' (2010) 329 pages. Focus on the impact of a Little Ice Age on the empire, as the empire, beginning with a sharp drop in temperatures in the 13th century during which time the Mongol leader Kubla Khan moved south into China.
* Dardess, John W.  ''A Ming Society: T'ai-ho County, Kiangsi, Fourteenth to Seventeenth Centuries.'' (1983); uses advanced &quot;new social history&quot; [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft2s2004qh/?&amp;query=&amp;brand=ucpress complete text online free]{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Farmer, Edward.  ''Zhu Yuanzhang and Early Ming Legislation: The Reordering of Chinese Society Following the Era of Mongol Rule.''  E.J. Brill, 1995.
* Goodrich, L. Carrington, and Chaoying Fang.  ''Dictionary of Ming Biography.'' (1976).
* Huang, Ray. ''1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline.'' (1981).
* Mote, Frederick W. and Twitchett, Denis, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.''  (1988). 976 pp.
* Schneewind, Sarah. ''A Tale of Two Melons: Emperor and Subject in Ming China.'' (2006).
* Tsai, Shih-shan Henry. ''Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle.''  (2001).
* Mote, Frederick W., and Denis Twitchett, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 7, part 1: The Ming Dynasty, 1368–1644'' (1988). 1008 pp. [https://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C excerpt and text search]
* Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1.''
** Twitchett, Denis and Frederick W. Mote, eds. ''The Cambridge History of China. Vol. 8: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 2. '' (1998). 1203 pp.

===ක්විං රාජවංශය===
* Fairbank, John K. and Liu, Kwang-Ching, ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 2: Late Ch'ing, 1800–1911, Part 2.'' Cambridge U. Press, 1980. 754 pp.
* Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997)
*  Naquin, Sysan, and Evelyn S. Rawski. ''Chinese Society in the Eighteenth Century'' (1989) [http://www.amazon.com/Chinese-Society-Eighteenth-Century-Naquin/dp/0300046022/  excerpt and text search]
* Peterson, Willard J., ed. ''The Cambridge History of China. Vol. 9, Part 1: The Ch'ing Dynasty to 1800.'' Cambridge U. Press, 2002. 753 pp.
* Rawski, Evelyn S. ''The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions'' (2001) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft8d5nb4v4/?&amp;query=&amp;brand=ucpress complete text online free]{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Struve, Lynn A., ed.  ''The Qing Formation in World-Historical Time.''  (2004). 412 pp.
* Struve, Lynn A., ed.  ''Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws'' (1998)
* Yizhuang, Ding. &quot;Reflections on the '[[:en:New Qing History|New Qing History]]' School in the United States,&quot; ''Chinese Studies in History,'' Winter 2009/2010, Vol. 43 Issue 2, pp 92–96, It drops the theme of &quot;sinification&quot; in evaluating the dynasty and the non-Han Chinese regimes in general. It seeks to analyze the success and failure of Manchu rule in China from the Manchu perspective and focus on how Manchu rulers sought to maintain the Manchu ethnic identity throughout Qing history.

===චීන සමූහාණ්ඩු යුගය (1912-1949)===
* Bergere, Marie-Claire. ''Sun Yat-Sen'' (1998), 480pp, the standard biography
* Boorman, Howard L., ed. ''Biographical Dictionary of Republican China.'' (Vol. I-IV and Index. 1967–1979). 600 short scholarly biographies [https://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC excerpt and text search]
** Boorman, Howard L. &quot;Sun Yat-sen&quot; in Boorman, ed. ''Biographical Dictionary of Republican China'' (1970) 3: 170–89, [https://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&amp;pg=PA172&amp;lpg=PA172&amp;dq=+YANG+CH'%C3%9C-Y%C3%9CN&amp;source=web&amp;ots=2vo5nB_pW4&amp;sig=z9_ba59M35GI7n85WvjZR5zS3HU&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=1&amp;ct=result#PPA170,M1 complete text online]
* Dreyer, Edward L.  ''China at War, 1901–1949.'' (1995). 422 pp.
* Eastman Lloyd. ''Seeds of Destruction: Nationalist China in War and Revolution, 1937– 1945.'' (1984)
* Eastman Lloyd et al. ''The Nationalist Era in China, 1927–1949'' (1991)
* Fairbank, John K., ed. ''The Cambridge History of China, Vol. 12, Republican China 1912–1949. Part 1.'' (1983). 1001 pp.
* Fairbank, John K. and Feuerwerker, Albert, eds.  ''The Cambridge History of China. Vol. 13: Republican China, 1912–1949, Part 2.'' (1986). 1092 pp.
* Fogel, Joshua A. ''The Nanjing Massacre in History and Historiography'' (2000)
* Gordon, David M. &quot;The China-Japan War, 1931–1945,&quot;  ''The Journal of Military History'' v70#1 (2006) 137–182; major historiographical overview of all important books and interpretations; [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&amp;type=summary&amp;url=/journals/journal_of_military_history/v070/70.1gordon.html online]
* Hsiung, James C. and Steven I. Levine, eds. ''China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945'' (1992), essays by scholars; [http://www.questia.com/library/book/chinas-bitter-victory-the-war-with-japan-1937-1945-by-james-c-hsiung-steven-i-levine.jsp online from Questia];
* Hsi-sheng, Ch'i. ''Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945'' (1982)
* Hung, Chang-tai. ''War and Popular Culture: Resistance in Modern China, 1937–1945'' (1994) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft829008m5/?&amp;query=&amp;brand=ucpress complete text online free]{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Lara, Diana. ''The Chinese People at War: Human Suffering and Social Transformation, 1937–1945'' (2010)
* Rubinstein, Murray A., ed. ''Taiwan: A New History'' (2006), 560pp
* Shiroyama, Tomoko. ''China during the Great Depression: Market, State, and the World Economy, 1929–1937'' (2008)
* Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007)
* Taylor, Jay. ''The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China.'' (2009) ISBN 978-0-674-03338-2
* Westad, Odd Arne. ''Decisive Encounters: The Chinese Civil War, 1946–1950.'' (2003). 413 pp. the standard history

===කොමියුනිස්ට් යුගය (1949–present)===
*  Barnouin, Barbara, and Yu Changgen. ''Zhou Enlai: A Political Life'' (2005)
* Baum, Richard D. &quot;'Red and Expert': The Politico-Ideological Foundations of China's Great Leap Forward,&quot; ''Asian Survey,'' Vol. 4, No. 9 (Sep. 1964), pp.&amp;nbsp;1048–1057 [http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(196409)4%3A9%3C1048%3A%22AETPF%3E2.0.CO%3B2-%23 in JSTOR]
* Becker, Jasper.  ''Hungry Ghosts: China's Secret Famine'' (1996), on the &quot;Great Leap Forward&quot; of 1950s
* Chang, Jung and Jon Halliday. ''Mao: The Unknown Story,'' (2005), 814 pages, ISBN 0-679-42271-4
* {{cite book|author=Davin, Delia|title=Mao: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=GfShg2lD8Y4C|year=2013|publisher=Oxford UP}}
* Dittmer, Lowell. ''China's Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949–1981'' (1989) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft3q2nb24q/?&amp;query=&amp;brand=ucpress online free]{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Dietrich, Craig. ''People's China: A Brief History,'' 3d ed. (1997), 398pp
* Kirby, William C., ed.  ''Realms of Freedom in Modern China.'' (2004). 416 pp.
* Kirby, William C.; Ross, Robert S.; and Gong, Li, eds.  ''Normalization of U.S.-China Relations: An International History.'' (2005). 376 pp.
*  Li, Xiaobing. ''A History of the Modern Chinese Army'' (2007)
*  MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds.  ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966–1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp.
* [[:en:Maurice Meisner|Meisner, Maurice]]. ''Mao's China and After: A History of the People’s Republic,'' 3rd ed. (Free Press, 1999), dense book with theoretical and political science approach.
* Spence, Jonatham. ''Mao Zedong'' (1999)
* Shuyun, Sun. ''The Long March: The True History of Communist China's Founding Myth'' (2007)
* Walder, Andrew G.  ''China under Mao: A Revolution Derailed'' (Harvard University Press, 2015) 413 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43955 online review]
* Wang, Jing. ''High Culture Fever: Politics, Aesthetics, and Ideology in Deng's China'' (1996)  [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft0489n683/?&amp;query=&amp;brand=ucpress complete text online free]{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Wenqian, Gao. ''Zhou Enlai: The Last Perfect Revolutionary'' (2007)

====සංස්කෘතික විප්ලවය, 1966–76====
* Clark, Paul. ''The Chinese Cultural Revolution: A History'' (2008), a favorable look at artistic production  [http://www.amazon.com/dp/0521875153 excerpt and text search]
* Esherick, Joseph W.; Pickowicz, Paul G.; and Walder, Andrew G., eds.  ''The Chinese Cultural Revolution as History.'' (2006). 382 pp.
* Jian, Guo; Song, Yongyi; and Zhou, Yuan. ''Historical Dictionary of the Chinese Cultural Revolution.'' (2006). 433 pp.
*  MacFarquhar, Roderick and Fairbank, John K., eds.  ''The Cambridge History of China. Vol. 15: The People's Republic, Part 2: Revolutions within the Chinese Revolution, 1966–1982.'' Cambridge U. Press, 1992. 1108 pp.
* MacFarquhar, Roderick and Michael Schoenhals. ''Mao's Last Revolution.'' (2006).
* MacFarquhar, Roderick. ''The Origins of the Cultural Revolution. Vol. 3: The Coming of the Cataclysm, 1961–1966.'' (1998). 733 pp.
* Yan, Jiaqi and Gao, Gao. ''Turbulent Decade: A History of the Cultural Revolution.'' (1996). 736 pp.

===ආර්ථික විද්‍’ාව සහ පරිසරය===
*  Chao, Kang. ''Man and Land in Chinese History: An Economic Analysis'' (Stanford UP, 1986)
* Chow, Gregory C. ''China's Economic Transformation'' (2nd ed. 2007)*Elvin, Mark.  ''Retreat of the Elephants: An Environmental History of China.'' (2004). 564 pp.
* Elvin, Mark and Liu, Ts'ui-jung, eds.  ''Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History.'' (1998). 820 pp.
* von Glahn, Richard. ''The Economic History of China: From Antiquity to the Nineteenth Century'' (Cambridge UP, 2016). 461 pp. [http://eh.net/?s=von+Glahn%2C online review]
* Ji, Zhaojin.  ''A History of Modern Shanghai Banking: The Rise and Decline of China's Finance Capitalism.'' (2003. 325) pp.
*  Naughton, Barry. ''The Chinese Economy: Transitions and Growth'' (2007)
* Rawski, Thomas G. and Lillian M. Li, eds. ''Chinese History in Economic Perspective,'' University of California Press, 1992 [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft6489p0n6/?&amp;query=&amp;brand=ucpress complete text online free]{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Sheehan, Jackie.  ''Chinese Workers: A New History.'' Routledge, 1998. 269 pp.
*  Stuart-Fox, Martin.  ''A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence.'' (2003). 278 pp.

===ස්ත්‍රීන් සහ ලිංග භේදය===
* Ebrey, Patricia. ''The Inner Quarters: Marriage and the Lives of Chinese Women in the Sung Period'' (1990)
* Hershatter, Gail, and Wang Zheng. &quot;Chinese History: A Useful Category of Gender Analysis,&quot; ''American Historical Review,'' Dec 2008, Vol. 113 Issue 5, pp 1404–1421
* Hershatter, Gail. ''Women in China's Long Twentieth Century'' (2007), [http://escholarship.org/uc/gaia_gaia_books full text online]
* Hershatter, Gail, Emily Honig, Susan Mann, and Lisa Rofel, eds. ''Guide to Women's Studies in China'' (1998)
* Ko, Dorothy. ''Teachers of Inner Chambers: Women and Culture in China, 1573–1722'' (1994)
* Mann, Susan. ''Precious Records: Women in China's Long Eighteenth Century'' (1997)
* Wang, Shuo. &quot;The 'New Social History' in China: The Development of Women's History,&quot; ''History Teacher,'' May 2006, Vol. 39 Issue 3, pp 315–323
{{refend}}

===විද්වත් ජර්නල===
* ''[[:en:Central Asian Survey|Central Asian Survey]]''
* ''Chinese Studies in History''&lt;ref&gt;See [http://www.tandfonline.com/toc/mcsh20/current website]&lt;/ref&gt;
* ''East Asian History''&lt;ref&gt;See [http://www.eastasianhistory.org/ website]&lt;/ref&gt;
* ''Journal of Modern Chinese History''&lt;ref&gt;See [http://tandfonline.com/rmoh website]&lt;/ref&gt;
* ''[[:en:Late Imperial China (journal)|Late Imperial China]]''
* ''Modern China: An International Journal of History and Social Science''&lt;ref&gt;See [http://mcx.sagepub.com/ website]&lt;/ref&gt;
* ''Sino-Japanese Studies''&lt;ref&gt;See [http://chinajapan.org/ website]&lt;/ref&gt;
* ''[[:en:T'oung Pao|T'oung Pao: International Journal of Chinese Studies]]''

== වැඩිදුර කියවීමට ==
*[http://www.princeton.edu/~classbib/ Classical Historiography For Chinese History]
*Abramson, Marc S. (2008). ''Ethnic Identity in Tang China''. University of Pennsylvania Press, Philadelphia. ISBN 978-0-8122-4052-8.
*Ankerl, G. C. ''Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western''. INU PRESS Geneva, 2000. ISBN 2-88155-004-5.
*{{cite book|author=John W. Dardess|title=Governing China, 150-1850|url=https://books.google.com/books?id=IpXzmOuqiegC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=john+dardess&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjBxOvugJbKAhWBHB4KHXC1BNMQ6AEIKDAC#v=onepage&amp;q=john%20dardess&amp;f=false|year=2010|publisher=Hackett Publishing|isbn=1-60384-311-6}}
* Li, Xiaobing. ''China at War: An Encyclopedia'' (2012) in ebrary
* [[:en:Endymion Wilkinson|Wilkinson, Endymion]], ''[[:en:Chinese History: A New Manual|Chinese History: A New Manual]]'', Harvard University, Asia Center (for the Harvard-Yenching Institute), 2013, 1128 (double-column) p., ISBN 978-0-674-06715-8. Supersedes Wilkinson (2000).
* [[:en:Endymion Wilkinson|Wilkinson, Endymion]], [https://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&amp;printsec=frontcover ''Chinese history: a manual],''  (revised and enlarged. Harvard University, Asia Center (for the Harvard-Yenching Institute), 2000, 1181 p., ISBN 0-674-00247-4; ISBN 0-674-00249-0; for specialists.''

== බාහිර සබැඳි ==
&lt;!----- PER WIKIPEDIA'S POLICIES, --DO--NOT-- USE GLOBAL CHINAWIKIPEDIA AND SIMILAR SITES AS SOURCES OR EXTERNAL LINKS. THEY WILL BE DELETED. ------&gt;
{{Commons category}}
*{{zh icon}} [http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm චීන දත්තසමුදාය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090606/http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm |date=2016-11-20 }} by [[:en:Academia Sinica|ඇකඩමියා සිනිකා]].
*[http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552524 Modernizing China] from the [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives]
*{{zh icon}} [http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm Manuscript and Graphics Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506031332/http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm |date=2020-05-06 }} by ඇකඩමියා සිනිකා.
*[http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm A universal guide for China studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm |date=2012-11-29 }}
*[http://chinese.dsturgeon.net/ Chinese Text Project], ඓතිහාසික චීන නිර්මාණවල පාඨ සහ පරිවර්තන.
*[http://www.history-forum.com/ History Forum]
*:[http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html Asian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512061404/http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html |date=2013-05-12 }}
*:[http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ Chinese Siege Warfare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621201559/http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ |date=2007-06-21 }}
*''[http://pem.org/yinyutang/ Yin Yu Tang: A Chinese Home]'', චිං රාජවංශ සමයේ චීන ගෘහ නිර්මාණය පිළිබඳ අධ්‍යයනයක්.
*[http://www.aall.ufl.edu/EMC/ ''Early Medieval China''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719230513/http://www.aall.ufl.edu/EMC/ |date=2006-07-19 }}, හන් සිට ටෑං යුගයේ ආරම්භය අතර කාලය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රීය ජර්නලය.
*[https://web.archive.org/web/20080116175553/http://www.geocities.com/crmaozedong/index.html Cultural Revolution Propaganda Poster]
*[http://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 China Rediscovers its Own History], a 100-minute lecture on Chinese history given by Yu Ying-shih, Emeritus Professor of East Asian Studies and History at Princeton University.
*[http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm Resources for Middle School students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105233305/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm |date=2008-01-05 }} (grades 5–9).
*[http://www.gutenberg.org/files/17695/17695-h/17695-h.htm A history of China] by Wolfram Eberhard, [EBook #17695], ISO-8859-1 (7 February 2006).
*[http://www.pbs.org/kqed/chinainside/ China from the Inside], a 2006 [[:en:PBS|PBS]] documentary.
*[http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld Ancient Asian World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |date=2012-05-15 }}
*[http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html History of China: Table of Contents] by the Chaos Group at the University of Maryland.
*{{cite journal |journal=BMC Biology |last=Li |issue=1 |volume=8|doi=10.1186/1741-7007-8-15 |url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf |title=Evidence that a West-East admixed population lived in the Tarim Basin as early as the early Bronze Age |format=PDF |year=2010 |pmid=20163704 |pmc=2838831}}

{{DEFAULTSORT:History Of China}}
[[Category:ඉතිහාසය]]
[[Category:චීනය]]
[[Category:ඉතිහාසය - ලෝකය]]
[[Category:ආසියාව]]
[[Category:චීන ඉතිහාසය]]</text>
      <sha1>9y6817wkly1xgy6qi96lgwb3tt4wjpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මොහොන්ජපාරෝ කරනා ලද නටබුන් (පකිස්ථානය)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20932</id>
    <revision>
      <id>797459</id>
      <parentid>593027</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9785" sha1="cxobhfomnxaiyvtlabmnvirtk6iwiwf" xml:space="preserve">{{mergewith|ඉන්දු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය}}
[[ගොනුව:CiviltàValleIndoMappa.png|right|thumb|180px|ඉන්දු නිම්න ශිෂ්ඨාචාරයෙහි පරාසය.]]
{{ලෝකඩ යුගය}}
'''ඉන්දු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය''' ('''ඉනිශි''') වනාහී [[ඉන්දියානු උපමහාද්වීපය|ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයෙහි]] වයඹ දෙස ප්‍රදේශයෙහි ස්ථානගතව තිබූ [[ලෝකඩ යුගය|ලෝකඩ යුග]] [[ශිෂ්ටාචාරය|ශිෂ්ටාචාරයකි]]  (3300–1300 ක්‍රිපූයු; පරිණත යුගය 2600–1900 ක්‍රිපූයු) &lt;ref&gt;http://www.harappa.com/har/indus-saraswati.html&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761556839/indus_valley_civilization.html |access-date=2011-03-24 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628082152/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761556839/Indus_Valley_Civilization.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.mohenjodaro.net/mohenjodaroessay.html&lt;/ref&gt; [[ඉන්දුනදිය|ඉන්දු නදී]] ද්‍රෝණිය අවට ශ්‍රී විභූතියට පත් මෙම ශිෂ්ටාචාරය {{#tag:ref|මෙම ශිෂ්ටාචාරය සමහරවිට හැඳින්වෙන්නේ '''ඉන්දු ගහ්ග්ගාර්-හක්රා ශිෂ්ටාචාරය''' හෝ '''[[ඉන්දු]]-[[සරස්වතී]] ශිෂ්ටාචාරය''' ලෙසිනි. ''ඉන්දු-සරස්වතී'' යන පටබැඳිය පදනම්ව ඇත්තේ ගහ්ග්ගාර්-හක්රා නදිය සහ [[සෘග් වේදය|සෘග් වේදයෙහි]]  [[නදීස්තූති සුක්ත| නදීස්තූති සුක්තයෙහි]] එන  [[සරස්වතී නදිය]] එකලෙසින් සැලකීම නිසාදෝ යැයි සිතුවද, භාෂාමය හා භූගෝලීය කරුණු පදනම් කොට ගෙන මෙම භාවිතය පිළිබඳ මතභේද පැන නැගී ඇත.&lt;ref name=&quot;Ching 2006 28–32&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=චිං|first=ෆ්‍රැන්සිස් ඩී. කේ.|coauthors=ජාර්සොම්බෙක්, මාක්;ප්‍රකාශ්, වික්‍රමධිත්‍ය|year=2006|title=අ ග්ලෝබල් හිස්ට්‍රි ඔෆ් ආකිටෙක්ච|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin_n0o7|location=හොබොකෙන්, එන්.ජේ.|publisher=ජේ. විලී සහ පුත්‍රයෝ|isbn=0471268925|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin_n0o7/page/28 28]–32}}&lt;/ref&gt;{{sfn|මැකිංටොෂ්|2001| p=24}}&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=රට්නගර්|first=ෂෙරීන්|year=2006|title=‍ට්‍රේඩිං එන්කවුන්ටර්ස්: ‍ෙෆ්‍රාම් ද  යුප්‍රටීස් ටු ද ඉන්දූස් ඉන් ද බ්‍රොන්ස් ඒජ් |publisher=ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාල මුද්‍රණාලය, ඉන්දියාව|isbn=019568088X}}&lt;/ref&gt;|group=n}} 
ප්‍රාථමික ලෙසින් කේන්ද්‍රගත වී තිබී ඇත්තේ ඉන්දු සහ [[පන්ජාබ් ප්‍රදේශය|පන්ජාබ් ප්‍රදේශ]] ආශ්‍රයෙන් වන අතර, [[ගහ්ග්ගාර්-හක්රා නදිය| ගහ්ග්ගාර්-හක්රා නදී]] ද්‍රෝණිය හා&lt;ref name=possehl&gt;{{උපන්‍යාස ජර්නලය
 | last = පොසෙල් | first = ජී. එල්. | authorlink=ග්‍රෙගරි පොසෙල් | year = 1990 | month = ඔක්තෝබර්
 | title = රෙවලූෂන් ඉන් දි අර්බන් රෙවලූෂන්: දි ඉමර්ජන්ස් ඔෆ් ඉන්දූස් අර්බනයිෂේෂන් | journal = ඇනුවල් රිවීව් ඔෆ් ඇන්ත්‍රොපොලොජි | volume = 19 | pages = 261–282 | doi = 10.1146/annurev.an.19.100190.001401 | url = http://arjournals.annualreviews.org/toc/anthro/19/1?cookieSet=1 | accessdate = 2007-05-06
 }} 263 පිටුවෙහි සිතියම බලන්න&lt;/ref&gt; [[දෙගංමැදිය|ගංගා-යමුනා දෙගංමැදිය]] දක්වා විහිදී ‍ෙගාස්,&lt;ref&gt;''ඉන්ඩියන් ආකියලොජි, අ රිවිව්.'' 1958-1959. එක්ස්කැවේෂන්ස් ඇට් අලම්ගිරිපූර්. ඩෙල්හි: Archaeol. Surv. India, pp. 51–52.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leshnik&quot;&gt;{{උපන්‍යාස ජර්නලය
 | last = ලෙෂ්නික් | first = ලෝරන්ස් එස්. | year = 1968 | month = ඔක්තෝබර් | title = ද හරප්ප්න් &quot;පෝට්&quot; ඇට් ලොතාල්: අනදර් විව්  | journal = ඇමරිකන් ඇන්ත්‍රපොලොජිස්ට්, නව ග්‍රන්ථමාලාව, | volume = 70 | issue = 5
 | pages = 911–922 | doi = 10.1525/aa.1968.70.5.02a00070
 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294(196810)2%3A70%3A5%3C911%3ATH%22ALA%3E2.0.CO%3B2-2
 | accessdate = 2007-05-06 }}&lt;/ref&gt; වර්තමාන [[පාකිස්තානය|පාකිස්තානයෙහි]] බොහෝ කොටස්ද, වත්මන් [[ඉන්දියාව|ඉන්දියාවෙහි]] බටහිර ප්‍රාන්තයන්ද ආවරණය කරතිබුවා මෙන්ම, අග්නිදිග [[ඇෆ්ගනිස්තානය]], [[සිස්තාන් සහ බලුකෙස්තාන් ප්‍රාන්තය |බලුකිස්තානයෙහි]] නැගෙනහිර කොටස, සහ  [[ඉරානය]] දක්වා පැතිරගොස් තිබී ඇත.

මෙම ශිෂ්ටාචාරයෙහි පරිණත යුගය '''හරප්පානු ශිෂ්ටාචාරය''' ලෙසින් හැඳින්වෙන්නේ, එහි නගර අතුරින් පළමුවැන්න, 1920 ගණන් වලදී, එකල  [[බ්‍රිතාන්‍ය රාජ්|බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවෙහි]] (වර්තමානයෙහි [[පාකිස්තානය]]) [[පන්ජාබ් (බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාව)|පන්ජාබ් ප්‍රාන්තයෙහි]] පිහිටි [[හරප්පා]] හිදී නිරාවරණය කර ගනු ලැබූ නිසාවෙනි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත| last = බෙක්| first = රොජර් බී.| coauthors = ලින්ඩා බ්ලැක්, ලැරී එස්. ක්‍රීගර්, පිලිෆ් සී. නේලර්, ඩාහියා ඉබෝ ෂාබාකා,| title = වර්ල්ඩ් හිස්ට්‍රි: පැටර්න්ස් ඔෆ් ඉන්ටරැක්ෂන්| publisher = මැක්ඩොගල් ලිටෙල්| year = 1999| location = ඉවන්සටන්, ඉලි| isbn = 0-395-87274-X}}&lt;/ref&gt; ඉනිශි අඩවියන්හී කැණීම් 1920 පටන් සිදුවූ අතර, වැදගත් පාරවේධනයන් 1999 තරම් මෑතදී පවා සිදු වී ඇත.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පුවත්|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/334517.stm|title='අර්ලියස්ට් රයිටිං'  ෆවුන්ඩ්|publisher=බීබීසී නිවුස්|date=1999-05-04 | accessdate=2010-01-05}}&lt;/ref&gt;  [[යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවිය|  යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක්]] වන [[මොහෙන්ජො-දාරෝ]], තවද සුපතල ඉනිශි පුරාවිද්‍යාත්මක අඩවියකි.

[[හරප්පානු භාෂාව]] සෘජු ලෙසින් සාක්ෂ්‍යවත් කරගෙන නොමැති අතර හා එහි අනුබද්ධයන් පිළිබඳ අවබෝධයක් නොමැති වුවද, [[ප්‍රාක්-ද්‍රවිඩ]], [[ඉලාමෝ-ද්‍රවිඩ]], හෝ (පාර-) මුන්ඩා බන්ධුතාවයන් ඇති බවට [[ඉරවතම් මහාදේවන්]], [[අස්කෝ පාර්පොලා]], [[එෆ් බී ජේ කුයිපර්|එෆ්.බී.ජේ.&amp;nbsp;කුයිපර්]], සහ [[මයිකල් විට්සෙල්]] වැනි ප්‍රාඥයන් විසින් ප්‍රකාශ කර ඇත.


==සටහන් සහ ආශ්‍රිත==
;සටහන්
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|group=n}}
;ආශ්‍රිත
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|2}}</text>
      <sha1>cxobhfomnxaiyvtlabmnvirtk6iwiwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුමාර් සංගක්කාර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24091</id>
    <revision>
      <id>797470</id>
      <parentid>796568</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T04:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62974" sha1="3h8sfb4flhustmrjc57d0rliknetgoy" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට්ක්‍රීඩකයා චරිතාපදානය
|          playername = කුමාර් සංගක්කාර
|             country = ශ්‍රී ලංකාව
|             country_adj = ශ්‍රී ලංකා
|            fullname = කුමාර් චොක්ශානද සංගක්කාර
|               image = Kumar Sangakkara bat in hand.JPG
|             caption =

|            nickname = සංගා {{!}} GOAT of Cricket (GOAT යනු Greatest Of All Time එනම් සදාකාලිකවම ශ්‍රේෂ්ඨ)
|              living = true
|          dayofbirth = 27
|        monthofbirth = 10
|         yearofbirth = 1977
|        placeofbirth = [[මාතලේ]]
|      countryofbirth = [[ශ්‍රී ලංකාව]]
|               height= මීටර් 1.78    
|             batting = වමත්
|             bowling = දකුණත් [[පිට දඟ|පා දඟ]]
|                role = [[කඩුළු රකින්නා]], පිතිකරු
|       international = true
|       testdebutdate =ජූලි 20 
|       testdebutyear = 2000
|    testdebutagainst = දකුණු අප්‍රිකාව
|             testcap = 84
|        lasttestdate = ජනවාරි 3-7

|        lasttestyear = 2015
|     lasttestagainst = නවසීලන්තය
|        odidebutdate = ජූලි 5
|        odidebutyear = 2000
|     odidebutagainst = පකිස්ථානය
|              odicap = 93
|         lastodidate = මාර්තු 18
|         lastodiyear = 2015
|      lastodiagainst = දකුණු අප්‍රිකාව 
|            odishirt = 11
|               club1 = [[නොන්ඩෙස්ක්‍රිප්ට්ස් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා සංගමය|එන්සීසී]]
|               year1 = 1997–වර්තමානය
|               club2 = [[කිංග්ස් XI පංජාබ්]]
|               year2 = 2008–2010
|               club3 = [[වොර්වික්ෂයර් ප්‍රාන්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා සංගමය|වෝර්වික්ෂයර්]]
|               year3 = 2007
|               club4 = [[ඩෙකෑන් චාර්ජර්ස්]]
|               year4 = 2011
|               club5 = [[සරේ ප්‍රාන්ත පිළ]]
|               year5 = 2015–වර්තමානය
|             columns = 4
|             column1 = [[ටෙස්ට් ක්‍රිකට්|ටෙස්ට්]] තරග
|            matches1 = 130
|               runs1 = 12,203
|            bat avg1 = 58.66
|           100s/50s1 = 38/51
|          top score1 = 319
|         deliveries1 = 84
|            wickets1 = 0
|           bowl avg1 = –
|            fivefor1 = –
|             tenfor1 = –
|       best bowling1 = –
|  catches/stumpings1 = 178/20
|             column2 = [[එක් දින ජාත්‍යන්තරය|එදිජා]]
|            matches2 = 404
|               runs2 = 14,234
|            bat avg2 = 41.98
|           100s/50s2 = 25/93
|          top score2 = 169
|         deliveries2 = –
|            wickets2 = –
|           bowl avg2 = –
|            fivefor2 = –
|             tenfor2 = –
|       best bowling2 = –
|  catches/stumpings2 = 402/99
|             column3 = [[පළමු-පෙල ක්‍රිකට්|පපෙ]]
|            matches3 = 230
|               runs3 = 17,829
|            bat avg3 = 51.07
|           100s/50s3 = 52/76
|          top score3 = 319
|         deliveries3 = 246
|            wickets3 = 1
|           bowl avg3 = 150.00
|            fivefor3 = 0
|             tenfor3 = 0
|       best bowling3 = 1/13
|  catches/stumpings3 = 347/33
|             column4 = [[ලැයිස්තු ඒ ක්‍රිකට්|ලැඒ]]
|            matches4 = 504
|               runs4 = 18,141
|            bat avg4 = 42.68
|           100s/50s4 = 34/114
|          top score4 = 169
|         deliveries4 = –
|            wickets4 = –
|           bowl avg4 = –
|            fivefor4 = –
|             tenfor4 = –
|       best bowling4 = –
|  catches/stumpings4 = 506/124
|                date = 11 ජුනි
|                year = 2015
|              source = http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/50710.html ඊඑස්පීඑන්ක්‍රික්ඉන්ෆෝ
|Caption=කුමාර් සංගක්කාර වර්ෂ 2012දී ICC සම්මාන උළෙලේදී  වසරේ ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා, වසරේ ටෙස්ට් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා සහ ලොව ජනප්‍රියම ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා යන සම්මාන ත්‍රිත්වයෙන් පිදුම් ලැබූ අවස්තාව.}}

'''[[කුමාර්]] සංගක්කාර''' (උපත 27 ඔක්තෝම්බර් 1977, [[මාතලේ]], ශ්‍රී ලංකාව) යනු [[ශ්‍රී ලංකා ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම]]හි සාමාජිකයෙක් මෙන්ම හිටපු නායකයාද වේ. ඔහු මුල් පෙළ වමත් පිතිකරුවෙකි. ඔහු කඩුළු රකින්නා හා මුල් පෙළ පිතිකරුවෙක් ලෙස ක්‍රීඩා කිරීමට පුරුදුව සිටියත්, ටෙස්ට් ක්‍රීඩාවේ කඩුළු රැකීමෙන් ඉවත්වීමත් සමගම ඔහුගේ පිතිකරණයේ සැලකිය යුතු වෙනසක් ඇති විය. ඔහුගේ ක්‍රීඩා දිවියේ අවස්ථා කීපයකදිම ලොව අංක 1 ටෙස්ට් පිතිකරු බවට පත් වීමට ඔහුට හැකි විය.&lt;ref&gt;http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/489668.html&lt;/ref&gt; ලෝක කුසලානයේදි ඉන්දියාවට එරෙහිව ලද පරාජයත් සමගම ඔහු නායකත්වයෙන් ඉවත් විය. ඩොනල්ඩ් බ්‍රැඩ්මන් ට(12)  පසුව ලොව වැඩිම ටෙස්ට් ද්විතව ශතක ගණනක් රැස්කර ඇත්තේ සංගක්කාර (11) වේ. ඔහු සිය 11වන ටෙස්ට් ද්විත්ව ශතකය 2015 ජනවාරි  4 දින නවසීලන්තයෙ වෙලින්ටන් හිදී [[නවසීලන්ත ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම|නවසීලන්තයට]] ඒරෙහිව ලබාගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;http://uk.eurosport.yahoo.com/22102011/63/sangakkara-hits-double-century.html&lt;/ref&gt;

==මුල් කාලය==
කුමාරි වෙදආරච්චි චොක්ශන්ද්‍රා මුදලිගේ සහ චොක්ශාන්ද වෙදාඅරච්චි සංගක්කාරට දාව 1977දී [[මාතලේ]] දී කුමාර සංගක්කාර උපත ලබන ලදි. සංගක්කාර ඔහුගේ මූලික හා ද්වීතීක අධ්‍යාපනය ලැබුවේ [[නුවර]] නගරයේ තිබෙන ප්‍රමුඛතම පාසලක් මෙන්ම ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයක් (අස්ගිරිය ක්‍රීඩාංගණය) හිමි ලෝකයේ එකම පාසල වන ත්‍රිත්ව විද්‍යාලයෙනි. වරක් ඔහු වසරේ විශිෂ්ඨම ශිෂ්‍යයාට පිරිනමන The Ryde Gold Medal සම්මානයෙන්ද පිදුම් ලැබීය.&lt;ref name=teacher/&gt; 1996 වසරේ පාසලේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍ය නායක දූරය දැරීමටද ඔහුට හැකි විය. සංගක්කාර පාසල් සමයේදී ක්‍රිකට් හා ටෙනිස් ක්‍රීඩා සඳහා විශේෂ දක්ෂතාවක් පෙන්වූ අතර ඒ හේතුවෙන් වරක් පාසලේ එවකට විදුහල්පතිව සිටි ලෙනාඩ් ද අල්විස් මහතා විසින් සංගක්කාරගේ මවට ඔහුව ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවෙන්ම ඉහලට යවන ලෙසද ඉල්ලීමක්ද කොට ඇත.&lt;ref name=teacher&gt;[http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 Cricket world.com | ''Principal Delighted With Former Student Sangakkara''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} retrieved 3 March 2008 {{Wayback | url=http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202092104/http://www.cricketworld.com/sri_lanka/article/?aid=12329 |date=2007-12-02 }} &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; | date=20071202092104}&lt;/ref&gt; මොහු පිලිබඳ අමුතුවෙන් සඳහන් කිරීම අනවශ්‍යය.මේ වන විට ලොව හොදම පිතිකරුවන් අතරින් පෙරමුණ ගෙන සිටී.2015 ලෝක කුසලානයේදී තරග හතරකදී පිට පිට ශතක 4 ක් වාර්තා කරමින් , ක්‍රිකට් වාර්තා පොත  මෙතෙක් සටහන් නොවූ කඩ ඉමක් කරා ගෙනයාමට සමත්ව සිටී .
== ආශ්‍රිත==	
මොහු පිලිබඳ අමුතුවෙන් සඳහන් කිරීම අනවශ්‍යය.මේ වන විට ලොව හොදම පිතිකරුවන් අතරින් පෙරමුණ ගෙන කුසලානයේදී තරග හතරකදී පිට පිට ශතක 4 ක් වාර්තා කරමින් , ක්‍රිකට් වාර්තා පොත  මෙතෙක් සටහන් නොවූ කඩ ඉමක් කරා ගෙනයාමට සමත්ව සිටී .</text>
      <sha1>3h8sfb4flhustmrjc57d0rliknetgoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිමෙන්ති</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24567</id>
    <revision>
      <id>797438</id>
      <parentid>793465</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5742" sha1="8sftqajojv2g4502mtv3chqqv3gk23j" xml:space="preserve">{{වෙනත් භාවිතා }}
{{වෙන්කරහඳුනාගන්න|කොන්ක්‍රීට්}}
 [[ගොනුව:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|අනෙකුත් ද්‍රව්‍ය සහ ජලය සමග මිශ්‍ර කිරීමට පෙර,  සිමෙන්ති සාමාන්‍යයෙන් අළු පැහැති කුඩක් වෙයි. සාමාන්‍යයෙන්, සම සමග ගැටුනු විට එය විසින් ආසාත්මික ප්‍රතික්‍රියා දක්වන බැවින් සහ සම, ඇස් සහ පෙනහළු වලට සිමෙන්ති කුඩු විසින් උත්කෝපී ප්‍රතිචාර දක්වන බැවින්, එය භාවිතා කරන්නන් විසින් [[ධූලි ආවරණය|ධූලි ආවරණයක්]], [[ආරක්ෂක කණ්ණාඩි]] සහ, ආරක්ෂිත [[අත්වැසුම්]] පැලඳිය යුතු වෙයි &lt;ref name=&quot;hse.gov.uk&quot;&gt;http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.cementaustralia.com.au/wps/wcm/connect/website/packaged-products/home/hints-and-tips/FAQ-Safety/#FAQ-safety-PPE.html |access-date=2015-07-11 |archive-date=2015-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910124952/http://www.cementaustralia.com.au/wps/wcm/connect/website/packaged-products/home/hints-and-tips/FAQ-Safety/#FAQ-safety-PPE.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.tdi.texas.gov/pubs/videoresource/stpcement.pdf&lt;/ref&gt;]]

==සිමෙන්ති පිළිබද අතීත තොරතුරු==
===පූර්ව භාවිත===

===නූතන සිමෙන්ති===

== Types of modern cement ==
=== පෝර්ට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති ===
 
[[File:Cement Production.JPG|360px]]

===අප්‍රිකාව===
{{See also|Cement in Africa }}

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|2}}

==වැඩිදුර කියැවීම්==
* {{Cite journal
| last = Aitcin
| first = Pierre-Claude
| title = Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow
| journal = Cement and Concrete Research
| volume = 30
| issue = 9
| pages = 1349–1359
| doi = 10.1016/S0008-8846(00)00365-3
| accessdate = 2008-04-09
| date = 2000
| url = http://www.sciencedirect.com/science/article/B6TWG-41PP28Y-1/2/e7cda14fbbf68ce0c24c7c4fc76a5865
}}
* {{Cite journal
| last = van Oss
| first = Hendrik G.
| coauthors = Padovani, Amy C.
| title = Cement Manufacture and the Environment, Part I: Chemistry and Technology
| journal = Journal of Industrial Ecology
| volume = 6
| issue = 1
| pages = 89–105
| doi = 10.1162/108819802320971650
| accessdate = 2009-02-06
| date = 2002
| url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/120133160/abstract
}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite journal
| last = van Oss
| first = Hendrik G.
| coauthors = Padovani, Amy C.
| title = Cement Manufacture and the Environment, Part II: Environmental Challenges and Opportunities
| journal = Journal of Industrial Ecology
| volume = 7
| issue = 1
| pages = 93–126
| doi = 10.1162/108819803766729212
| accessdate = 2009-02-06
| date = 2003
| url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/120130695/abstract
}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, ISBN 3-7640-0420-7
* Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, Portland Cement Association, Skokie, Illinois, USA, 2004, ISBN 0-89312-234-3
* [http://www.nytimes.com/2007/10/26/business/worldbusiness/26cement.html &quot;Cement Industry Is at Center of Climate Change Debate&quot;] article by Elizabeth Rosenthal in the [[New York Times]] October 26, 2007
* {{Cite book
| last = Neville
| first = A.M.
| date = 1996
| title = Properties of concrete. Fourth and final edition standards
| url = https://archive.org/details/propertiesofconc0000nevi_4edi
| publisher = Pearson, Prentice Hall
| isbn = 0-582-23070-5
| oclc = 33837400
}}
* {{Cite book
| last = Taylor
| first = H.F.W.
| title = Cement Chemistry
| url = https://archive.org/details/cementchemistry0000harr
| date = 1990
| publisher = Academic Press
| isbn = 0-12-683900-X
| page = [https://archive.org/details/cementchemistry0000harr/page/475 475]
}}

==බාහිර සබැඳුම්==
{{Commons category|Cement}}
* [http://www.cementindustry.co.uk/ British Cement Association (UK)]
* [http://www.cembureau.be/ Cembureau (EU)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704192411/http://www.cembureau.be/ |date=2010-07-04 }}
* [http://www.cement.org/ Portland Cement Association (US)]
* [http://www.vdz-online.de/home1.html?lang=en Verein Deutscher Zementwerke e. V. (VDZ), (Germany)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719112047/http://www.vdz-online.de/home1.html?lang=en |date=2011-07-19 }}
* [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.energy.26.1.303 Carbon dioxide emission from the global cement industry (in 1994)]
* [http://www.wbcsdcement.org/ World Business Council for Sustainable Development: Cement Sustainability Initiative]
* [http://www.cemex.co.uk/ce/ce_pp.asp How is Cement Made? Flash Animation]
* [http://espace.library.uq.edu.au/view.php?pid=UQ:9029 Cement by the Barrel and Cask], Concrete in Australia, 26 3: 10-13, 2000</text>
      <sha1>8sftqajojv2g4502mtv3chqqv3gk23j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බජාජ් පල්සර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25710</id>
    <revision>
      <id>797475</id>
      <parentid>431848</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T10:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4224" sha1="1pspy267puwpzoqv7rf7ryluutfmgiw" xml:space="preserve">{{Infobox Motorcycle
| image        = [[File:Bajaj_Pulser_180_motor_bike.JPG|350px|Bajaj Pulsar 180 DTSi]]
| name         = Bajaj Pulsar DTS-i
| manufacturer = [[Bajaj Auto]]
| production   = 2001-present
| class        = [[Types of motorcycles#Standard|standard]]
| platform     = 
| engine       = 150 cc/180 cc/200 cc/220 cc [[air cooling|Air-cooled, Oil Cooled]], [[four-stroke cycle]], [[thumper (motorcycle)|single piston]], [[kick start]] / [[Electric starter|electric start]]
| power = {{convert|20|hp|kW|abbr=on}} @ 8500 rpm (220 cc version)
| torque = {{convert|19.12|Nm|lbft|abbr=on}} @ 6500 rpm
| transmission = 5-Gear
| length       = 
| width        = 
| height       = 
| dry_weight   = 
| wet_weight   = 140-149 kg
| wheelbase    = 1320 mm
| tires = 17&quot; tube/tubeless
| fuel_capacity = 
| suspension   = Front: Telescopic fork, 135 mm travel&lt;br&gt;Rear:  Nitrox gas assisted shock Absorbers.
| brakes       = Front: 240/260 mm ([[Disk brake|disc]])&lt;br&gt;Rear: 130/230 mm ([[Disc brake|Drum/Disc]])
| turn_radius  = 2500mm
| designer = Tokyo R&amp;D
| predecessor  = 
| successor    = 
| aka          = 
| related      = 
}}


බජාජ් පල්සර් යනු [[බජාජ් ඔටෝ]] ආයතනයට අයිති යතුරු පැදි වර්ගයකි. මෙම යතුරු පැදි වර්ගයේ එනිජින්හි දාරිතාවය අනුව කොටස් කොහිපයකට බෙදේ. අදවන විට 135 cc, 150cc, 180cc සහ 220 cc යන මාදිලිවලින් වෙළඳ පොළට නිකුත් කොට ඇත.

==විශේෂණයන්==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! බජාජ් පල්සර් 135LS DTS-i &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bajajauto.com/pulsar/Pulsar/p135_technical.html|title=Bajaj Pulsar 135 LS|publisher=[[Bajaj Auto]]|accessdate=20 November 2011}}&lt;/ref&gt;
! බජාජ් පල්සර් 150 DTS-i &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bajajauto.com/pulsar/Pulsar/p150_technical.html|title=Bajaj Pulsar 150|publisher=[[Bajaj Auto]]|accessdate=20 November 2011}}&lt;/ref&gt;
! බජාජ් පල්සර් 180 DTS-i &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bajajauto.com/pulsar/Pulsar/p180_technical.html|title=Bajaj Pulsar 180|publisher=[[Bajaj Auto]]|accessdate=20 November 2011}}&lt;/ref&gt;
! බජාජ් පල්සර් 200 DTS-i &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.premjis.com/asppages/moddets.asp?Model=Pulsar%20200&amp;DetMode=techspecs|title=Bajaj Pulsar 200|publisher=[[premjis.com]]|accessdate=20 November 2011}}&lt;/ref&gt;
! බජාජ් පල්සර් 220 DTS-Fi
! බජාජ් පල්සර් 220F  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bajajauto.com/pulsar/Pulsar/p220_technical.html|title=Bajaj Pulsar 220|publisher=[[Bajaj Auto]]|accessdate=20 November 2011}}&lt;/ref&gt;
! පල්සර් 220S DTS-i &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bajajauto.com/pulsar/Pulsar/p220_technical.html|title=Bajaj Pulsar 220|publisher=[[Bajaj Auto]]|accessdate=20 November 2011}}&lt;/ref&gt;
! පල්සර් 200NS &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://overdrive.in/details/947/Bajaj-Pulsar-200NS---first-impression|title=Bajaj Pulsar 200NS - first impression|publisher=Overdrive|accessdate=2 February 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''පෙර පසු ඇක්සල (mm)'''
| 1325
| 1320
| 1350
| 1345
| 1350
| 1350
| 1350
| 1363

|-
| '''බලය (PS)'''
|13.5
|14.09 
|17.02 
| 
| 
| 
|21.04 
|23.5

|-
| '''ව්‍යාවර්තය (NM)'''
| 11.4 
| 12.76
| 14.22
| 
| 
| 
|19.12
|18.3

|-
| '''උපරිම වේගය (km/h)'''
| 115&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bsmotoring.com/news/pulsar-135ls-reviewlightsporty/1458/2|title=Pulsar 135LS Review- Light and Sporty|publisher=[[Business Standard]]|accessdate=21 December 2009}}&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| 
| 
| 142&lt;ref&gt;{{Cite document|publisher=[[Bike India]]|date=22 June 2009|author=Aspi Bhathena (performance tester)|title=Road test: '09 Pulsar 220|url=http://www.bikeindia.in/reviews/roadtest/The-EmperorStrikes-back/|accessdate=2010-02-18|postscript=.}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|}


==මූලාශ්‍ර==
&lt;references/&gt;

[[Category:යතුරු පැදි]]</text>
      <sha1>1pspy267puwpzoqv7rf7ryluutfmgiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කළු කුහර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26223</id>
    <revision>
      <id>797457</id>
      <parentid>783216</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47658" sha1="7y5brfk55dkln48pyhd362hp9y06xoh" xml:space="preserve">fu##{{verylong|date=අගෝස්තු 2011}}
{{පරිවර්තනය නොනිමි|Black Hole|ඉංග්‍රීසි|en}}
[[ගොනුව:Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg|alt=මෙසියර් 87 මන්දාකිණිය මධ්‍යයේ ඇති අති විශාල කළු කුහරයේ ඡායාරූපයක්|thumb|[[මෙසියර් 87]] මන්දාකිණිය මධ්‍යයේ ඇති [[අති විශාල කළු කුහරය|අති විශාල කළු කුහරයේ]] ඡායාරූපයක්]]

'''කළු කුහරයක්''' ({{en|Black hole}}) යනු කිසිදු පදාර්ථයකට මෙන්ම [[ආලෝකය|ආලෝකයට]] පවා පිටවිය නොහැකි අභ්‍යවකාශයේ ප්‍රදේශයකි. එය ඉතාමත් ඝන වූ [[ස්කන්ධය|ස්කන්ධයක්]] විසින් [[අවකාශ-කාල]] විරූපී කිරීමේ ප්‍රතිඵලයකි. කළු කුහරය වටා පවතින්නේ හඳුනා ගත නොහැකි, ''සිද්ධි ක්ෂිතිජය'' යනුවෙන් හැඳින්වෙන, නැවත නොපැමිනී‍මේ සීමාව ලකුණු කරන මතුපිටයි. එය ''කළු'' ලෙස හඳුන්වන්නේ එය මතට පතිත වන කිසිදු විද්‍යුත් චුම්භක තරංගයක් හෝ අංශුවක්  පරාවර්තනය නොකර සම්පූර්ණයෙන් අවශෝෂණය කරගන්නා නිසාය. (තාප ගති විද්‍යාවේ එන කෘෂ්ණ වස්තු (Black Body) වැනිය).&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;{{=&lt;/nowiki&gt;http://cosmos.asu.edu/publications/papers/ThermodynamicTheoryofBlackHoles%2034.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719005558/http://cosmos.asu.edu/publications/papers/ThermodynamicTheoryofBlackHoles%2034.pdf |date=2008-07-19 }} | journal = ''&lt;nowiki&gt;Rep. Prog. Phys. | author = Davies, P. C. W. | volume = 41 | year = 1978 | pages = 1313–1355 | doi = 10.1088/0034-4885/41/8/004 | ref = harv}}&lt;/nowiki&gt;''&lt;/ref&gt; [[ක්වොන්ටම් විද්‍යාව|ක්වොන්ටම් විද්‍යාවට]]  අනුව කළු කුහර, සීමිත [[උෂ්ණත්වය]]කින් යුතු වස්තුවක් මෙන්, හෝකින් කිරණ විහිදුවයි. මෙම උෂ්ණත්වය කළු කුහරයේ ප්‍රමාණය අනුව අඩු වන බැවින් විශාල ස්කන්ධයකින් යුතු කළු කුහර නිරීක්ෂණය කිරීම අපහසුය.එය අදෘශ්‍ය වුවත්, වෙනත් [[පදාර්ථ]] සමග සිදුවන අන්තර්ක්‍රියා මගින් කළු කුහර හඳුනාගත හැකිය. අවකාශයේ ප්‍රදේශයක් වටා පරිභ්‍රමණය වන [[තාරකා|තරු]] පොකුරක චලන රටා අධ්‍යනය කිරීමෙන් කළු කුහරයක පිහිටීම හඳුනාගත හැකිය. එමෙන්ම, [[තරු යුග්ම]]යකින් විශාල කළු කුහරයකට පදාර්ථය ඇදගන්නා විට, එම වායු සර්පිලාකිරව හැඩගැසී, අධි උෂ්ණත්වයකට භාජනය වී නිකුත් කරන [[විකිරණශීලී ක්ෂය වීම|විකිරණය]], ප්‍රථිවි-ගත [[දුරේක්‍ෂය|දුරෙක්ෂක]] මගින් හඳුනාගත හැක.

තාරකා විද්‍යාඥයින් විසින් කළු කුහර තිබිය හැකි ස්ථාන විශාල ප්‍රමාණයක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, [[චක්‍රාවාට]] ම්‍ධ්‍යයේ supermassive කළු කුහර පැවතිය හැකි බවට සාධක සොයාගෙන ඇත. ක්‍ෂිර පථය මධ්‍යයේ Sagittarius A* ප්‍රදේශ‍යේ, [[සූර්ය-සකන්ධ]] මිලියන 4කට අධික  සුපිරි-විශාල කළු කුහරයක් (Supermassive Black Hole) පවතින බවට, 1998 වර්ශයේදී, විද්‍යාඥයින් හට ශක්තිමක් සාධක හමුවුනි. විශ්වයේ ඇති විශාලතම කළු කුහර සූර්ය-සකන්ධ බිලියන ගණනක් විශාල වන අතර ඒවා අතිසුපිරි-විශාල කළු කුහර (Ultramassive Black Holes) ලෙස හඳුන්වයි. 

== ඉතිහාසය ==
[[ගොනුව:Black hole lensing web.gif|right|frame|alt=Schwarzschild black hole|පසුතලයේ ඇති මන්දාකිණියක දර්ශනය කළු කුහරයක ගුරුත්ව කාච (gravitational lensing) වීමකට භාජනය වූ විට දැකිය යුතු ආකාරය (පරිගණක මගින් නිර්මාණය කිරීමක්) ([[:Image:BlackHole Lensing.gif|click here for larger animation]])]]
[[ගොනුව:BH LMC.png|thumb|upright=1.35|right|black hole]]ඉතාමත් ඝන වස්තු මගින් ආලෝකයට පවා පිටවීමට නොහැකි අදහස මුලින්ම ඉදිරිපත් වූවේ භු විද්‍යාඥ ජෝන් මිසෂල් විසින් හෙන්රි කැවෙන්ඩිශ් හට 1783දී ලියූ ලිපියකිනි:

{{quote|සූර්යයාට සමාන ඝනත්වයකින් යුත් ගෝලයක අර්ධ විෂ්කම්භය 500 ත් 1 ත් අතර අනුපාතයකින් සූර්යයාගේ විෂ්කම්භය ඉක්මවන්නේ නම්, අනන්ත උසකින් ඒ දෙසට වැටෙන අංශුවක් එහි මතුපිටට වඩා වැඩි ප්‍රවේගයක් ලබා ගනී. ආලෝකය, සහ එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආලෝකය අනෙකුත් අංශු සමග එහි දෘෂ්‍ය අවස්ථිතිත්වයට සමානුපාතිකව එකම බලයකින් ආකර්ෂණය වේ යැයි උපකල්පනය කළහොත්, එවැනි අංශුවකින් විමෝචනය වන සියලුම ආලෝකය එහි නිසි ගුරුත්වාකර්ෂණයෙන් ඒ දෙසට නැවත පැමිණෙනු ඇත.
|ජෝන් මිෂෙල්&lt;ref name=&quot;Michell1784&quot;&gt;{{Cite journal|author=Michell, J. |year=1784 |title=On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &amp;c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose |journal=Phil. Trans. R. Soc. (London) |volume=74 |pages=35–57|url=http://www.jstor.org/pss/106576 |publisher=Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 74 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;}} 1796දී ගණිතඤ පියර්-සයිමන් ලා‍ප්ලේස්, එම අදහසම, ඔහුගේ '''''Exposition du système du Monde''''' ග්‍රන්ථයේ පළමුවන සහ දෙවන සංස්කරණ වලින් ඉදිරිපත් කර තිබුනි (පසු සංස්කරණ වලින් එය ඉවත් කෙරිණි). &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://library.thinkquest.org/25715/discovery/conceiving.htm#darkstars |title=Dark Stars (1783) |accessdate=2008-05-28 |year = 1999 |publisher=[[Thinkquest]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laplace; see Israel, Werner (1987), &quot;Dark stars: the evolution of an idea&quot;, in Hawking, Stephen W. &amp; Israel, Werner, 300 Years of Gravitation, Cambridge University Press, Sec. 7.4&lt;/ref&gt; එවන් අඳුරු තාරකා පිළිබඳ අදහස 19 ශතකයේ විශාල වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප විණි. එම කාලයේ ගුරුත්වාකර්ශෂණය මගින් ආලෝකයට බලපෑම් කල නොහැකි බවට විශ්වාස කෙරිණි.

=== සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය ===
1915 දී [[ඇල්බට් අයින්ස්ටයින්]] විසින් [[සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය]] ඉදිරිපත් ‍කලේ ගුරුත්වාකර්ෂණය ආලෝකයේ ගමන් මාර්ගයට බලපෑම් කරන බව පෙන්වා දීමෙන් පසුවය. ඉන් මාස කිහිපයකට පසුව කාල් ශ්වෝට්ස්චයිල්ඩ් විසින් ලක්ෂ්‍ය-ස්කන්ධයක සහ ගොලීය ස්කන්ධයක ගුරුත්වාකර්ෂණයට විසඳුමක් ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;Schwarzschild1916&quot;/&gt; තවත් මාස කිහිපයකට පසු ශ්වෝට්ස්චයිල්ඩ් සහ හෙන්‍ඩ්රික් ලෝරන්ට්ස් ගේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ ජොහැන්නස් ඩ්‍රෝස්ටෙ, තනි තනිවම ඒවාගේ ලක්ෂණ පිළිබඳව වැඩිදුර ලිව්වෝය.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |title=On the field of a single centre in Einstein's theory of gravitation
 |author=Droste, J.
 |journal=Koninklijke Nederlandsche Akademie van Wetenschappen Proceedings
 |volume=17
 |pages=998–1011
 |year=1915
 |issue=3
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; මෙම විසඳුම වර්තමානයේ ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරය ලෙස හැඳින්වෙන සුවිශේෂී හැසිරීමක් ඇති අතර එය ඒකීය බවට පත් විය, එයින් අදහස් වන්නේ අයින්ස්ටයින් සමීකරණවල සමහර යෙදුම් අනන්තය බවට පත්ව ඇති බවයි. මෙම පෘෂ් of යේ ස්වභාවය එකල එතරම් අවබෝධ වී නොතිබුණි. 1924 දී ආතර් එඩින්ග්ටන් පෙන්නුම් කළේ ඛණ්ඩාංක වෙනස් වීමෙන් පසුව ඒකීයභාවය අතුරුදහන් වූ බවයි (එඩින්ටන් ඛණ්ඩාංක බලන්න), නමුත් 1933 වන තෙක් ජෝර්ජස් ලෙමාට්‍රේට මෙය තේරුණේ ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරයෙහි ඒකීය භාවය භෞතික නොවන ඛණ්ඩාංක ඒකීය භාවයක් බව වටහා ගැනීමටය..&lt;ref name=&quot;HooftHist&quot;&gt;{{Cite book
 |author='t Hooft, G.
 |title=Introduction to the Theory of Black Holes
 |year=2009
 |url=http://www.phys.uu.nl/~thooft/lectures/blackholes/BH_lecturenotes.pdf
 |pages=47–48
}}&lt;/ref&gt;

891/5000

1931 දී සුබ්රමනියම් චන්ද්රසේකර විසින් සාමාන්ය සාපේක්ෂතාවාදයෙන් ගණනය කරන ලද අතර ඉලෙක්ට්රෝන පරිහානිගත ද්රව්ය 1.04 ස්කන්ධ ස්කන්ධයන් (චන්ද්රසේකර සීමාව) බිඳවැටෙනු ඇත. ඔහුගේ තර්කවලට එඩින්ටන් සහ ලෙව් ලන්ඩෝ වැනි බොහෝ සමකාලීනයන් විසින් විරුද්ධ වූ අතර, තවමත් නොදන්නා යාන්ත්රණයක් බිඳවැටීම නතර කරන බවට තර්ක කළහ. ඒවා අර්ධ වශයෙන් නිවැරදියි: චන්ද්රසේකර් සීමාවට වඩා කුඩා විශාල වාමනාවක් නියුට්රෝන තාරකාවක බිඳ වැටෙනු ඇත, පාවුලි බැහැර කිරීමේ මූලධර්මය නිසා ස්ථායී වේ. එහෙත් 1939 දී රොබට් ඔප්න්හෙමාර් සහ අනෙකුත් අය අනාවැකි පළ කළේ සූර්ය ස්කන්ධ 3 ක් පමණ වන නියුට්රෝන තාරකා (ටෝල්මෑන්-ඔප්න්හයිමර්-වොල්කොෆ් සීමාව) කළු කුහර බවට කඩා වැටෙනු ඇති අතර, භෞතික විද්යාවේ කිසිදු නීතියක් මැදිහත් වීමට ඉඩ නොතබන බව නිගමනය කලේය. අඩුම තරමින් සමහර තරු කළු කුහර දක්වා කඩා වැටෙනු ඇත

&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |title=Resource letter BH-1: Black holes
 |author=Detweiler, S.
 |journal=American Journal of Physics
 |volume=49
 |pages=394–400
 |year=1981
 |issue=5, pp
 |doi=10.1119/1.12686
 |ref=harv
 |issn = 0002-9505 }}&lt;/ref&gt;.ඒවා අර්ධ වශයෙන් නිවැරදි ය: චන්ද්‍රසේකර් සීමාවට වඩා තරමක් විශාල සුදු වාමන නියුට්‍රෝන තාරකාවකට කඩා වැටෙනු ඇත. එය පෝලි බැහැර කිරීමේ මූලධර්මය නිසා ස්ථායී වේ. නමුත් 1939 දී රොබට් ඔපන්හෙයිමර් සහ තවත් අය අනාවැකි පළ කළේ ආසන්න වශයෙන් සූර්ය ස්කන්ධ තුනකට වඩා වැඩි නියුට්‍රෝන තාරකා (ටෝල්මන්-ඔපන්හෙයිමර්-වොල්කොෆ් සීමාව) චන්ද්‍රසේකර් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද හේතු නිසා කළු කුහර වලට කඩා වැටෙනු ඇති අතර භෞතික විද්‍යාවේ කිසිදු නීතියක් මැදිහත් නොවන බවත් නිගමනය කළ බවත්ය. අවම වශයෙන් සමහර තරු කළු කුහර වලට කඩා වැටීම නවත්වන්න&lt;ref&gt;{{Cite journal | title = On Massive Neutron Cores | url = http://prola.aps.org/abstract/PR/v55/i4/p374_1 | author = Oppenheimer, J. R. and Volkoff, G. M. | journal = Physical Review | volume = 55 | issue = 4 | pages = 374–381 | date = 1939-01-03 | doi = 10.1103/PhysRev.55.374 | ref = harv | access-date = 2010-10-17 | archive-date = 2011-11-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111120184631/http://prola.aps.org/abstract/PR/v55/i4/p374_1 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

ඔපන්හෙයිමර් සහ ඔහුගේ සම කර්තෘවරු ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරයෙහි මායිමේ ඇති ඒකීයභාවය අර්ථකථනය කළේ මෙය කාලය නතර වූ බුබුලක මායිම බවයි. මෙය බාහිර නිරීක්ෂකයින් සඳහා වලංගු දෘෂ්ටි කෝණයකි, නමුත් වැරදි නිරීක්ෂකයින් සඳහා නොවේ. මෙම දේපල නිසා, කඩා වැටුණු තාරකාවන් &quot;ශීත කළ තරු&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 |title=Introducing the black hole|author=Ruffini, Remo and Wheeler, John A.
 |pages=30–41
 |journal=Physics Today
 |url=http://authors.library.caltech.edu/14972/1/Ruffini2009p1645Phys_Today.pdf
 |date=January 1971
 |ref=harv
}}&lt;/ref&gt; මක්නිසාද යත් බාහිර නිරීක්ෂකයෙකුට තාරකාවේ පෘෂ් surface ය කාලයාගේ ඇවෑමෙන් ශීත කළ බව පෙනෙනු ඇත. මෙය නූතන කළු කුහරවල දන්නා දේපලකි, නමුත් ශීත කළ තාරකාවේ මතුපිටින් ලැබෙන ආලෝකය ඉතා වේගයෙන් රතු පැහැයට හැරෙන අතර කළු කුහරය ඉතා ඉක්මණින් කළු පැහැයට හැරේ. බොහෝ භෞතික විද්‍යා ists යන්ට ෂ්වාස්චයිල්ඩ් අරය තුළ රැඳී සිටීම පිළිබඳ අදහස පිළිගැනීමට නොහැකි වූ අතර වසර 20 කට වැඩි කාලයක් තිස්සේ මෙම විෂය කෙරෙහි එතරම් උනන්දුවක් නොතිබුණි.

=== ස්වර්ණමය යුගය ===
[[ඩේවිඩ් ෆින්කල්ස්ටයින්|1958 දී , ඩේවිඩ් ෆින්ස්කෙලේෂ්ටින්  අවබෝද කරගන්නා ලද]]   මෙය ඔපන්හයිමර්ගේ ප්‍රතිඵලවලට තදින්ම පටහැනි නොවූ නමුත්, නිරීක්‍ෂකයන්ගේ බලපෑමට ලක්වීමේ දෘෂ්ටිකෝණය ඇතුළත් කිරීමට ඒවා දීර්ඝ කළේය.[[ඩේවිඩ් ෆින්කල්ස්ටයින්|ෆින්ස්කෙලේෂ්ටින්]]  ගේ විසඳුම කළු කුහරයට වැටෙන නිරීක්ෂකයින්ගේ අනාගතය සඳහා Schwarzschild විසඳුම දිගු කළේය. සම්පූර්ණ දිගුවක් දැනටමත් මාටින් කෘස්කාල් විසින් සොයාගෙන ඇති අතර, එය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය.

මෙම ප්‍රතිඵල පැමිණියේ සාමාන්‍ය සාපේක්‍ෂතාවාදයේ ස්වර්ණමය යුගයේ ආරම්භයේදී වන අතර එය සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය සහ කළු කුහර පර්යේෂණයේ ප්‍රධාන විෂය ධාරාවන් බවට පත්වීම මගින් සලකුණු කර ඇත. වේගයෙන් භ්‍රමණය වන නියුට්‍රෝන තරු ලෙස පෙන්වූ වසර කිහිපයක් ඇතුළත 1967 දී පල්සර් සොයා ගැනීම මෙම ක්‍රියාවලියට උපකාරී විය. ඒ වන තරු, කළු කුහර වැනි නියුට්‍රෝන තාරකා, හුදෙක් න්‍යායික කුතුහලයන් පමනක් ලෙස සලකනු ලැබීය. නමුත් පල්සර් සොයා ගැනීම ඔවුන්ගේ භෞතික අදාළත්වය පෙන්නුම් කළ අතර ගුරුත්වාකර්ෂණ බිඳවැටීමෙන් සෑදිය හැකි සියලු වර්ගවල සංයුක්ත වස්තූන් කෙරෙහි තවදුරටත් උනන්දුවක් ඇති කළේය.

මෙම කාල පරිච්චේදය තුළ වඩාත් පොදු කළු කුහර විසඳුම් සොයා ගන්නා ලදී. 1963 දී Roy Kerr විසින් භ්‍රමණය වන කළු කුහරයක් සඳහා නිවැරදි විසඳුම සොයා ගන්නා ලදී. වසර දෙකකට පසුව Ezra T. Newman විසින් භ්‍රමණය වන සහ විද්‍යුත් ආරෝපණය වන කළු කුහරයක් සඳහා අක්ෂ සමමිතික විසඳුම සොයා ගන්නා ලදී, 

&lt;ref name=&quot;Hawking1974&quot; /&gt;කළු කුහර ද්‍රාවණවල ඇති අමුතු ලක්‍ෂණ පනවා ඇති සමමිතික තත්ත්‍වයෙන් ව්‍යාධිජනක කෞතුක ද්‍රව්‍ය බවටත්, සාමාන්‍ය අවස්ථාවන්හිදී ඒකවචනයන් නොපෙන්වන බවටත් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ සැක පහළ විය. මෙම මතය විශේෂයෙන්ම බෙලින්ස්කි, ඛලට්නිකොව් සහ ලිෆ්ෂිට්ස් විසින් පැවැත්විණි, ඔවුන් සාමාන්‍ය විසඳුම්වල ඒකීය බවක් නොපෙන්වන බව ඔප්පු කිරීමට උත්සාහ කළහ. කෙසේ වෙතත්, හැටේ දශකයේ අගභාගයේදී රොජර් පෙන්රෝස් සහ ස්ටීවන් හෝකින් විසින් ඒකීයත්වය සාමාන්‍ය බව ඔප්පු කිරීමට ගෝලීය ශිල්පීය ක්‍රම භාවිතා කළහ.

&quot;කළු කුහරය&quot; යන යෙදුම ප්‍රථම වරට ප්‍රසිද්ධියේ භාවිතා කරන ලද්දේ 1967 දී දේශනයකදී ජෝන් වීලර් විසිනි. සාමාන්‍යයෙන් මෙම වාක්‍ය ඛණ්ඩය නිර්මාණය කිරීමේ ගෞරවය ඔහුට හිමි වුවද, එය ඔහුට වෙනත් අයෙකු විසින් යෝජනා කළ බව ඔහු නිතරම අවධාරනය කළේය. මෙම යෙදුමේ පළමු වාර්තාගත භාවිතය 1964 දී ඈන් එවින්ග් විසින් විද්‍යාවේ දියුණුව සඳහා වූ ඇමරිකානු සංගමයට ලියූ ලිපියකි. වීලර් විසින් මෙම පදය භාවිතා කිරීමෙන් පසුව, එය ඉක්මනින් සාමාන්‍ය භාවිතයේ දී සම්මත විය.

== ලක්ෂණ සහ ව්‍යුහ ==
{{empty section}}

=== භෞතික ලක්ෂණ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0em 0em 0.5em 1em&quot;
|-
! Class !! Mass !! Size
|-
| [[Supermassive black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;–10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; [[solar mass|''M''&lt;sub&gt;Sun&lt;/sub&gt;]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~0.001–10 [[Astronomical unit|AU]]
|-
| [[Intermediate-mass black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ''M''&lt;sub&gt;Sun&lt;/sub&gt; || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; km = [[Earth radius|''R''&lt;sub&gt;Earth&lt;/sub&gt;]]
|-
| [[Stellar black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~10 ''M''&lt;sub&gt;Sun&lt;/sub&gt; || style=&quot;text-align: center;&quot;| ~30&amp;nbsp;km
|-
| [[Micro black hole]] || style=&quot;text-align: center;&quot;| up to ~''M''&lt;sub&gt;[[Moon]]&lt;/sub&gt; || style=&quot;text-align: center;&quot;|up to ~0.1&amp;nbsp;mm
|}

{{empty section}}

=== සිද්ධි ක්ෂිතිජය ===
{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:1ex; width:400px;&quot;
|- width
| [[ගොනුව:BH-no-escape-1.svg|Image:BH-no-escape-1.svg]]&lt;br /&gt;කළු කුහරයෙන් ඈතදී වස්තුවකට ඕනෑම දිශාවකට ගමන් කල හැකිය. එය සීමා වන්නේ ආලෝකයේ වේගයට පමණි.
|-
| [[ගොනුව:BH-no-escape-2.svg|Image:BH-no-escape-2.svg]]&lt;br /&gt;කළු කුහරයට සමීපයෙන් කාල-අවකාශය විකෘති වීමට පටන් ගනී. කළු කුහරයේ පිටතට ගිය ගමන් මාර්ග වලට වඩා එය දෙසට ඇති ගමන් මාර්ග වැඩිය.
|-
| [[ගොනුව:BH-no-escape-3.svg|Image:BH-no-escape-3.svg]]&lt;br /&gt;සිද්ධි ක්ෂිතිජයට ඇතුලදී සියලු ගමන් මාර්ග පිහිටන්නේ කළු කුහරයේ කේන්ද්‍රය දෙසටය. එතැන් සිට වස්තුවකට පිටතට පැමිණීමට නොහැකිය.
|}


{{empty section}}

=== ලක්ෂ්‍ය-භාවය ===
{{මූලික|Gravitational singularity}}

සිද්ධි ක්ෂිතිජය යනු කලු කුහරයේ මධ්‍ය ලක්ෂය වේ.සාමාන්‍ය සාපේක්ෂතාවාදය මගින් විස්තර කර ඇති පරිදි එය කාලඅවකාශය අනන්තයටම වන කලාපයක් විය හැක. භ්‍රමණය නොවන කළු කුහරයක් සඳහා, මෙම කලාපය තනි ලක්ෂ්‍යයක හැඩය ගනී.එම ඒකීය කලාපයට අනන්ත ඝනත්වයක් ඇති බව සිතිය හැක. යම් කිසි මිනිසෙක් කලු කුහරය තුලට ඇදවැටුනහොත් ඔහු කෙටි දුරක් යන විටම අනන්ත ස්කන්ධය විසින් ඇද ඉරී යනු ඇත(මෙහිදී දෙපයට සාපේක්ශව සාපේක්ශව හිසට ක්‍රියාත්මක වන ගුරුත්වය අඩුය.එබැවින් දෙපයින් වැඩි බලයකින්ද හිසින් ඊට සාපේක්ශව අඩු බලයකින් අදිනු ලබයි. එවිට එම පුද්ගලයාව පරමාණු දක්වාම ඇදී ඉරී යයි.මෙය &quot;noodle effect&quot; ලෙස හදුන්වනු ලබයි.) එම ඇදගන්නා දෙය අනන්ත ස්කන්ධය මගින් ඇද තලා දාමා ඉන්පසු එය ගිලගනී. මෙසේ වස්තූන් ගිලගන්නා විට කලු කුහරයේ ස්කන්ධය තවදුරටත් වැඩි වෙයි. සිද්ධි ක්ෂිතිජයේදි විශ්වයේ අනිකුත් තැන් වල ක්‍රියාත්මක වන අප දන්නා භෞතික විද්‍යා නියම සියල්ල බිදවැටෙයි.(article by: Dulen S.L)

=== ‍‍‍ෆෝටෝන ගෝලය ===
{{මූලික|Photon sphere}}
{{empty section}}

=== Ergo ගෝලය ===
{{මූලික|Ergosphere}}
[[ගොනුව:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|right|ergosphere of a rotating black hole|The ergosphere is an oblate spheroid region outside of the event horizon, where objects cannot remain stationary.]]
{{empty section}}

== බිහිවීම සහ සකස් වීම ==
{{empty section}}

=== ගුරුත්වාක්ෂණ හැකිළීම ===
ගුරුත්වාකර්ෂණ හැකිලීම සිදුවන්නේ යම් වස්තුවක අංශු අතර ඇතිවන ගුරුත්වාකර්ණයට ඔරොත්තු දීමට තරම් එහි අභ්‍යන්තර [[පීඩනය]] ‍ප්‍රමාණවත් නොවීමය. තාරකාවකට මෙය සිදුවන්නේ න්‍යෂ්ටික-විලයනය මගින් එහි උෂ්ණත්වය පවත්වා ගැනීමට තරම් එහි ඉන්ධන ප්‍රමාණවත් ‍නොවීම හෝ පිටතින් අමතර පදාර්ථයක් එක්වී එහි ස්කන්ධය වැඩි වීම නිසාය. මෙවන් අවස්ථාවකදී තාරකාවේ ගුරුත්වය මගින් තමාවම හකුලවාගැනීම වැලැක්වීමට එහි උෂ්ණත්වය අසමත් වෙයි.&lt;ref name=&quot;Carroll5.8&quot;&gt;{{harvnb|Carroll|2004|loc=Section 5.8}}&lt;/ref&gt;


==== මහා පිපිරුමේ ප්‍රථමාරම්භ කළු කුහර ====
{{empty section}}

=== අධි ශක්ති ඝට්ටනය ===
[[ගොනුව:CMS Higgs-event.jpg|thumb|right|A simulated event in the CMS detector, a collision in which a micro black hole may be created.]]
{{empty section}}

=== වර්ධනය ===
කළු කුහරයක් ඇතිවීමෙන් පසු එය පිටතින් පදාරථ උරා ගනිමින් වර්ධනය වීමට පටන් ගනී. ඕනෑම කළු කුහරයක් දිගින් දිගටම අවට ඇති වාතය සහ අභ්‍යවකාශ දූවිලි මෙන්ම සර්වව්‍යාප්ත විශ්ව පසුබිම් විකිරණයද උරා ගනී. අධි-ස්කන්ධ කළු කුහර වරධනය වීමට ප්‍රාථමික දායක්ත්වය ලැබී ඇත්තේ මෙම කියාවලිය මගිනි.&lt;ref name=&quot;ReesVolonteri&quot;/&gt; ගෝලාකාර තරු පොකුරු වල මධ‍්‍යම ප්‍රමාණයේ කළු කුහර සෑදී ඇත්තේද මෙමගින් බවට යෝජනා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite arXiv
|first1=E. |last1=Vesperini |first2=S.L.W. |last2=McMillan |first3=A. |last3=D'Ercole |first4=F. |last4=D'Antona
|eprint=1003.3470
|title=Intermediate-Mass Black Holes in Early Globular Clusters |class= astro-ph.GA|year=2010
}}&lt;/ref&gt;

කළු කුහරයකට තාරකාවක් මෙන්ම තවත් කළු කුහරයක් සමග බද්ධ විමේ හැකියාවක් ඇත. කුඩා වස්තු කීපයක එකතුවකින් සෑදී ඇති අධි-ස්කන්ධ කළු කුහරවල ප්‍රථම අවදියේදී ඒවා වර්ධනය වීමට මෙවැනි දෑ වැගදත් වී ඇති බවට විශ්වාස ‍කෙරෙයි.&lt;ref name=&quot;ReesVolonteri&quot;/&gt; සමහරක් මධ‍්‍යම ප්‍රමාණයේ කළු කුහර ආරම්භය වීම සඳහා දායක වූ බවටද මෙම ක්‍රියාවලිය යෝජනා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1038/nature02448}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1086/498446}}&lt;/ref&gt;

=== වාෂ්පවීම ===
{{මූලික|Hawking radiation}}
{{empty section}}

== නිරීක්ෂණය කල සාක්ෂි ==
{{empty section}}

=== පදාර්ථ එකතුවීම ===
{{See also|Accretion disc}}
[[ගොනුව:Black hole jet diagram.jpg|thumb|right|Formation of extragalactic jets from a black hole's [[Accretion disc|accretion disk]]]]

{{empty section}}

=== X-කිරණ තරු යුග්ම ===
{{See also|X-ray binary}}

[[ගොනුව:Accretion Disk Binary System.jpg|thumb|left|upright=1.2|Artist impression of a binary system with an accretion disk around a compact object being fed by material from the companion star.]]

{{empty section}}

==== Quiescence and advection-dominated accretion flow ====
{{empty section}}

==== Quasi-periodic oscillations ====
{{See also|Quasi-periodic oscillations}}

{{empty section}}

=== ගැමා කිරණ පිපිරුම් ===
{{empty section}} නියුට්‍රෝන තරු දෙකක් එකිනෙක ඝට්ටනය වීමේදී පිටවන අධිශක්ති විකිරණ ගැමා කිරණ පිපිරුමක් ලෙස හැඳින්විය හැකිය  බොහෝ විට නියුට්‍රෝන තරු දෙකක් එකිනෙක හා වේගයෙන් ගැටීමේදී දෙපසට විහිදී යන අති විශාල ශක්ති ප්‍රමාණයකි එහි අඩංගු අධික ගැමා කිරණ ප්‍රමාණ නිසා එය ගැමා කිරලා පිපුරුමක් ලෙස හඳුන්වයි

=== චක්‍රාවාට කේන්ද්‍ර ===
{{See also| Active galactic nucleus}}
[[ගොනුව:M87 jet.jpg|right|thumb|The jet originating from the center of [[Messier 87|M87]] in this image comes from an [[active galactic nucleus]] that may contain a [[supermassive black hole]]. Credit: [[Hubble Space Telescope]]/[[NASA]]/[[ESA]].]]

{{empty section}} චක්‍රාවාට කේන්ද්‍රය එනම් චක්‍රාවාටය මැද බොහෝ විට කළු කුහරයක් පවතී. ක්ෂීරපථ මන්දාකිණිය වන අපගේ මන්දාකිණිය මධ්‍යයේ අති විශාල කළු කුහරයක් (supermassive black hole) පවතී. එහි පවත්නා අධික ගුරුත්වාකර්ෂණ බලය නිසා චක්‍රාවාට සම්පූර්ණ ස්කන්ධයන් ඒ වෙත ආකර්ෂණය වී ඇත. කෙටියෙන් කිවහොත් සූර්යයා ඇතුළු අපගේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය ද ක්ෂීරපථ මන්දාකිණියේ වූ දහස් ගණනක් තාරකා ද එම කළු කුහරය වෙත ආකර්ෂණය වී පවතී.

=== ගුරුත්ව කාච ===
{{Further|[[Gravitational lens]]}}
ගුරුත්වාකර්ෂණ කාචයක් නිරීක්ෂකයෙකු වෙත ගමන් කරන විට ආලෝකයේ ආලෝකය විහිදුවන හැකියාවෙන් දුරස්ථ ආලෝක ප්‍රභවයක් සහ නිරීක්ෂකයකු අතර යම් ද්රව්යයක් බෙදා හැරීම (පදාර්ථ පොකුරු වැනි) බෙදා හැරීමකි. මෙම බලපෑම ගුරුත්වාකර්ෂණ ආතතිය ලෙස හැඳින්වේ. ඇල්බට් අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතාවාදය පිළිබඳ සාමාන්‍ය න්‍යායේ පුරෝකථනයන්ගෙන් එකක් වන්නේ නැමීමේ ප්‍රමාණයයි.(සම්භාව්ය භෞතික විද්යාව ආලෝකයේ නැඹුරුවක් ද අනාවැකි පල කරයි, නමුත් සාමාන්ය සාපේක්ෂතාවාදයෙන් පුරෝකථනය කරන ලද භාගය පමණයි.

=== විකල්ප ===
{{empty section}}

== විවෘත විමසීම් ==
=== එන්ට්‍රෝපිය සහ thermodynamics ===
{{Further|[[Black hole thermodynamics]]}}

{{empty section}}

=== කළු කුහර ඒකීය භාවය ===
{{මූලික|Black hole information paradox}}sf{{නොවිසඳුනු|භෞතික විද්‍යාව|කළු කුහරයක් තුලදී භෞතික තොරතුරු (physical information) නැතිවෙනවාද?}}
{{empty section}}

== අමතර අවධානයට ==
{{div col|colwidth=18em}}
* [[Binary black hole]]
* [[Black brane]] or [[Black string]]
* [[Black Hole Initiative]]
* [[Black hole starship]]
* [[Black holes in fiction]]
* [[Blanet]]
* [[BTZ black hole]]
* [[Charged black hole]]
* [[Direct collapse black hole]]
* [[Golden binary]]
* [[Hypothetical black hole (disambiguation)]]
* [[Kugelblitz (astrophysics)]]
* [[List of black holes]]
* [[List of nearest black holes]]
* [[Outline of black holes]]
* [[Sonic black hole]]
* [[Virtual black hole]]
* [[Susskind-Hawking battle]]
* [[Timeline of black hole physics]]
* [[White hole]]
* [[Planck star]]
* [[Dark star (dark matter)]]
* [[Schwarzschild radius]]
{{div col end}}

== සටහන් ==
{{reflist|group=&quot;Note&quot;}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist|colwidth=30em|refs=
&lt;ref name=&quot;Schwarzschild1916&quot;&gt;{{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |author-link1=Karl Schwarzschild |date=1916 |title=Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie |url=https://archive.org/stream/sitzungsberichte1916deutsch#page/188/mode/2up |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften |volume=7 |pages=189–196|bibcode=1916SPAW.......189S}}
:* Translation: {{cite arXiv |last1=Antoci |first1=S. |last2=Loinger |first2=A. |year=1999 |title=On the gravitational field of a mass point according to Einstein's theory |eprint=physics/9905030}} and {{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |author-link1=Karl Schwarzschild |date=1916 |title=Über das Gravitationsfeld einer Kugel aus inkompressibler Flüssigkeit nach der Einsteinschen Theorie |url=https://archive.org/stream/sitzungsberichte1916deutsch#page/424/mode/2up |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften |volume=18 |pages=424–434|bibcode=1916skpa.conf..424S}}
:* Translation: {{cite arXiv |last1=Antoci |first1=S. |year=1999 |title=On the gravitational field of a sphere of incompressible fluid according to Einstein's theory |eprint=physics/9912033}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Hawking1974&gt;{{Cite journal |last=Hawking |first=S. W. |author-link1=Stephen Hawking |title=Black hole explosions? |journal=Nature |date=1974 |volume=248 |issue=5443 |pages=30–31 |doi=10.1038/248030a0|bibcode=1974Natur.248...30H|s2cid=4290107 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ReesVolonteri&quot;&gt;{{Cite book |first1=M. J. |series=Proceedings of the International Astronomical Union |last1=Rees |first2=M. |last2=Volonteri |title=Massive black holes: Formation and evolution |journal=Black Holes from Stars to Galaxies – Across the Range of Masses |volume=238 |editor1-first=V. |editor1-last=Karas |editor2-first=G. |editor2-last=Matt |pages=51–58 |date=2007 |isbn=978-0-521-86347-6 |arxiv=astro-ph/0701512 |bibcode=2007IAUS..238...51R |doi=10.1017/S1743921307004681|s2cid=14844338 }}&lt;/ref&gt;
}}

== ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ ==
;Popular reading
* {{Cite book| author=Ferguson, Kitty | title=Black Holes in Space-Time | url=https://archive.org/details/blackholesinspac0000ferg | publisher=Watts Franklin | year=1991 | isbn=0-531-12524-6}}.
* {{Cite book|first1=Stephen |last1=Hawking |author1-link=Stephen Hawking | title=[[A Brief History of Time]] | publisher=Bantam Books, Inc | year=1988 | isbn=0-553-38016-8}}.
* {{Cite book|first1=Stephen |last1=Hawking |author1-link=Stephen Hawking |first2=Roger |last2=Penrose |author2-link=Roger Penrose |title=The Nature of Space and Time |year=1996 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-03791-2 |url=http://books.google.com/?id=LstaQTXP65cC}}.
* {{Cite book| author=[[Fulvio Melia|Melia, Fulvio]] | title=The Black Hole at the Center of Our Galaxy | url=https://archive.org/details/blackholeatcente0000meli | publisher=Princeton U Press | year=2003 | isbn=978-0-691-09505-9}}.
* {{Cite book| author=Melia, Fulvio | title=The Edge of Infinity. Supermassive Black Holes in the Universe | url=https://archive.org/details/edgeofinfinitysu00meli | publisher=Cambridge U Press | year=2003 | isbn=978-0-521-81405-8}}.
* {{Cite book| author=Pickover, Clifford | title=Black Holes: A Traveler's Guide | publisher=Wiley, John &amp; Sons, Inc | year=1998 | isbn=0-471-19704-1}}.
* {{Cite web|last=Stern |first=B. |title=Blackhole |url= http://www.wikilivres.info/wiki/Blackhole_%28Stern%29
|year=2008}}, poem.
* {{Cite book| author=Thorne, Kip S. |author-link=Kip Thorne | title=[[Black Holes and Time Warps]] | publisher=Norton, W. W. &amp; Company, Inc | year=1994 | isbn=0-393-31276-3}}.
* {{Cite book| last=Wheeler |first=J. Craig | title = Cosmic Catastrophes | url=https://archive.org/details/cosmiccatastroph0000whee_f9s6 | edition = 2nd | publisher = Cambridge University Press | year = 2007 | isbn = 0-521-85714-7 |ref=harv}}

;University textbooks and monographs
* {{Cite book|last=Carroll |first=Sean M. |title=Spacetime and Geometry |url=https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean |year=2004 |publisher=Addison Wesley |isbn=0-8053-8732-3 |ref=harv}}, the lecture notes on which the book was based are available for free from Sean Carroll's [http://pancake.uchicago.edu/~carroll/notes/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613183600/http://pancake.uchicago.edu/~carroll/notes/ |date=2007-06-13 }}.
* {{Cite book|last=Carter |first=B. |year=1973 |chapter=Black hole equilibrium states |title=Black Holes |editor-last=DeWitt |editor-first=B.S. |editor1-link=Bryce De Witt |editor2-last=DeWitt |editor2-first=C.}}.
* {{Cite book| author=Chandrasekhar, Subrahmanyan | title=Mathematical Theory of Black Holes | publisher=Oxford University Press | year=1999 | isbn=0-19-850370-9}}.
* {{Cite journal|last1=Frolov |first1=V.P. |last2=Novikov |first2=I.D. |year=1998 |title=Black hole physics |url=https://archive.org/details/blackholephysics0000frol |ref=harv}}.
* {{Cite book| last1=Hawking |first1=S.W. |author-link=Stephen Hawking |last2=Ellis |first2=G.F.R. |title=Large Scale Structure of space time |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |url=http://books.google.com/?id=QagG_KI7Ll8C |isbn=0521099064| author=S.W. Hawking, G.F.R. Ellis.}}.
* {{Cite book| author=[[Fulvio Melia|Melia, Fulvio]] | title=The Galactic Supermassive Black Hole | publisher=Princeton U Press | year=2007 | isbn=978-0-691-13129-0}}.
* {{Cite book| author1=Taylor, Edwin F. |author2=Wheeler, John Archibald |author2-link=John Archibald Wheeler|
title=Exploring Black Holes | url=https://archive.org/details/bwb_P8-AHU-256 | publisher=Addison Wesley Longman |
year=2000 | isbn=0-201-38423-X}}.
* {{Cite book|author1=Thorne, Kip S. |author2=Misner, Charles |author3=Wheeler, John |author1-link=Kip Thorne |author2-link=Charles W. Misner| title=Gravitation |url=https://archive.org/details/gravitation0000misn_o3a5 | publisher=W. H. Freeman and Company | year=1973 | isbn=0-7167-0344-0}}.
* {{Cite book| author=Wald, Robert M. |author-link=Robert Wald | title=Space, Time, and Gravity: The Theory of the Big Bang and Black Holes | publisher= University of Chicago Press| year=1992 | isbn=0-226-87029-4}}.

;Review papers
* {{Cite journal
 |title=Resource letter BH-1: Black holes
 |author=Detweiler, S.
 |journal=American Journal of Physics
 |volume=49
 |pages=394–400
 |year=1981
 |issue=5, pp
 |doi=10.1119/1.12686
 |ref=harv
 |issn = 0002-9505 }}
* {{Cite doi|10.1119/1.3056569}}
* {{Cite arXiv |eprint=hep-ph/0511217v2 |last1=Hughes | first1=Scott A. |title=Trust but verify: The case for astrophysical black holes |class=hep-ph |year=2005}} Lecture notes from 2005 [[SLAC]] Summer Institute.

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons category|Black holes}}
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: &quot;[http://plato.stanford.edu/entries/spacetime-singularities/ Singularities and Black Holes]&quot; by Erik Curiel and Peter Bokulich.
* &quot;[http://www.scholarpedia.org/article/Black_hole Black hole]&quot; on Scholarpedia.
* [http://hubblesite.org/explore_astronomy/black_holes/ Black Holes: Gravity's Relentless Pull] - Interactive multimedia Web site about the physics and astronomy of black holes from the Space Telescope Science Institute
* [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/htmltest/gifcity/bh_pub_faq.html FAQ on black holes]
* &quot;[http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwp.html Schwarzschild Geometry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980118051503/http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwp.html |date=1998-01-18 }}&quot; on [http://casa.colorado.edu/~ajsh/ Andrew Hamilton’s website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606131650/http://casa.colorado.edu/~ajsh/ |date=2011-06-06 }}
* [https://blue.utb.edu/newsandinfo/2006%AD%AD_04_13BreakthroughBlackHoles.htm UT Brownsville Group Simulates Spinning Black-Hole Binaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912142607/https://blue.utb.edu/newsandinfo/2006%AD%AD_04_13BreakthroughBlackHoles.htm |date=2015-09-12 }}
* [http://library.thinkquest.org/C007571/english/advance/core8.htm Advanced Mathematics of Black Hole Evaporation]

;Videos
* [http://www.eso.org/public/videos/eso0846b/ 16-year long study tracks stars orbiting Milky Way black hole]
* [http://video.google.com/videoplay?docid=-6215434494081736769&amp;hl=en Yale University Video Lecture: Introduction to Black Holes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115013325/http://video.google.com/videoplay?docid=-6215434494081736769&amp;hl=en |date=2008-01-15 }} at Google Video.
* [http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php Movie of Black Hole Candidate from Max Planck Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060904140550/http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php |date=2006-09-04 }}

;News
* &quot;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7774287.stm Black Hole confirmed in Milky Way.]&quot; Retrieved December 10, 2008
* [http://www.sciencedaily.com/news/space_time/black_holes/ Black Hole Research News]


{{Black holes}}
{{Relativity}}
{{String theory topics}}
{{Portal bar|Astronomy|History of science|Mathematics|Physics|Stars|Solar System}}
{{Authority control}}

[[Category:Black holes| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:කළු කුහර| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සාපේක්‍ෂතාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:අඳුරු පදාර්ථ]]
[[ප්‍රවර්ගය:භෞතික විද්‍යාව]]
[[Category:Galaxies]]
[[Category:Theory of relativity]]
[[Category:Concepts in astronomy]]</text>
      <sha1>7y5brfk55dkln48pyhd362hp9y06xoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලංකාවේ දූපත් ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26243</id>
    <revision>
      <id>797409</id>
      <parentid>560008</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20809" sha1="8kurptllpwo7qqx5se321nh2uz1osvs" xml:space="preserve">ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය යටතේ වර්ථමානයේ පවතින භූමි කලාප මෙහි දැක්වේ.
[[File:Map-of-ceylon-c1692.jpg|thumb|17th century Dutch map of Sri Lanka with the Dutch names of the Jaffna islands]]
[[File:Sri Lanka-Trincomalee-Pigeon Island.JPG|thumb|[[Pigeon Island National Park|පරෙව් දූව]]]]
[[File:Nainathivu.JPG|thumb|[[නාගදීප]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; 
|-
! valign=bottom width=&quot;120&quot;|දූපත&lt;br&gt; !! valign=bottom width=&quot;90&quot;|පළාත&lt;br&gt; !! valign=bottom width=&quot;70&quot;|පරිපාලන දිස්ත්‍රික්කය&lt;br&gt; !! valign=bottom width=&quot;140&quot;|[[ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශ - ශ්‍රී ලංකා|ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශය]]&lt;br&gt; !! valign=bottom width=&quot;130&quot;|Coordinates&lt;br&gt; !! valign=bottom width=&quot;40&quot;|වර්ග ඵලය&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jpp.co.jp/lanka/geo/geote/geo05e.htm|title=Table 05 (Geo., Topography) Islands in Sri Lanka 	|publisher=Sri Lanka Statistics}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; !! valign=bottom width=&quot;60&quot;|ජනගහනය&lt;br&gt;(approx)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ds.gov.lk/dist_jaffna/english/downloads.html|title=Statistical Handbook 2009|publisher=Jaffna District Secretariat}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; !! valign=bottom width=&quot;200&quot;|විශේෂතා&lt;br&gt;
|-
| [[ලංකාදීප]]&lt;br&gt;(ප්‍රධාන ගොඩබිම) || [[පළාත් 9කි]] || [[දිස්ත්‍රක්ක 25කි]] || ||  || align=right|65610 ||align=right|20,000,000 || 
|-
| Ambanttativu || [[වයඹ පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|වයඹ]] || [[පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කය|පුත්තලම]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|12|40|N|79|46|06|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.17 || || In [[Puttalam Lagoon]].
|-
| [[Analativu]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands North (Kayts) || &lt;small&gt;{{coord|9|40|01|N|79|46|32|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|4.82|| align=right|2,200 || Named ''Rotterdam'' by Dutch.
|-
| Bone Island || [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර]] || [[මඩකලපුව දිස්ත්‍රික්කය|මඩකලපුව]] || Manmunai North || &lt;small&gt;{{coord|7|45|12|N|81|41|24|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.02|| || In [[Batticaloa Lagoon]].
|-
| Buffalo Island || [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර]] || [[මඩකලපුව දිස්ත්‍රික්කය|මඩකලපුව]] || Manmunai North || &lt;small&gt;{{coord|7|41|23|N|81|41|58|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|5.02|| || In [[Batticaloa Lagoon]].
|-
| Challitivu || [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර]] || [[මඩකලපුව දිස්ත්‍රික්කය|මඩකලපුව]] || Koralai Pattu North || &lt;small&gt;{{coord|8|06|40|N|81|27|49|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.09|| || 
|-
| Chirutivu (Sirutivu) || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|38|36|N|80|00|37|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.28|| || Between [[Mandativu]] and [[Jaffna Peninsula]].
|-
| Clappenburg Island || [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර]] || [[Trincomalee District|Trincomalee]] || Town &amp; Gravets || &lt;small&gt;{{coord|8|31|50|N|81|12|37|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.05|| || In Koddiyar Bay.
|-
| Elephant Island || [[නැගෙනහිර පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|නැගෙනහිර]] || [[Trincomalee District|Trincomalee]] || Town &amp; Gravets || &lt;small&gt;{{coord|8|31|59|N|81|14|00|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.06|| || In Koddiyar Bay.
|-
| [[Eluvaitivu]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands North (Kayts) || &lt;small&gt;{{coord|9|42|03|N|79|48|38|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.40 || align=right|800 || 
|-
| Erumaitivu|| [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[කිලිනොච්චි දිස්ත්‍රික්කය|කිලිනොච්චි]] || Poonakary || &lt;small&gt;{{coord|9|20|15|N|80|03|20|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.04 || || 
|-
| Erumaitivu || [[වයඹ පළාත,  ශ්‍රී ලංකාව|වයඹ]] || [[පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කය|පුත්තලම]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|16|07|N|79|46|44|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.90 || || In Dutch Bay.
|-
| Great Sober Island || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Trincomalee District|Trincomalee]] || Town &amp; Gravets || &lt;small&gt;{{coord|8|32|39|N|81|12|34|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.62|| || Wildlife sanctuary in China Bay.
|-
| Henativu/Havativu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|7|58|22|N|79|49|09|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.78 || || In channel between [[Puttalam Lagoon]] and [[Mundal Lagoon]].
|-
| Ippantivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|19|49|N|79|48|22|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.76 || || In Dutch Bay.
|-
| Iranaitivu North || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[Kilinochchi District|Kilinochchi]] || Poonakary || &lt;small&gt;{{coord|9|17|31|N|79|58|54|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|4.22 || || Named ''Enkhuizen'' by Dutch.
|-
| Iranaitivu South || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[Kilinochchi District|Kilinochchi]] || Poonakary || &lt;small&gt;{{coord|9|16|50|N|80|00|04|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.71 || || Named ''Hoorn'' by Dutch.
|-
| [[කච්චතීවු]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || ඩෙල්ෆ්ට් || &lt;small&gt;{{coord|9|23|16|N|79|31|37|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.68 || || 
|-
| Kakaraitivu || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]]? || Neduntivu (Delft)? || &lt;small&gt;{{coord|9|26|23|N|79|53|14|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.14 || Uninhabited || Named ''Calienye'' by Dutch.
|-
| Kakkativu|| [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[Kilinochchi District|Kilinochchi]] || Poonakary || &lt;small&gt;{{coord|9|19|01|N|80|04|51|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.10 || || 
|-
| Kalliaditivu || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[Mannar District|Mannar]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|56|54|N|79|54|42|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.71 || ||
|-
| Kanantivu || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|37|33|N|79|51|26|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.22 || || Between [[Kayts]] and [[Pungudutivu]].
|-
| Karaditivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|7|54|42|N|79|48|54|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.09 || || In channel between [[Puttalam Lagoon]] and [[Mundal Lagoon]].
|-
| Karaitivu || [[Northern Province, Sri Lanka|Northern]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|36|27|N|79|49|48|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.97 || || Adjacent (north) of [[Pungudutivu]].
|-
| [[Karaitivu (Island)|Karaitivu]] || [[Northern Province, Sri Lanka|Northern]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Karaitivu (Karainagar) || &lt;small&gt;{{coord|9|44|03|N|79|52|33|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|22.95 || align=right|8,600 || Named ''Amsterdam'' by Dutch.
|-
| Karaitivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|27|45|N|79|47|15|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || || || West of Portugal Bay.
|-
| [[කයිට්ස්]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands North (Kayts) &amp;&lt;br&gt;Islands South (Velanai) ||&lt;small&gt;{{coord|9|39|09|N|79|54|11|E|type:isle}}&lt;/small&gt;  || align=right|64.01|| align=right|16,300 || Named ''Leiden'' by Dutch.
|-
| Kurikadduvan || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|35|43|N|79|47|40|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.38 || || Adjacent (north west) of Naduturitti.
|-
| Little Sober Island || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Trincomalee District|Trincomalee]] || Town &amp; Gravets || &lt;small&gt;{{coord|8|32|35|N|81|12|54|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.07|| || Wildlife sanctuary in China Bay.
|-
| [[Mandativu]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|36|48|N|79|59|44|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|7.56|| align=right|900 || 
|-
| [[මන්නාරම් දූපත]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[Mannar District|Mannar]] || Mannar Town || &lt;small&gt;{{coord|9|03|10|N|79|49|42|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|126.46 || || 
|-
| Mantivu || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Manmunai North || &lt;small&gt;{{coord|7|42|03|N|81|39|43|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.38|| || In [[Batticaloa Lagoon]].
|-
| Mantivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|7|55|57|N|79|49|12|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.50 || || In channel between [[Puttalam Lagoon]] and [[Mundal Lagoon]].
|-
| Maripututivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|10|33|N|79|44|59|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.10 || || In [[Puttalam Lagoon]].
|-
| Marthand || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Koralai Pattu North || &lt;small&gt;{{coord|8|06|51|N|81|26|34|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.18|| || 
|-
| Mattutivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|13|02|N|79|47|00|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.12 || || In [[Puttalam Lagoon]].
|-
| Nachuvantivu || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Koralai Pattu || &lt;small&gt;{{coord|7|56|13|N|81|32|18|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|2.11|| || In Vandeloos Bay.
|-
| Naduturitti || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|35|05|N|79|47|54|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.88 || || Adjacent (south west) of [[Pungudutivu]].
|-
| [[නාගදීප]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|36|15|N|79|46|04|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|4.22 || align=right|2,700 || Named ''Haarlem'' by Dutch. Known as ''Naga Dipa'' in [[සිංහල භාෂාව|Sinhalese]].
|-
| [[Neduntivu]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Neduntivu (Delft) || &lt;small&gt;{{coord|9|30|48|N|79|41|22|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|47.17 || align=right|4,200 || Named ''Delft'' by Dutch.
|-
| Neduntivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|14|06|N|79|46|45|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.10 || || In Dutch Bay.
|-
| Oddakarentivu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|16|37|N|79|45|54|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.20 || || In Dutch Bay.
|-
| Palaitivu || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|37|22|N|79|49|10|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.16 || || Adjacent (north) of [[Pungudutivu]].
|-
| Palaitivu|| [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[Kilinochchi District|Kilinochchi]] || Poonakary || &lt;small&gt;{{coord|9|28|39|N|80|00|45|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.81 || || Named ''Galue'' by Dutch.
|-
| Paratitivu || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands North (Kayts) || &lt;small&gt;{{coord|9|41|06|N|79|47|32|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.38|| Uninhabited || Between [[Analativu]] and [[Eluvaitivu]].
|-
| Periya Arichchal || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|17|59|N|79|47|45|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.32 || || In Dutch Bay.
|-
| Periya Kayankerni (Periyawattava) || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Koralai Pattu || &lt;small&gt;{{coord|7|57|20|N|81|32|20|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.81|| || In Vandeloos Bay.
|-
| Periyativu || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Manmunai South West || &lt;small&gt;{{coord|7|38|22|N|81|43|39|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.13|| || In [[Batticaloa Lagoon]].
|-
| Periyativu || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|7|56|57|N|79|48|58|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.10 || || In channel between [[Puttalam Lagoon]] and [[Mundal Lagoon]].
|-
| [[Pigeon Island National Park|Pigeon Island]]&lt;br&gt;(Large &amp; Small)|| [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Trincomalee District|Trincomalee]] || Kuchaveli|| &lt;small&gt;{{coord|8|43|20|N|81|12|15|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.01 || Uninhabited || One of the two [[List of national parks of Sri Lanka|marine national parks]] of Sri Lanka.
|-
| Puliyantivu || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Manmunai North || &lt;small&gt;{{coord|7|42|37|N|81|41|41|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|1.56|| align=right|7,000 || [[Batticaloa|Batticaloa city]]
|-
| Puliyantivu || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands North (Kayts) || &lt;small&gt;{{coord|9|38|52|N|79|46|28|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.44|| || Adjacent (south east) of [[Analativu]].
|-
| Puliyantivu || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[Mannar District|Mannar]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|57|19|N|79|54|01|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.90 || ||
|-
| Pullupiddi || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|11|21|N|79|46|40|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.11 || || In [[Puttalam Lagoon]].
|-
| [[Pungudutivu]] || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Islands South (Velanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|35|08|N|79|50|05|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|22.56 || align=right|3,600 || Named ''Middleburg'' by Dutch.
|-
| Round Island || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Trincomalee District|Trincomalee]] || Town &amp; Gravets? || &lt;small&gt;{{coord|8|30|46|N|81|13|34|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.04|| || In Koddiyar Bay.
|-
| Serayativu || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Manmunai West || &lt;small&gt;{{coord|7|39|08|N|81|42|04|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.46|| || In [[Batticaloa Lagoon]].
|-
| Sinna Arichchal || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|17|02|N|79|47|32|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.16 || || In Dutch Bay.
|-
| Siriyativu || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] || Manmunai Pattu || &lt;small&gt;{{coord|7|38|06|N|81|43|55|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.03|| || In [[Batticaloa Lagoon]].
|-
| Thimilathiu west || [[Eastern Province, Sri Lanka|Eastern]] || [[Batticaloa District|Batticaloa]] ||  || &lt;small&gt;{{Coord|7|42|17.40|N|81|40|37.40|E|type:isle}}&lt;/small&gt; ||  || || Location of [[SLAF Batticaloa]].
|-
| Thorattapputti || [[උතුරු පළාත, ශ්‍රී ලංකාව|උතුර]] || [[යාපනය දිස්ත්‍රික්කය|යාපනය]] || Valikamam West (Chankanai) || &lt;small&gt;{{coord|9|44|55|N|79|54|23|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.14 || || Between [[Karaitivu (Island)|Karaitivu]] and [[Jaffna Peninsula]].
|-
| Udayurputi || [[North Western Province, Sri Lanka|North Western]] || [[Puttalam District|Puttalam]] || || &lt;small&gt;{{coord|8|10|07|N|79|48|31|E|type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0.42 || || In [[Puttalam Lagoon]].
|-
| [[මහා රාවණා කොටුව]] || [[දකුණු පළාත - ශ්‍රී ලංකා|දකුණ]] ||  || || &lt;small&gt;{{coord||type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0 || || ප්‍රදීපාගාරයක් ඇත
|-
| [[කුඩා රාවණා කොටුව]] || [[දකුණු පළාත - ශ්‍රී ලංකා|දකුණ]] ||  || || &lt;small&gt;{{coord||type:isle}}&lt;/small&gt; || align=right|0 || || ප්‍රදීපාගාරයක් ඇත
|-
|}


&lt;br&gt;
බස්නාහිර සහ වයඹ කලාපයේ දූපත්
* මන්නාරම දූපත
* [[බත්තලංගුන්ඩුව]]


&lt;br&gt;
නැගෙනහිර කලාපයේ දූපත්


&lt;br&gt;
ගිණිකොන, දකුණ සහ නිරිතදිග කලාපයේ දූපත්

* [[සීනිගම]]  දූපත

==References==
* {{cite book|last=Bassett|first=Ralph Henry|title=Romantic Ceylon: its history, legend, and story|pages=274–310|chapter=12 The Islands|isbn=81-206-1274-4|url=http://books.google.co.uk/books?id=1Q_L09u7QZAC}}
* {{cite book|last=Yapa|first=Vijitha|title=Insight Pocket Guides: Sri Lanka|url=https://archive.org/details/srilanka0000yapa|editor=Francis Dorai|publisher=APA Publications (HK)|year=1996|isbn=9-62421-644-4}}
* {{cite web|url=http://www.satelliteviews.net/cgi-bin/w.cgi/?c=ce&amp;DG=ISL|title=Sri Lanka - Island|publisher=SatelliteViews.net}}
* {{cite web|url=http://www.humanitarianinfo.org/srilanka/catalogue/Files/Map%20Centre/Geographic%20Maps/Administrative%20Maps/LK00956_Admin_Jaffna_Velanai_3.pdf|title=LK0000956 DISTRICT : Jaffna DS Division : Velanai|date=13 August 2007|work=Administrative Map|publisher=[[UN]] [[OCHA]]}}
* {{cite web|url=http://www.humanitarianinfo.org/sriLanka_hpsl/Files/Geographic%20Maps/Admin%20Maps/LKM0088_JAF_JAF_Geographic_Kayts%20DS%20Division_PUB_V01_20May08.pdf|title=LKM0088 DISTRICT : Jaffna DS Division : Kayts|date=20 May 2008|work=Administrative Map|publisher=[[UN]] [[OCHA]]}}
{{Reflist}}

{{Asia topic|title=ආසියාවේ දූපත් ලැයිස්තුව|suffix=දූපත් ලැයිස්තුව}}
{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:දූපත් - ශ්‍රී ලංකා]]</text>
      <sha1>8kurptllpwo7qqx5se321nh2uz1osvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇසිඩ් රොක්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26464</id>
    <revision>
      <id>797346</id>
      <parentid>601514</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8316" sha1="k297wb58gtf5313pv6kcuepp5p7wbyw" xml:space="preserve">[[Psychedelic rock]] සංගීත ගණයට වැටෙන සංගීත ශෛලයක් ලෙස '''ඇසිඩ් රොක් (Acid rock)''' හැඳින්විය හැකිය. දීර්ඝ තනි වාදන රටා, අවම පද්‍ය ගායනය, සහ ක්ෂණික සංගීත රිද්ම නිර්මාණකරනය හෙවත් [[:en:Musical_improvisation|musical improvisation]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Citation |title=allmusic&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.allmusic.com/explore/style/acid-rock-d2690 |access-date=2010-11-10 |archive-date=2010-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109192254/http://allmusic.com/explore/style/acid-rock-d2690 }}&lt;/ref&gt;, Acid rock සංගීතයේ මූලික ලක්ෂණ ලෙස උපුටා දැක්විය හැකිය. [[Ken Kesey]] සහ ඔහු විසින් සංවිධානය කරන ලද [[Acid Tests]] නමැති ප්‍රියසාද සමුහය ගැන සඳහන් වන ''[[The Electric Kool-Aid Acid Test]]'' නමැති ග්‍රන්ථය ලියූ [[Tom Wolfe]] තම ග්‍රන්ථයෙන් Acid rock සංගීතය [[Lysergic acid diethylamide|LSD]] නමැති මත් ද්‍රව්‍ය ආභාශයෙන් පැවත එන සංගීත ශෛලයක් ලෙස විස්තර කරයි. [[The Jimi Hendrix Experience]], [[Pink Floyd]], [[The Doors]], [[Iron Butterfly]], [[Big Brother &amp; The Holding Company]], [[Cream (Band)|Cream]], [[Jefferson Airplane]], [[Ultimate Spinach]], [[New Riders of the Purple Sage]], [[Blue Cheer]], [[Quicksilver Messenger Service]], [[The Great Society (band)|The Great Society]], [[Stone Garden]] සහ [[Grateful Dead]] යනාදිය Acid rock සංගීත කණ්ඩායම් ලෙස ඔහු හැඳින්විය.&lt;ref name=Kool-Aid&gt;{{cite book |last=Wolfe |first=Tom |authorlink= |title=The Electric Kool-Aid Acid Test |url=https://archive.org/details/electrickoolaida0000tomw_s3c7 |year=1968 |publisher=Black Swan |pages= [https://archive.org/details/electrickoolaida0000tomw_s3c7/page/223 223]|isbn=0-552-99366-2 }}&lt;/ref&gt; 

1960 දී සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ නගරයේ පැවති [[San Francisco Sound]] සංගීත සාජ්ජ්‍යට සහභාගි වූ psychedelic rock ආභාශිත සංගීත කණ්ඩායම් සමුහය හැඳින්වීමට ද &quot;Acid rock&quot; නම භාවිතා කරයි. ඝෝෂාකාරි, සංකීර්ණ හා දීර්ඝ තනි ක්ෂණික වාදන රටාවන් වලින් මෙම සංගීත සාජ්ජ්‍ය සමන්විත විය.&lt;ref name=PsychedelicRockFiles&gt;{{cite book |last=Lucky |first=Jerry |title=The Psychedelic Rock Files |url=https://archive.org/details/psychedelicrockf00luck |year=2003 |publisher=Collector's Guide Publishing Inc. |pages= 262|isbn=1-896522-97-1 }}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය සහ යෙදීම් ==
ඇසිඩ් රොක් යන නාමය එයට පටබැඳීමට, පොළව යට සැමරු ප්‍රියසාද වල දි [[Lysergic acid diethylamide#Psychological|acid trips]] නමැති මත් ද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් හටගත් මානසික තත්වයට රුකුලක් වන පරිදි වාදනය කල පසුතල සංගීතය හේතු ඵල විය. (උදා: [[Merry Pranksters|the Merry Pranksters]]' &quot;Acid Tests&quot;).&lt;ref name=&quot;Kool-Aid&quot; /&gt; ( මෙහි &quot;Acid&quot; යනු [[Lysergic acid diethylamide|LSD]] මත් ද්‍රව්‍යට පටබැඳි තවත් නාමයකි ). ''[[Rolling Stone]]''  සංගීත කණ්ඩායමේ [[Jerry Garcia]] සමඟ පැවත්වු සම්මුඛ සාකඡ්ඡාවක දී සිය කණ්ඩායමේ මියගිය සාමාජික [[Phil Lesh]] කල වැදගත් ප්‍රකාශයක් ලෙස “acid rock යනු acid මත් ද්‍රව්‍ය භාවිතා කල අයෙකු සවන් දෙන සංගීත ශෛලයකි&quot; යන්න උපුටා දැක්විය හැකිය. Garcia තවදුරටත් සඳහන් කල අන්දමට සත්‍ය වශයෙන්ම psychedelic rock කියා දෙයක් නැත. එනමුත් එලෙස ප්‍රේක්ශකයන් සවන් දෙන්නේ [[Indian classical music]] සහ [[Tibetan music#Chanting|Tibetan music]] සම්මිශ්‍රණයකටය. එමඟින් acid භාවිතයෙන් ඇතිවන ප්‍රතිවිපාක මඟ හරවා සිහි කල්පනාව වර්ධනය කරගත හැකි බව ඔහුගේ මතයයි.&lt;ref&gt;Rolling Stone Magazine Staff, The Rolling Stone Interviews: 1967-1980 : Talking With the Legend of Rock and Roll, (Jerry Garcia), p.195 ISBN 0-312-03486-5&lt;/ref&gt; &quot;acid rock&quot;, [[psychedelic rock]] සංගීතයට සමාන බව පොදුවේ පිළිගත් මතයකි. [[Pink Floyd]] සංගීත කණ්ඩායමේ පෙර අවධියේ ගායනා කල ගීත &quot;acid-rock&quot; ලෙස ''Rolling Stone'' සඟරාවේ සඳහන් විය.&lt;ref&gt;[http://www.rollingstone.com/artists/pinkfloyd/biography Pink Floyd Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505023604/http://www.rollingstone.com/artists/pinkfloyd/biography |date=2009-05-05 }} ''rollingstone.com'' &quot;...from The Rolling Stone Encyclopedia of Rock &amp; Roll (Simon &amp; Schuster, 2001)&quot;&lt;/ref&gt; 1967 ජූනි මස [[Time Magazine]] සඟරාව මෙලෙස සඳහන් කලේය, &quot;From [[jukebox]]es and [[transistor radio|transistors]] across the nation pulses the turned-on sound of acid-rock groups: [[Jefferson Airplane]], [[The Doors]], [[Moby Grape]&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Youth: The Hippies Time Magazine June 7, 1967 Issue |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,899555-2,00.html |access-date=October 21, 2010 |archive-date=July 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727021806/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,899555-2,00.html }}&lt;/ref&gt; 1968 ''[[Life (magazine)|Life]]'' සඟරාව, [[The Doors]] සංගීත කණ්ඩායම, Acid Rock රජවරු ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කලේය.&lt;ref&gt;Powledge, Fred. &quot;Wicked Go The Doors.&quot; Life, April 12, 1968.&lt;/ref&gt; 

1960 හා 1970, ඇසිඩ් රොක් සංගීත ශෛලය සඳහා සෞභාග්‍යමත් අවධියකි. වර්තමානයේ එය එතරම් ප්‍රසිද්ධ නැත.
 
1970 පෙර හා මධ්‍යම භාගය [[හාඩ් රොක්]] හා [[හෙවි මෙටල් සංගීත ශෛලිය]] උන්නතිය ලැබු අවධියකි. මෙකල එම ශෛලයන් &quot;ඇසිඩ් රොක්&quot; ලෙස අසත්‍ය ලෙස වර්ගීකරණයට ලක් විය. කාලයත් සමඟ heavy metal ලෙස නිවැරදි ආකාරයට එය වර්ගීකරණය කරන ලදී. acid rock සංගීත කණ්ඩායම් ලෙස අසත්‍ය ලෙස වර්ගීකරණයට ලක් වූ සමහරක් hard rock සංගීත කණඩායම් ලෙස[[Alice Cooper]]&lt;ref&gt;Peter Buckley, The Rough Guide to Rock, Rough Guides, 2003, p.224 ISBN 1-84353-105-4&lt;/ref&gt;, [[Vanilla Fudge]], සහ [[Deep Purple]].&lt;ref&gt;Chad Driscoll [http://uk.real.com/music/artist/Deep_Purple/Deep Purple biography] ''uk.real.com''&lt;/ref&gt; හැඳින්විය හැකිය.

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|2}}

{{psychedelic music}}
{{rock music}}

{{DEFAULTSORT:Acid Rock}}
[[ප්‍රවර්ගය:Rock music genres]]
[[ප්‍රවර්ගය:Psychedelic rock]]</text>
      <sha1>k297wb58gtf5313pv6kcuepp5p7wbyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කන්‍යා පටලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26730</id>
    <revision>
      <id>797372</id>
      <parentid>793412</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22707" sha1="tbwliinnkj1rdlechifob0mkfapepi4" xml:space="preserve">{{Infobox anatomy
| Name        = කන්‍යා පටලය 
| Latin       = hymen vaginae
| Image       =
| Caption     = 18 වියැති දැරියකගේ කන්‍යා පටලයේ සමීප ඡායාරූපයක්
| Width       = 
| Image2      = Haultain and Ferguson - external female genital organs.svg 
| Caption2    = External genital organs of female. The labia minora have been drawn apart.
| Precursor   = 
| System      = 
| Artery      = 
| Vein        = 
| Nerve       = 
| Lymph       = 
}}
හයිමනය (Hymen) යනු [[යෝනිමාර්ගය|යෝනි මාර්ගය]] තුළ එය සුළු වශයෙන් ආවරණය කරමින් පිහිටන පටලයකි. සාමාන්‍ය සිංහල ව්‍යවහාරයේ දී මෙය කන්‍යා පටලය යනුවෙන් හැඳින්වෙයි. මෙය යෝනි විවරයහි  කොටසක් ලෙස පවතින අතර  යෝනියට සමාන සැකැස්මකින් යුතු ය.&lt;ref name=&quot;emans&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Perlman&quot;&gt;{{Cite book|last1=Perlman|first1=Sally E.|last2=Nakajyma|first2=Steven T.|last3=Hertweck|first3=S. Paige|title=Clinical protocols in pediatric and adolescent gynecology|url=https://archive.org/details/clinicalprotocol0000perl|year=2004|publisher=Parthenon|page=[https://archive.org/details/clinicalprotocol0000perl/page/131 131]|isbn=1-84214-199-6}}&lt;/ref&gt; හයිමනයහි විශේෂ කායවේදීය අරමුණක් හෝ කාර්යභාරයක් ඇති බවක් නො පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Blank|first=Hanne|title=Virgin: The Untouched History |url=https://books.google.com.au/books?id=V6IPvgFKGFUC&amp;pg=PA72|edition= |year=2008|publisher=Bloomsbury Publishing |location= |page=72 |isbn=9781596917194}}&lt;/ref&gt; සාමාන්‍යයෙන් ළමාවියේ දී හයිමනය බාහිර ස්වරූපය විසින් අඩසඳාකාර (මුද්දත හැඩයෙන් යුතු) වුවත් එය විසින් වෙනත් ස්වරූපයන් ද දැරිය හැකි ය. මෙය තුනි සහ ඇදෙනසුලු බවේ සිට තරමක් ඝන සහ අනම්‍ය වූ ස්වභාවයන්ගෙන් ද පැවතිය හැකි අතර ඇතැම් විට  මුළුමනින් ම නො පිහිටීමට ද පුලුවන.&lt;ref name=emans/&gt;

ඇතැම්විට ගැහැනියක් ප්‍රථම වරට [[ලිංගික සංසර්ගය|යෝනිමය සංසර්ගයේ]] නියුතු වීමේ දී  තාවකාලික රුධිර වහනයක් සහ මඳ වේදනාවක් ඇති කරමින් හයිමනය බිඳී යාමට පුලුවන.නමුත් මෙය හැමවිට ම සිදු නොවේ. එහෙත් වෛද්‍ය පරීක්ෂණ, [[ස්වයං වින්දනය|ස්වයං වින්දන‍ය]] සහ ශාරීරික ව්‍යායාම වැනි වෙනත් අවස්ථාවන්වල දී ද එය බිඳී යාමට හැකිය.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.plannedparenthood.org/teens/sex/virginity|title=What Is Virginity and The Hymen? {{!}} Losing Your Virginity|website=www.plannedparenthood.org|access-date=2017-01-02}}&lt;/ref&gt; බිඳී යාමෙන් පසු ව හයිමනය ස්වභාවික ව යළි යථා තත්ත්වයට පත් නො වුනත්&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lehmiller.com/blog/2015/1/29/sex-question-friday-is-it-possible-for-a-woman-to-become-a-virgin-again |title=Sex Question Friday: Is It Possible For A Woman To Become A Virgin Again? |author=Dr Justin J. Lehmiller |date=February 6, 2015 |accessdate=2016-11-24 }}&lt;/ref&gt; සැත්කමක් තුළින් එය යළි සැකසීමට හැකියාව ඇත.&lt;ref name=&quot;Perlman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Knight&quot;/&gt;ඇතැම් සංස්කෘතීන් විසින් හයිමනය කන්‍යාභාවය පිළිබඳ නිර්ණායකයක් ලෙස සැලකුවද  මෙවැනි තත්ත්වයන් නිසා හයිමනය කන්‍යාභාවය මිනුම් කිරීමට වලංගු සාධකයක් නො වන තැනට පත් ව ඇත.

==විකසනය==
හයිමනය විකසනය වීම ඇරඹෙන්නේ කලල අවධිය (embryogenesis) තුළ ය. ගැබ්ගැනීමෙන් තෙවන සතියේ සිට දෙවන ත්‍රිමාසිකය (Trimester) දක්වා කාලය තුළ දී ප්‍රජනක කලාපය (Genital tract) විකසනය වීම සිදුවන අතර යෝනිය විකසනය වීමෙන්  අනතුරු ව හයිමනය බිහි වෙයි. හත්වන සතියේ දී මෞත්‍රගුදීය ආවාරය (Urorectal septum) බිහිවන අතර එ මගින්  ගුදමාර්ගය සහ මෞත්‍රලිංගික කෝටරකය (Urogenital sinus) විභේදනය කරනු  ලැබේ. නමවන සතියේ දී මුලර් ප්‍රණාළ (Müllerian ducts) පහළට ගමන් කරමින් මෞත්‍රලිංගික කෝටරකයට  (Urogenital sinus) ඇතුළු වී  ගර්භාෂයෝනික කුහරය (Uterovaginal canal) සාදනු ලැබේ. දොළොස්වන සතියේ දී මුලර් ප්‍රණාළ එකට එක් වී උනලේරියාව (Unaleria) නම් ප්‍රාක් ගර්භාෂයෝනික කුහරයක් සාදනු ලැබේ. පස්වැනි මාසය පමණ වනවිට යෝනි කුහරයේ විකසනය සම්පූර්ණ වී ඇති අතර චීන-යෝනික බල්බයන් (Sinovaginal bulbs) : එනම් මුලර් ප්‍රණාළ සහ මෞත්‍රලිංගික කෝටරකය මුණගැසෙන  ස්ථානය,  සිදුරු වීමෙන් භ්‍රෑණික හයිමනය (Fetal Hymen) ඇති වේ. සාමාන්‍යයෙන් මෙය උපතට පෙර හෝ උපතින් ටික කලකට පසු ව සිදු වේ. .&lt;ref name=&quot;healey&quot;&gt;{{cite book |last=Healey |first=Andrew |editor-last1=Mann |editor-first1=Gurdeep S. |editor-last2=Blair |editor-first2=Joanne C. |editor-last3=Garden |editor-first3=Anne S. |title=Imaging of Gynecological Disorders in Infants and Children |url=http://www.springer.com/978-3-540-85601-6 |publisher=Springer |date=2012 |pages=21–30 |chapter=Embryology of the female reproductive tract |isbn=978-3-540-85602-3 |doi=10.1007/978-3-540-85602-3}}&lt;/ref&gt;හයිමනයට ස්නායු සැපයුමක් නො පවතින අතර අලුත උපත ලැබූ බිළිඳියන් තුළ මවගේ හෝර්මෝනවල බලපෑම හේතුවෙන් හයිමනය ඝණ, ලා රෝස සහ අධික වූ පෘෂ්ඨයකින් (නැමුම් සහ නෙරීම් සහිත වීම නිසා) යුතු වේ. මුල් දෙවසරේ සිට සිව්වසර දක්වා කාලය තුළ ළදැරිය මෙම තත්ත්වය පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය හෝර්මෝන නිපදවා ගනී. &lt;ref name=&quot;McCann&quot;&gt;McCann, J; Rosas, A. and Boos, S. (2003) &quot;Child and adolescent sexual assaults (childhood sexual abuse)&quot; in Payne-James, Jason; Busuttil, Anthony and Smock, William (eds). Forensic Medicine: Clinical and Pathological Aspects, Greenwich Medical Media: London, a)p.453, b)p.455 c)p.460.&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ හයිමනික විවරය මණ්ඩලාකාර (වෘත්තාකාර) හැඩයකට පත් වෙයි.&lt;ref name=heger&gt;{{Cite book | last1=Heger | first1=Astrid | authorlink = Astrid Heppenstall Heger | last2=Emans | first2=S. Jean | last3=Muram | first3=David |title=Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas | url=https://archive.org/details/evaluationofsexu0000unse |edition=Second |year=2000 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/evaluationofsexu0000unse/page/116 116] |isbn=0-19-507425-4 }}&lt;/ref&gt;

පශ්චාත් නවජ (post-neonatal age) වියේ දී හයිමනික විවරයෙහි වටප්‍රමාණය දළ වශයෙන් සෑම වසරක ම 1mm ප්‍රමාණයකින් වැඩි වෙයි. &lt;ref name=&quot;WebMD&quot; /&gt;  දැරියක් යෞවනෝදයට පත්වීමේ දී හයිමනය බෙහෙවින් ප්‍රත්‍යාස්ථ බවට පත් වෙයි. යෞවනෝදයේ දී ටැම්පනයක් භාවිත කිරීම හේතුවෙන් හෝ ලිංගික සංසර්ගයේ නිරතුරු ව යෙදීමෙන් හෝ හයිමනික විවරය පුළුල් වීමට පුලුවන. &lt;ref name=emans/&gt;  අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූ පරිදි  ප්‍රථම සංසර්ගයේ දී රුධිර වහනයක් අත්විඳ  ඇත්තේ ස්ත්‍රීන්ගෙන් 43%ක ප්‍රතිශතයක් පමණි. &lt;ref name=emans/&gt; &lt;ref name==&quot;McCann&quot;/&gt;  කාන්තාවන් බහුතරයකගේ ම හයිමනික විවරය නො බිඳීමට ප්‍රමාණවත් තරම් විශාලනය වන බව මෙයින් පැහැදිලි වෙයි.යම්කිසි මෙවලමක් හෝ එකවර ඇඟිළි කිහිපයක් ඇතුළු කිරීමක දී ද  හයිමනය වියල් වීම හෝ බිඳී යාම සිදුවිය හැකිය. &lt;ref name=&quot;ucsb sexinfo&quot;/&gt; හයිමනයේ ශේෂයන් carunculae  myrtiformes යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. .&lt;ref name=&quot;Knight&quot;&gt;{{cite book|last=Knight|first=Bernard|title=Simpson's Forensic Medicine|url=https://archive.org/details/simpsonsforensic0000knig|edition=11th|year=1997|publisher=Arnold|location=London|page=[https://archive.org/details/simpsonsforensic0000knig/page/114 114]|isbn=0-7131-4452-1}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery&gt;
File:Carunculae myrtiformes.png|ඊතළ වලින් දක්වා ඇත්තේ පශ්චාත් නවයොවුන් දැරියකගේ හයිමනයේ ශේෂ කොටස්  (&quot;carunculae myrtiformes&quot;) ය.
File:| Bartolin.jpg| 
&lt;/gallery&gt;

ස්ත්‍රී දූෂණයක් හෝ ළමා ලිංගික අපයෝජනයක් සම්බන්ධයෙන් සැකයක් පවතින අවස්ථාවක දී  හයිමනයේ ස්වභාවය පිළිබඳ ව අධිකරණ වෛද්‍ය  පරීක්ෂණයක් පැවැත්වීමට නියෝග කළ හැකිය. කෙසේනමුත් හයිමනයහි ස්වභාවය පමණක් ම ලිංගික සංසර්ගයක් සිදු වූ බවට ප්‍රමාණවත් සාක්ෂියක් නොවේ. &lt;ref name=&quot;Perlman&quot; /&gt;

==ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම්==
සාමාන්‍යයෙන් හයිමනයේ ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් තුනි සහ ඇදෙනසුලු බවේ සිට තරමක් ඝන සහ අනම්‍ය වූ ස්වභාවයන් දක්වා විවිධ වූ පරාසයක පැතිරිය හැකි අතර ඇතැම් විට  මුළුමනින් ම නො පිහිටීමට ද පුලුවන. &lt;ref name=emans&gt;Emans, S. Jean. &quot;Physical Examination of the Child and Adolescent&quot; (2000) in ''Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas'', Second edition, Oxford University Press. 61–65&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McCann&quot;/&gt;වෛද්‍යමය මැදිහත්වීමක් අවශ්‍ය වන්නේ ඔසප් රුධිරය බැහැර කිරීම මුළුමනින් ම වළක්වන හෝ එය සැළකිය යුතු අන්දමින් සීමා කරන එනම් අජිද්‍ර වූ හයිමනයක් පවතින විට පමණි. මෙවන් අවස්ථාවක දී ඔසප් රුධිරය බැහැර කිරීමට ඉඩකඩ සලසා දීමටත් ලිංගික සංසර්ගයේ දි දුෂ්කරතාවක් ඇති නොවනු පිණිසත් ශල්‍යකර්මයක් සිදුකිරීමට අවශ්‍ය විය හැක.  

 [[File:Six different types of hymen illustration.png|thumb|300px| කන්‍යා පටලයේ විවිධ හැඩ: A- සාමාන්‍ය, B - ජිද්‍රණය අසම්පූර්ණ, C - බෙදීගිය, D - බහුවිවරීය, E -ක්ෂුද්‍රවිවරීය F - අජිද්‍රිත]] 
හෝර්මෝන මට්ටමේ සහ ක්‍රියාකාරීත්ව මට්ටමේ (activity level) බලපෑම මත නවයොවුන් වියට නොපන් දැරියන්ගේ හයිමනික විවරය විවිධ හැඩයන් ගනී. බහුලව ම දැකගත හැකි වන්නේ මුද්දත හැඩයයි. 

* '''අජිද්‍ර''' - හයිමනික විවරයක් නොපවතී. යෞවනෝදයට ප්‍රථම එය ස්වාභාවික ව නිවැරදි නොවුනහොත් ඔසප්   රුධිරයට බැහැර වීමට ඉඩ සැලසීම පිණිස සුළු සැත්කමක් ඇවැසි වනු ඇත.
* '''ක්ෂුද්‍රවිවරීය''' - ඇතැම්විට හයිමනික විවරයක් නැති ලෙස පෙනී ගියත් වඩා හොඳින් පරීක්ෂා කළ විට ඉතා කුඩා විවිර සමූහයක් හඳුනාගත හැකි ය.
* '''බෙදීගිය''' - හයිමනික විවරය තුළ විවරය අහුරමින් පිහිටි පටලමය තීරු එකක් හෝ වැඩි ගණනක් පැවතිය හැකි ය.

යෞවනෝදයෙන් පසු ඊස්ට්‍රජන් ප්‍රමාණය සහ ක්‍රියාකාරීත්ව මට්ටම මත හයිමනික පටලයෙහි ඝණ බව වැඩිවිය හැකි අතර, බොහෝවිට විවරය කඩතොලු සහිත වීම සහ අස්ථිර හැඩයක් ගැනීමත් සිදු වේ. බාල දැරියන්ගේ නම් ඉරීගිය හයිමනයක් සාමාන්‍යයෙන් බොහෝ ඉක්මනින් සුව වී යා හැකිය. නවයෞවනියන් තුළ හයිමනික විවරය ස්වාභාවික ව ම පුළුල් විය හැකි අතර හැඩයේ සහ දිස්වන ආකාරයේ විවිධත්වය ද වැඩි වෙයි.

==සංස්කෘතිකමය ආකල්පය==
ඇතැම් [[සංස්කෘතිය|සංස්කෘතීන්හි]] හයිමනය [[කන්‍යාභාවය]] නම් සංකල්පය සමඟ බැඳී තිබීම හේතුවෙන් සංස්කෘතිකමය අගයක් සහිත යමක් බවට පත් වී ඇත. &lt;ref name=&quot;ucsb sexinfo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/hymen |title=The Hymen |accessdate=2009-02-09 |quote=ඇතැම් සංස්කෘතීන්හි හයිමනය ස්ත්‍රීන්ගේ කන්‍යාභාවය සමග බැඳී තිබීම හේතුවෙන් ඉහළ සංස්කෘතික වටිනාකමක් දැරිය හැකි ය. |publisher=[[University of California, Santa Barbara]] }}&lt;/ref&gt;  මෙම සංස්කෘතීන්හි ගැහැනියක් විවාහ වන විට නො බිඳුණු හයිමනයක් තිබීම ගෞරවණීය යමක් ලෙස සැලකෙයි. &lt;ref name=&quot;ucsb sexinfo&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/2007/04/30/us-muslimwomen-europe-virginity-idUSL2532025120070430?pageNumber=2&amp;sp=true |title=Muslim women in France regain virginity in clinics |publisher=Reuters |quote='මා ගාවට එන්නෙ හුඟක් වෙලාවට ලෝක දෙහෙකට මැදිවෙච්ච අය', යැයි ඇබකාසිස් පැවසීය. ඔවුන් විවාහයට පෙර ලිංගික අත්දැකීම් ලබා තිබුණු නමුත් සම්ප්‍රදායට අනුව විවාහය තුළ කන්‍යාවන් ව සිටිය යුතු වූ අතර එම සංස්කෘතික අවශ්‍යතාවය වෙනුවෙන් ඔවුන්ට පවුල තුළින්  දැඩි පීඩනයක් එල්ල වන බව ඔහු පැවසීය. | date=April 30, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=europe/&gt; මේ හේතුවෙන් ඇතැම් ස්ත්‍රීන්ට ශල්‍යකර්ම තුළින් හයිමනය ප්‍රතිස්ථාපනය කරගැනීමට සිදු වී ඇත. &lt;ref name=europe&gt;{{Cite news|first= |last= |authorlink= |vauthors= |title=In Europe, Debate Over Islam and Virginity |url=http://www.nytimes.com/2008/06/11/world/europe/11virgin.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=hymen&amp;st=nyt&amp;oref=slogin|quote='මගේ සංස්කෘතියට අනුව කන්‍යාවක් නොවීම පවක්, මේ වෙලාවෙ මට කන්‍යාභාවය ජීවිතේට වඩා වටිනවා,' යි බ්‍රහස්පතින්දා දිනක ශල්‍යකර්මයට කැඳවන තෙක් රෝහල් සයනය මත දිගා වී හුන් සිසුවිය පැවසීය. |work=[[The New York Times]] |date=June 11, 2008 |accessdate=2008-06-13 | first1=Elaine | last1=Sciolino | first2=Souad | last2=Mekhennet}}&lt;/ref&gt;

==වෙනත් සතුන් තුළ==
ප්‍රජනක පද්ධතියේ විකසනය වීමේ පොදු බව හේතුවෙන් චිම්පන්සියන්, අලියන්, මැනටියන්, තල්මසුන්, අශ්වයන් සහ ලාමාවන්  වැනි සතුන් රැසක් තුළ හයිමනය පවතී. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Blank |first=Hanne|authorlink=Hanne Blank|url=https://books.google.com/?id=shq1AAAAIAAJ&amp;dq=Virgin%3A+The+Untouched+History&amp;q=toothed+whales | title=Virgin: The Untouched History |year=2007|publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |page=23 |isbn=1-59691-010-0 |accessdate=2013-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Blackledge |first=Catherine |authorlink= |title=The Story of V |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |quote=Hymens, or vaginal closure membranes or vaginal constrictions, as they are often referred to, are found in a number of mammals, including llamas, ... | url=https://books.google.com/?id=f2d-11Y_u3cC&amp;pg=PP250&amp;dq=guinea+pig+hymen |isbn=0-8135-3455-0 }}&lt;/ref&gt;
==සබැඳි ලිපි==
* [[කන්‍යාපටල ප්‍රතිස්ථාපන සැත්කම්]]

==සඳහන් තැන්==
{{Reflist}}
==අඩවියෙන් බැහැර පිටු==
*[https://www.rfsu.se/globalassets/pdf/vaginal-corona-english.pdf Vaginal Corona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109093910/https://www.rfsu.se/globalassets/pdf/vaginal-corona-english.pdf |date=2019-11-09 }} ස්විඩීෂියානු ලිංගිකත්ව අධ්‍යාපන සංගමය ලියූ පොත්පිංචක්
*[http://www.scarleteen.com/article/politics/magical_cups_bloody_brides_virginity_in_context Magical Cups and Bloody Brides]—කන්‍යාභාවයේ ඉතිහාසය
*[http://www.scarleteen.com/article/politics/20_questions_about_virginity_scarleteen_interviews_hanne_blank 20 Questions About Virginity]—Interview with Hanne Blank, author of ''Virgin: The Untouched History''. Discusses relationship between hymen and concept of virginity.
*[http://www.htdiary.com/how-to-put-a-tampon-in-painlessly/ Putting tampon in painlessly] Radiology (US - ultrasound) of Hydrocolpos
*[http://www.aafp.org/afp/2001/0301/p883.html Evaluating the Child for Sexual Abuse] ඇමරිකන් ෆැමිලි ෆිසීෂියන් වෙතින් 
*[http://www.scarleteen.com/article/body/my_corona_the_anatomy_formerly_known_as_the_hymen_the_myths_that_surround_it My Corona: The Anatomy Formerly Known as the Hymen &amp; the Myths That Surround It] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117005752/http://www.scarleteen.com/article/body/my_corona_the_anatomy_formerly_known_as_the_hymen_the_myths_that_surround_it |date=2013-01-17 }} Scarleteen, Sex education for the real world

[[ප්‍රවර්ගය:යෝනි මාර්ගය]]</text>
      <sha1>tbwliinnkj1rdlechifob0mkfapepi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කඩවුණු පොරොන්දුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27141</id>
    <revision>
      <id>797363</id>
      <parentid>783757</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9240" sha1="au7e0117x3c8fh85j2zngv0i0ei0hw5" xml:space="preserve">{{Infobox Film 
 | name           = කඩවුණු පොරොන්දුව
 | image          = කඩවුණු පොරොන්දුව චිත්‍රපට පෝස්ටරය.jpg
 | imagesize      = 280px
 | caption        = 
 | director       = ජෝතිෂ් සිංහා
 | producer       = චිත්‍රකලා මූවී ටෝන් සී/ස සමාඟම 
 | Story          = [[බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න]]
 | Screenplay     = ජ්‍යෝතිෂ් සිං, [[බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න]]
 | starring       = රුක්මණී දේවී&lt;br&gt;බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න&lt;br&gt;[[එඩී ජයමාන්න]]
 | music          = නාරායන අයියර්
 | cinematography = කේ. ප්‍රභාකර්
 | editing        = ෆකීර් සාලෙහ්
 | distributor    = මිනෙර්වා කණ්ඩායම 
 | country        = [[ ශ්‍රී ලංකාව]]
 | released       = {{film date|1947|01|21|}} 
 | runtime        =
 | language       = [[සිංහල භාෂාව|සිංහල]]
 | budget         = 
 | followed_by    =
}}
'''කඩවුණු පොරොන්දුව''' ( ඉංග්‍රිසි : The Broken Promise / Kadawunu Poronduwa ) සිංහල සිනමාවේ නිෂ්පාදිත පළමු චිත්‍රපටයයි.  මෙය [[සිංහල]] සිනමා කලාවේ ඇරඹුම ලෙස සලකණු ලබයි.  මෙම චිත්‍රපටය රූගත කිරිම හා  නිෂ්පාදනය [[ඉන්දියාවේ]]දි සිදු කල අතර ,  එයට දකුණු ඉන්දියාණු ආභාෂයක් ලැබුණි.   චිත්‍රපටයේ පළමු තිරගත විම  1947 ජනවාරි මස 21වන දින [[කොළඹ]] කිංග්ස්ලි සිනමා ශාලාවේදි සිදු විය.

මෙම චිත්‍රපටයේ නැවත නිෂ්පාදනයක් [[කඩවුණු පොරොන්දුව (නව)|1982]] දි  තිරගත විය.
== කථා වස්තුව ==
වංශවතෙකු වූ රාළහාමි මියයන විට තමන්ට හිමි සියලු ධනය බීමත්කම හා වෙනත් දුරාචාර නිසා නාස්ති කරනගනිමින් ණයගැතික් වී සිටියේය. රාළහාමිගේ බිරිද වන ටෙක්ලා ණයෙන් නිදහස් වීම සදහා තම දුව වන රන්ජනී පෙර විවාහයක දරුවෙක් සිටින වික්ටර් නම් මිනිසෙකුට විවාහ කරදීමට සැරසේ. මේ අතර , මෙම පවුල ණයබරින් ගොඩ ගැනීමට උත්සහ දරමින් සිටි රංජනීගේ පෙම්වතා වූ සැම්සන් ව ප්‍රතික්ෂේප කර දමනු ලැබේ. සැම්සන් මුදල් උපයාගැනීම පිණිස පිටරට යයි. 

සැම්සන් ලංකාවට පැමිණෙන විට රංජනී වික්ටර් හා විවාහ ගිවිස සිටින බව දැනගැනී. ඇයට සැම්සන් ලියන ලිපි ඇගෙන් සගවන අතර , සැම්සන් ආබාධිත තත්වයක පසුවන බවට කටකතා පැතිරේ. අවසානයේ සත්‍ය හෙළි වේ.
===නළු නිළි පිරිස===
*''රුක්මණි දේවි'' , ''රන්ජනී'' ලෙස: ඇය උසස් පැලැන්තියේ කෙල්ලෙකි, ඇය තමාගේ පෙම්වතා අතහැර විවාහක වයසින් වැඩිමහලු පිරිමියෙකු සමග දීග යයි.
*''ජෙමිණි කාන්තා'' ,'' ජොසී'' ලෙස: ඇය මෙහෙකාරියෙකි. මානප්පුවාට පෙම් බඳියි
*''රූපා දේවී'' , ''ටෙක්ලා'' ලෙස: රංජනීගේ මෑණියන්.
*''මිරියම් ජයමාන්න'' ,'' හිල්ඩා'' ලෙස
*''[[එඩී ජයමාන්න]]'' ,'' මනප්පුවා'' ලෙස : මොහු වැඩකාර කොල්ලෙකි, විකට කෝලංකාරයෙකි.
*''බී.ඒ.ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න'' , ''සැම්සන්'' ලෙස: රංජනී ගැන අදහසක් ඇතිවී ඇගේ පවුලෙ වැටී තිබූ විපතෙන් ගොඩ ගැණීමට රංජනීගේ අම්මාගෙන් පොරොන්දුවක් ලබාගෙන විදේශ ගත වෙයි.
*''පිටර් පිරිස්'' , ''වික්ටර්'' ලෙස: මොහු එක්දරු පියෙකි, රංජනීව බලෙන්ම කසාද බැඳ ගැනීමට විවිධ කූටෝපායන් යොදයි.
*''ස්ටැන්ලි මල්ලවආරච්චි'' , ''හේමපාල'' ලෙස
*''D. T.පෙරේරා'' ,'' ජයසේන'' ලෙස
*''ඇසිලින් බාලසූරිය'' ,'' සුමනා'' ලෙස
*''J. B.පෙරේරා'' , ''හර්මාහාන'' ලෙස 
*''හියුගො ප්‍රනැන්දු'' , '' දොස්තර'' ලෙස 
*''සුරිය රාණි'' ,'' ආයා'' ලෙස
*''සිණා පිෂ්පණි'' ,'' නර්සි'' ලෙස
*''විඩා සෝයිසා''
*''S. S.පෝනීසේන''

== නිෂ්පාදනය ==
Kadawunu Poronduwa was at first a successful play for dramatist B.A.W. Jayamanne. In 1947 he filmed and processed the movie in South India.&lt;ref name=&quot;SinhalaFilm&quot;&gt;{{cite book |last=Jayamanne |first=Laleen |authorlink= |coauthors= |title=Toward Cinema and Its Double: Cross-cultural Mimesis|url=https://archive.org/details/towardcinemaitsd0000jaya |year=2001 |publisher=Indiana University Press |location= |isbn= 0253214750}}&lt;/ref&gt; 

Kadawunu Poronduwa produced a formula that Sinhala films would follow up through the 1960s; Jayamanne describes the formula as such&lt;ref name=&quot;SinhalaFilm&quot;/&gt;: {{cquote|The duration of a film had to be two and a half hours. One hour of this had to be given to scenes with dialogue. Half an hour to songs (about ten), another half hour given to silent background scenes, with an interval of fifteen minutes.}}

==ගීත==

*&quot;ශ්‍රී ජය විජය&quot; &amp;ndash; මිනර්වා සංගීත කණ්ඩායම 
*&quot;ප්‍රේම දයා&quot; &amp;ndash; [[රුක්මණී දේවී]]
*&quot;ළපටි රූපේ ඈගේ&quot; &amp;ndash; [[එඩී ජයමාන්න]]
*&quot;දෙව ස්වාමි&quot; &amp;ndash; [[රුක්මණී දේවී]]
*&quot;සන්ධ්‍යාවේ ශ්‍රියා රම්‍යා ලෙස පේනා&quot; &amp;ndash; [[රුක්මණී දේවී]] සහ හියුගෝ ප්‍රනාන්දු / ස්ටැන්ලි මල්ලවආරච්චි 
*&quot;ඉස් ඉස්සර වෙලා උඹව මමයි&quot; &amp;ndash; [[එඩී ජයමාන්න]] සහ ජෙමිණි කාන්තා
*&quot;පාපෙ ශාපෙ දෝ&quot; &amp;ndash; [[රුක්මණී දේවී]] සහ හියුගෝ ප්‍රනාන්දු / ස්ටැන්ලි මල්ලවආරච්චි
*&quot;මගේ සක බඹරු&quot; &amp;ndash; [[එඩී ජයමාන්න]] සහ ජෙමිණි කාන්තා 
*&quot;තක්කිට තරිකිට&quot; &amp;ndash; [[එඩී ජයමාන්න]] සහ ජෙමිණි කාන්තා
*&quot;සුන්දරී රූප රාජිණී&quot; &amp;ndash; ස්ටැන්ලි මල්ලවආරච්චි සහ පීටර් පීරිස් 
*&quot;ජීවිතයේ සාමෙයි&quot; &amp;ndash; [[රුක්මණී දේවී]]
*&quot;යම් ඉඳිය දිසාව&quot; &amp;ndash; [[රුක්මණී දේවී]]

==මේ අඩවිත් බලන්න==
*[[සිංහල චිත්‍රපට ලැයිස්තුව‎]]

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|20em}}

==අඩවියෙන් බැහැර පිටු==
*[http://www.films.lk/FilmDetails.php?id=1/ Sri Lanka Cinema Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007194253/http://www.films.lk/FilmDetails.php?id=1/ |date=2011-10-07 }}
*[http://www.srilankafilmcorp.com/about/ National Film Corporation of Sri Lanka - Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927044031/http://www.srilankafilmcorp.com/about/ |date=2007-09-27 }}
[[Category:1947 චිත්‍රපට]]</text>
      <sha1>au7e0117x3c8fh85j2zngv0i0ei0hw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මේද</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27368</id>
    <revision>
      <id>797431</id>
      <parentid>370888</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18897" sha1="nfey95a0a5jnd52pjro70422ckumdy8" xml:space="preserve">{{About|ආහාර වල ඇති පෝෂ්‍ය පදාර්ථය|මිනිසුන් හා සතුන් තුල ඇති මේද|මේදස්වී පටකය|වෙනත් භාවිතා|මේද (වක්‍රෝත්තිහරණය)}}
{{මේද}}
'''මේද''' සමන්විත වන්නේ අකාබනික ද්‍රාවකයන්හී සාමාන්‍ය වශයෙන් ද්‍රවණය වන්නාවූ සහ ජලයෙහි බොහෝ ලෙසින් අද්‍රාව්‍ය වන්නාවූ පුළුල් කාණ්ඩයක ඇති සංයෝගයන්ගෙනි. [[රසායන විද්‍යාව|රසායන විද්‍යාත්මකව]], මේද සාමාන්‍ය වශයෙන්  [[ග්ලිසරෝල්]] සහ [[මේද අම්ල|මේද අම්ලයන්හී]] [[එස්ටරය|ත්‍රිඑස්ටරයන්]] වෙති. ඒවායේ ව්‍යුහය හා සංයුතිය අනුව, [[කාමර උෂ්ණත්වය|කාමර උෂ්ණත්වයේදී]], මේද එක්කෝ [[ඝන]] හෝ  [[ද්‍රව]] විය හැකිය. &quot;තෙල්&quot;, &quot;මේද&quot;, සහ “[[ලිපිඩය|ලිපිඩ]]&quot; යන වචන සියල්ලම මේද සඳහා භාවිතා කෙරෙන නමුත්, &quot;තෙල්&quot; යන්න සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා වන්නේ සාමාන්‍ය කාමර උෂ්ණත්වයේදී ද්‍රව වශයෙන් පවතින මේද වලට වන අතර,   &quot;මේද&quot; යන්න සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා වන්නේ සාමාන්‍ය කාමර උෂණත්වයේදී ඝන වශයෙන් පවතින මේද වලටය. &quot;ලිපිඩ&quot; යන්න භාවිතා වන්නේ ද්‍රව සහ ඝන මේද දෙවර්ගයම සහ අනෙකුත් ආශ්‍රිත ද්‍රව්‍යයන් සඳහාය. ජලය සමග මිශ්‍ර නොවන්නාවූ සහ ග්‍රීස් වැනි හැඟුමක් දෙන, [[පෙට්‍රෝලියම්]] (හෝ  බොර තෙල්), [[දැවි තෙල්]], සහ  [[අත්‍යවශ්‍ය තෙල්]] වැනි ඕනෑම ද්‍රව්‍යයක් හැඳින්වීම සඳහා, ඒවායේ රසායනික ව්‍යුහය සම්බන්ධව කිසිම සැලකීමක් නොමැතිව,  &quot;[[තෙල් (වක්‍රෝත්තිහරණය)|තෙල්]]&quot; යන වචනය භාවිතා කරනු ලැබෙයි. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = මේටන්
  | first = ඇන්තියා
  | authorlink = 
  | coauthors = ජීන් හොප්කින්ස්, චාල්ස්  විලියම් මැක්ලාෆ්ලින්, සුසන් ජොන්සන්, මර්යානා ක්වෝන් වෝනර්, ඩේවිඩ් ලාහාට්, ජිල් ඩී. රයිට්
  | title = හියුමන් බයලජි ඇන්ඩ් හෙල්ත්
  | publisher = ප්‍රෙන්ටිස් හෝල්
  | year = 1993
  | location = ඊගල්වුඩ් ක්ලිෆ්ස්, නිව් ජර්සි, ඇඑජ
  | pages = 
  | url = 
  | doi = 
  | id = 
  | isbn = 0-13-981176-1
  | oclc = 32308337}}&lt;/ref&gt;

[[රසායනික සංයුතිය]] සහ  භෞතික ලක්ෂණ හේතුවෙන් අනෙකුත් ලිපිඩයන්ගෙන් ප්‍රභේදනය වන්නාවූ [[ලිපිඩය|ලිපිඩ]] වර්ගයක් මේද විසින් සදනු ලබයි. ව්‍යුහාත්මක හා පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවන්හිදී මෙහෙවර ඉටු කරන මෙම අණු විශේෂය බොහෝ ජීවී ආකාර සඳහා,  අති වැදගත් වෙයි.  ඒවා,  බොහෝ  [[විෂමපෝෂියා|විෂමපෝෂීන්]](මිනිසුන්ද ඇතුලත්) ගේ [[ආහාරය (පෝෂණය)|ආහාරයෙහි]] වැදගත් කොටසක් වෙයි. [[අග්න්‍යාශය|අග්න්‍යාශයෙහි]] නිපැයෙන [[ලයිපේස්|ලයිපේස]] නමැති එන්සයිම අනුසාරයෙන්, සිරුර තුලදී මේද හෝ ලිපිඩ සිඳලීම කෙ‍රෙනු ලබයි.

කෑමට සුදුසු සත්ත්ව මේද සඳහා නිදසුන් වන්නේ [[සුකර මේද]], [[මත්ස්‍ය තෙල්]], සහ [[වෙඬරු]] හෝ  [[ගිතෙල්]] වෙති. ඒවා ලබාගන්නේ කිරි හා මස් වල ඇති මෙන්ම, සතෙකුගේ සම යටින් ඇති මේද වලිනි. කෑමට සුදුසු ශාක  මේද සඳහා නිදසුන් ලෙසින් රටකජු, සෝයා බෝංචි, සූර්යකාන්ත, තල, පොල්, ඔලිව්, සහ  එළවළු තෙල් දැක්විය හැක. ඉහත තෙල් වලින් ව්‍යුත්පන්න කල හැකි  [[මාජරින්]] සහ  [[ඝන එළවළු තෙල්]], ප්‍රධාන වශයෙන් භාවිතා කරන්නේ පෝරණු ආශ්‍රිත පිහුම් සඳහාය. 
මේදයන්ගේ මෙම නිදසුන් [[සංතෘප්ත මේද]] සහ [[අසංතෘප්ත මේද]] යටතේ වර්ග කල හැක.

==රසායනික ව්‍යුහය==
[[File:Trimyristin-3D-vdW.png|right|thumb|250px| [[ට්‍රයිග්ලිසරයිඩ්]] අණුවක්]]
වෙනස් ආකාරයන්හී බොහෝ මේද වර්ගයන් ඇති නමුත්, ඒවා සැමෙකක්ම එකම රසායනික ව්‍යුහයෙහි ප්‍රභේදන වෙති.    සියළු මේදයන් සමන්විත වන්නේ, බොහෝවිට  [[ග්ලිසරෝල්]] (කාබන්, හයිඩ්‍රජන්, සහ ඔක්සිජන් වලින් සමන්විත &quot;කශේරුවක්&quot;) වන්නාවූ කශේරු ව්‍යුහයකට බන්ධනය වී ඇති [[මේද අම්ලය|මේද අම්ල]] ([[කාබොක්සිලික් අම්ලය|කාබොක්සිලික් අම්ල]] කාණ්ඩයක් එක් අග්‍රයක ඇති,  [[කාබන්]] සහ  [[හයිඩ්‍රජන්]] පරමාණු දාමයන්) වලිනි. රසායන විද්‍යාත්මකව, මෙය ග්ලිසරෝල් හි [[එස්ටරය|ත්‍රිඑස්ටරයක්]] වන අතර, එස්ටරයක් වනාහි කාබොක්සිලික් අම්ලයක් සහ කාබනික මද්‍යසාරයක් ප්‍රතික්‍රියා කිරීමෙන් හටගන්නා අණුවකි. මෙය සරල නිදර්ශනයක් ලෙසින්  දැකීමට කැමතිව, මෙම දාමයන්හී බොකු නැවුම් හා [[බන්ධන කෝණය|කෝණයන්]] ඇද හැර දිග ඇරුම සිදුකලේ නම්, අණුව දිස් වන්නේ ඉංග්‍රීසි භාෂා ආකාරාදියෙහි  E මහකුරෙහි හැඩය අනුවය.  එක් එක් මේද අම්ලයක් තිරස් රේඛාවක් සදයි; ග්ලිසරයිල් &quot;කශේරුව&quot;, තිරස් රේඛා සම්බන්ධ කරන සිරස් රේඛාව වෙයි. එබැවින් මේද සතුවන්නේ &quot;එස්ටර&quot; [[රසායනික බන්ධනය|බන්ධන]] වෙයි. 

කිසියම් විශේෂිත මේද අණුවක ගුණාංග රඳා පවතින්නේ එය සංස්ථාපනය කරන්නාවූ මේද අම්ල මතය.  විවිධ මේද අම්ල සමන්විත වී ඇත්තේ කාබන් හා හයිඩ්‍රජන් පරමාණු විවිධ සංඛ්‍යා වලිනි.  සැමෙකක්ම අනුයාත කාබන් පරමාණු දෙකකට බන්ධනය වන කාබන් පරමාණු , වක ගැසුණු දාමයක් තනයි; ඕනෑම මේද අම්ලයක ඇති කාබන් පරමාණු සංඛ්‍යාව වැඩි වන තරමට, එහි දාමයෙහි දිගද වැඩි වෙයි.  දිගු දාම සහිත මේද අම්ල, අන්තර්-අණු ආකර්ෂණ බලයන්ගේ ග්‍රහණයට හසුවීමේ මහත් ප්‍රවණතාවයකට ලක් වෙන අතර (මෙම අවස්ථාවෙහිදී, [[වැන් ඩර් වාල් බල]]), එනිසා එහි  [[ද්‍රවාංකය]] ඉහළ යයි. දිගු දාම පැවතීම නිසා, පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවනට ලක්වීම හේතුවෙන් එක් අණුවකින් නිකුත් කෙරෙන [[ශක්තිය|ශක්ති]] ප්‍රමාණයද ඉහළ යයි.

===සංතෘප්ත සහ අසංතෘප්ත ===
කාබන් පරමාණු දාමයට බන්ධනය වී ඇති හයිඩ්‍රජන් පරමාණු සංඛ්‍යාව අනුවද, මේදයක සම්පාදක මේද අම්ල එකිනෙකින් වෙනස් විය හැක. එක් එක් කාබන් පරමාණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් හයිඩ්‍රජන් පරමාණු දෙකකට බන්ධනය වෙයි. මේද අම්ලයක් මෙම සාමාන්‍ය පිළිවෙල සහිත වන විට, එය [[සංතෘප්ත මේද |&quot;සංතෘප්ත&quot;]] ලෙසින් හැඳින්වෙන්නේ, කාබන් පරමාණු හයිඩ්‍රජන් වලින් සංතෘප්ත වී ඇති නිසාවෙනි; මෙයින් අදහස් වන්නේ ඒවා හැකි තරම් උපරිම හයිඩ්‍රජන් පරමාණු සංඛ්‍යාවකට [[සහසංයුජ බන්ධනය |බන්ධනය]] වී ඇති බවයි. අනෙකුත් මේද වල, කාබන් පරමාණුවක් මේ වෙනුවට තවත් එක් හයිඩ්‍රජන් පරමාණුවකට පමණක් බන්ධනය වී සිටීමට ඉඩ ඇති අතර, එනිසා අනුයාත කාබන් පරමාණුවට  [[ද්විත්ව බන්ධනය|ද්විත්ව බන්ධනයක්]] සහිතව සිටීමට ඉඩ ඇත. මෙහි ප්‍රතිඵලය වන්නේ &quot;අසංතෘප්ත&quot; මේද අම්ලයකි. විශේෂිත වශයෙන් පවසතොත්, එය  [[ඒක අසංතෘප්ත මේද අම්ලය| ඒක අසංතෘප්ත මේද අම්ලයක්]] වන අතර,  [[බහු අසංතෘප්ත මේද අම්ලය|බහු  අසංතෘප්ත මේද අම්ලයක්]] වන්නේ එකකට වඩා ද්විත්ව බන්ධන සහිත මේද අම්ලයකි.
සංතෘප්ත හා අසංතෘප්ත මේද එකිනෙකින් වෙනස් වන්නේ ඒවායේ ශක්ති අන්තර්ගතය සහ ද්‍රවාංකය අනුවය.  එම කාබන් පරමාණු සංඛ්‍යාවම සහිත සංතෘප්ත මේදයකට වඩා අසංතෘප්ත මේදයක අඩු කාබන්-හයිඩ්‍රජන් බන්ධන ගණනක් අඩංගු බැවින්, පරිවෘත්තිය ක්‍රියාවන්ට ලක්වීමෙන් පසුව එම කාබන් පරමාණු සංඛ්‍යාවම සහිත සංතෘප්ත මේදයකට වඩා අසංතෘප්ත මේදයක් විසින් ස්වල්පයක් අඩු ශක්ති ප්‍රමාණයක් නිකුත් කෙරෙයි.  ළංව අසුරන ලද සැකසුමකට සංතෘප්ත මේද අඩුක්කු කිරිමට හැකි වන අතර, එබැවින් ඒවා පහසුවෙන් මිදෙන අතර කාමර උෂ්නත්වයේදී සාමාන්‍ය වශයෙන් ඝන ලෙසින් බවතියි.  එනමුදු, අසංතෘප්ත මේද වල දෘඪ ද්විත්ව බන්ධන විසින් මූලික වශයෙන් මේදයෙහි රසායන විද්‍යාත්මක ව්‍යුහය වෙනස් කරනු ලබයි. 

===ට්‍රාන්ස් මේද අම්ල===
ද්විත්ව බන්ධන සකස්කිරීමේ ක්‍රම දෙකක් පවතියි:  ද්විත්ව බන්ධනයෙහි එකම පැත්තෙහි දාමයෙහි දෙපසම පිහිටන ලෙස සකස්කෙරුනාවූ සමාවයවිකය (''[[සිස්-ට්‍රාන්ස් සමාවයවිකතාව|සිස්]]''-සමාවයවිකය) හෝ, දාමයෙහි කොටස් ද්විත්ව බන්ධනයෙහි දෙපස පිහිටන සමාවයවිකය (''[[සිස්-ට්‍රාන්ස් සමාවයවිකතාව|ට්‍රාන්ස්]]''-සමාවයවිකය) ලෙසිනි. බොහෝ  ''ට්‍රාන්ස්''-සමාවයවික මේද (සාමාන්‍ය ලෙසින් [[ට්‍රාන්ස් මේදය|ට්‍රාන්ස් මේද]] ලෙසින් හැඳින්වේ) ස්වභාවික ලෙසින් පවතිනවාට වඩා වැඩි ලෙසින් වාණිජ වශයෙන් නිෂ්පාදනය කෙරෙයි. ''සිස්''-සමාවයවිකය විසින් අණුවෙහි ඇදයක් ඇති කරන බැවින්, සංතෘප්ත දාමයන් සහිත මේදයන් මෙන් කාර්යක්ෂම ලෙස අඩුක්කු කිරීම සිදුකිරීම වලක්වාලයි. මේද අණු අතර අන්තර්-අණුක බලයන් මේ නිසාවෙන් හීන වන අතර, එබැවින් අසංතෘප්ත සිස්-මේද මිදවීම වඩාත් දුෂ්කර කරවයි; ඒවා කාමර උෂ්නත්වයෙහිදී සාමාන්‍ය වශයෙන්  ද්‍රව වශයෙන් පවතිති. ට්‍රාන්ස් මේද,  සංතෘප්ත මේද මෙන් අඩුක්කු කිරීමට ඉඩ හරින අතර, අනෙකුත් මේද මෙන් පරිවෘත්තිය ක්‍රියාවන්ට බඳුන් වීමේ නැඹුරුවක් නොදක්වයි. 

ට්‍රාන්ස මේද විසින්  [[කිරීට හෘදයාබාධය]] ඇතිකරලීමේ අවදානම සැලකියයුතු මට්ටමකින් ඉහල දමයි.&lt;ref name=nejmreview&gt;{{cite journal|author= මොසාෆරින් ඩී, කාටන් එම් බී, අස්චෙරියෝ ඒ, ස්ටැම්ෆර්  එම් ජේ, විලට් ඩබ් සී|title= ට්‍රාන්ස් ෆැටි ඇසිඩ්ස් ඇන්ඩ් කාඩියෝවැස්කියුලර් ඩිසීස්|date=13 අප්‍රේල් 2006|journal=නිව් ඉංග්ලන්ඩ් ජර්නල් ඔෆ් මෙඩිසින්|volume=354|issue=15|pages=1601–1613|doi= 10.1056/NEJMra054035|pmid= 16611951}} PMID 16611951&lt;/ref&gt;

==සව ජීවින් සඳහා වැදගත්කම==
[[විටමින් A|A]], [[විටමින් D|D]], [[විටමින් E|E]], සහ [[විටමින් K|K]] යන [[විටමිනය|විටමින්]] වර්ග මේද-ද්‍රාව්‍ය වෙයි, එනම් ඒවා ජීර්ණය කිරීම, අවශෝෂණය කිරීම, සහ පරිවහනය කිරීම කල හැක්කේ මේද හා සංගමනයෙන් පමණි. වැදගත් භෝජන පූරකයක් වන [[අත්‍යවශ්‍ය මේද අම්ලය| අත්‍යවශ්‍ය මේද අම්ල]] සඳහා ප්‍රභවයන් ලෙසද මේද ක්‍රියා කරයි.


==ආශ්‍රිත==
{{Reflist}}

* {{cite book
|first= රෙබෙකා ජේ. 
|last= ඩොනටෙල්
|title= හෙල්ත්, ද බේසික්ස්
|url= https://archive.org/details/healthbasics0000unse
|edition= 6වන
|location= [[සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ]]
|publisher= පියර්සන් එඩියුකේෂන්, සංස්
|year= 2005
|isbn= 0131206877
|oclc= 51801859
}}

[[ප්‍රවර්ගය:පෝෂණය]]</text>
      <sha1>nfey95a0a5jnd52pjro70422ckumdy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මලීෂ වගන්තිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32262</id>
    <revision>
      <id>797476</id>
      <parentid>796153</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T11:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40248" sha1="8izdnfsx5ruce6yl9a0o31bp6vzuud4" xml:space="preserve">{{autobiography|date=සැප්තැම්බර් 2011}}
&lt;!-- Please do not remove or change this AfD message until the issue is settled --&gt;
&lt;!-- The nomination page for this article already existed when this tag was added.  If this was because the article had been nominated for deletion before, and you wish to renominate it, please replace &quot;page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri&quot; with &quot;page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri (2nd nomination)&quot; below before proceeding with the nomination.
--&gt;{{AfDM|page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri|year=2011|month=සැප්තැම්බර්|day=1|substed=yes|help=off}}
&lt;!-- For administrator use only: {{Old AfD multi|page=මලීෂ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Maleesha Weeramanthri|date=1 සැප්තැම්බර් 2011|result='''keep'''}} --&gt;
&lt;!-- End of AfD message, feel free to edit beyond this point --&gt;
'''තද පැහැති අකුරු පෙළ'''==රෙවෝ පැතුම් වීරමන්ත්‍රී Revo Pathum Weeramanthri==

[[ගොනුව:උදාහරණ.jpg]]

'''කෙට් චිත්‍රපට නිර්මාණකරැවෙක්'''&lt;nowiki&gt; වශයෙන් ජංගම දුරකථනය භාවිතා කරමින් විකල්ප සිනමා  මාධ්‍ය තුළින් කේෂ්ත්‍රයට පිවිසුනු අයෙකි. 2008 වසරේ ශ්‍රී ලංකාවේ පැවැත් වූ Digital Stories - 2008 තරගයේ  අවසන් වටයේ හොදම නිර්මාණ අතරට නිර්මාණ දෙකක් ජයහණය කරන අතර {{&lt;/nowiki&gt;http://www.adicsrilanka.org/Digital_stories_2011_Home.html}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki/&gt;} 2009 වසරේ ජාත්‍යන්තර බෞද්ධ කෙටි චිත්‍රපට උළලේ දෙවන ස්ථානය හා විශිෂ්ටතා සම්මාන {{http://www.lightofasiafoundation.com/index.php/light-of-asia-projects/buddhist-film-festival}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki/&gt;}හිමිකර ගනියි.  2011 වසරේද පළමු ස්ථානය හා විශිෂ්ටතා සම්මානයක් දිනාගැනීමට හැකිවිය[Light of Asia foundation |http://ylanka.com/lightofasia/wesak.php]ආසියාලෝකය{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} පදනම- ජාතික චිත්‍රරපට සංස්ථාව හා බීඑම්අයිසීඑච් යන ආයතන තරග සංවිධානය කෙරින. 2013 වසරේද ජාතික චිත්‍රපට සංස්ථාවේ වාර්ෂික කෙටි චිත්‍රපට තරගයේද ඔහුගේ ‘‘කවුද?“ කෙටි චිත්‍රපටයට ජයග්‍රහණයක් හිමි විය.</text>
      <sha1>8izdnfsx5ruce6yl9a0o31bp6vzuud4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඩිරෙක්ට් එක්ස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32876</id>
    <revision>
      <id>797401</id>
      <parentid>772951</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71562" sha1="qu4uay01r2d07ylirujkh3l06585e6h" xml:space="preserve">{{Short description|Collection of multimedia related APIs on Microsoft platforms}}
{{Redirect|DX9|the synthesizer|Yamaha DX9}}
{{More citations needed|date=April 2016}}
{{Use mdy dates|date=November 2019}}
{{Infobox software
| name                   = DirectX
| logo                   = [[File:Microsoft-DirectX-Logo-wordmark.svg|frameless|class=skin-invert]]
| logo_size              = 250px
| developer              = [[Microsoft]]
| released               = {{Start date and age|1995|09|30}}
| latest_release_version = 12 Ultimate API
| latest_release_date    = {{Start date and age|2021|10|5}}
| operating system       = [[Microsoft Windows]], [[Windows Phone 8]], [[Dreamcast]],&lt;ref&gt;{{cite web
 | url       = http://www.gamesurge.com/dreamcast/technical_pages/directx.shtml
 | title     = Dreamcast Technical Pages
 | date      = June 1999
}}&lt;/ref&gt; [[Xbox]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X and Series S]], [[Linux]] (Gallium Nine) (DirectX 12 only, Exclusive to [[Windows Subsystem for Linux]])&lt;ref&gt;{{cite web
 | url       = https://www.phoronix.com/news/Microsoft-DX12-WSL2
 | title     = Microsoft Announces Direct3D 12 For Linux / WSL2
 | date      = 19 May 2020
}}&lt;/ref&gt;
| genre                  = [[API]]
}}

'''Microsoft DirectX''' is a collection of [[application programming interface]]s (APIs) for handling tasks related to [[multimedia]], especially [[game programming]] and video, on [[Microsoft]] platforms. Originally, the names of these APIs all began with &quot;Direct&quot;, such as [[Direct3D]], [[DirectDraw]], [[DirectMusic]], [[DirectPlay]], [[DirectSound]], and so forth. The name ''DirectX'' was coined as a shorthand term for all of these APIs (the ''X'' standing in for the particular API names) and soon became the name of the collection. When Microsoft later set out to develop a [[Video game console|gaming console]], the ''X'' was used as the basis of the name [[Xbox (console)|Xbox]] to indicate that the console was based on DirectX technology.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/leaders/2005/11/24/the-meaning-of-xbox|title=Microsoft: The meaning of Xbox - The Economist|newspaper=The Economist|date=November 24, 2005}}&lt;/ref&gt; The ''X'' initial has been carried forward in the naming of APIs designed for the Xbox such as [[DirectInput|XInput]] and the [[Cross-platform Audio Creation Tool]] (XACT), while the DirectX pattern has been continued for Windows APIs such as [[Direct2D]] and [[DirectWrite]].

Direct3D (the 3D graphics API within DirectX) is widely used in the development of [[video game]]s for [[Microsoft Windows]] and the [[Xbox]] line of consoles. Direct3D is also used by other [[software]] applications for visualization and graphics tasks such as CAD/CAM engineering. As Direct3D is the most widely publicized component of DirectX, it is common to see the names &quot;DirectX&quot; and &quot;Direct3D&quot; used interchangeably.

The DirectX [[software development kit]] (SDK) consists of [[runtime library|runtime libraries]] in redistributable binary form, along with accompanying documentation and [[Include directive|headers]] for use in coding. Originally, the runtimes were only installed by games or explicitly by the user. [[Windows 95]] did not launch with DirectX, but DirectX was included with Windows 95 OEM Service Release 2.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.computerhope.com/directx.htm|title=DirectX Help|work=computerhope.com}}&lt;/ref&gt; [[Windows 98]] and [[Windows NT 4.0]] both shipped with DirectX, as has every version of Windows released since. The SDK is available as a free download. While the runtimes are proprietary, closed-source software, source code is provided for most of the SDK samples. Starting with the release of Windows 8 Developer Preview, DirectX SDK has been integrated into Windows SDK.&lt;ref name=wheresDX&gt;{{cite web|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee663275%28v=VS.85%29.aspx|title=Where is the DirectX SDK?|publisher=Microsoft|work=microsoft.com}}&lt;/ref&gt;

==Development history==
In late 1994, Microsoft was ready to release [[Windows 95]], its next [[operating system]]. An important factor in its value to consumers was the programs that would be able to run on it. Microsoft employee [[Alex St. John]] had been in discussions with various game developers asking how likely they would be to bring their [[MS-DOS]] games to Windows 95, and found the responses mostly negative, since [[video game programmer|programmers]] had found that the Windows environment did not provide the necessary features which were available under MS-DOS using [[BIOS]] routines or direct hardware access.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=DeMaria |first=Rusel |title=GAME OF X V.2 |publisher=[[CRC Press]] |year=2019 |chapter=11. The Manhattan Project |quote=Windows needs to support; ... – Page flipping – Vertical blank synchronization – Tight sound mixing – Tight synchronization of sound and video events – Raw blting performance – Ability to set graphic mode ...}}&lt;/ref&gt; There were also strong fears of compatibility; a notable case of this was from ''[[Disney's Animated Storybook|Disney's Animated Storybook: The Lion King]]'' which was based on the [[WinG]] programming interface.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelly |first=Christopher |date=June 1, 1995 |title=Video for Windows and WinG |url=https://www.drdobbs.com/windows/video-for-windows-and-wing/184409696 |access-date=2022-08-09 |publisher=[[Dr. Dobb's Journal]] |quote=Lion King software, for example, is a WinToon app. ... Like WinToon, this example uses WinG for drawing on the DIB.}}&lt;/ref&gt; Due to numerous incompatible graphics drivers from new [[Compaq]] computers that were not tested with the WinG interface which came bundled with the game, it crashed so frequently on many desktop systems that parents had flooded [[Walt Disney Computer Software|Disney]]'s call-in help lines.&lt;ref name=&quot;pcgamer history&quot;&gt;{{cite magazine | url = https://www.pcgamer.com/history-direct-x-windows-microsoft/ | title = How DirectX defined PC gaming... with help from a shotgun-toting Bill Gates | first = Samual | last = Willetts | date = July 27, 2020 | access-date = December 7, 2020 | magazine = [[PC Gamer]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shacknews xbox p1ch8&quot;&gt;{{cite web | url = https://www.shacknews.com/article/120300/bet-on-black-how-microsoft-and-xbox-changed-pop-culture-part-1 | title = Bet on Black: How Microsoft and Xbox Changed Pop Culture, Part 1 - Chapter 8: Power of X | first = David | last = Craddock | date = November 14, 2020 | access-date = December 7, 2020 | work = [[Shacknews]] }}&lt;/ref&gt;

Another Microsoft employee, Craig Eisler, had joined the Windows 95 multimedia team to work on game technology.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Feb 20, 2006 |title=DirectX Then and Now |url=http://gadgetblog.theeislers.com/2006/02/directx_then_and_now_part_1.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705082618/http://gadgetblog.theeislers.com/2006/02/directx_then_and_now_part_1.php |archive-date=July 5, 2008 |access-date=August 1, 2008}} [http://gadgetblog.theeislers.com/2006/02/directx_then_and_now_part_1.php Alt URL]&lt;/ref&gt; Hearing from St. John that the technology Microsoft had was not resonating with developers, Eisler set out to build a new set of APIs and a driver model that would allow developers to access the native capabilities of graphics hardware, and gave graphics hardware companies the ability to innovate in ways that developers could use.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Drummond |first=Michael |title=Renegades of the Empire |url=https://archive.org/details/renegadesofempir00mich |date=2020 |publisher=Three Rivers Press |isbn=978-0609807453 |edition=1st |pages=[https://archive.org/details/renegadesofempir00mich/page/62 62]}}&lt;/ref&gt; Needing program management support, Eisler recruited [[Eric Engstrom]], and together they were granted 11 patents for their DirectX work.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=USPTO Patent Public Search |url=https://ppubs.uspto.gov/pubwebapp/external.html?q=((EISLER).in.%20OR%20(Engstrom).in.)}}&lt;/ref&gt; The project was codenamed the Manhattan Project, like the [[Manhattan Project|World War II project of the same name]], and the idea was to displace the Japanese-developed video game consoles with personal computers running Microsoft's operating system.&lt;ref name=&quot;pcgamer history&quot;/&gt; It had initially used the [[radiation symbol]] as its logo but Microsoft asked the team to change the logo.&lt;ref name=&quot;pcgamer history&quot;/&gt; Management did not agree to the project as they were already writing off Windows as a gaming platform, but the three committed towards this project's development.&lt;ref name=&quot;shacknews xbox p1ch8&quot;/&gt; Their rebellious nature led [[Brad Silverberg]], the senior vice president of Microsoft's office products, to name the trio the &quot;Beastie Boys&quot;.&lt;ref name=&quot;wsj engstrom obit&quot;&gt;{{cite web | url = https://www.wsj.com/articles/microsoft-misfit-helped-lead-company-into-game-market-11607537700?mod=hp_lead_pos12#comments_sector | title= Microsoft Misfit Helped Lead Company Into Game Market | first= James | last= Haggarty | date= December 9, 2020 | access-date = December 9, 2020 | work =[[The Wall Street Journal]] }}&lt;/ref&gt;

Most of the work by the three was done among other assigned projects starting near the end of 1994.&lt;ref name=&quot;shacknews xbox p1ch8&quot;/&gt; Within four months and with input from several hardware manufacturers, the team had developed the first set of [[application programming interface]]s (APIs) which they presented at the 1995 [[Game Developers Conference]].&lt;ref name=&quot;shacknews xbox p1ch8&quot;/&gt; The SDK included libraries implementing DirectDraw for bit-mapped graphics,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=DirectDraw Application Programming Interface |publisher=Microsoft |date=April 20, 1995 |chapter=Introduction}}&lt;/ref&gt; DirectSound for audio,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=DirectSound Application Programming Interface |publisher=Microsoft |date=April 20, 1995 |chapter=Introduction}}&lt;/ref&gt; and DirectPlay for communication between players over a network.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=DirectPlay Application Programming Interface |publisher=Microsoft |date=April 20, 1995 |chapter=Introduction}}&lt;/ref&gt; Furthermore, an extended joystick API already present in Windows 95 was documented for the first time as DirectInput,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=DirectInput Application Programming Interface |publisher=Microsoft |date=April 20, 1995 |chapter=Chapter 3: Joystick API Reference}}&lt;/ref&gt; while a description of how to implement the immediate start of the installation procedure of a software title after inserting its CD-ROM, a feature called AutoPlay, was also part of the SDK.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Building AutoPlay-Enabled CD-ROM Titles and Games |publisher=Microsoft |date=November 1, 1994 |chapter=What is AutoPlay?}}&lt;/ref&gt; The &quot;Direct&quot; part of the library was so named as these routines bypassed existing core Windows&amp;nbsp;95 routines and accessed the computer hardware only via a [[Hardware abstraction|hardware abstraction layer]] (HAL).&lt;ref&gt;{{Cite book |title=DirectDraw Application Programming Interface |publisher=Microsoft |date=April 20, 1995 |chapter=Architectural Overview}}&lt;/ref&gt; Though the team had named it the &quot;Game SDK&quot; ([[software development kit]]), the name &quot;DirectX&quot; came from one journalist that had mocked the naming scheme of the various libraries. The team opted to continue to use that naming scheme and call the project DirectX.&lt;ref name=&quot;pcgamer history&quot;/&gt;

The first version of DirectX was released in September 1995 as the Windows Game SDK. Its DirectDraw component was the [[Windows API|Win32]] replacement for the DCI&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stason.org/TULARC/pc/video-faq/54-What-is-DCI.html|title=54 What is DCI?|work=stason.org}}&lt;/ref&gt; and WinG APIs for [[Windows 3.1]].&lt;ref&gt;{{cite magazine|first=Robin|last=Raskin|date=August 1995|title=Pity the Poor Developer|url=https://books.google.com/books?id=aS7TOePnRDAC&amp;dq=intel+microsoft+video+for+windows+dci+wing&amp;pg=PA30|access-date=2022-08-07|magazine=[[PC Magazine]]}}&lt;/ref&gt; DirectX allowed all versions of Microsoft Windows, starting with Windows 95, to incorporate high-performance multimedia. Eisler wrote about the frenzy to build DirectX 1 through 5 in his blog.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150812070348/http://craig.theeislers.com/2006/02/20/directx-then-and-now-part-1/ Craig Eisler's blog post about the frenzy to build DirectX 1 through 5] on craig.theeislers.com&lt;/ref&gt;

To get more developers on board DirectX, Microsoft approached [[id Software]]'s [[John Carmack]] and offered to port ''[[Doom (1993 video game)|Doom]]'' and ''[[Doom 2]]'' from MS-DOS to DirectX, free of charge, with id retaining all publishing rights to the game. Carmack agreed, and Microsoft's [[Gabe Newell]] led the porting project. The first game was released as ''Doom 95'' in August 1996, the first published DirectX game. Microsoft promoted the game heavily with [[Bill Gates]] appearing in ads for the title.&lt;ref name=&quot;pcgamer history&quot;/&gt;

DirectX 2.0 became a built-in component of Windows with the releases of [[Windows 95]] OSR2 and [[Windows NT 4.0]] in mid-1996. Since Windows 95 itself was still new and few games had been released for it, Microsoft engaged in heavy promotion of DirectX to developers who were generally distrustful of Microsoft's ability to build a gaming platform in Windows. Alex St. John, the evangelist for DirectX, staged an elaborate event at the 1996 [[Game Developers Conference|Computer Game Developers Conference]] which game developer Jay Barnson described as a [[Ancient Rome|Roman]] theme, including real [[lion]]s, togas, and something resembling an indoor carnival.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://rampantgames.com/blog/2006/07/wildest-birthday-party-ever.html
|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717201712/http://www.rampantgames.com/blog/2006/07/wildest-birthday-party-ever.html
|title=Tales of the Rampant Coyote
|author=Jay Barnson
|date=July 13, 2006
|archive-date=July 17, 2006
}}&lt;/ref&gt; It was at this event that Microsoft first introduced [[Direct3D]], and demonstrated multiplayer ''[[MechWarrior 2|MechWarrior&amp;nbsp;2]]'' being played over the Internet.

The DirectX team faced the challenging task of testing each DirectX release against an array of [[computer hardware]] and [[software]]. A variety of different graphics cards, audio cards, motherboards, CPUs, input devices, games, and other multimedia applications were tested with each beta and final release. The DirectX team also built and distributed tests that allowed the hardware industry to confirm that new hardware designs and driver releases would be compatible with DirectX.

Prior to DirectX Microsoft had added [[OpenGL]] to its [[Windows NT|Windows&amp;nbsp;NT]] platform.&lt;ref&gt;{{cite magazine|first=Michael J.|last=Miller|date=December 1994|title=System Software WINNER Microsoft Windows NT Workstation, Version 3.5|url=https://books.google.com/books?id=f3IV90zLmaEC&amp;dq=pc+magazine+windows+nt+3.5&amp;pg=PA120|access-date=2022-08-13|magazine =[[PC Magazine]]}}&lt;/ref&gt; OpenGL had been designed as a cross-platform, [[Windowing system|window system]] independent software interface to graphics hardware by [[Silicon Graphics|Silicon Graphics, Inc.]] to bring 3D graphics programming into the mainstream of application programming.  It could also be used for 2D graphics and imaging, and was controlled by the Architectural Review Board (ARB), which included Microsoft.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kilgard |first=Mark |date=December 2008 |title=OpenGL's Design Philosophy (slide) |url=https://www.slideshare.net/Mark_Kilgard/sigraph-asia-2008-modern-opengl-presentation/14 |access-date=2022-08-14 |website=[[SlideShare]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kilgard |first=Mark J. |title=OpenGL Programming for the X Window System |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1996 |pages=1–6}}&lt;/ref&gt; Direct3D was intended to be a Microsoft controlled alternative to OpenGL, focused initially on game use. As 3D gaming grew,  game developers discovered that OpenGL could also be used effectively for game development.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berkes |first=Otto |date=April 12, 2015 |title=DirectX |url=https://ottoberkes.wordpress.com/2015/04/12/directx |access-date=2022-08-17 |website=Otto Berkes’ weblog}}&lt;/ref&gt; At that point, a &quot;battle&quot; began between supporters of the cross-platform OpenGL and the Windows-only Direct3D.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hecker |first=Chris |date=April 1997 |title=An Open Letter to Microsoft: Do the Right Thing for the 3D Game Industry |url=https://ubm-twvideo01.s3.amazonaws.com/o1/vault/GD_Mag_Archives/GDM_AprMay_1997.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126033255/https://ubm-twvideo01.s3.amazonaws.com/o1/vault/GD_Mag_Archives/GDM_AprMay_1997.pdf |archive-date=2021-01-26 |url-status=live |access-date=2022-08-29 |website=[[Game Developer Magazine]]}}&lt;/ref&gt; Incidentally, OpenGL was supported at Microsoft by the DirectX team. If a developer chose to use the OpenGL 3D graphics API in [[computer games]], the other APIs of DirectX besides Direct3D were often combined with OpenGL, since OpenGL does not include all of DirectX's functionality, such as sound or joystick support.

In a console-specific version, DirectX was used as a basis for Microsoft's [[Xbox (console)|Xbox]], [[Xbox 360]] and [[Xbox One]] [[video game console|console]] API. The API was developed jointly between Microsoft and [[Nvidia]], which developed the custom graphics hardware used by the original Xbox. The Xbox API was similar to DirectX version 8.1, but is non-updateable like other console technologies. The Xbox was code named DirectXbox, but this was shortened to Xbox for its commercial name.&lt;ref&gt;J. Allard, [http://www.pcpro.co.uk/news/55995/games-interview-xbox-supremo-allard-on-the-future-of-microsofts-console-part-ii.html PC Pro Interview] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011093027/http://www.pcpro.co.uk/news/55995/games-interview-xbox-supremo-allard-on-the-future-of-microsofts-console-part-ii.html |date=2007-10-11 }}, April 2004&lt;/ref&gt;

In 2002, Microsoft released DirectX 9 with support for the use of much longer shader programs than before with pixel and vertex shader version 2.0. Microsoft has continued to update the DirectX suite since then, introducing Shader Model 3.0 in DirectX 9.0c, released in August 2004.

As of April 2005, [[DirectShow]] was removed from DirectX and moved to the [[Microsoft Platform SDK]] instead.

DirectX has been confirmed to be present in Microsoft's [[Windows Phone 8]].&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.theverge.com/2012/6/20/3095150/microsoft-windows-phone-8-common-platform-directx | title=Windows Phone 8 adds DirectX, native development, easier app porting | date=June 20, 2012 | access-date=June 23, 2012}}&lt;/ref&gt;

Real-time [[ray tracing (graphics)|raytracing]] was announced as [[DirectX Raytracing|DXR]] in 2018. Support for compiling [[High-Level Shader Language|HLSL]] to [[Standard Portable Intermediate Representation|SPIR-V]] was also added in the DirectX Shader Compiler the same year.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 23, 2018 |title=Add the HLSL-spirv cookbook. (#1618) |url=https://github.com/microsoft/DirectXShaderCompiler/commit/fe2d48b984aff24174704af62550afa9fb3f0259 |website=GitHub}}&lt;/ref&gt;

==Components==
DirectX is composed of multiple APIs:

* [[Direct3D]] (D3D): Real-time [[3D rendering]] API
* [[DXGI]]: Enumerates adapters and monitors and manages swap chains for Direct3D 10 and later.
* [[Direct2D]]: 2D graphics API
* [[DirectWrite]]: Text rendering API
* [[DirectCompute]]: API for [[General-purpose computing on graphics processing units (software)|general-purpose computing on graphics processing units]]
* DirectX Diagnostics (DxDiag): A tool for diagnosing and generating reports on components related to DirectX, such as audio, video, and input drivers
* [[Cross-platform Audio Creation Tool|XACT3]]: High-level audio API
* [[XAudio2]]: Low-level audio API
* [[DirectX Raytracing]] (DXR): Real-time [[ray tracing (graphics)|raytracing]] API
* [[DirectStorage]]: GPU-oriented file I/O API
* [[DirectML]]: GPU-accelerated machine learning and artificial intelligence API
* [[DirectSR]]: GPU-accelerated resolution upscaling API
* [[Media Foundation]]
** [[DXVA|DirectX Video Acceleration]] for accelerated video playback

Microsoft has deprecated the following components:
* [[DirectX Media]]: Consists of:
** DirectAnimation for 2D/3D&lt;ref&gt;[http://www.asahi-net.or.jp/~RB6K-IID/space.html 3D Animation of SPACE FIGHTER by DIRECT ANIMATION]{{dead link|date=December 2017 |bot=Darkmorpher |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; web animation, [[DirectShow]] for multimedia playback and [[streaming media]]
** DirectX Media Objects: Support for streaming objects such as encoders, decoders, and effects (Deprecated in favor of [[Media Foundation Transform]]s; MFTs)&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-05 |df=mdy |url=https://docs.microsoft.com/en-us/windows/win32/directshow/directx-media-objects |title=DirectX Media Objects |department=[[DirectShow]] |work=[[Microsoft Docs]] |quote=DMOs have been superseded by Media Foundation Transforms (MFTs).}}&lt;!-- Specifically https://github.com/MicrosoftDocs/win32/commit/27a9dfa3ef68240fbf09f1c64dff7b2232874ef4 --&gt;&lt;/ref&gt;
** DirectX Transform for web interactivity, and Direct3D Retained Mode for higher level 3D graphics
** DirectX plugins for [[audio signal processing]]
* [[DirectDraw]]: 2D graphics API (Deprecated in favor of [[Direct2D]])
* [[DirectInput]]: Input API for interfacing with [[computer keyboard|keyboards]], [[computer mouse|mice]], [[joystick]]s, and [[game controller]]s (Deprecated after version 8 in favor of [[XInput]] for [[Xbox 360]] controllers or standard WM_INPUT window message processing for keyboard and mouse input)
* [[DirectPlay]]: Network API for communication over a local-area or wide-area network (Deprecated after version 8 in favor of [[Games for Windows Live]] and [[Xbox Live]])
* [[DirectSound]]: Audio API (Deprecated since DirectX 8 in favor of [[XAudio2]] and XACT3)
* [[DirectSound3D]] (DS3D): [[3D audio effect|3D sounds]] API
* [[DirectMusic]]: Components for playing soundtracks authored in DirectMusic Producer

DirectX functionality is provided in the form of [[Component Object Model|COM]]-style objects and interfaces. Additionally, while not DirectX components themselves, [[Managed code|managed objects]] have been built on top of some parts of DirectX, such as Managed Direct3D&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://msdn2.microsoft.com/en-us/magazine/cc164112.aspx|title=DirectX 9: Using the Managed Direct3D Graphics API in .NET|publisher=Microsoft|work=microsoft.com|date=October 22, 2019 }}&lt;/ref&gt; and the XNA graphics library&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/microsoft.xna.framework.graphics.aspx|title=Microsoft.Xna.Framework.Graphics Namespace|publisher=Microsoft|work=microsoft.com|date=September 29, 2011 }}&lt;/ref&gt; on top of Direct3D 9.

Microsoft distributes the debugging tool for DirectX called &quot;PIX&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://devblogs.microsoft.com/pix|title=PIX}}&lt;/ref&gt;

==Versions==

===DirectX 9===
{{See also|Direct3D#Direct3D 9}}Introduced by Microsoft in 2002, DirectX 9 was a significant release in the DirectX family. It brought many important features and enhancements to the graphics capabilities of Windows. At the time of its release, it supported [[Windows 98]], [[Windows Me]], [[Windows 2000]], and [[Windows XP]]. As of August 2024 it remains supported by all subsequent versions of Windows for backward compatibility.

One of the key features introduced in DirectX 9 was Shader Model 2.0, which included Pixel Shader 2.0 and Vertex Shader 2.0. These allowed for more complex and realistic graphics rendering. It also brought much needed performance improvements through better [[hardware acceleration]] capabilities, and better utilization of GPU resources. It also introduced [[High-Level Shader Language|HLSL]], which provided a more accessible way for developers to produce shaders.

DirectX 9.0c was an update to the original, and has been continuously changed over the years affecting its compatibility with older operating systems. As of January 2007, Windows 2000 and Windows XP became the minimum required operating systems. This means support was officially dropped for Windows 98 and Windows Me. As of August 2024, DirectX 9.0c is still regularly updated.

Windows XP SP2 and newer include DirectX 9.0c,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Programming Guide for the DirectX SDK |url=http://msdn.microsoft.com/en-gb/library/ee416979(VS.85).aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018035741/http://msdn.microsoft.com/en-gb/library/ee416979(VS.85).aspx |archive-date=18 October 2010 |access-date=11 January 2022 |website=msdn.microsoft.com}}&lt;/ref&gt; but may require a newer DirectX runtime redistributable installation for DirectX 9.0c applications compiled with the February 2005 DirectX 9.0 SDK or newer.

DirectX 9 had a significant impact on game development. Many games from the mid-2000s to early 2010s were developed using DirectX 9 and it became a standard target for developers. Even today, some games still use DirectX 9 as an option for older or less powerful hardware.

===DirectX 10===
{{See also|Direct3D#Direct3D 10|l1=Direct3D 10}}
[[File:Microsoft-DirectX-10-Logo-wordmark.svg|thumb|Microsoft DirectX 10 logo wordmark]]
A major update to the DirectX API, DirectX 10 shipped with and was only available with [[Windows Vista]] (launched in late 2006) and later. Previous versions of Windows such as Windows XP are not able to run DirectX 10-exclusive applications. Instead, programs running on a Windows XP system with DirectX 10 hardware would simply use the DirectX 9.0c code path, which was the latest version available for Windows XP
.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee416788.aspx#WILL_DIRECTX_10_BE_AVAILABLE_FOR_WINDOWS_XP__|title=DirectX Frequently Asked Questions|publisher=Microsoft|work=microsoft.com}}&lt;/ref&gt;

[[Features new to Windows Vista#DirectX|Changes for DirectX 10]] were extensive. Many former parts of DirectX API were deprecated in the latest DirectX SDK and are preserved for compatibility only: [[DirectInput]] was deprecated in favor of [[XInput]], [[DirectSound]] was deprecated in favor of the [[Cross-platform Audio Creation Tool]] system (XACT) and additionally lost support for hardware accelerated audio, since the [[Windows Vista audio architecture|Vista audio stack]] renders sound in software on the CPU. The DirectPlay DPLAY.DLL was also removed and was replaced with dplayx.dll; games that rely on this DLL must duplicate it and rename it to dplay.dll.

In order to achieve backwards compatibility, DirectX in Windows Vista contains several versions of Direct3D:&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee417756.aspx | title=Graphics APIs in Windows | author=Chuck Walbourn |date=August 2009 | work=MSDN | access-date=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;
* '''Direct3D 9''': emulates Direct3D 9 behavior as it was on Windows XP. Details and advantages of Vista's [[Windows Display Driver Model]] are hidden from the application if WDDM drivers are installed. This is the only API available if there are only XP graphic drivers (XDDM) installed, after an upgrade to Vista for example.
* '''Direct3D 9Ex''' (known internally during Windows Vista development as 9.0L or 9.L): allows full access to the new capabilities of WDDM (if WDDM drivers are installed) while maintaining compatibility for existing Direct3D applications. The [[Windows Aero]] user interface relies on D3D 9Ex.
* '''Direct3D 10''': Designed around the new driver model in Windows Vista and featuring a number of improvements to rendering capabilities and flexibility, including [[High Level Shader Language|Shader Model 4]].
Direct3D 10.1 is an incremental update of Direct3D 10.0 which shipped with, and required, [[Windows Vista Service Pack 1]], which was released in February 2008.&lt;ref name=Albanesius&gt;{{cite news|last=Albanesius|first=Chloe|title=Microsoft Unleashes First Service Pack for Vista|url=https://www.pcmag.com/article2/0,1895,2177205,00.asp|access-date=2007-08-29|newspaper=PC Magazine|date=2007-08-29|archive-date=March 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080319115835/http://www.pcmag.com/article2/0,1895,2177205,00.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; This release mainly sets a few more image quality standards for graphics vendors, while giving developers more control over image quality.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.extremetech.com/article2/0,1558,2168429,00.asp?kc=ETRSS02129TX1K0000532|title=Microsoft Presents DirectX 10.1 Details at SIGGRAPH|date=2007-08-07|access-date=2007-08-27|archive-date=September 9, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070909164250/http://www.extremetech.com/article2/0%2C1558%2C2168429%2C00.asp?kc=ETRSS02129TX1K0000532|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; It also adds support for cube map arrays, separate blend modes per-MRT, coverage mask export from a pixel shader, ability to run pixel shader per sample, access to multi-sampled depth buffers&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://developer.amd.com/assets/GDC_2008_DirectX10.1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120410174855/http://developer.amd.com/assets/GDC_2008_DirectX10.1.pdf|title=Learn Network Inspire |publisher=AMD |access-date=2012-12-30|archive-date=2012-04-10 }}&lt;/ref&gt; and requires that the video card supports Shader Model 4.1 or higher and 32-bit floating-point operations. Direct3D 10.1 still fully supports Direct3D 10 hardware, but in order to utilize all of the new features, updated hardware is required.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://xyzzy-links.blogspot.com/2007/08/directx-101-requires-no-new-gpu.html |title=DirectX 10.1 Requires No New GPU |date=2008-03-05 |access-date=2008-03-05 |publisher=Windows Vista: The Complete Guide |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029115642/http://xyzzy-links.blogspot.com/2007/08/directx-101-requires-no-new-gpu.html |archive-date=2007-10-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===DirectX 11===
{{See also|Direct3D#Direct3D 11|l1=Direct3D 11}}
[[File:Microsoft-DirectX-11-Logo-wordmark.svg|thumb|Microsoft DirectX 11 logo wordmark]]
Microsoft unveiled DirectX 11 at the Gamefest 08 event in Seattle. The Final Platform Update launched for Windows Vista on October 27, 2009, which was a week after the initial release of [[Windows 7]], which launched with Direct3D 11 as a base standard.

Major scheduled features including [[General-purpose_computing_on_graphics_processing_units_(software)|GPGPU software]] support ([[DirectCompute]]), and Direct3D 11 with [[tessellation (computer graphics)|tessellation]] support&lt;ref name=&quot;DX11Overview-EB&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.elitebastards.com/cms/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=611&amp;Itemid=29|title=What's next for DirectX? A DirectX 11 overview — A DirectX 11 overview|date=September 1, 2008|publisher=Elite Bastards|access-date=2008-09-04|archive-date=September 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904230118/http://www.elitebastards.com/cms/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=611&amp;Itemid=29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DX11-bit-tech&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bit-tech.net/bits/2008/09/17/directx-11-a-look-at-what-s-coming/1|title=DirectX 11: A look at what's coming|date=September 17, 2008|publisher=bit-tech.net}}&lt;/ref&gt; and improved [[Thread (computer science)|multi-threading]] support to assist video game developers in developing games that better utilize [[multi-core]] processors.&lt;ref name=&quot;Windows 7 and D3D 11 release date&quot;&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20111009113752/http://unmashable.com/pc-hardware/graphics-cards/what-new-features-will-directx-11-bring/ Windows 7 and D3D 11 release date]}}&lt;/ref&gt; Parts of the new API such as multi-threaded resource handling can be supported on Direct3D 9/10/10.1-class hardware. Hardware tessellation and Shader Model 5.0 require Direct3D 11 supporting hardware.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.msdn.com/ptaylor/archive/2008/07/28/gamefest-2008-and-the-directx-11-announcement.aspx|title=MSDN Blogs|publisher=Microsoft|work=msdn.com|date=August 6, 2021 }}&lt;/ref&gt; Direct3D 11 is a strict superset of Direct3D 10.1 — all hardware and API features of version 10.1 are retained, and new features are added only when necessary for exposing new functionality. This helps to keep backwards compatibility with previous versions of DirectX.

Four updates for DirectX 11 were released:
* DirectX 11.1 is included in [[Windows 8]]. It supports [[Windows Display Driver Model|WDDM 1.2]] for increased performance, features improved integration of [[Direct2D]] (now at version 1.1), [[Direct3D]], and [[DirectCompute]], and includes DirectXMath, [[XAudio2]], and [[XInput]] libraries from the XNA framework. It also features [[stereoscopy|stereoscopic 3D]] support for gaming and video.&lt;ref name=&quot;W8preview&quot;&gt;{{cite web|url=http://download.microsoft.com/download/1/E/4/1E455D53-C382-4A39-BA73-55413F183333/Windows_Developer_Preview-Windows8_guide.pdf|title=Windows 8 Developer Preview Guide|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007012704/http://download.microsoft.com/download/1/E/4/1E455D53-C382-4A39-BA73-55413F183333/Windows_Developer_Preview-Windows8_guide.pdf|archive-date=2011-10-07}}&lt;/ref&gt; DirectX 11.1 was also partially [[backport]]ed to Windows 7, via the [[Windows 7 platform update]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/jj863687.aspx |title=Platform Update for Windows 7 (Windows) |publisher=Msdn.microsoft.com |access-date=2014-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eimandar2013&quot;&gt;{{cite book|author=Pooya Eimandar|title=DirectX 11.1 Game Programming|url=https://archive.org/details/directx111gamepr0000pooy|year=2013|publisher=Packt Publishing Ltd|isbn=978-1-84969-481-0|page=[https://archive.org/details/directx111gamepr0000pooy/page/45 45]}}&lt;/ref&gt;
* DirectX 11.2 is included in [[Windows 8.1]] (including the RT version) and [[Windows Server 2012 R2#Windows Server 2012 R2|Windows Server 2012 R2]].&lt;ref name=&quot;how-to-install&quot;&gt;{{cite web|title=How to install the latest version of DirectX|url=https://support.microsoft.com/en-us/help/179113/how-to-install-the-latest-version-of-directx|website=Microsoft Support|publisher=Microsoft|access-date=27 October 2017}}&lt;/ref&gt; It added some new features to [[Direct2D]] like geometry realizations.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/windows/desktop/dn363632(v=vs.85).aspx|title=Geometry Realizations Overview|publisher=Microsoft|work=microsoft.com|date=August 19, 2020 }}&lt;/ref&gt; It also added swap chain composition, which allows some elements of the scene to be rendered at lower resolutions and then composited via hardware overlay with other parts rendered at higher resolution.&lt;ref name=&quot;D3D11.2W8.1&quot;&gt;{{cite web|url=http://channel9.msdn.com/Events/Build/2013/3-062|author=Bennett Sorbo|title=What's New in Direct3D 11.2|work =Channel9 - [[Build (developer conference)|BUILD]] 2013| date=June 26, 2013 |at=around 20:00}}&lt;/ref&gt;
* DirectX 11.X is a superset of DirectX 11.2 running on the [[Xbox One]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://semiaccurate.com/2013/10/16/microsoft-rejects-mantle/|title=Microsoft officially turns down Mantle|work=semiaccurate.com|date=October 16, 2013}}&lt;/ref&gt; It actually includes some features, such as draw bundles, that were later announced as part of DirectX 12.&lt;ref&gt;Chris Tector's segment of http://channel9.msdn.com/Blogs/DirectX-Developer-Blog/DirectX-Evolving-Microsoft-s-Graphics-Platform (starting approx. 18 minute in.)&lt;/ref&gt;
* DirectX 11.3 was announced along with DirectX 12 at GDC and released in 2015. It is meant to complement DirectX 12 as a higher-level alternative.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.anandtech.com/show/8544/microsoft-details-direct3d-113-12-new-features |archive-url= https://web.archive.org/web/20140921000530/http://www.anandtech.com/show/8544/microsoft-details-direct3d-113-12-new-features |url-status= dead |archive-date= September 21, 2014 |title= Microsoft Details Direct3D 11.3 &amp; 12 New Rendering Features |first= Ryan |last= Smith |publisher= [[AnandTech]] |date= September 18, 2014 |access-date= November 6, 2014}}&lt;/ref&gt; It is included with Windows 10.&lt;ref name=&quot;how-to-install&quot; /&gt;

===DirectX 12===
{{See also|Direct3D#Direct3D 12|l1=Direct3D 12}}

DirectX 12 was announced by Microsoft at [[Game Developers Conference|GDC]] on March 20, 2014, and was officially launched alongside [[Windows 10]] on July 29, 2015.

The primary feature highlight for the new release of DirectX was the introduction of advanced [[Low-level programming language|low-level programming]] APIs for [[Direct3D 12]] which can reduce driver overhead. Developers are now able to implement their own command lists and buffers to the GPU, allowing for more efficient resource utilization through [[Parallel computing|parallel computation]]. Lead developer Max McMullen stated that the main goal of Direct3D 12 is to achieve &quot;console-level efficiency on phone, tablet and PC&quot;.&lt;ref name=&quot;Direct3D 12 API Preview&quot;&gt;{{cite web |last1=McMullen |first1=Max |title=Direct3D 12 API Preview |url=https://channel9.msdn.com/Events/Build/2014/3-564 |website=[[Channel 9 (Microsoft)|Channel 9]] |publisher=[[Microsoft]] |date=2 April 2014}}&lt;/ref&gt; The release of Direct3D 12 comes alongside other initiatives for low-overhead graphics APIs including AMD's [[Mantle (API)|Mantle]] for AMD graphics cards, Apple's [[Metal (API)|Metal]] for iOS and macOS and [[Khronos Group]]'s cross-platform [[Vulkan (API)|Vulkan]].

Multiadapter support will feature in DirectX 12 allowing developers to utilize multiple GPUs on a system simultaneously; multi-GPU (mGPU) support was previously dependent on vendor implementations such as [[AMD CrossFireX]] or [[Scalable Link Interface|NVIDIA SLI]].&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://www.pcgamer.com/directx-12-will-be-able-to-use-your-integrated-gpu-to-improve-performance/ |title=DirectX 12 will be able to use your integrated GPU to improve performance |last1=Moore |first1=Bo |date=May 5, 2015 |magazine=PC Gamer |publisher=Future US |access-date=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pcper.com/reviews/Graphics-Cards/BUILD-2015-Final-DirectX-12-Reveal |title=BUILD 2015: The Final DirectX 12 Reveal |last1=Michaud |first1=Scott |date=May 4, 2015 |website=PC Perspective |access-date=August 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905111424/http://www.pcper.com/reviews/Graphics-Cards/BUILD-2015-Final-DirectX-12-Reveal |archive-date=September 5, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blogs.msdn.com/b/directx/archive/2015/07/29/windows-10-and-directx-12-released.aspx |title=Windows 10 and DirectX 12 released! |last1=Langley |first1=Bryan |date=July 29, 2015 |website=MSDN DirectX Developer Blog |publisher=Microsoft |access-date=August 22, 2015 |archive-date=August 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802054522/http://blogs.msdn.com/b/directx/archive/2015/07/29/windows-10-and-directx-12-released.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blogs.msdn.com/b/directx/archive/2015/05/01/directx-12-multiadapter-lighting-up-dormant-silicon-and-making-it-work-for-you.aspx |title=DirectX 12 Multiadapter: Lighting up dormant silicon and making it work for you |last1=Yeung |first1=Andrew |date=April 30, 2015 |website=MSDN DirectX Developer Blog |publisher=Microsoft |access-date=August 22, 2015 |archive-date=August 20, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820072227/http://blogs.msdn.com/b/directx/archive/2015/05/01/directx-12-multiadapter-lighting-up-dormant-silicon-and-making-it-work-for-you.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*''Implicit Multiadapter'' support will work in a similar manner to previous versions of DirectX where frames are rendered alternately across linked GPUs of similar compute-power.
*''Explicit Multiadapter'' will provide two distinct API patterns to developers. ''Linked GPUs'' will allow DirectX to view graphics cards in SLI or CrossFireX as a single GPU and use the combined resources; whereas ''Unlinked GPUs'' will allow GPUs from different vendors to be utilized by DirectX, such as supplementing the [[Graphics processing unit#Dedicated graphics processing unit|dedicated GPU]] with the [[Graphics processing unit#Integrated graphics|integrated GPU]] on the CPU, or combining AMD and NVIDIA cards. However, elaborate mixed multi-GPU setups requires significantly more attentive developer support.

DirectX 12 is supported on all [[Fermi (microarchitecture)|Fermi]] and later Nvidia GPUs, on AMD's [[Graphics Core Next|GCN]]-based chips and on Intel's [[Haswell (microarchitecture)|Haswell]] and later processors' graphics units.&lt;ref name=&quot;anand12&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.anandtech.com/show/7889/microsoft-announces-directx-12-low-level-graphics-programming-comes-to-directx/2|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327014604/http://www.anandtech.com/show/7889/microsoft-announces-directx-12-low-level-graphics-programming-comes-to-directx/2|url-status=dead|archive-date=March 27, 2014|title=AnandTech - Microsoft Announces DirectX 12: Low Level Graphics Programming Comes To DirectX|author=Ryan Smith|work=anandtech.com}}&lt;/ref&gt;

At [[SIGGRAPH]] 2014, Intel released a demo showing a computer generated [[asteroid field]], in which DirectX 12 was claimed to be 50–70% more efficient than DirectX 11 in rendering speed and CPU power consumption.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Yeung|first1=Andrew|title=DirectX 12 – High Performance and High Power Savings|url=http://blogs.msdn.com/b/directx/archive/2014/08/13/directx-12-high-performance-and-high-power-savings.aspx|website=DirectX Developer Blog|publisher=[[Microsoft]]|date=13 August 2014|access-date=November 6, 2014|archive-date=August 13, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813213912/http://blogs.msdn.com/b/directx/archive/2014/08/13/directx-12-high-performance-and-high-power-savings.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Lauritzen|first1=Andrew|title=SIGGRAPH 2014: DirectX 12 on Intel|url=https://software.intel.com/en-us/blogs/2014/08/11/siggraph-2014-directx-12-on-intel|website=Developer Zone|publisher=[[Intel]]|date=11 August 2014}}&lt;/ref&gt;

''[[Ashes of the Singularity]]'' was the first publicly available game to utilize DirectX 12. Testing by ''[[Ars Technica]]'' in August 2015 revealed slight performance regressions in DirectX 12 over DirectX 11 mode for the [[GeForce 900 series|Nvidia GeForce 980 Ti]], whereas the [[AMD Radeon Rx 200 series|AMD Radeon R9 290x]] achieved consistent performance improvements of up to 70% under DirectX 12, and in some scenarios the AMD outperformed the more powerful Nvidia under DirectX 12. The performance discrepancies may be due to poor Nvidia driver optimizations for DirectX 12, or even hardware limitations of the card which was optimized for DirectX 11 serial execution; however, the exact cause remains unclear.&lt;ref name=&quot;arsuk-dx12bench&quot;&gt;{{cite web |url=http://arstechnica.co.uk/gaming/2015/08/directx-12-tested-an-early-win-for-amd-and-disappointment-for-nvidia/ |title=DirectX 12 tested: An early win for AMD, and disappointment for Nvidia |work=Ars Technica UK |author=Walton, Mark |date=August 19, 2015 |access-date=August 19, 2015}}&lt;/ref&gt;

The performance improvements of DirectX 12 on the Xbox are not as substantial as on the PC.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.extremetech.com/gaming/184768-head-of-xbox-warns-gamers-not-to-expect-dramatic-improvements-from-dx12/|title=Xbox One chief warns gamers not to expect dramatic improvements from DirectX 12 - ExtremeTech|work=ExtremeTech|date=June 18, 2014 |access-date=30 September 2014}}&lt;/ref&gt;

In March 2018, DirectX Raytracing (DXR) was announced, capable of real-time ray-tracing on supported hardware,&lt;ref name=msblogdxr&gt;{{cite web|url=https://blogs.msdn.microsoft.com/directx/2018/03/19/announcing-microsoft-directx-raytracing/|title=Announcing Microsoft DirectX Raytracing!|date=March 19, 2018|publisher=Microsoft}}&lt;/ref&gt; and the DXR API was added in the Windows 10 October 2018 update.

In 2019 Microsoft announced the arrival of DirectX 12 to [[Windows 7]] but only as a plug-in for certain game titles.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pcworld.com/article/3365177/microsoft-ports-directx-12-to-windows-7.html|title=Microsoft ports DirectX 12 to Windows 7, giving some older PC games a performance boost|date=2019-03-13|website=PCWorld|language=en|access-date=2019-04-17}}&lt;/ref&gt;

===DirectX 12 Ultimate===
Microsoft revealed DirectX 12 Ultimate in March 2020. DirectX 12 Ultimate will unify to a common library on both Windows 10 computers and the [[Xbox Series X]] and other ninth-generation Xbox consoles. Among the new features in Ultimate includes [[DirectX Raytracing|DirectX Raytracing 1.1]], Variable Rate Shading, which gives programmers control over the level of detail of shading depending on design choices, [[Shader#Primitive and Mesh shaders|Mesh Shaders]], and Sampler Feedback.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://devblogs.microsoft.com/directx/announcing-directx-12-ultimate/ | title = Announcing DirectX 12 Ultimate | date = March 19, 2020 | access-date = March 20, 2020 | publisher = [[Microsoft]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.gamedeveloper.com/production/microsoft-launches-directx-12-ultimate-to-support-next-gen-graphics | title = Microsoft launches DirectX 12 Ultimate to support next-gen graphics | first = Chris | last= Kerr | date = March 20, 2020 | access-date = March 20, 2020 | work = [[Gamasutra]] }}&lt;/ref&gt;

=== Version history ===
{{Timeline of release years
| title = 
| subtitle = Major releases
| 1995 = DirectX 1
| 1996a = DirectX 2
| 1996b = DirectX 3
| 1997 = DirectX 5
| 1998 = DirectX 6
| 1999 = DirectX 7
| 2000 = DirectX 8
| 2002 = DirectX 9
| 2006 = DirectX 10
| 2009 = DirectX 11
| 2015 = DirectX 12
}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto; width:auto; font-size:90%; text-align:left;&quot;
|+DirectX versions
! colspan=&quot;3&quot; |Version
! rowspan=&quot;2&quot; |Release date
! rowspan=&quot;2&quot; |Notes
|-
!Major
! Minor
! Number
|-
!1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1.0 || 4.02.0095 || September 30, 1995 || Initially released as Windows Game SDK, replacing [[WinG]] for [[Windows 95]] onward
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2.0 || || 1996 || Was shipped only with a few 3rd party applications
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |2.0a || 4.03.00.1096 || June 5, 1996 || Windows 95 OSR2 and [[Windows NT 4.0]] exclusive
|-
! rowspan=&quot;4&quot; |3
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 3.0 || 4.04.00.0068 || September 15, 1996 || &amp;nbsp;
|-
|4.04.00.0069 || 1996 || Later package of DirectX 3.0 included Direct3D 4.04.00.0069
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |3.0a || 4.04.00.0070 || December 1996 || Windows NT 4.0 SP3 (and above)&lt;br /&gt;Last version supporting Windows NT 4.0
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |3.0b || 4.04.00.0070 || January 1997 || This was a very minor update to 3.0a that fixed a cosmetic problem with the Japanese version of Windows 95 (DSETUPJ.DLL)
|-
!4
|style=&quot;text-align:center;&quot; |4.0 || colspan=2 | ''Never released'' || DirectX 4 was never released. Raymond Chen of Microsoft explained in his book, ''The Old New Thing'', that after DirectX 3 was released, Microsoft began developing versions 4 and 5 at the same time. Version 4 was to be a shorter-term release with small features, whereas version 5 would be a more substantial release. The lack of interest from game developers in the features stated for DirectX 4 resulted in it being shelved, and the large amount of documents that already distinguished the two new versions resulted in Microsoft choosing to not re-use version 4 to describe features intended for version 5.&lt;ref&gt;{{cite book
| title = The Old New Thing
| url = https://archive.org/details/oldnewthingpract0000chen
| edition = 1st
| chapter = Etymology and History
| page = [https://archive.org/details/oldnewthingpract0000chen/page/330 330]
| last = Chen
| first = Raymond
| year = 2006
| publisher = Pearson Education
| isbn = 0-321-44030-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://devblogs.microsoft.com/oldnewthing/?p=40963 |title=What happened to DirectX 4? - The Old New Thing - Site Home - MSDN Blogs |publisher=Blogs.msdn.com |date=2004-01-22 |access-date=2012-12-30}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;4&quot; |5
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |5.0 || 4.05.00.0155 (RC55) || August 4, 1997 || Available as a beta for Windows 2000 that would install on Windows NT 4.0
|-
|4.05.00.0155 (RC66) || || Installer included on the Windows 95 OSR 2.5 installation media
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |5.2 || 4.05.01.1600 (RC00) || May 5, 1998 || DirectX 5.2 release for Windows 95
|-
|4.05.01.1998 (RC0) || June 25, 1998 || [[Windows 98]] exclusive
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |6
|style=&quot;text-align:center;&quot; |6.0 || 4.06.00.0318 (RC3) || August 7, 1998&lt;ref name=&quot;mscomdx60rel&quot;&gt;{{cite news |title=Microsoft Ships Final Release of DirectX 6.0 |url=https://news.microsoft.com/1998/08/07/microsoft-ships-final-release-of-directx-6-0/ |access-date=July 19, 2019 |work=Microsoft.com |date=August 7, 1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826232536/https://news.microsoft.com/1998/08/07/microsoft-ships-final-release-of-directx-6-0/ |archive-date=August 26, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || [[Windows CE]] as implemented on [[Dreamcast]] and other devices
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |6.1 || 4.06.02.0436 (RC0) || February 3, 1999&lt;ref name=&quot;shipdx61mscom&quot;&gt;{{cite news |title=Microsoft Ships DirectX 6.1 |url=https://news.microsoft.com/1999/02/03/microsoft-ships-directx-6-1/ |access-date=July 19, 2019 |work=Microsoft.com |date=February 3, 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826231030/https://news.microsoft.com/1999/02/03/microsoft-ships-directx-6-1/ |archive-date=August 26, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || 
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |6.1a || 4.06.03.0518 (RC0) || May 5, 1999&lt;ref name=&quot;ActiveWin&quot;&gt;{{cite web |title=Microsoft DirectX – Frequently Asked Questions |url=https://www.activewin.com/faq/faq_7.shtml |website=ActiveWin.com |access-date=August 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030210101459/https://www.activewin.com/faq/faq_7.shtml |archive-date=February 10, 2003}}&lt;/ref&gt; || [[Windows 98 SE|Windows 98 Second Edition]] exclusive.
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |7
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |7.0 || 4.07.00.0700 (RC1) || September 22, 1999&lt;ref name=&quot;dx70releasecom&quot;&gt;{{cite news |title=Microsoft Ships Final Release of DirectX 7.0 |url=https://news.microsoft.com/1999/09/22/microsoft-ships-final-release-of-directx-7-0/ |access-date=July 19, 2019 |work=Microsoft.com |date=September 22, 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719195813/https://news.microsoft.com/1999/09/22/microsoft-ships-final-release-of-directx-7-0/ |archive-date=July 19, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;70dxrelthurrott&quot;&gt;{{cite news |author1=Paul Thurrott |title=Microsoft releases DirectX 7.0 |url=https://www.itprotoday.com/windows-78/microsoft-releases-directx-70 |access-date=July 19, 2019 |work=ITProToday |date=September 21, 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417092920/https://www.itprotoday.com/windows-78/microsoft-releases-directx-70 |archive-date=April 17, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mielewczik |first=Michael |title=DirectX 7.0 – Nachbrenner für Spiele. |journal=PC Intern |volume=12/1999 |pages=124–125}}&lt;/ref&gt;||
|-
|4.07.00.0700 || February 17, 2000 || [[Windows 2000]] exclusive
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |7.0a
|4.07.00.0716 (RC0) || November 1999 || 
|-
|4.07.00.0716 (RC1) || December 17, 1999 || Released only for Windows 95 to 98&lt;ref name=&quot;dx70adowncom&quot;&gt;{{cite web |title=Download Center: DirectX / Version - 7.0a |url=https://www.microsoft.com/downloads/release.asp?ReleaseID=16819 |website=Microsoft.com |access-date=July 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000408160357/http://www.microsoft.com/downloads/release.asp?ReleaseID=16819 |archive-date=April 8, 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shacknews70anews&quot;&gt;{{cite web |author1=Maarten Goldstein |title=DirectX 7A released |url=https://www.shacknews.com/article/3492/directx-7a-released |website=[[Shacknews]] |access-date=July 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720001537/https://www.shacknews.com/article/3492/directx-7a-released |archive-date=July 20, 2019 |date=December 18, 1999 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |7.1 || 4.07.01.3000 (RC1) || September 14, 2000&lt;ref name=&quot;merev71dxpt&quot;&gt;{{cite web |author1=Paul Thurrott |title=Windows Millennium Edition (Windows Me) Review |url=https://www.itprotoday.com/windows-server/windows-millennium-edition-windows-me-review |website=ITProToday |access-date=July 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613165845/http://www.itprotoday.com/windows-server/windows-millennium-edition-windows-me-review |archive-date=June 13, 2018 |date=September 14, 2000 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || [[Windows Me]] exclusive. Last version to have built-in RGB software rendering support. Also the last version that runs on 486 or older CPU.{{cn|date=December 2025}}
|-
! rowspan=&quot;6&quot; |8
|style=&quot;text-align:center;&quot; |8.0 || 4.08.00.0400 (RC10) || November 10, 2000&lt;ref name=&quot;geekcomdx7leak&quot;&gt;{{cite news |author1=Admin |title=DirectX 8 leaks out |url=https://www.geek.com/games/directx-8-leaks-out-542827/ |access-date=July 20, 2019 |work=[[Geek.com]] |date=November 10, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712051705/https://www.geek.com/games/directx-8-leaks-out-542827/ |archive-date=July 12, 2016}}&lt;/ref&gt; || 
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |8.0a || 4.08.00.0400 (RC14) || January 24, 2001&lt;ref name=&quot;dx80aredistms&quot;&gt;{{cite web |title=DirectX 8.0a Redist |url=https://www.microsoft.com/downloads/release.asp?ReleaseID=27398 |website=Microsoft.com |access-date=July 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331092946/http://www.microsoft.com/downloads/release.asp?ReleaseID=27398 |archive-date=March 31, 2001 |date=January 24, 2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mielewczik |first=Michael |year=2001 |title=Brandaktuell – Das neue DirectX 8.0. |journal=Windows Technical |publisher=MEK3 Verlag |publication-place=München |volume=2001 |issue=2 |pages=56–59}}&lt;/ref&gt;|| Last version supporting Windows 95 and last version to have software rendering support in dxdiag.exe
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |8.1 || 4.08.01.0810 || October 25, 2001 || [[Windows XP]], Windows XP SP1, [[Windows Server 2003]]
|-
|4.08.01.0881 (RC7) || November 8, 2001 || This version is for the down level operating systems (Windows 98, Windows Me and Windows 2000)
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |8.1b || 4.08.01.0901 (RC7) || June 25, 2002 || This release includes an update to Direct3D (D3d8.dll). Includes a fix to DirectShow on Windows 2000 (Quartz.dll)
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |8.2 || 4.08.02.0134 (RC0) || 2002 || Same as the DirectX 8.1b but includes DirectPlay 8.2
|-
! rowspan=&quot;8&quot; |9
|style=&quot;text-align:center;&quot; |9.0 || 4.09.00.0900 (RC4) || December 19, 2002 || 
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |9.0a || 4.09.00.0901 (RC6) || March 26, 2003 || 
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |9.0b || 4.09.00.0902 (RC2) || August 13, 2003 || 
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |9.0c&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyID=2da43d38-db71-4c1b-bc6a-9b6652cd92a3|title=Download DirectX End-User Runtime Web Installer from Official Microsoft Download Center|publisher=Microsoft|work=microsoft.com}}&lt;/ref&gt;
|4.09.00.0904 (RC0) || July 22, 2004 || First 9.0c version&lt;br&gt;Periodic hybrid 32-bit/64-bit updates, starting from October 2004, were released bimonthly until August 2007, and quarterly thereafter. The last update was released in June 2010&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?displaylang=en&amp;FamilyID=3b170b25-abab-4bc3-ae91-50ceb6d8fa8d|title=Download DirectX End-User Runtimes (June 2010) from Official Microsoft Download Center|publisher=Microsoft|work=microsoft.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;4&quot; |4.09.00.0904 || August 6, 2004 / April 21, 2008* || Windows XP SP2 and SP3*, Windows Server 2003 SP1 and Windows Server 2003 R2
|-
|October 10, 2006&lt;ref&gt;{{Cite web | author = Microsoft Corporation | date = October 10, 2006 | title = Download DirectX End-User Runtimes from Official Microsoft Download Center | website = [[Microsoft]] | url = http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=7104 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20201214033748/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=7104 | archive-date = December 14, 2020 | access-date = March 1, 2025}}&lt;/ref&gt;
|Last version supporting Windows 98, 98 SE and Me&lt;ref&gt;{{Cite web | author = Microsoft Corporation | date = December 13, 2006 | title = Download DirectX Software Development Kit from Official Microsoft Download Center | website = [[Microsoft]] | url = http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=10990 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20160408122617/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=10990 | archive-date = April 8, 2016 | access-date = March 1, 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jun2010&quot; /&gt;
|-
|February 5, 2010&lt;ref&gt;{{Cite web | author = Microsoft Corporation | date = February 5, 2010 | title = Download DirectX End-User Runtimes (February 2010) from Official Microsoft Download Center | website = [[Microsoft]] | url = http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=9033 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20210125023641/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=9033 | archive-date = January 25, 2021 | access-date = March 1, 2025}}&lt;/ref&gt;
|Last version supporting Windows 2000,&lt;ref name=&quot;Jun2010&quot; /&gt; XP and XP SP1
|-
|June 7, 2010&lt;ref name=&quot;Jun2010&quot; /&gt;
|Final 9.0c version&lt;br&gt;Last version supporting Windows XP SP2 and SP3&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gamedeveloper.com/pc/report-no-directx-10-for-windows-xp|title=Report: No DirectX 10 For Windows XP|website=GameDeveloper|date=May 30, 2006|access-date=2021-12-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |10
|style=&quot;text-align:center;&quot; |10 || 6.00.6000.16386 || November 30, 2006 || [[Windows Vista]] exclusive
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |10.1 || 6.00.6001.18000 || February 4, 2008 || [[Windows Vista SP1]], [[Windows Server 2008]]&lt;br /&gt;Includes Direct3D 10.1
|-
|6.00.6002.18005 || April 28, 2009 || [[Windows Vista SP2]], [[Windows Server 2008 SP2]]&lt;br /&gt;Includes Direct3D 10.1
|-
! rowspan=&quot;6&quot; |11
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |11 || 6.01.7600.16385 || October 22, 2009 || [[Windows 7]], [[Windows Server 2008 R2]]
|-
|| 6.00.6002.18107 || October 27, 2009 || Windows Vista SP2 and Windows Server 2008 SP2, through the [https://support.microsoft.com/en-us/topic/platform-update-supplement-for-windows-vista-and-for-windows-server-2008-5f6a1e60-0bcd-2080-06ab-85ecc8110d5f Platform Update for Windows Vista and Windows Server 2008]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcgameshardware.com/aid,695119/Microsoft-upgrades-Windows-Vista-with-DirectX-11/News/|title=Microsoft upgrades Windows Vista with DirectX 11|work=pcgameshardware.com|date=September 15, 2009|access-date=September 15, 2009|archive-date=March 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331191801/http://www.pcgameshardware.com/aid,695119/Microsoft-upgrades-Windows-Vista-with-DirectX-11/News/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|6.01.7601.17514 || February 16, 2011 || [[Windows 7 SP1]], [[Windows Server 2008 R2#Service Pack|Windows Server 2008 R2 SP1]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |11.1 || 6.02.9200.16384 || August 1, 2012 || [[Windows 8]], [[Windows RT]], [[Windows Server 2012]]&lt;br /&gt;
|-
|6.02.9200.16492 || February 11, 2013 || Windows 7 SP1 and Windows Server 2008 R2 SP1, through the [https://support.microsoft.com/en-gb/topic/platform-update-for-windows-7-sp1-and-windows-server-2008-r2-sp1-d97da9ca-c15c-b21f-ebb0-838f7be8d9f6 Platform Update for Windows 7 and Windows Server 2008 R2]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://support.microsoft.com/en-us/help/2670838/platform-update-for-windows-7-sp1-and-windows-server-2008-r2-sp1|title=Platform update for Windows 7 SP1 and Windows Server 2008 R2 SP1|date=February 27, 2013|work=Microsoft Support|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507050936/https://support.microsoft.com/en-us/help/2670838/platform-update-for-windows-7-sp1-and-windows-server-2008-r2-sp1|archive-date=May 7, 2019|url-status=live|access-date=May 7, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot; |11.2 || 6.03.9600.16384 || October 18, 2013 || [[Windows 8.1]], [[Windows RT]], [[Windows Server 2012 R2]]
|-
! rowspan=&quot;7&quot; |12
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |12 ||10.00.10240.16384 || July 29, 2015 || [[Windows 10]]
|-
|10.00.15063.0000 || March 20, 2017 || Windows 10, Depth Bounds Testing and Programmable MSAA added&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.microsoft.com/en-us/windows/uwp/whats-new/windows-10-build-15063|title = What's New in Windows 10, build 15063 - UWP applications| date=October 20, 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.msdn.microsoft.com/directx/2017/11/07/announcing-new-directx-12-features/|title=Announcing new DirectX 12 features|date=November 7, 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|10.00.17763.0000 || November 20, 2019 || [[Direct3D]] 12 only for Windows 7 SP1, via a dedicated source code package for app developers&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.nuget.org/packages/Microsoft.Direct3D.D3D12On7| title = NuGet Gallery {{!}} Microsoft.Direct3D.D3D12On7 1.1.0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://microsoft.github.io/DirectX-Specs/d3d/D3D12onWin7.html|title = DirectX-Specs}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |12.1
| 10.00.17763.0001||October 2, 2018 || Windows 10, DirectX Raytracing support added&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 2, 2018 |title=DirectX Raytracing and the Windows 10 October 2018 Update |url=https://blogs.msdn.microsoft.com/directx/2018/10/02/directx-raytracing-and-the-windows-10-october-2018-update/}}&lt;/ref&gt;
|-
|10.00.18362.0116
|May 19, 2019 || Windows 10, Variable Rate Shading (VRS) support added&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 18, 2019 |title=Variable Rate Shading: A scalpel in a world of sledgehammers |url=https://devblogs.microsoft.com/directx/variable-rate-shading-a-scalpel-in-a-world-of-sledgehammers/}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |12.2
|10.00.19041.0928
|November 10, 2020||Windows 10, Ultimate

|-
|10.00.22000.1000
|October 5, 2021
|[[Windows 11]], Added native refresh rate switching&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 28, 2021 |title=Dynamic refresh rate – Get the best of both worlds |url=https://devblogs.microsoft.com/directx/dynamic-refresh-rate/}}&lt;/ref&gt; and improved graphics capabilities to [[Windows Subsystem for Linux]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=WSL Graphics Architecture |url=https://xdc2020.x.org/event/9/contributions/610/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008215757/https://xdc2020.x.org/event/9/contributions/610/ |archive-date=October 8, 2021 |access-date=October 8, 2021 |website=X.Org Developers Conference 2020}}&lt;/ref&gt;

|}
The version number as reported by Microsoft's [[DxDiag]] tool (version 4.09.0000.0900 and higher) use the x.xx.xxxx.xxxx format for version numbers. However, the DirectX and Windows XP [[Microsoft Developer Network|MSDN]] page claims that the registry always has been in the x.xx.xx.xxxx format. Therefore, when the above table lists a version as '4.09.00.0904' Microsoft's [[DxDiag]] tool may have it as '4.09.0000.0904'.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://msdn.microsoft.com/archive/en-us/directx9_c_Dec_2004/directx/directxsdk/dxandxp.asp |title = DirectX and Windows XP |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118005316/http://msdn.microsoft.com/archive/en-us/directx9_c_Dec_2004/directx/directxsdk/dxandxp.asp |archive-date=18 January 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Compatibility==
Various releases of Windows have included and supported various versions of DirectX, allowing newer versions of the operating system to continue running applications designed for earlier versions of DirectX until those versions can be gradually phased out in favor of newer APIs, drivers, and hardware.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://support.microsoft.com/en-in/help/15061/windows-which-version-directx|access-date=2020-09-30|website=support.microsoft.com|title=Which version of DirectX is on your PC?}}&lt;/ref&gt;

APIs such as Direct3D and DirectSound need to interact with hardware, and they do this through a [[device driver]]. Hardware manufacturers have to write these drivers for a particular DirectX version's device driver interface (or DDI), and test each individual piece of hardware to make them DirectX compatible. Some hardware devices have only DirectX compatible drivers (in other words, one must install DirectX in order to use that hardware). Early versions of DirectX included an up-to-date library of all of the DirectX compatible drivers currently available. This practice was stopped however, in favor of the web-based [[Windows Update]] driver-update system, which allowed users to download only the drivers relevant to their hardware, rather than the entire library.

Prior to DirectX 10, DirectX runtime was designed to be ''backward compatible'' with older drivers, meaning that newer versions of the APIs were designed to interoperate with older drivers written against a previous version's DDI. The application programmer had to query the available hardware capabilities using a complex system of &quot;cap bits&quot; each tied to a particular hardware feature. Direct3D 7 and earlier would work on any version of the DDI, Direct3D 8 requires a minimum DDI level of 6 and Direct3D 9 requires a minimum DDI level of 7.&lt;ref name=MSDN&gt;{{cite web|last=MSN|title=Minimum DDI requirements|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/windows/desktop/bb219840(v=vs.85).aspx|publisher=Microsoft|access-date=2 August 2012}}&lt;/ref&gt;
However, the Direct3D 10 runtime in Windows Vista cannot run on older hardware drivers due to the significantly updated DDI, which requires a unified feature set and abandons the use of &quot;cap bits&quot;.

[[Direct3D 10.1]] introduces &quot;[[Feature levels in Direct3D|feature levels]]&quot; 10_0 and 10_1, which allow use of only the hardware features defined in the specified version of Direct3D API. [[Direct3D 11]] adds level 11_0 and &quot;10 Level 9&quot; - a subset of the Direct3D 10 API designed to run on Direct3D 9 hardware, which has three feature levels (9_1, 9_2 and 9_3) grouped by common capabilities of &quot;low&quot;, &quot;med&quot; and &quot;high-end&quot; video cards; the runtime directly uses Direct3D 9 DDI provided in all WDDM drivers. Feature level 11_1 has been introduced with [[Direct3D 11.1]].

===.NET Framework===
In 2002, Microsoft released a version of DirectX compatible with the Microsoft [[.NET Framework]], thus allowing programmers to take advantage of DirectX functionality from within .NET applications using compatible languages such as managed C++ or the use of the [[C Sharp (programming language)|C#]] programming language. This API was known as &quot;[[Managed DirectX]]&quot; (or MDX for short), and claimed to operate at 98% of performance of the underlying native DirectX APIs. In December 2005, February 2006, April 2006, and August 2006, Microsoft released successive updates to this library, culminating in a beta version called Managed DirectX 2.0. While Managed DirectX 2.0 consolidated functionality that had previously been scattered over multiple assemblies into a single assembly, thus simplifying dependencies on it for software developers, development on this version has subsequently been discontinued, and it is no longer supported. The Managed DirectX 2.0 library expired on October 5, 2006.

During the [[Game Developers Conference|GDC]] 2006, Microsoft presented the [[Microsoft XNA|XNA Framework]], a new managed version of DirectX (similar but not identical to Managed DirectX) that is intended to assist development of games by making it easier to integrate DirectX, HLSL and other tools in one package. It also supports the execution of managed code on the Xbox 360. The [[Microsoft XNA#XNA Game Studio|XNA Game Studio Express RTM]] was made available on December 11, 2006, as a free download for Windows XP. Unlike the DirectX runtime, [[Managed DirectX]], [[Microsoft XNA|XNA Framework]] or the [[Xbox 360]] APIs (XInput, XACT etc.) have not shipped as part of Windows. Developers are expected to redistribute the runtime components along with their games or applications.

No Microsoft product including the latest XNA releases provides DirectX 10 support for the .NET Framework.

The other approach for DirectX in managed languages is to use third-party libraries like:

* SlimDX, an open source library for DirectX programming on the .NET Framework
* SharpDX,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sharpdx.org/|title=SharpDX - Managed DirectX|access-date=30 September 2014|archive-date=January 16, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116185138/http://sharpdx.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/sharpdx/SharpDX|title=sharpdx/SharpDX|work=GitHub|access-date=30 September 2014}}&lt;/ref&gt; which is an open source project delivering the full DirectX API for .NET on all Windows platforms, allowing the development of high performance game, 2D and 3D graphics rendering as well as real-time sound applications
* [https://sourceforge.net/projects/directshownet DirectShow.NET] for the DirectShow subset
* [http://code.msdn.microsoft.com/WindowsAPICodePack Windows API CodePack for .NET Framework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110214011000/http://code.msdn.microsoft.com/WindowsAPICodePack |date=February 14, 2011 }}, which is an open source library from Microsoft.

==Alternatives==
There are alternatives to the DirectX family of [[API]]s, with [[OpenGL]], its successor [[Vulkan]], [[Metal (API)|Metal]] and [[Mantle (API)|Mantle]] having the most features comparable to [[Direct3D]]. Examples of other APIs include [[Simple DirectMedia Layer|SDL]], [[Allegro (software library)|Allegro]], [[OpenMAX]], OpenML, [[OpenAL]], [[OpenCL]], [[FMOD]], [[Simple and Fast Multimedia Library|SFML]] etc. Many of these libraries are cross-platform or have open codebases. There are also alternative implementations that aim to provide the same API, such as the one in [[Wine (software)|Wine]]. Furthermore, the developers of [[ReactOS]] are trying to reimplement DirectX under the name &quot;ReactX&quot;.

==See also==
* [[Direct3D]]
* [[DxDiag]]
* [[Graphics Device Interface]] (GDI)
* [[Graphics pipeline]]
* [[Vulkan]]

==References==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;Jun2010&quot;&gt;{{Cite web | author = Microsoft Corporation | date = June 7, 2010 | title = Download details: DirectX End-User Runtimes (June 2010) | website = [[Microsoft]] | url = https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8109 | url-status = deviated&lt;!--date--&gt; | archive-url = https://web.archive.org/web/20110414122302/http://www.microsoft.com/downloads/en/details.aspx?FamilyID=3B170B25-ABAB-4BC3-AE91-50CEB6D8FA8D | archive-date = April 14, 2011 | access-date = March 1, 2025}}&lt;/ref&gt;}}

==External links==
* [https://docs.microsoft.com/windows/win32/directx Microsoft's DirectX developer site]
* [https://web.archive.org/web/20100429174843/http://hothardware.com/Articles/The%2DState%2Dof%2DDirectX%2D10%2D%2DImage%2DQuality%2D%2DPerformance/ The State of DirectX 10 - Image Quality &amp; Performance]

{{Windows Components}}
{{MS DevTools|close}}
{{Microsoft APIs|close}}
{{Microsoft video gaming}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Directx}}
[[Category:DirectX| ]]
[[Category:1995 software]]
[[Category:Application programming interfaces]]
[[Category:Microsoft application programming interfaces]]
[[Category:Virtual reality]]</text>
      <sha1>qu4uay01r2d07ylirujkh3l06585e6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඔක්තෝබර් 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35497</id>
    <revision>
      <id>797383</id>
      <parentid>713024</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61393" sha1="97dta0ouxy7docaalqevn9klimk9ypk" xml:space="preserve">'''ඔක්තෝබර් 4''' යනු [[ග්‍රෙගරි දින දසුන]] අනුව මෙය මෙම වසරේ 277 වන දිනය යි. වසර අවසන්වීමට තව දින 88ක් ඇත.

== සිදුවීම් ==

=== 1600 පෙර ===

* ක්‍රිපූ 23 &amp;#x2013; ගොවි කැරැල්ලක් අතරතුර කැරලිකරුවන් චීනයේ චැන්ග්ආන් අගනුවර උදුරා ගනී.
* [[1209]] &amp;#x2013; IV වන ඔටෝ ශුද්ධ [[රෝමානු අධිරාජ්‍යය|රෝම අධිරාජ්‍යයේ]] අධිරාජ්‍යයා ලෙස III වන ඉනසන්ට් පාප් වහන්සේ විසින් කිරුළු පළඳවනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Alexander|first=Michael|title=Three crises in early English history: personalities and politics during the Norman Conquest, the reign of King John, and the Wars of the Roses|url=https://archive.org/details/threecrisesinear0000alex|publisher=University Press of America|location=Lanham, Md|year=1998|isbn=9780761811886|page=[https://archive.org/details/threecrisesinear0000alex/page/123 123]}}&lt;/ref&gt;
* [[1302]] &amp;#x2013; බයිසැන්තියානු-වැනිසියානු යුද්ධය අවසන් විය.
* [[1363]] &amp;#x2013; පොයං විල සටන: ඉතිහාසයේ විශාලතම නාවික සටන් වලින් එකක, Zhu Yuanzhang ගේ කැරලිකරුවන් ප්‍රතිවාදියා වන Chen Youliang පරාජය කරන ලදී.
* [[1511]] &amp;#x2013; ප්‍රංශයට එරෙහිව අරගොන්, පාප් රාජ්‍ය සහ වැනීසියේ ශුද්ධ ලීගය පිහිටුවීම.
* [[1535]] &amp;#x2013; විලියම් ටින්ඩේල් සහ මයිල්ස් කවර්ඩේල් විසින් ඉංග්‍රීසි භාෂාවට පරිවර්තන සමඟ කවර්ඩේල් බයිබලය මුද්‍රණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Henry Stevens|title=The Bibles in the Caxton celebration, MDccclxxvii, or, A bibliographical description of ... Bibles in various languages|url=https://books.google.com/books?id=ThACAAAAQAAJ&amp;pg=PA71|year=1878|pages=71}}&lt;/ref&gt;
* [[1582]] &amp;#x2013; ග්‍රෙගෝරියන් දින දර්ශනය XIII වන ග්‍රෙගරි පාප් වහන්සේ විසින් හඳුන්වා දෙන ලදී.
* [[1597]] &amp;#x2013; ආණ්ඩුකාර ගොන්සාලෝ මෙන්ඩෙස් ද කැන්සෝ දැන් එක්සත් ජනපදයේ ජෝර්ජියා ප්‍රාන්තයේ ඔහුගේ පාලනයට එරෙහිව ස්වදේශික නැගිටීමක් මැඩපැවැත්වීමට පටන් ගත්තේය.

=== 1601–1900 ===

* [[1602]] &amp;#x2013; අසූ අවුරුදු යුද්ධය සහ ඇන්ග්ලෝ-ස්පාඤ්ඤ යුද්ධය: ඉංග්‍රීසි නාලිකාවේ ඉංග්‍රීසි සහ ලන්දේසි ගැලියන් විසින් ස්පාඤ්ඤ ගැලී සමූහයක් පරාජය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jaques|first=Tony|title=Dictionary of Battles and Sieges: A Guide to 8500 Battles from Antiquity Through the Twenty-first Century|volume=2|year=2006|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33536-5|page=714|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC&amp;q=%22jan+van+cant%22&amp;pg=PA714}}&lt;/ref&gt;
* [[1636]] &amp;#x2013; තිස් අවුරුදු යුද්ධය: ස්වීඩන් හමුදාව විට්ස්ටොක් සටනේදී සැක්සොනි සහ ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍යයේ හමුදා පරාජය කළේය.
* [[1693]] &amp;#x2013; අවුරුදු නවයක යුද්ධය: පීඩ්මොන්ටේස් හමුදා ප්‍රංශ විසින් පරාජය කරන ලදී.
* [[1777]] &amp;#x2013; ඇමරිකානු විප්ලවවාදී යුද්ධය: ජෝර්ජ් වොෂින්ටන් යටතේ හමුදා විලියම් හෝව් යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා විසින් පලවා හරින ලදී.
* [[1795]] &amp;#x2013; නැපෝලියන් ජාතික සම්මුතියට තර්ජනය කරන ප්‍රති-විප්ලවවාදී කැරලිකරුවන් මර්දනය කිරීමෙන් ප්‍රථමයෙන් ප්‍රමුඛත්වයට පත් විය.
* [[1824]] &amp;#x2013; මෙක්සිකෝව නව ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කර ෆෙඩරල් ජනරජයක් බවට පත් විය.
* [[1830]] &amp;#x2013; තාවකාලික රජය නෙදර්ලන්තයෙන් වෙන් වූ විට බෙල්ජියම් විප්ලවය නීතිමය ස්වරූපයක් ගනී.
* [[1853]] &amp;#x2013; ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය රුසියානු අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කරන විට ක්‍රිමියානු යුද්ධය ආරම්භ විය.
* [[1876]] &amp;#x2013; ටෙක්සාස් හි කෘෂිකාර්මික හා යාන්ත්‍රික විද්‍යාලය ටෙක්සාස් හි පළමු පොදු විද්‍යාලය ලෙස විවෘත විය.
* [[1883]] &amp;#x2013; ඔරියන්ට් එක්ස්ප්‍රස් පළමු ධාවනය.
* 1883 &amp;#x2013; ස්කොට්ලන්තයේ ග්ලාස්ගෝ හි පිරිමි බලකායේ පළමු රැස්වීම.
* [[1895]] &amp;#x2013; හොරේස් රව්ලින්ස් පළමු එක්සත් ජනපද විවෘත පිරිමි ගොල්ෆ් ශූරතාව දිනා ගත්තේය.

=== 1901 සිට ===

* [[1917]] &amp;#x2013; [[පළමුවන ලෝක යුද්ධය|පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමය]]: බ්‍රිතාන්‍ය සහ ජර්මානු හමුදාවන් අතර ෆ්ලැන්ඩර්ස් හි බෲඩ්සෙයින්ඩේ සටන සටන් කරන ලදී.
* [[1918]] &amp;#x2013; [[පළමුවන ලෝක යුද්ධය|පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමය]]: පිපිරීමකින් පුද්ගලයන් 100 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගොස් නිව් ජර්සි හි ෂෙල් පැටවීමේ කම්හලක් විනාශ කළහ.
* [[1920]] &amp;#x2013; ෆින්ලන්ත රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයක් වන ළමා සුභසාධනය සඳහා වන මැනර්හයිම් ලීගය, සොෆී මැනර්හයිම් ගේ මුලපිරීම මත ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Varmavuori |first=Marjaana |date=January 22, 2020 |title=Sophie Mannerheim käveli Kalliossa ja järkyttyi: Sitten hän keksi ovelan juonen, jolla koko Suomi saatiin syytämään apua äärimmäisessä köyhyydessä eläville lapsille |url=https://www.hs.fi/kaupunki/helsinki/art-2000006380719.html |access-date=September 15, 2021 |work=[[Helsingin Sanomat]] |language=fi}}&lt;/ref&gt;
* [[1925]] &amp;#x2013; මහා සිරියානු කැරැල්ල: ෆවුසි අල්-කවුක්ජිගේ නායකත්වයෙන් යුත් කැරලිකරුවන් සිරියාවේ ප්‍රංශ ජනවරමෙන් හමා අල්ලා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Khoury|first1=Philip Shukry|title=Syria and the French Mandate: The Politics of Arab Nationalism, 1920-1945|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5839-2|page=171|url=https://books.google.com/books?id=tvP_AwAAQBAJ&amp;dq=Qawuqji+October+1925&amp;pg=PA171|access-date=20 April 2021|language=en|quote=On 4 October 1925, a rebellious captain in the Syrian Legion, Fawzi al-Qawuqji, led a mixed force of dissident Legionnaires ...}}&lt;/ref&gt;
* 1925 &amp;#x2013; S2, ෆින්ලන්ත සොකොල් පන්තියේ ටෝර්පිඩෝ බෝට්ටුවක්, බොත්නියා බොක්කෙහි පෝරි වෙරළ ආසන්නයේ දරුණු කුණාටුවක් අතරතුර ගිලී ගියේය, එය 53 දෙනෙකුගෙන් යුත් මුළු කාර්ය මණ්ඩලය ද රැගෙන ය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Honkasalo |first=Antero |date=2005 |title=Torpedovene S2:n tuho 4.10.1925 |url=http://www.kaslib.fi/MARE/HIST/s2_1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830015005/http://www.kaslib.fi/MARE/HIST/s2_1.htm |archive-date=2006-08-30 |access-date=October 4, 2021 |publisher=[[Wayback Machine]] |language=fi}}&lt;/ref&gt;
* [[1927]] &amp;#x2013; ගුට්සන් බෝර්ග්ලම් රෂ්මෝර් කන්ද මූර්ති කිරීම ආරම්භ කළේය.
* [[1936]] &amp;#x2013; කේබල් වීදියේ සටනේදී මෙට්‍රොපොලිටන් පොලිසිය සහ විවිධ ෆැසිස්ට් විරෝධී සංවිධාන දරුණු ලෙස ගැටුණි.
* [[1941]] &amp;#x2013; නෝමන් රොක්වෙල්ගේ විලී ගිලීස් චරිතය ද සෙනසුරාදා සවස පෝස්ට් කවරයේ ආරම්භ විය.
* [[1957]] &amp;#x2013; ස්පුට්නික් 1 පෘථිවිය වටා කක්ෂගත වූ පළමු කෘතිම චන්ද්‍රිකාව බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Burgess|first1=Colin|last2=Hall|first2=Rex|title=The First Soviet Cosmonaut Team: Their Lives, Legacy, and Historical Impact|url=https://archive.org/details/firstsovietcosmo0000burg|date=2009|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=9780387848235|page=[https://archive.org/details/firstsovietcosmo0000burg/page/n2 1]|lccn=2008935694}}&lt;/ref&gt;
* [[1958]] &amp;#x2013; ප්‍රංශයේ වත්මන් ව්‍යවස්ථාව සම්මත විය.
* [[1960]] &amp;#x2013; බොස්ටන්හි ලෝගන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළෙන් ගුවන්ගත වීමේදී ගුවන් යානයක් කඩා වැටීමෙන් පුද්ගලයන් 62 දෙනෙකු මිය ගියේය.
* [[1963]] &amp;#x2013; ෆ්ලෝරා සුළි කුණාටුව කියුබාවේ සහ හයිටියේ 6,000 ක් මිය ගියේය.
* [[1965]] &amp;#x2013; හයවන පෝල් පාප්තුමා ඇමරිකාවේ පළමු පාප්තුමාගේ සංචාරය ආරම්භ කළේය.
* [[1966]] &amp;#x2013; බසුටෝලන්ඩ් එක්සත් රාජධානියෙන් ස්වාධීන වූ අතර ලෙසෝතෝ ලෙස නම් කරන ලදී.
* [[1967]] &amp;#x2013; බෲනායිහි III වන ඕමාර් අලි සයිෆුඩියන් තම පුතාට පක්ෂව ඉල්ලා අස් විය.
* [[1983]] &amp;#x2013; රිචඩ් නෝබල් නෙවාඩා හි බ්ලැක් රොක් කාන්තාරයේදී පැයට සැතපුම් 633.468 (පැයට කිලෝමීටර 1,019.468) නව ගොඩබිම් වේග වාර්තාවක් පිහිටුවීය.
* [[1985]] &amp;#x2013; නිදහස් මෘදුකාංග පදනම පිහිටුවා ඇත.
* [[1991]] &amp;#x2013; ඇන්ටාක්ටික් ගිවිසුමට පාරිසරික ආරක්ෂාව පිළිබඳ ප්‍රොටෝකෝලය අත්සන් කිරීම සඳහා විවෘත කරන ලදී.
* [[1992]] &amp;#x2013; රෝම පොදු සාම ගිවිසුම මොසැම්බික්හි වසර 16 ක සිවිල් යුද්ධයක් අවසන් කළේය.
* 1992 &amp;#x2013; එල් අල් ෆ්ලයිට් 1862 ඇම්ස්ටර්ඩෑම් හි මහල් ගොඩනැගිලි දෙකකට කඩා වැටීමෙන් 43 දෙනෙකු මිය ගියේය.
* [[1993]] &amp;#x2013; මොගඩිෂු සටනේදී එක්සත් ජනපද විශේෂ බලකායන් 18 ක්, එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක භටයන් දෙදෙනෙකු සහ අවම වශයෙන් සෝමාලියානු මිලීෂියා මිනිසුන් සහ සිවිල් වැසියන් 600 ක් මිය ගියේය.
* 1993 &amp;#x2013; රුසියානු පාර්ලිමේන්තුවට ටැංකි බෝම්බ හෙලන අතර, ජනාධිපති යෙල්ට්සින්ට එරෙහිව පෙලපාලිකරුවන් පිටත රැලි විය.
* [[1997]] &amp;#x2013; එක්සත් ජනපද ඉතිහාසයේ දෙවන විශාලතම මුදල් කොල්ලය උතුරු කැරොලිනාවේ සිදු විය.
* [[2001]] &amp;#x2013; සයිබීරියා එයාර්ලයින්ස් 1812 ගුවන් යානය  වැරදි යුක්රේන මිසයිලයකට පහර දීමෙන් පසු කඩා වැටුණි. මිනිසුන් හැත්තෑ අටක් මරා දමයි.
* [[2003]] &amp;#x2013; ඊශ්‍රායලයේ මැක්සිම් අවන්හලේ මරාගෙන මැරෙන බෝම්බ ප්‍රහාරයෙන් යුදෙව්වන් සහ අරාබිවරුන් යන දෙඅංශයෙන්ම ඊශ්‍රායල ජාතිකයන් විසිඑක් දෙනෙක් මිය ගියහ.
* [[2004]] &amp;#x2013; SpaceShipOne පුද්ගලික අභ්‍යවකාශ තරණය සඳහා අන්සාරි X ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය.
* [[2006]] &amp;#x2013; විකිලීක්ස් දියත් කරන ලදී.
* [[2010]] &amp;#x2013; හංගේරියාවේ අජ්කා කම්හල් අනතුරෙන් ද්‍රව ඇලුමිනා රොන්මඩ ඝන මීටර් මිලියනයක් මුදා හැර නව දෙනෙකු මිය ගොස් 122 දෙනෙකුට තුවාල සිදු කර ප්‍රධාන ගංගා දෙකක් දැඩි ලෙස දූෂණය විය.
* [[2021]] &amp;#x2013; NASCAR හි නූතන යුගයේ ප්‍රධාන තරඟයක් ජයග්‍රහණය කළ පළමු අප්‍රිකානු-ඇමරිකානු රියදුරු බවට බුබ්බා වොලස් පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Oct 4, 2021 |title=Bubba Wallace makes history with first Cup victory at Talladega &amp;#124; NASCAR |url=https://www.nascar.com/news-media/2021/10/04/results-cup-series-2021-playoffs-talladega-race-recap/ |website=Official Site Of NASCAR}}&lt;/ref&gt;
* [[2022]] &amp;#x2013; ඇලයින් ඇස්පෙක්ට්, ජෝන් එෆ්. ක්ලවුසර් සහ ඇන්ටන් සෙයිලින්ගර් එක්ව භෞතික විද්‍යාව සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය දිනාගනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/article/nobel-prizes-2022.html|title=2022 Nobel Prizes: The Full List|last=Bryson Taylor|first=Derrick|date=10 October 2022|work=The New York Times|access-date=2 November 2022}}&lt;/ref&gt;

== උපත් ==

=== 1600 පෙර ===

* [[1160]] &amp;#x2013; ඇලිස්, ප්‍රංශයේ VII වන ලුවී ගේ දියණිය (වි. 1220)
* [[1274]] &amp;#x2013; I වන රුඩොල්ෆ්, බැවේරියාවේ ආදිපාද (වි. 1319)
* [[1276]] &amp;#x2013; බ්‍රබන්ට්හි මාග්‍රට් (වි. 1311)
* [[1289]] &amp;#x2013; ප්‍රංශයේ X වන ලුවී (වි. 1316)
* [[1331]] &amp;#x2013; ජේම්ස් බට්ලර්, ඕර්මන්ඩ්හි 2වන අර්ල්, අයර්ලන්ත දේශපාලනඥයා, අයර්ලන්තයේ සාමිවරයා (වි. 1382)
* [[1379]] &amp;#x2013; කැස්ටිල්හි III වන හෙන්රි (වි. 1406)
* [[1507]] &amp;#x2013; ෆ්‍රැන්සිස් බිගෝඩ්, ඉංග්‍රීසි වංශාධිපති (වි. 1537)
* [[1515]] &amp;#x2013; ලූකස් ක්‍රනාච් ද යන්ගර්, ජර්මානු චිත්‍ර ශිල්පියා (වි. 1586)
* [[1522]] &amp;#x2013; ගේබ්‍රියෙල් පැලියෝට්ටි, කතෝලික කාදිනල් (වි. 1597)
* [[1524]] &amp;#x2013; ෆ්‍රැන්සිස්කෝ වැල්ස්, ස්පාඤ්ඤ වෛද්‍යවරයා (වි. 1592)
* [[1532]] &amp;#x2013; ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද ටොලෙඩෝ, කතෝලික කාදිනල් (වි. 1596)
* [[1542]] &amp;#x2013; රොබට් බෙලර්මයින්, ඉතාලි කාදිනල් සහ සාන්තුවරයා (වි. 1621)
* [[1550]] &amp;#x2013; ස්වීඩනයේ IX වන චාල්ස් (වි. 1611)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Charles IX {{!}} king of Sweden |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-IX-king-of-Sweden |access-date=20 October 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[1562]] &amp;#x2013; ක්‍රිස්ටන් සෝරෙන්සන් ලෝන්ගෝමොන්ටනස්, ඩෙන්මාර්ක තාරකා විද්‍යාඥ සහ කර්තෘ (වි. 1647)
* [[1570]] &amp;#x2013; පීටර් පැස්මනි, හංගේරියානු කාදිනල් සහ දාර්ශනිකයා (වි. 1637)
* [[1579]] &amp;#x2013; ගුයිඩෝ බෙන්ටිවොග්ලියෝ, ඉතාලි කාදිනල් (වි. 1644)
* [[1585]] &amp;#x2013; ටිරෝල්හි ඇනා, ශුද්ධ රෝමානු අධිරාජිනිය (වි. 1618)

=== 1601–1900 ===

* [[1625]] &amp;#x2013; ජැකලින් පැස්කල්, ප්‍රංශ කන්‍යා සොහොයුරිය සහ නිර්මාපකයෙකු (වි. 1661)
* [[1626]] &amp;#x2013; රිචඩ් ක්‍රොම්වෙල්, ඉංග්‍රීසි ශාස්ත්‍රාලික සහ දේශපාලනඥයා, මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ ආරක්‍ෂක සාමිවරයා (වි. 1712)
* [[1633]] &amp;#x2013; බර්නාඩිනෝ රමසිනි, ඉතාලි වෛද්‍ය (වි. 1714)
* [[1657]] &amp;#x2013; ෆ්‍රැන්චෙස්කෝ සොලිමේනා, ඉතාලි චිත්‍ර ශිල්පියා සහ චිත්‍ර ශිල්පියා (වි. 1747)
* [[1694]] &amp;#x2013; ජෝර්ජ් මරේ සාමිවරයා, ස්කොට්ලන්ත ජැකොබයිට් ජෙනරාල් (වි. 1760)
* [[1720]] &amp;#x2013; ජියෝවානි බැටිස්ටා පිරනේසි, ඉතාලි මූර්ති ශිල්පියා සහ නිදර්ශක (වි. 1778)
* [[1723]] &amp;#x2013; නිකොලස් පෝඩා වොන් නියුහවුස්, ජර්මානු කීට විද්‍යාඥ සහ කර්තෘ (වි. 1798)
* [[1759]] &amp;#x2013; ලුවී ෆ්‍රැන්සුවා ඇන්ටොයින් ආර්බොගස්ට්, ප්‍රංශ ගණිතඥයෙක් සහ ශාස්ත්‍රාලිකයෙක් (වි. 1803)
* [[1768]] &amp;#x2013; කොලොම්බියානු ස්වභාව විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ හොසේ ද කැල්ඩාස්, නිදහස් සටනේදී රාජකීයයන් විසින් ඝාතනය කරන ලදී (වි. 1816)
* [[1787]] &amp;#x2013; ෆ්‍රැන්සුවා ගුයිසොට්, ප්‍රංශ ඉතිහාසඥයා සහ දේශපාලනඥයා, ප්‍රංශයේ 22 වැනි අගමැති (වි. 1874)
* [[1793]] &amp;#x2013; චාල්ස් පියර්සන්, ඉංග්‍රීසි නීතිඥ සහ දේශපාලනඥයා (වි. 1862)
* [[1807]] &amp;#x2013; ලුවී-හිපොලයිට් ලෆොන්ටයින්, කැනේඩියානු නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, කැනඩාවේ නැගෙනහිර 2 වන අගමැති (වි. 1864)
* [[1814]] &amp;#x2013; ජීන්-ෆ්‍රැන්සුවා මෙනේරි, ප්‍රංශ චිත්‍ර ශිල්පියා සහ අධ්‍යාපනඥයා (වි. 1875)
* [[1822]] &amp;#x2013; රදර්ෆර්ඩ් බී. හේස්, ඇමරිකානු ජෙනරාල්, නීතිඥ සහ දේශපාලනඥයා, එක්සත් ජනපදයේ 19 වැනි ජනාධිපති (වි. 1893)
* [[1835]] &amp;#x2013; ජෙනී ට්විචෙල් කෙම්ප්ටන්, ඇමරිකානු ඔපෙරා ගායකයා සහ අධ්‍යාපනඥයා (වි. 1921)
* [[1836]] &amp;#x2013; ජුලියට් ඇඩම්, ප්‍රංශ කතුවරිය (වි. 1936)&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Kathryn J.|last1=Crecelius|first2=Karen|last2=Offen|chapter=Juliette Adam|editor-first=Katharina M.|editor-last=Wilson|title=An Encyclopedia of Continental Women Writers Volume 1|location=New York|publisher=Garland|year=1991|page=3|isbn=978-0-82408-547-6}}&lt;/ref&gt;
* [[1837]] &amp;#x2013; ඔගස්ටේ-රියල් ඇංගර්ස්, කැනේඩියානු විනිසුරු සහ දේශපාලනඥයා, ක්විබෙක්හි 6 වන ලුතිනන් ආණ්ඩුකාර (වි. 1919)
* [[1841]] &amp;#x2013; පෘඩෙන්ට් ද මොරායිස්, බ්‍රසීලයේ නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, බ්‍රසීලයේ 3 වැනි ජනාධිපතිවරයා (වි. 1912)
* 1841 &amp;#x2013; බැවේරියාවේ මාරියා සොෆී (වි. 1925)
* [[1843]] &amp;#x2013; මාරි-ඇල්ෆොන්සින් ඩැනිල් ඝටාස්, පලස්තීන කන්‍යා සොහොයුරිය සහ කතෝලික සාන්තුවරයා (වි. 1927)
* [[1858]] &amp;#x2013; ලියොන් සර්පොලට්, ප්‍රංශ ව්‍යාපාරිකයා (වි. 1903)
* [[1861]] &amp;#x2013; වෝල්ටර් රවුෂෙන්බුෂ්, ඇමරිකානු දේවගැති සහ දේවධර්මාචාර්ය (වි. 1918)
* 1861 &amp;#x2013; ෆෙඩ්රික් රෙමින්ටන්, ඇමරිකානු චිත්‍ර ශිල්පියෙක්, මූර්ති ශිල්පියෙක් සහ චිත්‍ර ශිල්පියෙක් (වි. 1909)
* [[1862]] &amp;#x2013; ජොහානා වැන් ගොග්-බොන්ගර්, වින්සන්ට් වැන් ගොග්ගේ නෑනා, ඔහුගේ මරණින් පසු කීර්තිය ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූවාය (වි. 1925).&lt;ref&gt;Luijtens, Hans. ''Jo van Gogh-Bonger: The Woman who Made Vincent Famous''. London: Bloomsbury Visual Arts 2022&lt;/ref&gt;
* [[1862]] &amp;#x2013; එඩ්වඩ් ස්ට්‍රැට්මෙයර්, ඇමරිකානු කතුවරයා සහ ප්‍රකාශක (වි. 1930)
* [[1868]] &amp;#x2013; මාර්සෙලෝ ටෝර්කුවාටෝ ද අල්වියර්, ආර්ජන්ටිනාවේ නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, ආර්ජන්ටිනාවේ 20 වැනි ජනාධිපති (වි. 1942)
* [[1874]] &amp;#x2013; ජෝන් එලිස්, ඉංග්‍රීසි අලුගෝසුවා (වි. 1932)
* [[1876]] &amp;#x2013; ෆ්ලෝරන්ස් එලිසා ඇලන්, ඇමරිකානු ගණිතඥයෙක් සහ ඡන්ද අයිතිය පිළිබඳ ක්‍රියාකාරිකයෙක් (වි. 1960)
* [[1877]] &amp;#x2013; රේසර් ස්මිත්, ඉංග්‍රීසි ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා (වි. 1946)
* [[1879]] &amp;#x2013; රොබට් එඩ්වර්ඩ්ස්, ඇමරිකානු කලාකරුවා, සංගීතඥයෙක් සහ ලේඛකයෙක් (වි. 1948)&lt;ref name=&quot;Benezit&quot;&gt;{{cite web |date=October 2011 |title=Edwards, Robert |url=https://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/benz/9780199773787.article.B00057575 |website=[[Benezit Dictionary of Artists]] |language=en |doi=10.1093/benz/9780199773787.article.b00057575}}&lt;/ref&gt;
* [[1880]] &amp;#x2013; ඩේමන් රන්යන්, ඇමරිකානු පුවත්පත් සහ කෙටිකතා ලේඛකයා. (වි. 1946)
* [[1881]] &amp;#x2013; වෝල්ටර් වොන් බ්‍රවුචිච්, ජර්මානු ෆීල්ඩ් මාෂල් (වි. 1948)
* [[1884]] &amp;#x2013; රාම්චන්ද්‍ර ශුක්ලා, ඉන්දියානු ඉතිහාසඥයා සහ කතුවරයා (වි. 1941)
* [[1888]] &amp;#x2013; ලුසී ටායියා ඊඩ්ස්, ඇමරිකානු ගෝත්‍රික ප්‍රධානියා (වි. 1961)
* 1888 &amp;#x2013; ඔස්කාර් මැතිසන්, නෝර්වීජියානු වේග ස්කේටර් (වි. 1954)
* [[1890]] &amp;#x2013; ඇලන් එල්. හාර්ට්, ඇමරිකානු වෛද්‍ය සහ කර්තෘ (වි. 1962)
* 1890 &amp;#x2013; ඔස්මාන් සෙමාල් කයිගිලි, තුර්කි ලේඛක සහ මාධ්‍යවේදියෙකු (වි. 1945)
* [[1892]] &amp;#x2013; එංගල්බර්ට් ඩොල්ෆස්, ඔස්ට්‍රියානු සොල්දාදුවෙකු සහ දේශපාලනඥයා, ඔස්ට්‍රියාවේ 14 වන ෆෙඩරල් චාන්සලර් (වි. 1934)
* 1892 &amp;#x2013; හර්මන් ග්ලෝවර්ට්, ඉංග්‍රීසි වායුගතික විද්‍යාඥ සහ කර්තෘ (වි. 1934)
* 1892 &amp;#x2013; රොබට් ලෝසන්, ඇමරිකානු කතුවරයා සහ නිදර්ශක (වි. 1957)
* [[1895]] &amp;#x2013; බස්ටර් කීටන්, ඇමරිකානු චිත්‍රපට නළුවා, අධ්‍යක්ෂක සහ නිෂ්පාදක (වි. 1966)
* 1895 &amp;#x2013; රිචඩ් සෝර්ජ්, ජර්මානු මාධ්‍යවේදියා සහ ඔත්තුකරු (වි. 1944)
* [[1896]] &amp;#x2013; ඩොරති ලෝරන්ස්, ඉංග්‍රීසි වාර්තාකරු, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී සොල්දාදුවෙකු වීමට රහසිගතව මිනිසෙකු ලෙස පෙනී සිටි (වි. 1964)
* [[1900]] &amp;#x2013; ඕගස්ට් මැල්ක්, එස්තෝනියානු කතුවරයා සහ නාට්‍ය රචක (වි. 1987)

=== 1901 පසු ===

* [[1903]] &amp;#x2013; [[Bona Arsenault]], Canadian genealogist, historian, and politician (d. 1993)
* 1903   &amp;#x2013; [[John Vincent Atanasoff]], American physicist and academic, invented the [[Atanasoff–Berry computer]] (d. 1995)
* 1903   &amp;#x2013; [[Pierre Garbay]], French general (d. 1980)
* 1903   &amp;#x2013; [[Ernst Kaltenbrunner]], Austrian-German lawyer and general (d. 1946)
* [[1906]] &amp;#x2013; [[Mary Celine Fasenmyer]], American mathematician (d. 1996)
* [[1907]] &amp;#x2013; [[Alain Daniélou]], French-Swiss historian and academic (d. 1994)
* [[1910]] &amp;#x2013; [[Frankie Crosetti]], American baseball player and coach (d. 2002)
* 1910   &amp;#x2013; [[Cahit Sıtkı Tarancı]], Turkish poet and author (d. 1956)
* [[1911]] &amp;#x2013; [[Mary Two-Axe Earley]], Canadian indigenous women's rights activist (d. 1996)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Robinson |first=Amanda |date=March 23, 2017 |title=Mary Two-Axe Earley |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/mary-two-axe-earley |access-date=2020-09-06 |website=The Canadian Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;
* [[1913]] &amp;#x2013; [[Martial Célestin]], Haitian lawyer and politician, 1st [[Prime Minister of Haiti]] (d. 2011)
* [[1914]] &amp;#x2013; [[Jim Cairns]], Australian economist and politician, 4th [[Deputy Prime Minister of Australia]] (d. 2003)
* 1914   &amp;#x2013; [[Brendan Gill]], American journalist and essayist  (d. 1997)
* [[1916]] &amp;#x2013; [[Vitaly Ginzburg]], Russian physicist and academic, [[Nobel Prize in Physics|Nobel Prize]] laureate (d. 2009)
* 1916   &amp;#x2013; [[Jan Murray]], American comedian, actor, and game show host (d. 2006)
* 1916   &amp;#x2013; [[George Sidney]], American director and producer (d. 2002)
* 1916   &amp;#x2013; [[Ken Wood (manufacturer)|Ken Wood]], inventor of the Kenwood Chef food mixer (d. 1997)
* [[1917]] &amp;#x2013; [[Violeta Parra]], Chilean singer-songwriter and guitarist (d. 1967)
* [[1918]] &amp;#x2013; [[Kenichi Fukui]], Japanese chemist and academic, [[Nobel Prize in Chemistry|Nobel Prize]] laureate (d. 1998)
* [[1921]] &amp;#x2013; [[Stella Pevsner]], American children's author (d. 2020)&lt;ref name=&quot;obit&quot;&gt;{{Cite web |last=Frisbie |first=Thomas |date=2020-06-12 |title=Stella Pevsner dead: Longtime Chicago children's author kept writing into her 90s |url=https://chicago.suntimes.com/2020/6/12/21288683/stella-pevsner-childrens-author-books-obituary |access-date=2020-06-12 |website=Chicago Sun-Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[1922]] &amp;#x2013; [[Malcolm Baldrige Jr.]], American businessman and politician, 26th [[United States Secretary of Commerce]] (d. 1987)
* 1922   &amp;#x2013; [[Shin Kyuk-ho]], South Korean-Japanese businessman, founded [[Lotte (conglomerate)|Lotte Group]] (d. 2020)
* 1922   &amp;#x2013; [[Don Lenhardt]], American baseball player and coach (d. 2014)
* [[1923]] &amp;#x2013; [[Charlton Heston]], American actor, director and gun rights activist (d. 2008)&lt;ref name=&quot;UPI&quot;&gt;{{cite web |date=4 October 2022 |title=Famous birthdays for Oct. 4: Susan Sarandon, Tony La Russa |url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2022/10/04/Famous-birthdays-for-Oct-4-Susan-Sarandon-Tony-La-Russa/3551664732336/ |access-date=2 October 2023 |publisher=[[UPI]]}}&lt;/ref&gt;
* [[1924]] &amp;#x2013; [[Donald J. Sobol]], American soldier and author (d. 2012)
* [[1925]] &amp;#x2013; [[Roger Wood (journalist)|Roger Wood]], Belgian-American journalist (d. 2012)
* [[1926]] &amp;#x2013; [[Raymond Watson]], American businessman (d. 2012)
* [[1927]] &amp;#x2013; [[Wolf Kahn]], American painter and academic (d. 2020)
* [[1928]] &amp;#x2013; [[Alvin Toffler]], German-American journalist and author (d. 2016)
* 1928   &amp;#x2013; [[Torben Ulrich]], Danish-American tennis player (d. 2023)
* [[1929]] &amp;#x2013; [[Scotty Beckett]], American actor and singer (d. 1968)
* 1929   &amp;#x2013; [[John E. Mack]], American psychiatrist and author (d. 2004)
* 1929   &amp;#x2013; [[Leroy Van Dyke]], American singer-songwriter and guitarist&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{cite web |last1=Rose |first1=Mike |date=4 October 2022 |title=Today's famous birthdays list for October 4, 2022 includes celebrities Dakota Johnson, Alicia Silverstone |url=https://www.cleveland.com/entertainment/2022/10/todays-famous-birthdays-list-for-october-4-2022-includes-celebrities-dakota-johnson-alicia-silverstone.html |access-date=2 October 2023 |website=[[The Plain Dealer]] |publisher=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;
* [[1931]] &amp;#x2013; [[Terence Conran]], English designer and businessman (d. 2020)
* 1931   &amp;#x2013; [[Basil D'Oliveira]], South African-English cricketer and footballer (d. 2011)
* 1931   &amp;#x2013; [[Richard Rorty]], American philosopher and author (d. 2007)
* [[1932]] &amp;#x2013; [[Felicia Farr]], American actress and model&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1933]] &amp;#x2013; [[German Moreno]], Filipino television host and actor (d. 2016)
* 1933   &amp;#x2013; [[Ann Thwaite]], English author
* [[1934]] &amp;#x2013; [[Sam Huff]], American football player, coach, and sportscaster (d. 2021)&lt;ref name=&quot;UPI&quot; /&gt;
* [[1935]] &amp;#x2013; [[Jimmy Orr]], American football player (d. 2020)&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Goldstein |first1=Richard |date=29 October 2020 |title=Jimmy Orr, a Favorite Target of the Colts' Unitas, Dies at 85 |url=https://www.nytimes.com/2020/10/29/sports/football/jimmy-orr-dead.html |access-date=2 October 2023 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;
* [[1936]] &amp;#x2013; [[Charlie Hurley]], Irish footballer and manager (d. 2024)
* 1936   &amp;#x2013; [[Giles Radice, Baron Radice]], English politician (d. 2022)
* [[1937]] &amp;#x2013; [[Jackie Collins]], English-American author and actress (d. 2015)&lt;ref name=&quot;UPI&quot; /&gt;
* 1937   &amp;#x2013; [[David Crocker]], American philosopher and academic
* 1937   &amp;#x2013; [[Gail Gilmore]], Canadian-American actress and dancer (d. 2014)
* 1937   &amp;#x2013; [[Lloyd Green]], American steel guitar player
* 1937   &amp;#x2013; [[Jim Sillars]], Scottish lawyer and politician
* [[1938]] &amp;#x2013; [[Norman D. Wilson (actor)|Norman D. Wilson]], American actor (d. 2004)
* 1938   &amp;#x2013; [[Kurt Wüthrich]], Swiss chemist and biophysicist, [[Nobel Prize in Chemistry|Nobel Prize]] laureate
* [[1939]] &amp;#x2013; [[Ivan Mauger]], New Zealand speedway rider (d. 2018)
* [[1940]] &amp;#x2013; [[Vic Hadfield]], Canadian ice hockey player
* 1940   &amp;#x2013; [[Silvio Marzolini]], Argentinian footballer and manager (d. 2020)
* 1940   &amp;#x2013; [[Steve Swallow]], American bass player and composer
* 1940   &amp;#x2013; [[Alberto Vilar]], American businessman and philanthropist (d. 2021)
* [[1941]] &amp;#x2013; [[Roy Blount Jr.]], American humorist and journalist&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1941   &amp;#x2013; [[Karen Cushman]], American author
* 1941   &amp;#x2013; [[Karl Oppitzhauser]], Austrian race car driver
* 1941   &amp;#x2013; [[Anne Rice]], American author (d. 2021)&lt;ref name=&quot;UPI&quot; /&gt;
* 1941   &amp;#x2013; [[Frank Stagg (Irish republican)]], died on hunger strike (d. 1976)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.anphoblacht.com/contents/26888|title=Mayo's heroes|last=Hedges|first=John|date=1 June 2017|work=[[An Phoblacht]]|access-date=6 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164342/https://www.anphoblacht.com/contents/26888|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1941   &amp;#x2013; [[Robert Wilson (director)|Robert Wilson]], American director and playwright
* [[1942]] &amp;#x2013; [[Bernice Johnson Reagon]], American singer-songwriter (d. 2024)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/07/19/arts/music/bernice-johnson-reagon-dead.html|title=Bernice Johnson Reagon, a Musical Voice for Civil Rights, Is Dead at 81|last=Gabriel|first=Trip|date=2024-07-19|work=The New York Times|access-date=2024-07-23|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
* 1942   &amp;#x2013; [[Karl W. Richter]], American lieutenant and pilot (d. 1967)
* 1942   &amp;#x2013; [[Jóhanna Sigurðardóttir]], Icelandic politician, 24th [[Prime Minister of Iceland]]
* 1942   &amp;#x2013; [[Christopher Stone (actor)|Christopher Stone]], American actor and screenwriter (d. 1995)
* [[1943]] &amp;#x2013; [[H. Rap Brown]], American activist&lt;ref name=&quot;UPI&quot; /&gt;
* 1943   &amp;#x2013; [[Owen Davidson]], Australian tennis player (d. 2023)
* 1943   &amp;#x2013; [[Karl-Gustav Kaisla]], Finnish ice hockey player and referee (d. 2012)
* 1943   &amp;#x2013; [[Dietmar Mürdter]], German footballer
* 1943   &amp;#x2013; [[Jimy Williams]], American baseball player and manager (d. 2024)
* [[1944]] &amp;#x2013; [[Colin Bundy]], South African-English historian and academic
* 1944   &amp;#x2013; [[Rocío Dúrcal]], Spanish singer and actress (d. 2006)
* 1944   &amp;#x2013; [[Tony La Russa]], American baseball player and manager&lt;ref name=&quot;UPI&quot; /&gt;
* 1944   &amp;#x2013; [[John McFall, Baron McFall of Alcluith]], Scottish educator and politician
* [[1945]] &amp;#x2013; [[Clifton Davis]], American singer-songwriter, actor, and minister&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1946]] &amp;#x2013; [[Larry Clapp]], American lawyer and politician (d. 2013)
* 1946   &amp;#x2013; [[Chuck Hagel]], American sergeant and politician, 24th [[United States Secretary of Defense]]
* 1946   &amp;#x2013; [[Michael Mullen]], American admiral
* 1946   &amp;#x2013; [[Susan Sarandon]], American actress and activist&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1947]] &amp;#x2013; [[Julien Clerc]], French singer-songwriter and pianist
* 1947   &amp;#x2013; [[Jim Fielder]], American bass player
* 1947   &amp;#x2013; [[Ann Widdecombe]], English politician, [[Shadow Secretary of State for Health]]
* [[1948]] &amp;#x2013; [[Iain Hewitson]], New Zealand-Australian chef, restaurateur, author, and television personality
* 1948   &amp;#x2013; [[Linda McMahon]], American businesswoman and politician
* 1948   &amp;#x2013; [[Duke Robillard]], American singer-songwriter and guitarist
* [[1949]] &amp;#x2013; [[Armand Assante]], American actor and producer&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1949   &amp;#x2013; [[Stephen Gyllenhaal]], American director, producer, and screenwriter
* [[1950]] &amp;#x2013; [[Alan Rosenberg]], American actor&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1951]] &amp;#x2013; [[Bakhytzhan Kanapyanov]], Kazakh poet and author
* 1951   &amp;#x2013; [[Truck Robinson]], American basketball player and coach&lt;ref&gt;{{cite web |title=Truck Robinson |url=https://www.nba.com/stats/player/77993/career |access-date=2 October 2023 |publisher=[[National Basketball Association]]}}&lt;/ref&gt;
* [[1952]] &amp;#x2013; [[Anita DeFrantz]], American rower and sports administrator
* 1952   &amp;#x2013; [[Jody Stephens]], American rock drummer
* 1952   &amp;#x2013; [[Zinha Vaz]], Bissau-Guinean women's rights activist and politician
* [[1953]] &amp;#x2013; [[Gil Moore]], Canadian singer-songwriter, drummer, and producer
* 1953   &amp;#x2013; [[Andreas Vollenweider]], Swiss harp player
* [[1955]] &amp;#x2013; [[John Rutherford (rugby union)|John Rutherford]], Scottish rugby player
* 1955   &amp;#x2013; [[Jorge Valdano]], Argentinian footballer, coach, and manager
* [[1956]] &amp;#x2013; [[Lesley Glaister]], English author and playwright
* 1956   &amp;#x2013; [[Charlie Leibrandt]], American baseball player
* 1956   &amp;#x2013; [[Sherri Turner]], American golfer
* 1956   &amp;#x2013; [[Christoph Waltz]], Austrian-German actor&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1957]] &amp;#x2013; [[Bill Fagerbakke]], American actor&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1957   &amp;#x2013; [[Yngve Moe]], Norwegian bass player and songwriter (d. 2013)
* 1957   &amp;#x2013; [[Russell Simmons]], American businessman, founded [[Def Jam Recordings]] and [[Phat Farm]]&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1958]] &amp;#x2013; [[Barbara Kooyman]], American singer-songwriter and guitarist
* 1958   &amp;#x2013; [[Wendy Makkena]], American actress&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1958   &amp;#x2013; [[Anneka Rice]], Welsh radio and television host
* [[1959]] &amp;#x2013; [[Chris Lowe]], English singer and keyboard player&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1959   &amp;#x2013; [[Tony Meo]], English snooker player
* 1959   &amp;#x2013; [[Hitonari Tsuji]], Japanese author, composer, and director
* [[1960]] &amp;#x2013; [[Joe Boever]], American baseball player
* 1960   &amp;#x2013; [[Henry Worsley (explorer)|Henry Worsley]], English colonel and explorer (d. 2016)
* [[1961]] &amp;#x2013; [[Philippe Russo]], French singer-songwriter and guitarist
* 1961   &amp;#x2013; [[Jon Secada]], Cuban-American singer-songwriter&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1961   &amp;#x2013; [[Kazuki Takahashi (manga artist)|Kazuki Takahashi]], Japanese author and illustrator, created ''[[Yu-Gi-Oh!]]'' (d. 2022)
* [[1962]] &amp;#x2013; [[Carlos Carsolio]], Mexican mountaineer
* [[1963]] &amp;#x2013; [[A.C. Green]], American basketball player
* 1963   &amp;#x2013; [[Koji Ishikawa (illustrator)|Koji Ishikawa]], Japanese author and illustrator
* [[1964]] &amp;#x2013; [[Francis Magalona]], Filipino rapper, producer, and actor (d. 2009)
* 1964   &amp;#x2013; [[Yvonne Murray]], Scottish runner&lt;ref&gt;{{cite web |title=Olympedia – Yvonne Murray |url=https://www.olympedia.org/athletes/68738 |access-date=18 July 2021 |website=www.olympedia.org}}&lt;/ref&gt;
* [[1965]] &amp;#x2013; [[Olaf Backasch]], German footballer
* 1965   &amp;#x2013; [[Skip Heller]], American singer-songwriter, guitarist, and producer
* 1965   &amp;#x2013; [[Steve Olin]], American baseball player (d. 1993)
* 1965   &amp;#x2013; [[Micky Ward]], American boxer
* [[1967]] &amp;#x2013; [[Vicky Bullett]], American basketball player and coach&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vicky Bullett |url=https://www.wnba.com/player/100058/vicky-bullett |access-date=2 October 2023 |publisher=[[WNBA]]}}&lt;/ref&gt;
* 1967   &amp;#x2013; [[Nick Green (rower)|Nick Green]], Australian rower
* 1967   &amp;#x2013; [[Liev Schreiber]], American actor and director&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1968]] &amp;#x2013; [[Richard Hancox]], English footballer and manager
* 1968   &amp;#x2013; [[Tim Wise]], American activist and author
* [[1969]] &amp;#x2013; [[Abraham Benrubi]], American actor&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1971]] &amp;#x2013; [[Darren Middleton]], Australian singer-songwriter and guitarist
* [[1972]] &amp;#x2013; [[Kurt Thomas (basketball)|Kurt Thomas]], American basketball player
* [[1973]] &amp;#x2013; [[M. Ward]], American singer-songwriter&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1974]] &amp;#x2013; [[Paco León]], Spanish actor, director, producer, and screenwriter
* [[1975]] &amp;#x2013; [[Cristiano Lucarelli]], Italian footballer and manager
* [[1976]] &amp;#x2013; [[Mauro Camoranesi]], Argentinian-Italian footballer and manager
* 1976   &amp;#x2013; [[Elisandro Naressi Roos]], Brazilian footballer
* 1976   &amp;#x2013; [[Alicia Silverstone]], American actress, producer, and author&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1976   &amp;#x2013; [[Ueli Steck]], Swiss mountaineer and rock climber (d. 2017)
* [[1977]] &amp;#x2013; [[Richard Reed Parry]], Canadian guitarist, songwriter, and producer
* [[1978]] &amp;#x2013; [[Dana Davis]], American actress and author&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1978   &amp;#x2013; [[Phillip Glasser]], American actor and producer&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1978   &amp;#x2013; [[Kei Horie]], Japanese actor, director, producer, and screenwriter
* 1978   &amp;#x2013; [[Kyle Lohse]], American baseball player
* [[1979]] &amp;#x2013; [[Caitríona Balfe]], Irish actress&lt;ref name=&quot;UPI&quot; /&gt;
* 1979   &amp;#x2013; [[Rachael Leigh Cook]], American actress&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1979   &amp;#x2013; [[Björn Phau]], German tennis player
* 1979   &amp;#x2013; [[Adam Voges]], Australian cricketer
* [[1980]] &amp;#x2013; [[Sarah Fisher]], American race car driver
* 1980   &amp;#x2013; [[James Jones (basketball, born 1980)|James Jones]], American basketball player
* 1980   &amp;#x2013; [[Tomáš Rosický]], Czech footballer
* [[1981]] &amp;#x2013; [[Shaura]], Japanese singer
* 1981   &amp;#x2013; [[Justin Williams]], Canadian-American ice hockey player
* [[1982]] &amp;#x2013; [[Tony Gwynn Jr.]], American baseball player
* 1982   &amp;#x2013; [[Jered Weaver]], American baseball player
* [[1983]] &amp;#x2013; [[Dan Clarke]], English race car driver
* 1983   &amp;#x2013; [[Vicky Krieps]], Luxembourgish actress
* 1983   &amp;#x2013; [[Marios Nicolaou (footballer, born 1983)|Marios Nicolaou]], Cypriot footballer
* 1983   &amp;#x2013; [[Chansi Stuckey]], American football player
* 1983   &amp;#x2013; [[Kurt Suzuki]], American baseball player
* [[1984]] &amp;#x2013; [[Lena Katina]], Russian singer-songwriter
* 1984   &amp;#x2013; [[Petri Kontiola]], Finnish ice hockey player&lt;ref&gt;{{cite web |title=Petri Kontiola |url=https://www.nhl.com/player/petri-kontiola-8471408 |access-date=2 October 2023 |publisher=[[National Hockey League]]}}&lt;/ref&gt;
* 1984   &amp;#x2013; [[Álvaro Parente]], Portuguese race car driver
* 1984   &amp;#x2013; [[Karolina Tymińska]], Polish heptathlete
* [[1985]] &amp;#x2013; [[Shontelle]], Barbadian singer-songwriter
* 1985   &amp;#x2013; [[Thorsten Wiedemann]], German rugby player
* [[1987]] &amp;#x2013; [[Rawez Lawan]], Swedish footballer
* 1987   &amp;#x2013; [[Will Puddy]], English footballer
* 1987   &amp;#x2013; [[Marina Weisband]], German politician
* [[1988]] &amp;#x2013; [[Melissa Benoist]], American actress and singer&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* 1988   &amp;#x2013; [[Lonnie Chisenhall]], American baseball player&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lonnie Chisenhall |url=https://www.mlb.com/player/lonnie-chisenhall-502082 |access-date=2 October 2023 |publisher=[[Major League Baseball]]}}&lt;/ref&gt;
* 1988   &amp;#x2013; [[Caner Erkin]], Turkish footballer
* 1988   &amp;#x2013; [[Evgeni Krasnopolski]], Israeli figure skater
* 1988   &amp;#x2013; [[Derrick Rose]], American basketball player&lt;ref&gt;{{cite web |title=Derrick Rose stats |url=https://www.nba.com/players/derrick/rose/201565 |access-date=6 October 2019 |website=NBA}}&lt;/ref&gt;
* [[1989]] &amp;#x2013; [[Dakota Johnson]], American actress&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dakota Johnson Facts |url=https://www.britannica.com/facts/Dakota-Johnson |access-date=19 May 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[1990]] &amp;#x2013; [[Signy Aarna]], Estonian footballer&lt;ref&gt;{{cite web |title=Signy Aarna - Estonia - WEURO |url=https://www.uefa.com/womenseuro/teams/players/107237--signy-aarna/ |access-date=19 May 2021 |website=UEFA.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1990   &amp;#x2013; [[Saki (musician)|Saki]], Japanese guitarist and songwriter&lt;ref&gt;{{cite web |title=地獄のゆるふわバンド「NEMOPHILA」最終目標は宇宙でSHOUT! 15日にインディーズデビュー |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2021/12/10/kiji/20211210s00041000024000c.html |access-date=11 December 2021 |publisher=[[Sports Nippon]] |language=Japanese}}&lt;/ref&gt;
* 1990   &amp;#x2013; [[Sergey Shubenkov]], Russian hurdler&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sergey Shubenkov |url=https://www.worldathletics.org/athletes/russia/sergey-shubenkov-248746 |access-date=20 March 2020 |publisher=World Athletics}}&lt;/ref&gt;
* [[1991]] &amp;#x2013; [[Leigh-Anne Pinnock]], English singer and songwriter&lt;ref name=&quot;AP&quot; /&gt;
* [[1993]] &amp;#x2013; [[Mitchell Swepson]], Australian cricketer&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mitchell Swepson |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/590326.html |access-date=5 October 2015 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;
* [[1994]] &amp;#x2013; [[Mike Williams (wide receiver, born 1994)|Mike Williams]], American football player&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mike Williams |url=https://www.espn.com/nfl/player/_/id/3045138/mike-williams |access-date=2 October 2023 |publisher=[[ESPN]]}}&lt;/ref&gt;
* [[1995]] &amp;#x2013; [[Kenny Clark (defensive tackle)|Kenny Clark]], American football player&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kenny Clark |url=https://www.espn.com/nfl/player/_/id/3122752/kenny-clark |access-date=2 October 2023 |publisher=[[ESPN]]}}&lt;/ref&gt;
* 1995   &amp;#x2013; [[Mikolas Josef]], Czech singer and songwriter&lt;ref name=&quot;ČTK&quot;&gt;{{cite web |date=14 February 2016 |title=Mikolas Josef je novou tváří návrháře Lukáše Macháčka |url=http://www.protext.cz/zprava.php?id=26474 |publisher=[[ČTK]] |language=cs}}&lt;/ref&gt;
* [[1996]] &amp;#x2013; [[Ella Balinska]], English actress&lt;ref name=&quot;UPI&quot; /&gt;
* [[1997]] &amp;#x2013; [[Rishabh Pant]], Indian cricketer&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-04 |title=Happy Birthday Rishabh Pant: Young Superstar Turns 22 |url=https://www.news18.com/cricketnext/news/happy-birthday-rishabh-pant-young-superstar-turns-22-2333095.html |access-date=2020-07-15 |website=News18 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1997   &amp;#x2013; [[Yuju (singer)|Yuju]], South Korean singer&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/444382|title=|author=Choi Jin-shil|date=February 14, 2015|work=TenAsia|access-date=July 4, 2016|archive-url=https://archive.today/20150217054119/http://tenasia.hankyung.com/archives/444382|archive-date=February 17, 2015|language=ko|script-title=ko:여.친.소① 여자친구를 소개합니다|trans-title=G.F.I① Introducing Gfriend|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Do not add people without Wikipedia articles to this list. Do not trust “this year in history” websites for accurate date information. Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence. --&gt;

== මරණ ==

=== 1600 පෙර ===

* [[744]] &amp;#x2013; [[Yazid III]], Umayyad caliph (b. 701)
* [[863]] &amp;#x2013; [[Turpio]], Frankish [[Nobility|nobleman]]
* [[1052]] &amp;#x2013; [[Vladimir of Novgorod]] (b. 1020)
* [[1160]] &amp;#x2013; [[Constance of Castile]], Queen of France (b. 1141)
* [[1189]] &amp;#x2013; [[Gerard de Ridefort]], [[Grand Masters of the Knights Templar|Grand Master of the Knights Templar]]
* [[1221]] &amp;#x2013; [[William IV, Count of Ponthieu|William IV Talvas]], Count of Ponthieu (b. 1179)
* [[1227]] &amp;#x2013; [[Abdallah al-Adil|Caliph al-Adil]] of Morocco&lt;ref&gt;Kennedy, Hugh (1996) Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus. London: Addison-Wesley-Longman&lt;/ref&gt;
* [[1250]] &amp;#x2013; [[Herman VI, Margrave of Baden]] (b. 1226)
* [[1305]] &amp;#x2013; [[Emperor Kameyama]] of Japan (b. 1249)
* [[1361]] &amp;#x2013; [[John de Mowbray, 3rd Baron Mowbray]], English baron (b. 1310)
* [[1497]] &amp;#x2013; [[John, Prince of Asturias]], only son of [[Ferdinand II of Aragon]] and [[Isabella I of Castile]] (b. 1478)
* [[1582]] &amp;#x2013; [[Teresa of Ávila]], Spanish nun and saint (b. 1515)
* [[1597]] &amp;#x2013; [[Sarsa Dengel]], Ethiopian emperor (b. 1550)

=== 1601–1900 ===

* [[1646]] &amp;#x2013; [[Thomas Howard, 21st Earl of Arundel]], English courtier and politician, [[Earl Marshal|Earl Marshal of the United Kingdom]] (b. 1586)
* [[1660]] &amp;#x2013; [[Francesco Albani]], Italian painter (b. 1578)
* [[1661]] &amp;#x2013; [[Jacqueline Pascal]], French nun and composer (b. 1625)
* [[1669]] &amp;#x2013; [[Rembrandt]], Dutch painter and illustrator (b. 1606)
* [[1680]] &amp;#x2013; [[Pierre-Paul Riquet]], French engineer, designed the [[Canal du Midi]] (b. 1609)
* [[1743]] &amp;#x2013; [[John Campbell, 2nd Duke of Argyll]], Scottish commander and politician, [[Lord Lieutenant of Surrey]] (b. 1678)
* [[1747]] &amp;#x2013; [[Amaro Pargo]], Spanish corsair (b. 1678)&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 May 2018 |title=340 aniversario del nacimiento del corsario tinerfeño Amaro Pargo |url=https://www.santacruzdetenerife.es/web/noticias-y-agenda/noticias/detalle-noticia/340-aniversario-del-nacimiento-del-corsario-tinerfeno-amaro-pargo |access-date=25 January 2021 |website=SantaCruzDeTenerife.es |publisher=Ayuntamiento de Santa Cruz de Tenerife}}&lt;/ref&gt;
* [[1749]] &amp;#x2013; [[Baron Franz von der Trenck]], Austrian soldier (b. 1711)
* [[1755]] &amp;#x2013; [[Samuel von Cocceji]], Prussian jurist and statesman (b. 1679)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Bloomsbury Dictionary of Eighteenth-Century German Philosophers|year=2016|isbn=9781474255981|editor-last=Klemme|editor-first=Heiner F.|pages=138–139|chapter=Cocceji, Samuel von|publisher=Bloomsbury|editor-last2=Kuehn|editor-first2=Manfred|chapter-url=https://books.google.com/books?id=YH6fCwAAQBAJ&amp;pg=PA138}}&lt;/ref&gt;
* [[1821]] &amp;#x2013; [[John Rennie the Elder]], Scottish engineer, designed the [[Waterloo Bridge]] (b. 1761)
* [[1827]] &amp;#x2013; [[Grigorios Zalykis]], Greek-French lexicographer and scholar (b. 1785)
* [[1851]] &amp;#x2013; [[Manuel Godoy]], Spanish general and politician, [[Prime Minister of Spain]] (b. 1767)
* [[1852]] &amp;#x2013; [[James Whitcomb]], American lawyer and politician, 8th [[Governor of Indiana]] (b. 1795)
* [[1859]] &amp;#x2013; [[Karl Baedeker]], German publisher, founded [[Baedeker]] (b. 1801)
* [[1864]] &amp;#x2013; [[Joseph Montferrand]], Canadian logger and strongman (b. 1802)
* [[1867]] &amp;#x2013; [[Francis Xavier Seelos]], German-American priest and missionary (b. 1819)
* [[1871]] &amp;#x2013; [[Sarel Cilliers]], South African spiritual leader and preacher (b. 1801)
* [[1890]] &amp;#x2013; [[Catherine Booth]], English theologian and saint, co-founded [[The Salvation Army]] (b. 1829)

=== 1901 පසු ===

* [[1903]] &amp;#x2013; [[Otto Weininger]], Austrian philosopher and author (b. 1880)
* [[1904]] &amp;#x2013; [[Frédéric Auguste Bartholdi]], French sculptor, designed the [[Statue of Liberty]] (b. 1834)
* 1904   &amp;#x2013; [[Carl Josef Bayer]], Austrian chemist and academic (b. 1847)
* [[1910]] &amp;#x2013; [[Sergey Muromtsev]], Russian lawyer and politician (b. 1850)
* [[1935]] &amp;#x2013; [[Jean Béraud]], French painter and academic (b. 1849)
* 1935   &amp;#x2013; [[Marie Gutheil-Schoder]], German soprano, actress, and director (b. 1874)
* [[1943]] &amp;#x2013; [[Irena Iłłakowicz]], German-Polish lieutenant (b. 1906)
* [[1944]] &amp;#x2013; [[Al Smith]], American lawyer and politician, 42nd [[Governor of New York]] (b. 1873)
* [[1946]] &amp;#x2013; [[Barney Oldfield]], American race car driver and actor (b. 1878)
* [[1947]] &amp;#x2013; [[Max Planck]], German physicist and academic, [[Nobel Prize in Physics|Nobel Prize]] laureate (b. 1858)
* [[1951]] &amp;#x2013; [[Henrietta Lacks]], American medical patient (b. 1920)
* [[1955]] &amp;#x2013; [[Alexander Papagos]], Greek general and politician, 152nd [[Prime Minister of Greece]] (b. 1883)
* [[1958]] &amp;#x2013; [[Ida Wüst]], German actress and screenwriter (b. 1884)
* [[1961]] &amp;#x2013; [[Benjamin (Fedchenkov)|Benjamin]], Russian metropolitan (b. 1880)
* [[1963]] &amp;#x2013; [[Alar Kotli]], Estonian architect (b. 1904)
* [[1970]] &amp;#x2013; [[Janis Joplin]], American singer-songwriter (b. 1943)
* [[1974]] &amp;#x2013; [[Anne Sexton]], American poet and author (b. 1928)
* [[1975]] &amp;#x2013; [[Friedrich Lutz (economist)|Friedrich Lutz]], German economist (b. 1901)&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Grudev|first1=Lachezar|date=Fall 2023|title=Friedrich Lutz: A Forgotten Monetary Economist and Social Philosopher|url=https://www.independent.org/publications/tir/article.asp?id=1881|volume=28|issue=2|pages=225–236|issn=1086-1653|access-date=26 March 2024|magazine=The Independent Review}}&lt;/ref&gt;
* 1975   &amp;#x2013; [[Joan Whitney Payson]], American businesswoman and philanthropist (b. 1903)
* [[1977]] &amp;#x2013; [[José Ber Gelbard]], Argentinian activist and politician (b. 1917)
* [[1980]] &amp;#x2013; [[Pyotr Masherov]], First Secretary of the [[Communist Party of Byelorussia]] (b. 1918)
* [[1981]] &amp;#x2013; [[Freddie Lindstrom]], American baseball player and coach (b. 1905)
* [[1982]] &amp;#x2013; [[Glenn Gould]], Canadian pianist and conductor (b. 1932)
* 1982   &amp;#x2013; [[Stefanos Stefanopoulos]], Greek politician, 165th [[Prime Minister of Greece]] (b. 1898)
* [[1988]] &amp;#x2013; [[Zlatko Grgić]], Croatian-Canadian animator, director, and screenwriter (b. 1931)
* [[1989]] &amp;#x2013; [[Graham Chapman]], English actor and screenwriter (b. 1941)
* [[1990]] &amp;#x2013; [[Mārtiņš Zīverts]], Latvian playwright (b. 1903)
* [[1992]] &amp;#x2013; [[Denny Hulme]], New Zealand race car driver (b. 1936)
* [[1994]] &amp;#x2013; [[Danny Gatton]], American guitarist (b. 1945)
* [[1997]] &amp;#x2013; [[Otto Ernst Remer]], German general (b. 1912)
* 1997   &amp;#x2013; [[Gunpei Yokoi]], Japanese game designer, created the [[Game Boy]] (b. 1941)
* [[1998]] &amp;#x2013; [[S. Arasaratnam]], Sri Lankan historian and academic (b. 1930)
* [[1999]] &amp;#x2013; [[Bernard Buffet]], French painter and illustrator (b. 1928)
* 1999   &amp;#x2013; [[Art Farmer]], American trumpet player and composer (b. 1928)
* [[2000]] &amp;#x2013; [[Yu Kuo-hwa]], Chinese politician, 32nd [[Premier of the Republic of China]] (b. 1914)
* 2000   &amp;#x2013; [[Michael Smith (chemist)|Michael Smith]], English-Canadian biochemist and geneticist, [[Nobel Prize in Chemistry|Nobel Prize]] laureate (b. 1932)
* [[2001]] &amp;#x2013; [[Blaise Alexander]], American race car driver (b. 1976)
* 2001   &amp;#x2013; [[John Collins (jazz guitarist)|John Collins]], American guitarist (b. 1913)
* 2001   &amp;#x2013; [[Ahron Soloveichik]], Russian rabbi and scholar (b. 1917)
* [[2002]] &amp;#x2013; [[André Delvaux]], Belgian-Spanish director and screenwriter (b. 1926)
* [[2003]] &amp;#x2013; [[Sid McMath]], American lawyer and politician, 34th [[Governor of Arkansas]] (b. 1912)
* [[2004]] &amp;#x2013; [[Gordon Cooper]], American colonel, engineer, and astronaut (b. 1927)
* [[2005]] &amp;#x2013; [[Stanley K. Hathaway]], American lawyer and politician, 40th [[United States Secretary of the Interior]] (b. 1924)
* [[2007]] &amp;#x2013; [[Qassem Al-Nasser]], Jordanian general (b. 1925)
* [[2009]] &amp;#x2013; [[Gerhard Kaufhold]], German footballer (b. 1928)
* 2009   &amp;#x2013; [[Günther Rall]], German general and pilot (b. 1918)
* [[2010]] &amp;#x2013; [[Norman Wisdom]], English actor, comedian, and singer-songwriter (b. 1915)
* [[2011]] &amp;#x2013; [[Doris Belack]], American actress (b. 1926)
* [[2012]] &amp;#x2013; [[David Atkinson (baritone)|David Atkinson]], Canadian actor and singer (b. 1921)
* 2012   &amp;#x2013; [[Stan Mudenge]], Zimbabwean historian and politician, [[Ministry of Foreign Affairs (Zimbabwe)|Zimbabwean Minister of Foreign Affairs]] (b. 1941)
* 2012   &amp;#x2013; [[Tom Stannage]], Australian footballer, historian, and academic (b. 1944)
* [[2013]] &amp;#x2013; [[John Cloudsley-Thompson]], Pakistani-English commander (b. 1921)
* 2013   &amp;#x2013; [[Ulric Cross]], Trinidadian navigator, judge, and diplomat (b. 1917)
* 2013   &amp;#x2013; [[Akira Miyoshi]], Japanese composer (b. 1933)
* 2013   &amp;#x2013; [[Diana Nasution]], Indonesian singer (b. 1958)
* 2013   &amp;#x2013; [[Võ Nguyên Giáp]], Vietnamese general and politician, 3rd [[Minister of Defence (Vietnam)|Minister of Defence for Vietnam]] (b. 1911)
* 2013   &amp;#x2013; [[Nicholas Oresko]], American sergeant, [[Medal of Honor]] recipient (b. 1917)
* [[2014]] &amp;#x2013; [[Konrad Boehmer]], German-Dutch composer and educator (b. 1941)
* 2014   &amp;#x2013; [[Hugo Carvana]], Brazilian actor, director, producer, and screenwriter (b. 1937)
* 2014   &amp;#x2013; [[Fyodor Cherenkov]], Russian footballer and manager (b. 1959)
* 2014   &amp;#x2013; [[Jean-Claude Duvalier]], Haitian politician, 41st [[President of Haiti]] (b. 1951)
* [[2015]] &amp;#x2013; [[Dave Pike]], American [[vibraphone]] player and songwriter (b. 1938)
* 2015   &amp;#x2013; [[Edida Nageswara Rao]], Indian director and producer (b. 1934)
* 2015   &amp;#x2013; [[Neal Walk]], American basketball player (b. 1948)&lt;ref&gt;{{cite web |author=Michelle Kaufman |date=7 October 2015 |title=Former Florida Gators and NBA standout Neal Walk dies at 67 |url=https://www.miamiherald.com/sports/college/sec/university-of-florida/article38025903.html |access-date=6 October 2019 |website=Miami Herald}}&lt;/ref&gt;
* [[2020]] &amp;#x2013; [[Clark Middleton]], American actor (b. 1957)&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Oganesyan |first1=Natalie |date=5 October 2020 |title=Clark Middleton, Actor in 'The Blacklist,' 'Twin Peaks,' Dies at 63 |url=https://variety.com/2020/tv/news/clark-middleton-dead-the-blacklist-twin-peaks-kill-bill-2-1234793399/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;
* 2020   &amp;#x2013; [[Kenzō Takada]], Japanese-French fashion designer (b. 1939)&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Oct 2020 |title=Kenzo Takada: Japanese designer dies after catching Covid-19 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54410063 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;
* [[2022]] &amp;#x2013; [[Loretta Lynn]], American singer-songwriter and musician (b. 1932)&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 October 2022 |title=Loretta Lynn, country music icon, dead at 90 |url=https://www.foxnews.com/entertainment/loretta-lynn-country-music-icon-dead-90 |website=[[Fox News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Do not add people without Wikipedia articles to this list. Do not trust “this year in history” websites for accurate date information. Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence. --&gt;

== නිවාඩු සහ සැමරුම් ==

* Christian [[feast day]]:
** [[Saint Amun|Amun]]
** [[Francis of Assisi]]
** [[Saint Petronius|Petronius of Bologna]]
** [[October 4 (Eastern Orthodox liturgics)]]
* [[List of food days#Sweden|Cinnamon Roll Day]]  ([[Sweden]] and [[Finland]])
* [[Day of Peace and Reconciliation]] ([[Mozambique]])
* [[Independence Day (Lesotho)|Independence Day]], celebrates the independence of [[Lesotho]] from the United Kingdom in 1966.
* The beginning of [[World Space Week]] ([[International observances|International]])
* [[World Animal Day]]

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:ඔක්තෝබර්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින]]</text>
      <sha1>97dta0ouxy7docaalqevn9klimk9ypk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජානමය කේත</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36516</id>
    <revision>
      <id>797327</id>
      <parentid>747130</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81581" sha1="ipzezq54zqt3awwegpdnimq6cmnelsv" xml:space="preserve">[[Image:RNA-codons.png|thumb| [[පණිවිඩකාරක ආර්.එන්.ඒ]] (mRNA) අණුවක කොටසක අඩංගු කෝඩෝන ශ්‍රේණියක්. එක් එක් කෝඩෝනයක් සාමාන්‍යයෙන් එක් [[ඇමයිනො අම්ලය]]කට අදාළ [[නියුක්ලියෝටයිඩ]] තුනකින් සමන්විත වෙනවා. මෙම නියුක්ලියෝටයිඩ A, U, G සහ C අකුරු වලින් කෙටියෙන් දක්වනවා. මෙහි දක්වා ඇත්තේ  U ([[යුරැසිල්]]) යොදාගන්නා mRNA අණුවකි. [[ඩී.එන්.ඒ]] ඒ වෙනුවට T ([[තයිමීන්]]) යොදා ගනියි. මෙම mRNA අණුව මෙම කේතයට අනුව ප්‍රෝටීනයක් සංස්ලේශණය කිරීමට [[රයිබසෝම]]යකට උපදෙස් දෙයී. ]]

'''ජානමය කේත හෙවත් ප්‍රවේණික කේත)''' ( genetic code ) යනු ජීවී [[සෛල (ජීව විද්‍යාව)|සෛල]] මගින් ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍යවල ([[ඩී.එන්.ඒ]] හෝ [[mRNA]] අනුපිළිවෙල)  අඩංගු ප්‍රවේණික තොරතුරු, [[ප්‍රෝටීන]] ([[ඇමයිනො අම්ල]] අනුපිළිවෙල) බවට පත් කිරීමේ නීතී මාලාවකි.

ප්‍රෝටීන සංස්ලේශණ දී ඊළඟට එකතු වන්නේ කුමන ඇමයිනො අම්ලයදැයි නිශ්චිතව දක්වන '''කෝඩෝන''' නමැති [[නියුක්ලියෝටයිඩ]] තුනේ අනුපිළිවෙලවල්, මෙම කේතය මගින් නිර්ණය කෙරෙයි. අවස්ථා කිහිපයක දී හැරෙන්නට,&lt;ref name=&quot;pmid19131629&quot;&gt;{{cite journal | author = Turanov AA, Lobanov AV, Fomenko DE, Morrison HG, Sogin ML, Klobutcher LA, Hatfield DL, Gladyshev VN | title = Genetic code supports targeted insertion of two amino acids by one codon | journal = Science | volume = 323 | issue = 5911 | pages = 259–61 | year = 2009 | month = January | pmid = 19131629 | doi = 10.1126/science.1164748 }}&lt;/ref&gt; නියුක්ලික් අම්ලයක ඇති [[නියුක්ලියෝටයිඩ]] තුනේ කෝඩෝනයක් එක් නිශ්චිත ඇමයිනො අම්ලයක් නිරූපණය කරයි. ඇතැම් [[#සම්මත ප්‍රවේණික කේතයෙන් වෙනස් වීම්|විචල්‍ය කේත]] විකාශනය වී පැවතුන ද, ජාන වල අති බහුතරය කේතනය වී ඇත්තේ මෙම කේතයෙන්ම ([[#ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව|ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව]] බලන්න) වන නිසා මෙම සුවිශේෂී කේතය සම්මත ප්‍රවේණි කේතය හෝ සරළව, ප්‍රවේණි කේතය ලෙස ව්‍යවහාර කෙරෙයි. උදාහරණ ලෙස, මිනිස් [[මයිටකොන්ඩ්‍රියානු|මයිටකොන්ඩ්‍රියා]]වල ප්‍රෝටීන සංස්ලේශණය සම්මත ප්‍රවේණි කේතයෙන් වෙනස් ප්‍රවේණි කේතයක් මගින් තීරණය වෙයි.

සියළුම ප්‍රවේණික තොරතුරු ගබඩා වන්නේ ප්‍රවේණි කේතය ඇසුරින් නොවේ. සියළුම ජීවීන්ගේ ඩී.එන්.ඒ තුළ යාමක අනුපිළිවෙලවල්, ජාන අතර කොටස්, ක්‍රොමසෝමික ව්‍යුහමය කලාප සහ වෙනත් [[කේතනය නොකරන ඩී.එන්.ඒ]] (වැඩිපුරම [[රූපානුදර්ශය]] සඳහා දායක වන) අඩංගු වේ. මෙකී අංග කෙරේ බලපැවැත්වෙන්නේ ප්‍රවේණි කේතය යටතේ ඇති කෝඩෝන-ඇමයිනෝ අම්ල බව‍ට පෙරළීමේ ක්‍රියාවලියෙන් වෙනස් වූ  නීති සමුදායකි.

== සොයාගැනීම ==
[[Image:GeneticCode21-version-2.svg|thumb|ප්‍රවේණි කේතය]]
[[ජේම්ස් ඩී. වොට්සන්|ජේම්ස් වොට්සන්]] සහ [[ෆ්‍රැන්සිස් ක්‍රීක්]] ඩී.එන්.ඒ වල ව්‍යුහය සොයා ගැනීමෙන් පසුව [[මොරිස් විල්කින්ස්]] සහ [[රොසලින් ‍ෆ්‍රෑන්ක්ලින්]]ගේ පරීක්ෂණ සාක්ෂි උපයෝගී කර ගනිමින් ප්‍රෝටීන වල කේතයෙහි ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමට සංකීර්ණ උත්සාහයන් ආරම්භ විය. ජීවී සෛල මගින් ප්‍රෝටීන සංකේතනයට යොදා ගත් සම්මත ඇමයිනෝ අම්ල 20 කේතනයට අකුරු 3ක කේතයක් අවශ්‍ය බව [[ජෝජ් ගැමොව්]] ප්‍රකාශ කරන ලදී. එකිනෙකට වෙනස් නියුක්ලියෝටයිඩ 4කින් නිරූපණය කළ හැකි නියුක්ලියෝටයිඩ 2කේ උපරිම ඇමයිනෝ ‍අම්ල සංඛ්‍යාව 4&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; හෝ 16කි. නියුක්ලියෝටයිඩ 3කින් කේතනය කළ හැකි උපරිම ඇමයිනෝ ‍අම්ල සංඛ්‍යාව 4&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; හෝ 64කි.&lt;ref name=&quot;isbn0-465-09138-5&quot;&gt;{{cite book | author = Crick, Francis | authorlink = | editor = | others = | title = What mad pursuit: a personal view of scientific discovery | url = https://archive.org/details/whatmadpursuit00fran | edition = | language = | publisher = Basic Books | location = New York | year = 1988 | origyear = | pages = [https://archive.org/details/whatmadpursuit00fran/page/89 89]–101 | quote = | isbn = 0-465-09138-5 | chapter = Chapter 8: The genetic code }}&lt;/ref&gt;

කෝ‍ඩෝනයක් ඩී.එන්.ඒ භෂ්ම 3කින් සමන්විත වන බව පළමුව ප්‍රකට කෙරුණේ [[ක්‍රීක් - බ්‍රෙනර් පර්යේෂණ]] මගිනි. කෝඩෝන පිළිබඳ පළමු පැහැදිළි කිරීම 1961දී [[මාර්ෂල් නිරෙන්බර්ග්]] හා [[හයින්රිච් ජේ. මැතෙයි]] විසින්‍ [[සෞඛ්‍ය පිළිබඳ ජාතික ආයතනයේ]] දී සිදු කරන ලදී. ඔවුහු පොලියුරැසිල් ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙළක් (උදා. UUUUU...) [[පරිවර්තනය (ජීව විද්‍යාව)|පරිවර්තනය]] කිරීමට [[නිදහස් සෛල පද්ධතියක්]] යොදා ගත්හ. මෙහිදී ඔවුන් සංස්ලේෂණය කළ [[පොලිපෙප්ටයිඩ]] දාමයේ අඩංගු වූයේ [[ෆෙනිලැලනීන්]] ඇමයිනෝ අම්ලය පමණක් බව නිරීක්ෂණය කරන ලදී. එමගින් ඔවුහු කෝඩෝනය ෆෙනිලැලනීන් ඇමයිනෝ අම්ලය සංකේතනය කරන බැව් තීරණය කරන ලදී. මේ ක්‍රමය අනුව යමින් [[සෙවරෝ ඔකාඕ]] පර්යේෂණාගාරයේ පර්යේෂණ එළිදැක්වූයේ පොලි-ඇඩිනීන් ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල (උදා. AAAAA...) පොලි-ලයිසීන්&lt;ref name=&quot;pmid13946552&quot;&gt;{{cite journal | author = Gardner RS, Wahba AJ, Basilio C, Miller RS, Lengyel P, Speyer JF | title = Synthetic polynucleotides and the amino acid code. VII | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 48 | issue = 12| pages = 2087–94 | year = 1962 | month = December | pmid = 13946552 | pmc = 221128 | doi = 10.1073/pnas.48.12.2087  }}&lt;/ref&gt; පොලිපෙප්ටයිඩය සංකේත කරන බවත්, පොලි-සයිටොසීන් ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල (උදා. CCCCC...) පොලි-ප්‍රෝලීන්&lt;ref name=&quot;pmid13998282&quot;&gt;{{cite journal | author = Wahba AJ, Gardner RS, Basilio C, Miller RS, Speyer JF, Lengyel P | title = Synthetic polynucleotides and the amino acid code. VIII | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 49 | issue = | pages = 116–22 | year = 1963 | month = January | pmid = 13998282 | pmc = 300638 | doi = 10.1073/pnas.49.1.116 }}&lt;/ref&gt; පොලිපෙප්ටයිඩය සංකේත කරන බවටත්ය. එමනිසා AAA කෝඩෝනය ලයිසීන් ඇමයිනෝ අම්ලයත්, CCC කෝඩෝනය ප්‍රෝලීන් ඇමයිනෝ අම්ලයත් විශේෂණය කරයි. විවිධ සහබහුඅවයවික මගින් ඉතිරි කෝඩෝනද හඳුනා ගන්නා ලදී. හාර් ගෝබයින්ඩ් කොරානා විසින් ප්‍රවේණි කේතයේ ඉතිරිය හඳුනා ගන්නා ලදී. නොබෝ කලකට පසුව රොබට් ‍ඩබ්. හොලි විසින් ආර්.එන්.ඒ ප්‍රෝටීන බවට පරිවර්තනය කරන ක්‍රියාවලියට දායක‍වන අනුවර්තිත අනුව වන හුවමාරුක RNA හි ව්‍යුහය තීරණය කරන ලදී. මෙය RNA සංස්ලේෂණයේ එන්සයිම විද්‍යාව පිළිබඳ කළ පර්යේෂණ වෙනුවෙන් 1959 දී නොබෙල් ත්‍යාගය හිමි කරගත් සෙවෙරෝ ඔකාඕගේ අධ්‍යයන මත පදනම් විය.

මෙම සොයාගැනීම ඉදිරියට ගෙන යමින් නිරෙන්බර්ග් සහ [[පිලිප් ලෙඩර්]] ප්‍රවේණි කේතයේ ත්‍රිත්ව ස්වභාවය එළිදැක්වූ අතර සම්මත ප්‍රවේණි කේතයේ කෝ‍ඩෝන විකේතනය කිරීමට මඟ පාදන ලදී. මෙම පර්යේෂණ වලදී [[mRNA]] වල විවිධ සංයෝජන සෛලයක ආර්.එන්.ඒ ප්‍රෝටීන බවට [[පරිවර්තනය (ජීව විද්‍යාව)|පරිවර්තනය]] කරන ඉන්ද්‍රයිකාව වන [[රයිබසෝම]] අඩංගු පෙරනයක් තුළින් ගමන් කරන ලදී. මෙහිදී විශිෂ්ට ත්‍රිත්ව මගින් විශේෂිත tRNA රයිබසෝම මත බන්ධනය දිරිගන්වන ලදී. 1968 දී කොරානා, හොලි සහ නිරෙන්බර්ග් වෛද්‍ය විද්‍යාව හා කායික විද්‍යාව සඳහා වූ නොබෙල් ත්‍යාගයෙන් ද පිදුම් ලැබීය.


== වැදගත් ලක්ෂණ ==

===අනුපිළිවෙල කියවීමේ රාමු===
පරිවර්තනය ආරම්භ වූ මූලික නියුක්ලියෝ‍ටයිඩයේ සිට [[කෝඩෝන]]යක් අර්ථ දක්වනු ලැබේ. උදාහරණ ලෙස GGGAAACCC රැහැන සළකමු. පළමු ස්ථානයේ සිට කයවූ විට එහි GGG, AAA සහ CCC කෝඩෝන අඩංගු වේ. දෙවන ස්ථානයේ සිට කියවූ විට GGA සහ AAC කෝඩෝන අඩංගු වේ. තෙවැනි ස්ථානයේ සිට කියවූ වි‍ට GAA සහ ACC ආදී ‍වශයෙන් ගත හැකිය. මේ අනුව සෑම අනුපිළිවෙලක්ම [[කියවීමේ රාමු]] 3කින් (පටන් ගන්නා ස්ථානය අනුව) කියවිය හැකිය. ඒ එක එකක් එකිනෙකට වෙනස් වූ ඇමයිනෝ අම්ල නිපදවයි. (දී ඇති උදාහරණයේ දී නම් අනුපිළිවෙලින් Gly-Lys-Pro, Gly-Asn හෝ Glu-Thr). ඩී.එන්.ඒ ද්විත්ව රැහැනක නම් මෙවැනි [[කියවීමේ රාමු]] 6ක් තිබිය හැකිය. ඒ එක් රැහැනක අනුලෝමව 3ක් හා අනෙක් රැහැනේ ප්‍රතිලෝමව 3ක් වශයෙනි.&lt;ref name=&quot;genetics_ dictionary&quot;/&gt;{{rp|330}} ප්‍රෝටීන අනුපිළිවෙලක පරිවර්තනය කෙරෙන නියම රාමුව [[ආරම්භක කෝඩෝන]]යක් (සාමාන්‍යයෙන් අනුපිළිවෙලක පළමු AUG කෝඩෝන) මගින් අර්ථ දැක්වෙයි.

=== ආරම්භක / නැවතුම්(අන්ත) කෝඩෝන ===
දාම [[ආරම්භක කෝඩෝන]]යකින් පරිවර්තනය ආරම්භ වෙයි. නැවතුම් කෝඩෝන මෙන් නොව මෙම ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීමට කෝඩෝන පමණක් තනිව තිබීම ප්‍රමාණවත් නොවෙයි. ආසන්න අනුපිළිවෙල ([[E. coli]] හි [[Shine-Dalgarno]] අනුපිළිවෙල වැනි) හා [[ආරම්භක සාධක]] පැවතීම ද වැදගත් වෙයි. මෙතියොනීන් ලෙස හෝ බැක්ටීරියා වලදී නම් ෆෝමයිල්මෙතියොනීන් ලෙස ව්‍යවහාර කෙරෙන වඩාත් සුලභතම ආරම්භක කෝඩෝනයයි. විකල්ප ආරම්භක කෝඩෝන වන හා පිළිවෙලින් වැලීන් හා ලියුසීන් නිරූපණය කරන නමුත් ඒවා ආරම්භක‍ කෝඩෝන ලෙස ක්‍රියාකරන විට මෙතියොනීන් හෝ ෆෝමයිල්මෙතියොනීන් බවට පරිවර්තනය වෙයි.&lt;ref name=&quot;pmid12867081&quot;&gt;{{cite journal | author = Touriol C, Bornes S, Bonnal S, Audigier S, Prats H, Prats AC, Vagner S | title = Generation of protein isoform diversity by alternative initiation of translation at non-AUG codons | journal = Biol. Cell | volume = 95 | issue = 3–4 | pages = 169–78 | year = 2003 | pmid = 12867081 | doi = 10.1016/S0248-4900(03)00033-9 }}&lt;/ref&gt;

[[නැවතුම් කෝඩෝන]] වන UAG ඇම්බර්(amber) ලෙස ද, UGA ඕපල්(opal) ලෙස ද, UAA ඕක්‍රේ(ochre) ලෙස ද නම් කෙරෙයි. රිචර්ඩ් එප්ස්ටීන් හා චාර්ල්ස් ස්ටෙයින්බර්ග් පර්යේෂකයන් දෙදෙනා විසින් “ඇම්බර්” නම තබන ලද්දේ, ජර්මානු භාෂාවෙන් සිය වාසගම “ඇම්බර්” වූ ඔවුන්ගේ මිත්‍ර හැරිස් බර්න්ස්ටීන්ට පසුවය. අනෙක් නැවතුම් කෝඩෝන ඕක්‍රේ සහ ඕපල් ලෙස නම් කොට ඇත්තේ “වර්ණ නාම තේමාව” පවත්වාගෙන යාමටය. නැවතුම් කෝඩෝන “අන්ත කෝඩෝන” හා “නිරර්ථක කෝඩෝන” ලෙස ද ව්‍යවහාර වේ. මෙම අන්ත කෝඩෝන වලට අනුපූරක ප්‍රතිකෝඩෝනයක් දරන සහජාත අණු නොමැති නිසා මේවා සෑදීගෙන එන පොලිපෙප්ටයිඩය රයිබසෝමයෙන් නිදහස් කිරීමට / ගිලිහීමට සංඥාවක් නිකුත් කරයි. මේ නිසා [[නිදහ‍ස් කිරීමේ සාධකය]]ක් ඒ වෙනුවට රයිබසෝමය මත බැ‍‍‍‍ඳෙයි. &lt;ref name=&quot;urlHow nonsense mutations got their names&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.sci.sdsu.edu/~smaloy/MicrobialGenetics/topics/rev-sup/amber-name.html | title = How nonsense mutations got their names | author = Maloy S | authorlink = | coauthors = | date = 2003-11-29 | work = Microbial Genetics Course | publisher = San Diego State University  | accessdate = 2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;

=== විකෘති වල බලපෑම ===
[[File:Notable mutations.svg|300px|thumb|මිනිසා තුළ දක්නට ලැබෙන සැලකියයුතු [[විකෘති]] සඳහා උදාහරණ.&lt;ref&gt;References for the image are found in Wikimedia Commons page at: [[Commons:File:Notable mutations.svg#References]].&lt;/ref&gt;]]&lt;!--    EXPANSION OF THE IMAGE WITH MORE EXAMPLES IS EXPECTED (see its discussion page)--&gt;

[[ඩී.එන්.ඒ ප්‍රතිවලිත]] වීමේ ක්‍රියාවලියේ දෙවන රැහැන බහුඅවයවීකරණය ‍වීමේ දී ඇතැම් දෝෂ ඇති විය හැකිය. මෙ‍ම දෝෂ විකෘති නම් වන අතර මේවා ජානයක ප්‍රෝටීන සංකේතවත් කරන අනුපිළිවෙලෙහි දී සිදු වුවහොත්, ජීවියෙකුගේ රූපානුදර්ශය කෙරෙහි වැඩිපුර බලපෑම් කළ හැක. [[ඩී.එන්.ඒ පොලිමරේස්]]හි ඇති නැවත පිරික්සීමේ හැකියාව නිසා දෝෂ සිදුවීමේ ප්‍රවණතාවය භෂ්ම මිලියන 10-100කට එකක් වන තරමේ ඉතා අඩු අගයක් ගනියි.&lt;ref name=griffiths2000sect2706&gt;{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.2706 |chapter=Spontaneous mutations |editor-first=William M.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kunkel&gt;{{cite journal |doi=10.1038/sj.emboj.7600158 |pmid=15057282 |year=2004 |last1=Freisinger |first1=E |last2=Grollman |last3=Miller |last4=Kisker |title=Lesion (in)tolerance reveals insights into DNA replication fidelity |volume=23 |issue=7 |pages=1494–505 |journal=The EMBO journal |first2=AP |first3=H |first4=C |pmc=391067}}&lt;/ref&gt;

[[සම සංවේදී විකෘති]] හා [[අසම සංවේදී විකෘති]] [[ලක්ෂ්‍ය විකෘති]] (ජාන විකෘති) වලට උදාහරණ වන අතර මේවා පිළිවෙලින් [[දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවය]] හා [[තැලසීමියා]] වැනි ප්‍රවේණික රෝග වලට හේතු කාරක වේ.&lt;ref&gt;{{Harv | Boillée | 2006 | p=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid88735&quot;&gt;{{cite journal | author = Chang JC, Kan YW | title = beta 0 thalassemia, a nonsense mutation in man | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 76 | issue = 6 | pages = 2886–9 | year = 1979 | month = June | pmid = 88735 | pmc = 383714 | doi = 10.1073/pnas.76.6.2886 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17015226&quot;&gt;{{cite journal | author = Boillée S, Vande Velde C, Cleveland DW | title = ALS: a disease of motor neurons and their nonneuronal neighbors | journal = Neuron | volume = 52 | issue = 1 | pages = 39–59 | year = 2006 | month = October | pmid = 17015226 | doi = 10.1016/j.neuron.2006.09.018 }}&lt;/ref&gt; සායනිකව වැදගත් වන සම සංවේදී විකෘති, කේතනය කරන ඇමයිනෝ අම්ලයේ ගුණ (භාෂ්මික, ආම්ලික, ධ්‍රැවීය හෝ නිර්ධ්‍රැවීය යන ඒවා අතර පරාසයක) වෙනස් කරයි. එහෙත් අසම සංවේදී විකෘති වල ප්‍රතිඵල‍ය වන්නේ [[නැවතුම් කෝඩෝන]]යකි.&lt;ref name=&quot;genetics_ dictionary&quot;&gt;{{cite book | author = Pamela K. Mulligan; King, Robert C.; Stansfield, William D. | authorlink = | editor = | others = | title = A dictionary of genetics | edition = | language = | publisher = Oxford University Press | location = Oxford [Oxfordshire] | year = 2006 | origyear = | pages = 608 | quote = | isbn = 0-19-530761-5  }}&lt;/ref&gt;{{rp|266}}

බහුගුණ නොවූ නියුක්ලියෝටයිඩ තුනේ භෂ්මයන්හි, නිවේශය (අළුතෙන් භෂ්මයක් එකතු වීම) හෝ ලෝපය මගින් කියවීමේ රාමු අනුපිළිවෙලට බාධා කරන විකෘති, රාමු විතැන් කිරීමේ විකෘති නම් වේ. මෙම විකෘති, මුල් පිටපතෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් පරිවර්තනයක් ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දෙන අතර ප්‍රෝටීනයක් නිර්මාණය වීම නවත්වන නැවතුම් කෝඩෝනයක් කියවීමට සැලැස්වීමේ හැකියාව පවතී. මෙම විකෘති වලට, ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දෙන ප්‍රෝටීනයෙහි ක්‍රියාකාරීත්වය අඩාල කළ හැකි නිසා vivo හි ප්‍රෝටීන සංකේත කිරීමේ අනුපිළිවෙලෙහි දැකිය හැක්කේ සුළු වශයෙනි. මෙවැනි විකෘති ප්‍රවේණිගත වීම අඩු වීමට එක් හේතුවක් වන්නේ, පරිවර්තනය වන ප්‍රෝටීනය ජීවියා මුහුණ දෙන නිශ්චිත බලපෑම් යටතේ වර්ධනය වීමට අත්‍යවශ්‍ය නම්, එවැනි කෘත්‍යමය ප්‍රෝ‍ටීනයක නොපැවතීම ජීවියා බිහිවීමට පළමුවම මාරක විය හැකි වීමයි. රාමු විතැන් කිරීමේ විකෘති, Tay-Sachs ‍‍රෝගය වැනි දරුණු ප්‍රවේණික රෝග ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දිය හැකිය.

ප්‍රෝටීන අනුපිළිවෙල වෙනස්කරන බොහෝ විකෘති හානිදායක හෝ උදාසීන වනමුත් ඇතැම්වා ජීවියා කෙරේ ධනාත්මක ප්‍රතිඵල ද ගෙන දෙයි. මෙ‍ම විකෘති ජීවියා විශේෂිත පාරිසරික ආතති වලට වල් දර්ශ ජීවීන්ට වඩා සාර්ථකව මුහුණ දීමට හෝ වඩා ඉක්මණින් ප්‍රජනනයට හැකියාව ලබා දිය හැක. මෙම කාරණා වලදී විකෘති ස්වභාවික වරණය මගින් ගහනයක බහුල වීමට නැඹුරු විය හැක. සිය ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය ලෙස RNA අඩංගුවන ‍වයිරස වල ඉතා අධික විකෘති සිදු‍වීමේ ශිඝ්‍රතාවයක් පවතියි. මෙය එම ජීවීන්ට වාසියක් විය හැකි අතර මේ හේතුවෙන් ‍වයිරස නිරන්තරයෙන් හා ශීඝ්‍රව පරිණාමය වනු ඇත. එයම මිනිස් ප්‍රතිශක්තීකරණ පද්ධතියේ ආරක්ෂක ප්‍රතිචාර මගහැර යාමට වයිරස වලට හැකියාව ලබා දී ඇත. අලිංගිකව ප්‍රජනනය සිදුවන ජීවීන්ගේ (උදා. E. coli) විශාල ගහන වල විවිධ වාසි සහිත විකෘති ඇති විය හැක. මෙම සංසිද්ධිය ක්ලෝනීය නිරෝධනය නම් වන අතර එය විකෘති අතර තරගයක් ඇති කරයි.

=== පිරිහුම් ===&lt;!-- This section is linked from [[Neutral theory of molecular evolution]] --&gt;

පිරිහුම් යනු ප්‍රවේණි‍ කේතයේ අතිරික්තතාව යි. ප්‍රවේණි කේතයේ අතිරික්තතාවයක් පැවතුණ ද ව්‍යාකූලත්වයක් නොපවතියි. (මෙ‍ම පූර්ණ සහසම්බන්ධය සඳහා ඉහත කෝඩෝන වගුව බලන්න). නිදසුනක් ලෙස GAA හා GAG යන කෝඩෝන දෙකම ග්ලුටැමික් අම්ලය නිරූපණය කළද ඉන් එකකුදු වෙනත් ඇමයිනෝ අම්ලයක් කේතනය නොකරයි. එක් ඇමයිනෝ අම්ලයක් සංකේතවත් කරන කෝඩෝන වල පිහිටුම් තුනෙන් ඕනෑම එකක් වෙනස් ව පැවතීමේ හැකියාව පවතියි. උදාහරණ ලෙස ග්ලුටැමික් අම්ලය GAA හා GAG කෝඩෝන මගින් ද (තෙවැනි පිහිටුම් වෙනස් ය) , ලියුසීන් ඇමයිනෝ අම්ලය UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG කෝඩෝන මගින් ද (පළමු හා තෙවන පිහිටුම් එකිනෙකට වෙනස් ය) , සෙරීන් ඇමයිනෝ අම්ලය UCA, UCG, UCC, UCU, AGU, AGC මගින් ද (පළමු, දෙවන හා තෙවන පිහිටුම් තුනේදීම එකිනෙකට වෙනස් ය)  විශේෂණය වීම දැක්විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–522}}

කෝඩෝනයක පිහිටුමක් චතුර්විධ පිරිහුම් පොළක් වන්නේ ‍එහි පිහිටුම් තුනෙන් නිශ්චිත පිහිටුමක ඕනෑම නියුක්ලියෝටයිඩයක් ඇති විට එකම ඇමයිනෝ අම්ලයක් විශේෂණය කරන විටදීය. නිදර්ශනයක් ලෙස ග්ලයිසීන් කෝඩෝනවල (GGA, GGG, GGC, GGG) තුන් වන පිහිටුම චතුර්විධ පිරිහුම් පොළකි. මන්ද එම පිහිටුමෙහි සෑම නියුක්ලියෝටයිඩ ආදේශයක්ම සම ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන බැවිනි. එනම් ඇමයිනෝ අම්ලය වෙනස් නොකරයි. තෙවන පිහිටුම පමණක් සමහර කෝඩෝන වල දී මෙලෙස චතුර්විධ පිරිහුම් වේ. නියුක්ලියෝටයිඩ වර්ග හතරෙන් දෙකක් පමණක් කෝඩෝනයක එක් පිහිටුමක දී වෙනස් වුව ද එකම ඇමයිනෝ අම්ලය ගෙන දෙයි නම් එම පිහිටුම උභය පිරිහුම් පොළක් ලෙස සැළකෙයි. ග්ලුටැමික් අම්ල කෝඩෝනවල (GAA, GAG) තුන්වැනි පිහිටුම මේ සඳහා නිදසුන් සපයයි. මෙසේ සම ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන නියුක්ලියෝටයිඩ දෙක සෑම විටම පියුරීන (A/G) දෙකක් හෝ පිරිමිඩීන (C/U) දෙකකි. එනම් උභය පිරිහුම් පොළකදී පියුරීන වෙනුවට පිරිමිඩීන හෝ පිරිමිඩීන වෙනුවට පියුරීන ආදේශ වුවහොත් අදාළ කෝඩෝන වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල විශේෂණය කරයි. කෝඩෝනයක පිහිටුමක සිදුවන ඕනෑම විකෘතියක් ප්‍රතිඵල ලෙස ‍එකිනෙකට වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල ගෙන දෙන්නේ නම් අදාළ කෝඩෝනයේ එම පිහිටුම පිරිහුම් නොවූ පොළක් ලෙස කියවේ. කෝ‍ඩෝනයක යම් පිහිටුමක තිබිය හැකි නියුක්ලියෝටයිඩ හතරෙන් තුනක්ම වෙනස් වුවුත් සංකේත කරන ඇමයිනෝ අම්ලය කෙරේ බලපෑමක් සිදු නොකරන ත්‍රිවිධ පිරිහුම් පොළ ඇත්තේ එකකි. වෙනස් වීම සිදු වූයේ ඉතිරි නියුක්ලියෝටයිඩය මගින් නම් සෑම විටම ඇමයිනෝ අම්ල ආදේශනයක් ප්‍රතිඵල ලෙස ගෙන දෙයි. අයිසොලියුසීන් කෝඩෝනවල තෙවන පිහිටුම සැළකූ විට AUU, AUC, AUA යන සියල්ල අයිසොලියුසීන් සංකේතවත් කළ ද AUG මෙතියොනීන් සංකේතවත් කරයි. පරිගණනයේ දී බොහෝ විට මෙම පිහිටුම උභය පිරිහුම් පොළක් ලෙස සළකනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–522}}

වෙනස් කෝඩෝන 6ක් මගින් සංකේතවත් වන ඇමයිනෝ අම්ල 3කි. ඒවානම් සෙරීන්, ලියුසීන් හා ආර්ජිනීන් ය. තනි කෝඩෝනයකින් පමණක් විශේෂණය වන ඇමයිනෝ‍ අම්ල වන්නේ මෙතියොනීන් (AUG) හා ට්‍රිප්ටොෆෑන් (UGG) යන අම්ල පමණි. සම ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන වෙනස් විකෘති පැවතීමට හේතුව ප්‍රවේණි කේතයේ ඇති පිරිහුම් ය.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|Chp 15}}

සංකේතවත් කළ හැකි ඇමයිනෝ අම්ල ගණනට වඩා කෝඩෝන පැවතීම හේතුවෙන් පිරිහුම් ඇතිවෙයි. කෝඩෝනයක‍ට භෂ්ම දෙකක් පමණක් තිබුණෙනම් සංකේත කළ හැක්කේ ඇමයිනෝ අම්ල 16ක් (4&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;=16) පමණි. ඇමයිනෝ අම්ල 20 හා නැවතුම් කෝඩෝනය සඳහා අවම වශයෙන් කේත 21ක් වත් අවශ්‍ය වන නිසා කෝඩෝනයකට ගත‍ හැකි මීළඟට වැඩිම භෂ්ම සංඛ්‍යාව 3කි. එය කෝඩෝන 64ක් (4&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;=64) ගෙන දෙන බැවින් අනිවාර්යයෙන්ම පිරිහුම් පැවතිය යුතු ය. &lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–522}}

ප්‍රවේණි කේතයෙහි මෙම ගුණය ලක්ෂ්‍ය විකෘති මගින් ඇතිවිය හැකි දෝෂ දරාගැනීමේ හැකි‍යාව වැඩි කරයි. උදාහරණ ලෙස චතුර්විධ පිරිහුම් කෝඩෝන වලට තෙවැනි පිහිටුමෙහි සිදුවන ඕනෑම විකෘතියක් දරාගත හැකිය. නමුත් බොහෝ ජීවීන් තුළ කෝඩෝන භාවිතයේ ඇති නැඹුරුවීම් මේ හැකියාව ප්‍රගුණනය සීමා කරයි. උභය පිරිහුම් කෝඩෝන වලට තෙවන පිහිටුමේ සිදු‍ විය හැකි විකෘති 3න් 1ක් දරාගත හැකිය. මන්ද විකෘති අතුරින් පියුරීනයක් වෙනුවට පියුරීනයක්ම ආදේශ වීම හෝ පිරිමිඩීනයක් වෙනුවට පිරිමිඩීනයක්ම ආදේශ වීම, පියුරීනයක් වෙනුවට පිරිමිඩීනයක් ආදේශ වීම හෝ පිරිමිඩීනයක් වෙනුවට පියුරීනයක් ආදේශ වීමට වඩා වැඩිපුර සිදුවන බැවිනි. පියුරීන හා පිරිමිඩීන වල මෙ‍ම හැසිරීම උභය පිරිහුම් පොළක දී දෝෂ දරා ගැනීමේ හැකියාව තවදුරටත් වැඩි කරයි.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|531–532}}

[[Image:Genetic Code Bias 2.svg|thumb|ඇමයිනෝ අම්ලයේ අණුක පරිමාව හා හයිඩ්‍රොපති දර්ශකය අනුව කෝඩෝන කාණ්ඩ කිරීම]]

මෙම අතිරික්තතාවයේ ප්‍රායෝගික‍ ප්‍රතිඵලයක් වන්නේ ප්‍රවේණි කේතයේ ඇතැම් දෝෂ, නිහඬ විකෘතියකට හෝ ප්‍රෝටීන කෙරේ බල නොපාන දෝෂයකට පමණක් සීමා වීමයි. ජලකාමීත්වය හෝ ජලභීතිකත්වය පවත්වාගෙන යන්නේ ඇමයිනෝ අම්ල සමානව ආදේශනය මගිනි. NUN (N=ඕනෑම නියුක්ලියෝටයිඩයක්) කෝඩෝනය ජලභීතික ප්‍රෝටීන කේතනය කිරීමට ඉවහල් වේ. NCN ආකාරයේ ඇමයිනෝ අම්ල ප්‍රමාණයෙන් කුඩා මධ්‍යම හයිඩ්‍රොපති අගයක් ගනියි. NAN සංකේතවත් කරන්නේ සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයේ ජලකාමී ඇමයිනෝ අම්ලයි. මෙම නැඹුරුතාවයන් මෙම කෝඩෝන වලට සම්බන්ධ ඇමයිනෝ ඇකිල් සින්තටේස් නිසා ලද ප්‍රතිඵල විය හැක.

මෙම අතිරික්තතාව තිබියදීත් ඒක-ලක්ෂ්‍ය විකෘති වලට තවමත් ක්‍රියාකාරීත්වය අඩාල වූ ප්‍රෝටීන ඇති කළ හැකිය. නිදසුනක් ලෙස විකෘත හිමොග්ලොබීන් ජාන දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවය ඇතිකිරීම දැක්විය හැකිය. විකෘත හිමොග්ලොබීන් අණුවේ ජලකාමී ග්ලුටමේට්, ජලභීතික වැලීන් වලින් ආදේශ වී ඇත. එනම් GAA හෝ GAG, GUA හෝ GUG බවට පත්ව ඇත. මෙම ආදේශනය ß-ග්ලෝබියුලීන්හි ද්‍රාව්‍යතාවය අඩු කරයි. මේ නිසා හිමොග්ලොබීන් වැලීන් කාණ්ඩ අතර ජලභීතික අන්තර්ක්‍රියා නිසා බැඳුණු රේඛීය බහුඅවයවික සාදමින් රක්තාණු වල විරූපතාවයක් ඇති කරයි. සාමාන්‍යයෙන් දෑකැති සෛල රක්තහීනතාවයට හේතු වන්නේ ''de novo'' ආකාරයේ විකෘති නොවේ. අනෙක් අතට මැලේරියා රෝගය බහුල භූ ගෝලීය කලාප වල ඇතැම් විෂමයෝගී මිනිසුන් මැලේරියා ප්ලස්මෝඩියම් පරපෝෂිතයාට ප්‍රතිරෝධයක් දක්වයි. (විෂමයුග්මයක වාසි) &lt;ref name=&quot;pmid14962356&quot;&gt;{{cite journal | author = Hebbel RP | title = Sickle hemoglobin instability: a mechanism for malarial protection | journal = Redox Rep. | volume = 8 | issue = 5 | pages = 238–40 | year = 2003 | pmid = 14962356 | doi = 10.1179/135100003225002826 }}&lt;/ref&gt;

tRNA හි ප්‍රතිකෝඩෝනයේ පළමු පිහිටුමේ වෙනස් වූ භෂ්ම නිසා ඇමයිනෝ අම්ල සඳහා මෙවැනි විචල්‍ය කේත පැවතීමට අවකාශ ලැබී ඇත. මෙවැනි භෂ්ම යුගල වලට වෙවුලුම් භෂ්ම යුගල යැයි ව්‍යවහාර වෙයි. මෙම වෙනස් වූ භෂ්ම අතර ඉනොසීන් හා වොට්සන්-ක්‍රීක් ආකාරයේ නොවන U-G භෂ්ම යුගල අන්තර්ගතය.&lt;ref name=&quot;pmid11256617&quot;&gt;{{cite journal | author = Varani G, McClain WH | title = The G x U wobble base pair. A fundamental building block of RNA structure crucial to RNA function in diverse biological systems | journal = EMBO Rep. | volume = 1 | issue = 1 | pages = 18–23 | year = 2000 | month = July | pmid = 11256617 | pmc = 1083677 | doi = 10.1093/embo-reports/kvd001 }}&lt;/ref&gt;


== ප්‍රවේණි කේතය මගින් තොරතුරු සම්ප්‍රේෂණය ==

ජීවියකුගේ [[ගෙනෝමය]] අන්තර්ගත වන්නේ [[ඩී.එන්.ඒ]] තුළය. වයිරස වලදී නම් [[ආර්.එන්.ඒ]] තුළය. ප්‍රොටීනයක් හෝ ආර්.එන්.ඒ සඳහා වූ ගෙනෝමයේ කොටස [[ජාන]] නම් වේ. ප්‍රෝටීන සඳහා වූ කේත ලෙස ක්‍රියා කරන ජාන කෝඩෝන නම් නියුක්ලියෝටයිඩ ත්‍රිත්වයකින් සෑදී ඇත. එම එක් කෝඩෝනයක්, එක් ඇමයිනෝ අම්ලයක් සඳහා කේතයක් වේ. සෑම නියුක්ලියෝටයිඩ උප ඒකකයක්ම [[පොස්පේට්]] අණුවක්, [[ඩිඔක්සිරයිබෝස්]] සීනි අණුවක් හා [[නයිට්‍රජනීය භෂ්ම]]යකින් සමන්විත වේ. සාපේක්ෂව විශාල [[පියුරීන]] භෂ්ම වන [[ඇඩිනීන්]](A) හා [[ගුඇනීන්]](G) වල ඇරෝමැටික වලයන් ද්විත්වයකි. සාපේක්ෂව කුඩා [[පිරිමිඩීන්]] භෂ්ම වන [[සයිටොසීන්]](C) හා [[තයිමීන්]](T) වල ඇත්තේ එක් ඇරොමැටික වලයකි. ද්විත්ව හෙලික්සීය ව්‍යුහයේ දී ඩී.එන්.ඒ ‍රැහැන් දෙක එකිනෙක හයිඩ්‍රිජන් බන්ධන මගින් බැ‍ඳෙන්නේ [[භෂ්ම යුගල]]නය නම් සැකසුමකිනි. මෙම බන්ධන සෑම විටම ඇති වන්නේ එක් රැහැනක ඇඩිනීන් භෂ්මයක් හා අනෙක් ‍රැහැනේ තයිමින් භෂ්මයක් අතර හෝ එක් රැහැනක සයිටොසීන් භෂ්මයක් හා  අනෙක් ‍රැහැනේ ගුඇනීන් භෂ්මයක් අතරය.මේ අනුව ද්විත්ව හෙලික්සයක A හා T භෂ්ම ගණන, එහි අඩංගු G හා C භෂ්ම ගණනට සමානය.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;&gt;{{cite book | author = Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Oosick R. | authorlink = | editor = | others = | title = Molecular Biology of the Gene | edition = | language = | publisher = Pearson/Benjamin Cummings | location = San Francisco | year = 2008 | origyear = | pages = | quote = | isbn = 0-8053-9592-X  }}&lt;/ref&gt;{{rp|102–117}} ආර්.එන්.ඒ හි දී තයිමීන්(T) [[යු‍රැසිල්]](U) මගින්ද, ඩිඔක්සිරයිබෝස් [[රයිබෝස්]] මගින් ද ආදේශනය වේ. &lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|127}}

සෑම ප්‍රෝටීන කේතනය කරන ජානයක්ම අදාල ආර්.එන්.ඒ බහු අවයවිකයක් බවට [[පිටපත්(ප්‍රතිලේඛනය)]] කෙරෙයි. [[ප්‍රාක්න්‍යශ්ඨිකයින්]]ගේ මෙම ආර්.එන්.ඒ [[පණිවිඩකාරක ආර්.එන්.ඒ]]හෝ mRNA ලෙස ක්‍රියාකරනු ලබන අතර [[සුන්‍යශ්ඨිකයින්]]ගෙ පරිණත mRNA නිශ්පාදනයට [[පිටපත් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය(ප්‍රතිලේඛනය)]] අවශ්‍යවේ. mRNA [[රයිබසෝම]] මතදී [[ඇමයිනෝ අම්ල]] දාමයක් හෝ [[පොලිපෙප්ටයිඩ]]යක් බවට පරිවර්තනය වේ.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|Chp 12}} මෙම පරිවර්තන ක්‍රියාවලියට තනි හා සහසංයුජව ඒවාට බැඳුණු ඇමයිනෝ අම්ල සදහා විශේෂිත වූ [[හුවමාරුක ආර්.එන්.ඒ]], ශක්ති  ප්‍රභවයක් ලෙස [[ගුඇනොසීන් ට්‍රයිපොස්පේට්]] හා පරිවර්තන සාධක කිහිපයක්ද අවශ්‍යවේ. ආර්.එන්.ඒ වල , mRNA හි කෝඩෝන වලට අනුපූරක [[ප්‍රතිකෝඩෝන]] අඩංගු වන අතර දාමය අවසන් වන CCA අන්තයේ දී ඇමයිනො අම්ල මගින් [[සහසංයුජ]]ව ආරෝපණය කළ හැක. තනි tRNA අණුවලට [[ඇමයිනෝ ඇකිල් tRNA සින්තටේස්]] නම් වූ එන්සිමයක් මගින් විශේෂිත ඇමයිනෝ අම්ල සම්බන්ධ කෙරෙයි. ප්‍රෝටීන් පරිවර්තනයෙදී නිවැරදි බව පවත්වාගෙන යාමට ප්‍රධාන හේතුව මෙම එන්සයිම වල විශිෂ්ටතාවයයි.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|464–469}}

නියුක්ලියෝටයිඩ 3 ක ත්‍රිත්ව කෝඩෝනයක් මගින් එකිනෙකට වෙනස් වු  කෝඩෝන සම්බන්ධතා 4&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; = 64 ක් සෑදීමට හැකිය. මේ කෝඩෝන 64 ම පරිවර්තනයේ දී නැවතුම් කෝඩෝන(අන්ත කෝඩෝන) හෝ ඇමයිනෝ අම්ල බවට හැරවේ. උදාහරණයක් වශයෙන් UUUAAACCC  ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල සළකා බලමු. පළමුව U (සම්මතයක් ලෙස 5 සිට 3 දක්වා) වලින් පටන් ගන්නා කියවීමේ රාමුව තුළ UUU, AAA, සහ CCC ලෙස ඇමයිනෝ අම්ල 3ක් විශේෂණය කරන  කෝඩෝන 3කි. මෙම ආර්.එන්.ඒ අනුපිළිවෙල ඇමයිනෝ අම්ල 3ක දිගින් යුත් ඇමයිනෝ අම්ල අනුපිළිවෙලක් බවට පරිවර්තනය වෙයි.&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|521–539}} දෙන ලද ඇමයිනෝ අම්ලයක් 1 සිට 6 දක්ව වු වෙනස්  කෝඩෝන අනුපිළිවෙලක් මගින් සංකේතවත් කෙරෙයි. [[පරිගණක විද්‍යාව]] හා සංසන්ඳනය කිරීමේදී, කෝඩෝනයක් දත්ත හැසිරවීම සඳහා වූ සම්මත කොටස ලෙස සැළකෙන එක් [[පදය (දත්ත වර්ගය)|පදය]]කට(word) ද,  නියුක්ලියෝටයිඩයක් කුඩාම ඒකකය‍ ලෙස සැළකෙන [[බිට්]](bit) එකකටද සමාන වේ යයි දැක්විය හැක.

සම්මත ප්‍රවේණි කේතය පහත වගුවල නිරූපණය වෙයි. කෝඩෝන 64 මගින් නිරූපණය කෙරෙන ඇම්යිනෝ අම්ලය පළමු වන වගුවෙහි දැක්වේ. දෙවන වගුවෙන් පරිවර්තනයේදී දායක වෙන සම්මත ඇමයිනෝ අම්ල 20 දක්වා තිබේ. මේවා පිළිවෙලින් අනුලෝම හා ප්‍රතිලෝම කෝඩෝන වගු නම් වේ. නිදර්ශනයක් ලෙස AAU කෝඩනයක් නිරුපණය කරන්නේ [[ඇස්පරජයින්]] ඇමයිනෝ අම්ලයි. එමෙන්ම UGU සහ UGC [[සිස්ටීන්]] නිරුපනය කරයි. (සම්මත අකුරු ත්‍රිත්වයන් පිළිවෙලින් Asn හා Cys වේ.)&lt;ref name=&quot;MBG&quot;/&gt;{{rp|522}}


== ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව ==&lt;!-- This section is linked from [[Amino acid]] and [[DNA codon table]]; [[Codon table]], [[Codon dictionary]], [[RNA codon table]] redirect here --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; rowspan=2| නිර්ධ්‍රැවීය
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot;| ධ්‍රැවීය
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot;| භාෂ්මික
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot;| ආම්ලික
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot;| (නැවතුම්/අන්ත කෝඩෝන)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
! colspan=&quot;8&quot; | දෙවන භෂ්මය
|-
! colspan=&quot;2&quot; | U
! colspan=&quot;2&quot; | C
! colspan=&quot;2&quot; | A
! colspan=&quot;2&quot; | G
|-

! rowspan=&quot;16&quot; | පළමු භෂ්මය
! rowspan=&quot;4&quot; | U
|UUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Phe/F) [[ෆෙනිලැලනීන්]]
|UCU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) [[සෙරීන්]]
|UAU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Tyr/Y) [[ටයිරොසීන්]]
|UGU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Cys/C) [[සිස්ටීන්]]
|-
|UUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Phe/F) ෆෙනිලැලනීන්
|UCC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|UAC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Tyr/Y) ටයිරොසීන්
|UGC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Cys/C) සිස්ටීන්
|-
|UUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) [[ලියුසීන්]]
|UCA
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|UAA
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot; | [[නැවතුම් කෝඩෝන|නැවතුම්]] (''ඕක්‍රේ'')
|UGA
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot; | නැවතුම් (''ඕපල්'')
|-
|UUG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|UCG
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|UAG
| style=&quot;background:#B0B0B0;&quot; | නැවතුම් (''ඇම්බර්'')
|UGG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Trp/W) [[ට්‍රිප්ටොෆෑන්]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;!--to make the columns roughly the same width--&gt;
|-

! rowspan=&quot;4&quot; | C
|CUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) [[ප්‍රෝලීන්]]
|CAU
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (His/H) [[හිස්ටිඩීන්]]
|CGU
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) [[ආර්ජිනීන්]]
|-
|CUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) ප්‍රෝලීන්
|CAC
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (His/H) හිස්ටිඩීන්
|CGC
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-
|CUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) ප්‍රෝලීන්
|CAA
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Gln/Q) [[ග්ලුටැමීන්]]
|CGA
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-
|CUG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Leu/L) ලියුසීන්
|CCG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Pro/P) ප්‍රෝලීන්
|CAG
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Gln/Q) ග්ලුටැමීන්
|CGG
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-

! rowspan=&quot;4&quot; | A
|AUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ile/I) [[අයිසොලියුසීන්]]
|ACU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) [[ත්‍රියොනීන්]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;!--to make the columns roughly the same width--&gt;
|AAU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Asn/N) [[ඇස්පරජයින්]]
|AGU
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|-
|AUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ile/I) අයිසොලියුසීන්
|ACC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) ත්‍රියොනීන්
|AAC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Asn/N) ඇස්පරජයින්
|AGC
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Ser/S) සෙරීන්
|-
|AUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ile/I) අයිසොලියුසීන්
|ACA
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) ත්‍රියොනීන්
|AAA
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Lys/K) [[ලයිසීන්]]
|AGA
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-
|AUG{{ref label|මෙතියොනීන්|අ|අ}} 
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Met/M) [[මෙතියොනීන්]]
|ACG
| style=&quot;background:#b3dec0;&quot; | (Thr/T) ත්‍රියොනීන්
|AAG
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Lys/K) ලයිසීන්
|AGG
| style=&quot;background:#bbbfe0;&quot; | (Arg/R) ආර්ජිනීන්
|-

! rowspan=&quot;4&quot; | G
|GUU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) [[වැලීන්]]
|GCU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) [[ඇලනීන්]]
|GAU
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Asp/D) [[ඇස්පාර්ටික් අම්ලය]]
|GGU
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) [[ග්ලයිසීන්]]
|-
|GUC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) වැලීන්
|GCC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) ඇලනීන්
|GAC
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Asp/D) ඇස්පාර්ටික් අම්ලය
|GGC
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) ග්ලයිසීන්
|-
|GUA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) වැලීන්
|GCA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) ඇලනීන්
|GAA
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Glu/E) [[ග්ලුටැමික් අම්ලය]]
|GGA
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) ග්ලයිසීන්
|-
|GUG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Val/V) වැලීන්
|GCG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Ala/A) ඇලනීන්
|GAG
| style=&quot;background:#f8b7d3;&quot; | (Glu/E) ග්ලුටැමික් අම්ලය
|GGG
| style=&quot;background:#ffe75f;&quot; | (Gly/G) ග්ලයිසීන්
|-
|}

:{{note label|මෙතියොනීන්|අ|අ}} AUG කෝඩෝනය මෙතියොනීන් ඇමයිනෝ අම්ලය සහ ආරම්භක පිහිටීම දැක්වීම යන දෙකටම කේතයක් වේ.: [[mRNA]] රැහැනක කේතීකරණ පෙදෙසෙහි මුල් AUG කෝඩෝනය ප්‍රෝටීන පරිවර්තනය ආරම්භ කරන පිහිටුමයි.&lt;ref name=&quot;pmid19056476&quot;&gt;{{cite journal | author = Nakamoto T | title = Evolution and the universality of the mechanism of initiation of protein synthesis | journal = Gene | volume = 432 | issue = 1–2 | pages = 1–6 | year = 2009 | month = March | pmid = 19056476 | doi = 10.1016/j.gene.2008.11.001 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
ප්‍රතිලෝම වගුව
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Ala/A'''
| valign=&quot;top&quot; | GCU, GCC, GCA, GCG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Leu/L'''
| valign=&quot;top&quot; | UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Arg/R'''
| valign=&quot;top&quot; | CGU, CGC, CGA, CGG, AGA, AGG
! style=&quot;width:50px; text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Lys/K'''
| style=&quot;width:205px; vertical-align:top;&quot;| AAA, AAG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Asn/N'''
| valign=&quot;top&quot; | AAU, AAC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Met/M'''
| valign=&quot;top&quot; | AUG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Asp/D'''
| valign=&quot;top&quot; | GAU, GAC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Phe/F'''
| valign=&quot;top&quot; | UUU, UUC
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Cys/C'''
| valign=&quot;top&quot; | UGU, UGC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Pro/P'''
| valign=&quot;top&quot; | CCU, CCC, CCA, CCG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Gln/Q'''
| valign=&quot;top&quot; | CAA, CAG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Ser/S'''
| valign=&quot;top&quot; | UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Glu/E'''
| valign=&quot;top&quot; | GAA, GAG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Thr/T'''
| valign=&quot;top&quot; | ACU, ACC, ACA, ACG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Gly/G'''
| valign=&quot;top&quot; | GGU, GGC, GGA, GGG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Trp/W'''
| valign=&quot;top&quot; | UGG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''His/H'''
| valign=&quot;top&quot; | CAU, CAC
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Tyr/Y'''
| valign=&quot;top&quot; | UAU, UAC
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Ile/I'''
| valign=&quot;top&quot; | AUU, AUC, AUA
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''Val/V'''
| valign=&quot;top&quot; | GUU, GUC, GUA, GUG
|-
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''START'''
| valign=&quot;top&quot; | AUG
! style=&quot;text-align:center; vertical-align:top;&quot;| '''STOP'''
| valign=&quot;top&quot; | UAA, UGA, UAG
|}


==ඩී.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව==
{{main|ඩී.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව}}
ඩී.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුව ආර්.එන්.ඒ කෝඩෝන වගුවට ඉඳුරාම සර්වසම වන අතර එකම වෙනස [[යුරැසිල්|U]] වෙනුවට [[තයිමීන්|T]] ප්‍රතිස්ථාපනය වී තිබීමයි.


== සම්මත ප්‍රවේණි කේතයෙහි ප්‍රභේදන ==

සම්මත‍ ප්‍රවේණි කේතයෙහි සුළු ප්‍රභේදන පිළිබඳ පෙරයීම් කොට තිබුණ ද 1979 ‍වසරේ මිනිස් මයිටකොන්ඩ්‍රියා වල ජාන පිළිබඳ අධ්‍යයනයක දී ඒවා විකල්ප කේතයක් භාවිතා කරන බැව් පරීක්ෂණ කණ්ඩායමක් විසින් සොයා ගන්නා‍ තුරුම තහවුරු වී නොතිබිණ. ඉන්පසුව තවත් සුළු විචල්‍යයන් කීපයක් ගැනම සොයා ගත් අතර විවිධ විකල්ප මයිටකොන්ඩ්‍රීය කේත, ''මයිකොප්ලාස්මා'' විශේෂය UGA කේතය ට්‍රිප්ටොෆෑන් බවට පරිවර්තනය කිරීම, ''කැන්ඩිඩා'' (''කැන්ඩිඩා ඇල්බිකන්ස්'' පිළිබඳ ලිපිය බලන්න) ගණයේ ඇතැම් සාමාජිකයින් CUG කේතය ලියුසීන් වෙනුවට සෙරී‍න් බවට පරිවර්තනය කිරීම ආදිය නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකිය. බැක්ටීරියා හා ආර්කියාවන්ගේ පොදු ආරම්භක කේත වන්නේ GUG හා UUG ය. එහෙත් කලාතුරකින් සමහර ප්‍රෝටීන අනේක් ජීවී විශේෂ සාමාන්‍යයෙන් භාවිතා නොකරන විකල්ප ආරම්භක කෝඩෝන භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;url_The_Genetic_Codes_NCBI&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi?mode=c | title = The Genetic Codes | author = Elzanowski  A, Ostell J | authorlink = | coauthors = | date = 2008-04-07 | format = | work = | publisher = National Center for Biotechnology Information (NCBI) | pages = | quote = | accessdate = 2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;

පණිවුඩකාරක RNA හා සම්බන්ධ සංඥා අනුපිළිවෙල මත පදනම්ව සමහර ප්‍රෝටීන වලදී, සම්මත නොවන ඇමයිනෝ අම්ල, සම්මත නැවතුම් කෝඩෝන බවට ආදේශ වීම සිදුවෙයි. උදාහරණ ලෙස, UGA සෙලිනොසිස්ටීන් සඳහා ද, UAG පයිරොලයිසීන් සඳහා ද කේතනය කළ හැකිය. ‍මේවායින් සෙලිනොසිස්ටීන් 21වන ඇමයිනෝ අම්ලය ලෙසත්, පයිරොලයිසීන් 22වන ඇමයිනෝ අම්ලය ලෙසත් වර්තමානයේ නිරූපණ‍ය කෙරෙයි.&lt;ref name=&quot;url_The_Genetic_Codes_NCBI&quot;/&gt;

මෙම වෙනස්කම් හැරුණු විට, ස්වභාවිකව හටගන්නා අප දන්නා සෑම කේතයක්ම එකිනෙකට බොහෝ සෙයින් සමානය. එමෙන්ම සෑම ජීවියකු සඳහාම ඇත්තේ පොදු කේතීකරණ යාන්ත්‍රණයකි. භෂ්ම තුනේ කෝඩෝන, tRNA, රයිබසෝම, එකම දිශාවකට කෝඩෝනය කියවීම හා කේතයේ භෂ්ම ත්‍රිත්වයක් පමණක් වරෙකට ඇමයිනෝ අම්ල අනුපිළිවෙලක් බවට පරිවර්තනය කිරීම ආදී කරුණු වලින් මෙසේ සමානකම් දක්වයි.


===දීර්ඝ කළ ප්‍රවේණි කේතය===
{{main|දීර්ඝ කළ ප්‍රවේණි කේතය}}
{{see also|න්‍යෂ්ඨික අම්ල ප්‍රතිසම}}
ප්‍රෝටීන වල ව්‍යුහය හා කෘත්‍යය ‍ගවේෂණයටත්, නව වැඩි දියුණු කළ ප්‍රෝටීන නිර්මාණය සඳහා මෙවලමක් ලෙස භාවිතා කිරීමේ අරමුණත් ඇතිව විවිධ භෞතරසායනික හා ජෛව ‍විද්‍යාත්මක ගුණාංග කේතනය කිරීමට 2001 සිට කෘත්‍රිම ඇමයිනෝ අම්ල 40ක් ඒවායෙහි විශිෂ්ට කෝඩෝන හා අනුරූප tRNA, ඇමයිනො ඇකිල් tRNA සින්ත‍ටේස් යුගල සමඟින් ප්‍රෝටීන වලට එකතු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;pmid16260173&quot;&gt;{{cite journal | author = Xie J, Schultz PG | title = Adding amino acids to the genetic repertoire | journal = Curr Opin Chem Biol | volume = 9 | issue = 6 | pages = 548–54 | year = 2005 | month = December | pmid = 16260173 | doi = 10.1016/j.cbpa.2005.10.011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19318213&quot;&gt;{{cite journal | author = Wang Q, Parrish AR, Wang L | title = Expanding the genetic code for biological studies | journal = Chem. Biol. | volume = 16 | issue = 3 | pages = 323–36 | year = 2009 | month = March | pmid = 19318213 | doi = 10.1016/j.chembiol.2009.03.001 | pmc = 2696486 }}&lt;/ref&gt;

එච්. මුරකාමී සහ එම්. සිසිඩෝ, භෂ්ම හතරක් හෝ පහක් අඩංගු වන පරිදි සමහර කෝඩෝන දීර්ඝ කළහ. ස්ටීවන් ඒ. බෙනර් හැට පස්වන (''vivo'' තුළ) කෘත්‍යමය කෝඩෝනය ද ගොඩනැඟුවේය.&lt;ref name=&quot;isbn0-387-22046-1&quot;&gt;{{cite book | author = Simon M | title = Emergent computation: emphasizing bioinformatics | url = https://archive.org/details/emergentcomputat0000simo | publisher = AIP Press/Springer Science+Business Media | location = New York | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/emergentcomputat0000simo/page/105 105]–106 | isbn = 0-387-22046-1  }}&lt;/ref&gt;


== සම්භවය ==
පවත්නා ඉතා සුළු විචල්‍යයන් හැරුණු කොට, දන්නා සෑම ජී‍වී ආකාරයක්ම භාවිත කරන ප්‍රවේණි කේතය ආසන්න වශයෙන් සර්වත්‍ර වේ. කෙසේ වෙතත්, පැවතිය හැකි ප්‍රවේණි කේත සංඛ්‍යාව අති විශාලය. ඇමයිනෝ අම්ල, කෝඩෝන ත්‍රිත්ව හා අහඹුව සම්බන්ධ වේ නම්, පැවතිය හැකි ප්‍රවේණි‍ කේත ගණන 15 x 10&lt;sup&gt;84&lt;/sup&gt;කි. &lt;ref name=&quot;isbn0-674-05075-4&quot;&gt;{{cite book | author = Yarus M | title = Life from an RNA World: The Ancestor Within | url = https://archive.org/details/lifefromrnaworld0000yaru | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge | year = 2010 | pages = [https://archive.org/details/lifefromrnaworld0000yaru/page/163 163] | isbn = 0-674-05075-4  }}&lt;/ref&gt;{{rp|163}}.

හුවමාරුක RNA පිළිබඳ වංශප්‍රවේණික විශ්ලේෂණයට අනුව, tRNA අණු පරිණාමය වී ඇත්තේ දැනට පවතින ඇමිනෝ ඇකිල් tRNA සින්තටේස් කුලකය‍ට පෙරාතුව ය.&lt;ref name=De1998&gt;{{cite journal | author = Ribas de Pouplana L, Turner RJ, Steer BA, Schimmel P | title = Genetic code origins: tRNAs older than their synthetases? | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 95 | issue = 19 | pages = 11295–300 | year = 1998 | month = September | pmid = 9736730 | pmc = 21636 | doi = 10.1073/pnas.95.19.11295}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රවේණි කේතයෙහි පරිණාමය (එනිසා මෙම රටාවන්හි සම්භවය) පිළිබඳ නොයෙකුත් සිද්ධාන්ත හරහා දිව යන ප්‍රධාන තේමාවන් හතරකි.&lt;ref name=&quot;pmid10366854&quot;&gt;{{cite journal | author = Knight RD, Freeland SJ, Landweber LF | title = Selection, history and chemistry: the three faces of the genetic code | journal = Trends Biochem. Sci. | volume = 24 | issue = 6 | pages = 241–7 | year = 1999 | month = June | pmid = 10366854 | doi = 10.1016/S0968-0004(99)01392-4 }}&lt;/ref&gt;

* '''රසායනික මූලධර්ම'''  මගින් ඇමයිනෝ අම්ල සමඟ ඇති විශේෂිත RNA අන්තර්ක්‍රියා පාලනය කරයි. සමහර ඇමයිනෝ අම්ල ඒවා සඳහා කේත ලෙස ක්‍රියාකරන භෂ්ම ත්‍රිත්ව කෙරේ තෝරාගැණුනු රසායනික බන්ධුතාවයක් පවතින බව aptamers පර්යේෂණ වලින් පිළිබිඹු විය. මෑතකදී කෙරුණු පර්යේෂණ පෙන්නුම් කළේ, පරීක්ෂණයට බඳුන් කළ ඇමයිනෝ අම්ල 8කින් 6ක්ම RNA ත්‍රිත්ව හා ඇමයිනෝ අම්ල අතර මොනයම්ම හෝ සබඳතාවක් පෙන්නුම් කරන බවයි. මෙය ත්‍රිමාණරසායනික කේත‍ය නම් වන අතර එය මෙම කෝඩෝන වලට අදාළ ඇමයිනෝ අම්ල නියම වීමේ පුරාණතම හරය නිමවන්නට ඇත. tRNA හා ඊට හවුල් වන එන්සයිම සහභාගී වන, දැනට පවතින සංකීර්ණ පරිවර්තන යාන්ත්‍රණය පසුකාලීන සංවර්ධනයක් විය හැකි අතර ප්‍රෝටීන අනුපිළිවෙලවල් ඍජුවම මෙම භෂ්ම අනුපිළිවෙලවල් මත නිර්මාණය වූවා විය හැකිය.

* '''ජෛවසංස්ලේෂණ ප්‍රසාරණය'''. නූතන සම්මත ප්‍රවේණි කේතය වර්ධනය වූයේ කලින් පැවති සරල කේතයක් ජෛවසංස්ලේෂණ ප්‍රසාරණය නම් ක්‍රියාවලියකට භාජනය වීමෙනි. මෙහි අදහස වන්නේ ආදිම ජීවය නව ඇමයිනෝ අම්ල සොයාගෙන (නිදසුනක් ලෙස, පරිවෘත්තීය අතුරු ඵල වශයෙන්) පසුව පවේණි කේතීකරණ යාන්ත්‍රණයට ඉන් කිහිපයක් අන්තර්ගත කළ බවයි. අතීතයේ භාවිත වුණු වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල ගණන අදට වඩා අඩු බව හඟවන පරිවේෂණීය සාක්ෂ්‍ය සොයාගෙන තිබෙනමුත් ඇමයිනෝ අම්ල කේතනයට ඇතුළු වීම හා ඇතුළු වූ අනුපිළිවෙල පිළිබඳ වූ වඩා නිවැරදි හා සවිස්තරාත්මක කල්පිත මතභේදාත්මක ලෙස වැඩිදුරටත් සාධනය ‍කොට ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid9115171&quot;&gt;{{cite journal | author = Amirnovin R | title = An analysis of the metabolic theory of the origin of the genetic code | journal = J. Mol. Evol. | volume = 44 | issue = 5 | pages = 473–6 | year = 1997 | month = May | pmid = 9115171 | doi = 10.1007/PL00006170 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11087835&quot;&gt;{{cite journal | author = Ronneberg TA, Landweber LF, Freeland SJ | title = Testing a biosynthetic theory of the genetic code: fact or artifact? | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 97 | issue = 25 | pages = 13690–5 | year = 2000 | month = December | pmid = 11087835 | pmc = 17637 | doi = 10.1073/pnas.250403097 }}&lt;/ref&gt;

* '''ස්වභාවික වරණය''' විකෘති වල බලපෑම් අවම කරන අයුරින් ප්‍රවේණි කේතයේ කෝඩෝන නියම වීමට මූලික විය. මෑතක ඉදිරිපත් කෙරුණු කල්පිතයකින් කියැවුණේ ත්‍රිත්ව කේත වල ගොඩනැඟීම සිදුවුණේ ත්‍රිත්ව කෝඩෝන වලට වඩා දිගින් වැඩි කේත වලින් බවයි (චතුෂ්ක කෝඩෝන වැනි). ත්‍රිත්ව විකේතනයේදී ට වඩා, දිගින් වැඩි කෝඩෝන විකේත‍නයේ දී අතිරික්තතාව ඉහළ ප්‍රතිශතයකින් දැකිය හැකි අතර ත්‍රිත්ව විකේතනයේදී ට වඩා වැඩි දෝෂ ප්‍රතිරෝධතාවයක් දක්වයි. මෙම ලක්ෂණය සෛල රයිබසෝම ගොඩනැඟීම ආරම්භ කිරීමට පෙර පැවති ආකාරයේ ඉතා සංකීර්ණ පරිවර්තන ක්‍රියාවලීන්හි දී වඩා නිවැරදි විකේතනයක‍ට ඉඩ සලස්වයි.

* '''තොරතුරු නාලිකා:''' සෛද්ධාන්තික තොරතුරු ප්‍රවේශයන්ට අනුව ප්‍රවේණික කේතය යනු දෝෂ අවම තොරතුරු නාලිකාවකි. සෑම විටම නාලිකාවක නිසගව පවතින දෝෂ ජීවීන් කෙරේ මූලික ප්‍රශ්නයක් මතු කරයි. එනම් නිවැරදිව හා කාර්යක්ෂමව තොරතුරු පරිවර්තනය කරමින් දෝෂ වල බලපෑම හමුවේ නොබිඳී පවතින ප්‍රවේණි කේතයක් ගොඩනගන්නේ කෙසේ ද? යන්නයි. මෙම අනුපාතික විකෘති ආකෘතිය ඉදිරිපත් කරන ආකාරයට ප්‍රවේණි කේතයේ සම්භවය සිදුව ඇත්තේ එකිනෙකට විරුද්ධ පරිණාමීය බලපෑම් 3ක අභ්‍යන්තර ක්‍රියාකාරීත්වය නිසාය. ඒවානම්, වෙනස් ඇමයිනෝ අම්ල වල අවශ්‍යතාව, දෝෂ වලට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව හා සම්පත් අවම ලෙස භාවිත කිරීම යන ඒවායි. කේත එළිදරවු වීම සිදු වන්නේ කේතීකරණ සංක්‍රාන්තියක දී ය. එනම් කෝඩෝන, ඇමයිනෝ අම්ල හා සිතියම්ගත වීම තවදුරටත් අහඹුව සිදුනොවන විටකදී ය. කේත වල මෙම එළිදරවු වීම, සසම්භාවී දෝෂ මගින් අර්ථ ගැන්වුණු ස්ථලකයකින් පාලන‍ය වන අතර සිතියම් වර්ණ ගැන්වීමේ ගැටළුව හා සබඳතාවක් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;pmid 20558115&quot;&gt;{{cite journal | author = Tlusty T | title = A colorful origin for the genetic code: Information theory, statistical mechanics and the emergence of molecular codes| journal = Phys. Life. Rev. | volume =  7 | issue =  3 | pages = 362–376 | year = 2010 | month = Sept | pmid = 20558115 | doi = 10.1016/j.plrev.2010.06.002 }}&lt;/ref&gt;

සිද්ධාන්ත වලට අනුව ප්‍ර‍වේණික කේතය සම්පූර්ණයෙන් අහඹු (හිමායිත අහඹුවක්), සම්පූර්ණයෙන්ම අහඹු නොවන (ප්‍රශස්ත) හෝ අහඹු හෝ අහඹු නොවන යන මේවායෙහි එකතුවක් නිසා ඇති වූවකි. මේවායින් පළමුවැන්නේ භව්‍යත්වය බැහැර කිරීමට ප්‍රමාණවත් තරම් දත්ත පවතියි. ආරම්භයක් වශයෙන්, ප්‍රවේණි කේත වගුව ඉක්මණින් සෝදිසි කළ විට, කෝඩෝන වලට අදාළ ඇමයිනෝ අම්ල නියම වීමේ දී රාශිගත වීමේ රටා පෙන්නුම් කරන බැව් පෙනී යයි. එකම ජෛවසංස්ලේෂණ මාර්ගයේ කොටස්කරුවන් වන ඇමයිනෝ අම්ල ඔවුන්ගේ කෝඩෝන වල දී එක සමාන මුල් භෂ්ම දැරීමට නැඹුරු වන බවත්, සමාන භෞතික ගුණ ඇති ඇමයිනෝ අම්ල සමාන කෝඩෝන දැරීමට නැඹුරු වන බවත් ඉන් තවදුරටත් පැහැදිළි වෙයි. &lt;ref name=&quot;pmid2514270&quot;&gt;{{cite journal | author = Di Giulio M | title = The extension reached by the minimization of the polarity distances during the evolution of the genetic code | journal = J. Mol. Evol. | volume = 29 | issue = 4 | pages = 288–93 | year = 1989 | month = October | pmid = 2514270 | doi = 10.1007/BF02103616  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6928661&quot;&gt;{{cite journal | author = Wong JT | title = Role of minimization of chemical distances between amino acids in the evolution of the genetic code | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 77 | issue = 2 | pages = 1083–6 | year = 1980 | month = February | pmid = 6928661 | pmc = 348428 | doi = 10.1073/pnas.77.2.1083  }}&lt;/ref&gt;ප්‍රවේණි කේතයේ සම්භවය පිළිබඳ වූ ශක්තිමත් කල්පිතයක, කෝඩෝන වගුවේ වූ පහත දළ ගුණාංග ආමන්ත්‍රණය කිරීම හෝ පුරෝකථනය සිදු විය යුතු යි.
# D-ඇමයිනෝ අම්ල සඳහා කෝ‍‍ඩෝන නොපැවතීම.
# සමහර ඇමයිනෝ අම්ල සඳහා ද්විතියික කෝඩෝන රටා පැවතීම.
# තෙවැනි පිහිටුමට සම පිහිටුම් රැඳී තිබීම.
# 64ට කිට්ටු අගයක් වෙනුවට ඇමයිනෝ අම්ල ගණන 20කට සීමා වීම.
# ඇමයිනෝ අම්ල කේතීකරණ රටාවට, නැවතුම් කෝඩෝන රටාව දක්වන සබඳතාව

==මේවාත් බලන්න==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[ඩී.එන්.ඒ]]
* [[ප්‍රවේණිදර්ශය]]
* [[මිනිස් ගෙනෝම ව්‍යාපෘතිය]]
* [[විකෘති]]
* [[නියුක්ලියෝභෂ්ම]]
* [[රූපානුදර්ශය]]
* [[ප්‍රෝටීන]]
&lt;/div&gt;


==යොමුව==
{{reflist|colwidth=30em}}


==වැඩිදුර කියවීම==
{{refbegin}}
* {{cite book |author=Griffiths, Anthony J. F.; Miller, Jeffrey H.; Suzuki, David T.; Lewontin, Richard C.; Gelbart, William M. |title=An Introduction to genetic analysis |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |year=1999 |isbn=0-7167-3771-X |edition=7th |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=iga.TOC}}
* {{cite book |author=Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter |title=Molecular biology of the cell |publisher=Garland Science |location=New York |year=2002 |isbn=0-8153-3218-1 |edition=4th |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=mboc4.TOC&amp;depth=2}}
* {{cite book |author=Lodish, Harvey F.; Berk, Arnold; Zipursky, S. Lawrence; Matsudaira, Paul; Baltimore, David; Darnell, James E. |title=Molecular cell biology |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |year=2000 |isbn=0-7167-3706-X |edition=4th |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&amp;rid=mcb.TOC}}
{{refend}}


==ඈඳිය==
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi The Genetic Codes → Genetic Code Tables]
* The [http://www.kazusa.or.jp/codon/ Codon Usage Database] → Codon frequency tables for many organisms
* [http://history.nih.gov/exhibits/nirenberg/ History of deciphering the genetic code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021040426/http://history.nih.gov/exhibits/nirenberg/ |date=2007-10-21 }}
* [http://dx.doi.org/10.1511/2004.6.494 American Scientist: Ode to the code (Origin)]
* [http://www.sciencenews.org/view/feature/id/69212/title/Alphabet_of_Life  Alphabet of Life (Origin)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003145226/http://www.sciencenews.org/view/feature/id/69212/title/Alphabet_of_Life |date=2012-10-03 }}
* [http://www.imb-jena.de/~sweta/genetic_code_and_evolution/ Symmetries in the genetic code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330085331/http://www.imb-jena.de/~sweta/genetic_code_and_evolution/ |date=2010-03-30 }}

{{MolBioGeneExp}}
[[Category:අණුක ප්‍රවේණි විද්‍යාව]]
[[Category:ජාන ප්‍රකාශය]]
[[Category:ප්‍රෝටීන ජෛවසංස්ලේෂණය]]</text>
      <sha1>ipzezq54zqt3awwegpdnimq6cmnelsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සක්‍රමේන්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37825</id>
    <revision>
      <id>797400</id>
      <parentid>584951</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11474" sha1="3f39hdbq1nvpw9vrxqr62pk67rtqe7l" xml:space="preserve">{{short description|ක්‍රිස්තියානි චාරිත්‍රයක්, විශේෂ වැදගත්කමක් ලෙස පිළිගැනේ}}
{{About|ආගමික පදය}}
[[File:Seven Sacraments Rogier.jpg|thumb|upright=1.2|‍‍‍‍‍‍‍‍රොජර්ව්වවැන් ඩ' වේයිඩන් විසින් නිර්මිත ''සෙවන් සැක්‍රමන්ට්ස්'' නම් පූජාසනය {{circa|1448}}]]
{{Grace in Christianity}}
{{Christianity|expanded=theology}}
'''සක්‍රමේන්තුව'' යනු ක්‍රිස්තියානි චාරිත්‍රයකි, එය විශේෂ හා වැදගත් ලෙස පිළිගැනේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UbQ_DwAAQBAJ&amp;pg=PT41|title=Understanding the Sacraments of Initiation: A Rite-Based Approach|last=Stice|first=Randy|date=2017-11-21|publisher=LiturgyTrainingPublications|isbn=9781618331847|page=41|language=en}}&lt;/ref&gt; එවැනි චාරිත්‍රවල පැවැත්ම හා අර්ථය පිළිබඳව විවිධ මත පවතී. බොහෝ කිතුනුවන් සක්‍රමේන්තු දෙවියන්ගේ යථාර්ථයේ දෘශ්‍ය සංකේතයක් මෙන්ම දෙවියන් වහන්සේගේ කරුණාව සඳහා වූ නාලිකාවක් ලෙස සලකති. කතෝලික, ලූතරන්, ඇංග්ලිකන්, මෙතෝදිස්ත සහ ප්‍රතිසංස්කරණය ඇතුළු බොහෝ ක්‍රිස්තියානි නිකායන්, හිපෝහි ඔගස්ටින් විසින් සකස් කරන ලද සක්‍රමේන්තුව පිළිබඳ නිර්වචනය පිළිගනී: එය යේසුස් ක්‍රිස්තුස් විසින් ආරම්භ කරන ලද අභ්‍යන්තර කරුණාවේ බාහිර ලකුණකි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Junior Catechism of the Methodist Episcopal Church and the Methodist Episcopal Church, South|year=1905|publisher=Jennings and Graham|language=en|page=26|quote=87. What is a sacrament? A sacrament is an outward sign, appointed by Christ, of an inward grace. (Rom. 4:11.)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Lutheran Forum, Volumes 38–39|url=https://books.google.com/books?id=gdgmAQAAIAAJ|year=2004|language=en|page=46|quote=A sacrament is an outward sign of an inward grace.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LydenMazur2015&quot;&gt;{{cite book|last1=Lyden|first1=John C.|last2=Mazur|first2=Eric Michael|title=The Routledge Companion to Religion and Popular Culture|date=27 March 2015|publisher=Routledge|language=en|isbn=9781317531067|pages=180|quote=Augustine defines a sacrament as &quot;an outward sign of an inward grace&quot;. Reformed tradition subscribes to this definition      (see McKim 2001: 135).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CCC1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P35.HTM|title=Catechism of the Catholic Church, 1131|website=www.vatican.va|access-date=2020-01-04}}&lt;/ref&gt; සක්‍රමේන්තු මගින් දෙවියන් වහන්සේගේ වරප්‍රසාදය පෙන්නුම් කරන්නේ සහභාගිවන්නාට බාහිරව නිරීක්ෂණය කළ හැකි ආකාරයටය.&lt;ref name=&quot;CCC1&quot; /&gt;

කතෝලික සභාව, හුසයිට් සභාව සහ පැරණි කතෝලික සභාව සක්‍රමේන්තු හතක් හඳුනා ගනී: බව්තීස්මය, පසුතැවිලි වීමේ සක්‍රමේන්තුව (සංහිඳියාව හෝ පාපොච්චාරණය), දිව්‍ය සත්ප්‍රසාදය (හෝ ශුද්ධ වූ හවුල), අභිවෘද්ධි ආලේපය, ආශිර්වාදකාර බන්දනය (විවාහය), පූජාත්වරය සහ රෝගීන්ගේ ආලේපය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Journal of the Moscow Patriarchate|year=1977|publisher=[[Patriarch of Moscow and all Rus']]|language=en|page=67|quote=The Czechoslovak Hussite Church professes Seven Sacraments.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MeltonBaumann2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Melton|first1=J. Gordon|last2=Baumann|first2=Martin|title=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, 2nd Edition|url=https://archive.org/details/religionsworldvo00melt|url-access=limited|date=21 September 2010|publisher=ABC-CLIO|language=en|isbn=9781598842043|page=[https://archive.org/details/religionsworldvo00melt/page/n2253 2137]|quote=The Old Catholic Church accepts seven sacraments, the intermediaries of salvation.}}&lt;/ref&gt; නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් පල්ලිය සහ පෙරදිග ඕතඩොක්ස් පල්ලිය මෙන්ම නැගෙනහිර කතෝලික පල්ලි වැනි පෙරදිග පල්ලි ද ප්‍රධාන සක්‍රමේන්තු හතක් ඇති බව විශ්වාස කරති. ඔවුන් {{lang|el|μυστήριον}} ({{transl|el|අභිරහස්}}) යන ග්‍රීක වචනයට අනුරූප වන ''පරිශුද්ධ අභිරහස්'' යන වචන භාවිතා කරන අතර බටහිර සම්ප්‍රදායේ සක්‍රමේන්තු ලෙස හඳුන්වන චාරිත්‍රවලට සහ පල්ලිය වැනි වෙනත් යථාර්ථයන්ට ද එය යොදා ගනී.&lt;ref name=&quot;goarch.org&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.goarch.org/-/the-sacraments|title=Understanding the Sacraments of the Orthodox Church - Introduction to Orthodoxy Articles - Greek Orthodox Archdiocese of America|website=www.goarch.org|language=en-US|access-date=2020-01-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.holy-trinity-church.org/?option=com_content&amp;task=view&amp;id=140&amp;Itemid=140|title=Holy Trinity Church|language=en-US|access-date=2020-01-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.copticchurch.net/topics/thecopticchurch/sacraments/index.html Sacramental Rites in the Coptic Orthodox Church]. Copticchurch.net. 4 August 2016.&lt;/ref&gt; ප්‍රතිසංස්කරණ සම්ප්‍රදාය තුළ ඇති බොහෝ රෙපරමාදු නිකායන්, ක්‍රිස්තුස් වහන්සේ විසින් පිහිටුවන ලද සක්‍රමේන්තු දෙකක්, දිව්‍ය සත්ප්‍රසාදය (හෝ ශුද්ධ වූ හවුල) සහ බව්තීස්මය හඳුනා ගනී.&lt;ref name=&quot;Haffner1999&quot;/&gt; ලුතරන් සක්‍රමේන්තුවලට මෙම දෙක ඇතුළත් වන අතර, බොහෝ විට තුන්වන සක්‍රමේන්තුව ලෙස පාපොච්චාරණය (සහ නිරවුල් කිරීම) එකතු කරයි.&lt;ref name=&quot;Haffner1999&quot;&gt;{{cite book|last=Haffner|first=Paul|title=The Sacramental Mystery|url=https://archive.org/details/sacramentalmyste0000haff|year=1999|publisher=Gracewing Publishing|language=en|isbn=9780852444764|page=[https://archive.org/details/sacramentalmyste0000haff/page/n34 11]|quote=The [[Augsburg Confession]] drawn up by Melanchton, one of Luther's disciples admitted only three sacraments, Baptist, the Lord's Supper and Penance. Melanchton left the way open for the other five sacred signs to be considered as &quot;secondary sacraments&quot;. However, Zwingli, Calvin and most of the later Reformed tradition accepted only Baptism and the Lord's Supper as sacraments, but in a highly symbolic sense.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smith1911&quot;&gt;{{cite book|last=Smith|first=Preserved|title=The Life and Letters of Martin Luther|url=https://archive.org/details/lifeandlettersm04smitgoog|year=1911|publisher=Houghton Mifflin|page=[https://archive.org/details/lifeandlettersm04smitgoog/page/n123 89]|quote=In the first place I deny that the sacraments are seven in number, and assert that there are only three, baptism, penance, and the Lord's Supper, and that all these three have been bound by the Roman Curia in a miserable captivity and that the Church has been deprived of all her freedom.}}&lt;/ref&gt; ඇංග්ලිකන් සහ මෙතෝදිස්ත ඉගැන්වීම නම් &quot;ශුභාරංචියේ අපගේ ස්වාමීන් වන ක්‍රිස්තුස් වහන්සේ විසින් පත් කරන ලද සක්‍රමේන්තු දෙකක් තිබේ, එනම් බව්තීස්මය සහ ස්වාමීන්ගේ රාත්‍රී භෝජනය&quot; සහ &quot;සාක්‍රමේන්තු ලෙස පොදුවේ හඳුන්වන එම පහ, එනම් තහවුරු කිරීම, පසුතැවිලි වීම, නියෝග, විවාහය සහ අතිශයින් වෙන්වීම, ශුභාරංචියේ සක්‍රමේන්තු සඳහා ගණන් නොගත යුතුය.&quot;&lt;ref&gt;[[Thirty-Nine Articles]], Article XXV&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Articles of Religion (Methodist)]], Article XVI&lt;/ref&gt;

ක්වේකරිසම් වැනි සමහර සම්ප්‍රදායන් කිසිදු චාරිත්‍රයක් පිළිපදින්නේ නැත, නැතහොත් ඇනබැප්ටිස්ට්වරුන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ඒවා හුදෙක් මතක් කිරීම් හෝ ප්‍රශංසනීය පිළිවෙත් වන අතර ඒවා සත්‍ය අනුග්‍රහය ලබා නොදෙන නමුත් සක්‍රමේන්තු නොව &quot;ආඥාපනත&quot; වේ.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=anImr8a1MVQC&amp;pg=PA352 [[Jeffrey Gros]], Thomas F. Best, Lorelei F. Fuchs (editors), ''Growth in Agreement III: International Dialogue Texts and Agreed Statements, 1998–2005'' (Eerdmans 2008 {{ISBN|978-0-8028-6229-7}}), p. 352]&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
{{reflist|group=note}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist|30em}}

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[Filakto]]
* [[Sacramental bread]]

== භාහිර සබැඳි ==
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary}} 
*{{Cite Catholic Encyclopedia |wstitle=Sacraments |volume=13 |first=Daniel Joseph  |last=Kennedy}}
* [https://web.archive.org/web/20081208070225/http://www.reephambenefice.org.uk/ministry.html Exploring the Sacraments in Anglican Ministry]
* [https://web.archive.org/web/20081007192219/http://www.lasvegasorthodox.com/library/Orthodox_doctrine/sacrament.htm The Sacraments in the Orthodox Church]

{{Christian theology}}

{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:සක්‍රමේන්තු| ]]
[[Category:Methodism]]
[[ප්‍රවර්ගය:කතෝලික සභාවේ සක්‍රමේන්තු]]
[[Category:Anglican sacraments]]
[[Category:Lutheran sacraments and rites]]
[[Category:Christian terminology]]</text>
      <sha1>3f39hdbq1nvpw9vrxqr62pk67rtqe7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇමෙරිකානු චිත්‍රපට වර්ගීකරණය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39354</id>
    <revision>
      <id>797396</id>
      <parentid>795437</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85485" sha1="osyk03aln6b9dazaax130ot5kfeknrv" xml:space="preserve">'''[[ඇමරිකානු සලරූ සංගමය|ඇමෙරිකානු සලරූ සංගමයේ]] චිත්‍රපට වර්ගීකරණ පද්ධතිය''' භාවිතයට ගැනෙන්නේ [[ඇමරිකානු එක්සත් ජනපදය|ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදයේ]] සහ ඊට අයත්වන අනෙකුත් භූමි ප්‍රදේශවල තිරගත වනු ලබන චිත්‍රපට වල තේමාව හා අන්තර්ගතය නිශ්චිත වයස් කණ්ඩායම් හට යෝග්‍ය බව දැනුම් දීම සඳහාය. [[MPAA]] වර්ගීකරණය ලෙස හඳුන්වනු ලබන මෙය අදාල වන්නේ වර්ගීකරණය කිරීමට යොමු කරනු ලබන චිත්‍රපට සඳහා පමණි. MPAA වර්ගීකරණය නීතියෙන් අනිවාර්යය කර නොතිබුනත්; වර්ගීකරණය නොකර ප්‍රදර්ශණය කල හැකි වූවත්, බොහෝ සිනමා ශාලා වර්ගීකරණය නොකල හෝ X-වර්ගීකරණය ලැබූ චිත්‍රපට ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබයි. MPAA හි සාමාජිකයින් නොවූවත් වර්ගීකරණය සඳහා චිත්‍රපට යොමුකල හැක.&lt;ref name=Maljack&gt;[http://www.ll.georgetown.edu/federal/judicial/dc/opinions/93opinions/93-7244a.html Maljack Prouctions v MPAA, US Dist. Court, DC Circuit]&lt;/ref&gt; තම දරුවන් හට සුදුසු චිත්‍රපට තේරීමේදී දෙමාපියන් හට උදව් වන [[චිත්‍රපට වර්ගීකරණ|විවිධ චිත්‍රපට වර්ගීකරණ]] අතරට MPAA වර්ගීකරණයත් අයත් වේ.

ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ වඩා දෙමාපියන් අතර වඩා ජනප්‍රියත්වයට පත්ව ඇති MPAA වර්ගීකරණ සැකැස්ම හට ප්‍රකාශන හිමිකම ලබා තිබීම නිසා අනෙකුත් සංවිධාන වලට එම සලකුණු භාවිත කල නොහැක. MPAA වර්ගීකරණය එහි තීරණ වල රහස්‍ය භාවය ගැන සහ නොගැලපීම් ගැනද විවේචනයට බඳුන්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2007-04-09-movie-ratings-main_N.htm|title=Debating the MPAA's mission|first=Scott|last=Bowles|newspaper=[http://en.wikipedia.org/wiki/USA_Today USA Today]|date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;

MPAA හි වර්ගීකරණ සැකසුම පාලනය කරනු ලබන්නේ රාජ්‍ය ආයතනයක් නොවන Classification &amp; Ratings Administration මඟිනි. මුල් කාලීනව සංස්ථාපිත විශ්ලේෂකයින් කණ්ඩායමක් විසින් චිත්‍රපටය ප්‍රදර්ශණය වූවාට පසුව පාරිභෝගික යෝජනාවක් ලෙස නිකුත් වූ අතර සිනමා ශාලා අයිතිකරුවන් ස්වෙච්චාවෙන්ම MPAA මඟින් දෙනු ලබන වර්ගීකරණයකට එකඟ වීමත් සමඟ ඔවුන්ගේ කාර්යය නව නිකුත් වීම සඳහාද බලපැවැත්විය.

චිත්‍රපට බොහෝ විට විවිධ ප්‍රභේද හා විවිධ වර්ගීකරණ යටතේ නිකුත් වේ. සමහර ප්‍රභේද සිනමා ශාලා වල පාඩු ලැබූවද සමහර විටෙක ගෘහස්ථ පාවිච්චියේදී සාර්ථකත්වයක් ලැබෙනු ඇත. (පහල දක්වා ඇති [[#NC-17 වර්ගීකරණයේ ආර්ථිකමය හැකියාව|&quot;NC-17 වර්ගීකරණයේ ආර්ථිකමය හැකියාව&quot;]] ජේදය බලන්න).

==වර්ගීකරණය==
1990 සිට MPAA චිත්‍රපට වර්ගීකරණය පහත පරිදි වේ:

{| align=center class=toccolors cellpadding=&quot;4&quot;
!style=&quot;background:#ccf; align: left;&quot;| වර්ගීකරණ සලකුණ !! style=&quot;background:#ccf;&quot;| අදහස&lt;ref&gt;http://www.mpaa.org/ratings/what-each-rating-means&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:RATED G.svg|center|30px|G වර්ගීකරණ සලකුණ]] ||
;       '''G- General Audiences (සාමාන්‍ය ප්‍රේක්ෂකයින්)''' 
: සියළුම වයස් කාණ්ඩ (All ages admitted)
: (1968–වර්තමානය)
|-
|[[File:RATED PG.svg|center|54px|PG වර්ගීකරණ සලකුණ]] ||
;     '''PG- Parental Guidance Suggested (දෙමාපිය මඟපෙන්වීම යෝජිතයි)''' 
: සමහර කොටස් ළමුන් හට නුසුදුසු විය හැක (material may not be suitable for children)
: (1978–වර්තමානය; 1972 සහ 1977 අතර &quot;children&quot; වචනය වෙනුවට &quot;pre-teenagers.&quot; යෙදින)
|-
|[[File:RATED PG-13.svg|center|95px|PG-13 වර්ගීකරණ සලකුණ]] ||
;     '''PG-13- Parents Strongly Cautioned (දෙමාපියන්ට දැඩිව දැනුම් දේ )'''
: සමහර කොටස් අවුරුදු 13 ට අඩු ළමුන්ට නුසුදුසු විය හැක (Some material may be inappropriate for children under 13)
: (1984–present)
|-
|[[File:RATED R.svg|center|40px|R වර්ගීකරණ සලකුණ]] ||
;      '''R- Restricted (සීමාන්විතයි)'''
: අවුරුදු 17 ට අඩු අය දෙමාපියන් හෝ වැඩිහිටියෙක් සමඟ සිටිය යුතුයි. (requires an accompanying parent or adult guardian.)
: (1970–වර්තමානය; 1968 සිට 1969 දක්වා නියමිත වයස 16 ලෙස සැලකින)
|-
|[[File:MPA NC-17 rating.svg|center|85px|NC-17 වර්ගීකරණ සලකුණ]] ||
;    '''NC-17-  No One 17 and Under Admitted (17න් පහල අයට අවසර නැත)'''
: (1996–වර්තමානය; 1990 සිට 1996 දක්වා &quot;No Children Under 17 Admitted&quot; ලෙස දැක්වින)
|
|}

චිත්‍රපටයක් වර්ගීකරණය වෙත යොමු නොකෙරෙනු ලැබුවොත් ලේබලය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් '''NR''' ('''Not Rated''') හෝ '''UR''' ('''Unrated''') ලෙස යෙදේ. පැරණි චිත්‍රපට NR හෝ UR ලෙස පැවතේ. එහෙත් NR හෝ UR මඟින් හැමවිටම චිත්‍රපටියක් ළමුන්ට සුදුසු නැති බව නොහැඟවේ.

== අතීතය ==
===Hays කේතයේ භාවිතයේ නිමාව===
1930 දී හඳුන්වා දී 1934 ජූලි 01 දා සිට අනිවාර්යය කරනු ලැබූ Hays කේතය, 1966 දී MPAA හි සභාපති වූ [[Jack Valenti]], විසින් එවකට පැවති චිත්‍රපට හා සංස්කෘතික පරිසරයට තවදුරටත් නොගැලපෙන බව තීරණය කරන ලදී. ඔහුව එසේ කිරීමට බලපෑ මූලික හේතුව වූයේ ප්‍රධාන චිත්‍රාගාර තුලින් බිහිවූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Pawnbroker_(film) The Pawnbroker]]'' (1965), ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Blow-Up Blow-Up]'' (1966), හා ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Who%27s_Afraid_of_Virginia_Woolf%3F_(film)  Who's Afraid of Virginia Woolf?]'' (1966), වැනි පලමුවෙන්ම නිරුවත් දර්ශන රැගත් චිත්‍රපට හේතුවෙනි&lt;ref name=&quot;valenti&quot;/&gt;

Valenti පිළිගත් චිත්‍රාගාර වලින් එම චිත්‍රපට සංස්කරණය කරන ලෙස ඉල්ලුවද එක් එක් චිත්‍රපටයට එය අදාල කරවීම කාර්යක්ෂම නොවන තත්වයට පත්විය.&lt;ref name=&quot;valenti&quot;/&gt; කේතය නැවත වරක් සංශෝධනයට ලක් කර &quot;SMA&quot; (Suggested for Mature Audiences-පරිණත ප්‍රේක්ෂකයින්ට නිර්දේශිත) උපදේශණය තාවකාලිකව හඳුන්වා දෙන ලදී. කෙසේ වුවද &quot;සිනමා නිර්මාපකයා තම නිර්මාණය කිරීමට දරනා නොවැලැක්විය හැකි ශක්තියට&quot; මෙන්ම &quot;සිනමා ක්ෂේත්‍රයට සිදුවිය හැකි රජයේ මැදිහත්වීමකට&quot; ප්‍රතිචාර වශයෙන් නව වර්ගීකරණයක අවශ්‍ය තාව Valenti හට පසක් විය..&lt;ref name=&quot;valenti&quot;/&gt;

1968 නොවැම්බර් 01 වැනිදා, ස්වෙච්ඡා MPAA චිත්‍රපට වර්ගීකරණය හඳුන්වා දීම සිදුවිය. එහි නිරීක්ෂක හා මඟපෙන්වීමේ කටයුතු MPAA, National Association of Theater Owners (NATO-ජාතික සිනමාශාලා හිමියන්ගේ සංගමය), හා International Film Importers &amp; Distributors of America (IFIDA-ඇමෙරිකානු ජාත්‍යන්තර සිනමා ආනයන හා බෙදාහැරීම්).&lt;ref name=&quot;valenti&quot;&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.skepticfiles.org/en001/mpaarate.htm |access-date=2012-04-06 |archive-date=2017-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818092954/http://www.skepticfiles.org/en001/mpaarate.htm }}&lt;/ref&gt; යන ආයතන මඟින් සිදුකරන ලදී.

පළමු චිත්‍රපට වර්ගීකරණයන් නම්&lt;ref name=&quot;valenti&quot;/&gt;:

*'''G''': General Audiences – සාමාන්‍ය ප්‍රේක්ෂකයින් (සියළු වයස්)
*'''M''': Mature Audiences – පරිණත ප්‍රේක්ෂකයින් - දෙමාපිය මනාපය අවවාදාත්මකයි
*'''R''': Restricted – වයස 16 අඩු අයවලුන් වැඩිහිටියෙක් සමඟ පැමිණිය යුතුයි.
*'''X''': Adults Only - අවුරුදු 18 වැඩි අයට පමණයි (එම අවුරුද්දේ අවසානයේ 17 දක්වා වෙනස් කරනු ලැබීය)

පලමුවෙන්ම මෙහි අඩංගු වීමට නියමිතව තිබුනේ දෙමාපියන් හට තමන් කැමති චිත්‍රපටයකට තම ළමුන්ව රැගෙන යා හැකි පරිද්දෙන් වර්ගගත කිරීම් තුනක් පමණක් වන අතර ජාතික සිනමාශාලා හිමියන්ගේ සංගමය උදක්ම කියා සිටියේ ප්‍රාන්ත නීතිමය තත්වයන් මත වැඩිහිටියන්ට පමණයි වශයෙන්ද ප්‍රභේදයක් හඳුන්වා දෙන ලෙසය. &quot;X&quot; වර්ගීකරණය MPAA හි ප්‍රකාශන හිමිකමක් නොවන අතර MPAA හට යොමු නොකරන ඕනෑම චිත්‍රපටයකට තම කැමැත්තෙන් &quot;X&quot;  හෝ වෙනත් ඕනෑම MPAA ප්‍රකාශන හිමිකම් නැති වර්ගීකරණයක් කරගත හැක.&lt;ref name=&quot;valenti&quot;/&gt;

මෙම MPAA හී හඳුන්වා දීමත් සමඟම ඇමරිකාවද චිත්‍රපට වර්ගීකරණයට එකතු විය. [[ඕස්ට්‍රේලියාව]] හා [[එක්සත් රාජධානිය]] මෙම ක්‍රියාදාමය 20 වන සියවසේ මුල්භාගයේ පමණ හඳුන්වා දී තිබිණ.&lt;ref name=seating&gt;{{Cite book|last=Austin|first=Bruce A.|title=Immediate Seating: A Look at Movie Audiences|url=https://archive.org/details/immediateseating0000aust|chapter=The Movie Rating System|page=[https://archive.org/details/immediateseating0000aust/page/110 110]|isbn=0-534-09366-3|year=1989|accessdate=October 11, 2010|publisher=Wadsworth Publishing}}&lt;/ref&gt;

===M සිට GP දක්වා හා එහි සිට PG දක්වා===
M වර්ගීකරණයද නැතිනම් R වර්ගීකරණයද අන්තර්ගතයේ තීව්‍ර බැවින් වැඩි යන්න දෙමාපියන් හට පැටලිලි සහගත වූ බැවින් 1970 ජනවාරි මාසයේ &quot;GP&quot; වර්ගීකරණය හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;http://www.mpaa.org/Ratings_hstry_Rvsns.asp&lt;/ref&gt;

1970 සිට 1972 දක්වා භාවිතා කළ වර්ගීකරණය:

* '''Rated G''': General Audiences සාමාන්‍ය ප්‍රේක්ෂකයින් (සියළු වයස්)
* '''Rated GP''': All ages Admitted. Parental Guidance Suggested. සියළු වයස්. දෙමාපිය මනාපය අවවාදාත්මකයි
* '''Rated R''': Restricted. වයස 17 අඩු අයවලුන් වැඩිහිටියෙක් සමඟ පැමිණිය යුතුයි.
* '''Rated X''': අවුරුදු 17 වැඩි අයට පමණයි.

1970 දී R- හා X- වර්ගීකරණය ලැබූ කාණ්ඩ වලට වයස් සීමාව 16 සිට 17 දක්වා වැඩිවුනු අතර ඊට පසුව X සඳහා 18 දක්වා වැඩිකර ළමුන් කාමෝද්දීපණ දර්ශන නැරඹිම වැලැක්වීමට තීරණය විය.&lt;ref name=&quot;siskel&quot;&gt;{{Cite news |first=Gene |last=Siskel |authorlink=Gene Siskel |title=The Movies |work=[http://en.wikipedia.org/wiki/Chicago_Tribune Chicago Tribune] |page=B5 |date=1970-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;beck&quot;&gt;{{Cite news |first=Joan |last=Beck |title=Children's Film Fare Skimpy |work=[http://en.wikipedia.org/wiki/Chicago_Tribune Chicago Tribune] |page=B3 |date= 1970-02-24}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වුවද X වර්ගීකරණයේ වයස් සීමාව ප්‍රාන්තයට අනුව වෙනස් විය.

1972 දෙමාපියන් විසින් පෙන්වා දෙන ලද්දේ &quot;GP&quot; වර්ගීකරණය මඟින් චිත්‍රපටයේ සැබෑ අන්තර්ගතය හෙළි නොකරන බවයි. 1971 දි MPAA අන්තර්ගතයේ උපදේශ වැකියක් එකතු කරන ලදී. ''Contains material not generally suitable for pre-teenagers''(යෞව්වන වියේ මුල් අවධියේ සිටින්නන්ට අන්තර්ගතය සුදුසු නොවේ). 1972 පෙබරවාරි මාසයේදී MPAA විසින් GP වර්ගීකරණය නව PG වර්ගීකරණය ලෙස වෙනස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news |author=United Press International |title=New 'PG' Film Rating Clarifies Picture Type |work=Chicago Tribune |page=W14 |date= 1972-02-03}}&lt;/ref&gt;

1972 සිට 1984 දක්වා භාවිතා කල වර්ගීකරණය:

* '''Rated G''': General Audiences — සාමාන්‍ය ප්‍රේක්ෂකයින් (සියළු වයස්)
* '''Rated PG''': Parental Guidance Suggested — යෞව්වන වියේ මුල් අවධියේ සිටින්නන්ට අන්තර්ගතය සුදුසු නොවිය හැක.
* '''Rated R''': Restricted — වයස 17 අඩු අයවලුන් වැඩිහිටියෙක් සමඟ පැමිණිය යුතුයි.
* '''Rated X''': අවුරුදු 17 වැඩි අයට පමණයි.

1978 අග භාගයේ PG වර්ගීකරණයේ &quot;යෞව්වන විය&quot; යන්න &quot;ළමුන්&quot; ලෙස වෙනස් විය.&lt;ref&gt;&quot;The Influence of the MPAA'S Film-Rating System on Motion Picture Attendance: a Pilot Study&quot; in ''Journal of Psychology'', Vol. 106, 1980, by Bruce A. Austin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{youtube|Yccbhnpug5k|MPAA rating at end of movie clip}}&lt;/ref&gt;

===PG-13 වර්ගීකරණය එකතු කිරීම===
1984 දී ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Indiana_Jones_and_the_Temple_of_Doom Indiana Jones and the Temple of Doom]'' හා ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Gremlins Gremlins]'' චිත්‍රපට වල විවෘත ප්‍රචණ්ඩත්වය හා රුධිර දර්ශණ නිසා දෙමාපියන් අතර PG වර්ගීකරණය ගැන ගැටළුකාරී තත්වයක් ඇතිවන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926639,00.html &quot;Gremlins in the Rating System&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029133825/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926639,00.html |date=2010-10-29 }} from ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Time_(magazine) TIME]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.spike.com/blog/top-10-most/96357 The Top 10 Most Inappropriate PG Movies] from [http://en.wikipedia.org/wiki/Spike_(TV_channel) Spike]&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ පැමිණිලි හේතුවෙන් ''Temple of Doom'' හී අධ්‍යක්ෂක හා ''Gremlins'' හී නිෂ්පාදක වන [[ස්ටීවන් ස්පිල්බර්ග්]] විසින් R වර්ගීකරණයට තරම් නොවන හා PG වර්ගීකරණය ඉක්මවා යන අන්තර්ගතය සඳහා නව වර්ගීකරණයක් MPAA සභාපති වූ [[Jack Valenti]] වෙත යෝජනා කරන ලදී. ස්පිල්බර්ග් ගේ යෝජනාව වූයේ PG-13 හෝ PG-14 වැනි අතරමැදි වර්ගීකරණයකි.&lt;ref&gt;[http://www.vanityfair.com/culture/features/2008/02/spielberg_qanda200802 Q&amp;amp;A: Steven Spielberg on Indiana Jones] from ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Vanity_Fair_(magazine) Vanity Fair]''&lt;/ref&gt;සිනමාශාලා හිමියන් හා Valenti අතර එකඟතාවයෙන් MPAA විසින් නව PG-13 වර්ගීකරණයක් 1984 ජූලි පලමුවැනිදා හඳුන්වා දෙන ලදී. එහි අදහස වු‍යේ සමහර දර්ශණ 13 පහල ළමුන්ට නුසුදුසු විය හැකි බවයි. ස්පිල්බර්ග් ගේ එම චිත්‍රපට ප්‍රති-වර්ගීකරණය නොවීය.

PG-13 වර්ගීකරණය යටතේ බෙදාහැරි පළමු චිත්‍රපටි වන්නේ ඊට පසු සතියේ එකම දිනක නිකුත් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Red_Dawn Red Dawn'' (1984). ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Dreamscape_(film) Dreamscape]'' හා ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Woman_in_Red_(1984_film) The Woman in Red]'' චිත්‍රපට වේ. ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Flamingo_Kid The Flamingo Kid]'' (1984) මෙම වර්ගීකරණය ලැබූ පලමු චිත්‍රපටය වූවද 1984 දෙසැම්බර් දක්වා එය තිරගත නොවීය. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.latimes.com/2000/sep/29/business/fi-30703 |title=FTC Playing Parent or Big Brother? |last=Eller |first=Claudia |date=2000-09-29 |work=Los Angeles Times |quote=The Motion Picture Assn. of America ... gave the first PG-13 rating that same year to Garry Marshall's &quot;The Flamingo Kid&quot; ...}}&lt;/ref&gt;

1984 සිට 1986 දක්වා භාවිතා වූ වර්ගීකරණය:

*'''Rated G''': General Audiences – සාමාන්‍ය ප්‍රේක්ෂකයින් (සියළු වයස්)
*'''Rated PG''': Parental Guidance Suggested – සමහට දර්ශණ ළමුන් සඳහා සුදුසු නොවිය හැක.
*'''Rated PG-13''': Parents Are Strongly Cautioned to Give Special Guidance for Attendance of Children Under 13 – සමහර දර්ශණ 13 පහල ළමුන් සඳහා සුදුසු නොවිය හැක.
*'''Rated R''': Restricted – වයස 17 අඩු අයවලුන් වැඩිහිටියෙක් සමඟ පැමිණිය යුතුයි.
*'''Rated X''': අවුරුදු 17 වැඩි අයට පමණයි.

1986, දී PG-13 වර්ගීකරණයේ වචන ''Parents Strongly Cautioned – Some Material May be Inappropriate for Children Under 13'' ලෙසට වෙනස් විය.

===X වෙනුවට NC-17 ආදේශ වීම===
වර්ගීකරණයේ මුල් කාලයේ, X වර්ගීකරණය ලැබූ, ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Midnight_Cowboy Midnight Cowboy]]'' (1969), ''[http://en.wikipedia.org/wiki/A_Clockwork_Orange_(film) A Clockwork Orange]'' (1971), ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Fritz_the_Cat_(film) Fritz the Cat]'' (1972), සහ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Last_Tango_in_Paris Last Tango in Paris]'' (1973) චිත්‍රපට නිරුවත් දර්ශණ අඩංගු නොවන එහෙත් අන්තර්ගතය වැඩිහිටියන්ට පමණක් සීමා වූ එවා ලෙස සැලකේ. කෙසේ වුවද එසේ දර්ශණ අඩංගු චිත්‍රපටද ප්‍රකාශන හිමිකමක් නොවූ X වර්ගීකරණය ස්වකැමැත්තෙන් යොදා ගන්නා ලදී. එසේම ඇමරිකානු සංස්කෘතිය තුල X වර්ගීකරණය (නිල් චිත්‍රපට සඳහා යෙදෙන XXX ද සමඟ) කාමෝද්දීපන චිත්‍රපට සඳහා තුල්‍යාර්ථයක් දෙන්නක් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The MPAA Rating Systems&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://lasr.cs.ucla.edu/lasr-members/reiher/film_miscellany/ratings.html |access-date=2012-04-06 |archive-date=2012-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306205920/http://lasr.cs.ucla.edu/lasr-members/reiher/film_miscellany/ratings.html }}&lt;/ref&gt;

1989 දී කලාත්මක චිත්‍රපට ලෙස විචාර ලැබූ, ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Cook,_the_Thief,_His_Wife_%26_Her_Lover The Cook, the Thief, His Wife &amp; Her Lover]'' හා ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Henry:_Portrait_of_a_Serial_Killer Henry: Portrait of a Serial Killer]'', තීව්‍ර ලෙස වැඩිහිටින්ට පමණක් වූ අන්තර්ගතය සහිතව නිපදවිය. එම දෙකම R වර්ගීකරණයට ලක් නොවූ නිසා වානිජ්‍ය බෙදාහැරීම සීමාසහිත විය.&lt;ref name=Maljack /&gt;

1990 සැප්තැම්බර් 27 MPAA විසින් NC-17 (&quot;No Children Under 17 Admitted&quot;) වර්ගීකරණය වැඩිහිටියන් සඳහා වන තම නිල සළකුණ ලෙස MPAA මුද්‍රාව සමඟ හඳුන්වා දෙනු ලැබීය.&lt;ref name=&quot;articles.latimes.com&quot;&gt;[http://articles.latimes.com/1990-09-27/news/mn-1406_1_r-rated-films &quot;X-Film Rating Dropped and Replaced with NC-17&quot;]&lt;/ref&gt; NC-17 වර්ගීකරණය ලැබූ පළමු චිත්‍රපටය ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Henry_%26_June Henry &amp; June]'' වේ.&lt;ref name=&quot;articles.latimes.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/1990-08-27/entertainment/ca-117_1_henry-miller &quot;Henry Miller Meets the MPAA&quot;]&lt;/ref&gt;

1990 සිට 1990 හි අගභාගය දක්වා භාවිතා වූ වර්ගීකර්ණය:

*'''Rated G''': General Audiences – All Ages Admitted. සාමාන්‍ය ප්‍රේක්ෂකයින් (සියළු වයස්)
*'''Rated PG''': Parental Guidance Suggested – Some Material May Not be Suitable for Children. සමහර දර්ශණ ළමුන් සඳහා සුදුසු නොවිය හැක.
*'''Rated PG-13''': Parents Strongly Cautioned – Some Material May be Inappropriate for Children Under 13. සමහර දර්ශණ 13 පහල ළමුන් සඳහා සුදුසු නොවිය හැක.
*'''Rated R''': Restricted – Under 17 Requires Accompanying Parent or Adult Guardian. වයස 17 අඩු අයවලුන් වැඩිහිටියෙක් සමඟ පැමිණිය යුතුයි.
*'''Rated NC-17''': No Children Under 17 Admitted. අවුරුදු 17 අඩු ලමුන්ට අවසර නැත.

1990 අග භාගයේ NC-17 වර්ගීකරණයේ &quot;No Children Under 17 Admitted&quot; කොටස &quot;No One 17 And Under Admitted&quot; ලෙස වෙනස් කරන ලදී. සාමාන්‍ය භාවිතයේදී X වර්ගීකරණය ලැබූ චිත්‍රපට දැන්වීම් බාරනොගත් මාධ්‍ය ආයතන NC-17 චිත්‍රපටද ප්‍රතික්ෂේප විය. ඊට අමතරව මහාපරිමාණ චිත්‍රපට ව්‍යාපාර ද උදා [http://en.wikipedia.org/wiki/Blockbuster_Video Blockbuster Video] හා [http://en.wikipedia.org/wiki/Movie_Gallery Hollywood Video] NC-17 තබා ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1995/07/21/movies/first-major-film-with-an-nc-17-rating-is-embraced-by-the-studio.html First Major Film With an NC-17 Rating Is Embraced by the Studio] from ''[http://en.wikipedia.org/wiki/New_York_Times New York Times]''&lt;/ref&gt;

===ප්‍රති-වර්ගීකරණය වූ චිත්‍රපට===
''[http://en.wikipedia.org/wiki/Midnight_Cowboy Midnight Cowboy]'' චිත්‍රපටය 1969 දී X වර්ගීකරණය ලැබූවද 1971 දී R ලෙස ප්‍රති-වර්ගීකරණය විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0064665/parentalguide|title=Parents Guide for  Midnight Cowboy (1969)|last=IMDB contributors|coauthors=Rick1990, coasterman16, construct, BagsBeast, mickib4206 and others|accessdate=31 January 2012}}&lt;/ref&gt;

===දෙමාපියන් හට වැඩිදුර තොරතුරු===
1990 සැප්තැම්බර් සිට MPAA විසින් R වර්ගීකරණය ලැබූ චිත්‍රපට වෙත එම වර්ගීකරණය ලැබීමට හේතුවූ කාරණාව කෙටියෙන් දක්වනු ලැබේ. එමඟින් දෙමාපියන් හට එහි අන්තර්ගතය පිළිබඳ යම් හැඳින්වීමක් ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙසට, Martin Scorcese විසින් 2006 එලි දක්වනු ලැබූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Departed The Departed]'' ච්ත්‍රපටයට R ලැබීමට හේතුවූ කාරණා ලෙස &quot;Strong Brutal Violence, Pervasive Language, Some Strong Sexual Content, and Drug Material&quot; (දරුණු ප්‍රචණ්ඩත්වය, භාෂාව, ලිංගික දර්ශණ හා මත්ද්‍රව්‍ය) යන කාරණා දක්වා තිබේ. ටික කලකට පසු MPAA විසින් PG, PG-13 සහ NC-17 සඳහාද කරුණු පැහැදිළි කිරීම් දක්වන්නට යෙදිණි.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Changes in the Rating System |url=http://www.mpaa.org/Ratings_hstry_Rvsns.asp |access-date=2006-04-07 |archive-date=2006-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060407022221/http://www.mpaa.org/Ratings_hstry_Rvsns.asp }}&lt;/ref&gt; 

2011 ඔක්තෝබර් වන විට බොහෝ චිත්‍රපට සඳහා නිල හේතු පැහැදිළි කිරීම් දක්වනු ලබයි. සමහර 1990 මුල් කාලයේ චිත්‍රපට නැවත ගෘහ භාවිතය සඳහා නිකුත් කරන විටද හේතු දක්වනු ලැබේ.

==ප්‍රචාරණ මාධ්‍ය==
MPAA විසින් චිත්‍රපට පෙර හඳුන්වා දීම් පට(film trailer), මුද්‍රිත ප්‍රචාරණ, පෝස්ටර් හා අනෙකුත් චිත්‍රපට ප්‍රචාරණ මාධ්‍ය සඳහාද වර්ගීකරණය සිදු කරනු ලබයි. චිත්‍රපට පෙර හඳුන්වාදීම් පට ඒවාට ලැබෙන වර්ගීකරණය අනුව කොළ තීරුව &quot;green band&quot;, කහ තීරුව &quot;yellow band&quot;, හෝ රතු තීරුව &quot;red band&quot; ලෙස හැඳින්වේ. කොළ, කහ හෝ රතු කාඩ් පතක් මඟින් පෙර හඳුන්වා දීම් දර්ශණය පටන් ගැනීමට පෙර නියමිත වර්ගීකරණය පෙන්වනු ලැබේ.

*'''Green band''': සියළුම හෝ අදාල ප්‍රේක්ෂකයින්ට අනුමත වී ඇත; ඔනෑම වර්ගීකරණයක චිත්‍රපටයක් ඉදිරියෙන් පෙන්විය හැක
*'''Yellow band''': වයසට අදාල පේක්ෂකයින් හට අනුමත වී ඇත; අන්තර්ජාල පෙර හඳුන්වාදීම් පමණි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/06/13/movies/13yell.html?ex=1348459200&amp;en=42bf69fab0a0c9cc&amp;ei=5124&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink|title=Attention, Web Surfers: The Following Film Trailer May Be Racy or Graphic|last=Halbfinger|first=David|date=2007-06-13|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;
*'''Red band''': සීමිත ප්‍රේක්ෂකයින් හට අනුමත වී ඇත; R, NC-17 හෝ වර්ගීකරණය නොකල චිත්‍රපට ඉදිරියෙන් ප්‍රදර්ශණය කල හැක.&lt;ref&gt;http://www.mpaa.org/FlmRat_Advertising.asp&lt;/ref&gt;

==වර්ගීකරණ ක්‍රියාවලිය==
===භාෂාව===
* චිත්‍රපටයේ දෙබස් වල ලිංගිකත්වය පදනම් කර ගත් පරුෂ වචන (උදා [http://en.wikipedia.org/wiki/Fuck fuck]) එකේ සිට හතර දක්වා භාවිතා වේ නම් එය R ලැබීමට හේතුවක් වුවත් එය ලිංගිකත්වය පදනම් නොවූ [http://en.wikipedia.org/wiki/Profanity expletive] පදයක් ලෙස යෙදේ නම් එයට PG-13 වර්ගීකරණය වර්තමානයෙ දෙනු ලැබේ. (මෙය Chili Palmer විසින් චිත්‍රපට කර්මාන්තය පිළිබද කල [http://en.wikipedia.org/wiki/Be_Cool චෝදනාවේ] දක්වා ඇත.) මේ දක්වා එයට පරිබාහිරව ගොස් ඇත්තේ චිත්‍රපට දෙකක් පමණි. දෙවන ගල්ෆ් යුද්ධයේ සොල්දාදුවෙන් වෙනුවෙන් තැනූ වාර්තාමය චිත්‍රපටයක් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Gunner_Palace Gunner Palace]'' චිත්‍රපයටේ එම වචනය 42 වතාවක්ද, දෙවතාවක් ලිංගිකත්වය මත පදනම්ව ද&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.screenit.com/movies/2005/gunner_palace.html|publisher=screenit.com|title=SCREEN IT! PARENTAL REVIEW: GUNNER PALACE|accessdate=2007-07-26|date=2005-03-11}}&lt;/ref&gt;, සහ ''The Hip Hop Project'' හී 17 වතාවක් යෙදී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.moviefone.com/2007/04/27/the-hip-hop-project-rated-pg-13-despite-17-f-words/|title='The Hip Hop Project' Rated PG-13, Despite 17 F-Words - The Moviefone Blog|accessdate=2012-3-31|date=2007-04-27}}&lt;/ref&gt;. එම චිත්‍රපට දෙකම MPAA වෙත ප්‍රති-වර්ගීකරණය සදහා යොමු කර ඇත.

===මත්ද්‍රව්‍ය===
* මත්ද්‍රව්‍ය වලට අදාලවෙන සඳහනක් [http://en.wikipedia.org/wiki/Cannabis_(drug) marijuana] යෙදීම චිත්‍රපටයට අවම PG-13 වර්ගීකරණයක් ලැබීමට හේතුවක් වේ. PG වර්ගීකරණයක් ලැබිය යුතුවූවත් මත්ද්‍රව්‍යට අදාලව (කෙටි කාලයක් දර්ශණය වූ හා කෙටි වදන් සහිතව) PG-13 ලැබූ චිත්‍රපටයකට ප්‍රචලිත උදාහරණයක් නම් ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Whale_Rider Whale Rider]'' චිත්‍රපටයයි. චිත්‍රපටයේ අඩංගු වන්නේ කෙටි දර්ශණයක් වූවත් අදාල වර්ගීකරණයට හේතු වූයේ මත්ද්‍රව්‍ය භාවිත උපකරණ වල කෙටි දර්ශණයක් නිසාවෙනි. විවේචක Roger Ebert එම MPAA තීරණය විවේචනය කලේ &quot;a wild overreaction.&quot; ලෙසිනි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20031116/ANSWERMAN/311160302|title=Movie Answer Man|date=2003-11-16|accessdate=2007-07-26|first=Roger|last=Ebert|publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/Chicago_Sun-Times Chicago Sun-Times]|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012002627/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20031116%2FANSWERMAN%2F311160302|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2007 මැයි මාසයේ දුම්බීම පිළිබඳ වචනයෙන් විස්තර කිරීමද චිත්‍රපට වර්ගීකරණයට බලපාන බව MPAA නිවේදනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mpaa.org/press_releases/mpaa%20statement%20smoking%20as%20a%20rating%20factor%20_2_.pdf|format=PDF|title=FILM RATING BOARD TO CONSIDER SMOKING AS A FACTOR|date=2007-05-10|accessdate=2007-07-26|publisher=MPAA |archiveurl=http://web.archive.org/web/20070612173748/http://mpaa.org/press_releases/mpaa+statement+smoking+as+a+rating+factor+_2_.pdf &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archivedate=2007-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.universalpictures.com/legal/tobacco/index.html|title=Universal Pictures Policy Regarding Tobacco Depictions in Films|date=2007-04-16|accessdate=2008-08-05|publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/Universal_Studios Universal Studios]]}}&lt;/ref&gt;

[වෝල්ට් ඩිස්නි සමාගම] දුම්බීම තවදුරටත් තම චිත්‍රපටවල ප්‍රදර්ශණය නොකරනු ලබයි. එම තහනමෙන් පසුවද ''[http://en.wikipedia.org/wiki/101_Dalmatians_(1996_film) 101 Dalmatians]]'', චිත්‍රපටය සංස්කරණයෙන් තොරව එහි [http://en.wikipedia.org/wiki/Cruella_de_Vil Cruella de Vil] ව උමතු දුම්බොන්නෙක් ලෙස පෙන්වීම කරණු ලැබුවත් DVD ලෙස එළිදක්වනු ලැබීය. 2011 [http://en.wikipedia.org/wiki/Nickelodeon_(TV_channel) Nickelodeon] සජීවීකරණය කළ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Rango_(2011_film) Rango]'' චිත්‍රපටයට ලැබූ PG වර්ගීකරණය නිසා මතභේදයකට තුඩු දෙනු ලැබීය. චිත්‍රපටයේ දුම්බීම විස්තර කරන අවස්ථා හැටකට වඩා ඇති බැවින් ළමුන්ට සුදුසු PG වර්ගීකරණය නුසුදුසු බව තර්ක කරණු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.usatoday.com/yourlife/health/2011-03-08-rango08_ST_N.htm|work=USA Today|first=Rita|last=Rubin|title=PG-rated 'Rango' has anti-smoking advocates fuming|date=2011-03-08}}&lt;/ref&gt;

===ලිංගික දර්ශණ අන්තර්ගතය===
2010 වන විට MPAA විසින් පිරිමි නග්නත්වය පිළිබද වචන හාවිතයද සූචකයට ඇතුලත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.spanglemagazine.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=551|title=Spangle Magazine|date=2010-10-11|accessdate=2011-02-01|first=Brian|last=Thompson|publisher=Spangle Magazine}}&lt;/ref&gt;

===MPAA වර්ගීකරණ මණ්ඩලය===
''[http://en.wikipedia.org/wiki/This_Film_Is_Not_Yet_Rated This Film Is Not Yet Rated]''චිත්‍රපටයට අනුව 2005 දෙසැම්බර් මාසයේ එහි සාමාජිකයින් වූයේ: &lt;ref name=&quot;This Film is not Yet Rated&quot;&gt;{{Cite video|title=[http://en.wikipedia.org/wiki/This_Film_Is_Not_Yet_Rated This Film is not Yet Rated]|people=[http://en.wikipedia.org/wiki/Kirby_Dick Kirby Dick]|date=2006-01-25|medium=Film}}&lt;/ref&gt;
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Joan_Graves Joan Graves], මුලසුන
* Anthony &quot;Tony&quot; Hey, ජේෂ්ඨ වර්ගීකරු, 61,
* Scott Young, ජේෂ්ඨ වර්ගීකරු, 51,
* Joann Yatabe, ජේෂ්ඨ වර්ගීකරු, 61,
* Matt Ioakimedes, 46,
* Barry Freeman, 45,
* Arleen Bates, 44,
* Joan Worden, 56,
* Howard Fridkin, 47,
* Kori Jones, මියගොස් ඇත.

සහ MPAA ඇපෑල මණ්ඩල සභිකයින්:

* Matt Brandt, සභාපති, [http://en.wikipedia.org/wiki/Trans-Lux Trans-Lux Theatres]
* Pete Cole, Film Buyer, [http://en.wikipedia.org/wiki/The_Movie_Experience The Movie Experience]
* Bruce Corwin, සභාපති හා CEO, Metropolitan Theatres
* Alan Davy, Film Buyer, [http://en.wikipedia.org/wiki/Regal_Entertainment_Group Regal Entertainment Group]
* Mike Doban, සභාපති, Archangelo Entertainment
* Steve Gilula, CEO [http://en.wikipedia.org/wiki/20th_Century_Fox 20th Century Fox]
* Frank Haffar, COO, Maya Cinemas
* John Lodigian, Vice President of Sales, [http://en.wikipedia.org/wiki/AMC_Theatres AMC Theatres]
* Michael McClellan, Vice President &amp; Film Buyer, [http://en.wikipedia.org/wiki/Landmark_Theatres Landmark Theatres]
* Milton Moritz, CA/NV Chapter President, [http://en.wikipedia.org/wiki/National_Association_of_Theatre_Owners National Association of Theatre Owners] (NATO)
* Lew Westenberg, VP of Operations West Coast Division, [http://en.wikipedia.org/wiki/Loews_Cineplex_Theatres Loews Cineplex Theatres]
* Jonathan Wolf, Director, [http://en.wikipedia.org/wiki/American_Film_Market American Film Market]
* Reverend James Wall, [http://en.wikipedia.org/wiki/United_Methodist United Methodist] [http://en.wikipedia.org/wiki/Minister_(Christianity) Minister], [http://en.wikipedia.org/wiki/National_Council_of_Churches National Council of Churches]
* Harry Forbes, Representative, [http://en.wikipedia.org/wiki/United_States_Conference_of_Catholic_Bishops United States Conference of Catholic Bishops]


''This Film is Not Yet Rated'' වාර්තා චිත්‍රපටයට අනුව වර්ගීකරණ ක්‍රියාත්මක වන රටවල් 30 ක් අතරින් සංවිධානයේ සාමාජිකයින් හෙළිනොකරන එකම රට ඇමරිකාවයි. MPAA තොරතුරු පිටතට අනාවරණය නොකරන බවට සාමාජිකයින් ගිවිසුම් අත්සන් කල යුතු වේ.&lt;ref name=&quot;This Film is not Yet Rated&quot; /&gt;

==වර්ගීකරණයේ බලපෑම්==
අවසන් දශකයේ සිට PG වර්ගීකරණය ළමා චිත්‍රපට වලට බහුලව ලැබෙන නිසා යෞවනයන් හා වැඩිහිටියන් ඉලක්ක කර තනන චිත්‍රපට වලට මෙම වර්ගීකරණයෙන් වානිජව අසතුටුඩායක බලපෑම් එල්ල වේ. උදාහරණයක් ලෙස 2004 නිකුත් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Sky_Captain_and_the_World_of_Tomorrow Sky Captain and the World of Tomorrow]'', චිත්‍රපටය ළමුන් ඉලක්ක කර නොනිපදවූ අතර PG වර්ගීකරණය ලැබුණු අතර එය ආදායම් වාර්තා අතින් අසාර්ථක වීමට යෞවනයින් විසින් එක බොළඳ ළමා කතාවක් ලෙස සැලකීම හේතුවක් විය හැක.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eonline.com/News/Items/0,1,14962,00.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20040922020013/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,14962,00.html|title=&quot;Sky Captain&quot; Takes Flight|first=Bridget|last=Byrne|date=2004-09-20|archivedate=2004-09-22|accessdate=2007-07-26|publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/E!_Online E! Online]]}}&lt;/ref&gt;

===NC-17 වර්ගීකරණයේ ආර්ථිකමය හැකියාව===

NC-17 වර්ගීකරණය භාවිතයේ මුල් අවධියේදී එම වර්ගීකරණය ලැබූ චිත්‍රපට කිහිපයක් පමණක් සාර්ථක විය. වර්ථමානයේ NC-17 චිත්‍රපට මූලිකව දර්ශණය වන්නේ වර්ගීකරණ ගැන වැඩි අවධානයක් යොමු නොකරණ [http://en.wikipedia.org/wiki/Art_film art house] චිත්‍රපට ශාලාවල පමණි. ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Blue_Valentine_(film) Blue Valentine]'' චිත්‍රපටයට NC-17 ලබාදීමට MPAA ගත් තීරණය මතභේදයට තුඩු දුන් අවස්ථාවේදී (මෙම තීරණය Weinstein සමාගම අභියෝගයට ලක් කල අතර අවසානයේ සංස්කරණයකින් තොරවම එයට R වර්ගීකරණය ලබාදීමට සිදුවිය), ජනප්‍රිය [http://en.wikipedia.org/wiki/Ryan_Gosling Ryan Gosling] පෙන්වා දෙනු ලැබුවේ NC-17 චිත්‍රපට පුළුල් ප්‍රචාරණයකට ඉඩකඩ නැති බව, AMC හා Regal වැනි ප්‍රධාන සිනමා ශාලා වලින් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හා art house සිනමා ශාලා නොමැති ප්‍රදේශ වල ජනතාවට මේවා නැරඹීමට නොහැකි බවයි.

1995 දී [http://en.wikipedia.org/wiki/United_Artists United Artists] සමාගම විසින් විශාල වියදමක් දරා ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Showgirls Showgirls]'' (1995) චිත්‍රපටය නිකුත් කරන ලදි. එය වඩාත්ම පුළුල් බෙදාහැරීමකට ලක්වූ NC-17 චිත්‍රපටය විය. (එකවර සිනමා ශාලා 1,388 ක ප්‍රදර්ශනය විය), නමුත් එහි වානිජව අසාර්ථක වූ එහි අයවැය වූ ඩොලර්මිලියන 45 න් ලබාගත හැකිවූයේ 45% ක් පමණි.&lt;ref&gt;http://www.filmsite.org/greatestflops16.html&lt;/ref&gt; මෙයද NC-17 වර්ගීකරණය වානිජව අසාර්ථක වියහැකි බවට හේතුවක් ජනිත කිරීමට උදව්වක් විය.

''[http://en.wikipedia.org/wiki/Scream_(film) Scream]'' චිත්‍රපටයට එහි රූපමය ප්‍රචණ්ඩතාවය නිසා NC-17 වර්ගීකරණය ලැබුණු අතර එයට ආයෝජනය කල [http://en.wikipedia.org/wiki/Miramax_Films Miramax Films] සමාගම එම වර්ගීකරණය යටතේ බෙදාහැරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. අධ්‍යක්ෂක [http://en.wikipedia.org/wiki/Wes_Craven Wes Craven] විශාල උත්සහයක් දරා සංස්කරණය කිරීම ගණනාවකින් පසුව R වර්ගීකරණයක් සඳහා නැවත යොමුකරන ලදී. මෙම අවස්ථාවේදි සාමාජිකයින් විවෘත මනසකින් මෙම හාස්‍යජනක කාරණාව දෙස බලා අවශ්‍ය වර්ගීකරණය ලබාදෙන ලදී. මෙම චිත්‍රපටය වෙනත් දෘෂ්‍ය මාධ්‍ය සඳහා නිකුත් කිරීමේදි සංස්කරණය නොකල් මුල් පිටපත නිකුත් වුනු අතර පසුව එය නිවැරදි කරගන්නා ලදී.

''[http://en.wikipedia.org/wiki/Requiem_for_a_Dream Requiem for a Dream]'' (2000) චිත්‍රපටයට NC-17 වර්ගීකරණය ලැබුණු ඇතර එයට R ලබාගැනීමට සංස්කරණය කිරීම Darren Aronofsky ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ඔහුගේ තීරණයට ගරුකල Artisan Entertainment ආයතනය වර්ගීකරණය නොකල පිටපතක් ලෙස එය නිකුත් කරනු ලැබීය. R වර්ගීකරණ පිටපතක් පසුව නිකුත් කරන ලදී.

සමහර NC-17 සිනමා නිකුතු වල වර්තමාන සාර්ථකත්වයක් දැකිය හැකි අවස්ථා ඇත. කෙසේවුවද [http://en.wikipedia.org/wiki/Fox_Searchlight_Pictures Fox Searchlight Pictures] විසින් යූරෝපියානු චිත්‍රපටයක් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Dreamers_(film) The Dreamers]'' (2003) හි ඇමරිකානු සංස්කරණය NC-17 යටතේ ඇමරිකාවේ සිනමාශාලා වලට නිකුත් කරන ලදී. පසුව DVD ලෙස මුල් NC-17 පිටපත හා සංස්කරණය කල R පිටපත නිකුත් කරන ලදී. A Fox Searchlight සමාගමේ ප්‍රකාශකයෙකුට අනුව NC-17 වර්ගීකරණය ඔවුන්ට කරදරයක් නොදුන් බව ප්‍රකාශ කරයි. (ඔවුන්ට වෙන් කිරීමේදි කිසි ප්‍රශ්නයක් ඇති නොවූ අතර [http://en.wikipedia.org/wiki/Mormon Mormon] ට අයත් [http://en.wikipedia.org/wiki/Deseret_News Deseret News] පමණක් දැන්වීම් බාරගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත) එසේම Fox Searchlight චිත්‍රපටයේ ආදායම් වාර්තා ගැන සෑහීමකට පත්වේ.&lt;ref name=&quot;lahiding&quot;&gt;[http://articles.latimes.com/2004/apr/20/entertainment/et-dutka20 NC-17 comes out from hiding] from ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times Los Angeles Times]''&lt;/ref&gt; තවත් සැලකිය හැකි කරුණක් නම් NC-17 ලැබූ විදේශීය චිත්‍රපටයක් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Bad_Education Bad Education]'' ඇමරිකාවේ සිනමා ශාලාවලින් පමණක් ඩොලර් මිලියන 5.2 ක ආදායමක් ලැබීය.&lt;ref&gt;[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=badeducation.htm ''Bad Education'' performance] from [http://en.wikipedia.org/wiki/Box_Office_Mojo Box Office Mojo]&lt;/ref&gt; (විදේශීය චිත්‍රපටයකට සාමාන්‍ය සාර්ථකත්වයකි).&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090703133158/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000724461 Foreign affairs] from ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Hollywood_Reporter The Hollywood Reporter]''&lt;/ref&gt;).


1990 දශකයේ අගභාගයේ සිට වර්ධනය වූ ගෘහස්ථ වෙළඳ පොල NC-17 චිත්‍රපට සඳහා හිතකර මාධ්‍යක් විය. R වර්ගීකරණය සිනමාශාලා සඳහා හිතකර බැවින් බොහෝවිට චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින් සංස්කරණය කල පිටපත් ඒ සඳහා ලබා දී සංස්කරණය නොකල &quot;(uncut)&quot;, (වර්ගීකරණය නොකල හෝ NC-17) පිටපත් සීමිත දර්ශණ වාර සඳහා, වෙනත් මාධ්‍ය ලෙස (DVD හෝ Blu-Ray) සහ විදේශීය වෙළඳ පොලට නිකුත් කරනු ලැබීය. මෙම ක්‍රියාදාමය ගෘහස්ථ භාවිතයට චිත්‍රපට විකිණිමට අත්වැලක් සපයන ලදී.

[http://en.wikipedia.org/wiki/Variety_(magazine) Variety] සඟරාවට අනුව 2007 මාර්තු වන විට MPAA සභාපති Dan Glickman විසින් නව වර්ගීකරණයක් හඳුන්වා දීමට හෝ NC-17 අපකීර්තිය අඩුකිරීමට ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට සිටි බව දැක්වේ. චිත්‍රපටියේ ආදායම් වාර්තාවලට වන හානිය නිසා චිත්‍රාගාර විසින් MPAA හට NC-17 ඉවත් කරන ලෙස පවසා ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.bloody-disgusting.com/news/8386 BD Horror News – MPAA Creating 'Heavy-R', A More PC Version of NC-17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010230811/http://bloody-disgusting.com/news/8386/ |date=2012-10-10 }} from bloody-disgusting.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cinematical.com/2007/03/10/mpaa-wants-new-rating-for-heavy-r/ MPAA Wants New Rating For 'Heavy R' – Cinematical&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

විද්වත් නීතීඥයෙකු වූ [http://en.wikipedia.org/wiki/Julie_Hilden Julie Hilden] ට අනුව MPAA හට &quot;masterpiece exception&quot; (ශ්‍රේෂ්ඨ කලාකෘති වලට සහනයක්) තිබිය යුතුබව පවසයි. සාමාන්‍යයෙන් NC-17 ලැබෙන චිත්‍රපටයක් වූවත් චිත්‍රපටයේ පණිවුඩය ලබා දීමට ප්‍රචණ්ඩත්වය අවැසිනම් එය ලබාදීම එහි අරමුණයි. ඒ සඳහා උදාහරණයක් ලෙස ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Saving_Private_Ryan Saving Private Ryan]'' චිත්‍රපටයේ විස්තර කෙරෙන බිහිසුනු [http://en.wikipedia.org/wiki/Normandy_landings D-Day ගොඩබැසීම් දර්ශණය] සඳහන් කරයි. ඇය තවදුරටත් පවසන්නේ එමඟින් අනෙකුත් චිත්‍රපට ඇගයීමේදි සිද්ධි යෙදුම හා පෙනෙනා දර්ශණය නොසලකා හැරීම හා ප්‍රචණ්ඩත්වය ගැන නවමු විධිවලින් පෙන්නුම් කරන වඩා තියුණු චිත්‍රපටවලට වඩා සාම්ප්‍රදායික චිත්‍රපටවලට වාසියක් අත්විය හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Hilden|first=Julie|authorlink=http://www.juliehilden.com|title=Free Speech and the Concept of &quot;Torture Porn&quot;: Why are Critics So Hostile to &quot;Hostel II&quot;?|url=http://writ.news.findlaw.com/hilden/20070716.html|accessdate=22 March 2011|agency=[http://en.wikipedia.org/wiki/FindLaw FindLaw]'s Writ|date=July 16, 2007}}&lt;/ref&gt;

===&quot;R කාඩ්පත්&quot; නිකුත් කිරීම===
2004 වර්ෂයේ ආරම්භයේ සිට GKC Theatres (වර්තමානයේ Carmike Cinemas) විසින් යෞවනයන් හට වැඩිහිටියෙක් නොමැතිව R වර්ගීකරණය ලද චිත්‍රපට බැලීමට 'R-කාඩ්පත්' නම් ක්‍රමයක් හඳුන්වා දෙන ලදී. මෙම කාඩ්පත් මහත් මතභේදයක් ඇතිකරන ලද අතර MPAA හී Jack Valenti අදහස් දක්වමින්, එමඟින් ස්වෙච්ඡා චිත්‍රපට වර්ගීකරණය විකෘත කරන බව හා සියළුව R චිත්‍රපට එක සමාන නොවන බවද පවසන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aolsvc.news.aol.com/news/article.adp?id=20040601213009990001|title='R-Cards' Let Teens See Racy Movies: Some in Industry Say Cards Defeat Purpose of Ratings|date=2004-06-01|publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/ABC_News ABC News]|accessdate=2007-07-26|first=Barbara|last=Pinto}}&lt;/ref&gt; සිනමාශාලා හිමියන්ගේ සංගමයේ John Fithian ද කාඩ්පත් ක්‍රමය අනතුරුදායක බව පවසන ලදී. ඔහු තවාදුරටත් ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Christian_Science_Monitor Christian Science Monitor]'' සඟරාව වෙත අදහස් දක්වමින් R වර්ගීකරණය පවුලේ එකට නැරඹිය හැකි තත්වයේ ඇති ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Billy_Elliot Billy Elliot] සහ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Erin_Brockovich_(film) Erin Brockovich]'' (චිත්‍රපට දෙකම භාෂාව නිසා R ලැබීය) සමඟම ප්‍රචණ්ඩත්වය උපරිමයෙන් විදහා දැක්වෙන ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Pulp_Fiction_(film) Pulp Fiction]'' සහ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Kill_Bill Kill Bill]'' එක මට්ටමේ සලකා ඇති බවටද පවසා සිටී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.csmonitor.com/2004/0524/p12s02-lifp.html|title=Under 17 not admitted without R-card|publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/Christian_Science_Monitor Christian Science Monitor]|first=Amanda|last=Paulson|date=2004-05-24|accessdate=2007-07-26}}&lt;/ref&gt; මෙම ප්‍රකාශය නිවැරදි වූවත් Billy Elliot ගෘහස්ත භාවිතය සඳහා නිකුත් කිරීමේදී PG-13 ලබාගන්නා ලදී.

==විවේචන==
===ලිංගික හා භාෂා ප්‍රචණ්ඩත්වය ගැන ප්‍රමුඛත්වයෙන් සැලකීම===

චිත්‍රපට වර්ගීකරණය හට ප්‍රබල විවේචන එල්ල වී ඇත. චිත්‍රපට විචාරක [http://en.wikipedia.org/wiki/Roger_Ebert Roger Ebert] ට අනුව බිහිසුණු දර්ශණ මත වර්ගීකරණයට ලක් කිරීමට වඩා ලිංගිකත්වය මත වර්ගීකරණය කරනු ලබයි. ලිංගිකත්වය හා බිහිසුණු කම අතර අසමාන වර්ගීකරණය ගැන [http://en.wikipedia.org/wiki/David_Ansen David Ansen] ඇතුළු තවත් චිත්‍රපට විවේචකයින්ද බොහෝ චිත්‍රපට නිපදවන්නන්ද අදහස් දක්වා ඇත. තවදුරටත් අදහස් දක්වන Ebert, වර්ගීකරණය චිත්‍රපටයේ සුළු ලක්ෂණය දෙස හඹා යෑම මිස (පරුෂ වචනය භාවිත කල අවස්ථා ගණන වැනි) චිත්‍රපටයේ ප්‍රධාන අර්ථය ගැන උනන්දුවක් නොදක්වන (උදාහරණයක් ලෙස ලිංගිකත්වයේ හා ප්‍රචණ්ඩත්වයේ විපාක තේමාකර ගත් චිත්‍රපට) බව පවසයි. ඔහු යෝජනා කරන්නේ A (adults only වැඩිහිටියන්ට පමණයි) වර්ගීකරණයක් මඟින් NC-17 තරමට ලිංගිකත්වය නොමැති හා බාලවයස් කරුවන්ට නොගැලපෙන ප්‍රචණ්ඩත්වය හෝ ලිංගිකත්වය ඇති චිත්‍රපට වෙන් කරන ලෙසයි. තවදුරටත් ඔහු බොහෝ දෙනෙකුට නොතේරෙන NC-17 වෙනුවට වැඩිදෙනෙකුට තේරෙන X නැවත ආදේශ කරන ලෙස ඔහු යෝජනා කරන අතර හා A හා X මඟින් වැඩිහිටියන්ට පමණක් වන්නේ ලිංගික දර්ශන මතද නැද්ද යන්න පැහැදිලි වන බව ඔහුගේ මතයයි.

මෙයට අදහස් දක්වන MPAA සභාපති [http://en.wikipedia.org/wiki/Dan_Glickman Dan Glickman] පවසන්නේ බොහෝ චිත්‍රපට පළමුව ලිංගිකත්වයට වඩා ප්‍රචණ්ඩත්වය වෙනුවෙන් NC-17 ලබන නමුත් ඔවුන් පසුව R ලබාගැනීම සඳහා ඒවා සංස්කරණය කරනු ලබන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Gilbert |last=Cruz |date=October 30, 2008 |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1854732,00.html |title=Happy 40th Birthday, Movie Ratings |work=Time |access-date=April 6, 2012 |archive-date=November 6, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106140121/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1854732,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

1969 සිට 1970 දක්වා කාලය තුල CARA අභ්‍යන්තර විවේචකයෙක් ලෙස වර්ගීකරණය සිදුකල ආයතනයේ සේවය කොට වර්තමානයේ චිත්‍රපට විචාරයේ හා රචනයේ යෙදෙන Stephen Farber මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ අදහස දරමින්, ''The Movie Ratings Game'' ට&lt;ref name=&quot;Farber1972&quot;&gt;Stephen Farber. ''[http://books.google.com/books?id=UhIaAAAAMAAJ The Movie Rating Game]''. Paperback ed. Public Affairs Press; 1972 [cited October 3, 2011]. ISBN 978-0-8183-0181-0.&lt;/ref&gt; වාර්තාවක් කරමින් පවසා සිටින්නේ ප්‍රචණ්ඩත්වයට වඩා ලිංගිකත්වයට ප්‍රමුඛස්ථානයක් දෙනු ලබන බවයි. [http://en.wikipedia.org/wiki/This_Film_Is_Not_Yet_Rated This Film Is Not Yet Rated] චිත්‍රපටයද මෙයට සමානම අදහසක් දරමින් MPAA වෙබ් අඩවිය උපුටාගනිමින් පවසා සිටින්නේ ප්‍රචණ්ඩත්වයට වඩා හතරගුණයක් වැඩියෙන් ලිංගිකත්වය නිසා NC-17 ලබාගන්න බවය.

''[http://en.wikipedia.org/wiki/South_Park South Park]'' සමාගමේ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/South_Park:_Bigger,_Longer_%26_Uncut Bigger, Longer &amp; Uncut]'' වාරණය ගැන අදහස් දැක්වූ චිත්‍රපටයකි. එහි මුල් නාමය වූයේ South Park: All Hell Breaks Loose, වූ අතර MPAA විසින් නමේ &quot;Hell&quot; (අපාය) ලෙස තිබූ නිසා අවසර නොදෙන ලදී. කෙසේ වුවද MPAA නව නාමයට අවසර ලබාදුන් අතර එහි අඩංගු වෙන නාම විශේෂණ මඟින් චිත්‍රපටිය ගැන මෙන්ම පුරුෂ ලිංගය ගැනද විස්තර කල හැක. සමාගම පවසන්නේ නාමය පැහැදිළිවම විහිළුවක් බව හා MPAA එය හරිහැටි වටහා නොගත් බවය.&lt;ref name=HistorySP&gt;{{cite news|url=http://www.spscriptorium.com/SPinfo/SPBLU.htm| title = The History of South Park}}&lt;/ref&gt; චිත්‍රපටයේ අවසන් පද කිහිපය නම් &quot;Just remember what the MPAA says: Horrific, deplorable violence is okay, as long as people don't say any naughty words!&quot; &quot;(MPAA කියපු දේ මතකෙට ගන්න: මිනිස්සු නරක වචන කියන් නැති තාක් භයංකර, නින්දිත ප්‍රචණ්ඩත්වය තිබ්බට කමක් නෑ&quot;)

2011 ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Bully_(2011_film) Bully]'' වාර්තාමය චිත්‍රපටියට එහි භාෂාව නිසා R වර්ගීකරණය ලැබුණු අතර එමඟින් එහි පරමාර්ථ ප්‍රේක්ෂකයින් වූ මැද හා උසස් අධ්‍යාපන වයසේ ළමුන්ට එය නැරඹීම වැලකී යන බවට&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.change.org/petitions/mpaa-dont-let-the-bullies-win-give-bully-a-pg-13-instead-of-an-r-rating |title=MPAA: Don't Let the Bullies Win!| accessdate=18 March 2012}} &lt;/ref&gt; මහත් විවාදයක් මතුවුණි. [http://en.wikipedia.org/wiki/Common_Sense_Media Common Sense Media] එයට එකඟ නොවූ අතර දහතුනට වැඩි ළමුන්ට නිර්දේශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Betsy|last=Bozdech|url=http://www.commonsensemedia.org/movie-reviews/bully|title=Bully|publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/Common_Sense_Media Common Sense Media]| accessdate=18 March 2012 }}&lt;/ref&gt; චිත්‍රපටයේ අධ්‍යක්ෂක Lee Hirsch &quot;එය ඔවුන් කලින් අසා නැති දෙයක්&quot; යැයි පවසන ලදී. වර්ගීකරණය වෙනස් කර ගැනීමට පවසා අත්සන් 300,000 කට වැඩි පෙත්සමක් අත්සන් කරවන ලදී.&lt;ref&gt;http://www.dailycomet.com/article/20120307/APE/1203070943{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===ස්වාධීන චිත්‍රාගාර වෙත දැඩි ප්‍රමිති දැක්වීම===
බොහෝ විවේචකයින් මෙන්ම [http://en.wikipedia.org/wiki/Independent_film ස්වාධීන] බෙදාහරින්නන්ද නඟන චෝදනාවක් නම් ස්වාධීන චිත්‍රාගාර වෙතට වඩා ප්‍රධාන චිත්‍රාගාර වෙත බොහෝවිට මෘදු පිළිගැනීමක් ලැබෙන බවය. ඒ සඳහා ඔවුන් සංසන්දනය කරන ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Saving_Private_Ryan Saving Private Ryan]'' චිත්‍රපටය [http://en.wikipedia.org/wiki/Steven_Spielberg ස්ටීවන් ස්පිල්බර්ග්] ගේ නොවුනානම් බොහෝවිට එහි ඇති [http://en.wikipedia.org/wiki/Normandy නෝමැන්ඩිය] වෙත ගොඩ බසින [http://en.wikipedia.org/wiki/Normandy_Landings D-Day] දර්ශණයේ ඇති තීව්‍ර තාව මත එය NC-17 ලෙස වර්ගීකරණය වනු ඇති බව ඔවුන්ගේ විශ්වාසයයි. ස්වාධීන බෙදාහැරීමක් වූ නිරුවත් දර්ශණ නොමැති (එක් දර්ශණයක ජර්මන් සෙබලෙක් ප්‍රංශ කාන්තාවක් දූෂණය කිරීමට සැරසීමක් හැර), පරුෂ වචන අඩු හා අවම ප්‍රචණ්ඩත්වයක් ඇති ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Saints_and_Soldiers Saints and Soldiers]'' චිත්‍රපටයට R ලැබීමට හේතුවූයේ ප්‍රධාන නළුවා වෙඩි වැදී මිය යන දර්ශණය නිසා බව කියැවුනු අතර එම එක් සංස්කරණය මඟින් PG-13 වර්ගීකරණය ගතහැකිව තිබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=R rating stuns 'Saints' makers|publisher=Deseret News|url=http://deseretnews.com/dn/view/0,1249,590041363,00.html|accessdate=2008-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=LDS Cinema Gets Better and Gets a Bum Rating |first=Thomas |last=Baggaley |url=http://www.meridianmagazine.com/arts/040220mpaa.html |accessdate=2008-03-15 |work=meridianmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

හාස්‍යෝත්පාදක චිත්‍රපටයක් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Scary_Movie Scary Movie]'' නිකුත් වූයේ [http://en.wikipedia.org/wiki/The_Walt_Disney_Company වෝල්ට් ඩිස්නි සමාගමේ] කොටසක් වූ [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimension_Films Dimension Films] මඟිනි. එහි අශෝභන ලිංගිකත්වය පදනම් කරගත් විහිළු, භාෂාව, මත්ද්‍රව්‍ය පාවිච්චිය හා ප්‍රචණ්ඩත්වය සමඟ සෘජු පුරුෂ ලිංගයක දර්ශණ අඩංගු වූවා වුවත් එයට ලැබුනු R වර්ගීකරණය බොහෝ විවේචනයට බඳුන් විය. එය හා සැසඳීමේදී ස්වාධීන බෙදාහැරීමක් වූ [ South Park] සමාගමේ සාපේක්ෂව අඩු ලිංගිකත්වය මත පදනම් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Orgazmo Orgazmo]'' චිත්‍රපටය හට එහි &quot;පැහැදිලි ලිංගික අන්තර්ගතය හා දෙබස්&quot; හේතුවෙන් NC-17 ලැබිණි. (එහි පෙන්වූ එකම පුරුෂ ලිංගය කෘතිම එකකි). එම කාලයේ සමාගම හට එය සංස්කරණය කිරීමට මුදල් නොතිබූ නිසා එය NC-17 වර්ගීකරනයේම රැඳිණි. Adam Carolla ගේ ''The Hammer'' චිත්‍රපටය PG-13 ලැබීමට සුදුසු තත්වයේ අවම පරුෂ වචන භාවිතයේ තිබුණු චිත්‍රපටයක් වුවද එයට ලැබී තිබුනේ R වර්ගීකරණයකි. එසේම ඔස්කාර් සම්මාන ලැබූ ස්වාධීන බෙදාහැරීමක් වූ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_King%27s_Speech The King's Speech]'', චිත්‍රපටයේ &quot;fuck&quot; වචනය අවස්ථා දෙකකදී 17 වතාවක් යෙදී තිබුනද ඉතිරි කොටසේ ඇති දැමුණු අන්තර්ගතය මත හා එම ශාපකිරීම කතාවට විශාල වශයෙන් වැදගත් වීම නිසා එයට ලැබුනු R වර්ගකිරීම විවේචනයට ලක්විය. පසුව සංස්කරණය කොට PG-13 නිකුත් වුවද එය DVD ලෙස නිකුත් නොවීය. මෙම අසමතුලිත තාවය පාලනය කිරීමට සමහර චිත්‍රාගාර විධායික නිලධාරීන් හා MPAA හා එකව වැඩකල සාර්ථක නිෂ්පාදකයින් එක්ව චිත්‍රපට නිපදවන්නන් හට තම චිත්‍රපට යොමුකිරීමට නව සමාගම් ඇතිකරගෙන ඇත. උදාහරණ ලෙස Dunn Films හා Motion Picture Consulting LLC හැඳින්විය හැක.

===නිර්ණායක ප්‍රසිද්ධ කරන ලෙස ඉල්ලීම===

මධ්‍යස්ථ හා නිදහස් බොහෝ විවේචකයින්ගේ ඉල්ලීමක් නම් MPAA වර්ගීකරණ ප්‍රමිති එළිදරව් කරන ලෙසයි. MPAA නිතරම පෙන්වාදෙනු ලබන්නේ ජාතික මට්ටමේ විද්‍යාත්මක ඡන්ද විමසුම් මඟින් (සෑම වසරකම නිව් ජර්සි ප්‍රාන්තයේ ප්‍රින්ස්ටන් හී Opinion Research Corporation ආයතනය මඟින් පවත්වනු ලබයි) වර්ගීකරණය උපකාරීදායක බවට දෙමාපියන් තහවුරු කරන බවයි. Kirby Dick වැනි විවේචකයින් පවසන්නේ කිසිවක් නැතිවාට වඩා වර්ගීකරණයක් තිබීම උපකාරී වන බව එමඟින් ඔප්පු වන බවයි. &lt;ref name=&quot;This Film is not Yet Rated&quot;/&gt; තවත් මතුකරන කාරණාවක් නම් MPAA සමහර තීරණ ගැනීමට හේතුවූ කාරණා ගැන කිසිවක් සඳහන් නොකිරීමයි. අවම වශයෙන් චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයා හට වත් වෙනත් වර්ගීකරණයක් ගැනීමට සංස්කරණය කලයුතු දර්ශණය පෙන්වීම සිදු නොකරයි.


===වර්ගීකරණය ලිහිල් වීමේ චෝදනාව===

චිත්‍රපටයේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව සෑම විටම සැලකුවද,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tobias|first=Patricia Eliot|year=1999|month=November|title=Who Put the Sin in Cinema?|journal=Written By|url=http://www.wga.org/WrittenBy/1199/sinema.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030416145339/http://www.wga.org/WrittenBy/1199/sinema.html|archivedate=April 16, 2003|accessdate=September 6, 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෑත කාලයේ MPAA මුහුණ දීමට සිදූවූ චෝදනාවක් නම් වර්ගීකරණය ලිහිල් වීමේ චෝදනාවයි. වර්තමනයේ වර්ගීකරණ ප්‍රභේදවලට අයත්වන චිත්‍රපට වල දශක දෙකකට පෙර එම ප්‍රභේදයේ තිබූ චිත්‍රපටවලට වඩා ප්‍රතිරෝධ කරුණු බහුල වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ncregister.com/site/article/ratings_creep_or_a_case_of_once_bitten_twice_shy/|title=‘Ratings Creep’ – or a Case of ‘Once Bitten, Twice Shy’?|first=Steven D.|last=Greydanus|date=October 24, 2004|publisher=''[http://en.wikipedia.org/wiki/National_Catholic_Register National Catholic Register]''|accessdate=September 6, 2010}}&lt;/ref&gt; 2004 දී [http://en.wikipedia.org/wiki/Harvard_School_of_Public_Health Harvard School of Public Health] හී අධ්‍යන ප්‍රධානී Kimberly Thompson ට අනුව පරුෂ වචන, ලිංගික දර්ශණ හා ප්‍රචණ්ඩත්වයේ පැහැදිළි වැඩිවීමක් 1992 හා 2003 අතර ඇතිවී තිබෙන බව නිගමනය කර ඇත.&lt;ref name=pmid15520625&gt;{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Kimberly M. |last2=Yokota |first2=Fumie |title=Violence, sex and profanity in films: correlation of movie ratings with content |journal=MedGenMed |volume=6 |issue=3 |pages=3 |year=2004 |pmid=15520625 |pmc=1435631 |url=http://www.medscape.com/viewarticle/480900 |laysummary=http://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/archives/2004-releases/press07132004.html |laysource=[http://en.wikipedia.org/wiki/Harvard_School_of_Public_Health Harvard School of Public Health] |laydate=July 13, 2004}}&lt;/ref&gt; 

විව්ධ ස්වාධීන සේවා මෙන්ම 2000 සැප්තැම්බර් හිදේ [http://en.wikipedia.org/wiki/ChildCare_Action_Project ChildCare Action Project] විසින්ද ප්‍රකාශ කරනු ලැබූ වාර්තාවකට අනුවද Harvard School of Public Health හි නිගමන වලට සමානව වර්ගීකරණයේ ලිහිල් වීමක් පෙන්වනු බවට ඉඟිකරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.capalert.com/r-13.htm|title=R-13|last=Carder|first=Thomas A.|month=September|year=2000|publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/ChildCare_Action_Project ChildCare Action Project]|location=Texas|accessdate=September 6, 2010}}&lt;/ref&gt;

===අදාලතාවය ප්‍රශ්න කිරීම===

[http://en.wikipedia.org/wiki/Slashfilm.com Slashfilm.com] හී කතෲ David Chen තම වෙබ් අඩවියේ මෙසේ සඳහන් කොට ඇත. &quot;MPAA හා ඔවුන්ගේ දරුණු යල්පැන ගිය අදහස් හෙලා දැකිමට කාලය එලඹ ඇත. අපි ගමන් කරමින් සිටින්නේ අපේ සියුම් සංවේදනයට දැකිය හැකි හා නොහැකි දෙවල් තීරණය කිරීමට මවක් වැනි සංවිධාන අවශ්‍ය නොවන යුගයකට වේ. මම බලාපොරොත්තු වෙනවා MPAA හි අහෝසි වීම අනිවාර්යය බව.&quot;&lt;ref name=&quot;Chen2010&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.slashfilm.com/mpaa-rating-nc-17-blue-valentine-tillman-story-kings-speech/ |title=Why the MPAA Should Be Ashamed of Itself |last=Chen |first=David |work=slashfilm.com |accessdate=October 3, 2011 |date=November 8, 2010}}&lt;/ref&gt;
''[http://en.wikipedia.org/wiki/Chicago_Tribune Chicago Tribune]'' හී චිත්‍රපට විවේචක Michael Phillips ට අනුව MPAA වර්ගීකරණ කණ්ඩායම අදාල නොවන හා මෝඩ තත්වයට පත්ව ඇත. එහි සාමාජිකයින් තවදුරටත් ඔබේවත් මගෙවත් කැමැත්තන් හදවතේ රඳවාගෙන නොමැත. ඔවුන් ප්‍රචණ්ඩත්වයට සැහැල්ලුවෙන් සලකන නමුත් නිරුවතට හා භාෂාවට පුදුමාකාර ලෙස ප්‍රතිචාර දක්වනු ලබයි&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/2010-11-04/entertainment/chi-talking-pictures-1105_1_joan-graves-r-rating-mpaas|title=There's a word for the MPAA...|last=Phillips|first=Michael|date=November 4, 2010|work=Chicago Tribune|accessdate=February 8, 2012}}&lt;/ref&gt;

== විකල්ප වර්ගීකරණ ==

===ස්වාධීන චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින් වෙත===
MPAA වර්ගීකරණය ප්‍රධාන චිත්‍රාගාරවලින් පරිභාහිරව නොසලකා සිටිය හැක. MPAA ක්‍රමය නිෂ්ඵල යැයි සැලකූ එහෙත් තම චිත්‍රපටය වර්ගීකරණය නොකරන ලද ගණයට වැටීමට අකමැති චිත්‍රපටකරුවන් විසින් 2010 දී '''Voluntary Media Rating''' (VoMeR) පද්ධතිය පිහිටුවා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;VoMeR&quot;/&gt; Voluntary Media වර්ගීකරණය තමා විසින්ම පණවා ගනු ලබන වර්ගීකරණයකි. වර්ගීකරණයේ ප්‍රධාන වර්ග දෙකක දෙමාපියන්ට කරන අවවාද දක්නට ලැබේ; එනම් '''දෙමාපියන් සමඟ''' වයසින් පහල [ '''wA &lt;''' (වයස) ] හා '''සීමාසහිත අන්තර්ගතය''' වයසින් පහල [ '''Rc &lt;''' (වයස) ] වේ. අවවාදයේ පරිමාණය වයස අනුව වෙනස් වේ. මෙම ක්‍රමයේ තොරතුරු දෙන ආකාර දෙකක් පවතී. එනම් අකුර+වයස කේතය හා එළිදරව් කරන විස්තරයයි.&lt;ref name=&quot;VoMeR&quot;&gt;{{Cite web|title=VoMeR|url=http://www.vomer.info/}}&lt;/ref&gt;

ඇමරිකානු වෘතාන්ත චිත්‍රපටයක් වූ ''Spectrauma'' මෙම ක්‍රමයට අනුගත වූ පළමු චිත්‍රපටයයි. එයට අදාල වූයේ '''wA &lt; 14''' වර්ගීකරණයයි.&lt;ref name=&quot;VoMeR&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{IMDB title|id=1529570|title=Spectrauma}}&lt;/ref&gt;


== වැඩිදුර තොරතුරු ==
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Production_Code Production Code]
* ''[http://en.wikipedia.org/wiki/This_Film_Is_Not_Yet_Rated This Film Is Not Yet Rated]'',  2006 නිකුත් වූ MPAA වර්ගීකරණය පිළිබඳ ගවේෂණාත්මක චිත්‍රපටියකි.
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Heffner Richard Heffner] වැඩිම කලක් MPAA වර්ගීකරණ මණ්ඩලයේ මුලසන දැරූ පුද්ගලයා
*'''විදෙස් සමාන ආයතන'''
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Irish_Film_Classification_Office Irish Film Classification Office] අයර්ලන්තය.
** [http://en.wikipedia.org/wiki/British_Board_of_Film_Classification British Board of Film Classification], බ්‍රිතාන්‍ය.
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Board_of_Film_Certification Central Board of Film Certification], ඉන්දියාව.
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Australian_Classification_Board Australian Classification Board], ඕස්ට්‍රේලියාව.
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Office_of_Film_and_Literature_Classification_(New_Zealand) New Zealand Office of Film and Literature Classification], නවසීලන්තය.
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Freiwillige_Selbstkontrolle_der_Filmwirtschaft Freiwillige Selbstkontrolle der Filmwirtschaft], ජර්මනිය.
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Canadian_motion_picture_rating_system Canadian motion picture rating system] (ප්‍රාන්ත අනුව වර්ගීකරණය වෙනස් විය හැක), කැනඩාව.
*'''වෙනත් මාධ්‍ය සඳහා උදාහරණ'''
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Entertainment_Software_Rating_Board Entertainment Software Rating Board]
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Marvel_Rating_System Marvel Rating System], MPAA සමඟ කුඩා මතභෙදයක් පවතී.
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Television_rating_system Television rating system]
*'''සමාන සංකල්ප'''
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Censorship වාරණය]
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Parental_guidance දෙමාපිය මඟපෙන්වීම්]
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Strong_language Strong language]
** [http://en.wikipedia.org/wiki/Edited_movie සංස්කරණය කල චිත්‍රපට]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_NC-17_rated_films NC-17 චිත්‍රපට ලයිස්තුව]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Film_Advisory_Board Film Advisory Board], MPAA වර්ගීකරණය වෙනුවට විකල්පයක් ලබා දේ
* [http://en.wikipedia.org/wiki/United_States_Conference_of_Catholic_Bishops%27_Office_for_Film_and_Broadcasting United States Conference of Catholic Bishops' Office for Film and Broadcasting]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/ChildCare_Action_Project ChildCare Action Project] MPAA වර්ගීකරණයට විකල්පයක් ලෙස පවතින ක්‍රිස්තියානි චිත්‍රපට වර්ගීකරණය.
* [http://www.kids-in-mind.com Kids In Mind] චිත්‍රපටය පිළිබඳ සම්පූර්ණ විචාරයක් ලබා දේ. දරුණු විවේචන වීමටද ඉඩ ඇත.

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|2}}

==බාහිර සබැඳි==
*[http://www.filmratings.com Classification and Ratings Administration] Official Website with ratings database
*[http://www.mpaa.org/ratings MPAA Film Ratings website]
*[http://vomer.info/ VoMeR (Voluntary Media Rating)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317085510/http://www.vomer.info/ |date=2012-03-17 }}

{{DEFAULTSORT:Motion Picture Association Of America Film Rating System}}
[[Category:ප්‍රකාශන හිමිකම]]
[[Category:ඇමරිකානු චිත්‍රපට වර්ගීකරණය]]</text>
      <sha1>osyk03aln6b9dazaax130ot5kfeknrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කූ ක්ලක්ස් ක්ලෑන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39403</id>
    <revision>
      <id>797439</id>
      <parentid>385605</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2886" sha1="17cxv0l88zkg5n4cw9z1v34islglo7o" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව|title = කූ ක්ලක්ස් ක්ලෑන්
|image = [[ගොනුව:Klan-in-gainesville.jpg|250px]]
|caption = ගේන්ස්විල්, ෆ්ලොරිඩාහී, 1922 දෙසැම්බර් 31 දින පැවැත්වුනු කූ ක්ලක්ස් ක්ලෑන් රැළියක්.
|headerstyle = background:#ccf;
|labelstyle = background:#ddf;
|header1 = පැවැත්ම
|label2 = පළමු ක්ලෑන්
|data2 = 1865–1870 ගණන්
|label3 = දෙවන ක්ලෑන්
|data3 = 1915–1944
|label4 = තෙවන ක්ලෑන්{{smallsup|1}}
|data4 = 1946 සිට
|header5 = සාමාජීකයෝ
|label6 = පළමු ක්ලෑන්
|data6 = 550,000
|label7 = දෙවන ක්ලෑන්
|data7 = 3,000,000–6,000,000&lt;ref&gt;McVeigh, Rory. &quot;Structural Incentives for Conservative Mobilization: Power Devaluation and the Rise of the Ku Klux Klan, 1915–1925&quot;. ''Social Forces'', Vol. 77, No. 4 (June 1999), p. 1463.&lt;/ref&gt; (peaked in 1920–1925 period)
|label8 = තෙවන ක්ලෑන්
|data8 = 5,000–6,000
|header9 = ගුණාංග
|label10 = සම්භවය
|data10 = ඇමරිකානු එක්සත් ජනපදය
|label11 = දේශපාලන මතවාදය
|data11 = [[White supremacy]]&lt;br /&gt;[[White nationalism]]&lt;br /&gt;[[Nativism (politics)|Nativism]]&lt;br /&gt;[[Anti-communism]]&lt;br /&gt;[[Christian terrorism]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Al-Khattar|first=Aref M.|title=Religion and terrorism: an interfaith perspective|url=https://archive.org/details/religionterroris0000alkh|year=2003|publisher=Praeger|location=Westport, CT|pages=[https://archive.org/details/religionterroris0000alkh/page/21 21], 30, 55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael, Robert, and Philip Rosen. ''Dictionary of antisemitism from the earliest times to the present''. Lanham, Maryland, USA: Scarecrow Press, 1997 p. 267.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Neo-Confederate]]&lt;br /&gt;[[Anti-Catholicism]]&lt;br /&gt;[[Antisemitism]]&lt;br/&gt;[[සමලිංගිකභීතිකාව|සමලිංගිකභීතිකත්වය]] 
|label12 = දේශපාලන ස්ථාවරය
|data12 = [[අන්ත-දක්ෂිණාංශික]]
|label13 = ආගම
|data13 = [[ප්‍රොතෙස්තන්ත ක්‍රිස්තියානි ධර්මය]]
|belowstyle = background:#ddf;
|below = {{smallsup|1}}&lt;small&gt;The current version had some 152 independent chapters as of 2010.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Potok|first=Mark|title=Intelligence Report, Spring 2012, Issue Number 145|url=http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2012/spring/the-year-in-hate-and-extremism|publisher=[[Southern Poverty Law Center]]|accessdate=25 March 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt;
}}

==සටහන්==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}}</text>
      <sha1>17cxv0l88zkg5n4cw9z1v34islglo7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>තුන්ගුස්කා සිද්ධිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40326</id>
    <revision>
      <id>797399</id>
      <parentid>790931</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117993" sha1="mibfye7zrskuflbp67ltr6yla3tw45e" xml:space="preserve">{{සැකිල්ල:කටු පරිවර්තනය}}
{{Infobox event|title=තුන්ගුස්කා සිද්ධිය|image=|caption=Trees knocked over by the Tunguska blast. Photograph from the Soviet Academy of Science 1927 expedition led by [[Leonid Kulik]].|date={{Start date and age|1908|6|30}}|time=07:17|place=[[පොඩ්කමෙනයා තුන්ගුස්කා ගඟ]], [[සයිබීරියාව]], රුසියානු අධිරාජ්‍යය|coordinates={{Coord|60|54|11|N|101|54|35|E|region:RU-KYA_type:event_scale:300000|display=inline,title}}&lt;ref name=Farinella-2001/&gt;|cause=කුඩා [[ග්‍රහක]] හෝ [[ධූමකේතුව]] විය හැකි [[උල්කාපාත වායු පිපිරීම]]|outcome={{convert|2150|sqkm|abbr=on}} ක වන ප්‍රදේශයක් සමතලා විය.&lt;br /&gt;දේශීය ශාක හා සතුන් සඳහා වන විනාශය|reported property damage=හානි වූ ගොඩනැගිලි කිහිපයක්|reported deaths=0 තහවුරු, 3 විය හැකි}}

තුන්ගුස්කා සිදුවීම (ඉඳහිට තුන්ගුස්කා සිද්ධිය ලෙසද හැඳින්වේ) යනු 1908 ජූනි 30 වන දින උදෑසන රුසියාවේ යෙනිසෙස්ක් (දැන් ක්‍රස්නොයාර්ස්ක් ක්රා) හි පොඩ්කාමැන්නායි තුන්ගුස්කා ගඟ අසල සිදුවූ මෙගාටොන් 12 ක&lt;ref name=&quot;jenniskens&quot;&gt;{{cite journal|last1=Jenniskens|first1=P|year=2019|title=Tunguska eyewitness accounts, injuries and casualties|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=327|pages=4–18|bibcode=2019Icar..327....4J|doi=10.1016/j.icarus.2019.01.001|s2cid=127618395}}&lt;/ref&gt; පමණ පිපිරීමකි.&lt;ref name=&quot;Farinella-2001&quot;&gt;{{cite journal|last1=Farinella|first1=Paolo|last2=Foschini|first2=L.|last3=Froeschlé|first3=Christiane|last4=Gonczi|first4=R.|last5=Jopek|first5=T. J.|last6=Longo|first6=G.|last7=Michel|first7=Patrick|year=2001|title=Probable asteroidal origin of the Tunguska Cosmic Body|url=http://www-th.bo.infn.it/tunguska/aah2886.pdf|url-status=live|journal=Astronomy &amp; Astrophysics|volume=377|issue=3|pages=1081–1097|bibcode=2001A&amp;A...377.1081F|doi=10.1051/0004-6361:20011054|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009172144/http://www-th.bo.infn.it/tunguska/aah2886.pdf|archive-date=9 October 2013|access-date=1 September 2015|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;trayner&quot;&gt;{{cite journal|last1=Trayner|first1=C|year=1994|title=Perplexities of the Tunguska meteorite|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=114|pages=227–231|bibcode=1994Obs...114..227T}}&lt;/ref&gt; විරල ජනාකීර්ණ නැගෙනහිර සයිබීරියානු ටයිගා ප්‍රදේශයේ ඇති වූ පිපිරීමෙන් වනාන්තරයේ කිලෝමීටර් 2,150 (වර්ග සැතපුම් 830) ක ප්‍රදේශයක ගස් මිලියන 80 ක් සමතලා වී ඇති අතර ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවන්ගේ වාර්තා අනුව අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් තිදෙනෙකු මෙම සිද්ධියෙන් මිය යන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;SAO/NASA - ADS&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gritzner|first1=C|year=1997|title=Human Casualties in Impact Events|journal=WGN|volume=25|pages=222|bibcode=1997JIMO...25..222G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBC&quot;&gt;{{cite web |last1=Jay |first1=Paul |title=The Tunguska event |url=http://www.cbc.ca/news/technology/the-tunguska-event-1.742329 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301020151/https://www.cbc.ca/news/technology/the-tunguska-event-1.742329 |archive-date=1 March 2021 |access-date=20 July 2017 |publisher=CBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Coppins |first1=Philip |title=The Tunguska explosion: an unexpected loud bang and explosion |url=http://philipcoppens.com/tunguska.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214071358/http://philipcoppens.com/tunguska.html |archive-date=14 December 2017 |access-date=8 October 2017 |website=philipcoppins.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delong.typepad.com&quot;&gt;{{cite web |title=Reported Deaths and Injuries from Meteorite Impact |url=http://delong.typepad.com/sdj/2008/06/reported-deaths.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224083055/https://delong.typepad.com/sdj/2008/06/reported-deaths.html |archive-date=24 February 2021 |access-date=8 October 2017 |website=delong.typepad.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jenniskens2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Jenniskens|first1=P|year=2019|title=Tunguska eyewitness accounts, injuries and casualties|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=327|pages=4–18|bibcode=2019Icar..327....4J|doi=10.1016/j.icarus.2019.01.001|s2cid=127618395}}&lt;/ref&gt; පිපිරුම සාමාන්‍යයෙන් උල්කාපාත වායු පිපිරීමක් ලෙස සැලකේ: මීටර් 50-60 (අඩි 160-200) පමණ ප්‍රමාණයේ ගල් සහිත ග්‍රහකයක වායුගෝලීය පිපිරීම.&lt;ref name=&quot;jenniskens3&quot;&gt;{{cite journal|last1=Jenniskens|first1=P|year=2019|title=Tunguska eyewitness accounts, injuries and casualties|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=327|pages=4–18|bibcode=2019Icar..327....4J|doi=10.1016/j.icarus.2019.01.001|s2cid=127618395}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;de Pater&quot;&gt;{{cite book|last1=de Pater|first1=Imke|last2=Lissauer|first2=Jack|title=Planetary Sciences|url=https://archive.org/details/planetaryscience0000depa|date=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521482194}}&lt;/ref&gt; ග‍්‍රහකය නැගෙනහිර-ගිණිකොන දෙසින් ළඟා වූ අතර, එය 27 km/s (60,000 mph) (~Ma 80) පමණ සාපේක්ෂ ඉහළ වේගයකින් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;jenniskens4&quot;&gt;{{cite journal|last1=Jenniskens|first1=P|year=2019|title=Tunguska eyewitness accounts, injuries and casualties|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=327|pages=4–18|bibcode=2019Icar..327....4J|doi=10.1016/j.icarus.2019.01.001|s2cid=127618395}}&lt;/ref&gt; බලපෑම් ආවාටයක් සොයා නොගත්තද, එය බලපෑම් සිදුවීමක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත; මෙම වස්තුව පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ ගැටෙනවාට වඩා කිලෝමීටර් 5 සිට 10 දක්වා (සැතපුම් 3 සිට 6 දක්වා) උන්නතාංශයක පුපුරා ගොස් ඇතැයි සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite APOD|date=14 November 2007|title=Tunguska: The Largest Recent Impact Event|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ ඊට වඩා විශාල බලපෑම් සිදුවී ඇතත්, වාර්තාගත ඉතිහාසයේ පෘථිවිය මත සිදු වූ විශාලතම බලපෑම් සිදුවීම තුන්ගුස්කා සිදුවීමයි. මෙම විශාලත්වයේ පිපිරීමක් විශාල නාගරික ප්‍රදේශයක් විනාශ කිරීමට සමත් වනු ඇත.&lt;ref name=&quot;Longo 2007 303–330&quot;&gt;{{cite book|last=Longo|first=Giuseppe|editor-last=Bobrowsky|editor-first=Peter T.|editor2-last=Rickman|editor2-first=Hans|title=Comet/Asteroid Impacts and Human Society, An Interdisciplinary Approach|chapter=18: The Tunguska event|pages=303–330|publisher=Springer-Verlag|place=Berlin; Heidelberg; New York|publication-date=2007|chapter-url=http://www-th.bo.infn.it/tunguska/Asteroids-Chapter-18.pdf|isbn=978-3-540-32709-7|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014200044/http://www-th.bo.infn.it/tunguska/Asteroids-Chapter-18.pdf|archive-date=14 October 2013|url-status=dead|bibcode=2007caih.book.....B}}&lt;/ref&gt; එය ජනප්‍රිය සංස්කෘතියේ බොහෝ වාර ගණනක් සඳහන් කර ඇති අතර, ග්‍රහක බලපෑම් වළක්වා ගැනීම පිළිබඳ සැබෑ ලෝක සාකච්ඡාවට ද අනුබල දී ඇත.{{Citation needed|date=June 2020}}

== විස්තරය ==
[[File:Russia-CIA_WFB_Map--Tunguska.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Russia-CIA_WFB_Map--Tunguska.png|thumb|සයිබීරියාවේ සිදුවීමේ ස්ථානය (නවීන සිතියම)]]
1908 ජූනි 30 (එන්. එස්.) (රුසියාවේ 1908 ජූනි 17, ඕ. එස්. ලෙස උපුටා දක්වා ඇත, 1918 දී [[සෝවියට් දින දසුන]] ක්‍රියාත්මක කිරීමට පෙර), දේශීය වේලාවෙන් 07:17 ට පමණ, බයිකල් විලට වයඹින් පිහිටි කඳුකරයේ ඉවෙන්කි ස්වදේශිකයෝ සහ රුසියානු පදිංචිකරුවෝ හිරු සා නුදුරින් දීප්තිමත් නිල් පැහැති ආලෝකයක් අහස හරහා ගොස් තුනී මාවතක් තබනු නිරික්සූ හ. ක්ෂිතිජයට සමීප ව, වලාකුළක් නිපදවන ෆ්ලෑෂ් එකක්, පසුව භූ දර්ශනයට රතු එළියක් දැල්වූ ගිනි කණුවක් විය. කණුව දෙකට පැලී මැලැවී කළු පැහැයට හැරිණි. විනාඩි දහයකට පමණ පසු කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් වැනි හඬක් ඇසෙන්නට විය. පිපිරීමට ආසන්නව ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවන් වාර්තා කළේ ශබ්දයේ ප්‍රභවය නැඟෙනහිර සිට උතුරට ගමන් කළ බවයි. එම ශබ්දයන් සමඟ කම්පන තරංගයක් ඇති වූ අතර ඉන් කිලෝමීටර් සිය ගණනක් දුරින් තිබූ ජනේල පවා කැඩී ගියේය.&lt;ref name=&quot;jenniskens5&quot;&gt;{{cite journal|last1=Jenniskens|first1=P|year=2019|title=Tunguska eyewitness accounts, injuries and casualties|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=327|pages=4–18|bibcode=2019Icar..327....4J|doi=10.1016/j.icarus.2019.01.001|s2cid=127618395}}&lt;/ref&gt;

යුරේසියාව පුරා භූ කම්පන මධ්‍යස්ථානවල පිපිරුම සටහන් වී ඇති අතර, පිපිරීමෙන් ඇති වූ වායු තරංග ජර්මනිය, ඩෙන්මාර්කය, ක්‍රොඒෂියාව සහ එක්සත් රාජධානිය - සහ බටාවියාව, ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව් සහ වොෂින්ටන්, ඩී.සී. දක්වා පැතිරිණි.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Whipple|first=F. J. W.|year=1934|title=On Phenomena related to the great Siberian meteor|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=60|issue=257|pages=505–522|bibcode=1934QJRMS..60..505W|doi=10.1002/qj.49706025709|issn=0035-9009}}&lt;/ref&gt; සමහර ස්ථානවල ඇති වූ කම්පන තරංගය රිච්ටර් පරිමාණයේ 5.0 ක භූමිකම්පාවකට සමාන බව ගණන් බලා ඇත.&lt;ref name=&quot;Traynor2&quot;&gt;{{cite journal|last=Traynor|first=Chris|year=1997|title=The Tunguska Event|journal=[[Journal of the British Astronomical Association]]|volume=107|issue=3}}&lt;/ref&gt; ඉක්බිති දින කිහිපය තුළ ආසියාවේ සහ යුරෝපයේ රෑ අහස දීප්තිමත් විය. ස්වීඩනයේ සහ ස්කොට්ලන්තයේ මධ්‍යම රාත්‍රියේ දී (ෆ්ලෑෂ් බල්බ ආධාරයෙන් තොරව) දීප්තිමත් ලෙස ආලෝකමත් කරන ලද ඡායාරූප සාර්ථක ලෙස ලබා ගැනීම පිළිබඳ සමකාලීන වාර්තා තිබේ.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Whipple|first=F. J. W.|year=1934|title=On Phenomena related to the great Siberian meteor|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=60|issue=257|pages=505–522|bibcode=1934QJRMS..60..505W|doi=10.1002/qj.49706025709|issn=0035-9009}}&lt;/ref&gt; පිපිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අතිශය අඩු උෂ්ණත්වවල දී නිර්මාණය වූ ඉහළ උන්නතාංශ අයිස් අංශු හරහා ආලෝකය ගමන් කිරීම නිසා මෙම තිරසාර දිලිසෙන බලපෑම ඇති වූ බව න්‍යාය ගතකර ඇත - දශක ගණනාවකට පසු අභ්‍යවකාශ ෂටල මගින් සංසිද්ධිය ප්‍රතිනිෂ්පාදනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;Cornell University (24 June 2009). &lt;!-- I don't know how to add this but I thought this might be helpful to add to the above section https://en.wikipedia.org/wiki/Noctilucent_cloud --&gt; [https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090624152941.htm Space Shuttle Science Shows How 1908 Tunguska Explosion Was Caused By A Comet.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421035433/https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090624152941.htm|date=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kelley|first1=M. C.|last2=Seyler|first2=C. E.|last3=Larsen|first3=M. F.|year=2009|title=Two-dimensional Turbulence, Space Shuttle Plume Transport in the Thermosphere, and a Possible Relation to the Great Siberian Impact Event|journal=Geophys. Res. Lett.|volume=36|issue=14|pages=L14103|bibcode=2009GeoRL..3614103K|doi=10.1029/2009GL038362|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදයේ, කැලිෆෝනියාවේ මවුන්ට් විල්සන් නිරීක්ෂණාගාරයේ ස්මිත්සෝනියන් තාරකා භෞතික නිරීක්ෂණ වැඩසටහනක් විසින් අත්හිටුවන ලද දූවිලි අංශුවල වැඩි වීමක් සමඟ අනුකූලව වායුගෝලීය විනිවිදභාවයේ මාස ගණනක අඩුවීමක් නිරික්සිණි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Turco|first1=R.P.|last2=et.|first2=al.|date=April 1982|title=An Analysis of the Physical, Chemical, Optical and Historical Impacts of the 1908 Tunguska Meteor Fall|journal=Icarus|volume=50|issue=1|pages=1–52|bibcode=1982Icar...50....1T|doi=10.1016/0019-1035(82)90096-3}}&lt;/ref&gt;

=== තෝරාගත් ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවන්ගේ වාර්තා ===
[[File:Тунгус_метеорит_Топи_Тунгуски_до14сент1930_ВС1931.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B8_%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B4%D0%BE14%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%821930_%D0%92%D0%A11931.JPG|දකුණ|thumb|තුන්ගුස්කා වගුරු බිම්, එය වැටුණු ප්‍රදේශය වටා. මෙම ඡායාරූපය Around the World, 1931 සඟරාවෙන්. මුල් ඡායාරූපය 1927 සහ 1930 අතර (අනුමාන වශයෙන් 1930 සැප්තැම්බර් 14 ට පසුව නොවේ).]]
1908 දී පිපිරුම සිදු වූ සයිබීරියාවේ ප්‍රදේශය ඉතා විරල ජනාකීර්ණ වූවත්, ඒ වන විට අවට ප්‍රදේශයේ සිටි ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවන්ගේ වාර්තා ඇති අතර, ප්‍රාදේශීය පුවත්පත් මෙම සිදුවීම සිදුවී ටික වේලාවකට පසු වාර්තා කළේය.

එස්. සෙමෙනොව් ගේ සාක්ෂියට අනුව, 1930 දී රුසියානු ඛනිජ විද්යාඥ ලියොනිඩ් කුලික්ගේ ගවේෂණය වාර්තා කර ඇත:&lt;ref&gt;N. V. Vasiliev, A. F. Kovalevsky, S. A. Razin, L. E. Epiktetova (1981). ''[http://tunguska.tsc.ru/ru/science/1/0 Eyewitness accounts of Tunguska (Crash).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930161327/http://tunguska.tsc.ru/ru/science/1/0|date=30 September 2007}}'', Section 6, Item 4&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=උදෑසන ආහාරය ගන්නා විට මම පිපිරුමෙන් කිලෝමීටර් 65ක් පමණ දකුණින් උතුරට මුහුණලා වානවර වෙළඳපොලේ නිවස අසල වාඩි වී සිටියෙමි. මම හදිසියේම දුටුවේ කෙලින්ම උතුරට, ඔන්කෝල්ගේ තුන්ගුස්කා පාරට උඩින්, අහස දෙකට බෙදී වනාන්තරය පුරා ගින්නක් ඉහළට හා පළලින් දිස්වන බවයි [සෙමෙනොව් පෙන්වා දුන් පරිදි, අංශක 50 ක් පමණ ඉහළට - ගවේෂණ සටහන]. අහසේ බෙදීම විශාල වූ අතර මුළු උතුරු පැත්තම ගින්නෙන් වැසී ගියේය. ඒ වෙලාවේ මගේ කමිසය ගිනි ගත්තා වගේ මට දරාගන්න බැරි තරමටම මම රත් වුණා. ගින්න ඇති වූ උතුරු දෙසින් දැඩි තාපයක් පැමිණියේය. මට මගේ කමිසය ඉරා දමා බිමට විසි කිරීමට අවශ්‍ය විය, නමුත් එවිට අහස වසා දැමුණි, සහ ශක්තිමත් පහරක් නාද වූ අතර මාව මීටර් කිහිපයක් විසි කරන ලදී. මට මොහොතකට සිහිය නැති වූ නමුත් පසුව මගේ බිරිඳ පිටතට දිව ගොස් මාව නිවසට ගෙන ගියාය. ඊට පස්සේ එහෙම ඝෝෂාවක් ආවා, හරියට ගල් වැටෙනවා වගේ, කාලතුවක්කු වෙඩි තියනවා වගේ, පොළව කම්පා වෙලා, මම බිම ඉන්නකොට, ගල් පර්වත කඩාවැටෙයි කියලා බයට මම මගේ හිස පහත් කළා. අහස විවර වූ විට, කාලතුවක්කු වලින් මෙන් උණුසුම් සුළඟක් ගෙවල් අතරට දිව ගිය අතර, එය මාර්ග මෙන් පොළවේ සලකුණු ඉතිරි කර, සමහර වගාවන්ට හානි කළේය. පසුව අපි දැක්කා බොහෝ ජනේල කැඩී ගොස් ඇති අතර, ගබඩාවේ යකඩ අගුලේ කොටසක් කඩා වැටී ඇත.}}

1926 දී අයි. එම්. සුස්ලොව් විසින් වාර්තා කරන ලද පරිදි, ශානියාගිර් ගෝත්‍රයේ චුචාන්ගේ සාක්ෂිය:&lt;ref&gt;Vasiliev, Section 5&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=අපේ චෙකරන් අයියා එක්ක ගඟ අයිනේ පැල්පතක් තිබිණි. අප සිටියේ නිදාගෙන යි. අපි දෙ දෙනාම එක් වරම ඇහැරුණුමු. කවුරු හෝ අප තල්ලු කළේ ය. අපට විසිල් සදක් ඇසුණා සේ මැ තද සුළඟක් දැනිණි. &quot;ඔබට ඔය කුරුල්ලන් ඔක්කොම උඩින් පියාඹනවා ඇසෙත් ද?&quot; යැ යි චෙකරන් කී ය. අප දෙ දෙනාම සිටියේ පැල්පතේ, එළියේ වෙන්නේ කුමක් දැ යි නො පෙනෙයි. එක් වරම මම යළිත් තල්ලු විණිමි, මෙ වර මම ගින්නට වැටිණිමි. මම බය විණිමි. චෙකරන්ටත් බය සිතිණි. අප තාත්තා අම්මා මල්ලී කියා කෑගසන්නට පටන් ගත්තත් කිසිවෙක් පිළිතුරු නො දිනි. පැල්පතින් ඔබට (ඔබ්බට) ශබ්දයක් ඇසිණි, අපට ගස් කඩා වැටෙනු ඇසිණි. චෙකරන්ටත් මටත් අපගේ නිදි මලුවලින් බැස එළියට පැනීමට අවශ්‍ය වූවත් ඉක්බිති අකුණු සැර වැදිණි. මෙය පළමු ගිගුරුම විය. පොළොව සෙලැවීමටත් ගල් ගැසීමටත් පටන් ගත් අතර, සුළඟ අපේ පැල්පතට පහර දී එය පෙරළා දැමී. මගේ සිරුර පොලුවලින් පහළට තල්ලු කර ඇති, නමුත් මගේ හිස පැහැදිලි විය. එ විට මම පුදුමයක් දිටිමි: ගස් කඩා වැටෙයි, අතු ගිනිබත් වෙයි, එය බලවත් දීප්තිමත් විය, මම මෙය කෙසේ කියම් ද, දෙ වන හිරු මෙන්, මගේ ඇස් රිදිණි, මම ඒවා වසා ගතිමි. එය රුසියානුවන් අකුණු ලෙස හඳුන්වන ආකාරයට විය. එ කෙණෙහි මැ විශාල ගිගුරුම් හඬක් ඇති විය. මෙය දෙ වන ගිගුරුම විය. උදෑසන හිරු රශ්මියත් වලාකුළුත් නො තිබිණි, අපේ හිරු සුපුරුදු පරිදි දීප්තිමත් ලෙස බබළමින් සිටි අතර, හදිසියේ මැ දෙ වන එකක් පැමිණි!
චෙකරන්ටයි මටයි අපේ පැල්පතේ නටබුන් යටින් එළියට එන්න ටිකක් අමාරු වුණා. ඊට පස්සේ අපි උඩින් දැක්කා, නමුත් වෙනත් තැනක, තවත් ෆ්ලෑෂ් එකක් ආවා, විශාල ගිගුරුම් හඬක් ආවා. මෙය තෙවැනි ගිගුරුම් පහරයි. හුළඟ ආයෙත් ආවා, අපිව අපේ කකුලෙන් බිමට දැම්මා, වැටුණු ගස්වලට ගැහුවා.

අපි වැටුණු ගස් දෙස බැලුවෙමු, ගස් මුදුන් කඩා වැටෙනු බලා සිටියෙමු, ගින්න දෙස බලා සිටියෙමු. එක්වරම චෙකරන් &quot;උඩ බලන්න&quot; යැයි කෑගසමින් අත පෙන්වීය. මම බැලූ විට තවත් ෆ්ලෑෂ් එකක් දුටුවෙමි, එය තවත් අකුණු සැරයක් ඇති කළේය. ඒත් ඉස්සරට වඩා සද්දේ අඩුයි. මෙය සාමාන්‍ය ගිගුරුම් හඬක් මෙන් සිව්වැනි පහර දීමයි.

දැන් මට හොඳට මතකයි තවත් එක් ගිගුරුම් පහරක් ද ඇති විය, නමුත් එය කුඩා වූ අතර කොහේ හරි දුරින් විය.}}

''සිබිර් පුවත්පත,'' 1908 ජූලි 2:&lt;ref&gt;Vasiliev, Section 1, Item 2&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=ජූනි මස 17 වන දින උදෑසන,&lt;ref&gt;[[Gregorian calendar]]: 30 June&lt;/ref&gt; 9:00 ට පමණ, අපි අසාමාන්‍ය ස්වභාවික සිදුවීමක් නිරික්සූමු. කිරෙන්ස්ක් සිට කිලෝමීටර් 213 ක් උතුරින් පිහිටි උතුරු කරෙලින්ස්කි ගම්මානයේ ගොවියෝ වයඹ දෙසින්, ක්ෂිතිජයට තරමක් ඉහළින්, විනාඩි 10 ක් පහළට ගමන් කළ අමුතු දීප්තිමත් (බැලීමට නොහැකි) නිල්-සුදු දෙයක් දුටු. එය &quot;පයිප්ප&quot;, එනම් සිලින්ඩරයක් ලෙස පෙනී සිටියේය. අහස වලාකුළු රහිත වූ අතර දීප්තිමත් එය සාමාන්‍ය දිශාවට කුඩා අඳුරු වලාකුළක් පමණක් නිරික්සිණි. එය උණුසුම් හා වියලි විය. එය පොළොවට (වනාන්තර) ළං වූ විට, දීප්තිමත් ඇති බවක් පෙනෙන්නට තිබිණි. පසු ව යෝධ කළු දුමාරයක් බවට පත් විය. විශාල ගල් කඩා වැටෙන්නාක් මෙන් හෝ කාලතුවක්කු වෙඩි තැබීමක් මෙන් විශාල තට්ටු කිරීමක් (ගිගුරුම් සහිත නොවේ) ඇසිණි. සියලු ගොඩනැගිලි සෙලැවිණි. ඒ සමඟ ම වලාකුළ අවිනිශ්චිත හැඩතලවල ගිනිදැල් නිකුත් කිරීමට පටන් ගති. සියලුම ගම් වැසියෝ කලබලයට පත් වී පාරට බටු. ලෝකයේ අවසානය යැ යි සිතා කාන්තාවෝ කෑ ගැසූ හ.
මෙම රේඛා කිරෙන්ස්ක් නගරයට උතුරින් කිලෝමීටර් 6.4ක් පමණ වනාන්තරයේ සිට අතර ඊසාන දිගට යම් ආකාරයක කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් ඇසිණි, එය විනාඩි 15 ක පරතරයකින් අවම වශයෙන් 10 වතාවක් පුනරාවර්තනය විය. කිරෙන්ස්ක්හි, ඊසාන දිගට මුහුණලා ඇති බිත්තිවල ගොඩනැගිලි කිහිපයක ජනෙල් වීදුරු සෙලැවිණි.}}

''සයිබීරියන් ලයිෆ්'' පුවත්පත, 1908 ජූලි 27:&lt;ref&gt;Vasiliev, Section 1, Item 3&lt;/ref&gt;{{Quote|උල්කාපාතය වැටෙන විට, භූමියේ දැඩි කම්පන නිරීක්ෂණය කරන ලද අතර, කන්ස්ක් දිස්ත්‍රික්කය හි ලොවට් ගම්මානය අසල විශාල කැලිබර් කාලතුවක්කු වලින් මෙන් ශක්තිමත් පිපිරීම් දෙකක් ඇසිණි.|sign=|source=}}

''ක්‍රස්නෝයාරෙට්ස්'' පුවත්පත, 1908 ජූලි 13:&lt;ref&gt;Vasiliev, Section 1, Item 5&lt;/ref&gt;{{Quote|කෙෂෙම්ස්කෝයි ගම්මානය. 17 වැනි දින අසාමාන්‍ය වායුගෝලීය සිදුවීමක් නිරීක්ෂණය විය. 7:43 ට තද සුළඟකට සමාන ශබ්දයක් ඇසුණි. ඉක්බිතිව බිහිසුණු ඝෝෂාවක් ඇසුණු අතර, භූමිකම්පාවක් ඇති වූ අතර එය විශාල ලී කොටයකට හෝ බර ගලකට පහර දුන්නාක් මෙන් ගොඩනැගිලි වචනානුසාරයෙන් කම්පා විය. පළමු හා දෙවනුව, පසුව තුන්වන පහර පසුව සිදු විය. ඉන්පසුව, පළමු සහ තුන්වන පහර අතර පරතරය එකවර දුම්රිය දුසිම් ගණනක් ගමන් කරන ශබ්දයකට සමාන අසාමාන්‍ය භූගත රැට්ල් එකක් සමඟ විය. ඉන්පසුව, මිනිත්තු 5 සිට 6 දක්වා කාලතුවක්කු වෙඩි තැබීමේ නිශ්චිත සමානකමක් ඇසුණි: කෙටි, සමාන කාල පරාසයන් තුළ, එය ක්‍රමයෙන් දුර්වල විය. විනාඩි 1.5-2 කට පසු තවත්  කාලතුවක්කු වෙඩි තැබීම වැනි, නමුත් තනි තනිව, ඝෝෂාකාරී සහ වෙව්ලීමක් සමඟ ශබ්ද හයක් ඇසුණි.

මුලින්ම බැලූ බැල්මට අහස පැහැදිලියි. සුළඟක්වත් වලාකුළුවත් තිබුණේ නැහැ. උතුරට සමීපව පරීක්ෂා කිරීමේදී, බොහෝ විට හඩ ඇසෙන විට, ක්ෂිතිජය අසල අළු වලාකුළක් දක්නට ලැබුණි, එය කුඩා වෙමින් හා විනිවිද පෙනෙන අතර සමහර විට සවස 2-3 පමණ වන විට සිදු විය. සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරුදහන් විය.}}
[[File:Trajectory_Models_of_The_Tunguska_Fireball.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Trajectory_Models_of_The_Tunguska_Fireball.svg|alt=Trajectory Models of The Tunguska Fireball|මධ්‍යය|thumb|800x800පික්|තුන්ගුස්කා ගේ ගමන් පථය සහ ගම්මාන පහක ස්ථාන පෘථිවි පෘෂ්ඨයට සාමාන්‍ය තලයක් මතට ප්‍රක්ෂේපණය වී ගිනි බෝලයේ ප්‍රවේශ මාර්ගය හරහා ගමන් කරයි. පරිමාණය ලබා දී ඇත්තේ කිලෝමීටර 100 ක ආරම්භක උසකින් ය. දෘශ්‍ය විකිරණයේ ZR යන උච්ච කෝණ තුනක් උපකල්පනය කරන අතර පිළිවෙලින් ඝන, ඉරි සහ තිත් රේඛා මගින් සැලසුම් කරන ලද ගමන් පථයන් උපකල්පනය කෙරේ. වරහන් කළ දත්ත යනු ප්‍රක්ෂේපණ තලයේ සිට ස්ථානවල ඇති දුරයි: ප්ලස් ලකුණකින් දැක්වෙන්නේ එම ස්ථානය තලයට දකුණු-දකුණු දෙසින් බව; ඍණ ලකුණක්, එහි උතුරු-ඊසාන දෙසින්. මෙම රූපයේ සහ පෙළෙහි ගම් නාමවල අක්ෂර පරිවර්තනය I පත්‍රයට අනුකූල වන අතර වර්තමාන ලෝක සිතියම්වල අක්ෂර පරිවර්තනයට වඩා තරමක් වෙනස් වේ.]]

== විද්‍යාත්මක විමර්ශනය ==
1908 සිදුවීමෙන් පසුව, තුන්ගුස්කා පිපිරීම පිළිබඳව ඇස්තමේන්තු කර ඇති විද්වත් පත්‍රිකා 1,000ක් (බොහෝ රුසියානු භාෂාවෙන්) ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. වෙබ් අඩවියේ දුරස්ථභාවය සහ සිදුවීම සිදුවන අවස්ථාවේ පවතින සීමිත උපකරණ හේතුවෙන්, එහි හේතුව සහ විශාලත්වය පිළිබඳ නවීන විද්‍යාත්මක අර්ථකථන ප්‍රධාන වශයෙන් රඳා පවතින්නේ සිද්ධියෙන් වසර ගණනාවකට පසුව සිදු කරන ලද හානිය තක්සේරු කිරීම් සහ භූ විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයන් මත ය. එහි ශක්තිය පිළිබඳ ඇස්තමේන්තු TNT මෙගාටොන් 3-30 (පෙටජූල් 13-126) දක්වා පරාසයක පවතී.

1910 ගණන්වල රුසියාවට බලපෑ ප්‍රදේශය හුදකලා වීම සහ සැලකිය යුතු දේශපාලන පෙරළියක් හේතුවෙන් කලාපය පිළිබඳ කිසිදු විද්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයක් සිදු නොවූයේ සිද්ධියෙන් දශකයකට වැඩි කාලයක් ගත වන තුරු ය. 1921 දී රුසියානු ඛනිජ විද්‍යාඥ ලියොනිඩ් කුලික් විසින් සෝවියට් විද්‍යා ඇකඩමිය සඳහා සමීක්ෂණයක් පැවැත්වීම සඳහා කණ්ඩායමක් පොඩ්කාමැන්නාය තුන්ගුස්කා ගංගා ද්‍රෝණියට ගෙන ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Tunguska Impact – 100 Years Later |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/30jun_tunguska |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516020717/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/30jun_tunguska/ |archive-date=16 May 2021 |access-date=13 January 2019 |website=NASA Science}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් කිසි විටෙක මධ්‍යම පිපිරුම් ප්‍රදේශයට නොපැමිණි නමුත්, මෙම සිදුවීම පිළිබඳ බොහෝ දේශීය වාර්තා කුලික්ට විස්වාස කිරීමට හේතු වූයේ පිපිරීම යෝධ උල්කාපාත පහරකින් සිදු වූවක් බවයි. ආපසු පැමිණීමෙන් පසු, උල්කාපාත යකඩ ගලවා ගැනීමේ අපේක්ෂාව මත පදනම්ව, සැක සහිත බලපෑම් කලාපයට ගවේෂණයක් සඳහා අරමුදල් සපයන ලෙස ඔහු සෝවියට් රජයට ඒත්තු ගැන්වීය.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=June 2018 |title=This Month in Physics History |url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201806/history.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308025217/https://www.aps.org/publications/apsnews/201806/history.cfm |archive-date=8 March 2021 |access-date=22 December 2018 |website=American Physical Society}}&lt;/ref&gt;

කුලික් විසින් 1927 දී තුන්ගුස්කා පිපිරුම් ස්ථානය වෙත විද්‍යාත්මක ගවේෂණයක් මෙහෙයවීය. ඔහු තම කණ්ඩායම පිපිරුම් ප්‍රදේශයේ මධ්‍යයට ගෙන යාමට ප්‍රදේශයේ ඉවෙන්කි දඩයම්කරුවන් කුලියට ගත් අතර එහිදී ඔවුන් බලපෑම් ආවාටයක් සොයා ගැනීමට අපේක්ෂා කළේය. ඔවුන් පුදුමයට පත් කරමින්, බිම් බිංදුවෙහි කිසිදු ආවාටයක් නොතිබුණි. ඒ වෙනුවට ඔවුන් සොයා ගත්තේ, දළ වශයෙන් කිලෝමීටර් 8ක් (සැතපුම් 5.0) හරහා, ගස් පිළිස්සුණු සහ අතුවලින් තොර, නමුත් තවමත් කෙළින් සිටගෙන සිටින කලාපයක්.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |date=June 2018 |title=This Month in Physics History |url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201806/history.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308025217/https://www.aps.org/publications/apsnews/201806/history.cfm |archive-date=8 March 2021 |access-date=22 December 2018 |website=American Physical Society}}&lt;/ref&gt; මධ්‍යයේ සිට බොහෝ දුරින් පිහිටි ගස් අර්ධ වශයෙන් පිළිස්සී ගොස් මධ්‍යයෙන් ඉවතට දිශාවට කඩා වැටී ඇති අතර, කඩා වැටුණු ගස්වල විශාල රේඩියල් රටාවක් නිර්මාණය විය.

1960 ගණන් වලදී, සමතලා කළ වනාන්තර කලාපය 2,150 km2 (වර්ග සැතපුම් 830) ක භූමි ප්‍රදේශයක් අත්පත් කරගෙන ඇති බව තහවුරු විය, එහි හැඩය කිලෝමීටර 70 (සැතපුම් 43) ක &quot;පියාපත්&quot; සහිත දැවැන්ත පැතිරුණු රාජාලි සමනලයෙකු හා සමාන වේ. &quot;ශරීර දිග&quot; කිලෝමීටර 55 (සැතපුම් 34)&lt;ref&gt;Boyarkina, A. P., Demin, D. V., Zotkin, I. T., Fast, W. G. &quot;Estimation of the blast wave of the Tunguska meteorite from the forest destruction&quot;. ''Meteoritika'', Vol. 24, 1964, pp.&amp;nbsp;112–128 (in Russian).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=external image from ''Meteoritika'' article |url=https://i.imgur.com/n5q5EaD.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304211831/https://i.imgur.com/n5q5EaD.jpg |archive-date=4 March 2023 |access-date=6 September 2022}}&lt;/ref&gt; සමීපව පරීක්ෂා කිරීමේදී, කුලික් විසින් උල්කාපාත සිදුරු ලෙස වැරදි ලෙස නිගමනය කළ සිදුරු සොයා ගන්නා ලදී. ඔහුට ඒ කාලයේ සිදුරු හෑරීමට වත්කමක් තිබුණේ නැත.

ඊළඟ වසර 10 තුළ ප්‍රදේශයට තවත් ගවේෂණ තුනක් සිදු විය. කුලික් විසින් උල්කාපාත ආවාට විය හැකි යැයි සිතන, එක් එක් මීටර් 10 සිට 50 දක්වා (අඩි 33 සිට 164 දක්වා) විෂ්කම්භයකින් යුත් කුඩා &quot;පොටෝල්&quot; වගුරු බිම් දුසිම් ගණනක් සොයා ගන්නා ලදී. මෙම බොග් වලින් එකක් (ඊනියා &quot;සුස්ලොව් ආවාටය&quot;, විෂ්කම්භය මීටර් 32 [අඩි 105]) ජලය බැස යාමට වෙහෙස මහන්සි වී ව්‍යායාම කිරීමෙන් පසුව, එය උල්කාපාත ආවාටයක් වීමේ හැකියාව බැහැර කරමින් පතුලේ පැරණි ගස් කඳක් සොයා ගත්තේය. 1938 දී කුලික් විසින් සමතලා කරන ලද වනාන්තරයේ මධ්‍යම කොටස (වර්ග කිලෝමීටර් 250 [වර්ග සැතපුම් 97]) ආවරණය වන ප්‍රදේශය&lt;ref&gt;{{cite web |author=Longo G. |title=The 1938 aerophotosurvey |url=http://www-th.bo.infn.it/tunguska/APS-photolist.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226195352/https://www-th.bo.infn.it/tunguska/APS-photolist.htm |archive-date=26 February 2021 |access-date=8 October 2017}}&lt;/ref&gt; පිළිබඳ ගුවන් ඡායාරූප සමීක්ෂණයක් කිරීමට කටයුතු කළේය.&lt;ref name=&quot;Bronshten2000&quot;&gt;See: Bronshten (2000), p.&amp;nbsp;56.&lt;/ref&gt; මෙම ගුවන් ඡායාරූපවල මුල් නෙගටිව් (සෙන්ටිමීටර 18 x 18 [අඟල් 7.1 කින් 7.1]) 1975 දී එවකට USSR විද්‍යා ඇකඩමියේ උල්කාපාත පිළිබඳ කමිටුවේ සභාපති වූ යෙව්ගනි ක්‍රිනොව්ගේ නියෝගයෙන් පුළුස්සා දමන ලදී.&lt;ref name=&quot;Bronshten20002&quot;&gt;See: Bronshten (2000), p.&amp;nbsp;56.&lt;/ref&gt; රුසියානු නගරයේ ටොම්ස්ක් හි වැඩිදුර අධ්‍යයනය සඳහා ඡායාරූප මුද්‍රණ සංරක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref&gt;Rubtsov (2009), p.&amp;nbsp;59.&lt;/ref&gt;

1950 සහ 1960 ගණන් වලදී එම ප්‍රදේශයට යවන ලද ගවේෂණ මගින් පස පෙරීමේදී ක්ෂුද්‍ර සිලිකේට් සහ මැග්නටයිට් ගෝල සොයා ගන්නා ලදී. සමකාලීන ක්‍රම මගින් අනාවරණය කර ගත නොහැකි වුවද, කපන ලද ගස්වල සමාන ගෝල පවතිනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරන ලදී. පසුකාලීන ගවේෂණ මගින් ගස්වල දුම්මලවල එවැනි ගෝල හඳුනා ගන්නා ලදී. රසායනික විශ්ලේෂණයෙන් පෙන්නුම් කළේ ගෝලවල යකඩවලට සාපේක්ෂව ඉහළ නිකල් ප්‍රමාණයක් අඩංගු වන අතර එය උල්කාපාතවල ද දක්නට ලැබෙන අතර ඒවා පිටසක්වල සම්භවයක් ඇති බවට නිගමනය විය. පසෙහි විවිධ ප්‍රදේශවල ගෝලවල සාන්ද්‍රණය ද උල්කාපාත වායු පිපිරීමකින් අපේක්ෂිත සුන්බුන් ව්‍යාප්තියට අනුකූල බව සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Florenskiy&quot;&gt;{{cite journal|last=Florenskiy|first=K P|author-link=Kirill Florensky|year=1963|title=Preliminary results from the 1961 combined Tunguska meteorite expedition|url=http://abob.libs.uga.edu/bobk/tungmet.html|url-status=live|journal=Meteoritica|volume=23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720064557/http://abob.libs.uga.edu/bobk/tungmet.html|archive-date=20 July 2008|access-date=26 June 2007}}&lt;/ref&gt; ගෝල පිළිබඳ පසුකාලීන අධ්‍යයනයන් අවට පරිසරයට සාපේක්ෂව වෙනත් බොහෝ ලෝහවල අසාමාන්‍ය අනුපාත සොයා ගන්නා ලද අතර, එය ඔවුන්ගේ පිටසක්වල සම්භවය පිළිබඳ වැඩිදුර සාක්ෂි ලෙස ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;anomalies&quot;&gt;Kolesnikov ''et al.'' &quot;Finding of probable Tunguska Cosmic Body material: isotopic anomalies of carbon and hydrogen in peat&quot;, ''[[Planetary and Space Science]]'', Volume 47, Issues 6–7, 1 June 1999, pp. 905–916.&lt;/ref&gt;

ප්‍රදේශයේ පීට් වගුරු බිම්වල රසායනික විශ්ලේෂණය මගින් බලපෑම් සිදුවීමකට අනුකූල ලෙස සැලකෙන බොහෝ විෂමතා ද අනාවරණය විය. 1908 ට අනුරූප වන වගුරු බිම්වල ඇති කාබන්, හයිඩ්‍රජන් සහ නයිට්‍රජන් සමස්ථානික අනුපාත යාබද ස්තරවල මනින ලද සමස්ථානික අනුපාත සමඟ නොගැලපෙන බව සොයා ගන්නා ලද අතර ප්‍රදේශයෙන් පිටත පිහිටි බොග් වල මෙම අසාමාන්‍යතාවය දක්නට නොලැබුණි. ක්‍රිටේසියස් - පැලියෝජීන් මායිමේ ඇති ඉරිඩියම් ස්ථරයට සමාන මෙම විෂමතා අනුපාත පෙන්වන බොග් ප්‍රදේශයේ අසාමාන්‍ය ලෙස ඉහළ ඉරිඩියම් ප්‍රතිශතයක් ද අඩංගු වේ. මෙම අසාමාන්‍ය සමානුපාතිකයන් බොග් වල තැන්පත් වී ඇති වැටෙන සිරුරේ සුන්බුන් නිසා ඇති වන බව විශ්වාස කෙරේ. නයිට්‍රජන් ඇසිඩ් වැස්සක් ලෙස තැන්පත් වී ඇති බවට විශ්වාස කෙරෙන අතර එය පිපිරීමෙන් ඇති වූ බවට සැක කෙරේ.&lt;ref name=&quot;anomalies2&quot;&gt;Kolesnikov ''et al.'' &quot;Finding of probable Tunguska Cosmic Body material: isotopic anomalies of carbon and hydrogen in peat&quot;, ''[[Planetary and Space Science]]'', Volume 47, Issues 6–7, 1 June 1999, pp. 905–916.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hou ''et al.'' &quot;Discovery of iridium and other element anomalies near the 1908 Tunguska explosion site&quot;, ''[[Planetary and Space Science]]'', Volume 46, Issues 2–3, February–March 1998, pp. 179–188.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kolesnikov ''et al.'' &quot;Isotopic anomaly in peat nitrogen is a probable trace of acid rains caused by 1908 Tunguska bolide&quot;, ''[[Planetary and Space Science]]'', Volume 46, Issues 2–3, February–March 1998, pp. 163–167.&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත් අනෙකුත් විද්‍යාඥයින් එකඟ නොවේ: &quot;සමහර පත්‍රිකා වාර්තා කරන්නේ CI සහ CM කාබන්ඩයොක්සයිඩ් කොන්ඩ්‍රයිට් වලට සමාන අනුපාත සහිත හයිඩ්‍රජන්, කාබන් සහ නයිට්‍රජන් සමස්ථානික සංයුති TE (Kolesnikov et al. 1999, 2003) සිට සිද්ධිය වූ තුන්ගුස්කා පීට් ස්ථර වල තිබී ඇති බවයි. විෂමතා ද නිරීක්ෂණය කරන ලදී (Hou et al. 1998, 2004) වෙනත් රසායනාගාරවල සිදු කරන ලද මිනුම් මෙම ප්‍රතිඵල සනාථ කර නොමැත (Rocchia et al. 1990; Tositti et al. 2006).&lt;ref name=&quot;Longo 2007 303–3302&quot;&gt;{{cite book|last=Longo|first=Giuseppe|editor-last=Bobrowsky|editor-first=Peter T.|editor2-last=Rickman|editor2-first=Hans|title=Comet/Asteroid Impacts and Human Society, An Interdisciplinary Approach|chapter=18: The Tunguska event|pages=303–330|publisher=Springer-Verlag|place=Berlin; Heidelberg; New York|publication-date=2007|chapter-url=http://www-th.bo.infn.it/tunguska/Asteroids-Chapter-18.pdf|isbn=978-3-540-32709-7|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014200044/http://www-th.bo.infn.it/tunguska/Asteroids-Chapter-18.pdf|archive-date=14 October 2013|url-status=dead|bibcode=2007caih.book.....B}}&lt;/ref&gt;

ජෝන් ඇන්ෆිනොජෙනොව් නම් පර්යේෂකයා යෝජනා කර ඇත්තේ, ජෝන් ගල ලෙස හැඳින්වෙන සිදුවීම් භූමියෙන් හමුවූ ගල් පර්වතයක් උල්කාපාතයේ ශේෂයක් බවයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Anfinogenov|first1=John|display-authors=et al|date=15 November 2014|title=John's Stone: A possible fragment of the 1908 Tunguska meteorite|journal=Icarus|volume=245|pages=139–147|bibcode=2014Icar..243..139A|doi=10.1016/j.icarus.2014.09.006|s2cid=118541956}}&lt;/ref&gt; නමුත් ක්වාර්ට්සයිට් වල ඔක්සිජන් සමස්ථානික විශ්ලේෂණයෙන් ඇඟවෙන්නේ එය ජල තාප සම්භවයක් ඇති බවත්, බොහෝ විට පර්මියන්-ට්‍රයැසික් සයිබීරියානු උගුල් මැග්මැටිස්වාදයට සම්බන්ධ බවත්ය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Anfinogenova|first1=Yana|last2=Anfinogenov|first2=John|last3=Polonia|first3=Alina|last4=Gasperini|first4=Luca|last5=Franchi|first5=Fulvio|last6=Rocco|first6=Tommaso Di|last7=Breger|first7=Dee|last8=Bonatti|first8=Enrico|date=5 September 2015|title=Origin of John's Stone: A quartzitic boulder from the site of the 1908 Tunguska (Siberia) explosion|url=https://biust.pure.elsevier.com/en/publications/origin-of-johns-stone-a-quartzitic-boulder-from-the-site-of-the-1|url-status=live|journal=Icarus|volume=258|pages=297–308|bibcode=2015Icar..258..297B|doi=10.1016/j.icarus.2015.06.018|issn=0019-1035|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730193654/https://biust.pure.elsevier.com/en/publications/origin-of-johns-stone-a-quartzitic-boulder-from-the-site-of-the-1|archive-date=30 July 2019|access-date=25 June 2019}}&lt;/ref&gt;

2013 දී, පර්යේෂකයන් කණ්ඩායමක් බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රදේශයේ මධ්‍යයට ආසන්නයේ ඇති පීට් බොග් වලින් ක්ෂුද්‍ර සාම්පල විශ්ලේෂණයක ප්‍රතිඵලය ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එය පිටසක්වල සම්භවයක් ඇති කොටස් පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nature.com/news/rock-samples-suggest-meteor-caused-tunguska-blast-1.13163|title=Rock samples suggest meteor caused Tunguska blast|last=Peplow|first=Mark|date=10 June 2013|work=Nature|access-date=11 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526173227/https://www.nature.com/news/rock-samples-suggest-meteor-caused-tunguska-blast-1.13163|archive-date=26 May 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kvasnytsya|first=Victor|author2=R. Wirth|author3=L. Dobrzhinetskaya|author4=J. Matzel|author5=B. Jacobsen|author6=I. Hutcheon|author7=R. Tappero|author8=M. Kovalyukh|year=2013|title=New evidence of meteoritic origin of the Tunguska cosmic body|url=http://gfzpublic.gfz-potsdam.de/pubman/item/escidoc:247242|url-status=live|journal=Planet. Space Sci.|volume=84|pages=131–140|bibcode=2013P&amp;SS...84..131K|doi=10.1016/j.pss.2013.05.003|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304211918/https://gfzpublic.gfz-potsdam.de/pubman/faces/ViewItemOverviewPage.jsp?itemId=item_247242|archive-date=4 March 2023|access-date=13 January 2019}}&lt;/ref&gt;

=== පෘථිවි බලපෑම් ආකෘතිය ===
[[File:Tunguska_and_Chelyabinsk_meteoroid_size.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tunguska_and_Chelyabinsk_meteoroid_size.png|thumb|තුන්ගුස්කා (TM ලකුණ) සහ චෙලියාබින්ස්ක් (CM) උල්කාපාතවල විය හැකි ප්‍රමාණයන් අයිෆල් කුළුණ සහ එම්පයර් ස්ටේට් ගොඩනැගිල්ලට සංසන්දනය කිරීම]]
පිපිරුම සඳහා ප්‍රමුඛතම විද්‍යාත්මක පැහැදිලි කිරීම පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ සිට කිලෝමීටර් 6-10 (සැතපුම් 4-6) ක් ඉහළින් ග්‍රහකයක් මගින් උල්කාපාත වාතය පුපුරා යාමයි.

උල්කාපාත සෑම දිනකම අභ්‍යවකාශයේ සිට පෘථිවි වායුගෝලයට ඇතුළු වන අතර අවම වශයෙන් 11 km/s (7 mi/s) වේගයකින් ගමන් කරයි. වායුගෝලය හරහා ගමන් කරන විට එය ඉදිරිපිට වාතය සම්පීඩනය කිරීමෙන් ජනනය වන තාපය අතිමහත් වන අතර බොහෝ උල්කාපාත පොළොවට පැමිණීමට පෙර දැවී හෝ පුපුරා යයි. පිපිරීමේ නියම උස අනුව න්‍යෂ්ටික අවිවල බලපෑම් වලින් පරිමාණ නීති භාවිතා කරන විට ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි,&lt;ref name=&quot;shoe2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shoemaker|first=Eugene|author-link=Eugene Merle Shoemaker|year=1983|title=Asteroid and Comet Bombardment of the Earth|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=11|issue=1|pages=461–494|bibcode=1983AREPS..11..461S|doi=10.1146/annurev.ea.11.050183.002333}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sandia National Laboratories&quot;&gt;{{cite news|url=https://share.sandia.gov/news/resources/releases/2007/asteroid.html|title=Sandia supercomputers offer new explanation of Tunguska disaster|date=17 December 2007|access-date=22 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219203913/https://share.sandia.gov/news/resources/releases/2007/asteroid.html|archive-date=19 February 2013|publisher=[[Sandia National Laboratories]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; තුන්ගුස්කා වායු පිපිරීමේ ශක්තිය පිළිබඳ මුල් ඇස්තමේන්තු ටීඑන්ටී මෙගාටොන් 10-15 (පෙටජූල් 42-63) සිට ටීඑන්ටී මෙගාටොන් 30 (පීජේ 130) දක්වා පරාසයක පවතී.&lt;ref name=&quot;shoe&quot;&gt;{{cite journal|last=Shoemaker|first=Eugene|author-link=Eugene Merle Shoemaker|year=1983|title=Asteroid and Comet Bombardment of the Earth|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=11|issue=1|pages=461–494|bibcode=1983AREPS..11..461S|doi=10.1146/annurev.ea.11.050183.002333}}&lt;/ref&gt; වස්තුවේ ගම්‍යතාවයේ බලපෑම ඇතුලත් මෑත කාලීන ගණනය කිරීම් වලට අනුව න්‍යෂ්ටික පිපිරුමකට වඩා වැඩි ශක්තියක් පහලට නාභිගත වී ඇති බව සොයාගෙන ඇති අතර වායු පිපිරීමට TNT මෙගාටොන් 3 සිට 5 දක්වා ශක්ති පරාසයක් (13 සිට 21 දක්වා PJ) ඇති බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Sandia National Laboratories2&quot;&gt;{{cite news|url=https://share.sandia.gov/news/resources/releases/2007/asteroid.html|title=Sandia supercomputers offer new explanation of Tunguska disaster|date=17 December 2007|access-date=22 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219203913/https://share.sandia.gov/news/resources/releases/2007/asteroid.html|archive-date=19 February 2013|publisher=[[Sandia National Laboratories]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මෙගා ටොන් 15 (Mt) ඇස්තමේන්තුව ත්‍රිත්ව ශක්තියට වඩා 1,000 ගුණයකින් වැඩි ශක්තියක් නියෝජනය කරන අතර, 1954 දී එක්සත් ජනපදයේ කාසල් බ්‍රාවෝ න්‍යෂ්ටික අත්හදා බැලීමේ ශක්තියට (එය මෙගා ටොන් 15.2) සහ 1961 දී සෝවියට් දේශයේ සාර් බෝම්බ පරීක්ෂණයෙන් තුනෙන් එකකට සමාන වේ.&lt;ref&gt;Verma (2005), p&amp;nbsp;1.&lt;/ref&gt; 2019 පත්‍රිකාවක් යෝජනා කරන්නේ තුන්ගුස්කා ඉසව්වේ පුපුරන සුලු බලය මෙගාටොන් 20-30 පමණ විය හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Wheeler|first1=Lorien F.|last2=Mathias|first2=Donovan L.|year=2019|title=Probabilistic assessment of Tunguska-scale asteroid impacts|journal=Icarus|volume=327|pages=83–96|bibcode=2019Icar..327...83W|doi=10.1016/j.icarus.2018.12.017|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

20 වන ශතවර්ෂයේ දෙවන භාගයේ සිට, අධෝරක්ත හා චන්ද්‍රිකා නිරීක්ෂණ හරහා පෘථිවි වායුගෝලය සමීපව නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ න්‍යෂ්ටික අවි හා සැසඳිය හැකි ශක්ති සහිත ග්‍රහක වාතය පුපුරා යාම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන නමුත්, තුන්ගුස්කා සිදුවීම ප්‍රමාණයේ, මෙගා ටොන් 5-15 සිදුවීම් වඩා දුර්ලභ වේ.&lt;ref name=&quot;Chelyabinsk&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Borovička|first1=Jiří|last2=Spurný|first2=Pavel|last3=Brown|first3=Peter|last4=Wiegert|first4=Paul|last5=Kalenda|first5=Pavel|last6=Clark|first6=David|last7=Shrbený|first7=Lukáš|year=2013|title=The trajectory, structure and origin of the Chelyabinsk asteroidal impactor|journal=Nature|volume=503|issue=7475|pages=235–237|bibcode=2013Natur.503..235B|doi=10.1038/nature12671|pmid=24196708|s2cid=4399008}}&lt;/ref&gt; ඉයුජින් ෂූමේකර් ඇස්තමේන්තු කළේ වාර්ෂිකව කිලෝටොන් 20ක සිදුවීම් සිදුවන බවත් තුන්ගුස්කා ප්‍රමාණයේ සිදුවීම් සෑම වසර 300කට වරක් සිදු වන බවත්ය.&lt;ref name=&quot;shoe3&quot;&gt;{{cite journal|last=Shoemaker|first=Eugene|author-link=Eugene Merle Shoemaker|year=1983|title=Asteroid and Comet Bombardment of the Earth|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=11|issue=1|pages=461–494|bibcode=1983AREPS..11..461S|doi=10.1146/annurev.ea.11.050183.002333}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wiley |first=John P. Jr. |date=January 1995 |title=Phenomena, Comment &amp; Notes |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/phenomena-comment-notes-86860922/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120910221113/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/phenom_jan95.html?c=y&amp;page=2 |archive-date=10 September 2012 |work=Smithsonian}}&lt;/ref&gt; වඩාත් මෑත කාලීන ඇස්තමේන්තු අනුව තුන්ගුස්කා ප්‍රමාණයේ සිදුවීම් වසර දහසකට වරක් සිදු වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් වසරකට වරක් කිලෝටොන් 5ක වායු පිපිරීම් සිදුවේ.&lt;ref name=&quot;Flux&quot;&gt;{{cite journal|last1=Brown|first1=P.|last2=Spalding|first2=R.E.|last3=ReVelle|first3=D.O.|display-authors=et al|date=21 November 2002|title=The flux of small near-Earth objects colliding with the Earth|url=http://www.boulder.swri.edu/clark/brownnv2.pdf|url-status=live|journal=Nature|volume=420|issue=6913|pages=294–296|bibcode=2002Natur.420..294B|doi=10.1038/nature01238|pmid=12447433|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232133/http://www.boulder.swri.edu/clark/brownnv2.pdf|archive-date=13 January 2019|access-date=13 January 2019|s2cid=4380864}}&lt;/ref&gt; මෙම වායු පිපිරීම් බොහොමයක් පෘථිවි වායුගෝලයට සාමාන්‍ය විනිවිද යාමේ ගැඹුර මත පදනම්ව, යාන්ත්‍රිකව දුර්වල වල්ගාතරු ද්‍රව්‍යවලට ප්‍රතිවිරුද්ධව, ග්‍රහක බලපෑම් නිසා ඇති වන බව සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Flux2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Brown|first1=P.|last2=Spalding|first2=R.E.|last3=ReVelle|first3=D.O.|display-authors=et al|date=21 November 2002|title=The flux of small near-Earth objects colliding with the Earth|url=http://www.boulder.swri.edu/clark/brownnv2.pdf|url-status=live|journal=Nature|volume=420|issue=6913|pages=294–296|bibcode=2002Natur.420..294B|doi=10.1038/nature01238|pmid=12447433|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232133/http://www.boulder.swri.edu/clark/brownnv2.pdf|archive-date=13 January 2019|access-date=13 January 2019|s2cid=4380864}}&lt;/ref&gt; නවීන උපකරණ සමඟ නිරීක්ෂණය කළ විශාලතම ග්‍රහක වායු පිපිරුම වූයේ 2013 දී කිලෝටොන් 500 ක් බරැති චෙලියාබින්ස්ක් උල්කාපාතය වන අතර එය බිඳ දමා නව උල්කාපාත නිපදවයි.&lt;ref name=&quot;Chelyabinsk2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Borovička|first1=Jiří|last2=Spurný|first2=Pavel|last3=Brown|first3=Peter|last4=Wiegert|first4=Paul|last5=Kalenda|first5=Pavel|last6=Clark|first6=David|last7=Shrbený|first7=Lukáš|year=2013|title=The trajectory, structure and origin of the Chelyabinsk asteroidal impactor|journal=Nature|volume=503|issue=7475|pages=235–237|bibcode=2013Natur.503..235B|doi=10.1038/nature12671|pmid=24196708|s2cid=4399008}}&lt;/ref&gt;

==== බැලූ බැල්මට බලපෑම් කල්පිතය ====

2020 දී රුසියානු විද්‍යාඥයින් පිරිසක් පෘථිවි වායුගෝලය හරහා ආනත කෝණවලින් මීටර් 200, 100 සහ 50 ක විෂ්කම්භයක් සහිත ග්‍රහක ගමන් කිරීම ගණනය කිරීම සඳහා පරිගණක ආකෘති මාලාවක් භාවිතා කළහ. ඔවුන් වස්තුවේ සංයුතිය යකඩ, පාෂාණ හෝ අයිස් වලින් සෑදුවාක් මෙන් උපකල්පන පරාසයක් භාවිතා කළහ. නිරීක්ෂණය කරන ලද සිදුවීමට වඩාත් සමීපව ගැලපෙන ආකෘතිය වූයේ විෂ්කම්භය මීටර් 200 ක් දක්වා වූ යකඩ ග්‍රහකයක් වන අතර එය තත්පරයට කිලෝමීටර 11.2 ක වේගයෙන් ගමන් කරන අතර එය පෘථිවි වායුගෝලයෙන් ඉවතට හැරී සූර්ය කක්ෂයට ආපසු පැමිණියේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Khrennikov|first1=Daniil E.|last2=Titov|first2=Andrei K.|last3=Ershov|first3=Alexander E.|last4=Pariev|first4=Vladimir I.|last5=Karpov|first5=Sergei V.|date=21 March 2020|title=On the possibility of through passage of asteroid bodies across the Earth's atmosphere|url=https://academic.oup.com/mnras/article/493/1/1344/5722124|url-status=live|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=493|issue=1|pages=1344–1351|arxiv=2009.14234|bibcode=2020MNRAS.493.1344K|doi=10.1093/mnras/staa329|issn=0035-8711|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117100300/https://academic.oup.com/mnras/article/493/1/1344/5722124|archive-date=17 November 2020|access-date=7 May 2020|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 May 2020 |title=Most Explosive Meteor Impact: 1908 Tunguska Explosion Caused by Iron Asteroid That Entered Earth Then Bounced Back to Space |url=https://www.sciencetimes.com/articles/25599/20200506/explosive-meteor-impact-1908-tunguska-explosion-caused-iron-asteroid-entered.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507225419/http://www.sciencetimes.com/articles/25599/20200506/explosive-meteor-impact-1908-tunguska-explosion-caused-iron-asteroid-entered.htm |archive-date=7 May 2020 |access-date=7 May 2020 |website=Science Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World's largest 'explosion' could have been caused by iron asteroid entering and leaving atmosphere |url=https://siberiantimes.com/science/others/news/worlds-largest-explosion-could-have-been-caused-by-iron-asteroid-entering-and-leaving-atmosphere/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507000035/http://siberiantimes.com/science/others/news/worlds-largest-explosion-could-have-been-caused-by-iron-asteroid-entering-and-leaving-atmosphere/ |archive-date=7 May 2020 |access-date=7 May 2020 |website=siberiantimes.com}}&lt;/ref&gt;

==== පිපිරුම් රටාව ====
පිපිරුම් මධ්‍යස්ථානය අසල ගස්වලට පිපිරුම් බලපෑම සාම්ප්‍රදායික බ්ලෝඩවුන් මෙහෙයුමේ බලපෑමට සමාන විය. මෙම බලපෑම් ඇති වන්නේ විශාල වායු-පිපිරුම් පිපිරීම් මගින් නිපදවන පිපිරුම් තරංගය මගිනි. පිපිරුම් තරංගය සිරස් අතට පහළට ගමන් කරන විට පිපිරුමට කෙළින්ම පහළින් ඇති ගස් ඉවත් කරනු ලැබේ, නමුත් කෙළින් සිටගෙන සිටින අතර, පිපිරුම් තරංගය ඒවාට ළඟා වන විට තිරස් අතට සමීපව ගමන් කරන බැවින් දුරින් පිහිටි ගස් පෙරළේ.

1960 ගණන්වල මැද භාගයේ සිදු කරන ලද සෝවියට් අත්හදා බැලීම්, ආකෘති වනාන්තර (කම්බි කූරු මත ඇති ගිනිකූරු වලින් සාදන ලද) සහ කුඩා පුපුරණ ද්‍රව්‍ය ආරෝපණ කම්බි මත පහළට ලිස්සා ගොස්, තුන්ගුස්කා අඩවියේ ඇති රටාවට සමාන සමනල හැඩැති පිපිරුම් රටා නිපදවන ලදී. පර්යේෂණවලින් යෝජනා වූයේ වස්තුව දළ වශයෙන් පොළවේ සිට අංශක 30 ක කෝණයකින් සහ උතුරේ සිට අංශක 115 ක කෝණයකින් ළඟා වී ඇති අතර එය අහසේ පුපුරා ගොස් ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{IMDb title|id=1156463|title=Siberian Apocalypse}}&lt;/ref&gt;

==== ග්‍රාහකය හෝ වල්ගා තරුව ====
1930 දී බ්‍රිතාන්‍ය කාලගුණ විද්‍යාඥ සහ ගණිතඥ එෆ්. ජේ. ඩබ්ලිව්. විප්ල් විසින් තුන්ගුස්කා, ශරීරය කුඩා වල්ගා තරුවක් බව යෝජනා කළේය. වල්ගාතරුවක් සමන්විත වන්නේ ජල අයිස් සහ ශීත කළ වායූන් වැනි දූවිලි හා වාෂ්පශීලී ද්‍රව්‍ය වලින් වන අතර පෘථිවි වායුගෝලය සමඟ ඇති වන බලපෑමෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වාෂ්ප වී පැහැදිලි හෝඩුවාවක් ඉතිරි නොවේ. වල්ගාතරුවේ කල්පිතයට තවදුරටත් සහය දැක්වුයේ වල්ගා තරුවේ වලිගයෙන් ඉහළ කොටස හරහා විසිරී ගිය දූවිලි හා අයිස් මගින් වායුගෝලයට පැහැදිලි කළ හැකි බලපෑමෙන් පසු සන්ධ්‍යාවන් කිහිපයක් පුරා යුරේසියාව පුරා නිරීක්ෂණය වූ දිලිසෙන අහසයි. (හෝ &quot;ස්කයිග්ලෝස්&quot; හෝ &quot;දීප්තිමත් රාත්‍රී&quot;)&lt;ref name=&quot;shoe4&quot;&gt;{{cite journal|last=Shoemaker|first=Eugene|author-link=Eugene Merle Shoemaker|year=1983|title=Asteroid and Comet Bombardment of the Earth|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=11|issue=1|pages=461–494|bibcode=1983AREPS..11..461S|doi=10.1146/annurev.ea.11.050183.002333}}&lt;/ref&gt; ධූමකේතු උපකල්පනය 1960 ගණන් වන විට සෝවියට් තුන්ගුස්කා විමර්ශකයන් අතර පොදු පිළිගැනීමක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;shoe5&quot;&gt;{{cite journal|last=Shoemaker|first=Eugene|author-link=Eugene Merle Shoemaker|year=1983|title=Asteroid and Comet Bombardment of the Earth|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=11|issue=1|pages=461–494|bibcode=1983AREPS..11..461S|doi=10.1146/annurev.ea.11.050183.002333}}&lt;/ref&gt;

1978 දී ස්ලෝවැක් තාරකා විද්‍යාඥ ඉයුබෝර් ක්‍රෙසාක් විසින් මෙම සිරුර වල්ගා තරුවේ එන්කේ ගේ ඛණ්ඩයක් බව යෝජනා කළේය. මෙය බ්‍රහස්පතිගේ කක්ෂය තුළ සම්පූර්ණයෙන්ම රැඳී සිටින වසර තුනකට වඩා කෙටි කාලයක් සහිත ආවර්තිතා වල්ගා තරුවකි. ජුනි 28-29 පමණ උපරිම ක්‍රියාකාරකම් සහිත වාර්ෂික උල්කාපාත වර්ෂාවක් වන බීටා ටෝරිඩ්ස් සඳහා ද එය වගකිව යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kresak|first1=L'|year=1978|title=The Tunguska object – A fragment of Comet Encke|journal=Astronomical Institutes of Czechoslovakia|volume=29|issue=3|pages=129|bibcode=1978BAICz..29..129K}}&lt;/ref&gt; තුන්ගුස්කා සිදුවීම එම වර්ෂාවේ උච්චතම ක්‍රියාකාරකම් සමග සමපාත වූ අතර තුන්ගුස්කා වස්තුවේ ආසන්න ගමන් පථය එන්කේ වල්ගා තරුව හි ඛණ්ඩයකින් අපේක්ෂා කළ හැකි දෙයට අනුකූල වේ.&lt;ref name=&quot;shoe6&quot;&gt;{{cite journal|last=Shoemaker|first=Eugene|author-link=Eugene Merle Shoemaker|year=1983|title=Asteroid and Comet Bombardment of the Earth|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=11|issue=1|pages=461–494|bibcode=1983AREPS..11..461S|doi=10.1146/annurev.ea.11.050183.002333}}&lt;/ref&gt; පොළොවේ සිට කිලෝමීටර් දස දහස් ගණනක් ඉහළින් මෙවැනි දේහ නිතර නිතර පිපිරෙන බව දැන් දන්නා කරුණකි. හමුදා චන්ද්‍රිකා දශක ගණනාවක් තිස්සේ මෙම පිපිරීම් නිරීක්ෂණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Nemtchinov|first1=I.V.|last2=Jacobs|first2=C.|last3=Tagliaferri|first3=E.|year=1997|title=Analysis of Satellite Observations of Large Meteoroid Impacts|journal=[[Annals of the New York Academy of Sciences]]|volume=822|issue=1 Near–Earth Ob|pages=303–317|bibcode=1997NYASA.822..303N|doi=10.1111/j.1749-6632.1997.tb48348.x|s2cid=122983849}}&lt;/ref&gt; 2019 වර්ෂයේදී තාරකා විද්‍යාඥයින් ජුලි 5-11 සහ ජූලි 21 - අගෝස්තු 10 අතර ටවුරිඩ් රංචුවේ සිට විෂ්කම්භය මීටර් 100 ක් පමණ වූ උපකල්පිත ග්‍රහක සෙවීය.&lt;ref name=&quot;Plait&quot;&gt;{{cite web |author=Phil Plait |author-link=Phil Plait |date=14 May 2019 |title=Could larger space rocks be hiding in the Beta Taurid Meteor stream? We may find out this summer |url=https://www.syfy.com/syfywire/could-larger-space-rocks-be-hiding-in-the-beta-taurid-meteor-stream-we-may-find-out-this |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514152052/https://www.syfy.com/syfywire/could-larger-space-rocks-be-hiding-in-the-beta-taurid-meteor-stream-we-may-find-out-this |archive-date=14 May 2019 |access-date=17 May 2019 |publisher=Bad Astronomy}}&lt;/ref&gt; 2020 පෙබරවාරි වන විට, එවැනි වස්තූන් සොයා ගැනීම් පිළිබඳ වාර්තා නොමැත.

1983 දී තාරකා විද්‍යාඥ Zdeněk Sekanina වල්ගා තරු කල්පිතය විවේචනය කරමින් පත්‍රිකාවක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. එවැනි නොගැඹුරු පථයක් ඔස්සේ වායුගෝලය හරහා ගමන් කරන ධූමකේතු ද්‍රව්‍ය වලින් සමන්විත ශරීරයක් විසුරුවා හැරිය යුතු බවත්, තුන්ගුස්කා ශරීරය පැහැදිලිවම පහළ වායුගෝලයට නොවෙනස්ව පැවති බවත් ඔහු පෙන්වා දුන්නේය. සෙකනිනා ද තර්ක කළේ සාක්ෂි මගින් ඝන පාෂාණමය වස්තුවක්, බොහෝ විට ග්‍රහක සම්භවයක් ඇති බව ය. 2001 දී ෆරිනෙල්ලා, ෆොස්චිනි සහ වෙනත් අය විසින් මෙම කල්පිතය තවදුරටත් ඉහළ නැංවීය. තුන්ගුස්කා වස්තුවේ වායුගෝලීය ගමන් පථ වලින් උපුටා ගන්නා ලද කක්ෂීය ආකෘති නිර්මාණය මත පදනම් වූ සම්භාවිතාව ගණනය කරන අධ්‍යනයක් නිකුත් කරන ලදී. ඔවුන් 83% ක සම්භාවිතාවකින් නිගමනය කළේ වස්තුව වල්ගා තරුවක් මත නොව, ග්‍රහක පටියෙන් ආරම්භ වන ග්‍රහක මාර්ගයක ගමන් කරන බවයි. (සම්භාවිතාව 17%)&lt;ref name=&quot;Farinella-20012&quot;&gt;{{cite journal|last1=Farinella|first1=Paolo|last2=Foschini|first2=L.|last3=Froeschlé|first3=Christiane|last4=Gonczi|first4=R.|last5=Jopek|first5=T. J.|last6=Longo|first6=G.|last7=Michel|first7=Patrick|year=2001|title=Probable asteroidal origin of the Tunguska Cosmic Body|url=http://www-th.bo.infn.it/tunguska/aah2886.pdf|url-status=live|journal=Astronomy &amp; Astrophysics|volume=377|issue=3|pages=1081–1097|bibcode=2001A&amp;A...377.1081F|doi=10.1051/0004-6361:20011054|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009172144/http://www-th.bo.infn.it/tunguska/aah2886.pdf|archive-date=9 October 2013|access-date=1 September 2015|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; වල්ගා තරු කල්පිතයේ යෝජකයින් යෝජනා කර ඇත්තේ මෙම වස්තුව වායුගෝලය විනිවිද යාමට ඉඩ සලසන ගල් ආවරණයක් සහිත වඳ වී ගිය වල්ගා තරුවක් බවයි.

ග‍්‍රහක උපකල්පනයේ ඇති ප‍්‍රධාන දුෂ්කරතාවය නම්, ගල් සහිත වස්තුවක් පොළවේ ගැටෙන විශාල ආවාටයක් ඇති කළ යුතුව තිබුණත්, එවැනි ආවාටයක් හමු නොවීමයි. ග්‍රහකය වායුගෝලය හරහා ගමන් කිරීම නිසා විශාල පිපිරුමකින් ග්‍රහකය හදිසියේ විඝටනය වන ස්ථානයක් දක්වා පීඩනය සහ උෂ්ණත්වය ගොඩනැගීමට හේතු වූ බව උපකල්පනය කර ඇත. විනාශය කෙතරම් සම්පූර්ණ විය යුතුද යත්, සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයේ කිසිදු ශේෂයක් නොනැසී පවතිනු ඇති අතර, පිපිරීමේදී ඉහළ වායුගෝලයට විසිරී ගිය ද්‍රව්‍ය අහස දිදුලන වීමට හේතු වන්නට ඇත. 1993 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ආකෘති යෝජනා කළේ පාෂාණමය සිරුර මීටර් 60 (අඩි 200) පමණ හරස් අතට ඇති බවත්, සාමාන්‍ය කොන්ඩ්‍රයිට් සහ කාබන්ඩයොක්සයිඩ් කොන්ඩ්‍රයිට් අතර භෞතික ගුණ ඇති බවත්ය.{{citation needed|date=November 2014}} සාමාන්‍ය කාබන්ඩයොක්සයිඩ් කොන්ඩ්‍රයිට් ද්‍රව්‍ය ශීත කළ හොත් මිස ඉක්මනින් ජලය සමග දිය වීමට නැඹුරු වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast01jun_1m|title=Arctic Asteroid!|access-date=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516210100/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast01jun_1m|archive-date=16 May 2017|website=Science at NASA|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රිස්ටෝපර් චයිබා සහ වෙනත් අය විසින් ගල් සහිත උල්කාපාතයක් තුන්ගුස්කා බලපෑම්කරුගේ හැසිරීම ප්‍රදර්ශනය කළ හැකි ක්‍රියාවලියක් යෝජනා කර ඇත. ඔවුන්ගේ ආකෘතීන් පෙන්නුම් කරන්නේ ශරීරයේ පහළට විරුද්ධ බලවේග එය එකට තබාගෙන සිටින සහජීවන බලයට වඩා විශාල වූ විට, එය පිඹින අතර, එහි ශක්තිය සියල්ලම පාහේ එකවර නිකුත් කරයි. එහි ප්‍රතිඵලය වන්නේ ආවාටයක් නොමැති අතර, හානිය තරමක් පුළුල් අරයක් පුරා බෙදා හැර ඇති අතර, පිපිරුමෙන් මුදා හරින ලද තාප ශක්තියෙන් සිදුවන සියලුම හානියයි.{{citation needed|date=June 2020}}

2008 දී උතුෂ්නිකොව් සහ රුඩෙන්කෝ විසින් සිදු කරන ලද තුන්ගුස්කා බලපෑමේ ත්‍රිමාන සංඛ්‍යාත්මක ආකෘති නිර්මාණය වල්ගා තරු කල්පිතයට සහය දක්වයි.&lt;ref name=&quot;2008URpdf&quot;&gt;Utyuzhnikov, S. V. and Rudenko, D. V. [https://web.archive.org/web/20180721193125/https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/S.Utyuzhnikov/Papers/JAE_UR.pdf &quot;An adaptive moving mesh method with application to nontstationary hypersonic flows in the atmosphere&quot;] ''[[Proceedings of the Institution of Mechanical Engineers]]'', [[Proceedings of the Institution of Mechanical Engineers, Part G: Journal of Aerospace Engineering|Part G]], ''Journal of Aerospace Engineering'', 2008, 222 (5): 661–671&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඵල අනුව, වල්ගා තරුව වායුගෝලය තුළ විසුරුවා හරින ලද අතර, වනාන්තරයේ විනාශය කම්පන තරංගය මගින් සිදු විය.

1990 ගණන් වලදී, බොලොග්නා විශ්ව විද්‍යාලයේ භෞතික විද්‍යාඥ ගුසෙප් ලෝන්ගෝ විසින් සම්බන්ධීකරණය කරන ලද ඉතාලි පර්යේෂකයන්, 1908 සිදුවීමේදී සිරවී ඇති අංශු පරීක්ෂා කිරීම සඳහා බලපෑම ඇති ප්‍රදේශයේ ගස්වල හරයෙන් දුම්මල නිස්සාරණය කරන ලදී. පාෂාණමය ග්‍රහකවල බහුලව දක්නට ලැබෙන සහ වල්ගාතරු වල කලාතුරකින් දක්නට ලැබෙන ඉහළ මට්ටමේ ද්‍රව්‍ය ඔවුන් විසින් සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Longo|first1=G.|last2=Serra|first2=R.|last3=Cecchini|first3=S.|last4=Galli|first4=M.|year=1994|title=Search for microremnants of the Tunguska Cosmic Body|url=http://www-th.bo.infn.it/tunguska/papers/planetspace.html|url-status=live|journal=[[Planetary and Space Science]]|volume=42|issue=2|pages=163–177|bibcode=1994P&amp;SS...42..163L|doi=10.1016/0032-0633(94)90028-0|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412184723/https://www-th.bo.infn.it/tunguska/papers/planetspace.html|archive-date=12 April 2021|access-date=14 December 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Serra|first1=R.|last2=Cecchini|first2=S.|last3=Galli|first3=M.|last4=Longo|first4=G.|year=1994|title=Experimental hints on the fragmentation of the Tunguska cosmic body|url=http://www-th.bo.infn.it/tunguska/papers/pss2.html|url-status=live|journal=Planetary and Space Science|volume=42|issue=9|pages=777–783|bibcode=1994P&amp;SS...42..777S|doi=10.1016/0032-0633(94)90120-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519023519/https://www-th.bo.infn.it/tunguska/papers/pss2.html|archive-date=19 May 2021|access-date=14 December 2007}}&lt;/ref&gt;

Kelly et al. (2009) ධූමකේතුවක් නිසා එහි බලපෑම ඇති වූ බව තර්ක කරන්නේ එහි බලපෑමෙන් පසු නිශාචර වලාකුළු දර්ශනය වීම නිසා ඉහළ වායුගෝලයේ ඇති ජල වාෂ්ප විශාල ප්‍රමාණයක් නිසා ඇති වූ සංසිද්ධියකි. ඔවුන් නිශාචර වලාකුළු සංසිද්ධිය නාසා හි එන්ඩෝවර් අභ්‍යවකාශ ෂටලයෙන් පිටවන පිහාටුවට සංසන්දනය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kelly|first=M.C.|author2=C. E. Seyler|author3=M. F. Larsen|date=22 June 2009|title=Two-dimensional turbulence, space shuttle plume transport in the thermosphere, and a possible relation to the Great Siberian Impact Event|journal=[[Geophysical Research Letters]]|type=Published online 22 July 2009|volume=36|issue=14|pages=L14103|bibcode=2009GeoRL..3614103K|doi=10.1029/2009GL038362|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ju |first=Anne |date=24 June 2009 |title=A mystery solved: Space shuttle shows 1908 Tunguska explosion was caused by comet |url=http://news.cornell.edu/stories/2009/06/researchers-connect-shuttle-plume-1908-explosion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831223202/http://news.cornell.edu/stories/2009/06/researchers-connect-shuttle-plume-1908-explosion |archive-date=31 August 2018 |access-date=25 June 2009 |work=[[Cornell Chronicle]] |publisher=[[Cornell University]]}}&lt;/ref&gt; 2009 දී එඩ්වඩ් ඩ්‍රොබිෂෙව්ස්කිගේ නායකත්වයෙන් යුත් රුසියානු පර්යේෂකයන් කණ්ඩායමක් යෝජනා කර ඇත්තේ 2005 NB&lt;sub&gt;56&lt;/sub&gt; පෘථිවියට ආසන්න ග්‍රහකය තුන්ගුස්කා වස්තුවේ මව් ශරීරය සඳහා විය හැකි අපේක්ෂකයෙකු විය හැකි බවයි. තුන්ගුස්කා බලපෑමට දින තුනකට පෙර 1908 ජුනි 27 වන දින පෘථිවිය. 2005 NB&lt;sub&gt;56&lt;/sub&gt; කක්ෂය දුර්වල ගුරුත්වාකර්ෂණ බලයේ බලපෑම් සමඟ පවා තුන්ගුස්කා වස්තුවේ ආකෘතිගත කක්ෂයට ගැලපෙන බවට කණ්ඩායම සැක කළේය.&lt;ref&gt;{{cite arXiv|title=A search for a present-day candidate for the Comet P/Tunguska-1908|first1=E. M.|last1=Drobyshevski|first2=T. Yu|last2=Galushina|first3=M. E.|last3=Drobyshevski|eprint=0903.3313|date=March 2009|class=astro-ph.EP}}&lt;/ref&gt; 2013 දී, එක්සත් ජනපද-යුරෝපීය ඒකාබද්ධ කණ්ඩායමක් විසින් තුන්ගුස්කා අඩවියෙන් කොටස් විශ්ලේෂණය යකඩ උල්කාපාත සමග අනුකූල විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 July 2013 |title=Meteoroid, not comet, explains the 1908 Tunguska fireball |url=http://blogs.discovermagazine.com/d-brief/2013/07/01/meteoroid-not-comet-explains-the-1908-tunguska-fireball/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704043529/http://blogs.discovermagazine.com/d-brief/2013/07/01/meteoroid-not-comet-explains-the-1908-tunguska-fireball/ |archive-date=4 July 2013 |access-date=29 October 2013 |website=DiscoverMagazine.com blog}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Impacting asteroids size comparison.svg|thumb|හොබා උල්කාපාතය, බෝයිං 747 සහ New Routemaster බස් රථයක් සමඟ සැලකිය යුතු බලපෑම් වල ආසන්න ප්‍රමාණයන් සංසන්දනය කිරීම]]
2013 පෙබරවාරි චෙලියාබින්ස්ක් බොලයිඩ් සිදුවීම තුන්ගුස්කා ඉසව්ව සඳහා නව ආකෘති නිර්මාණය කිරීමට විද්‍යාඥයින්ට ප්‍රමාණවත් දත්ත ලබා දුන්නේය. පර්යේෂකයන් තුන්ගුස්කා සහ චෙලියාබින්ස්ක් යන දෙඅංශයෙන්ම දත්ත භාවිතා කර, සමාන උන්නතාංශවලදී කැඩී යාමේදී හෝ පුපුරා යාමේදී තුන්ගුස්කා පරිමාණයෙන් හානි සිදු කළ හැකි බොලයිඩ් සහ ඇතුල්වීමේ ගුණාංග මිලියන 50කට අධික සංයෝජන පිළිබඳ සංඛ්‍යානමය අධ්‍යයනයක් සිදු කළහ. සමහර ආකෘතීන් ගස් වැටීමේ රටාවට සමාන බලපෑම් මෙන්ම තුන්ගුස්කා හි වායුගෝලීය සහ භූ කම්පන පීඩන තරංගවලට සමාන බලපෑම් සහිත අවස්ථා නිර්මාණය කළ ගුණාංගවල සංයෝජන කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලදී. විවිධ පරිගණක ආකෘති හතරක් සමාන ප්‍රතිඵල ලබා දුන්නේය; ඔවුන් නිගමනය කළේ තුන්ගුස්කා ප්‍රහාරය සඳහා කැමතිම අපේක්ෂකයා විෂ්කම්භය මීටර් 50 ත් 80 ත් (අඩි 164 සහ 262) අතර ගල් සිරුරක් වන අතර එය දළ වශයෙන් පැයට කිලෝමීටර 55,000 (පැයට සැතපුම් 34,000) වේගයෙන් වායුගෝලයට ඇතුළු වන අතර එය කිලෝමීටර 10 සිට 14 දක්වා (සැතපුම් 6 සිට 9 දක්වා) වේගයෙන් පුපුරා යයි. උන්නතාංශය, සහ මෙගාටොන් 10 සහ 30 අතරට සමාන පුපුරන ද්‍රව්‍ය ශක්තිය මුදා හැරීම. මෙය 1980 දී ශාන්ත පීටර්ස්බර්ග් ගිනිකඳු පිපිරීමට සමාන පිපිරුම් ශක්තියට සමාන වේ. පර්යේෂකයන් නිගමනය කළේ මෙම ප්‍රමාණයේ බලපෑම් කරන්නන් පෘථිවියට පහර දෙන්නේ සහස්‍ර සාමාන්‍ය අන්තර පරිමාණයකින් පමණක් බවයි.&lt;ref name=&quot;nasatusk&quot;&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Kimberly Ennico |date=25 June 2019 |title=Tunguska Revisited: 111-Year-Old Mystery Impact Inspires New, More Optimistic Asteroid Predictions |url=https://www.nasa.gov/feature/ames/tunguska-revisited-111-year-old-mystery-impact-inspires-new-more-optimistic-asteroid |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701120323/https://www.nasa.gov/feature/ames/tunguska-revisited-111-year-old-mystery-impact-inspires-new-more-optimistic-asteroid/ |archive-date=1 July 2019 |access-date=6 July 2019 |website=NASA |ref=nasatusk}}&lt;/ref&gt;

==== චෙකෝ විල ====

2007 ජූනි මාසයේදී, බොලොග්නා විශ්ව විද්‍යාලයේ විද්‍යාඥයන් විසින් තුන්ගුස්කා ප්‍රදේශයේ වැවක් මෙම සිදුවීමෙන් සිදුවිය හැකි බලපෑම් ආවාටයක් ලෙස හඳුනා ගන්නා ලදී. තුන්ගුස්කා ශරීරය මැද ගුවනේදී පිපිරී ගිය බවට ඔවුන් විවාදයක් නැත, නමුත් මීටර් 10 (අඩි 33) කැබැල්ලක් පිපිරීමෙන් බේරී බිම වැදී ඇති බව විශ්වාස කරති. චෙකෝ විල යනු මධ්‍යස්ථානයේ සිට උතුරු-වයඹ දෙසින් ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 8 (සැතපුම් 5.0) පමණ දුරින් පිහිටි කුඩා පාත්‍ර හැඩැති විලකි.&lt;ref name=&quot;italy2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gasperini|first1=L|last2=Alvisi|first2=F|last3=Biasini|first3=G|last4=Bonatti|first4=E|last5=Longo|first5=G|last6=Pipan|first6=M|last7=Ravaioli|first7=M|last8=Serra|first8=R|year=2007|title=A possible impact crater for the 1908 Tunguska Event|journal=Terra Nova|volume=19|issue=4|page=245|bibcode=2007TeNov..19..245G|doi=10.1111/j.1365-3121.2007.00742.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

කල්පිතය වෙනත් බලපෑම් ආවාට විශේෂඥයින් විසින් විවාද කර ඇත.&lt;ref name=&quot;rincon1&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6239334.stm|title=Team makes Tunguska crater claim|last=Paul|first=Rincon|date=27 June 2007|access-date=26 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218081649/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6239334.stm|archive-date=18 February 2013|publisher=BBC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1961 දී සිදු කරන ලද පරීක්ෂණයකින් චෙකෝ විලෙහි නවීන සම්භවයක් බැහැර කරන ලද අතර, විලෙහි පතුලෙහි මීටර ඝන රොන්මඩ නිධි පැවතීම අවම වශයෙන් අවුරුදු 5,000 ක වයසක් අඟවන බව පවසමින්, නමුත් වඩාත් මෑත පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ අවසාදිත ස්ථරයේ මීටරයක් හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයක් පමණක් බවයි. වැව් පතුලෙහි &quot;සාමාන්‍ය ලැකුස්ට්‍රීන් අවසාදිතය&quot;, වයස අවුරුදු 100 ක් පමණ ගැඹුරට අනුරූප වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gasperini|first1=L.|last2=Bonatti|first2=Enrico|last3=Longo|first3=Giuseppe|date=April 2008|title=Reply – Lake Cheko and the Tunguska Event: impact or non-impact?|journal=Terra Nova|volume=20|issue=2|pages=169–172|bibcode=2008TeNov..20..169G|doi=10.1111/j.1365-3121.2008.00792.x|s2cid=140554080}}&lt;/ref&gt; වැව ටුන්ගුස්කා සිද්ධියෙන් සෑදුණු බවට උපකල්පනය සඳහා වැව පතුලේ ඇති ධ්වනි-දෝංකාර ශබ්ද සහාය සපයයි. ශබ්ද විල් පතුල සඳහා කේතුකාකාර හැඩයක් අනාවරණය විය, එය බලපෑම් ආවාටයකට අනුකූල වේ.&lt;ref name=&quot;sciam&quot;&gt;{{cite journal|last=Gasperini|first=L.|display-authors=etal|date=June 2008|title=The Tunguska Mystery|journal=Scientific American|volume=298|issue=6|pages=80–86|bibcode=2008SciAm.298f..80G|doi=10.1038/scientificamerican0608-80|pmid=18642546}}&lt;/ref&gt; චුම්බක කියවීම්වලින් පෙන්නුම් කරන්නේ වැවේ ගැඹුරුම ස්ථානයට පහළින් ඇති විය හැකි මීටර ප්‍රමාණයේ පාෂාණ කැබැල්ලක් ගැටෙන සිරුරේ කොටසක් විය හැකි බවයි.&lt;ref name=&quot;sciam2&quot;&gt;{{cite journal|last=Gasperini|first=L.|display-authors=etal|date=June 2008|title=The Tunguska Mystery|journal=Scientific American|volume=298|issue=6|pages=80–86|bibcode=2008SciAm.298f..80G|doi=10.1038/scientificamerican0608-80|pmid=18642546}}&lt;/ref&gt; අවසාන වශයෙන්, විලෙහි දිගු අක්ෂය කිලෝමීටර් 7.0 (සැතපුම් 4.3 ) පමණ දුරින් තුන්ගුස්කා පිපිරුම් මධ්‍යස්ථානය වෙත යොමු කරයි.&lt;ref name=&quot;sciam3&quot;&gt;{{cite journal|last=Gasperini|first=L.|display-authors=etal|date=June 2008|title=The Tunguska Mystery|journal=Scientific American|volume=298|issue=6|pages=80–86|bibcode=2008SciAm.298f..80G|doi=10.1038/scientificamerican0608-80|pmid=18642546}}&lt;/ref&gt; එහි මූලාරම්භය තීරණය කිරීම සඳහා චෙකෝ විලෙහි තවමත් කටයුතු සිදු වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/11/071107-russia-crater.html|title=Crater From 1908 Russian Space Impact Found, Team Says|date=7 November 2007|work=National Geographic|access-date=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515183648/https://news.nationalgeographic.com/news/2007/11/071107-russia-crater.html|archive-date=15 May 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

අධ්‍යයනයේ ප්‍රධාන කරුණු නම්:

{{Quote|text=1908 තුන්ගුස්කා පිපිරීමේ කේන්ද්‍රස්ථානයට ආසන්නව සයිබීරියාවේ පිහිටි කුඩා විලක් වන චෙකෝ, කොස්මික් ශරීරයක කොටසක බලපෑමෙන් ඉතිරි වූ ආවාටයක් පිරවිය හැකිය. මෙම උපකල්පනයට සහාය දැක්වීමට හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට වැවේ පතුලේ ඇති අවසාදිත හරයන් අධ්‍යයනය කරන ලදී. 175cm හරයක්, වැව මධ්‍යයට ආසන්නව එකතු කර ඇති අතර, ඉහළ c එකකින් සමන්විත වේ. රළු අවුල් සහගත ද්‍රව්‍ය උඩින් ලැකුස්ට්‍රීන් තැන්පතු 1m අනුපිළිවෙලක්. &lt;sup&gt;210&lt;/sup&gt;Pb සහ &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs පෙන්නුම් කරන්නේ පහළ සිට ඉහළ අනුපිළිවෙල දක්වා සංක්‍රමණය තුන්ගුස්කා සිදුවීමේ වේලාවට ආසන්නව සිදු වූ බවයි. පරාග විශ්ලේෂණයෙන් හෙළි වන්නේ ජලජ ශාකවල නටබුන් 1908 න් පසු ඉහළම අනුපිළිවෙලෙහි බහුලව පවතින නමුත් හරයේ පහළ 1908 කොටසෙහි නොමැති බවයි. කාබනික C, N සහ δ&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;C දත්ත ඇතුළුව මෙම ප්‍රතිඵලවලින් ඇඟවෙන්නේ චෙකෝ විල තුන්ගුස්කා සිදුවීම සිදු වූ අවස්ථාවේ ඇති වූ බවයි.

පරාග එකලස් කිරීම් ~100‐cm මට්ටමට ඉහළින් සහ පහළින් විවිධ ඒකක දෙකක් පවතින බව තහවුරු කරයි (රූපය 4). 100-cm දිග ඉහළ කොටසේ, අබීස්, බෙතුලා, ජුනිපෙරස්, ලැරික්ස්, පයිනස්, පයිසියා සහ පොපියුලස් වැනි ටයිගා වනාන්තර ගස්වල පරාග වලට අමතරව, හයිඩ්‍රොෆයිට් වල බහුල නටබුන් අඩංගු වේ, එනම් ''එනම්'' ජලජ ශාක යට තැන්පත් වී ඇත. අද පවතින තත්වයන්ට සමාන ලැකස්ට්‍රීන් තත්වයන්. සාමාන්‍යයෙන් මීටර් 3-4ක් පමණ ගැඹුරට ජලයේ වැඩෙන (Callitriche, Hottonia, Lemna, Hydrocharis, Myriophyllum, Nuphar, Nymphaea, Potamogeton, Sagittaria) නිදහසේ පාවෙන ශාක සහ මුල් බැසගත් ශාක යන දෙකම මේවාට ඇතුළත් වේ. ඊට වෙනස්ව, පහළ ඒකකයේ (සෙන්ටිමීටර 100 ට අඩු) බහුලව වනාන්තර ගස් පරාග අඩංගු වේ, නමුත් හයිඩ්‍රොෆයිට් නොමැත, එයින් ඇඟවෙන්නේ එකල විලක් නොතිබූ නමුත් වගුරු බිමක වැඩෙන ටයිගා වනාන්තරයකි (රූපය 5). පරාග සහ ක්ෂුද්‍ර අඟුරු ටයිගා වනාන්තරයේ හරයේ පහළ සිට ඉහළට ප්‍රගතිශීලී අඩුවීමක් පෙන්නුම් කරයි. මෙම අඩු කිරීම ගිනි (~100 cm ට අඩු දේශීය කථාංග දෙකක්), පසුව TE සහ වැව ගොඩනැගීම (100 සහ 90 සෙ.මී. අතර) සහ පසුව ඇති වූ ගිනිගැනීම් (ඉහළ 40 cm හි එක් දේශීය ගින්නක්) නිසා ඇති විය හැක.)&lt;ref&gt;{{Cite journal|first1=Luca|last1= Gasperini |first2=Enrico|last2=Bonatti|first3=Sonia|last3= Albertazzi|first4=Luisa|last4=Forlani|first5=Carla A.|last5=Accorsi|first6=Giuseppe|last6=Longo|first7=Mariangela|last7=Ravaioli|first8=Francesca|last8=Alvisi|first9=Alina|last9=Polonia |first10=Fabio|last10=Sacchetti|title=Sediments from Lake Cheko (Siberia), a possible impact crater for the 1908 Tunguska Event|journal=Terra Nova|volume=21|number=6|pages=489–494|date=December 2009|doi=10.1111/j.1365-3121.2009.00906.x|bibcode=2009TeNov..21..489G|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;}}

2017 දී රුසියානු විද්‍යාඥයින් විසින් කරන ලද නව පර්යේෂණ මගින් තුන්ගුස්කා සිදුවීමෙන් චෙකෝ විල නිර්මාණය වූ බවට ඇති න්‍යාය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් පෙන්වා දෙන ලදී. වැව වසර 280ක් පැරණි හෝ ඊටත් වඩා පැරණි බව තීරණය කිරීමට ඔවුහු පාංශු පර්යේෂණ යොදා ගත්හ. ඕනෑම අවස්ථාවක තුන්ගුස්කා සිදුවීමට වඩා විල පැහැදිලිවම පැරණි බව පෙනේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ec-rgo-sfo.com/novosti/1183-ozero-cheko-starshe-tungusskogo-meteorita|title=ОЗЕРО ЧЕКО СТАРШЕ ТУНГУССКОГО МЕТЕОРИТА|last=Лебедева|first=Юлия|access-date=17 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118064548/http://ec-rgo-sfo.com/novosti/1183-ozero-cheko-starshe-tungusskogo-meteorita|archive-date=18 January 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; චෙකෝ විල පතුලේ ඇති පස් විශ්ලේෂණය කිරීමේදී, ඔවුන් 20 වන සියවසේ මැද භාගයේ නොවායා සෙම්ලියා හි න්‍යෂ්ටික අත්හදා බැලීම් වලින් රේඩියනියුක්ලයිඩ් දූෂණය ස්ථරයක් හඳුනා ගත්හ. මෙම ස්ථරයේ ගැඹුර වසරකට මිලිමීටර් 3.6 සහ 4.6 අතර සාමාන්‍ය වාර්ෂික අවසාදිත අනුපාතයක් ලබා දුන්නේය. මෙම අවසාදිත අගයන් ගැස්පෙරිනි එට් අල් විසින් ගණනය කරන ලද අගයෙන් අඩකට වඩා අඩුය. 1999 දී චෙකෝ විලෙන් ඔවුන් ලබාගත් හරය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ විශ්ලේෂණය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ 2009 ප්‍රකාශනයේ. 2017 දී රුසියානු විද්‍යාඥයන්, විල පතුලේ සිට ඇදී ගිය මිලිමීටර් 1260 ක දිග හර සාම්පලයේ අවම වශයෙන් එවැනි වාර්ෂික වෑල්ව් 280 ක් ගණන් කර ඇති අතර එය වයස අවුරුදු නියෝජනය කරයි. තුන්ගුස්කා සිදුවීමට වඩා විල පැරණිය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Rogozin|first1=D.Y.|last2=Darin|first2=A. V.|year=2017|title=Sedimentation Rate in Cheko Lake (Evenkia, Siberia): New Evidence on the Problem of the 1908 Tunguska Event|url=https://www.researchgate.net/publication/282458617|journal=Doklady Earth Sciences|volume=476|issue=2|page=1226|bibcode=2017DokES.476.1226R|doi=10.1134/S1028334X17100269|access-date=25 April 2020|s2cid=134128473}}&lt;/ref&gt;

මීට අමතරව, බලපෑම් භෞතික විද්‍යාවේ ගැටළු තිබේ: නියම ප්‍රමාණයේ ගල් සහිත උල්කාපාතයකට වායුගෝලීය ගමන් මග නොනැසී පැවතීමට අවශ්‍ය යාන්ත්‍රික ශක්තියක් තිබිය නොහැක, නමුත් තවමත් ප්‍රමාණයෙන් ආවාටයක් කැණීමට තරම් විශාල ප්‍රවේගයක් රඳවා තබා ගනී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Collins|first1=G.S.|last2=Artemieva|first2=N.|year=2008|title=Evidence that Lake Cheko is not an impact crater|journal=Terra Nova|volume=20|issue=2|pages=165–168|bibcode=2008TeNov..20..165C|doi=10.1111/j.1365-3121.2008.00791.x|s2cid=31459798}}&lt;/ref&gt;

=== භූ භෞතික උපකල්පන ===
තුන්ගුස්කා පිපිරුම කුඩා ග්‍රහකයක බලපෑමෙන් සිදු වූවක් බව විද්‍යාත්මක එකඟතාවක් වුවද, සමහර විසම්මුතීන් ඇත. තාරකා භෞතික විද්‍යාඥ වුල්ෆ්ගැන්ග් කුන්ඩ්ට් යෝජනා කර ඇත්තේ තුන්ගුස්කා සිදුවීමට හේතු වී ඇත්තේ පෘථිවි කබොල තුලින් ස්වභාවික වායු ටොන් මිලියන 10ක් මුදා හැරීම සහ ඉන් අනතුරුව පුපුරා යාම බවයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kundt|first=W.|year=2001|title=The 1908 Tunguska catastrophe|url=http://tejas.serc.iisc.ernet.in/~currsci/aug252001/399.pdf|url-status=dead|journal=[[Current Science]]|volume=81|pages=399–407|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075707/http://tejas.serc.iisc.ernet.in/~currsci/aug252001/399.pdf|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jones|first=N.|date=7 September 2002|title=Did blast from below destroy Tunguska?|url=https://www.newscientist.com/article/mg17523591.900-did-blast-from-below-destroy-tunguska.html|url-status=live|journal=[[New Scientist]]|volume=2359|page=14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531221204/http://www.newscientist.com/article/mg17523591.900-did-blast-from-below-destroy-tunguska.html|archive-date=31 May 2015|access-date=17 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=W.|last=Kundt|contribution=Tunguska (1908) and its relevance for comet/asteroid impact statistics|title=Comet/Asteroid Impacts and Human Society|editor1-first=P. T.|editor1-last=Bobrowsky|editor2-first=H.|editor2-last=Rickman|year=2007|pages=331–339|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.spacedaily.com/2006/080629040419.kk7pcjnx.html &quot;100 years on, mystery shrouds massive 'cosmic impact' in Russia&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924104203/http://www.spacedaily.com/2006/080629040419.kk7pcjnx.html|date=24 September 2015}}, [[Agence France-Presse]], 29 June 2008. Retrieved 8 October 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Choi, Charles Q., [http://www.foxnews.com/story/2008/07/04/massive-tunguska-blast-still-unsolved-100-years-later/ &quot;Massive Tunguska Blast Still Unsolved 100 Years Later&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921154738/http://www.foxnews.com/story/2008/07/04/massive-tunguska-blast-still-unsolved-100-years-later/|date=21 September 2013}}, [[Fox News Channel]], 4 July 2008. Retrieved 8 October 2017.&lt;/ref&gt; මූලික අදහස නම්, ස්වභාවික වායුව කබොලෙන් කාන්දු වූ අතර පසුව වායුගෝලයේ සමාන ඝනත්වය උසට නැඟී ඇත; එතැන් සිට, එය යම් ආකාරයක වික්‍රියාවක, සුළඟට ගසාගෙන ගිය අතර, අවසානයේදී අකුණු වැනි ජ්වලන ප්‍රභවයක් සොයා ගන්නා ලදී. වායුව දැල්වූ පසු, ගිනි දැල් දිගේ ඉරි තැළුණු අතර, පසුව පොළවේ කාන්දු වූ මූලාශ්‍රය දක්වා පහළට, පිපිරීමක් ඇති විය.

සමාන වර්නෙෂොට් කල්පිතය තුන්ගුස්කා සිදුවීමට විය හැකි හේතුවක් ලෙස ද යෝජනා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Phipps Morgan|first1=J.|last2=Reston|first2=T. J.|last3=Ranero|first3=C. R.|year=2004|title=Contemporaneous mass extinctions, continental flood basalts, and 'impact signals': are mantle plume-induced lithospheric gas explosions the causal link?|url=http://www.geo.cornell.edu/eas/PeoplePlaces/Faculty/JPM/VerneshotEPSL2004.pdf|url-status=live|journal=[[Earth and Planetary Science Letters]]|volume=217|issue=3–4|pages=263–284|bibcode=2004E&amp;PSL.217..263P|doi=10.1016/s0012-821x(03)00602-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003245/http://www.geo.cornell.edu/eas/PeoplePlaces/Faculty/JPM/VerneshotEPSL2004.pdf|archive-date=7 June 2013|access-date=1 July 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Vannucchi|first1=P.|last2=Morgan|first2=J. P.|last3=Della Lunga|first3=D.|last4=Andronicos|first4=C. L.|last5=Morgan|first5=W. J.|year=2015|title=Direct evidence of ancient shock metamorphism at the site of the 1908 Tunguska event|url=https://zenodo.org/record/894872|url-status=live|journal=[[Earth and Planetary Science Letters]]|volume=409|pages=168–174|bibcode=2015E&amp;PSL.409..168V|doi=10.1016/j.epsl.2014.11.001|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430125540/https://zenodo.org/record/894872|archive-date=30 April 2019|access-date=18 May 2018}}&lt;/ref&gt; වෙනත් පර්යේෂණ මගින් සිද්ධිය සඳහා භූ භෞතික යාන්ත්‍රණයක් යෝජනා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ol'khovatov|first=A. Yu.|year=2003|title=Geophysical circumstances of the 1908 Tunguska Event in Siberia, Russia|url=http://olkhov.narod.ru/earthmoonplanets.pdf|url-status=live|journal=[[Earth, Moon, and Planets]]|volume=93|issue=3|pages=163–173|bibcode=2003EM&amp;P...93..163O|doi=10.1023/B:MOON.0000047474.85788.01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701173555/http://olkhov.narod.ru/earthmoonplanets.pdf|archive-date=1 July 2015|access-date=1 July 2015|s2cid=122496016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sklublov G. T., Marin Yu. B., Skublov S. G., Bidyukov B. F., Logunova L. N., Gembitsky V. V., Nechaeva E. S. (2010), [http://olkhov.narod.ru/skublov_2010.pdf &quot;Geological and mineralogical-geochemical peculiarities of loose sediments and primary rocks in epicenter of Tunguskaya catastrophe in 1908&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701185841/http://olkhov.narod.ru/skublov_2010.pdf|date=1 July 2015}}, ''Proceedings of the Russian Mineralogical Society'', 139(1): 111–135 [in Russian, with English abstract].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Skublov G. T., Marin Yu. B., Skublov S. G., Logunova L. N., Nechaeva E. S., Savichev A. A. (2011), [http://olkhov.narod.ru/tunguska_skublov_2011.pdf &quot;Mineralogical-geochemical features of primary rocks, loose sediments and catastrophic mosses in the Northern Swamp area (region of the Tunguska catastrophe in 1908)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701191558/http://olkhov.narod.ru/tunguska_skublov_2011.pdf|date=1 July 2015}}, ''Proceedings of the Russian Mineralogical Society'', 140(3): 120–138 [in Russian with English abstract].&lt;/ref&gt;

== සමාන සිදුවීම් ==

2013 පෙබරවාරි 15 වන දින රුසියාවේ ඌරල් දිස්ත්‍රික්කයේ චෙලියාබින්ස්ක් හි ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශයකට කුඩා වායු පිපිරීමක් සිදු විය. පිපිරෙන උල්කාපාතය මීටර් 17-20 (අඩි 56-66 ) පමණ වූ ග්‍රහකයක් බව තීරණය විය. එහි ඇස්තමේන්තුගත ආරම්භක ස්කන්ධය ටොන් 11,000 ක් වූ අතර ආසන්න වශයෙන් කිලෝ ටොන් 500 ක ශක්තියක් මුදා හැරීමකින් පුපුරා ගියේය.&lt;ref name=&quot;nasatusk2&quot;&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Kimberly Ennico |date=25 June 2019 |title=Tunguska Revisited: 111-Year-Old Mystery Impact Inspires New, More Optimistic Asteroid Predictions |url=https://www.nasa.gov/feature/ames/tunguska-revisited-111-year-old-mystery-impact-inspires-new-more-optimistic-asteroid |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701120323/https://www.nasa.gov/feature/ames/tunguska-revisited-111-year-old-mystery-impact-inspires-new-more-optimistic-asteroid/ |archive-date=1 July 2019 |access-date=6 July 2019 |website=NASA |ref=nasatusk}}&lt;/ref&gt; වාතය පුපුරා යාමෙන් තුවාල 1,200 කට වැඩි ප්‍රමාණයක් ඇති විය, ඒ ප්‍රධාන වශයෙන් එහි කම්පන තරංගයෙන් කැඩී ගිය ජනේල වලින් වැටෙන කැඩුණු වීදුරු වලිනි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-russia-meteorite/meteorite-hits-central-russia-more-than-500-people-hurt-idUSLNE91E00G20130215|title=Meteorite hits central Russia, more than 500 people hurt|last1=Shurmina|first1=Natalia|work=Reuters|access-date=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009041833/http://www.reuters.com/article/uk-russia-meteorite/meteorite-hits-central-russia-more-than-500-people-hurt-idUSLNE91E00G20130215|archive-date=9 October 2017|last2=Kuzmin|first2=Andrey|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>mibfye7zrskuflbp67ltr6yla3tw45e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගුවාම්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42892</id>
    <revision>
      <id>797318</id>
      <parentid>761922</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24340" sha1="impru564lqux66uy2zpuijjstkqr9pp" xml:space="preserve">{{Infobox dependency
|name= ගුවාම්
|native_name=
|settlement_type=සංස්ථාගත නොකළ සහ සංවිධානාත්මක එක්සත් ජනපද භූමිය
|image_flag=Flag of Guam.svg
|flag_size=130px
|flag_link=Flag of Guam
|image_seal=Seal of Guam.svg
|seal_size=65px
|seal_type=මුද්‍රාව
|seal_link=Seal of Guam
|nickname={{native name|ch|&quot;Tånó y Chamoru&quot;|italics=off}} ({{Langx|si|&quot;චමෝරෝ දේශය&quot;}})
|nickname_link=List of U.S. state and territory nicknames
|motto_link=List of U.S. state and territory mottos
|motto={{native name|ch|&quot;Tånó I' Man Chamoru&quot;|italics=off}}&lt;br&gt;({{Langx|si|&quot;චමෝරෝවරුන්ගේ දේශය&quot;}})
|anthem_link=List of U.S. state songs
|anthem=&quot;[[Stand Ye Guamanians]]&quot; (කලාපීය)&lt;br&gt;{{center|[[File:Stand Ye Guamanians.oga]]}}&lt;br&gt; &quot;[[The Star-Spangled Banner]]&quot; (නිල)&lt;br&gt;{{center|[[File:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]}}
|image_map=Guam on the globe (Southeast Asia centered) (small islands magnified).svg
|map_alt=Location of Guam
|map_caption=ගුවාම් හි පිහිටීම (රතු පැහැයෙන් රවුම් කර ඇත)
|mapsize=290px
|subdivision_type=[[ස්වෛරී රාජ්‍යය]]
|subdivision_name=අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය
|established_title=ඈඳා ගැනීමට පෙර
|established_date=[[ස්පාඤ්ඤ නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව්]]
|established_title2=ස්පාඤ්ඤයෙන් පැවරුම
|established_date2= 1898 දෙසැම්බර් 10
|official_languages={{hlist|[[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි]]|[[චමරෝ භාෂාව|චමරෝ]]}}
|demonym=[[ගුවාමේනියානු]]
|capital=[[හගට්නා]]
|largest_city=[[ඩිඩිඩෝ]]
|ethnic_groups_ref=&lt;ref name=&quot;CIA Factbook&quot;&gt;{{cite web|title=Australia-Oceania :: Guam (Territory of the US)|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guam/|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=August 26, 2015|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164717/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|ethnic_groups={{Plainlist|
* 49.3% පැසිෆික් දූපත් වැසියන්
* 36.6% ආසියානු
* 9.4% බහු වාර්ගික
* 7.1% සුදු
* 0.6% වෙනත්}}
|ethnic_groups_year=2010
|government_type=[[ෆෙඩරල් ජනරජයක්]] තුළ [[විමධ්‍යගත]] ජනාධිපති [[යැපීම]]
| leader_title1      = ජනාධිපති
| leader_name1        = [[ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්]]
|leader_title2 = ආණ්ඩුකාර
|leader_name2=ලූ ලියොන් ගුවෙරේරෝ
|leader_title3=ලුතිනන් ආණ්ඩුකාර
|leader_name3=ජොෂ් ටෙනෝරියෝ
|legislature=ගුවාම් ව්‍යවස්ථාදායකය
| national_representation = එක්සත් ජනපද කොංග්‍රසය
| national_representation_type1 = මන්ත්‍රී මණ්ඩල නියෝජිතයා
| national_representation1 = ජේම්ස් මොයිලන්
|religion_year=2010
|religion_ref=&lt;ref name=&quot;Religion&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/guam#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2010|title=Guam|access-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912191843/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/guam#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2010|archive-date=September 12, 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|religion={{Plainlist|
* 94.1% ක්‍රිස්තියානි ආගම
* 1.7% ආගමක් නැත
* 1.5% ජන ආගම්
* 1.1% බුද්ධාගම
* 1.6% වෙනත්}}
|area_sq_mi=210 &lt;!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --&gt;
|elevation_max_m=407
|elevation_max_ft=1,334
|unit_pref=අධිරාජ්‍ය
|population_estimate=168,801&lt;ref name=&quot;CIA Factbook&quot;/&gt;
|population_estimate_year= 2021
|population_estimate_rank= 177 වෙනි
|population_density_km2=299
|population_density_sq_mi=775 &lt;!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --&gt;
|GDP_PPP=ඩොලර් බිලියන 5.8&lt;ref name=&quot;CIA Factbook&quot;/&gt;
|GDP_PPP_year=2016
|GDP_PPP_per_capita=ඩොලර් 35,600&lt;ref name=&quot;CIA Factbook&quot;/&gt;
|GDP_nominal=ඩොලර් බිලියන 6.3&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Guam {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/country/GU|access-date=August 9, 2021|website=data.worldbank.org|archive-date=August 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809093906/https://data.worldbank.org/country/GU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|GDP_nominal_year=2019 
|GDP_nominal_per_capita=ඩොලර් 37,387
|Gini_change=&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
|HDI=0.901 &lt;!-- number only --&gt;
|HDI_year=2017&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change=increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
|currency=[[එක්සත් ජනපද ඩොලරය]] (US$)
|currency_code=USD
|timezone=[[Chamorro Standard Time|ChST]]
|utc_offset=+10:00
|date_format=මාමා/දිදි/වවවව
|drives_on=දකුණ
|calling_code=[[North American Numbering Plan|+1]]
|postal_code_type=USPS කෙටි යෙදුම
|postal_code=GU
|iso_code={{hlist|[[ISO 3166-2:GU|GU]]|[[ISO 3166-2:US|US-GU]]}}
|cctld=[[.gu]]
|website = {{URL|https://www.guam.gov/|guam.gov}}
}}'''ගුවාම්''' ({{IPAc-en|ˈ|ɡ|w|ɑː|m|audio=en-us-Guam.ogg}} {{respell|GWAHM}}; {{langx|ch|Guåhan}} {{IPA|ch|ˈɡʷɑhɑn|}}) යනු බටහිර පැසිෆික් සාගරයේ මයික්‍රොනීසියා උප කලාපයේ එක්සත් ජනපදයේ සංවිධානාත්මක, සංස්ථාපිත නොවූ භූමියක් වන දූපතකි.&lt;ref name=&quot;oia&quot;&gt;{{cite web |title=U.S. Territories |url=http://www.doi.gov/oia/Firstpginfo/territories.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209094507/http://www.doi.gov/oia/Firstpginfo/territories.html |archive-date=February 9, 2007 |access-date=February 9, 2007 |publisher=DOI Office of Insular Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Definitions of Insular Area Political Organizations. |url=http://www.doi.gov/oia/Islandpages/political_types.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034923/http://www.doi.gov/oia/Islandpages/political_types.htm |archive-date=July 21, 2011 |access-date=November 14, 2007 |website=U.S. Department of the Interior}} ''[[Office of Insular Affairs]]''. Retrieved October 31, 2008.&lt;/ref&gt; ගුවාම්හි අගනුවර හගට්නා වන අතර වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ගම්මානය ඩෙඩෙඩෝ වේ. එක්සත් ජනපදයේ භූගෝලීය මධ්‍යස්ථානයෙන් මනිනු ලබන පරිදි එය එක්සත් ජනපදයේ බටහිර කෙළවර සහ භූමිය වේ. ඕෂනියාවේ, ගුවාම් යනු මරියානා දූපත් වල විශාලතම සහ දකුණු කෙළවර වන අතර මයික්‍රොනීසියාවේ විශාලතම දූපත වේ. 2022 දී එහි ජනගහනය 168,801 කි. චමෝරෝස් යනු එහි විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන නමුත් බහු වාර්ගික දූපතේ සුළුතරයකි. මෙම භූමි ප්‍රදේශ වර්ග සැතපුම් 210 (වර්ග කිලෝමීටර 540; අක්කර 130,000) පුරා විහිදී ඇති අතර ජන ඝනත්වය වර්ග සැතපුමකට 775 (වර්ග කිලෝමීටරයට 299) කි.

ආදිවාසී ගුවාමේනියානුවන් යනු මැලේ දූපත් සමූහයේ, [[පිලිපීනය|පිලිපීනයේ]], [[තායිවානය|තායිවානයේ]] සහ පොලිනීසියාවේ ඔස්ට්‍රෝනියානු ජනයාට සම්බන්ධ චමෝරෝ ය. එහි බොහෝ අසල්වැසියන් මෙන් නොව, චමෝරෝ භාෂාව මයික්‍රොනීසියානු හෝ පොලිනීසියානු භාෂාවක් ලෙස වර්ගීකරණය කර නොමැත. පලාවුවන් මෙන්, එය මැලේයෝ-පොලිනීසියානු භාෂා පවුලක ස්වාධීන ශාඛාවක් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Blust 2000 83–122&quot;&gt;{{cite journal|last=Blust|first=Robert|year=2000|title=Chamorro Historical Phonology|journal=Oceanic Linguistics|volume=39|issue=1|pages=83–122|doi=10.1353/ol.2000.0002|issn=0029-8115|s2cid=170236058}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smith 2017 435–490&quot;&gt;{{cite journal|last=Smith|first=Alexander D.|year=2017|title=The Western Malayo-Polynesian Problem|journal=Oceanic Linguistics|volume=56|issue=2|pages=435–490|doi=10.1353/ol.2017.0021|s2cid=149377092}}&lt;/ref&gt; චමෝරෝ ජනතාව ආසන්න වශයෙන් වසර 3,500 කට පෙර ගුවාම් සහ මරියානා දූපත් පදිංචි කළහ. පෘතුගීසි ගවේෂක ෆර්ඩිනන්ඩ් මැගෙලන් ස්පාඤ්ඤයේ සේවයේ යෙදී සිටියදී 1521 මාර්තු මාසයේදී දිවයිනට පැමිණ එම දූපතට හිමිකම් කී පළමු යුරෝපීයයා විය. 1668 දී ගුවාම් ස්පාඤ්ඤය විසින් සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් විජිතකරණය කරන ලදී. 17 වන සහ 19 වන සියවස් අතර, ගුවාම් ස්පාඤ්ඤ මැනිලා ගැලියන් සඳහා වැදගත් නැවතුම්පොළක් විය. ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධය අතරතුර, එක්සත් ජනපදය 1898 ජුනි මාසයේදී ගුවාම් අල්ලා ගත්තේය. 1898 පැරිස් ගිවිසුම යටතේ, ස්පාඤ්ඤය 1899 අප්‍රේල් 11 වන දින සිට බලපැවැත්වෙන පරිදි ගුවාම් එක්සත් ජනපදයට භාර දුන්නේය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර, මයික්‍රොනීසියාවේ වේක් දූපත, පොලිනීසියාවේ ඇමරිකානු සැමෝවා සහ හවායි සහ පිලිපීනය සමඟ පැසිෆික් සාගරයේ ඇමරිකානු අධිකරණ බල ප්‍රදේශ පහෙන් එකක් වූයේ ගුවාම් ය. 1941 දෙසැම්බර් 8 වන දින, පර්ල් වරායට එල්ල වූ ප්‍රහාරයෙන් පැය කිහිපයකට පසු, ජපන් ජාතිකයින් විසින් ගුවාම් අල්ලා ගන්නා ලද අතර, ඔවුන් වසර දෙකහමාරක් දිවයින අත්පත් කර ගත් අතර පසුව ඇමරිකානු හමුදා 1944 ජූලි 21 වන දින එය නැවත අත්පත් කර ගත් අතර එය විමුක්ති දිනය ලෙස එහි සමරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.marinecorpstimes.com/news/2007/07/ap_guammemorialtheft_070707/|title=Guam police arrest suspect in memorial theft|date=July 7, 2007|work=[[Marine Corps Times]]|access-date=April 5, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515072107/http://www.marinecorpstimes.com/news/2007/07/ap_guammemorialtheft_070707/|archive-date=May 15, 2011|agency=Associated Press|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1960 ගණන්වල සිට, ගුවාම්හි ආර්ථිකයට ප්‍රධාන වශයෙන් සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ එක්සත් ජනපද හමුදාව සහාය වී ඇති අතර, ඒ සඳහා ගුවාම් ප්‍රධාන උපායමාර්ගික වත්කමකි.&lt;ref name=&quot;Rogers2&quot;&gt;{{cite book |last=Rogers |first=Robert F. |title=Destiny's Landfall: A History of Guam |url=https://archive.org/details/destinyslandfall0000roge |publisher=University of Hawaii Press |year=1995 |isbn=978-0-8248-1678-0 |location=Honolulu}}&lt;/ref&gt; එහි අනාගත දේශපාලන තත්ත්වය සැලකිය යුතු සාකච්ඡාවකට භාජනය වී ඇති අතර, මහජන මත විමසුම් මගින් ඇමරිකානු රාජ්‍යත්වය සඳහා දැඩි කැමැත්තක් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;KUAM-2016&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |date=April 2016 |title=UOG poll: Guamanians prefer statehood |url=http://www.kuam.com/story/31747261/2016/04/Sunday/uog-poll-guamanians-prefer-statehood |access-date=December 12, 2023 |website=[[KUAM-TV]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freymann-2020&quot;&gt;{{Cite web |last=Freymann |first=Eyck |date=October 14, 2020 |title=Counter China by Making Guam a State |url=https://foreignpolicy.com/2020/10/14/counter-china-by-making-guam-a-state/ |access-date=December 12, 2023 |website=Foreign Policy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ගුවාම්හි තථ්‍ය ආදර්ශ පාඨය වන්නේ &quot;ඇමරිකාවේ දිනය ආරම්භ වන තැන&quot; යන්නයි, එය ජාත්‍යන්තර දින රේඛාවට දිවයිනේ සමීපත්වය ගැන සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last=Mack |author-first=Doug |title=The Not-Quite States of America: Dispatches From the Territories and Other Far-Flung Outposts of the USA |url=https://archive.org/details/notquitestatesof0000mack |publisher=W.W. Norton |year=2017 |isbn=9780393247602 |page=[https://archive.org/details/notquitestatesof0000mack/page/114 114]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author-last=Grabowski |author-first=John F. |url=https://archive.org/details/usterritoriespos00grab/page/39 |title=U.S. Territories and Possessions (State Report Series) |publisher=Chelsea House |year=1992 |isbn=9780791010532 |page=[https://archive.org/details/usterritoriespos00grab/page/39 39] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් ලැයිස්තුගත කර ඇති ස්වයං පාලන නොවන ප්‍රදේශ 17 අතරට ගුවාම් අයත් වන අතර 1983 සිට පැසිෆික් ප්‍රජාවේ සාමාජිකයෙකු වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Non-Self-Governing Territories – Official U.N. Website |url=https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227010648/http://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml |archive-date=February 27, 2014 |access-date=November 18, 2019}}&lt;/ref&gt;

චමෝරෝ කථිකයන් විසින් ගුවාම් ගුවාන් ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ 'තිබීමට' යන අර්ථය ඇති ගුවාහා යන වචනයෙනි. එහි ඉංග්‍රීසි ග්ලෝස් 'අප සතුව ඇත' යන්නෙන් දිවයින ජීවත් වීමට අවශ්‍ය සියල්ල සපයන බව සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;pdn&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.guampdn.com/article/20100216/NEWS01/2160308/1002/Camacho-Name-change-will-affirm-identity|title=Camacho: Name Change Will Affirm Identity|last=Tamondong|first=Dionesis|date=16 February 2010|work=[[Pacific Daily News]]|access-date=2010-02-18}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Saco |first=José Antonio |url=https://books.google.com/books?id=mK3UAAAAMAAJ&amp;q=%2522Guaj%25C3%25A1n%2522&amp;pg=PA110 |title=Colección de papeles científicos, históricos, políticos y de otros ramos sobre la isla de Cuba |date=1859 |publisher=d'Aubusson y Kugelmann |volume=3 |location=Paris |language=es |trans-title=Collection of scientific, historical, political and other papers on the island of Cuba |access-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113192120/https://books.google.com/books?id=mK3UAAAAMAAJ&amp;q=%2522Guaj%25C3%25A1n%2522&amp;pg=PA110 |archive-date=13 November 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
=== පූර්ව සම්බන්ධතා යුගය ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි ඉතිහාසය|පූර්ව සම්බන්ධතා යුගය|inline=yes}}

=== ස්පාඤ්ඤ යුගය ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි ඉතිහාසය|ස්පාඤ්ඤ යුගය|inline=yes}}

=== ඇමරිකානු යුගය ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි ඉතිහාසය|ඇමරිකානු යුගය|inline=yes}}

==== පලමු ලෝක යුද්ධය ====
{{Excerpt|ගුවාම් හි ඉතිහාසය|පලමු ලෝක යුද්ධය|inline=yes}}

==== දෙවන ලෝක යුද්ධය ====
{{Excerpt|ගුවාම් හි ඉතිහාසය|දෙවන ලෝක යුද්ධය|inline=yes}}

==== පශ්චාත් යුද්ධය ====
{{Excerpt|ගුවාම් හි ඉතිහාසය|පශ්චාත් යුද්ධය|inline=yes}}

== භූගෝලය සහ පරිසරය ==
{{Excerpt|ගුවාම් හි භූගෝලය සහ පරිසරය||inline=yes}}

=== දේශගුණය ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි භූගෝලය සහ පරිසරය|දේශගුණය|inline=yes}}

=== පරිසර විද්‍යාව ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි භූගෝලය සහ පරිසරය|පරිසර විද්‍යාව|inline=yes}}

== ජන විකාශනය ==
{{Excerpt|ගුවාම් හි ජන විකාශනය||inline=yes}}

== සංස්කෘතිය ==
{{Excerpt|ගුවාම් හි සංස්කෘතිය||inline=yes}}

=== ක්‍රීඩා ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි සංස්කෘතිය|ක්‍රීඩා|inline=yes}}

== ආර්ථිකය ==
{{Excerpt|ගුවාම් හි ආර්ථිකය||inline=yes}}

=== සංචාරක ව්‍යාපාරය ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි ආර්ථිකය|සංචාරක ව්‍යාපාරය|inline=yes}}

=== අයවැය සහ විරැකියාව ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි ආර්ථිකය|අයවැය සහ විරැකියාව|inline=yes}}

=== ගුවාම් වෙත පැසිෆික් සංක්‍රමණය ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි ආර්ථිකය|ගුවාම් වෙත පැසිෆික් සංක්‍රමණය|inline=yes}}

=== හමුදා කඳවුරු ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි ආර්ථිකය|හමුදා කඳවුරු|inline=yes}}

== රජය සහ දේශපාලනය ==
{{Excerpt|ගුවාම් හි රජය සහ දේශපාලනය||inline=yes}}

=== දේශපාලන තත්ත්වය ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි රජය සහ දේශපාලනය|දේශපාලන තත්ත්වය|inline=yes}}

=== ගම්මාන ===
{{Excerpt|ගුවාම් හි රජය සහ දේශපාලනය|ගම්මාන|inline=yes}}

== ප්‍රවාහන සහ සන්නිවේදනය ==
{{Excerpt|ගුවාම් හි ප්‍රවාහන සහ සන්නිවේදනය||inline=yes}}

== අධ්‍යාපනය ==
{{Excerpt|ගුවාම් හි අධ්‍යාපනය||inline=yes}}

== සෞඛ්‍ය සේවා ==
ගුවාම් රජය, ටමුනිං හි පිහිටි දිවයිනේ ප්‍රධාන සෞඛ්‍ය සේවා පහසුකම වන ගුවාම් අනුස්මරණ රෝහල පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref&gt;[http://www.gmha.org/ Welcome to the official Guam Memorial Hospital Authority Website! – Tonyt] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124011002/http://www.gmha.org/|date=November 24, 2009}}. Gmha.org. Retrieved June 13, 2012.&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපද මණ්ඩල සහතික ලත් වෛද්‍යවරුන් සහ දන්ත වෛද්‍යවරුන් සියලු විශේෂතා වල පුහුණුවීම් කරති. අගනා හයිට්ස් හි එක්සත් ජනපද නාවික රෝහල ක්‍රියාකාරී රාජකාරියේ නියුතු සාමාජිකයින්ට සහ හමුදා ප්‍රජාවේ යැපෙන්නන්ට සේවය කරයි.&lt;ref&gt;[http://www.med.navy.mil/sites/usnhguam/Pages/default.aspx U.S Naval Hospital Guam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617152539/http://www.med.navy.mil/SITES/USNHGUAM/Pages/default.aspx|date=June 17, 2012}}. United States Navy&lt;/ref&gt;

දිවයිනේ පිහිටා ඇති ග්‍රාහකයින් මත පදනම් වූ ගුවන් ගිලන් රථයක් වන කෙයාර්ජෙට් ඇත, එය ගුවාම් සහ අවට දූපත් හරහා හදිසි රෝගීන් ප්‍රවාහනය සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 10, 2012 |title=Guam's CareJet Program Resumes Service |url=http://airmedical.net/2012/09/10/guams-carejet-program-resumes-service/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405092209/http://airmedical.net/2012/09/10/guams-carejet-program-resumes-service/ |archive-date=April 5, 2016 |access-date=April 21, 2016 |work=Air Medical Net}}&lt;/ref&gt; ගුවාම් ප්‍රාදේශීය වෛද්‍ය නගරය වන පෞද්ගලික රෝහලක් 2016 මුල් භාගයේදී විවෘත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;GRMC&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guampdn.com/story/entertainment/2015/12/31/no-5-guam-regional-medical-city-opens/77077524/|title=No. 5: Guam Regional Medical City opens|last=Sablan|first=Jerick|date=January 4, 2016|work=Pacific Daily News|access-date=April 21, 2016|archive-url=https://archive.today/20200210172345/http://www.guampdn.com/story/entertainment/2015/12/31/no-5-guam-regional-medical-city-opens/77077524/|archive-date=February 10, 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ගුවාම් හි මෙඩිකේඩ් පිළිගනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guam &amp;#124; Medicaid |url=https://www.medicaid.gov/state-overviews/guam.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009232016/https://www.medicaid.gov/state-overviews/guam.html |archive-date=October 9, 2021 |access-date=October 9, 2021 |website=www.medicaid.gov}}&lt;/ref&gt;

==යොමු කිරීම්==
{{reflist}}{{ඕෂනියාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් සහ පරායත්ත භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>impru564lqux66uy2zpuijjstkqr9pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පෙබරවාරි 9</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43869</id>
    <revision>
      <id>797463</id>
      <parentid>767804</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77113" sha1="068enrfdghpfj0cmfshfzewuw54u7p0" xml:space="preserve">{{Day}}

== සිදුවීම් ==

=== ක්‍රි.ව. 1600 ට පෙර ===

* 474 – සෙනෝ (Zeno), බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ සම-අධිරාජයා ලෙස කිරුළු පළඳයි.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Zeno-emperor|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|title=Zeno|access-date=8 February 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[1003]] - [[පෝලන්තය|පෝලන්තයේ]] නිර්භීත බොලෙස්ලාව් I ගේ සන්නද්ධ සහාය ඇතිව බොලෙස්ලාව් III නැවත අධිකාරියට පත් කරන ලදී.
* [[1098]] - ටැරන්ටෝහි බොහෙමන්ඩ්ගේ නායකත්වය යටතේ [[කුරුස යුද්ධ|පළමු කුරුස යුද්ධයේ]] හමුදාව අන්තියෝකිය වටලෑමේදී ඇලෙප්පෝහි සෙල්ජුක් එමීර් රිඩ්වාන්ට එරෙහිව සටනක් ජයග්‍රහණය කළේය.{{sfn|Runciman|1951|pp=225-226}}
* 1539 – පළමු වාර්තාගත තරඟය රූඩී ලෙස හඳුන්වන චෙස්ටර් [[තුරඟ තරග|තුරඟ තරඟ]] පිටියේ පවත්වන ලදී.{{sfn|Saunders, Otley|1863|page=108}}
* 1555 – ග්ලූස්ටර් හි බිෂොප් ජෝන් හූපර්ව කණුවක පුළුස්සා දමනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|last=Pollard|first=Albert Frederick|wstitle=Hooper, John|volume=13|page=675–676}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1601 - 1900 ===

* 1621 - XV වන ග්‍රෙගරි, [[පාප්වහන්සේ|පාප් වහන්සේ]] තනතුරට පත් විය.&lt;ref&gt;[http://www.fiu.edu/~mirandas/bios1616.htm#Ludovisi Pope Gregory XV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017080251/http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1616.htm#Ludovisi |date=2017-10-17 }} (by S. Miranda)&lt;/ref&gt;
* 1654 - ඇන්ග්ලෝ-ස්පාඤ්ඤ යුද්ධයේදී ෆෝට් රොචර් (Fort Rocher) අල්ලා ගැනීම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zA90DQAAQBAJ&amp;pg=PT103|title=Pirate Women: The Princesses, Prostitutes, and Privateers Who Ruled the Seven Seas|first=Laura|last=Duncombe|date=1 April 2017|publisher=[[Chicago Review Press]]|page=103|isbn=9781613736043}}&lt;/ref&gt;
* 1775 - ඇමරිකානු විප්ලවවාදී යුද්ධය: බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුව මැසචුසෙට්ස් කැරැල්ලක් ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cogliano|first=Francis D.|title=Revolutionary America, 1763–1815: A Political History|url=https://archive.org/details/revolutionaryame0000cogl_z3j3|publisher=[[Routledge]]|year=1999|page=[https://archive.org/details/revolutionaryame0000cogl_z3j3/page/47 47]}}&lt;/ref&gt;
* [[1778]] - රෝඩ් අයිලන්ඩ්, සම්මේලන වගන්ති අනුමත කළ සිව්වන [[එක්සත් ජනපදය|එක්සත් ජනපද]] ප්‍රාන්තය බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hough|first=Franklin Benjamin|author-link=Franklin B. Hough|title=American Constitutions|url=https://archive.org/details/americanconstit00houggoog|year=1872|publisher=Weed, Parsons, &amp; Company|location=Albany|page=[https://archive.org/details/americanconstit00houggoog/page/n25 10]}} References to a 1778 Virginia ratification are based on an error in the Journals of Congress: &quot;The published Journals of Congress print this enabling act of the Virginia assembly under date of Dec. 15, 1778. This error has come from the MS. vol. 9 (History of Confederation), p. 123, Papers of the Continental Congress, Library of Congress.&quot; {{cite book|last=Dyer|first=Albion M.|title=First Ownership of Ohio Lands|url=https://books.google.com/books?id=byh58dkalw8C&amp;pg=PA1|orig-year=1911|year=2008|publisher=Genealogical Publishing Company|location=Baltimore|isbn=978-0-8063-0098-6|page=10}}&lt;/ref&gt;
* 1788 - හැබ්ස්බර්ග් අධිරාජ්‍යය රුසියානු කඳවුරේ රුසෝ-තුර්කි යුද්ධයට සම්බන්ධ විය.
* [[1822]] - [[හෙයිටි|හයිටිය]] හිස්පැනියෝලා දූපතේ අනෙක් පැත්තේ අලුතින් පිහිටුවන ලද ඩොමිනිකන් ජනරජයට පහර දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/report08boargoog|quote=haiti; island.|title=First Report of the United States - Board of Geographic Names 1890-1891|page=[https://archive.org/details/report08boargoog/page/n52 45]|editor=United States Geographic Board|editor-link=United States Board on Geographic Names|year=1890–1891|publisher=[[United States Government Publishing Office|Washington Government Printing Office]]|access-date=13 September 2015}}&lt;/ref&gt;
* [[1825]] - [[1824]] එක්සත් ජනපද ජනාධිපතිවරනයේදී කිසිදු අපේක්ෂකයෙකුට බහුතර මැතිවරණ ඡන්ද ප්‍රමාණයක් නොලැබීමෙන් පසුව, එක්සත් ජනපද නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය හදිසි මැතිවරණයකදී එක්සත් ජනපදයේ හයවන ජනාධිපතිවරයා ලෙස ජෝන් ක්වින්සි ඇඩම්ස් තෝරා පත් කර ගත්තේය.
* 1849 - නව රෝම ජනරජය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.
* [[1861]] - ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධය: ජෙෆර්සන් ඩේවිස් ඇලබාමා හි මොන්ට්ගොමරි හිදි ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ කොන්ෆෙඩරේට් ප්‍රාන්තවල තාවකාලික සභාපති ලෙස තේරී පත් විය.
* [[1870]] - එක්සත් ජනපද කාලගුණ කාර්යාංශය පිහිටුවීමේ කොන්ග්‍රසයේ ඒකාබද්ධ යෝජනාවකට එක්සත් ජනපද ජනාධිපති යුලිසෙස් එස්. ග්‍රාන්ට් අත්සන් කළේය.
* [[1889]] - එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ග්‍රෝවර් ක්ලීව්ලන්ඩ් එක්සත් ජනපද කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව කැබිනට් මට්ටමේ නියෝජිතායතනයක් දක්වා උසස් කිරීමේ පනතකට අත්සන් කළේය.
* 1893 - වර්ඩිගේ අවසාන ඔපෙරාව, එය ෆෝල්ස්ටාෆ් මිලාන්හි ලා ස්කලා හි මංගල දර්ශනය විය.&lt;ref name=&quot;klein&quot;&gt;{{cite journal|last=Klein|first=John W.|date=1 July 1926|title=Verdi and ''Falstaff''|url=https://www.jstor.org/stable/911833|journal=[[The Musical Times]]|volume=67|issue=1001|pages=605–607|doi=10.2307/911833|jstor=911833}} {{subscription}}&lt;/ref&gt;
* [[1895]] - විලියම් ජී. මෝගන් විසින් මින්ටොනෙට් නමින් ක්‍රීඩාවක් නිර්මාණය කරන ලද අතර එය ඉක්මනින්ම [[වොලිබෝල්]] ලෙස හැඳින්වේ.
* 1900 - ඩේවිස් කුසලාන තරඟය ස්ථාපිත කරන ලදී.

=== ක්‍රි.ව. 1901 සිට ===

* 1904 - රුසෝ-ජපන් යුද්ධය: පෝර්ට් ආතර් සටන අවසන් විය.
* [[1907]] - මඩ මාර්තු යනු ජාතික කාන්තා ඡන්ද අයිතිය සමිති (NUWSS) විසින් සංවිධානය කරන ලද පළමු විශාල පෙරහැරයි.
* [[1913]] - ඇමරිකාවේ නැඟෙනහිර මුහුදු තීරයේ බොහෝ ප්‍රදේශ හරහා උල්කාපාත සමූහයක් දෘශ්‍යමාන වන අතර, ප්‍රභවය පෘථිවියේ කුඩා, කෙටිකාලීන ස්වභාවික චන්ද්‍රිකාවක් බව තාරකා විද්‍යාඥයින් නිගමනය කළේය.
* 1920 - ස්වල්බාඩ් ගිවිසුමේ නියමයන් යටතේ, ජාත්‍යන්තර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකත්වය ආක්ටික් දූපත් සමූහය මත නෝර්වීජියානු ස්වෛරීභාවය පිළිගෙන එය හමුදාකරණය නොකළ ලෙස නම් කරයි.
* [[1922]] - [[බ්‍රසීලය]], බර්න් සම්මුති ප්‍රකාශන හිමිකම් ගිවිසුමේ සාමාජිකයෙකු බවට පත් විය.
* [[1929]] - වියට්නාම් ජාතිකවාදී පක්ෂය හි සාමාජිකයින් ප්‍රංශ යටත් විජිත බලධාරීන් විසින් මර්දනයක් ඇති කරමින් ඝාතනය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Rise of Nationalism in Vietnam, 1900&amp;ndash;1941|author-link=William Duiker|first=William|last=Duiker|year=1976|publisher=[[Cornell University]]|location=[[Ithaca, New York|Ithaca]]|isbn=0-8014-0951-9|pages=[https://archive.org/details/riseofnationalis0000duik/page/160 160&amp;ndash;161]|url=https://archive.org/details/riseofnationalis0000duik/page/160}}&lt;/ref&gt;
* [[1932]] - ජාතික ජනමත විචාරණයකින් පසු [[ෆින්ලන්තය|ෆින්ලන්තයේ]] තහනම් නීතිය අහෝසි කරන ලද අතර එහිදී 70% ක් නීතිය අවලංගු කිරීමට ඡන්දය දුන්හ.&lt;ref&gt;[http://www.mlang.name/arkisto/vakijuomalaki.html Laki väkijuomista (45/1932).] (in Finnish)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;S. Sariola, &quot;Prohibition in Finland, 1919–1932; its background and consequences,&quot; ''Quarterly Journal of Studies in Alcohol'' (Sep. 1954) 15(3) pp. 477–90&lt;/ref&gt;
* [[1934]] - [[ග්‍රීසිය]], [[රුමේනියාව]], [[යුගෝස්ලාවියාව]] සහ [[තුර්කිය]] අතර බෝල්කන් එන්ටෙන්ටේ පිහිටුවන ලදී.
* [[1941]] - [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය]]: ජෙනෝවා වෙත බෝම්බ හෙලීම: ඉතාලියේ ජෙනෝවා හි සැන් ලොරෙන්සෝ ආසන දෙව්මැදුර පුපුරුවා හැරීමට අපොහොසත් වූ බෝම්බයකට ගොදුරු විය.
* [[1942]] - බලශක්ති සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා යුධ කාලීන පියවරක් ලෙස එක්සත් ජනපදයේ වසර පුරා දිවා ආලෝකය ඉතිරි කිරීමේ කාලය (යුද කාලය) නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Daylight saving time instituted - Feb 09, 1942 - HISTORY.com |url=http://www.history.com/this-day-in-history/daylight-saving-time-instituted |access-date=9 February 2018 |quote=On this day, Congress pushes ahead standard time for the United States by one hour in each time zone, imposing daylight saving time–called at the time 'war time.'}}&lt;/ref&gt;
* 1943 - [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය]]: පැසිෆික් යුද්ධය: ග්වාඩල්කැනල් සටන අවසන් කරමින් ඉම්පීරියල් ජපානය සිය ඉතිරි හමුදා දිවයිනෙන් ඉවත් කිරීමෙන් පසු මිත්‍ර බලධාරීන් ග්වාඩල්කැනල් ආරක්ෂිත යැයි ප්‍රකාශ කළේය.
* [[1945]] - [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය]]: අත්ලාන්තික් සාගරයේ සටන: HMS Venturer U-864 නෝර්වේහි ෆෙඩ්ජේ වෙරළට ඔබ්බෙන්, සබ්මැරීනයෙන් සබ්මැරීනයට සටන් කිරීමේ දුර්ලභ අවස්ථාවකින් ගිල්වා දමන ලදී.
* [[1945]] - [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය]]: මිත්‍ර පාක්ෂික ගුවන් යානා බලකායක් නෝර්වේ හි ෆෝර්ඩෙෆ්ජෝර්ඩන් හි ජර්මානු විනාශකාරී නෞකාවකට අසාර්ථක ප්‍රහාරයක් එල්ල කළේය.
* [[1950]] - දෙවන රතු බිය: එක්සත් ජනපද සෙනෙට් සභික ජෝසප් මැකාති එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව කොමියුනිස්ට්වාදීන්ගෙන් පිරී ඇති බවට චෝදනා කළේය.
* [[1951]] - [[කොරියන් යුද්ධය|කොරියානු යුද්ධය]]: දකුණු කොරියානු හමුදාවේ 11 වන සේනාංකයේ බලඇණියක් ලෙස දෙදින භූචැං සංහාරය ආරම්භ වූයේ දකුණු කොරියාවේ දකුණු ග්යොංසාං දිස්ත්‍රික්කයේ භූචැං හි නිරායුධ පුරවැසියන් 719 දෙනෙකු ඝාතනය කිරීමෙනි.
* 1959 - පළමු අන්තර් මහද්වීපික බැලස්ටික් මිසයිලය වන R-7 Semyorka, [[රුසියානු සෝවියට් සන්ධීය සමාජවාදී සමූහාණ්ඩුව|සෝවියට් රුසියාවේ]] ප්ලෙසෙට්ස්ක් හි ක්‍රියාත්මක විය.
* [[1964]] - බීට්ල්ස් ඔවුන්ගේ ප්‍රථම දර්ශනය එඩ් සුලිවන් සංදර්ශනය, එක්සත් ජනපදය පුරා මිලියන 73ක ප්‍රේක්ෂක සංඛ්‍යාවක වාර්තාගත ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් ඉදිරියේ රඟ දැක්වීය.
* [[1965]] - වියට්නාම් යුද්ධය: එක්සත් ජනපද මැරීන් බළකාය MIM-23 Hawk මිසයිල බලඇණියක් දකුණු වියට්නාමයට යවන ලදී, නිල උපදේශන හෝ පුහුණු මෙහෙයුමකින් තොරව රට තුළ සිටින පළමු ඇමරිකානු හමුදා බලඇණිය විය.
* [[1971]] - සිල්මාර් භූමිකම්පාව රික්ටර් මාපාංක 6.5-6.7 උපරිම තීව්‍රතාවයකින් ග්‍රේටර් ලොස් ඇන්ජලීස් ප්‍රදේශයේ සිදුවූ අතර 64 ක් මිය ගොස් 2,000 කට තුවාල සිදුවිය.
* [[1971]] - සැචෙල් පේජ් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ බේස්බෝල් හෝල් ඔෆ් ෆේම් වෙත ඡන්දය දුන් පළමු නීග්‍රෝ ලීග් ක්‍රීඩකයා බවට පත්විය.
* [[1971]] - ඇපලෝ වැඩසටහන: තුන්වන මිනිසුන් සහිත සඳ ගොඩබෑමෙන් පසු ඇපලෝ 14 නැවත පෘථිවියට පැමිණේ.
* [[1975]] - සෝයූස් 17 සෝවියට් අභ්‍යවකාශ යානය නැවත පෘථිවියට පැමිණීම.
* [[1976]] - Aeroflot Flight 3739, ටුපොලෙව් Tu-104, ඉර්කුට්ස්ක් ගුවන් තොටුපලෙන් ගුවන්ගත වීමේදී කඩා වැටී 24 දෙනෙකු මිය ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Tupolev Tu-104A CCCP-42327 Irkutsk Airport (IKT) |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19760209-0 |access-date=2020-02-08 |website=aviation-safety.net |publisher=[[Aviation Safety Network]]}}&lt;/ref&gt;
* [[1978]] - බඩ් සමාගම පෙන්සිල්වේනියාවේ ෆිලඩෙල්ෆියා හි ප්‍රථම SPV-2000 ස්වයංක්‍රීය දුම්රිය රථය එළිදක්වන ලදී.
* [[1982]] - ජපන් එයාර් ලයින්ස් ගුවන් යානය 350 හි ගුවන් නියමුවා සමූහ මිනීමැරුම්-සියදිවි නසා ගැනීමට තැත් කිරීමේදී හනේඩා ගුවන් තොටුපළ අසලදී කඩා වැටීමෙන් යානයේ සිටි 174 දෙනාගෙන් 24 දෙනෙකු මිය ගියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident McDonnell Douglas DC-8-61 JA8061 Tokyo-Haneda Airport (HND) |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19820209-0 |access-date=2022-02-09 |website=aviation-safety.net |publisher=Aviation Safety Network}}&lt;/ref&gt;
* [[1986]] - හැලීගේ වල්ගා තරුව අවසන් වරට අභ්‍යන්තර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ දර්ශනය විය.
* [[1991]] - [[සෝවියට් සංගමය]] විසුරුවා හැරීම: [[ලිතුවේනියාව|ලිතුවේනියාවේ]] ඡන්දදායකයින් සෝවියට් සංගමයෙන් නිදහස සඳහා ඡන්දය දෙයි.
* [[1996]] - තාවකාලික අයර්ලන්ත රිපබ්ලිකන් හමුදාව එහි මාස 18ක සටන් විරාමය අවසන් බව ප්‍රකාශ කළ අතර [[ලන්ඩන්|ලන්ඩනයේ]] කැනරි වෝෆ් හි විශාල බෝම්බයක් පුපුරුවා හැරීමෙන් පුද්ගලයින් දෙදෙනෙකු මිය ගියේය.
* [[1996]] - සිගර්ඩ් හොෆ්මන්, වික්ටර් නිනොව් සහ වෙනත් අය විසින් කොපර්නිසියම් සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hofmann|first1=S.|display-authors=etal|year=1996|title=The new element 112|journal=[[Zeitschrift für Physik A]]|volume=354|issue=1|pages=229–230|doi=10.1007/BF02769517|s2cid=119975957}}&lt;/ref&gt;
* [[2001]] - එහිමි මරු සහ යූඑස්එස් ග්‍රීන්විල් පර්ල් වරායේදී ගැටුනු අතර, ජපාන ධීවර උසස් පාසල් පුහුණු නෞකාවක් වන හිමි මරු හි සිටි තිස්පස් දෙනාගෙන් නව දෙනෙක් මිය ගියේය.&lt;ref name=&quot;AP12-APR-01&quot;&gt;{{cite journal|date=12 April 2001|title=USS ''Greeneville'' Returns to Sea|journal=Associated Press Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Schoenbaum|first=Thomas J.|date=March 5, 2001|title=The Ehime Maru Incident and the law|url=https://www.asil.org/insights/volume/6/issue/5/ehime-maru-incident-and-law|journal=ASIL Insights|volume=6|issue=5|access-date=February 10, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2017/02/10/9-killed-in-2001-when-a-u-s-sub-hit-japanese-fishing-ship-remembered/|title=9 killed in 2001 when a U.S. sub hit Japanese fishing ship remembered|last=McAvoy|first=Audrey|date=February 10, 2017|newspaper=[[Navy Times]]|access-date=February 10, 2021|via=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2021/02/09/national/us-captain-apologizes-ehime-maru-anniversary/|title=Ex-U.S. captain apologizes for Ehime Maru collision on 20th anniversary|date=February 9, 2021|journal=[[The Japan Times]]|access-date=February 10, 2021|archive-date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209220123/https://www.japantimes.co.jp/news/2021/02/09/national/us-captain-apologizes-ehime-maru-anniversary/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 31, 2006 |title=U.S. Navy Salvage Report F/V Ehime Maru |url=https://www.navsea.navy.mil/Portals/103/Documents/SUPSALV/SalvageReports/FV%20Ehime%20Maru.pdf |access-date=February 10, 2021 |publisher=[[United States Navy]]}}&lt;/ref&gt;
* [[2016]] - බැවේරියා ප්‍රාන්තයේ ජර්මානු නගරයක් වන බෑඩ් එයිබ්ලිං (Bad Aibling) හි මගී දුම්රිය දෙකක් එකිනෙක ගැටීම. පුද්ගලයන් 12 දෙනෙකු මිය ගොස් තවත් 85 දෙනෙකු තුවාල ලබා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spiegel.de/panorama/bad-aibling-nach-zugunglueck-stirbt-weiteres-opfer-a-1086985.html|title=Weiteres Opfer erliegt schweren Verletzungen|date=13 April 2016|newspaper=Der Spiegel|access-date=12 September 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[2018]] - ශීත ඍතු ඔලිම්පික්: සමාරම්භක උත්සවය දකුණු කොරියාවේ පියොංචැං ප්‍රාන්තයේ සිදු කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Olympics 2018: Opening ceremony 'Peace in Motion' kicks off Pyeongchang Winter Games |url=https://abcnews.go.com/International/olympics-2018-opening-ceremony-peace-motion-kick-off/story?id=52930433 |website=ABC News}}&lt;/ref&gt;
* [[2020]] - කෙටි දේශපාලන අර්බුදයක් ඇති කරමින් වඩා හොඳ රජයේ ආරක්ෂක සැලැස්මක් සඳහා අනුමැතිය සඳහා තල්ලු කිරීමට සහාය වීම සඳහා [[එල් සැල්වදෝරය|සැල්වදෝර්]] ජනාධිපති නයිබ් බුකෙලේ හමුදා සොල්දාදුවන් ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට ඇතුළු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;alj&quot;&gt;{{cite web |date=February 10, 2020 |title=Constitutional crisis in El Salvador over Bukele's security plan |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/constitutional-crisis-el-salvador-bukele-security-plan-200210183636678.html |access-date=March 7, 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[2021]] - ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ දෙවන දෝෂාභියෝග නඩු විභාගය ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/feb/04/trump-senate-impeachment-trial-testify-house-democrats|title=Donald Trump will refuse to testify at Senate impeachment trial, lawyers say|last=Walters|first=Joanna|date=February 4, 2021|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

== උපත් ==

=== ක්‍රි.ව. 1600 ට පෙර ===

* [[1060]] – II වන හොනොරියස්, කතෝලික පල්ලියේ පාප් (වි. 1130)
* 1274 - ටූලූස් හි ලුවී, ප්‍රංශ බිෂොප් (වි. 1297)
* 1313 - පෘතුගාලයේ මාරියා, කැස්ටිලයේ රැජින (වි. 1357)
* 1344 - III වන මීන්හාර්ඩ්, count of Tyrol (වි. 1363)
* 1441 - අලි-ෂිර් නවායි, තුර්කි කවියෙක්, වාග් විද්‍යාඥයෙක් සහ චිත්‍ර ශිල්පියෙක් (වි. 1501)
* 1533 - ෂිමාසු යොෂිහිසා, ජපන් ඩයිමියෝ (වි. 1611)
* 1579 - ජොහැන්නස් මුර්සියස්, ලන්දේසි සම්භාව්‍ය විශාරද (වි. 1639)&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Paul Oskar Kristeller|author2=Ferdinand Edward Cranz|author3=Virginia Brown|title=Mediaeval and Renaissance Latin Translations and Commentaries|url=https://books.google.com/books?id=SnvgAAAAMAAJ|year=1980|publisher=Catholic University of America Press|isbn=978-0-8132-0547-2}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1601 - 1900 ===

* [[1651]] – ප්‍රොකොපියෝ කට්ටෝ, ප්‍රංශ ව්‍යවසායකයා (වි. 1727)
* [[1666]] - ජෝර්ජ් හැමිල්ටන්, ඕක්නි හි 1වන අර්ල්, ස්කොට්ලන්ත ෆීල්ඩ් මාෂල් (වි. 1737)
* [[1711]] - Luis Vicente de Velasco e Isla, ස්පාඤ්ඤ නාවිකයා සහ අණ දෙන නිලධාරියා (වි. 1762)
* [[1737]] - තෝමස් පේන්, ඉංග්‍රීසි-ඇමරිකානු දාර්ශනිකයෙක්, කතුවරයෙක් සහ ක්‍රියාකාරිකයෙක් (වි. 1809)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Paine Paine|title=The Writings of Thomas Paine - Volume 4|url=https://books.google.com/books?id=3kjHuAEACAAJ|date=18 June 2018|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=978-1-986793-04-9}}&lt;/ref&gt;
* [[1741]] - හෙන්රි-ජෝසෆ් රිගල්, ජර්මානු-ප්‍රංශ නිර්මාපකයෙකු (වි. 1799)
* [[1748]] - ශ්‍රීමත් ජෝන් ඩක්වර්ත්, 1 වන බැරොනෙට්, ඉංග්‍රීසි අද්මිරාල් සහ දේශපාලනඥයා, නිව්ෆවුන්ඩ්ලන්ඩ් හි කොමදෝරු ආණ්ඩුකාර (වි. 1817)
* [[1763]] - I වන ලුවී, බේඩන්හි මහා ආදිපාදවරයා (වි. 1830)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Gentleman's Magazine|url=https://books.google.com/books?id=H2U3AQAAMAAJ&amp;pg=PA555|year=1818|publisher=F. Jefferies|pages=555}}&lt;/ref&gt;
* [[1769]] - ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව්. කැම්බල්, ස්කොට්ලන්ත-ඇමරිකානු නීතිඥ සහ දේශපාලනඥයා, 5 වැනි එක්සත් ජනපද භාණ්ඩාගාරයේ ලේකම් (වි. 1848)
* [[1773]] - විලියම් හෙන්රි හැරිසන්, ඇමරිකානු ජෙනරාල් සහ දේශපාලනඥයා, එක්සත් ජනපදයේ 9 වැනි ජනාධිපති (වි. 1841)
* [[1775]] - ෆර්කාස් බොල්යායි, හංගේරියානු ගණිතඥයා සහ ශාස්ත්‍රීය (වි. 1856)
* [[1781]] - ජොහාන් බැප්ටිස්ට් වොන් ස්පික්ස්, ජර්මානු ජීව විද්‍යාඥ සහ ගවේෂක (වි. 1826)
* [[1783]] - වාසිලි ෂුකොව්ස්කි, රුසියානු කවියෙකු සහ පරිවර්තක (වි. 1852)
* [[1789]] - ෆ්‍රාන්ස් සේවර් ගේබල්ස්බර්ගර්, ජර්මානු ඉංජිනේරු (වි. 1849)
* [[1800]] - හයිරම් ස්මිත්, ඇමරිකානු ආගමික නායක (වි. 1844)
* [[1814]] - සැමුවෙල් ජේ. ටිල්ඩන්, ඇමරිකානු නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, නිව් යෝර්ක්හි 28 වැනි ආණ්ඩුකාර (වි. 1886)
* [[1815]] - ෆෙඩරිකෝ ද මැඩ්‍රාසෝ, ස්පාඤ්ඤ චිත්‍ර ශිල්පියා (වි.1894)
* [[1834]] - ෆීලික්ස් ඩාන්, ජර්මානු නීතීඥ, ඉතිහාසඥ සහ කර්තෘ (වි. 1912)
* [[1826]] - කීලිකොලනි, හවායි රාජකීය සහ ආණ්ඩුකාර&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kristin Zambucka|title=The High Chiefess, Ruth Keelikolani|url=https://books.google.com/books?id=iZNpEIgcNHAC|year=1977|publisher=Kristin Zambucka Books}}&lt;/ref&gt; (වි. 1883)
* [[1837]] - හොසේ බර්ගෝස්, පිලිපීන පූජක සහ විප්ලවවාදි (වි. 1872)
* [[1839]] - සිලස් ඇඩම්ස්, ඇමරිකානු කර්නල්, නීතිඥ සහ දේශපාලනඥයා (වි. 1896)
* [[1846]] - විල්හෙල්ම් මේබැක්, ජර්මානු ඉංජිනේරු සහ ව්‍යාපාරික (වි. 1929)
* [[1846]] - විටේකර් රයිට්, ඉංග්‍රීසි ව්‍යාපාරික සහ මූල්‍යකරු (වි. 1904)
* [[1847]] - හියු ප්‍රයිස් හියුස්, වේල්ස්-ඉංග්‍රීසි පූජකයා සහ දේවධර්මාචාර්ය (වි. 1902)
* [[1854]] - ඇලේටා ජේකොබ්ස්, ලන්දේසි වෛද්‍යවරිය සහ ඡන්ද ක්‍රියාකාරිනිය (වි. 1929)&lt;ref&gt;{{cite book|editor-first=Bonnie G.|editor-last=Smith|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|volume=1|place=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19514-890-9|page=637}}&lt;/ref&gt;
* [[1856]] - හාරා ටකාෂි, ජපන් දේශපාලනඥයා, ජපානයේ 10 වැනි අගමැති (වි. 1921)
* [[1859]] - අකියාමා යොෂිෆුරු, ජපන් ජෙනරාල් (වි. 1930)
* [[1863]] - ඇන්තනි හෝප්, ඉංග්‍රීසි කර්තෘ සහ නාට්‍ය රචක (වි. 1933)
* [[1864]] - මියිනා හර්මා, එස්තෝනියානු ඕර්ගනයිස්ට්, නිර්මාපකයෙකු සහ කොන්දොස්තර (වි. 1941)&lt;ref&gt;{{cite book|first=Tiit|last=Kändler|translator-first=Küllike|translator-last=Lengi-Cooper|title=A Hundred Great Estonians of the 20th Century|location=Tallinn|publisher=Estonian Encyclopaedia Publishers|year=2002|page=52|isbn=978-9-98570-103-4}}&lt;/ref&gt;
* [[1865]] - පැට්‍රික් කැම්බල් මහත්මිය, ඉංග්‍රීසි-ප්‍රංශ නිළිය (වි. 1940)
* [[1865]] - එරික් වොන් ඩ්‍රිගල්ස්කි, ජර්මානු භූගෝල විද්‍යාඥ සහ භූ භෞතික විද්‍යාඥ (වි. 1949)
* [[1867]] - නට්සුමේ සොසෙකි, ජපන් කතුවරයා සහ කවියා (වි. 1916)
* [[1871]] - හොවාර්ඩ් ටේලර් රිකට්ස්, ඇමරිකානු රෝග විද්‍යාඥ සහ වෛද්‍ය (වි. 1910)
* [[1874]] - ඇමී ලොවෙල්, ඇමරිකානු කවියෙක්, විචාරකයෙක් සහ අධ්‍යාපනඥයෙක් (වි. 1925)
* [[1876]] - ආතර් එඩ්වඩ් මුවර්, නවසීලන්ත-ඕස්ට්‍රේලියානු දේශපාලනඥයා, ක්වීන්ස්ලන්තයේ 23 වැනි අගමැති (වි. 1963)
* [[1878]] - ජැක් කිර්වාන්, අයර්ලන්ත ජාත්‍යන්තර පාපන්දු ක්‍රීඩකයා (වි. 1959)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jack Kirwan |url=http://nifootball.blogspot.com/2007/01/jack-kirwan.html |access-date=6 February 2020 |website=nifootball.blogspot.com}}&lt;/ref&gt;
* [[1880]] – ලිපොට් ෆෙජර්, හංගේරියානු ගණිතඥයෙක් සහ ශාස්ත්‍රීය (වි. 1959)
* [[1883]] - ජූල්ස් බෙරී, ප්‍රංශ නළුවා සහ අධ්‍යක්ෂ (වි. 1951)
* [[1885]] - ඇල්බන් බර්ග්, ඔස්ට්‍රියානු නිර්මාපකයෙකු සහ අධ්‍යාපනඥයා (වි. 1935)
* [[1885]] - ක්ලැරන්ස් එච් හැරින්, ඇමරිකානු ඉතිහාසඥයා සහ කතුවරයා (වි. 1960)
* [[1889]] - ලැරී සෙමන්, ඇමරිකානු නළුවා, නිෂ්පාදක, අධ්‍යක්ෂක සහ තිර රචක (වි. 1928)
* [[1891]] - රොනල්ඩ් කොල්මන්, ඉංග්‍රීසි-ඇමරිකානු නළුවා (වි. 1958)
* [[1892]] - පෙගී වුඩ්, ඇමරිකානු නිළිය (වි. 1978)
* [[1893]] - ජෝර්ජියෝස් අතනාසියාඩිස්-නෝවාස්, ග්‍රීක නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, ග්‍රීසියේ 163 වැනි අගමැති (වි. 1987)
* [[1895]] - හර්මන් බ්‍රිල්, ජර්මානු නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, 8 වැනි ඇමති-තුරිංගියාවේ ජනාධිපති (වි. 1959)
* [[1896]] - ඇල්බර්ටෝ වර්ගාස්, පේරු-ඇමරිකානු චිත්‍ර ශිල්පියා සහ චිත්‍ර ශිල්පියා (වි. 1982)
* [[1897]] - චාල්ස් කිංස්ෆර්ඩ් ස්මිත්, ඕස්ට්‍රේලියානු නායකයා සහ ගුවන් නියමුවා (වි. 1935)
* [[1898]] - ජුකිචි යාගි, ජපන් කවියෙකු සහ අධ්‍යාපනඥයා (වි. 1927)

=== ක්‍රි.ව. 1901 සිට ===

* [[1901]] - බ්‍රයන් ඩොන්ලෙවි, ඇමරිකානු නළුවා (වි. 1972)
* [[1901]] - ජේම්ස් මරේ, ඇමරිකානු නළුවා (වි. 1936)
* [[1905]] - ඩේවිඩ් සිසිල්, එක්සෙටර් හි 6 වැනි මාර්ක්වෙස්, ඉංග්‍රීසි කඩුළු පැනීමේ ක්‍රීඩකයා සහ දේශපාලනඥයා (වි. 1981)
* [[1906]] - ඇන්ඩ්‍රේ කොස්ටොලානි, හංගේරියානු-ප්‍රංශ ආර්ථික විද්‍යාඥ සහ මාධ්‍යවේදියෙකු (වි. 1999)
* [[1907]] – Trường Chinh, වියට්නාම දේශපාලනඥයා, වියට්නාමයේ 4 වැනි ජනාධිපතිවරයා (වි. 1988)
* [[1907]] - හැරල්ඩ් ස්කොට් මැක්ඩොනල්ඩ් කොක්සෙටර්, ඉංග්‍රීසි-කැනේඩියානු ගණිතඥ සහ ශාස්ත්‍රාලික (වි. 2003)
* [[1909]] - මාජෝරි ඔගිල්වි ඇන්ඩර්සන්, ස්කොට්ලන්ත ඉතිහාසඥ (වි. 2002)
* [[1909]] - හෙදර් ඒන්ජල්, ඉංග්‍රීසි-ඇමරිකානු නිළිය (වි. 1986)
* [[1909]] - කාමන් මිරැන්ඩා, පෘතුගීසි-බ්‍රසීලියානු නිළිය, ගායිකාව සහ නර්තන ශිල්පිනිය (වි. 1955)
* [[1909]] - ඩීන් රස්ක්, ඇමරිකානු කර්නල් සහ දේශපාලනඥයා, 54 වැනි එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය ලේකම් (වි. 1994)
* [[1910]] - ජැක් මොනොඩ්, ප්‍රංශ ජෛව රසායන විද්‍යාඥ සහ ජාන විද්‍යාඥ, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (වි. 1976)
* [[1911]] - විලියම් ඔර්ලන්ඩෝ ඩාර්බි, ඇමරිකානු ජෙනරාල් (වි. 1945)
* [[1911]] - එසා පකරිනෙන්, ෆින්ලන්ත නළුවා සහ සංගීතඥ (වි. 1989)
* [[1912]] – Futabayama Sadaji, ජපන් සුමෝ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා (වි. 1968)
* [[1912]] - ජිනෙට් ලෙක්ලර්ක්, ප්‍රංශ නිළිය (වි. 1992)
* [[1914]] - අර්නස්ට් ටබ්, ඇමරිකානු ගායක-ගීත රචක සහ ගිටාර් වාදක (වි. 1984)
* [[1916]] - ටෙක්ස් හග්සන්, ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා (වි. 1993)
* [[1918]] - ලොයිඩ් නොයෙල් ෆර්ගසන්, ඇමරිකානු රසායන විද්‍යාඥ (වි. 2011)
* [[1920]] - ෆ්‍රෙඩ් ඇලන්, නවසීලන්ත රග්බි ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු (වි. 2012)
* [[1920]] - එන්රිකෝ ෂියාවෙට්ටි, ඉතාලි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා (වි. 1993)
* [[1922]] - කැත්‍රින් ග්‍රේසන්, ඇමරිකානු නිළිය සහ සොප්‍රානෝ (වි. 2010)
* [[1922]] - ජිම් ලේකර්, ඉංග්‍රීසි ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩක; තරගයකදී වැඩිම කඩුලු දවා ගැනීමේ ලෝක වාර්තාවට හිමිකම් කීවේ (වි. 1986)
* [[1922]] - C. P. ක්‍රිෂ්ණන් නායර්, ඉන්දියානු ව්‍යාපාරික, ලීලා මාලිගා, හෝටල් සහ නිවාඩු නිකේතන ආරම්භ කළේය (වි. 2014) 
* [[1922]] - රොබට් ඊ. ඔග්‍රන්, ඇමරිකානු සත්ව විද්‍යාඥ (වි. 2005)
* [[1923]] - බ්‍රෙන්ඩන් බෙහාන්, අයර්ලන්ත කැරලිකරු, කවියෙක් සහ නාට්‍ය රචකයෙක් (වි. 1964)
* [[1923]] - ටෝනි නේතන්, ඇමරිකානු ගුවන් විදුලි සත්කාරක, නිෂ්පාදක සහ දේශපාලනඥයා (වි. 2014)
* [[1925]] - ජෝන් බී. කෝබ්, ඇමරිකානු දාර්ශනිකයා සහ දේවධර්මාචාර්ය
* [[1925]] - බර්කාර්ඩ් හේම්, ජර්මානු භෞතික විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය (වි. 2001)
* [[1926]] - ගැරට් ෆිට්ස් ජෙරල්ඩ්, අයර්ලන්ත නීතිඥ සහ දේශපාලනඥයා, අයර්ලන්තයේ 7 වැනි තාඕසීච් (වි. 2011)
* [[1927]] - රිචඩ් ඒ ලෝන්ග්, ඇමරිකානු ඉතිහාසඥයා සහ කතුවරයා (වි. 2013)
* [[1928]] - ෆ්‍රෑන්ක් ෆ්‍රැසෙටා, ඇමරිකානු චිත්‍ර ශිල්පියෙක් සහ චිත්‍ර ශිල්පියෙක් (වි. 2010)
* [[1928]] - රිනස් මයිකල්, ලන්දේසි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු (වි. 2005)
* [[1928]] - රොජර් මඩ්, ඇමරිකානු මාධ්‍යවේදියා (වි. 2021)
* [[1929]] - ඒ ආර් අන්තුලයි, ඉන්දියානු සමාජ සේවක සහ දේශපාලනඥයා, මහාරාෂ්ට්‍ර ප්‍රාන්තයේ 8 වැනි මහ ඇමති (වි. 2014)
* [[1929]] - ක්ලෙමන්ට් මීඩ්මෝර්, ඕස්ට්‍රේලියානු-ඇමරිකානු මූර්ති ශිල්පියා (වි. 2005)
* [[1930]] - ගාර්නර් ටෙඩ් ආම්ස්ට්‍රෝං, ඇමරිකානු එවැන්ජලිස්ත සහ කර්තෘ (වි. 2003)
* [[1931]] - තෝමස් බර්න්හාර්ඩ්, ඔස්ට්‍රියානු කතුවරයා, කවියෙකු සහ නාට්‍ය රචකයෙකු (වි. 1989)
* [[1931]] - ජොසෙෆ් මැසොපුස්ට්, චෙක් පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු (වි. 2015)
* [[1931]] - රොබට් මොරිස්, ඇමරිකානු මූර්ති ශිල්පියා සහ චිත්‍ර ශිල්පියා (වි. 2018)
* [[1932]] - Tatsuro Hirooka, ජපන් බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1932]] - ගර්හාර්ඩ් රිච්ටර්, ජර්මානු චිත්‍ර ශිල්පියෙක් සහ ඡායාරූප ශිල්පියෙක්
* [[1935]] - ලයනල් ෆැන්තෝර්ප්, ඉංග්‍රීසි-වේල්ස් පූජක, මාධ්‍යවේදියා සහ කතුවරයා
* [[1936]] - කැලිස්ටස් එන්ඩ්ලෝව්, සිම්බාබ්වේ ශාස්ත්‍රීය සහ දේශපාලනඥයා (වි. 2019)
* [[1936]] - ක්ලයිව් ස්විෆ්ට්, ඉංග්‍රීසි නළුවා සහ ගායක-ගීත රචක (වි. 2019)
* [[1937]] - ක්ලීට් බෝයර්, ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩිකාව සහ කළමනාකරු (වි. 2007)
* [[1938]] - රොන් ලෝගන්, ඩිස්නි නාට්‍ය නිෂ්පාදක සහ මහාචාර්ය
* [[1939]] - මහාලා ඇන්ඩෲස්, බ්‍රිතාන්‍ය කශේරුකා පාෂාණ විද්‍යාඥ (වි. 1997)
* [[1939]] - බැරී මෑන්, ඇමරිකානු පියානෝ වාදකයෙක්, ගීත රචකයෙක් සහ නිෂ්පාදකයෙක්
* [[1939]] - ජැනට් සුස්මන්, දකුණු අප්‍රිකානු-බ්‍රිතාන්‍ය නිළිය සහ අධ්‍යක්ෂක
* [[1940]] - බ්‍රයන් බෙනට්, ඉංග්‍රීසි බෙර වාදකයෙක් සහ ගීත රචකයෙක්
* [[1940]] - ජේ. එම්. කොයිට්සි, දකුණු අප්‍රිකානු-ඕස්ට්‍රේලියානු නවකතාකරුවෙකු, රචනාකරුවෙකු සහ වාග් විද්‍යාඥයෙක්, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී
* [[1941]] - කර්මිට් ගොස්නෙල්, ඇමරිකානු දාම ඝාතකයා
* [[1941]] - ෂීලා කුහුල්, ඇමරිකානු නිළිය, නීතිඥ, සමලිංගික අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරික සහ දේශපාලනඥයා
* [[1942]] - කැරොල් කිං, ඇමරිකානු ගායක-ගීත රචක සහ පියානෝ වාදකයෙක්
* [[1943]] - බාබරා ලුවිස්, ඇමරිකානු ආත්මය / R&amp;B ගායිකාවක්-ගීත රචකයෙක්
* [[1943]] - ජෝ පෙස්චි, ඇමරිකානු නළුවා
* [[1943]] - ජෝසප් ස්ටිග්ලිට්ස්, ඇමරිකානු ආර්ථික විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී
* [[1944]] - ඩෙරින් හින්ච්, නවසීලන්ත-ඕස්ට්‍රේලියානු ගුවන් විදුලි සහ රූපවාහිනී සත්කාරක සහ දේශපාලනඥයා
* [[1944]] - ඇලිස් වෝකර්, ඇමරිකානු නවකතාකරුවෙක්, කෙටිකතා රචකයෙක් සහ කවියෙක්
* [[1945]] - මියා ෆාරෝ, ඇමරිකානු නිළියක්, ක්‍රියාකාරිකයෙක් සහ හිටපු විලාසිතා නිරූපිකාවක්
* [[1945]] - යොෂිනෝරි ඔසුමි, ජපන් සෛල ජීව විද්‍යාඥ, 2016 කායික විද්‍යාව හෝ වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබඳ නොබෙල් ත්‍යාගලාභී
* [[1945]] - කැරොල් වුඩ්, ඇමරිකානු ගණිතඥයෙක් සහ ශාස්ත්‍රාලිකයෙක්
* [[1946]] - බොබ් ඊස්ට්වුඩ්, ඇමරිකානු ගොල්ෆ් ක්‍රීඩකයා
* [[1946]] - වින්ස් පැප්පේ, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ ක්‍රීඩා නළුවා
* [[1946]] - ජිම් වෙබ්, ඇමරිකානු කපිතාන් සහ දේශපාලනඥයා, නාවික හමුදාවේ 18 වැනි එක්සත් ජනපද ලේකම්
* [[1947]] - කාර්ලා ඩෙල් පොන්ටේ, ස්විට්සර්ලන්ත නීතීඥ සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික නිලධාරිනිය
* [[1947]] - ජෝ එලි, ඇමරිකානු ගායක-ගීත රචකයෙක් සහ ගිටාර් වාදකයෙක්
* [[1947]] - මේජර් හැරිස්, ඇමරිකානු R&amp;B ගායකයා (වි. 2012)
* [[1947]] - ඇලෙක්සිස් ස්මිර්නොෆ්, කැනේඩියානු-ඇමරිකානු මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා සහ නළුවා (වි. 2019)
* [[1948]] - ගයි ස්ටැන්ඩින්, ඉංග්‍රීසි ආර්ථික විද්‍යාඥයෙක් සහ ශාස්ත්‍රාලිකයෙක්
* [[1949]] - බර්නාඩ් ගැලචර්, ස්කොට්ලන්ත ගොල්ෆ් ක්‍රීඩකයා සහ මාධ්‍යවේදියා
* [[1949]] - ජුඩිත් ලයිට්, ඇමරිකානු නිළිය
* [[1950]] - රිචඩ් එෆ්. කොල්බර්න්, ඇමරිකානු සැරයන් සහ දේශපාලනඥයා
* [[1951]] - ඩේවිඩ් පොමරන්ස්, ඇමරිකානු ගායකයෙක්, සංගීතඥයෙක් සහ නිර්මාපකයෙක්
* [[1952]] - ඩැනී වයිට්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ ක්‍රීඩා ලෝලීයා
* [[1953]] - සියරාන් හින්ඩ්ස්, අයර්ලන්ත නළුවා
* [[1953]] - එසෙචිලේ රමින්, ඉතාලි මිෂනාරි පූජක (වි. 1985)
* [[1953]] - ගේබ්‍රියෙල් රොටෙලෝ, ඇමරිකානු මාධ්‍යවේදියා සහ කතුවරයා, OutWeek ආරම්භ කළේය
* [[1954]] - ජෝ ඩෆි, ඇමරිකානු කතුවරයා
* [[1954]] - ක්‍රිස් ගාඩ්නර්, ඇමරිකානු ව්‍යාපාරිකයෙක් සහ දානපතියෙක්
* [[1954]] - කෙවින් වෝර්වික්, ඉංග්‍රීසි සයිබර්නෙටික් විද්‍යාඥයෙක්
* [[1955]] - ජෙරී බෙක්, ඇමරිකානු ඉතිහාසඥ සහ කතුවරයා
* [[1955]] - ජිමී පර්සි, ඉංග්‍රීසි ගායක-ගීත රචක සහ නිෂ්පාදක
* [[1955]] - චාල්ස් ෂෝනසි, ඉංග්‍රීසි නළුවා
* [[1956]] - මූකී විල්සන්, ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩිකාව සහ පුහුණුකරු
* [[1957]] - ටෙරී මැක් ඔලිෆ්, ඇමරිකානු ව්‍යාපාරික සහ දේශපාලනඥයා, වර්ජිනියාවේ 72 වන ආණ්ඩුකාර
* [[1957]] - ගෝර්ඩන් ස්ට්‍රැචන්, ස්කොට්ලන්ත පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1958]] - සැන්ඩි ලයිල්, ස්කොට්ලන්ත ගොල්ෆ් ක්‍රීඩකයා
* [[1958]] - ක්‍රිස් නිලාන්, ඇමරිකානු අයිස් හොකී ක්‍රීඩකයා, පුහුණුකරු සහ ගුවන් විදුලි සත්කාරක
* [[1960]] - හොලි ජොන්සන්, ඉංග්‍රීසි ගායිකාවක්-ගීත රචකයෙක් සහ බාස් වාදකයෙක්
* [[1960]] - ඩේවිඩ් සයිමන්, ඇමරිකානු මාධ්‍යවේදියෙක්, කතුවරයෙක්, තිර රචකයෙක් සහ රූපවාහිනී නිෂ්පාදකයෙක්
* [[1960]] - පෙගී විට්සන්, ඇමරිකානු ජෛව රසායනඥයෙක් සහ ගගනගාමියෙක්
* [[1961]] - ජෝන් කෘක්, ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයෙක් සහ ක්‍රීඩා විකාශකයෙක්
* [[1962]] - අනික් බිසොනෙට්, කැනේඩියානු නර්තන ශිල්පිනිය
* [[1963]] - බ්‍රයන් ග්‍රීන්, ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥයා
* [[1963]] - පීටර් රෝස්ටෝන්, ඕස්ට්‍රේලියානු විකට නළුවා සහ නළුවා
* [[1963]] - ට්‍රැවිස් ට්‍රිට්, ඇමරිකානු ගායකයෙක්-ගීත රචකයෙක්, ගිටාර් වාදකයෙක් සහ නළුවෙක්
* [[1964]] - ඩෙබ්රා මිසෙලි, ඉතාලි-ඇමරිකානු මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1964]] - ඩිවි මොරිස්, ඉංග්‍රීසි රග්බි ක්‍රීඩකයා
* [[1964]] - Alejandro Ávila, මෙක්සිකානු ටෙලිනාට්‍ය නළුවා
* [[1964]] - අර්නස්ටෝ වැල්වර්ඩ්, ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1965]] - ඩයටර් බෝමන්, ජර්මානු ධාවකයා
* [[1966]] - හැරල්ඩ් ඊයා, ​​නෝර්වීජියානු විකට නළුවෙක්, නළුවෙක් සහ තිර රචකයෙක්
* [[1967]] - ටොඩ් ප්‍රැට්, ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු
* [[1967]] - ඩෑන් ෂුල්මන්, කැනේඩියානු ක්‍රීඩා නළුවා
* [[1967]] - ගැස්ටන් බ්‍රවුන්, ඇන්ටිගුවාන් සහ බාබුඩාන් අගමැති
* [[1968]] - Alejandra Guzmán, මෙක්සිකානු ගායිකා-ගීත රචක සහ නිළිය
* [[1968]] - ඩෙරෙක් ස්ට්‍රෝං, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ රේස් කාර් රියදුරු
* [[1968]] - ග්ලෝරියා ට්‍රේවි, මෙක්සිකානු ගායිකාව සහ නිළිය
* [[1969]] - ජිමී ස්මිත්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1970]] - ග්ලෙන් මැක්ග්‍රාත්, ඕස්ට්‍රේලියානු ක්‍රිකට් ක්‍රීඩක සහ ක්‍රීඩා නළුවා
* [[1971]] - මැට් ගොගල්, ඇමරිකානු ගොල්ෆ් ක්‍රීඩකයා
* [[1971]] - ජොහාන් එම්ජල්බි, ස්වීඩන් පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1972]] - ඩැරන් ෆර්ගසන්, ස්කොට්ලන්ත පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1973]] - ස්වෙට්ලානා බොගින්ස්කායා, බෙලාරුසියානු ජිම්නාස්ටික් ක්‍රීඩිකාව
* [[1973]] - කොලින් එග්ල්ස්ෆීල්ඩ්, ඇමරිකානු නළුවා
* [[1973]] - Makoto Shinkai, ජපන් සජීවිකරණ, අධ්‍යක්ෂක සහ තිර රචක
* [[1974]] - ජෝර්ඩි කෲෆ්, ලන්දේසි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1974]] - බ්‍රැඩ් මේනාඩ්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1974]] - ඇම්බර් වැලෙටා, ඇමරිකානු නිරූපිකාව
* [[1974]] - ජෝන් වොලස්, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු
* [[1975]] - කර්ට් ඇස්ලේ ආර්වේසන්, නෝර්වීජියානු පාපැදි ධාවකයා සහ පුහුණුකරු
* [[1975]] - ක්ලින්ටන් ග්‍රිබාස්, ඕස්ට්‍රේලියානු මාධ්‍යවේදියා සහ ක්‍රීඩා විකාශක (වි. 2008)
* [[1975]] - ව්ලැඩිමීර් ගුරේරෝ, ඩොමිනිකන්-ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා
* [[1976]] - චාලි ඩේ, ඇමරිකානු නළුවෙක්, නිෂ්පාදකයෙක් සහ තිර රචකයෙක්
* [[1978]] - A. J. බක්ලි, අයර්ලන්ත-කැනේඩියානු නළුවා, අධ්‍යක්ෂක සහ තිර රචක
* [[1979]] - අකිනෝරි ඉවාමුරා, ජපන් බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා
* [[1979]] - ඉරීනා ස්ලට්ස්කායා, රුසියානු ෆිගර් ස්කේටර්
* [[1979]] - Zhang Ziyi, චීන නිළිය සහ නිරූපිකාව
* [[1980]] - ඇන්ජලෝස් චරිස්ටේස්, ග්‍රීක පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1980]] - මාගරිටා ලෙවීවා, රුසියානු-ඇමරිකානු නිළිය
* [[1980]] - මනු රාජු, ඇමරිකානු මාධ්‍යවේදියා
* [[1981]] - ටොම් හිඩ්ල්ස්ටන්, ඉංග්‍රීසි නළුවෙක්, නිෂ්පාදකයෙක් සහ සංගීත වාදකයෙක්
* [[1981]] - ඩේසුකේ සෙකිමොටෝ, ජපන් මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා
* [[1982]] - ඩොමින්ගෝ ස්කිසම්, ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1982]] - ජමීර් නෙල්සන්, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1982]] - අමි සුසුකි, ජපන් ගායිකා-ගීත රචක සහ නිළිය
* [[1982]] - ක්‍රිස් වේල්, ඉංග්‍රීසි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු
* [[1983]] - මයිකල් අරුබාරේනා, ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1984]] - මොරිස් ඒජර්, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයෙක්, ගායකයෙක් සහ නිෂ්පාදකයෙක්
* [[1984]] - ෂෝසාන් යූයා, ජපන් සුමෝ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා
* [[1985]] - ඩේවිඩ් ගැලගර්, ඇමරිකානු නළුවා
* [[1985]] - සචිත්‍ර සේනානායක, ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩක&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bornglorious.com/person/?pi=7396761|title=Sachithra Senanayake, Date of Birth, Place of Birth|date=|work=bornglorious.com|access-date=2023.02.09|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
* [[1987]] – මයිකල් බී ජෝර්ඩන්, ඇමරිකානු නළුවා
* [[1987]] - ඩේවිඩ් ලැන්සාෆේම්, ඉතාලි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1987]] - මැග්ඩලේනා නියුනර්, ජර්මානු බයත්ලෙට්
* [[1989]] - මැක්සිම් ඩුෆෝර්-ලැපොයින්ට්, කැනේඩියානු ස්කී ක්‍රීඩකයා
* [[1990]] - තාරික් සිම්ස්, ඕස්ට්‍රේලියානු-ෆීජි රග්බි ලීග් ක්‍රීඩකයා
* [[1992]] - කයිල් ෆෙල්ඩ්, ඕස්ට්‍රේලියානු රග්බි ලීග් ක්‍රීඩකයා
* [[1992]] - අවන් ජෝගියා, කැනේඩියානු නළුවා
* [[1993]] - ඩෙස්පිනා පැපමිචයිල්, ග්‍රීක ටෙනිස් ක්‍රීඩිකාව
* [[1995]] - ඇන්ඩ්රේ බුරකොව්ස්කි, ස්වීඩන් අයිස් හොකී ක්‍රීඩකයා
* [[1995]] - මාරියෝ පැසාලික්, ක්‍රොඒෂියානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1996]] - චුන්ගා, දකුණු කොරියානු ගායකයා
* [[1997]] - සැකුන් බාර්ක්ලි, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා
* [[1997]] - වැලන්ටිනි ග්‍රැමටිකොපොලූ, ග්‍රීක ටෙනිස් ක්‍රීඩිකාව
* [[1998]] - Cem Bölükbaşı, තුර්කි ධාවන රියදුරු සහ හිටපු සිම් ධාවකය
* [[1999]] - ෂොන්ටේ සීල්, බාබඩියානු දැල්පන්දු ක්‍රීඩකයා

== විපත් ==

=== ක්‍රි.ව. 1600 ට පෙර ===

* [[966]] – Ono no Michikaze, ජපන් අක්ෂර වින්‍යාසකරු (උ. 894)
* [[967]] - සෙයිෆ් අල්-ඩව්ලා, ඇලෙප්පෝ එමීර් (උ. 916)
* [[978]] - ලුයිට්ගාඩ්, නොර්මන්ඩි හි ආදිපාදවරිය
* [[1011]] - I වන බර්නාඩ්, සැක්සොනි ආදිපාදවරයා
* [[1014]] - Yang Yanzhao, චීන ජෙනරාල්
* [[1135]] - තායි සොං, චීන අධිරාජ්‍යයා (උ. 1075)
* [[1199]] – Minamoto no Yoritomo, Japanese shōgun (උ. 1147)
* [[1251]] - දෙවන මතියස්, ලොරේන් ආදිපාදවරයා
* [[1407]] - I වන විලියම්, මාග්රේව් ඔෆ් මීසන් (උ. 1343)
* [[1450]] - ඇග්නෙස් සෝරල්, ප්‍රංශයේ VII වන චාල්ස්ගේ අනියම් බිරිඳ (උ. 1421)
* [[1555]] - ජෝන් හූපර්, ඉංග්‍රීසි බිෂොප් සහ ප්‍රාණ පරිත්‍යාගික (උ. 1495)
* [[1555]] - රෝලන්ඩ් ටේලර්, ඉංග්‍රීසි පූජක සහ ප්‍රාණ පරිත්‍යාගිකයා (උ. 1510)
* [[1588]] - ඇල්වරෝ ද බසාන්, සැන්ටා කෲස්හි 1 වන මාර්ක්විස්, ස්පාඤ්ඤ අද්මිරාල් (උ. 1526)
* [[1600]] - ජෝන් ෆ්‍රෙඩ්රික්, පොමරේනියා ආදිපාද (උ. 1542)

=== ක්‍රි.ව. 1601 - 1900 ===

* [[1619]] - ලුසිලියෝ වැනිනි, ඉතාලි වෛද්‍ය සහ දාර්ශනික (උ. 1585)
* [[1670]] – ඩෙන්මාර්කයේ III වන ෆෙඩ්රික් (උ. 1609)
* [[1675]] - ගෙරිට් ඩූ, ලන්දේසි චිත්‍ර ශිල්පියා (උ. 1613)
* [[1709]] - ප්‍රංශුවා ලුවී, කොන්ටි කුමරු (උ. 1664)
* [[1777]] - සෙත් පොමරෝයි, ඇමරිකානු ජෙනරාල් සහ තුවක්කුකරු (උ. 1706)
* [[1803]] - ජීන් ෆ්‍රැන්සුවා ද සෙන්ට්-ලැම්බට්, ප්‍රංශ සොල්දාදුවෙකු, කවියෙකු සහ දාර්ශනිකයෙකු (උ. 1716)
* [[1857]] - ඩයොනිසියෝස් සොලමොස්, ග්‍රීක කවියෙක් සහ පරිවර්තකයෙක් (උ. 1798)
* [[1874]] - ජූල්ස් මිෂෙල්, ප්‍රංශ ඉතිහාසඥයා, දාර්ශනිකයා සහ ශාස්ත්‍රීය (උ. 1798)
* [[1881]] - ෆෙඩෝර් දොස්තයෙව්ස්කි, රුසියානු නවකතාකරුවෙකු, කෙටිකතා රචකයෙක්, රචකයෙක් සහ දාර්ශනිකයෙක් (උ. 1821)
* [[1891]] - ජොහාන් ජොන්කින්ඩ්, ලන්දේසි චිත්‍ර ශිල්පියා (උ. 1819)

=== ක්‍රි.ව. 1901 සිට ===

* [[1903]] - චාල්ස් ගවන් ඩෆි, අයර්ලන්ත-ඕස්ට්‍රේලියානු දේශපාලනඥයා, වික්ටෝරියා ප්‍රාන්තයේ 8 වැනි අගමැති (උ. 1816)
* [[1906]] - පෝල් ලෝරන්ස් ඩන්බාර්, ඇමරිකානු කතුවරයා, කවියෙකු සහ නාට්‍ය රචකයෙකු (උ. 1872)
* [[1928]] - විලියම් ගිලීස්, ඕස්ට්‍රේලියානු දේශපාලනඥයා, ක්වීන්ස්ලන්තයේ 21 වැනි අගමැති (උ. 1868)
* [[1930]] - රිචඩ් විත්, නෝර්වීජියානු කපිතාන් සහ ව්‍යාපාරික, හර්ටිග්‍රුටන් ආරම්භ කළේය (උ. 1846)
* [[1932]] - ජුන්නොසුකේ ඉනෝ, ජපන් ව්‍යාපාරික සහ බැංකුකරු (උ. 1869)
* [[1932]] - ඒ.කේ. ගොලම් ජිලානි, බංග්ලාදේශ සොල්දාදුවෙක් සහ ක්‍රියාකාරිකයෙක් (උ. 1904)
* [[1942]] - ලෝරි ක්‍රිස්ටියන් රිලන්ඩර්, ෆින්ලන්ත දේශපාලනඥයා, ෆින්ලන්තයේ 2 වැනි ජනාධිපති (උ. 1883)
* [[1945]] – එලා ඩී. බැරියර්, ඇමරිකානු අධ්‍යාපනඥයා (උ. 1852)
* [[1950]] - ටෙඩ් තියඩෝර්, ඕස්ට්‍රේලියානු දේශපාලනඥයා, ක්වීන්ස්ලන්තයේ 20 වැනි අගමැති (උ. 1884)
* [[1951]] - එඩී ඩුචින්, ඇමරිකානු පියානෝ වාදකයෙක්, සංගීත කණ්ඩායමේ නායකයා සහ නළුවා (උ. 1910)
* [[1957]] - මික්ලෝස් හෝර්ති, හංගේරියානු අද්මිරාල් සහ දේශපාලනඥයා, හංගේරියාවේ රීජන්ට් (උ. 1868)
* [[1960]] - ඇලෙක්සැන්ඩර් බෙනොයිස්, රුසියානු චිත්‍ර ශිල්පියා සහ විචාරක (උ. 1870)
* [[1960]] - අර්නෝ ඩොනානි, හංගේරියානු පියානෝ වාදකයෙක්, නිර්මාපකයෙකු සහ කොන්දොස්තර (උ. 1877)
* [[1965]] - ඛාන් බහදූර් අහසනුල්ලා, බංග්ලාදේශ දේවධර්මාචාර්ය සහ අධ්‍යාපනඥ (උ. 1874)
* [[1966]] - සොෆී ටකර්, රුසියානු-උපත ඇමරිකානු ගායිකාව (උ. 1884)
* [[1969]] - ජෝර්ජ් &quot;ගැබී&quot; හේස්, ඇමරිකානු නළුවා සහ ගායකයා (උ. 1885)
* [[1976]] - පර්සි ෆේත්, කැනේඩියානු නිර්මාපකයෙකු සහ කොන්දොස්තර (උ. 1908)
* [[1977]] - සර්ජි ඉලියුෂින්, රුසියානු ඉංජිනේරු සහ ව්‍යාපාරික, ඉලියුෂින් නිර්මාණ සමාගම ආරම්භ කරන ලදී (උ. 1894)
* [[1978]] - කොස්ටන්ටේ ගිරාර්ඩෙන්ගෝ, ඉතාලි පාපැදි කරුවෙකු සහ පුහුණුකරු (උ. 1893)
* [[1979]] - ඇලන් ටේට්, ඇමරිකානු කවියෙකු සහ ශාස්ත්‍රීය (උ. 1899)
* [[1980]] – ටොම් මැක්ඩොනල්ඩ්, වේල්ස් මාධ්‍යවේදියා සහ කර්තෘ (උ. 1900)
* [[1981]] - එම්.සී.චාග්ලා, ඉන්දීය නීතිවේදියෙකු සහ දේශපාලනඥයා, ඉන්දීය විදේශ කටයුතු අමාත්‍ය (උ. 1900)
* [[1981]] - බිල් හේලි, ඇමරිකානු ගායක-ගීත රචක සහ ගිටාර් වාදක (උ. 1925)
* 1984 - යූරි ඇන්ඩ්‍රොපොව්, රුසියානු නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා (උ. 1914)
* 1989 - Osamu Tezuka, ජපන් නිදර්ශක, සජීවිකරණ සහ නිෂ්පාදක (උ. 1928)
* 1994 - හොවාර්ඩ් මාටින් ටෙමින්, ඇමරිකානු ජාන විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රාලික, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (උ. 1934)
* 1995 - ජේ. විලියම් ෆුල්බ්‍රයිට්, ඇමරිකානු නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා (උ. 1905)
* 1995 – Kalevi Keihänen, ෆින්ලන්ත ව්‍යවසායකයා (උ. 1924)
* 1995 - ඩේවිඩ් වේන්, ඇමරිකානු නළුවා (උ. 1914)
* 1998 - මොරිස් ෂූමාන්, ප්‍රංශ මාධ්‍යවේදියා සහ දේශපාලනඥයා, ප්‍රංශ විදේශ කටයුතු අමාත්‍ය (උ. 1911)
* 2001 - හර්බට් ඒ. සයිමන්, ඇමරිකානු දේශපාලන විද්‍යාඥ, ආර්ථික විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (උ. 1916)
* 2002 - ඉසබෙල් හොලන්ඩ්, ස්විස්-ඇමරිකානු කතුවරිය (උ. 1920)
* 2002 - මාග්‍රට් කුමරිය, ස්නෝඩන්හි ගණිකාව (උ. 1930)
* 2003 – Masatoshi Gündüz Ikeda, ජපන්-තුර්කි ගණිතඥ සහ ශාස්ත්‍රීය (උ. 1926)
* 2004 - ක්ලෝඩ් රයන්, කැනේඩියානු මාධ්‍යවේදියා සහ දේශපාලනඥයා (උ. 1925)
* 2005 - රොබට් කර්න්ස්, ඇමරිකානු ඉංජිනේරු, වින්ඩ්ස්ක්‍රීන් වයිපර් නිර්මාණය කළේය (උ. 1927)
* 2006 - ෆ්‍රෙඩී ලේකර්, ඉංග්‍රීසි ගුවන් නියමු සහ ව්‍යාපාරික, ලේකර් එයාර්වේස් ආරම්භ කරන ලදී (උ. 1922)
* 2007 - හැන්ක් බවර්, ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු (උ. 1922)
* 2007 - ඉයන් රිචඩ්සන්, ස්කොට්ලන්ත නළුවා (උ. 1934)
* 2008 - ක්‍රිස්ටෝපර් හයට්, ඇමරිකානු ගුප්ත විද්‍යාඥ සහ කර්තෘ (උ. 1943)
* 2008 - කාර්ම් ලිනෝ ස්පීටරි, මෝල්ටා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා සහ දේශපාලනඥයා (උ. 1932)
* 2008 - ජාසේ ටබටාබායි, ඉරාන චිත්‍ර ශිල්පියෙක්, කවියෙක් සහ මූර්ති ශිල්පියෙක් (උ. 1931)
* 2009 - ඔර්ලන්ඩෝ &quot;කැචයිටෝ&quot; ලෝපෙස්, කියුබානු බාසිස්ට් සහ නිර්මාපකයෙකු (උ. 1933)
* 2010 - වෝල්ටර් ෆ්‍රෙඩ්රික් මොරිසන්, ඇමරිකානු ව්‍යාපාරිකයා, ෆ්‍රිස්බී සොයා ගන්නා ලදී (උ. 1920)
* 2011 - මිල්ටියාඩිස් එවර්ට්, ග්‍රීක නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, ඇතන්ස්හි 69 වැනි නගරාධිපති (උ. 1939)
* 2012 – O. P. දත්තා, ඉන්දියානු අධ්‍යක්ෂක, නිෂ්පාදක සහ තිර රචක (උ. 1922)
* 2012 - ජෝන් හික්, ඉංග්‍රීසි දාර්ශනිකයා සහ ශාස්ත්‍රීය (උ. 1922)
* 2012 - ජෝ මොරෙට්ටි, ස්කොට්ලන්ත-දකුණු අප්‍රිකානු ගිටාර් වාදක සහ ගීත රචක (උ. 1938)
* 2013 – රිචඩ් ආර්ට්ස්වාගර්, ඇමරිකානු චිත්‍ර ශිල්පියෙක්, චිත්‍ර ශිල්පියෙක් සහ මූර්ති ශිල්පියෙක් (උ. 1923)
* 2013 - Keiko Fukuda, ජපන්-ඇමරිකානු සටන් කලාකරු සහ පුහුණුකරු (උ. 1913)
* 2013 - ජිමී ස්මිත්, අයර්ලන්ත හර්ලර් (උ. 1931)
* 2014 - ගේබ්‍රියෙල් ඇක්සෙල්, ඩෙන්මාර්ක නළුවා, අධ්‍යක්ෂක සහ නිෂ්පාදක (උ. 1918)
* 2014 - හාල් හෙරින්ග්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු (උ. 1924)
* 2014 - ලෝගන් ස්කොට්-බෝඩන්, ඉංග්‍රීසි ජෙනරාල් (උ. 1920)
* 2015 - ලියු හන්, චීන ව්‍යාපාරිකයෙක් සහ දානපතියෙක් (උ. 1965)
* 2015 - එඩ් සබෝල්, ඇමරිකානු චිත්‍රපට නිෂ්පාදක, සම-ආරම්භක එන්එෆ්එල් ෆිල්ම්ස් (උ. 1916)
* 2016 - සුෂිල් කොයිරාල, නේපාල දේශපාලනඥයා, නේපාලයේ 37 වැනි අගමැති (උ. 1939)
* 2016 - Zdravko Tolimir, බොස්නියානු සර්බියානු හමුදාපති (උ. 1948)
* 2017 – ඇන්ඩ්රේ සැල්වාට්, ප්‍රංශ හමුදා කර්නල් (උ. 1920)
* 2018 - රෙජි ඊ කැතී, වේදිකා, චිත්‍රපට සහ රූපවාහිනියේ ඇමරිකානු නළුවා (උ. 1958)
* 2018 - ජොහාන් ජොහාන්සන්, අයිස්ලන්ත නිර්මාපකයෙකු (උ. 1969)
* 2018 - ජෝන් ගැවින්, ඇමරිකානු නළුවා සහ මෙක්සිකෝවේ එක්සත් ජනපද තානාපති (උ. 1931)
* [[2021]] - චික් කොරියා, ඇමරිකානු ජෑස් නිර්මාපකයෙකු (උ. 1941)
* [[2022]] - ජොනී රේපර්, ඕස්ට්‍රේලියානු රග්බි ලීග් ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු (උ. 1939)

== නිවාඩු සහ සැමරුම් ==

* ටෙයිලෝ (වේල්ස්)
* පෙබරවාරි 9 යනු පිරිසිදු සඳුදා වැටිය හැකි මුල්ම දිනය වන අතර මාර්තු 15 නවතම දිනය වේ. මහා ලෙන්ට් හි පළමු සඳුදා සමරනු ලැබීය. (නැගෙනහිර ක්‍රිස්තියානි ධර්මය)
* පෙබරවාරි 9 මහජන ඉරිදා යෙදිය හැකි මුල්ම දිනය වන අතර මාර්තු 15 අලුත්ම දිනය වේ. ලෙන්ට් හි පළමු ඉරිදා සමරනු ලැබීය. (මෝල්ටාව)
* ශාන්ත මැරවුන්ගේ දිනය (ලෙබනනයේ රජයේ නිවාඩු දිනය)

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:පෙබරවාරි]]
[[ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින]]
[[ප්‍රවර්ගය:අවුරුද්දේ දින]]</text>
      <sha1>068enrfdghpfj0cmfshfzewuw54u7p0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පෙබරවාරි 28</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43910</id>
    <revision>
      <id>797355</id>
      <parentid>540745</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97535" sha1="800vrtnkqhn5mphq7mryb5brcwdo6rq" xml:space="preserve">{{Day}}

== සිදුවීම් ==

=== ක්‍රි.ව. 1600 ට පෙර ===

* ක්‍රිපූ 202 – හන් රාජවංශය විසින් සියවස් හතරක පාලනය ආරම්භ කරමින් ලියු බංග් චීනයේ අධිරාජ්‍යයා ලෙස සිංහාසනාරූඪ විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Xiong|first=Victor Cunrui|url=https://books.google.com/books?id=LgPmDwAAQBAJ|title=From Peasant to Emperor: The Life of Liu Bang|publisher=Airiti Press|year=2018|isbn=978-986-6286-71-1|pages=i, 159|language=en|access-date=2021-08-30|archive-date=2021-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830192546/https://books.google.com/books?id=LgPmDwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 870 - කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්හි සිව්වන කවුන්සිලය වසා දැමේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kelly|first=Joseph Francis|url=https://books.google.com/books?id=jLrn2Nx-g2YC|title=The Ecumenical Councils of the Catholic Church: A History|publisher=Liturgical Press|year=2009|isbn=978-0-8146-5376-0|pages=67–68|language=en|access-date=2021-08-30|archive-date=2021-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830192545/https://books.google.com/books?id=jLrn2Nx-g2YC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1525 – ඇස්ටෙක් රජු Cuauhtémoc, conquistador Hernán Cortés ගේ අනුපිළිවෙල මත ඝාතනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allsop|first=Scott|url=https://books.google.com/books?id=XCJeDwAAQBAJ|title=366 Days: Compelling Stories From World History|publisher=L &amp; E Books|year=2016|isbn=978-0-9956809-1-3|pages=64|language=en|access-date=2021-08-30|archive-date=2021-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830192547/https://books.google.com/books?id=XCJeDwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1601 ත් 1900 ත් අතර ===

* 1638 - ස්කොට්ලන්ත ජාතික සම්මුතිය එඩින්බරෝහිදී අත්සන් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Covenant {{!}} Scottish history |url=https://www.britannica.com/event/National-Covenant |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417051443/https://www.britannica.com/event/National-Covenant |archive-date=17 April 2021 |access-date=15 March 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1835 - එලියාස් ලොන්රොට් විසින් පැරණි කැලේවාලාවේ පෙරවදන ලෙස හැඳින්වෙන කැලේවල හි පළමු අනුවාදයට අත්සන් කර දින නියම කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Elias Lönnrot in Kainuu &amp;ndash; Field trip 6 |url=http://www.juminkeko.fi/lonnrot/en/aihe_3_5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615130814/http://www.juminkeko.fi/lonnrot/en/aihe_3_5.html |archive-date=15 June 2011 |access-date=19 August 2010}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1901 ට පසු ===

* 1922 - එක්සත් රාජධානිය ඒකපාර්ශ්වික නිදහස් ප්‍රකාශයක් මගින් ඊජිප්තුව මත සිය ආරක්‍ෂාව අවසන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-first=Albert P.|editor1-last=Blaustein|editor1-link=Albert Blaustein|editor2-first=Jay A.|editor2-last=Sigler|editor3-first=Benjamin R.|editor3-last=Beede|title=Independence Documents of the World|url=https://books.google.com/books?id=feyI5kisdBcC&amp;pg=PA204|volume=1|year=1977|publisher=[[Oceana Publications]]|location=[[Dobbs Ferry, New York|Dobbs Ferry, NY]]|isbn=978-0-379-00794-7|pages=204–205|access-date=2021-10-24|archive-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503030245/https://books.google.com/books?id=feyI5kisdBcC&amp;pg=PA204|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1925 - චාර්ලෙවොයික්ස්-කමුරස්කා භූමිකම්පාව ඊසානදිග උතුරු ඇමරිකාවට පහර දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1925 Charlevoix-Kamouraska earthquake |url=http://www.earthquakescanada.nrcan.gc.ca/historic-historique/events/19250301-en.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612211854/http://www.earthquakescanada.nrcan.gc.ca/historic-historique/events/19250301-en.php |archive-date=2017-06-12 |publisher=[[Natural Resources Canada]] |accessdate=2012-03-04}}&lt;/ref&gt;
* 1947 - පෙබරවාරි 28 සිදුවීම: තායිවානයේ සිවිල් ආරවුලකින් සිවිල් වැසියන් 30,000 ක් පමණ අහිමි වීය.
* 1948 - ක්‍රිස්ටියන්ස්බෝර්ග් ක්‍රොස් රෝඩ්ස් ගෝල්ඩ් කෝස්ට් හි වෙඩි තැබීම, බ්‍රිතාන්‍ය පොලිස් නිලධාරියෙකු හිටපු හමුදා භටයින්ගේ පාගමනකට වෙඩි තබා ඔවුන්ගෙන් තිදෙනෙකු මරා දමා විශාල කෝලාහල සහ ඇක්‍රා හි කොල්ලකෑම් ඇති කළේය.
* 1953 - ජේම්ස් වොට්සන් සහ ෆ්‍රැන්සිස් ක්‍රික් තම මිතුරන්ට DNA වල රසායනික ව්‍යුහය තීරණය කළ බව නිවේදනය කළහ. අප්‍රේල් නේචර් (ප්‍රකාශන අප්‍රේල් 2) හි ප්‍රකාශනයෙන් පසුව අප්‍රේල් 25 දින විධිමත් නිවේදනය සිදු කෙරේ.
* 1958 - කෙන්ටකි හි ෆ්ලොයිඩ් ප්‍රාන්තයේ පාසල් බස් රථයක් සුන්බුන් ට්‍රක් රථයක ගැටී වැස්සෙන් පිරී තිබූ ලෙවීසා ෆෝක් ගඟට බැම්මකින් ඇද වැටුණි. එක්සත් ජනපද ඉතිහාසයේ දරුණුතම පාසල් බස් රථ අනතුරු වලින් එකක් ලෙස සදහන් වේ. රියදුරු සහ ළමුන් 26 දෙනෙකු මිය යයි.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Tennessee Folklore Society|title=Bulletin|url=https://books.google.com/books?id=m0hLAAAAYAAJ|year=1999|page=122|access-date=2021-08-01|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801133901/https://books.google.com/books?id=m0hLAAAAYAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1959 - ඩිස්කවර් 1, ධ්‍රැවීය කක්ෂයක් සාක්ෂාත් කර ගැනීමට අදහස් කරන පළමු වස්තුව වන ඇමරිකානු ඔත්තු චන්ද්‍රිකාවක් දියත් කරන ලද නමුත් කක්ෂය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට අසමත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=G.W.A Drummer|title=Electronic Inventions and Discoveries: Electronics from its earliest beginnings to the present day, Fourth Edition|url=https://books.google.com/books?id=e35kJYAlyCgC&amp;pg=PA185|date=1 January 1997|publisher=CRC Press|isbn=978-0-7503-0493-1|pages=185|access-date=1 August 2021|archive-date=1 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801133900/https://books.google.com/books?id=e35kJYAlyCgC&amp;pg=PA185|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1966 - NASA T-38 Talon යානයක් මැක්ඩොනල් ගුවන් යානා කම්හල වෙත කඩා වැටීමෙන්, සාන්ත ලුයිස් හි ලැම්බර්ට් ෆීල්ඩ් හි දුර්වල දෘශ්‍ය ගොඩබෑමකට උත්සාහ කරමින් ගගනගාමීන් එලියට් සී සහ චාල්ස් බැසෙට් මිය ගියේය.

* 1972 - චීනය-එක්සත් ජනපද සබඳතා: එක්සත් ජනපදය සහ චීනය ෂැංහයි ප්‍රකාශය අත්සන් කරයි.

* 1974 - ජෙරමි තෝර්ප්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ලිබරල් පක්ෂය ඔවුන්ගේ විශාලතම ඡන්දය ලබා ගැනීමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cook|first=Chris|title=A Short History of the Liberal Party|url=https://archive.org/details/shorthistoryofli0000cook_r8k5|publisher=Macmillan Press|location=Basingstoke|year=1998|isbn=978-0-333-73516-9|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofli0000cook_r8k5/page/155 155]&amp;ndash;156, 246}}&lt;/ref&gt;
* 1975 - ලන්ඩනයේ, භූගත දුම්රියක් මුර්ගේට් ටර්මිනස් දුම්රිය ස්ථානයේ නැවැත්වීමට අපොහොසත් වී උමග කෙළවරට කඩා වැටී 43 දෙනෙකු මිය ගියේය.
* 1980 - ඇන්ඩලූසියාව ජනමත විචාරණයක් හරහා එහි ස්වයං පාලන ප්‍රඥප්තිය අනුමත කරයි.
* 1983 - M*A*S*H හි අවසාන කථාංගය මිලියන 106 කට ආසන්න ප්‍රේක්ෂකයින් සමඟ විකාශය විය. එය තවමත් වාර අවසාන තරඟයක වැඩිම නරඹන්නන්ගේ වාර්තාවට හිමිකම් කියයි.
* 1985 - තාවකාලික අයර්ලන්ත රිපබ්ලිකන් හමුදාව නිව්රි හි රෝයල් අල්ස්ටර් කොස්තාබුලරි පොලිස් ස්ථානයට මෝටාර් ප්‍රහාරයක් එල්ල කළ අතර, එක් දිනකදී RUC සඳහා වැඩිම ජීවිත හානියක් සිදු වූ නිලධාරීන් නව දෙනෙකු මිය ගියේය.
* 1986 - ස්වීඩනයේ 26 වැනි අගමැති ඔලොෆ් පාම් ස්ටොක්හෝම්හිදී ඝාතනය විය.
* 1991 - පළමු ගල්ෆ් යුද්ධය අවසන් විය.
* 1993 - මධ්‍යසාර, දුම්කොළ සහ ගිනි අවි නියෝජිතයින් කණ්ඩායමේ නායක ඩේවිඩ් කෝරෙෂ් අත්අඩංගුවට ගැනීම සඳහා වරෙන්තුවක් සමඟ ටෙක්සාස් හි වාකෝ හි ඩේවිඩියන් ශාඛාව වටලන ලදී. දින 51 ක ගැටුමක් ආරම්භ කරමින් මූලික වැටලීමේදී ATF නියෝජිතයින් හතර දෙනෙකු සහ ඩේවිඩියන් හය දෙනෙකු මිය යයි.
* 1995 - හිටපු ඕස්ට්‍රේලියානු ලිබරල් පක්ෂ නායක ජෝන් හෙව්සන් 1993 ඕස්ට්‍රේලියානු ෆෙඩරල් මැතිවරණයෙන් පරාජයට පත්වී වසර දෙකකට පමණ පසු ඕස්ට්‍රේලියානු පාර්ලිමේන්තුවෙන් ඉල්ලා අස්විය.

* 1997 - උතුරු ඉරානයේ භූමිකම්පාවක් මරණ 3,000 කට පමණ සිදු විය.

* 1997 - GRB 970228, ගැමා කිරණවල ඉතා දීප්තිමත් දැල්වීමක්, තත්පර 80 ක් පෘථිවියට පහර දෙමින්, ක්ෂීරපථයෙන් ඔබ්බට ගැමා කිරණ පිපිරීම් සිදුවන බවට මුල් සාක්ෂි සපයයි.
* 1997 - තුර්කි හමුදා සංදේශයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස තුර්කියේ රජය බිඳ වැටුණි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/28-subat-bin-yil-surecek-diyenleri-kimse-anmiyor-352977.html|title=28 Şubat bin yıl sürecek diyenleri kimse anmıyor|access-date=20 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228110331/http://www.trthaber.com/haber/gundem/28-subat-bin-yil-surecek-diyenleri-kimse-anmiyor-352977.html|archive-date=28 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 29, 2012 |title=28 Şubat Mahkumu, Anma Gecesinde Erbakan'ı Anlattı |url=https://www.haberler.com/28-subat-mahkumu-anma-gecesinde-erbakan-i-anlatti-3405377-haberi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305015858/http://www.haberler.com/28-subat-mahkumu-anma-gecesinde-erbakan-i-anlatti-3405377-haberi |archive-date=March 5, 2012 |access-date=January 20, 2021 |website=Haberler.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 February 2020 |title='Muhalefet, iktidarın en büyük destekçisidir' |url=https://www.haberturk.com/karamollaoglu-28-subat-turk-tarihine-gecen-kara-bir-lekedir-2595390 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317163802/https://www.haberturk.com/karamollaoglu-28-subat-turk-tarihine-gecen-kara-bir-lekedir-2595390 |archive-date=17 March 2020 |access-date=20 January 2021 |website=www.haberturk.com}}&lt;/ref&gt;
* 2001 - 2001 Nisqually භූමිකම්පාව, රික්ටර් පරිමාණයේ 6.8 ක විශාලත්වයකින් යුක්ත වූ අතර, දකුණු පුජෙට් සවුන්ඩ් හි කේන්ද්‍රය සහිතව, සියැටල් අගනගරයට හානි විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Earthquake registering 6.8 on Richter Scale jolts Seattle and Puget Sound on February 28, 2001. |url=https://historylink.org/File/3039 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305074509/https://www.historylink.org/file/3039 |archive-date=March 5, 2021 |access-date=March 12, 2021 |website=historylink.org}}&lt;/ref&gt;
* 2002 - ගුජරාටයේ ආගමික ප්‍රචණ්ඩත්වය අතරතුර, නරෝදා පැටියා සමූලඝාතනයෙන් පුද්ගලයින් 97 ක් සහ ගුල්බර්ග් සමිතියේ සමූලඝාතනයෙන් 69 දෙනෙක් මිය ගියහ.
* 2004 - 1947 පෙබරවාරි 28 සිදුවීම සැමරීම සඳහා කිලෝමීටර් 500 (සැතපුම් 310) දිග මිනිස් දම්වැලකින් 228 අතට අත දීමේ රැලියට මිලියනයකට අධික තායිවාන ජාතිකයන් සහභාගී විය.
* 2005 - ඉරාකයේ අල් හිල්ලා හි පොලිස් බඳවා ගැනීමේ මධ්‍යස්ථානයක මරාගෙන මැරෙන බෝම්බ ප්‍රහාරයකින් 127 දෙනෙක් මිය ගියහ.
* 2013 - XVI වන බෙනඩික්ට් පාප් වහන්සේ කතෝලික පල්ලියේ පාප් ධූරයෙන් ඉල්ලා අස් වූ අතර, 1415 දී XII ග්‍රෙගරි පාප්තුමාගෙන් පසුව එසේ කළ පළමු පාප්වරයා බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 February 2013 |title=Pope Benedict XVI to resign citing poor health |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-21411304 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230092610/https://www.bbc.com/news/world-21411304 |archive-date=30 December 2018 |access-date=15 March 2021 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

== උපත් ==

=== ක්‍රි.ව. 1600 ට පෙර ===

* 1261 – ස්කොට්ලන්තයේ මාග්‍රට්, නෝර්වේ රැජින (වි. 1283)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Anne Commire|title=Women in World History|url=https://books.google.com/books?id=RT0OAQAAMAAJ|date=12 December 2000|publisher=Gale|isbn=978-0-7876-4069-9|access-date=23 January 2019|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724103552/https://books.google.com/books?id=RT0OAQAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bjørgo |first=Narve |date=February 25, 2020 |title=Margrete Aleksandersdotter |url=http://nbl.snl.no/Margrete_Aleksandersdotter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117115842/https://nbl.snl.no/Margrete_Aleksandersdotter |archive-date=January 17, 2021 |access-date=February 27, 2021 |via=Store norske leksikon}}&lt;/ref&gt;
* 1518 – ෆ්‍රැන්සිස් III, බ්‍රිටනි ආදිපාදවරයා, බ්‍රිටනි ආදිපාදවරයා (වි. 1536)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Great Britain. Public Record Office|title=Calendar of letters, despatches, and state papers: relating to the negotiations between England and Spain, preserved in the archives at Simancas and elsewhere. ... Edited by G.A. Bergenroth. ...|url=https://books.google.com/books?id=PBczAQAAMAAJ&amp;pg=PA999|year=1877|publisher=Longman, Green, Longman, &amp; Roberts|pages=999|access-date=2019-01-23|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915031520/https://books.google.com/books?id=PBczAQAAMAAJ&amp;pg=PA999|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1533 - මයිකල් ද මොන්ටේන්, ප්‍රංශ දාර්ශනිකයා සහ කර්තෘ (වි. 1592)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Michel de Montaigne|title=Michel de Montaigne: Selected Essays|url=https://books.google.com/books?id=zXLCAgAAQBAJ&amp;pg=PR12|date=10 December 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-32039-7|pages=12|access-date=23 January 2019|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915025110/https://books.google.com/books?id=zXLCAgAAQBAJ&amp;pg=PR12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1535 – කොර්නේලියස් ගෙමා, ලන්දේසි තාරකා විද්‍යාඥයා සහ ජ්‍යෝතිඃ ශාස්ත්‍රඥයා (වි. 1578)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Henry de Vocht|title=History of the Foundation and the Rise of the Collegium Trilingue Lovaniense, 1517–1550|url=https://books.google.com/books?id=FkpNAAAAYAAJ|year=1951|publisher=Kraus Reprint Limited|page=556|access-date=2020-03-02|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915024901/https://books.google.com/books?id=FkpNAAAAYAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1552 – ජොස්ට් බර්ගි, ස්විට්සර්ලන්ත ගණිතඥයා සහ ඔරලෝසු සාදන්නා (වි. 1632)&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Virginia Trimble|author2=Thomas R. Williams|author3=Katherine Bracher|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C&amp;pg=PA184|date=18 September 2007|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-0-387-30400-7|pages=184|access-date=2 March 2020|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915025209/https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C&amp;pg=PA184|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1601 ත් 1900 ත් අතර ===

* 1675 - ගුයිලූම් ඩෙලිස්ලේ, ප්‍රංශ සිතියම් විද්‍යාඥයා (වි. 1726)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Thompson Cooper|title=A New Biographical Dictionary: Containing Concise Notices of Eminent Persons of All Ages and Countries|url=https://books.google.com/books?id=PfIMAAAAYAAJ&amp;pg=PA487|year=1873|publisher=Bell|pages=487|access-date=2020-03-02|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915025825/https://books.google.com/books?id=PfIMAAAAYAAJ&amp;pg=PA487|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1683 - රෙනේ ඇන්ටොයින් ෆර්චෝල්ට් ද රූමූර්, ප්‍රංශ කීට විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය (වි. 1757)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Reed Business Information|title=New Scientist|url=https://archive.org/details/bub_gb_dGloQlpCO_4C|date=24 February 1983|publisher=Reed Business Information|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_dGloQlpCO_4C/page/n34 533]}}&lt;/ref&gt;
* 1704 - ලුවී ගොඩින්, ප්‍රංශ තාරකා විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රාලික (වි. 1760)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|last=Hockey|first=Thomas|date=2014|publisher=[[Springer Publishing]]|doi=10.1007/978-1-4419-9917-7_524|isbn=978-1-4419-9917-7|access-date=April 21, 2020|url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4419-9917-7_524|archive-date=September 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914171657/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4419-9917-7_524|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1848 – ආතර් ගිරි, ප්‍රංශ ඉතිහාසඥ සහ ශාස්ත්‍රීය (වි. 1899)&lt;ref&gt;{{EB1911|inline=y|wstitle=Giry, Arthur|volume=12|page=51}}&lt;/ref&gt;
* 1858 – ටෝර් ස්වෙන්බර්ග්, ස්වීඩන් නළුවා සහ අධ්‍යක්ෂ (වි. 1941)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tore Svennberg &amp;ndash; SFdb |url=http://www.svenskfilmdatabas.se/en/Item/?type=person&amp;itemid=57951 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101162744/http://www.sfi.se/en-gb/Swedish-film-database/Item/?type=PERSON&amp;itemid=57951 |archive-date=2017-01-01 |access-date=2021-02-27}}&lt;/ref&gt;
* 1866 – වියචෙස්ලාව් ඉවානොව්, රුසියානු කවියෙක් සහ නාට්‍ය රචකයෙක් (වි. 1949)&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Deschartes|first=O.|year=1954|title=Vyacheslav Ivanov|url=http://www.v-ivanov.it/wp-content/uploads/2010/12/deshartes_ivanov_1954_text.pdf|url-status=live|journal=Oxford Slavonic Papers|volume=V|page=42|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204050941/http://www.v-ivanov.it/wp-content/uploads/2010/12/deshartes_ivanov_1954_text.pdf|archive-date=2020-12-04|access-date=2020-09-11}}&lt;/ref&gt;
* 1878 – පියරේ ෆැටූ, ප්‍රංශ ගණිතඥයෙක් සහ තාරකා විද්‍යාඥයෙක් (වි. 1929)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fatou biography |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Fatou.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230070413/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Fatou.html |archive-date=2016-12-30 |access-date=2017-11-08 |website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk}}&lt;/ref&gt;
* 1884 – ඇන්ට්ස් පිප්, එස්තෝනියානු නීතීඥ සහ දේශපාලනඥයා, එස්තෝනියාවේ 7 වැනි අගමැති (වි. 1942)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ants Piibu sünd |url=http://www.histrodamus.ee/?event=Show_event&amp;event_id=2695&amp;layer=172#2695 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214824/http://www.histrodamus.ee/?event=Show_event&amp;event_id=2695&amp;layer=172#2695 |archive-date=3 March 2016 |access-date=8 June 2013 |publisher=[[Histrodamus]] |language=et}}&lt;/ref&gt;
* 1887 – විලියම් සෝරාච්, ලිතුවේනියානු-ඇමරිකානු මූර්ති ශිල්පියා සහ චිත්‍ර ශිල්පියා (වි. 1966)&lt;ref&gt;{{cite web |title=William Zorach |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/658045/William-Zorach |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091215223514/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/658045/William-Zorach |archive-date=2009-12-15 |access-date=2009-10-22 |publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}&lt;/ref&gt;
* 1894 - බෙන් හෙක්ට්, ඇමරිකානු අධ්‍යක්ෂක, නිෂ්පාදක සහ තිර රචක (වි. 1964)&lt;ref&gt;{{britannica|259157}}&lt;/ref&gt;
* 1896 – පිලිප් ෂෝල්ටර් හෙන්ච්, ඇමරිකානු වෛද්‍ය සහ අන්තරාසර්ග විද්‍යාඥ, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (වි. 1965)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1950 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1950/hench/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906152252/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1950/hench/facts/ |archive-date=2020-09-06 |access-date=2020-09-11 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;
* 1898 – සෙකි රීසා ස්පෝරල්, තුර්කි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා (වි. 1969)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 18, 2020 |title=Zeki RÄ±za Sporel Bio, Stats, and Results &amp;#124; Olympics at Sports-Reference.com |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sp/zeki-riza-sporel-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418102817/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sp/zeki-riza-sporel-1.html |archive-date=2020-04-18}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1901 ට පසු ===

* 1901 – ලිනස් පෝලිං, ඇමරිකානු රසායන විද්‍යාඥයෙක් සහ ක්‍රියාකාරිකයෙක්, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (වි. 1994)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1954 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727114643/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/facts/ |archive-date=2019-07-27 |access-date=2020-09-11 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;
* 1906 - බග්සි සීගල්, ඇමරිකානු මැර කල්ලි නායක (වි. 1947)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bugsy Siegel |url=https://www.biography.com/crime-figure/bugsy-siegel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914164758/https://www.biography.com/crime-figure/bugsy-siegel |archive-date=2020-09-14 |access-date=2020-09-11 |website=Biography}}&lt;/ref&gt;
* 1907 – මිල්ටන් කැනිෆ්, ඇමරිකානු කාටූන් ශිල්පී (වි. 1988)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1982/06/28/obituaries/charles-j-russhon-71-dies-basis-of-comic-strip-figure.html|title=Charles J. Russhon, 71, Dies; Basis of Comic Strip Figure|date=1982-06-28|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2007-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403141749/http://www.nytimes.com/1982/06/28/obituaries/charles-j-russhon-71-dies-basis-of-comic-strip-figure.html|archive-date=2015-04-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1908 – බිලී බර්ඩ්, ඇමරිකානු නිළිය (වි. 2002)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Billie Bird |url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2ba8773aa9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717184821/http://explore.bfi.org.uk/4ce2ba8773aa9 |archive-date=2012-07-17 |work=BFI}}&lt;/ref&gt;
* 1909 – ස්ටීවන් ස්පෙන්ඩර්, ඉංග්‍රීසි කතුවරයා සහ කවියා (වි. 1995)&lt;ref&gt;{{cite book|author=David Leeming|title=Stephen Spender: A Life in Modernism|url=https://books.google.com/books?id=GgMRDqgIbqEC&amp;pg=PT18|date=1 April 2011|publisher=Henry Holt and Company|isbn=978-1-4299-3974-4|pages=18|access-date=11 September 2020|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915031534/https://books.google.com/books?id=GgMRDqgIbqEC&amp;pg=PT18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1915 – කෙට්ටි ෆ්‍රින්ග්ස්, ඇමරිකානු කතුවරයා, නාට්‍ය රචකයෙක් සහ තිර රචකයෙක් (වි. 1981)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Library of Congress LCCN Permalink n80158657 |url=https://lccn.loc.gov/n80158657 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144343/https://lccn.loc.gov/n80158657 |archive-date=2022-03-01 |access-date=2020-09-11 |website=lccn.loc.gov}}&lt;/ref&gt;
* 1915 – පීටර් මෙදාවර්, බ්‍රසීලියානු-ඉංග්‍රීසි ජීව විද්‍යාඥ සහ ප්‍රතිශක්ති විද්‍යාඥ, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (වි. 1987)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1960 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1960/medawar/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814175342/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1960/medawar/facts/ |archive-date=2020-08-14 |access-date=2020-09-11 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;
* 1919 – ඇල්ෆ්‍රඩ් මාෂල්, ඇමරිකානු ව්‍යාපාරිකයා, මාෂල්ස් ආරම්භ කළේය (වි. 2013)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/01/02/business/alfred-marshall-founder-of-stores-that-bear-his-name-dies-at-94.html?_r=0|title=Alfred Marshall, Founder of Stores That Bear His Name, Dies at 94|last=Slotnik|first=Daniel E.|date=2014-01-01|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102032112/http://www.nytimes.com/2014/01/02/business/alfred-marshall-founder-of-stores-that-bear-his-name-dies-at-94.html?_r=0|archive-date=2014-01-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1920 – ජඩ්විගා පිල්සුඩ්ස්කා, පෝලන්ත සොල්දාදුවෙකු, නියමුවෙකු සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියෙකු (වි. 2014)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://wiadomosci.onet.pl/kraj/nie-zyje-jadwiga-pilsudska-jaraczewska-miala-94-lata/dphwz|title=Nie żyje Jadwiga Piłsudska-Jaraczewska. Miała 94 lata|date=2014-11-16|newspaper=Onet Wiadomości|access-date=2016-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230001229/http://wiadomosci.onet.pl/kraj/nie-zyje-jadwiga-pilsudska-jaraczewska-miala-94-lata/dphwz|archive-date=2016-12-30|language=pl-PL|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1921 – මාරා හලිම් හරහාප්, ඉන්දුනීසියානු හමුදා නිලධාරි, උතුරු සුමාත්‍රා ආණ්ඩුකාර (වි. 2015)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Efendi |first=Reza |date=3 December 2015 |title=Eks Gubernur Sumut Marah Halim Harahap Wafat |url=https://www.liputan6.com/news/read/2381255/eks-gubernur-sumut-marah-halim-harahap-wafat |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144301/https://www.liputan6.com/news/read/2381255/eks-gubernur-sumut-marah-halim-harahap-wafat |archive-date=1 March 2022 |access-date=29 May 2020 |website=www.liputan6.com |publisher=Liputan6 |quote=}}&lt;/ref&gt;
* 1922 – රාදු කැම්පේනු, රුමේනියානු දේශපාලනඥයා (වි. 2016)&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 October 2016 |title=Veteran Romanian liberal leader Radu Campeanu dies at age 94 |url=https://www.romania-insider.com/veteran-romanian-liberal-leader-radu-campeanu-dies-age-94 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501111134/https://www.romania-insider.com/veteran-romanian-liberal-leader-radu-campeanu-dies-age-94 |archive-date=1 May 2021 |access-date=1 May 2021 |website=Romania-Insider.com}}&lt;/ref&gt;
* 1924 – රොබට් ඒ රෝ, ඇමරිකානු සොල්දාදුවෙකු සහ දේශපාලනඥයා (වි. 2014)&lt;ref&gt;Fried, Joseph P. [https://www.nytimes.com/2014/07/16/nyregion/robert-a-roe-new-jersey-congressman-dies-at-90.html &quot;Robert Roe, New Jersey Congressman Called ‘Mr. Jobs,’ Dies at 90&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201118121057/https://www.nytimes.com/2014/07/16/nyregion/robert-a-roe-new-jersey-congressman-dies-at-90.html|date=2020-11-18}}, ''[[The New York Times]]'', July 15, 2014. Accessed July 16, 2014. &quot;Robert A. Roe, who as a congressman from New Jersey for 23 years played a key role in financing projects to expand the nation’s highway and mass transit systems and to combat water and ground pollution, died on Tuesday at his home in Green Pond, N.J.&quot;&lt;/ref&gt;
* 1925 – හැරී එච්. කෝබට්, බුරුම-ඉංග්‍රීසි නළුවා (වි. 1982)&lt;ref&gt;{{Screenonline name|id=544633|name=Harry H. Corbett}}&lt;/ref&gt;
* 1928 – ස්ටැන්ලි බේකර්, වේල්ස් නළුවා සහ නිෂ්පාදක (වි. 1976)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Stanley Baker: 10 essential films |url=https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/stanley-baker-10-essential-films |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823045048/https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/stanley-baker-10-essential-films |archive-date=2020-08-23 |access-date=2020-09-16 |website=British Film Institute}}&lt;/ref&gt;
* 1928 – ටොම් ඇල්ඩ්‍රෙජ්, ඇමරිකානු නළුවා (වි. 2011)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/07/26/theater/tom-aldredge-character-actor-dies-at-83.html|title=Tom Aldredge, Character Actor, Dies at 83|last=Fox|first=Margalit|date=July 26, 2011|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=September 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727183537/http://www.nytimes.com/2011/07/26/theater/tom-aldredge-character-actor-dies-at-83.html|archive-date=2011-07-27|page=A19|author-link=Margalit Fox|url-access=limited|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1928 – සිල්වියා ඩෙල් විලාඩ්, නිළිය, නර්තන ශිල්පිනිය, නර්තන ශිල්පිනිය සහ අප්‍රිකානු-පුවර්ටෝ රිකන් ක්‍රියාකාරිනිය (වි. 1990)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sylvia del Villard &amp;ndash; Fundación Nacional para la Cultura Popular |url=https://prpop.org/biografias/sylvia-del-villard/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002174907/https://prpop.org/biografias/sylvia-del-villard/ |archive-date=2020-10-02 |access-date=2020-09-17}}&lt;/ref&gt;
* 1929 - හේඩන් ෆ්‍රයි, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු (වි. 2019)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kay |first=James |date=December 26, 1981 |title=Hayden Fry: Iowa Coach Proves Master Motivator |url=https://www.upi.com/Archives/1981/12/26/Hayden-Fry-Iowa-Coach-Proves-Master-Motivator/4455378190800/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222073812/https://www.upi.com/Archives/1981/12/26/Hayden-Fry-Iowa-Coach-Proves-Master-Motivator/4455378190800/ |archive-date=December 22, 2019 |access-date=December 21, 2019 |publisher=United Press International}}&lt;/ref&gt;
* 1929 – ජෝන් මොන්ටේග්, ඇමරිකානු-අයර්ලන්ත කවියෙකු සහ ශාස්ත්‍රීය (වි. 2016)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/final-homecoming-for-late-poet-john-montague-1.2901271|title=Final homecoming for late poet John Montague|last=Marlowe|first=Lara|date=December 10, 2016|newspaper=The Irish Times|access-date=December 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031144/http://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/final-homecoming-for-late-poet-john-montague-1.2901271|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1929 - ෆ්‍රෑන්ක් ගෙරි, කැනේඩියානු-උපත ඇමරිකානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා සහ නිර්මාණකරු&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biography: Frank Gehry |url=https://www.biography.com/artist/frank-gehry}}&lt;/ref&gt;
* 1930 - ලියොන් කූපර්, ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1972 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1972/cooper/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902062251/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1972/cooper/facts/ |archive-date=2019-09-02 |access-date=2020-09-17 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;
* 1931 - පීටර් ඇලිස්, ඉංග්‍රීසි ගොල්ෆ් ක්‍රීඩක සහ ක්‍රීඩා විකාශක (වි. 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 17, 2004 |title=The Observer Profile: Peter Alliss |url=http://www.theguardian.com/sport/2004/jul/18/golf.comment4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520225817/https://www.theguardian.com/sport/2004/jul/18/golf.comment4 |archive-date=May 20, 2017 |access-date=February 27, 2021 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-12-06 |title=Peter Alliss, the 'Voice of Golf' on British TV, passes away at 89 |url=https://www.pgatour.com/news/2020/12/06/peter-alliss-voice-of-golf-british-tv-bbc-passes-away-at-89.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109011703/https://www.pgatour.com/news/2020/12/06/peter-alliss-voice-of-golf-british-tv-bbc-passes-away-at-89.html |archive-date=2021-01-09 |access-date=2021-02-27 |website=PGAtour}}&lt;/ref&gt;
* 1931 – ගැවින් මැක්ලියෝඩ්, ඇමරිකානු නළුවා, ක්‍රිස්තියානි ක්‍රියාකාරිකයෙක් සහ කර්තෘ (වි. 2021)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/article/gavin-macleod-entertainment-arts-and-entertainment-6313dfd801244eeeea2be2ddeac1cdbb|title=Gavin MacLeod, 'Love Boat' captain, dies at 90|date=May 29, 2021|work=[[Associated Press]]|accessdate=May 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529203736/https://apnews.com/article/gavin-macleod-entertainment-arts-and-entertainment-6313dfd801244eeeea2be2ddeac1cdbb|archive-date=May 29, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/05/29/arts/television/gavin-macleod-dead.html|title=Gavin MacLeod, 'Mary Tyler Moore' and 'Love Boat' Actor, Dies at 90|last=Flaherty|first=Mike|date=May 29, 2021|work=[[The New York Times]]|accessdate=May 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529213531/https://www.nytimes.com/2021/05/29/arts/television/gavin-macleod-dead.html|archive-date=May 29, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1931 – ලෙන් නිව්කොම්බේ, වේල්ස් පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ බාලදක්ෂ (වි. 1996)&lt;ref&gt;{{Hugman|14515|access-date=23 February 2020}}&lt;/ref&gt;
* 1932 – දොන් ෆ්‍රෑන්ක්ස්, කැනේඩියානු නළුවෙක්, ගායකයෙක් සහ ජෑස් සංගීතඥයෙක් (වි. 2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 29, 2018 |title=Don Francks &amp;ndash; The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.com/en/m/article/don-francks/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829072258/https://www.thecanadianencyclopedia.com/en/m/article/don-francks/ |archive-date=2018-08-29}}&lt;/ref&gt;
* 1933 – රයින් තාගේපෙරා, එස්තෝනියානු දේශපාලන විද්‍යාඥ සහ දේශපාලනඥයා&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 18, 2007 |title=Rein Taagepera |url=http://www.ut.ee/SOPL/cv/taageperae.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118012738/http://www.ut.ee/SOPL/cv/taageperae.htm |archive-date=2007-11-18}}&lt;/ref&gt;
* 1937 - ජෙෆ් ෆැරල්, ඇමරිකානු පිහිනුම් ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 19, 2011 |title=Jeff Farrell Biography and Olympic Results &amp;#124; Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/fa/jeff-farrell-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110519205803/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/fa/jeff-farrell-1.html |archive-date=2011-05-19}}&lt;/ref&gt;
* 1939 – ඩැනියල් සී. ටුසී, චීන-ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1998 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1998/tsui/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004003435/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1998/tsui/facts/ |archive-date=2019-10-04 |access-date=2020-09-18 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;
* 1939 - ටොමී ටියුන්, ඇමරිකානු නළුවා, නර්තන ශිල්පියා, ගායකයා, නාට්‍ය අධ්‍යක්ෂක, නිෂ්පාදක සහ නර්තන ශිල්පි&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://memory.loc.gov/diglib/ihas/loc.music.tdabio.180/default.html|title=Tommy Tune|via=memory.loc.gov|access-date=2021-03-03|archive-date=2021-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226124016/https://memory.loc.gov/diglib/ihas/loc.music.tdabio.180/default.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1940 – මාරියෝ ඇන්ඩ්‍රෙට්ටි, ඉතාලි-ඇමරිකානු ධාවන ධාවකයා&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Pruett |first1=Marshall |date=28 February 2022 |title=Happy 82nd Birthday, Mario Andretti |url=https://www.roadandtrack.com/motorsports/videos/a3918/happy-birthday-mario-andretti/ |access-date=16 February 2023 |publisher=[[Road &amp; Track]]}}&lt;/ref&gt;
* 1942 - ෆ්‍රෑන්ක් බොනර්, ඇමරිකානු නළුවා සහ රූපවාහිනී අධ්‍යක්ෂ (වි. 2021)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/06/18/arts/television/frank-bonner-dead.html|title=Frank Bonner, Brash Salesman on 'WKRP in Cincinnati,' Dies at 79|date=June 18, 2021|newspaper=The New York Times|access-date=June 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618195805/https://www.nytimes.com/2021/06/18/arts/television/frank-bonner-dead.html|archive-date=June 18, 2021|agency=Associated Press|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1942 – බ්‍රයන් ජෝන්ස්, ඉංග්‍රීසි ගිටාර් වාදකයෙක්, ගීත රචකයෙක් සහ නිෂ්පාදකයෙක් (වි. 1969)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jackson|first=Laura|title=Golden Stone: The Untold Life and Tragic Death of Brian Jones|year=1992|publisher=Smith Gryphon Limited|isbn=0-312-09820-0|url=https://archive.org/details/goldenstoneuntol00jack|page=3}}&lt;/ref&gt;
* 1942 - ඩිනෝ සොෆ්, ඉතාලි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dino Zoff |url=http://www.worldfootball.net/player_summary/dino-zoff/ |access-date=11 January 2018 |publisher=www.worldfootball.net}}&lt;/ref&gt;
* 1943 - බාබරා ඇක්ලින්, ඇමරිකානු ගායිකාවක්-ගීත රචකයෙක් (වි. 1998)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Bob Leszczak|title=Encyclopedia of Pop Music Aliases, 1950–2000|url=https://books.google.com/books?id=3u7iBQAAQBAJ&amp;pg=PA1|date=11 December 2014|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-4008-7|pages=1–|access-date=18 September 2020|archive-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144256/https://books.google.com/books?id=3u7iBQAAQBAJ&amp;pg=PA1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1944 - කෙලී බිෂොප්, ඇමරිකානු නිළිය&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kelly Bishop |url=https://www.playbill.com/person/kelly-bishop-vault-0000046846 |access-date=16 February 2023 |publisher=[[Playbill]]}}&lt;/ref&gt;

* 1944 – එඩ්වඩ් ග්‍රීන්ස්පන්, කැනේඩියානු නීතීඥ සහ කර්තෘ (වි. 2014)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://nationalpost.com/news/canada/eddie-greenspan-has-died|title=A 'giant': Legendary Canadian defence lawyer Edward Greenspan dies in Phoenix at age 70|last1=Boesveld|first1=Sarah|date=24 January 2015|newspaper=National Post}}&lt;/ref&gt;
* 1944 - සෙප් මේයර්, ජර්මානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sepp Maier &amp;ndash; 1979/1980 |url=https://www.fussballdaten.de/person/sepp-maier/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206205150/https://www.fussballdaten.de/person/sepp-maier/ |archive-date=2020-12-06 |access-date=2020-09-18 |website=Fussballdaten}}&lt;/ref&gt;
* 1944 – ස්ටෝම් තෝර්ගර්සන්, ඉංග්‍රීසි ග්‍රැෆික් නිර්මාණකරු (වි. 2013)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/apr/18/storm-thorgerson-dies-69-designer-of-album-covers-for-pink-floyd|title=Storm Thorgerson dies aged 69: 'the best album designer in the world'|last=Sweeting|first=Adam|date=18 April 2013|work=[[The Guardian]]|access-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522033114/http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2013/apr/18/storm-thorgerson-dies-69-designer-of-album-covers-for-pink-floyd|archive-date=22 May 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1945 - බුබ්බා ස්මිත්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ නළුවා (වි. 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bubba Smith Stats |url=https://www.pro-football-reference.com/players/S/SmitBu00.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615191140/https://www.pro-football-reference.com/players/S/SmitBu00.htm |archive-date=2018-06-15 |access-date=2020-09-27 |website=Pro-Football-Reference.com}}&lt;/ref&gt;
* 1946 – රොබින් කුක්, ස්කොට්ලන්ත අධ්‍යාපනඥ සහ දේශපාලනඥයා, විදේශ සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය කටයුතු පිළිබඳ රාජ්‍ය ලේකම් (වි. 2005)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Daniel Webster Hollis|title=British Political Leaders: A Biographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=IolLcc5htJoC&amp;pg=PA87|year=2001|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-043-7|pages=87|access-date=2019-01-23|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915031938/https://books.google.com/books?id=IolLcc5htJoC&amp;pg=PA87|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1946 - සිරීටා රයිට්, ඇමරිකානු ගායිකාවක්-ගීත රචකයෙක් (වි. 2004)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2004/jul/13/guardianobituaries.artsobituaries1|title=Obituary: Syreeta|last=Laing|first=Dave|date=2004-07-13|work=The Guardian|access-date=2019-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409144044/https://www.theguardian.com/news/2004/jul/13/guardianobituaries.artsobituaries1|archive-date=2019-04-09|language=en-GB|issn=0261-3077|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1948 - ස්ටීවන් චු, ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥ සහ දේශපාලනඥයා, 12 වැනි එක්සත් ජනපද බලශක්ති ලේකම්, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී&lt;ref&gt;{{cite journal|last=O'Shea|first=Jennifer L.|date=December 30, 2008|title=10 Things You Didn't Know About Steven Chu; Steven Chu is President-elect Obama's pick for energy secretary|url=https://www.usnews.com/news/obama/articles/2008/12/30/10-things-you-didnt-know-about-steven-chu|url-status=live|journal=U.S. News &amp; World Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612153645/https://www.usnews.com/news/obama/articles/2008/12/30/10-things-you-didnt-know-about-steven-chu|archive-date=June 12, 2018|access-date=December 17, 2012}}&lt;/ref&gt;
* 1948 - බර්නාඩෙට් පීටර්ස්, ඇමරිකානු නිළිය, ගායිකාව සහ කතුවරිය&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biography for Bernadette Peters |url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/150974%7C0/Bernadette-Peters/biography.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820234530/http://www.tcm.com/tcmdb/person/150974%7C0/Bernadette-Peters/biography.html |archive-date=2020-08-20}}&lt;/ref&gt;
* 1948 – මර්සිඩීස් රුහ්ල්, ඇමෙරිකානු නිළිය&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mercedes Ruehl |url=https://www.playbill.com/person/mercedes-ruehl-vault-0000092914 |access-date=16 February 2023 |publisher=[[Playbill]]}}&lt;/ref&gt;
* 1949 – සොයියා සීයුරෙස්කු, රුමේනියානු ගණිතඥයා, කොමියුනිස්ට් නායක නිකොලා සීයුරෙස්කු සහ ඔහුගේ බිරිඳ එලේනා සියුසෙස්කු (වි. 2006)&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 25, 2006 |title=Daughter of Communist president Ceausescu dies |url=https://www.neweurope.eu/article/daughter-communist-president-ceausescu-dies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144329/https://www.neweurope.eu/article/daughter-communist-president-ceausescu-dies |archive-date=March 1, 2022 |access-date=May 1, 2021 |website=NewEurope}}&lt;/ref&gt;
* 1953 - පෝල් කෘග්මන්, ඇමරිකානු ආර්ථික විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රාලික, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Paul Krugman|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=June 8, 2017|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1474708/Paul-Krugman|access-date=January 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425054313/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1474708/Paul-Krugman|archive-date=April 25, 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1953 - රිකී ස්ටීම්බෝට්, ඇමරිකානු වෘත්තීය මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mac |first1=Eddie |date=28 February 2017 |title=This Day in Wrestling History (Feb. 28): Happy Birthday Ricky Steamboat! |url=https://www.cagesideseats.com/2017/2/28/14750762/today-pro-wrestling-history-feb-28-happy-birthday-ricky-the-dragon-steamboat |access-date=16 February 2023 |publisher=[[CageSide Seats]]}}&lt;/ref&gt;
* 1954 - බ්‍රයන් බිලික්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයෙක්, පුහුණුකරු සහ ක්‍රීඩා විකාශකයෙක්&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 24, 2007 |title=Brian Billick Record, Statistics, and Category Ranks - Pro-Football-Reference.com |url=http://www.rbref.com/coaches/BillBr0.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124023101/http://www.rbref.com/coaches/BillBr0.htm |archive-date=2007-11-24}}&lt;/ref&gt;
* 1955 - ඇඩ්‍රියන් ඩැන්ට්ලි, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ පුහුණුකරු&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Adrian Dantley Stats |url=https://www.basketball-reference.com/players/d/dantlad01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513012516/http://www.basketball-reference.com/players/d/dantlad01.html |archive-date=2013-05-13 |access-date=2020-09-27 |website=Basketball-Reference.com}}&lt;/ref&gt;
* 1955 – ගිල්බට් ගොට්ෆ්‍රයිඩ්, ඇමරිකානු විකට නළුවෙක්, නළුවෙක් සහ ගායකයෙක් (වි. 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Jason Buchanan |date=2014 |title=Gilbert Gottfried - Biography - Movies &amp; TV - NYTimes.com |url=https://www.nytimes.com/movies/person/27947/Gilbert-Gottfried/biography |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502032528/https://www.nytimes.com/movies/person/27947/Gilbert-Gottfried/biography |archive-date=2014-05-02 |work=[[The New York Times]] |department=Movies &amp; TV Dept.}}&lt;/ref&gt;
* 1956 – ෆ්‍රැන්සිස් හියුස්, අයර්ලන්ත රිපබ්ලිකන්, කුසගින්නෙන් පෙළෙන ක්‍රීඩකයා (වි. 1981)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francis Hughes &amp;#124; Bobby Sands Trust |url=https://www.bobbysandstrust.com/hungerstrikers/francis-hughes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519013206/https://www.bobbysandstrust.com/hungerstrikers/francis-hughes/ |archive-date=2021-05-19 |access-date=2021-09-18}}&lt;/ref&gt;
* 1956 – ටෙරී ලීහි, ඉංග්‍රීසි ව්‍යාපාරික&lt;ref&gt;{{Cite web |title=EIU.com |url=http://www.eiu.com/site_info.asp?info_name=AwardsSir_Terry_Leahy&amp;entry1=AwardsNav1&amp;infositelayout=site_info_nav_awards&amp;rf=0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180130145445/http://www.eiu.com/site_info.asp?info_name=AwardsSir_Terry_Leahy&amp;entry1=AwardsNav1&amp;infositelayout=site_info_nav_awards&amp;rf=0 |archive-date=2018-01-30 |access-date=2020-09-27 |website=www.eiu.com}}&lt;/ref&gt;
* 1957 – ඉයන් ස්මිත්, නවසීලන්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩක සහ ක්‍රීඩා විකාශක&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ian Smith |url=https://www.espncricinfo.com/newzealand/content/player/38396.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130202/https://www.espncricinfo.com/newzealand/content/player/38396.html |archive-date=2020-11-08 |access-date=2020-09-30 |website=Cricinfo}}&lt;/ref&gt;
* 1957 – ජෝන් ටර්ටුරෝ, ඇමරිකානු නළුවා සහ අධ්‍යක්ෂක&lt;ref&gt;{{cite web |title=John Turturro |url=https://www.playbill.com/person/john-turturro-vault-0000042720 |access-date=16 February 2023 |publisher=[[Playbill]]}}&lt;/ref&gt;
* 1957 - සින්ඩි විල්සන්, ඇමරිකානු ගායක-ගීත රචක&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 15, 2018 |title=Cindy Wilson &amp;ndash; Singer &amp;ndash; Biography |url=https://www.biography.com/people/cindy-wilson-17189470#35-years-later-and-counting |archive-url=https://web.archive.org/web/20180315152012/https://www.biography.com/people/cindy-wilson-17189470#35-years-later-and-counting |archive-date=2018-03-15}}&lt;/ref&gt;
* 1958 – මැනුවෙල් ටොරස් ෆීලික්ස්, මෙක්සිකානු අපරාධකරු සහ මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරු (වි. 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2012 |title=&quot;El Ondeado&quot;: a salto de mata |url=http://www.noroeste.com.mx/publicaciones.php?id=818220 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016055628/http://www.noroeste.com.mx/publicaciones.php?id=818220 |archive-date=2012-10-16}}&lt;/ref&gt;
* 1958 – ඩේවිඩ් ආර්. රොස්, ස්කොට්ලන්ත ඉතිහාසඥයා සහ කර්තෘ (වි. 2010)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Biography |url=http://davidrross.scot/biog.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614015421/http://davidrross.scot/biog.htm |archive-date=2017-06-14 |access-date=2020-09-30 |website=davidrross.scot}}&lt;/ref&gt;
* 1961 - බැරී මැක්ගුයිගන්, අයර්ලන්ත-බ්‍රිතාන්‍ය බොක්සිං ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BoxRec: Barry McGuigan |url=https://boxrec.com/en/proboxer/012746 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144258/https://boxrec.com/en/proboxer/012746 |archive-date=2022-03-01 |access-date=2020-09-30 |website=boxrec.com}}&lt;/ref&gt;
* 1963 - ක්ලෝඩියෝ චිඅප්පුචි, ඉතාලි පාපැදි ශූරයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Claudio Chiappucci |url=https://www.procyclingstats.com/rider/claudio-chiappucci |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017004751/https://www.procyclingstats.com/rider/claudio-chiappucci/ |archive-date=2020-10-17 |access-date=2020-09-30 |website=www.procyclingstats.com}}&lt;/ref&gt;
* 1966 – පාවුලෝ ෆියුට්රේ, පෘතුගීසි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Strack-Zimmermann |first=Benjamin |title=Paulo Futre |url=http://www.national-football-teams.com/player/14185/Paulo_Futre.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030014626/https://www.national-football-teams.com/player/14185/Paulo_Futre.html |archive-date=2020-10-30 |access-date=2021-02-27 |website=www.national-football-teams.com}}&lt;/ref&gt;
* 1966 – ඔරිඩ්හි අගරදගුරු VI වන ජොවන්&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Orthodox Ohrid Archbishopric » Archbishop |url=http://www.poa-info.org/archbishop |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118064827/http://poa-info.org/archbishop/ |archive-date=2021-01-18 |access-date=2020-10-26 |website=www.poa-info.org}}&lt;/ref&gt;
* 1967 – කොලින් කූපර්, ඉංග්‍රීසි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු&lt;ref&gt;{{Cite web |title=England Players &amp;ndash; Colin Cooper |url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersC/BioCooperCT.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125145007/http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersC/BioCooperCT.html |archive-date=2021-01-25 |access-date=2020-10-26 |website=www.englandfootballonline.com}}&lt;/ref&gt;
* 1967 - සෙත් රුඩෙට්ස්කි, ඇමරිකානු සංගීතඥයෙක්, නළුවෙක්, ලේඛකයෙක් සහ ගුවන්විදුලි සත්කාරකයෙක්&lt;ref&gt;{{Cite web |title=seth rudetsky birthday &amp;ndash; Google Search |url=https://www.google.com/search?q=seth+rudetsky+birthday |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144312/https://www.google.com/search?q=seth+rudetsky+birthday |archive-date=2022-03-01 |access-date=2021-02-27 |website=www.google.com}}&lt;/ref&gt;
* 1969 – ෂෝන් ෆැරල්, ඉංග්‍රීසි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sean Farrel |url=https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=2429 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926234529/http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=2429 |archive-date=26 September 2018 |access-date=23 February 2020 |website=soccerbase.com}}&lt;/ref&gt;
* 1969 - බුච් ලයිට්සිංගර්, ඇමරිකානු රේස් කාර් ධාවකය&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Driver Butch Leitzinger Career Statistics - Racing-Reference.info |url=https://www.racing-reference.info/driver/Butch_Leitzinger |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027024312/https://www.racing-reference.info/driver/Butch_Leitzinger |archive-date=2020-10-27 |access-date=2020-10-26 |website=www.racing-reference.info}}&lt;/ref&gt;
* 1969 - රොබට් ෂෝන් ලෙනාඩ්, ඇමරිකානු නළුවා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robert Sean Leonard |url=http://www.playbill.com/person/robert-sean-leonard-vault-0000109093 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007215737/https://www.playbill.com/person/robert-sean-leonard-vault-0000109093 |archive-date=2021-10-07 |access-date=2021-10-07 |website=Playbill |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1970 – නූරෙඩින් මොර්සෙලි, ඇල්ජීරියානු ධාවකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Noureddine MORCELI &amp;#124; Profile |url=https://www.worldathletics.org/athletes/algeria/noureddine-morceli-14180666 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010055939/http://www.iaaf.org/athletes/athlete=1936/ |archive-date=2007-10-10 |access-date=2020-10-26 |website=www.worldathletics.org}}&lt;/ref&gt;
* 1970 - ඩැනියෙල් බ්‍රොචු, කැනේඩියානු නළුවා&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;&gt;{{cite web |title=2 for 1 special |url=https://www.youtube.com/watch?v=lVWnGQ8g4_Y |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/lVWnGQ8g4_Y |archive-date=2021-12-13 |website=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;
* 1971 - ජුන්යා නකානෝ, ජපන් පියානෝ වාදකයෙක් සහ නිර්මාපකයෙක්&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 8, 2011 |title=Junya Nakano Profile |url=http://www.vgmonline.net/junyanakano/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128125905/http://www.vgmonline.net/junyanakano/ |archive-date=January 28, 2021 |access-date=October 26, 2020 |website=VGMO -Video Game Music Online-}}&lt;/ref&gt;
* 1972 - විලේ හපාසලෝ, ෆින්ලන්ත නළුවා සහ තිර රචක&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Вилле Хаапасало |url=https://smotrim.ru/person/211381 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227103815/https://smotrim.ru/person/211381 |archive-date=2021-02-27 |access-date=2021-02-27 |website=smotrim.ru}}&lt;/ref&gt;
* 1973 - එරික් ලින්ඩ්‍රොස්, කැනේඩියානු අයිස් හොකී ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Eric Lindros Stats and News |url=https://www.nhl.com/player/eric-lindros-8458515 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118184004/https://www.nhl.com/player/eric-lindros-8458515 |archive-date=2020-11-18 |access-date=2020-10-26 |website=NHL.com}}&lt;/ref&gt;

* 1973 - ස්කොට් මැක්ලියොඩ්, නවසීලන්ත රග්බි ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Stats &amp;#124; allblacks.com |url=http://stats.allblacks.com/asp/profile.asp?ABID=588 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911094521/http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=588 |archive-date=2021-09-11 |access-date=2020-10-26 |website=stats.allblacks.com}}&lt;/ref&gt;
* 1973 - නිකොලස් මිනාසියන්, ප්‍රංශ රේස් කාර් ධාවකය
* 1973 - මසටෝ ටනාකා, ජපන් මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masato Tanaka |url=http://www.puroresucentral.com/tanaka.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728111516/http://puroresucentral.com/tanaka.html |archive-date=2018-07-28 |access-date=2020-10-26 |website=www.puroresucentral.com}}&lt;/ref&gt;
* 1974 - ලී කාර්ස්ලි, ඉංග්‍රීසි-අයර්ලන්ත පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2015 |title=FIFA Tournaments &amp;ndash; Players &amp; Coaches &amp;ndash; Lee CARSLEY |url=http://www.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=159315/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913120657/http://www.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=159315/index.html |archive-date=2015-09-13}}&lt;/ref&gt;
* 1974 - ඇලෙක්සැන්ඩර් සික්ලර්, ජර්මානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ කළමනාකරු&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Strack-Zimmermann |first=Benjamin |title=Alexander Zickler |url=http://www.national-football-teams.com/player/10526/Alexander_Zickler.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125115119/https://www.national-football-teams.com/player/10526/Alexander_Zickler.html |archive-date=2020-01-25 |access-date=2021-02-27 |website=www.national-football-teams.com}}&lt;/ref&gt;
* 1975 – මයික් රකර්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mike Rucker Stats |url=https://www.pro-football-reference.com/players/R/RuckMi20.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129172632/https://www.pro-football-reference.com/players/R/RuckMi20.htm |archive-date=2020-11-29 |access-date=2020-10-26 |website=Pro-Football-Reference.com}}&lt;/ref&gt;
* 1976 - අලි ලාටර්, ඇමරිකානු නිළිය සහ නිරූපිකාව&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bahou |first1=Olivia |date=28 February 2016 |title=It's Ali Larter's 40th Birthday! See the Best Snaps of this Proud Momma's Adorable Kids |url=https://www.instyle.com/news/ali-larter-age-birthday-adorable-kid-photos |access-date=16 February 2023 |publisher=[[InStyle]]}}&lt;/ref&gt;
* 1977 - ජේසන් ඇල්ඩීන්, ඇමරිකානු ගායක-ගීත රචක&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Thompson |first1=Gayle |date=28 February 2021 |title=44 years ago: Jason Aldean is born in Macon, GA. |url=https://theboot.com/jason-aldean-birthday/ |access-date=16 February 2023 |publisher=[[The Boot (website)|The Boot]]}}&lt;/ref&gt;
* 1977 - ලාන්ස් හොයිට්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lance Hoyt's OWOW Profile |url=http://onlineworldofwrestling.com/profiles/l/lance-hoyt.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318100831/http://onlineworldofwrestling.com/profiles/l/lance-hoyt.html |archive-date=2012-03-18 |access-date=2007-08-12 |publisher=Online World of Wrestling}}&lt;/ref&gt;
* 1978 - බෙන්ජමින් රයිච්, ඔස්ට්‍රියානු ස්කී ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite web |title=Benjamin Raich Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ra/benjamin-raich-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203203623/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ra/benjamin-raich-1.html |archive-date=2016-12-03}}&lt;/ref&gt;
* 1978 - ජමාල් ටින්ස්ලි, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamaal Tinsley |url=http://www.nba.com/stats/player/2224/career/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918050943/https://www.nba.com/stats/player/2224/career/ |archive-date=2021-09-18 |access-date=2021-09-18 |website=NBA Stats}}&lt;/ref&gt;
* 1978 - මරියානෝ සබාලෙටා, ආර්ජන්ටිනාවේ ටෙනිස් ක්‍රීඩිකාව&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mariano Zabaleta &amp;#124; Overview &amp;#124; ATP Tour &amp;#124; Tennis |url=https://www.atptour.com/en/players/-/Z073/overview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002013539/https://www.atptour.com/en/players/-/Z073/overview |archive-date=2020-10-02 |access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;
* 1979 - සෙබස්තියන් බෝර්ඩයිස්, ප්‍රංශ රේස් කාර් ධාවකය&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Driver |url=https://www.racing-reference.info/driver/Sebastien_Bourdais |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427233637/https://www.racing-reference.info/driver/Sebastien_Bourdais/ |archive-date=2021-04-27 |access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;
* 1979 - අයිවෝ කාර්ලොවිච්, ක්‍රොඒෂියානු ටෙනිස් ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ivo Karlovic &amp;#124; Overview &amp;#124; ATP Tour &amp;#124; Tennis |url=https://www.atptour.com/en/players/-/K336/overview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022160705/https://www.atptour.com/en/players/-/K336/overview |archive-date=2020-10-22 |access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;
* 1980 - පැස්කල් බොස්චාර්ට්, ලන්දේසි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Privacyinstellingen op VI.nl |url=http://www.vi.nl/Spelers/Speler/Pascal-Bosschaart.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403144728/http://www.vi.nl/Spelers/Speler/Pascal-Bosschaart.htm |archive-date=2013-04-03}}&lt;/ref&gt;
* 1980 - ක්‍රිස්ටියන් පෝල්සන්, ඩෙන්මාර්ක පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Christian Poulsen &amp;#124; Football Stats &amp;#124; FC Copenhagen &amp;#124; Age 41 &amp;#124; Soccer Base |url=https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=26709 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203013843/https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=26709 |archive-date=2020-12-03 |access-date=2021-03-03 |website=www.soccerbase.com}}&lt;/ref&gt;
* 1980 – ටේෂෝන් ප්‍රින්ස්, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tayshaun Prince Stats |url=https://www.basketball-reference.com/players/p/princta01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108094038/https://www.basketball-reference.com/players/p/princta01.html |archive-date=2020-11-08 |access-date=2020-11-08 |website=Basketball-Reference.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1981 - බ්‍රයන් බැනිස්ටර්, ඇමරිකානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා සහ බාලදක්ෂ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Brian Bannister Stats, Fantasy &amp; News |url=https://www.mlb.com/player/brian-bannister-446454 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122074901/https://www.mlb.com/player/brian-bannister-446454 |archive-date=2021-01-22 |access-date=2021-03-03 |website=[[MLB.com]]}}&lt;/ref&gt;
* 1982 - නටාලියා වොඩියානෝවා, රුසියානු-ප්‍රංශ නිරූපිකාවක් සහ නිළියක්&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Natalia Vodianova - Fashion Model &amp;#124; Models &amp;#124; Photos, Editorials &amp; Latest News &amp;#124; the FMD |url=https://www.fashionmodeldirectory.com/models/Natalia_Vodianova/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417020435/https://www.fashionmodeldirectory.com/models/Natalia_Vodianova/ |archive-date=2021-04-17 |access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;
* 1984 - කැරොලිනා කුර්කෝවා, චෙක් නිරූපිකාවක් සහ නිළියක්
* 1985 – ටිම් බ්‍රෙස්නන්, ඉංග්‍රීසි ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Yorkshire County Cricket Club: 2011 Yearbook|last=Warner|first=David|year=2011|edition=113th|publisher=Great Northern Books|location=Ilkley, Yorkshire, UK|isbn=978-1-905080-85-4|page=365}}&lt;/ref&gt;
* 1985 - ජෙලේනා ජැන්කොවිච්, සර්බියානු ටෙනිස් ක්‍රීඩිකාව&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jelena Jankovic &amp;#124; Player Stats &amp; More &amp;ndash; WTA Official |url=https://www.wtatennis.com/players/100153/jelena-jankovic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210409130141/https://www.wtatennis.com/players/100153/jelena-jankovic |archive-date=2021-04-09 |access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;

* 1985 - ඩියාගෝ රිබාස් ද කුන්හා, බ්‍රසීලියානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Diego |url=https://www.national-football-teams.com/player/1028/Diego_1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128082834/https://www.national-football-teams.com/player/1028/Diego_1.html |archive-date=2021-01-28 |access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;
* 1987 - ඇන්ටෝනියෝ කැන්ඩ්‍රේවා, ඉතාලි පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Antonio Candreva Stats, News, Bio |url=https://www.espn.com/soccer/player/_/id/104478/antonio-candreva |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115070648/https://www.espn.com/soccer/player/_/id/104478/antonio-candreva |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-03-03 |website=ESPN}}&lt;/ref&gt;
* 1988 - ඇරොල්ඩිස් චැප්මන්, කියුබානු බේස්බෝල් ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aroldis Chapman Stats, Fantasy &amp; News |url=https://www.mlb.com/player/aroldis-chapman-547973 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303025716/https://www.mlb.com/player/aroldis-chapman-547973 |archive-date=2021-03-03 |access-date=2021-03-03 |website=MLB.com}}&lt;/ref&gt;
* 1989 - කාලෝස් ඩන්ලප්, ඇමරිකානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Carlos Dunlap II Stats |url=https://www.espn.com/nfl/player/stats/_/id/13274 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031071337/https://www.espn.com/nfl/player/stats/_/id/13274 |archive-date=2020-10-31 |access-date=2021-03-03 |website=ESPN}}&lt;/ref&gt;
* 1989 - චාල්ස් ජෙන්කින්ස්, ඇමරිකානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Charles Jenkins |url=http://www.nba.com/stats/player/202724/career/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918050941/https://www.nba.com/stats/player/202724/career/ |archive-date=2021-09-18 |access-date=2021-09-18 |website=NBA Stats}}&lt;/ref&gt;
* 1989 - කෙවින් ප්‍රොක්ටර්, නවසීලන්ත රග්බි ලීග් ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kevin Proctor {{!}} New Zealand Māori Rugby League |url=http://www.nzmrl.co.nz/team/KevinProctor.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724193527/http://www.nzmrl.co.nz/team/KevinProctor.htm |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt;
* 1990 – ටකයාසු අකිරා, ජපන් සුමෝ මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=日本相撲協会公式サイト |url=https://www.sumo.or.jp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006093058/https://www.sumo.or.jp/ |archive-date=2021-10-06 |access-date=2021-09-18 |website=日本相撲協会公式サイト}}&lt;/ref&gt;
* 1994 - අර්කාඩියුස් මිලික්, පෝලන්ත පාපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Privacyinstellingen op VI.nl |url=https://www.vi.nl/spelers/arkadiusz-milik/profiel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144308/https://www.vi.nl/cookies/;jsessionid=6D036CA4CF98A4A876782D88C530108E |archive-date=2022-03-01 |access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;
* 1999 – ලූකා ඩොන්චිච්, ස්ලෝවේනියානු පැසිපන්දු ක්‍රීඩකයා&lt;ref&gt;{{cite web |title=Luka Doncic Player Profile |url=https://basketball.realgm.com/player/Luka-Doncic/Summary/54148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122538/https://basketball.realgm.com/player/Luka-Doncic/Summary/54148 |archive-date=September 15, 2018 |access-date=October 14, 2018 |publisher=[[RealGM]]}}&lt;/ref&gt;

== විපත් ==

=== ක්‍රි.ව. 1600 ට පෙර ===

* 628 – II වන කොස්රොව්, ඉරානයේ ෂා, සාසානියානු අධිරාජ්‍යය (උ. 570)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Morony|first=Michael G.|title=Iraq After the Muslim Conquest|year=2005|publisher=Gorgias Press|location=Piscataway, New Jersey|page=92|isbn=978-15-93333-15-7}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1601 ත් 1900 ත් අතර ===

* 1621 – II වන කොසිමෝ ඩි මෙඩිසි, ටස්කනියේ මහා ආදිපාදවරයා (උ. 1590)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cosimo II {{!}} grand duke of Tuscany {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cosimo-II |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103161713/https://www.britannica.com/biography/Cosimo-II |archive-date=3 January 2022 |access-date=3 January 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1740 – පියෙට්රෝ ඔටෝබෝනි, ඉතාලි කාදිනල් සහ කලා අනුශාසක (උ. 1667)&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kelly|first1=Cathie C.|date=2003|title=Ottoboni, Cardinal Pietro|journal=Grove Art Online|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T064225}}&lt;/ref&gt;
* 1857 – ඇන්ඩ්‍රේ ඩුමොන්ට්, බෙල්ජියම් භූ විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය (උ. 1809)&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{EB1911|inline=y|wstitle=Dumont, André Hubert|volume=8|page=665}} This cites Memoir by Major-General J. E. Portlock in ''Address to Geol. Soc.'' (London, 1858).&lt;/ref&gt;
* 1882 - ඇඩොල්ෆ් සයිටොගෝර්ස්කි, පෝලන්ත-බ්‍රිතාන්‍ය චෙස් විශාරද සහ පරිවර්තක (උ. 1811/1812)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Harding |first=Tim |author-link=Tim Harding (chess player) |date=2011 |title=The Kibitz: The Double Life of Adolphus Zytogorski Part One |url=http://www.chesscafe.com/text/kibitz186.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119133024/http://www.chesscafe.com/text/kibitz186.pdf |archive-date=2012-01-19 |publisher=[[ChessCafe.com]]}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රි.ව. 1901 ට පසු ===

* 1929 – ක්ලෙමන්ස් වොන් පිර්කෙට්, ඔස්ට්‍රියානු වෛද්‍ය සහ ප්‍රතිශක්ති විද්‍යාඥ (උ. 1874)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ipIrT1Hf-dYC&amp;q=%22Clemens+von+Pirquet%22+suicide&amp;pg=PA155|title=Pioneers of Medicine and Their Impact on Tuberculosis|first=Thomas M.|last=Daniel|date=September 18, 2000|publisher=University Rochester Press|isbn=9781580460675|via=Google Books|access-date=September 18, 2021|archive-date=March 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301144302/https://books.google.com/books?id=ipIrT1Hf-dYC&amp;q=%22Clemens+von+Pirquet%22+suicide&amp;pg=PA155|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1932 – ගුයිලූම් බිගෝර්ඩන්, ප්‍රංශ තාරකා විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය (උ. 1851)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|last=Hockey|first=Thomas|year=2009|publisher=[[Springer Publishing]]|isbn=978-0-387-31022-0|access-date=August 22, 2012|url=http://www.springerreference.com/docs/html/chapterdbid/58158.html}}&lt;/ref&gt;
* 1936 – චාල්ස් නිකෝල්, ප්‍රංශ ජීව විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (උ. 1866)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1928 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1928/nicolle/biographical/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509230720/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1928/nicolle/biographical/ |archive-date=2021-05-09 |access-date=2021-05-10 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;
* 1966 - චාල්ස් බාසෙට්, ඇමරිකානු කපිතාන්, ඉංජිනේරු සහ ගගනගාමි (උ. 1931)&lt;ref name=&quot;astronaut2&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=aqxVAAAAIBAJ&amp;pg=5267%2C6076141|title=Two Astronauts Killed As Plane Hits Plant|last1=Associated Press wire|date=28 February 1966|access-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511090131/https://news.google.com/newspapers?id=aqxVAAAAIBAJ&amp;pg=5267,6076141|archive-date=11 May 2021|publisher=[[Eugene Register-Guard]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1966 – එලියට් සී, ඇමරිකානු හමුදාපති, ඉංජිනේරු සහ ගගනගාමියා (උ. 1927)&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=aqxVAAAAIBAJ&amp;pg=5267%2C6076141|title=Two Astronauts Killed As Plane Hits Plant|last1=Associated Press wire|date=28 February 1966|access-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511090131/https://news.google.com/newspapers?id=aqxVAAAAIBAJ&amp;pg=5267,6076141|archive-date=11 May 2021|publisher=[[Eugene Register-Guard]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1975 – නෙවිල් කාර්ඩස්, ඉංග්‍රීසි ක්‍රිකට් සහ සංගීත ලේඛක (උ. 1888)&lt;ref&gt;{{cite ODNB|author-link=Gerald Howat|last=Howat|first=Gerald|title=Cardus, Sir (John Frederick) Neville|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/30898|access-date=26 November 2012|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/30898}}&lt;/ref&gt;
* 1977 – එඩී &quot;රොචෙස්ටර්&quot; ඇන්ඩර්සන්, ඇමරිකානු නළුවා සහ විකට නළුවා (උ. 1905)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1977/03/01/archives/eddie-anderson-71-bennys-rochester-gravelvoiced-comedian-noted-for.html|title=Eddie Anderson, 71, Benny's Rochester. Gravel-Voiced Comedian Noted for 'What's That, Boss?' Line Played Valet for More Than 30 Years.|date=March 1, 1977|work=[[The New York Times]]|access-date=May 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925040502/http://www.nytimes.com/1977/03/01/archives/eddie-anderson-71-bennys-rochester-gravelvoiced-comedian-noted-for.html|archive-date=September 25, 2017|quote=Eddie (Rochester) Anderson, the gravel voiced comedian who played Jack Benny's valet for more than 30 years, died yesterday at the Motion Picture Country House and Hospital in Los Angeles. He was 71 years old and had been under treatment for a heart ailment since December.|url-status=live}}(subscription required)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|date=March 14, 1977|title=Died|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947282,00.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604183719/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947282,00.html|archive-date=June 4, 2008|access-date=May 24, 2008|quote=Eddie Anderson, 71, who played the late Jack Benny's hoarse, heckling valet Rochester on radio, TV, and film for more than 30 years; of heart disease; in Los Angeles. In 1937, Anderson made what was supposed to be a one-shot appearance on the Benny broadcast; the audience loved his drollery and he became a member of the cast. Anderson constantly deflated Benny's pomposity with a high-pitched, incredulous, &quot;What's that, boss?&quot;|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}(subscription required)&lt;/ref&gt;
* 1978 - සාරා කූලි, ඇමරිකානු නිළිය (උ. 1892)&lt;ref name=&quot;jetmar16&quot;&gt;{{cite journal|date=March 16, 1978|title=Cancer Claims 'Mother Jefferson' At Age 86|url=https://books.google.com/books?id=Pb8DAAAAMBAJ&amp;q=Zara+Cully+Brown&amp;pg=PA54|url-status=live|journal=[[Jet (magazine)|Jet]]|volume=52|page=54|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510223159/https://books.google.com/books?id=Pb8DAAAAMBAJ&amp;q=Zara+Cully+Brown&amp;pg=PA54|archive-date=May 10, 2021|access-date=August 29, 2018|number=25}}&lt;/ref&gt;
* 1993 – රූබි කීලර්, කැනේඩියානු-ඇමරිකානු නිළියක් සහ නර්තන ශිල්පිනියක් (උ. 1909)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/03/01/arts/ruby-keeler-tap-dancing-actress-is-dead-at-82.html|title=Ruby Keeler, tap dancing actress, is dead at 82 (sic)|last=Holden|first=Stephen|date=March 3, 1993|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=December 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227015732/http://www.nytimes.com/1993/03/01/arts/ruby-keeler-tap-dancing-actress-is-dead-at-82.html|archive-date=December 27, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1998 – ආකාඩි ෂෙව්චෙන්කෝ, යුක්රේන රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික නිලධාරියා (උ. 1930)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1998/03/12/soviet-defector-arkady-shevchenko-dies/3fc5f474-e7b7-4d1c-b6f2-e565dfa1ef22/|title=SOVIET DEFECTOR ARKADY SHEVCHENKO DIES|last=Barnes|first=Bart|date=12 March 1998|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081411/https://www.washingtonpost.com/archive/local/1998/03/12/soviet-defector-arkady-shevchenko-dies/3fc5f474-e7b7-4d1c-b6f2-e565dfa1ef22/|archive-date=29 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2002 - මේරි ස්ටුවර්ට්, ඇමරිකානු නිළිය සහ ගායිකාව (උ. 1926)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/27766983/mary_stuart/|title=Soap opera star Mary Stuart dead at age 76|date=March 4, 2002|work=Longview News-Journal|accessdate=January 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181345/https://www.newspapers.com/clip/27766983/mary_stuart/|archive-date=January 29, 2019|agency=New York Times News Service|location=Texas, Longview|page=19|via=[[Newspapers.com]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2002 – හෙල්මට් සෙකරියාස්, ජර්මන් වයලීන වාදකයෙක් සහ නිර්මාපකයෙක් (උ. 1920)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/helmut-zacharias-729804.html|title=Obituaries: Helmut Zacharias|last=Anderson|first=Martin|date=7 March 2002|newspaper=The Independent|accessdate=11 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;
* 2003 - ක්‍රිස් බ්‍රෂර්, ගයානා-ඉංග්‍රීසි ධාවකයා සහ මාධ්‍යවේදියා, ලන්ඩන් මැරතන් තරඟයේ සම-ආරම්භක (උ. 1928)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/2807839.stm|title=Marathon founder Brasher dies|author=BBC Sport|date=28 February 2003|work=BBC News|accessdate=22 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319144719/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/2807839.stm|archive-date=19 March 2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2004 - ඩැනියෙල් ජේ. බූර්ස්ටින්, ඇමරිකානු ඉතිහාසඥ සහ පුස්තකාලයාධිපති (උ. 1914)&lt;ref&gt;Wilson, Linda D. ''Encyclopedia of Oklahoma History and Culture''. [http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/B/BO014.html &quot;Boorstin, Daniel J. (1914–2004).&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105080846/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/B/BO014.html|date=January 5, 2009}}&lt;/ref&gt;
* 2005 – ක්‍රිස් කර්ටිස්, ඉංග්‍රීසි ගායකයෙක් සහ බෙර වාදකයෙක් (උ. 1941)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2005/mar/03/guardianobituaries.artsobituaries|title=Chris Curtis|last=Sweeting|first=Adam|date=3 March 2005|work=[[The Guardian]]|access-date=6 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210212159/https://www.theguardian.com/news/2005/mar/03/guardianobituaries.artsobituaries|archive-date=10 February 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2006 - ඕවන් චේම්බර්ලයින්, ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥ සහ ශාස්ත්‍රීය, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (උ. 1920)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1959 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1959/chamberlain/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004024027/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1959/chamberlain/facts/ |archive-date=2019-10-04 |access-date=2021-05-10 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;
* 2007 – ආතර් එම්. ෂ්ලෙසින්ගර්, කනිෂ්ඨ ඇමරිකානු ඉතිහාසඥ සහ විචාරක (උ. 1917)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/03/02/obituaries/02schlesinger.html|title=Arthur M. Schlesinger Jr., a Partisan Historian of Power, Is Dead at 89|author=Douglas Martin|date=March 2, 2007|newspaper=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210203508/http://www.nytimes.com/2007/03/02/obituaries/02schlesinger.html|archive-date=December 10, 2008|url-status=live|df=mdy}}&lt;/ref&gt;
* 2009 – පෝල් හාවි, ඇමරිකානු ගුවන් විදුලි සත්කාරක (උ. 1918)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/28/AR2009022802096.html|title=Beloved Radio Broadcaster Paul Harvey Dies at 90|last1=Holley|first1=Joe|date=March 1, 2009|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927175817/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/28/AR2009022802096.html|archive-date=27 September 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2011 - ඇනී ගිරාඩෝ, ප්‍රංශ නිළිය (උ. 1931)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/02/movies/02girardot.html?_r=1&amp;src=twrhp|title=Annie Girardot, Versatile French Actress, Dies at 79|last=Grimes|first=William|date=1 March 2011|work=The New York Times|access-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725195434/https://www.nytimes.com/2011/03/02/movies/02girardot.html?_r=1&amp;src=twrhp|archive-date=25 July 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2013 - ඩොනල්ඩ් ඒ. ග්ලේසර්, ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥ සහ ජීව විද්‍යාඥ, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී (උ. 1926)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sanders |first=Robert |date=March 1, 2013 |title=Physics Nobelist and biotech pioneer Donald Glaser dies at 86 |url=http://newscenter.berkeley.edu/2013/03/01/physics-nobelist-and-biotech-pioneer-donald-glaser-dies-at-86/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321181116/http://newscenter.berkeley.edu/2013/03/01/physics-nobelist-and-biotech-pioneer-donald-glaser-dies-at-86/ |archive-date=2015-03-21 |access-date=2013-03-02 |publisher=Newscenter.berkeley.edu}}&lt;/ref&gt;
* 2014 – හියුගෝ බ්‍රැන්ඩ්ට් කෝර්ස්ටියස්, ලන්දේසි වාග් විද්‍යාඥ සහ කර්තෘ (උ. 1935)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-02-28 |title=Schrijver Hugo Brandt Corstius (78) overleden |url=https://www.nu.nl/boek/3714493/schrijver-hugo-brandt-corstius-78-overleden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830183255/https://www.nu.nl/boek/3714493/schrijver-hugo-brandt-corstius-78-overleden.html |archive-date=2021-08-30 |access-date=2021-08-30 |website=NU |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hugo Brandt Corstius 1935–2014 |url=https://www.groene.nl/artikel/hugo-brandt-corstius-1935-2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830183256/https://www.groene.nl/artikel/hugo-brandt-corstius-1935-2014 |archive-date=2021-08-30 |access-date=2021-08-30 |website=De Groene Amsterdammer |language=nl-NL}}&lt;/ref&gt;
* 2015 – යසාර් කෙමාල්, තුර්කි මාධ්‍යවේදියා සහ කර්තෘ (උ. 1923)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Istanbul |first=Reuters in |date=2015-02-28 |title=Yasar Kemal, celebrated Turkish novelist, dead at 91 |url=http://www.theguardian.com/world/2015/feb/28/yasar-kemal-celebrated-turkish-novelist-dies-at-91 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830183504/https://www.theguardian.com/world/2015/feb/28/yasar-kemal-celebrated-turkish-novelist-dies-at-91 |archive-date=2021-08-30 |access-date=2021-08-30 |website=The Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arsiya |first=İklim |date=2015-03-05 |title=Yaşar Kemal: A master Turkish novelist who will never be forgotten |url=https://www.dailysabah.com/books/2015/03/05/yasar-kemal-a-master-turkish-novelist-who-will-never-be-forgotten |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830183254/https://www.dailysabah.com/books/2015/03/05/yasar-kemal-a-master-turkish-novelist-who-will-never-be-forgotten |archive-date=2021-08-30 |access-date=2021-08-30 |website=Daily Sabah |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2016 - ජෝර්ජ් කෙනඩි, ඇමරිකානු නළුවා (උ. 1925)&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 January 2017 |title=George Kennedy |url=http://www.bafta.org/heritage/in-memory-of/george-kennedy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328190220/http://www.bafta.org/heritage/in-memory-of/george-kennedy |archive-date=28 March 2020 |access-date=28 March 2020 |website=www.bafta.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – පියරේ පැස්කාවු, මොරිෂියානු-කැනේඩියානු මාධ්‍යවේදියා (උ. 1938)
* 2019 - ඇන්ඩ්‍රේ ප්‍රෙවින්, ජර්මානු-ඇමරිකානු පියානෝ වාදකයෙක්, කොන්දොස්තර සහ නිර්මාපකයෙක්. (උ. 1929)&lt;ref name=&quot;NYTPrevinObituary&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/02/28/obituaries/andre-previn-whose-music-knew-no-boundaries-dies-at-89.html|title=André Previn, Whose Music Knew No Boundaries, Dies at 89|last=Barron|first=James|date=28 February 2019|work=New York Times|access-date=28 February 2019|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2019/02/28/obituaries/andre-previn-whose-music-knew-no-boundaries-dies-at-89.html|archive-date=2022-01-02|url-access=limited|url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;
* 2020 – ජෝ කූලෝම්බේ, Trader Joe's හි නිර්මාතෘ (උ. 1930)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/obituaries/story/2020-02-29/la-me-joe-coulombe-trade-joes-dead|title=Joe Coulombe, founder of Trader Joe's, dies at 89|last1=McLellan|first1=Dennis|date=February 29, 2020|newspaper=Los Angeles Times|access-date=March 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301003327/https://www.latimes.com/obituaries/story/2020-02-29/la-me-joe-coulombe-trade-joes-dead|archive-date=March 1, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2020 – ෆ්‍රීමන් ඩයිසන්, බ්‍රිතාන්‍යයේ උපන් ඇමරිකානු භෞතික විද්‍යාඥයා සහ ගණිතඥයා (උ. 1923)&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Stone |first1=Andrea |date=28 February 2020 |title=Freeman Dyson, legendary theoretical physicist, dies at 96 |url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/02/freeman-dyson-legendary-theoretical-physicist-dies-at-96/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302075803/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/02/freeman-dyson-legendary-theoretical-physicist-dies-at-96/ |archive-date=2 March 2020 |access-date=3 March 2020 |website=National Geographic |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2020 - ශ්‍රීමත් ලෙනොක්ස් හෙවිට්, ඕස්ට්‍රේලියානු රාජ්‍ය සේවකයා (උ. 1917)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Day |first=Mark |date=1 March 2020 |title=Obituary: Lenox Hewitt's crucial role in reforming Australian economy |url=https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a_GGL&amp;dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fnation%2Fobituary-lenox-hewitts-crucial-role-in-reforming-australian-economy%2Fnews-story%2Fea0ff9c6bf35b9118418c3b793005085&amp;memtype=anonymous&amp;mode=premium |url-access=subscription |access-date=2020-05-23 |website=The Australian}}&lt;/ref&gt;

== නිවාඩු සහ සැමරුම් ==

* කිතුනු මංගල්‍ය දිනය:
** පෙබරවාරි 28 (නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ආගමික වතාවත්)
* කාලෙවල දිනය, ෆින්ලන්ත සංස්කෘතික දිනය ලෙසද හැඳින්වේ ([[ෆින්ලන්තය]])
* ජාතික විද්‍යා දිනය ([[ඉන්දියාව]])

== යොමු කිරීම් ==


[[ප්‍රවර්ගය:පෙබරවාරි]]
[[ප්‍රවර්ගය:ග්‍රෙගරි දිනදසුනේ දින]]
[[ප්‍රවර්ගය:අවුරුද්දේ දින]]
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;</text>
      <sha1>800vrtnkqhn5mphq7mryb5brcwdo6rq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එෆ්සී බාර්සිලෝනා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44463</id>
    <revision>
      <id>797341</id>
      <parentid>792664</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116877" sha1="kwiketn6ukw79a6540hd7c78m6qhnld" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව  පාපන්දු සමාජය
| clubname = බාර්සිලෝනා
| image = FC Barcelona (crest).svg
| image_size = 200px
| fullname = ෆුට්බෝල් ක්ලුබ් බර්සිලෝනා &lt;!-- in Catalan, futbol does not have an accent over &quot;u&quot; --&gt;
| nickname = ''බර්ස'' හෝ ''බ්ලවුග්‍රානා'' (කණ්ඩායම)&lt;br&gt;''කුලේස්'' හෝ ''බර්සිලොනිස්ටාස්'' (ආධාරකරුවෝ)&lt;br&gt;''බ්ලවුග්‍රානෙස්'' හෝ ''අසුල්ග්‍රානාස්''&lt;!-- in Catalan, it is always blaugrana (singular) or blaugranes (plural), while in Spanish the Catalan word &quot;blaugrana&quot; is often used as well as the Spanish word &quot;azulgrana&quot; --&gt; (ආධාරකරුවෝ)
| motto = මෙස් කොන් ක්ලුබ්
| short name = එෆ්සීබී
| founded = {{ඇරඹුම් දිනය හා ගතවූ වසර ගණන |df=yes|1899|11|29}}&lt;br&gt; '' ෆුට්බෝල් ක්ලුබ් බර්සිලෝනා '' ලෙසින්
| ground = [[කම්ප් නොවු]]
| capacity = 99,354&lt;ref name=&quot;stadium&quot;&gt;[http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/camp_nou Camp Nou] – එෆ්සී බාර්සිලෝනා නිල අඩවිය &lt;/ref&gt;
| chrtitle = සභාපති
| chairman = [[ජොසෙප් මරියා බර්ටමේවු]]
| mgrtitle = පුහුණුකරු
| manager = [[එරනෙස්ටො වල්වෙරඩෙ]]
| league = [[ලා ලිගා]]
| season = [[2016–17 ලා ලිගා|2016–17]]
| position = ලා ලිගා, 2වන
| current = 2017–18 එෆ්සී බාර්සිලෝනා තරගවාරය
| website = http://www.fcbarcelona.com
| pattern_la1 = _fcbarcelona2425h
| pattern_b1 = _fcbarcelona2425h
| pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h
| pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h
| leftarm1 = BF0030
| body1 = 00009F
| rightarm1 = BF0030
| shorts1 = 00006A
| socks1 = 00006A
| pattern_la2 = _fcbarcelona2425a
| pattern_b2 = _fcbarcelona2425a
| pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a
| pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _fcbarcelona2425t
| pattern_b3 = _fcbarcelona2425t
| pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t
| pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t
| leftarm3 = B8F09B
| body3 = B8F09B
| rightarm3 = B8F09B
| shorts3 = B8F09B
| socks3 = B8F09B
}}
&lt;!-- Do not add kits that display logos or crests as this is possibly against Wikipedia's copyright policies.
A discussion is happening at Wikipedia_talk:WikiProject_Football/Archive_71#Logos_on_kits
--&gt;

සුපතල ලෙසින්  '''බාර්සිලෝනා''' ලෙසින්ද, හුරුපුරුදු ලෙසින් '''බාර්ක''' ලෙසින්ද හැඳින්වෙන, '''බාර්සිලෝනා පාපන්දු සමාජය''' හෝ '''එෆ්සී බාර්සිලෝනා''' යනු, [[ස්පාඤ්ඤය|ස්පාඤ්ඤයෙහි]],  [[කැටලෝනියාව|කැටලෝනියාවෙහි]],  [[බාර්සිලෝනා]] නගරය පාදක කොට ගත් වෘත්තිමය [[පාපන්දු කණ්ඩායම |පාපන්දු සමාජයකි]].

[[ජුවන් ගම්පාර්|ජුවන් ගම්පාර්ගේ]] නායකත්වය යටතේ, ස්විස්, ඉංග්‍රීසි සහ කැටලන් පාපන්දු ක්‍රීඩකයන් පිරිසක් විසින් 1899 වසරෙහිදී ආරම්භ කෙරුණු මෙම සමාජය, කැටලන් සංස්කෘතිය සහ  [[කැටලන් වාදය|කැටලන් වාදයෙහි]] සංකේතයක් වූ අතර, එනයින් එහි ආදර්ශ පාඨය වූයේ , ''&quot;මේස් කෙ වුන් ක්ලුබ්&quot;'' (සමාජයකට වඩා වැඩි යමක්) යන්නයි.  වෙනත් බොහෝ පාපන්දු සමාජ මෙන් නොව, බාර්සිලෝනාහී [[එෆ්සී බාර්සිලෝනාහී අනුග්‍රාහකයෝ |අනුග්‍රාහකයෝ]] එහි අයිතිය දරන අතර එය ක්‍රියාත්මක කරවති. බාර්සිලෝනාහි නිල ගීතය &quot;[http://en.wikipedia.org/wiki/Cant_del_Bar%C3%A7a Cant del Barça]&quot; ජඋම් පිකාස් සහ [[ජෝසෙප් මරියා එස්පිනාස්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Josep_Maria_Espin%C3%A0s] &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/simbols/himne.html|title= FC Barcelona Hymn| publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt; විසින් රචනා කර ඇත. අනෙක් පාපන්දු සමාජයන් අතරින් මෙහි විශේෂත්වයක් වන්නේ කාණ්ඩායමේ අයිතිය සහ පරිපාලනය සහායකයන් විසින් සිදු කිරීමයි. ආදායම් අතින් ලොව [[දෙවනුවට ධනවත්ම පාපන්දු සමාජය]] බාර්සිලෝනා වන අතර එහි වාර්ෂික වෙළද අගය €398 මිලියනයකි. දීර්ඝකාලීනව ස්පාඤ්ඤයේම [[රියල් මැඩ්රිඩ්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Real_Madrid_C.F.] කණ්ඩායම සමග  &quot;[[එල් ක්ලැසිකෝ]]( [http://en.wikipedia.org/wiki/El_Cl%C3%A1sico El Clásico])&quot; ලෙස හදුන්වන්නාවූ පාපන්දු තරගයක නිරත වෙයි.

වත්මන් [[කෝපා ඩෙල් රේ]] ශූරයන් වන මොවුන් [[ලා ලීගා]]  කුසලානය 21 වතාවක්ද, [[කෝපා ඩෙල් රේ]] ශූරතාවය 26 වතාවක්ද, [[ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය]] [http://en.wikipedia.org/wiki/Supercopa_de_Espa%C3%B1a Supercopa de España] 10 වතාවක්ද, [[ඊවා ඩුආර්ටේ කුසලානය]] [http://en.wikipedia.org/wiki/Copa_Eva_Duarte Copa Eva Duarte]&lt;ref name=&quot;The 1953&quot;&gt;The [[Copa Eva Duarte]] was only recognised and organised with that name by the RFEF from 1947 until 1953, and therefore Barcelona's &quot;Copa de Oro Argentina&quot; win of 1945 is not included in this count, i.e. only the 1948, 1952 and 1953 trophies are.&lt;/ref&gt;3 වතාවක්ද සහ [[කෝපා ඩි ලා ලීගා]] [http://en.wikipedia.org/wiki/Copa_de_la_Liga Copa de la Liga] 2 වතාවක්ද, එලෙසම 
අවසාන ශූරාතාවලි හතරෙදිම ජයග්‍රහණ වෙනුවෙන් වාර්තාවන් ද හොබවයි. අන්තර්ජාතික ක්‍රීඩා සමාජ පාපන්දු තරගාවලි අතරින් [[UEFA ශූරයන්ගේ ලීගය]]  [http://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League UEFA Champions League] කුසලානය සිව් වතාවක්ද, වාර්තාගත ලෙස [[UEFA කුසලාන ජයග්‍රාහකයන්ගේ කුසලානය]] [http://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Cup_Winners%27_Cup UEFA Cup Winners' Cup] සිව් වතාවක්ද, [[UEFA සුපිරි කුසලානය]] [http://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Super_Cup UEFA Super Cup] කුසලානය සිව් වතාවක්ද, වාර්තාගත  [[අන්තර් නගර ෆෙයාර් කුසලානය]][http://en.wikipedia.org/wiki/Inter- Cities_Fairs_Cup Inter-Cities Fairs Cup]&lt;ref&gt;Considered a major title by FIFA (see FIFA.com F.C. Barcelona's profile at http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44217/) but generally not an official title, as the competition was not organised by [[UEFA]]&lt;/ref&gt; තුන් වතාවක්ද, [[FIFA අන්තර් සමාජ ලෝක කුසලානය]][http://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_Club_World_Cup FIFA Club World Cup] කුසලානය දෙවතාවක් ද වාර්තාගත ලෙස ජය ලබාගෙන ඇත.
&lt;ref name=&quot;Football Europe: FC Barcelona&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club=50080/domestic.html|title=Football Europe: FC Barcelona|publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA)|accessdate=4 May 2009}}&lt;/ref&gt;

1955 සිට නොකඩවාම මහද්වීපික පාපන්දු තරගවාර සියල්ලටම ක්‍රීඩා කල එකම යුරොපීය කණ්ඩායම වන අතර,  [[ලා ලීගා]] තරගාවලියේ දිගටම රැදී සිටීමට සමත් කණ්ඩායම් තුන අතරින් [[ඇත්ලෙටිකෝ බිල්බාඕ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Athletic_Bilbao Athletic Bilbao] සහ [[රියල් මැඩ්රිඩ්]] කන්ඩායම් දෙකට අමතරව අනෙක් කණ්ඩායම බාර්සිලෝනා වේ. 2009 වසරේදී [[ලා ලිගා]], [[කෝපා ඩෙල් රේ]] , සහ [[චැම්පියන්ස් ලීගය]] යන තරගාවලි තුනම ජයගත් ප්‍රථම ස්පාඤ්ඤ ක්‍රීඩා සමාජය බවට පත් විය. එම වසරේදීම ශුරාතාවලි හයෙන් හයම එකම වසරක් තුල ජය ගත් එකම පාපන්දු සමාජය බවට පත් වීමද බාර්සිලෝනා ලැබූ විජයග්‍රහණයන් අතරට එක් වේ. මේ සදහා කලින් සදහන් කල තුනට අමතරව [[ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය]], [[UEFA සුපිරි කුසලානය]],[[ FIFA අන්තර් සමාජ ලෝක කුසලානය]] අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona7&quot;&gt;{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|title=FC Barcelona Records|date=12 January 2012|work=fcbarcelona.com|accessdate=12 January 2012}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
=== බාර්සිලෝනා පාපන්දු සමාජයේ උපත (1899-1922) ===
1899 ඔක්තෝම්බර් 22, [[හාන්ස් කැම්පර්]] [http://en.wikipedia.org/wiki/Joan_Gamper]විසින් ලොස් ඩිපොර්ටෙස් හී දැන්වීමක් පළකරමින් පාපන්දු සමාජයක් ගොඩනැගීමට සිය අදහස ඉදිරිපත් කරන ලදී. මේ සදහා ධනාත්මක ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙමින් ජිම්නේසියෝ සෝලේ හිදී නොවැම්බර් 29 දින ක්‍රීඩකයන් එකොලොස් දෙනෙකුගේ සහභාගිත්වයෙන් රැස්වීමක් පැවැත්විණි. [[වෝල්ටර් වයිල්ඩ්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Walter_Wild] (ප්‍රථම අධ්‍යක්ෂවරයා), ලුයිස් ඩි'ඔසෝ,[[බාර්ටෝමි ටෙරාඩාස්]][[http://en.wikipedia.org/wiki/Bartomeu_Terradas], ඔටෝ කුන්ස්ලේ, ඔටෝ මයිඅර්, එන්රික් දුකාල්, පෙරේ කැබොට්, කාර්ල්ස් පුයෝල්, ජෝසෙප් ලොබෙට්, ජෝන් පාර්සන්ස්, සහ විලියම් පාර්සන්ස් ප්‍රථම සාමාජිකයන් විය. &lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 89&quot;&gt;Ball, Phil p. 89.&lt;/ref&gt;

[[කෝපා ඩෙල් රේ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Copa_del_Rey] සහ [[කැම්පියෝනාට් ඩි කැටලුන්යා]][http://en.wikipedia.org/wiki/Catalan_football_championship] හී තරග වදිමින් බාර්සිලෝනා ක්‍රීඩා සමාජය ප්‍රාදේශීය සහ ජාතික මට්ටමේ කුසලාන සඳහා ජයග්‍රාහී ආරම්භයක් ලබා දී ඇත. 1902 දී සමාජය විසින් සිය ප්‍රථම කුසලානය [[කෝපා මකායා]][http://en.wikipedia.org/wiki/Catalan_football_championship] දිනා ගැනීම සහ සිය ප්‍රථම කෝපා ඩෙල් රේ සහභාගී වූ අතර එහි අවසන් තරගයේදී [[බිස්කායා]][http://en.wikipedia.org/wiki/Athletic_Bilbao] කණ්ඩායමට 1-2 ක් ලෙස පරාජය විය.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |title=Spain&amp;nbsp;– List of Cup Finals |author=Carnicero, José Vicente Tejedor |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=21 May 2010|accessdate=9 March 2010}}&lt;/ref&gt;  වර්ෂ 1908 දී කම්පෙර්(ජොආන් ගැම්පර්) මෙම සමාජයේ ප්‍රථම සභාපති බවට පත් විය. 
වර්ෂ 1908 සහ 1925 අතර කාලය තුල සමාජයේ සභාපති බවට අවස්ථාවන් 5ක් පත්විය. ඔහු අවුරුදු 25ක් පුරාවටම එය පාලනය කරයි.ඔහුගේ එක් ප්‍රධාන ප්‍රධාන සේවයක් වුයේ 1905 කැම්පියෝනාට් ඩි කැටලුන්යා ජයග්‍රහණයෙණ් පසු ජයග්‍රහණ නොලබා සිටි ඔවුන්ට ස්ථිර අදායම් මාර්ගයක් ලෙස ඔවුන්ගේම ක්‍රීඩාපිටියක් ලබා ගැනීම තුලින් ස්ථාවර ආදායමක් ජනනය කර ගැනීමට ඇති හැකියාව පිළිබද සහතික කර ගැනීමට හැකි වීමයි.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |title=History part I|publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010}}&lt;/ref&gt;

1990 මාර්තු 14 දින කණ්ඩායම [[කෑම්පි ඩි ලා ඉන්ඩස්ට්‍රියා]] ( [http://en.wikipedia.org/wiki/Camp_de_la_Ind%C3%BAstria Camp de la Indústria]) නමැති 8,000 කට ආසන පහසුකම් ඇති විශාලත්වයෙන් වැඩි පිටියකට මාරු විය. 1910 සිට 1914 තෙක් බාර්සිලෝනා [[පයිරනීස් කුසලානයට]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Pyrenees_Cup Pyrenees Cup]) සහභාගී විය. මෙම කුසලානය සදහා [[ලංගුඑඩොක්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Languedoc Languedoc]), මිඩි, ඇකුයිටේන්, බාස්ක් ප්‍රදේශය, සහ කැටලෝනියානු ප්‍රදේශයන්ගේ හොදම කණ්ඩායම් සහභාගිවිය.&lt;ref&gt;Murray, Bill; Murray, William J. p. 30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |title=Coupe des Pyrenées&amp;nbsp;– Copa de los Pirineos |publisher=[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] (RSSSF) |date=19 June 2001|accessdate=12 June 2010|author= Ferrer, Carles Lozano}}&lt;/ref&gt; මෙම සමයේදීම සමාජය සිය නිළ භාෂාව ලෙස [[කැස්ටීලියන්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Castilian_Spanish] සිට [[කැටලාන්]] [http://en.wikipedia.org/wiki/Catalan_language] දක්වා වෙනස් වීමත් සමගම එය කැටලාන් සමාජය තුල වැදගත් සංඛේතයක් බවට පත් විය. &lt;ref&gt;Spaaij, Ramón. p. 279.&lt;/ref&gt;

ගැම්පර් ගේ උත්සාහය මත 1922 වන විට 20,000කට අධික සාමාජික සංඛ්‍යාවක් සිටි අතර නව ක්‍රීඩාපිටියක් ලබා ගැනීමට තරම් මුල්‍යමය තත්වයකට පත් විය. මෙම ක්‍රීඩාපිටිය [[ලෙස් කෝට්ස්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Camp_de_Les_Corts Les Corts]) වූ අතර ආරම්භයේදී නරඹන්නන් 22,000කට  පහසුකම් තිබූ මෙහි පසුව 60,000ක් දක්වා වර්ධනය කරන ලදී.&lt;ref name=Arnaud103/&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |title=History part II |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010}}&lt;/ref&gt; [[ජැක් ග්‍රීන්වෙල්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Greenwell Jack Greenwell]) ප්‍රථම පූර්නකාලීන [[කළමණාකරු]] ලෙස බදවා ගැනීමත් සමගම පටිය තුල කණ්ඩායමේ කැපීපෙනෙන වර්ධනයක් සිදු විය. ගැම්පර් යුගයේදී කැම්පියෝනාට් ඩි කැටලුන්යා (Campionat de Catalunya) පස් වතාවක්ද, කොපාස් ඩෙල් රේ ( Copas del Rey) සය වතාවක්ද, පයිරනීස් කුසලානය(Pyrenees Cup) සිව් වතාවක්ද ජයග්‍රහණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona1&quot;/&gt;

=== රිවේරා, සමුහාණ්ඩුව සහ සිවිල් යුධ සමය (1923-1957) ===
[[File:Barcelona bombing (1938).jpg|thumb|left|250px|1938දි බාර්සිලොනාවට ගුවනින් බෝම්බ හෙළීම ]]
1925 ජුනි මස 14 දින ක්‍රීඩාගාරය තුල වූ නරඹන්නන් [[මිගෙල් ප්‍රිමෝ ඩි රිවෙරා]]ගේ ඒකාධිපතිත්වයට විරෝධය දක්වීමට [[ස්පාඤ්ඤ  ජාතික ගීය]][http://en.wikipedia.org/wiki/Marcha_Real] සමච්ච්ච්ලයට ලක් කල අතර [[ගෝඩ් සේව් ද කිං]] ගීතයට අත්පොලසන් දී විරුද්ධත්වය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙයට පළිගැනීමක් ලෙස පිටිය සය මසකට වසාදමා ගැම්පර්ට දිය දුරයෙන් අස් විමට අස් වීමට බල කරන ලදී.&lt;ref&gt;Shubert, Adrian. p. 200.&lt;/ref&gt; මෙම සිදුවීම සමාජයේ වෘතීමය පරිවර්තනය හා සමපාත විය. 1926දී බාර්සිලෝනා අධ්‍යක්ෂවරුන් සිය කණ්ඩායම වෘතීමය කණ්ඩායමක් ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලදී.&lt;ref name=Arnaud103&gt;Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 103.&lt;/ref&gt; 1928දී ලබාගත් [[ස්පාඤ්ඤ කුසලාන]] ජයග්‍රහණය සැමරීමට [[ජෙනරේශන් 27]][http://en.wikipedia.org/wiki/Generation_of_%2727] සාමාජික රෆායල් ඇල්බර්ටි විසින් &quot;ඔඩා ඒ ප්ලාට්කෝ&quot;  (Oda a Platko) නම් කවිය රචනා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Football, European Integration, National Identity: The Case of FC Barcelona|author=Roy, Joaquín|year=2001|publisher=European Community Studies Association (paper)|page=4}}&lt;/ref&gt; 1930 ජූලි 30 වෙනිදින  ගැම්පර් දීර්ඝකාලීන මුල්‍යමය ප්‍රශ්න හේතුවෙන් ඇතිවූ ආතතිය නිසා සියදිවි හානි කර ගන්නා ලදී. &lt;ref name=&quot;fcbarcelona1&quot;/&gt;

එහෙත් [[ජෝසෙප් එස්කෝලාගේ]] මගපෙන්වීම මත සමාජය මුහුණදුන් දේශපාලන හැලහැප්පීම්&lt;ref&gt;Burns, Jimmy. pp. 111–112.&lt;/ref&gt; මත උවද ක්‍රීඩකයන් ලබා ගැනීම සහ කණ්ඩායමේ 1930, 1931, 1932, 1934, සහ 1938 ජාතික මට්ටමේ කැම්පියෝනාට් ඩි කැටලුන්යා ජග්‍රහණ ඒවා මගහැරීමට සමත් විය.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;/&gt; [[ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධය]]ඇරඹි මසකට පසු බාර්සිලෝනා සහ [[ඇත්ලෙටික් බිල්බාඕ]] යන කණඩායම් වල ක්‍රීඩකයන් හමුදා නැගීසිටීමට එරෙහිව කැදවන ලදී.&lt;ref&gt;Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 104.&lt;/ref&gt; එම වර්ෂයේම අගෝස්තු 6 වැනිදා [[ජෝසප් සන්යොල්]] සංගම් සභාපති සහ ප්‍රෝ-ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් පක්ෂයේ නියෝජිතයා ෆැලැන්ගිස්ට් සොල්දාදුවන් අතින් ගුආඩරාමා ප්‍රදේශයෙදී  මරාදමන ලදී.&lt;ref&gt;Spaaij, Ramón. p. 280.&lt;/ref&gt;  මෙම සිදුවීම බාර්සිලෝනාහී ඉතිහාසය සටහන් කල සිදුවිම විය.&lt;ref&gt;Ball, Phil. pp. 116–117.&lt;/ref&gt; දෙවන ස්පාඤ්ඤ සමුහාණ්ඩුවේ තානාපති ධුරයක් ලබමින් 1937 වසන්ත ඍතුවේ දී කණ්ඩායම මේක්සිකෝව සහ එක්සත් ජනපදයේ තරග සංචාරයක නිරත විය. එම සංචාරය සමාජය මුල්‍යමයව සුරක්ෂිත කලද, බොහෝ ක්‍රීඩකයන් මෙක්සිකෝවේ සහ ප්‍රංශයේ [[රැකවරණය පතා]] නැවතීම සිදු විය. 1938 මාර්තු 16 වෙනි දින බාර්සිලෝනා නගරයට 3000කට ජිවිත හානි කරමින් ගුවනින් බෝම්බ හෙලූ අවස්ථාවේ, සමාජයට අයත් කාර්යාලයකටද බෝම්බයක් පතිත විය.&lt;ref&gt;Raguer, Hilari. pp. 223–225.&lt;/ref&gt; මාස කිහිපයකට පසු කැටලෝනියා යටත් විය. කටලානුවාදය, සමාජය, සහ සාමාජික සංඛ්‍යාව 3,486 කට අඩුවීම වැනි හේතුන් මත සිමා කිහිපයක් පනවන ලදී.&lt;ref&gt;Raguer, Hilari. pp. 232–233.&lt;/ref&gt; සිවිල් යුද්ධය අවසන් විමත් සමගම [[කැටලාන් කොඩිය]][http://en.wikipedia.org/wiki/Senyera] තහනම් කරනු ලබූ අත‍ර පාපන්දු සමාජයන්ට ස්පාඤ්ඤ නොවන නාමද වාරණයට ලක් විය. මෙම සම්බාධක විසින් මෙහි නම ක්ලබ් ඩි ෆුට්බෝල් බාර්සිලොනා ලෙස වෙනස් කර කැටලානු කොඩිය සමාජයේ පළිහෙන් ඉවත් කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;fcbarcelona2&quot;/&gt;

1943 දී බාර්සිලෝනා සිය ප්‍රතිවාදීන් වන රියල් මැඩ්රිඩ් කණ්ඩායම සමග කෝපා ඩෙල් ජෙනරලිසිමෝ (Copa del Generalísimo) තරගාවලියේ අර්ධ අවසන් තරගයට මුහණ දුන් අතර එහි ප්‍රථම තරගය 3-0 ලෙස ජයග්‍රණය කරන ලදී. නමුත් එහි 2වෙනි තරගයට පෙර [[ෆරැන්කෝ]] ගේ ප්‍රාන්ත ආරක්ෂාව පිළිබද අධ්‍යක්ෂවරයා පැමිණ තර්ජනය කිරීමෙන් අනතුරුව රියල් මැඩ්රිඩ් 11-1 ජයග්‍රහණයක් අත් කර ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|title=Barça—Much more than just a Club|date=10 December 1998|accessdate=1 May 2011|publisher=[[FIFA]]|last=Aguilar|first=Paco|archiveurl=http://web.archive.org/web/20100527222642/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|archivedate=27 May 2010}}&lt;/ref&gt; මෙවැනි දේශපාලනික අතපෙවීම් හැරුණ කොට කණඩායම 1940 සහ 1950 වකවානුවල සැලකිය හැකි සාර්ථකත්වයක් ලබා ගන්නා ලදී. 1945 දී ජෝසෙප් සමිටියර් (Josep Samitier) කළමණාකරු වශයෙන් හා [[සීසර්]]([http://en.wikipedia.org/wiki/C%C3%A9sar_Rodr%C3%ADguez_Alvarez César]), [[රමාලෙට්ස්]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Antoni_Ramallets Ramallets]) සහ [[වෙලාස්කෝ]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Juan_Zambudio_Velasco Velasco]) විසින් 1929න් පසු ප්‍රථම වතාවට ලා ලීගා ජයග්‍රහණයක් ලැබීය. මෙම එකතුවට 1948 සහ 1949 ද ඉන්පසු එකතු විය. එම වසරෙදීම ඔවුන් ප්‍රථම [[කෝපා ලැටිනා]]  ජයග්‍රහණය ද, ලබාගන්නා ලදී. 1950 ජුනි මස සමාජයේ ඉමහත් බලපෑමක් ඇති කලාවූ ලැදිස්ලාඕ කුබාලා එක් වුනි. 

බොහෝ ස්පාඤ්ඤවරුන් අතර සමාජය අයිතිවාසිකම් හා නිදහස වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නාවූ සමාජයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් වුයේ 1951 ට්‍රෑම් රථ වරිජන්ය අවස්ථාවෙ [[බ්ලුගාර්නා රසිකයින්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Supporters_of_FC_Barcelona] එයට සහයෝගය දක්වද්දී බාර්සිලෝනා රසිකයින් ලෙස් කොර්ට්ස් (Les Corts) ක්‍රීඩාංගනයේ සිට පයින් නිවෙස් වලට යාමෙනි. &lt;ref&gt;Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 90.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Witzig, Richard. p. 408.&lt;/ref&gt;

[[ෆර්ඩිනැන්ඩ් දාසික්]  සහ [[ලැස්ලෝ කුබලා]] යන කලමණාකරුවන් විසින් කණඩායම ලා ලිගා, [[කෝපා ඩෙල් රේ]], [[කෝපා ලැටිනා]], [[ඊවා දුආර්ටේ කුසලානය]], සහ කෝපා මාර්ටිනි රොසි යන තරග ජයග්‍රහණයට මෙහෙයවන ලදී. නැවතත් 1953 ලා ලීගා සහ කෝපා ඩෙල් රේ ජයග්‍රහණ ද මේ අතරට එක් විය.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona2&quot;/&gt;

=== බාර්සිලෝනා පාපන්දු සමාජය (Club de Fútbol Barcelona) (1957-1978)  ===
[[File:Europa cup 1 Beslissingswedstrijd te Brussel Barcelona tegen Hamburg (1-0) Sp, Bestanddeelnr 912-4395.jpg|thumb|right|230px|1961දී බාර්සිලෝනා හා හැම්බර්ග් අතර තරගය]]

1959 දී ජාතික ජයග්‍රහණ 2ක් සහ 1960 දී ලා ලිගා සහ අන්තර්-නගර ෆෙයාර් කුසලාන දෙකම ජය ගැනීමට කලමණාකරු [[හෙලෙනියෝ හෙරේරා]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Helenio_Herrera Helenio Herrera]), 1960 වසරේ [[යුරෝපානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා]] [[ලුයී සුආරෙස්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Luis_Su%C3%A1rez_Miramontes Luis Suárez]), සහ [[සැන්දෝර් කොක්සිස්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1ndor_Kocsis Sándor Kocsis]), [[සෝල්ටාන් සිබෝර්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Zolt%C3%A1n_Czibor Zoltán Czibor]) යන හංගේරියානු ක්‍රීඩක දෙපලගේ සහයෝගය කැපී පෙනුනි. එලසම 1961 වසරේදී රියල් මැඩ්රිඩ් කණ්ඩායම යුරෝපානු කුසලාන තරගයකදී පරාජය කරවිය. එහෙත් එහි අවසන් තරගය 3-2 ක් ලෙස [[බෙන්ෆිකා_පාපන්දු_කණ්ඩායම|බෙන්ෆිකා]]([http://en.wikipedia.org/wiki/S.L._Benfica Benfica]) අතින් පරාජය විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html |title=European Champions' Cup |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=2 June 2010 |accessdate=11 August 2010 |first=Karel |last=Stokkermans}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec196061.html |title=European Competitions 1960–61 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=27 June 2007 |accessdate=11 August 2010 |first=James M. |last=Ross}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |title=History part III |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010}}&lt;/ref&gt;

1957දී [[කෑම්ප් නෞ]] ක්‍රීඩාංගනය ඉදිකිරීමත් සමගම ඇතිවූ මුල්‍යමය ගැටළු හේතුවෙන් නවක ක්‍රීඩකයන් මිලදී ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා 60 දශකය සමාජයට සාර්ථක එකක් නොවීය.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona3&quot;/&gt;  මෙම දශකය පුරාවටම රියල් මැඩ්රිඩ් විසින් ලා ලිගා හී අණසක පතුරුවන ලදී. එහෙත් ධනාත්මක කෝණයකින් බැලූ විට [[ජෝසෙප් මරිය ෆුස්ටේ]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Josep_Maria_Fust%C3%A9 Josep Maria Fusté]) සහ [[චාර්ල්ස් රෙක්සාක්]](Carles Rexach) ගේ පැමිණීම ද, 1963 කෝපා ඩෙල් රේ සහ 1966 ෆෙයාර් කුසලාන ජයග්‍රහණ වැදගත්ය. බාර්සිලෝනා සිය අතීත ගම්භීරත්වය රැකගැනීමට සමත් වුයේ  1968 කෝපා ඩෙල් රේ අවසන් තරගයේදී රියල් මැඩ්රිඩ් කණඩායම 1-0 ලෙස [[බාර්නෙබූ]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Santiago_Bernab%C3%A9u_Stadium Bernabéu]) හීදී ෆ්රැන්කෝ ඉදිරිපිට පරාජය කිරීමෙනි. මේ සදහා එවකට කළමණාකරු හිටපු ජනරජ නියමු [[සැල්වදෝර් ආර්ටිගස්]] හේතු විය. ෆ්රැන්කෝ ඒකාධිපතිත්වය අවසන් වීමත් සමගම 1974 සමාජය සිය නිල නාමය නැවත පිහිටුවනු ලබූ අතර සලකුණෙහි ප්‍රථම නිර්මාණය නැවත පිහිටුවන ලදී. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title=The Crest |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 April 2010}}&lt;/ref&gt;

[[ජොහාන් කෘයිෆ්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Johan_Cruyff Johan Cruyff]) විසින් තමා රියල් මැඩ්රිඩ් කණඩායම වෙනුවට බාර්සිලෝනා තෝරාගන්නේ ෆ්රැනකෝ වාදී කණඩායමක ක්‍රීඩා කිරීමට අකමැති බව පැවසීම තුල ඔහු බාර්සිලෝනා රසිකයින්ගේ සිත් දිනා ගන්නා ලදී. එලෙසම 1973-74 වාරය සදහා ඔහුව මිලදී ගත්තේ ලෝක වාර්තාගත යුරෝ 920,000 කට [[එජැක්ස්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Ajax_Amsterdam] කණඩායමෙනි.&lt;ref&gt;MacWilliam, Rab; MacDonald, Tom. p. 180.&lt;/ref&gt; ඔහු තව දුරටත් ජනතාධරය දිනා ගත්තේ සිය පුතාට කටලානු සාන්ටුවරයෙකුගේ නමක් වන [[ජෝඩි]] යන්න යෙදීමෙනි.&lt;ref&gt;Ball, Phil. pp. 83–85.&lt;/ref&gt; 1960 වසරට පසු 1973-74 සමයේ ලා ලිගා තරගය ජයගැනීමට [[ජුආන් මනුඑල් අසෙන්සි]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Juan_Manuel_Asensi Juan Manuel Asensi]), [[කාර්ල්ස් රෙක්සාක්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Carles_Rexach Carles Rexach]), සහ [[හියුගෝ සොටිල්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Hugo_Sotil Hugo Sotil]) වැනි අග්‍රගන්‍ය ක්‍රීඩකයන් ඔහුට සහය විය.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;/&gt; මෙම තරගාවලිය අතරතුරදී රියල් මැඩ්රිඩ් 5-0 ලෙස පරාජය කිරීමද විශේෂය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lfp.es/?tabid=113&amp;Controltype=tres&amp;t=073&amp;idDivision=1 |title=La Liga season 1973–74 |publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]] (LFP) |accessdate=28 June 2010}}&lt;/ref&gt; ඔහු [[වසරේ යුරෝපානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා]] ලෙස 1973 සහ 1974 දී අභිසෙස් ලබන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html|date=11 December 2009|author=Moore, Rob; Stokkermans, Karel |title=European Footballer of the Year (&quot;Ballon d'Or&quot;) |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |accessdate=11 April 2010}}&lt;/ref&gt;

=== නුනෙස් සහ ස්ථායිකරන අවුරුදු (1978-2000) ===

ෆරැන්කෝ ඒකාධිපතිත්වය අවසන් වී ස්පාඤ්ඤයේ ප්‍රජාතාන්ත්‍රවාදය ඇරභුමත් සමගම 1978 [[ජෝසප් ලුයී නුනෙස්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Josep_Llu%C3%ADs_N%C3%BA%C3%B1ez] සමාජයේ සභාපතිත්වයට පත් විය. නුනෙස් ගේ ප්‍රධාන අභිප්‍රාය වූයේ බාර්සිලෝනා තරගබිම තුල සහ ඉන් පිටත ස්ථාවර කරමින් ලෝක මට්ටමේ පාපන්දු සමාජයක් බවට පත් කිරීමයි. කෘයිෆ් ගේ නිර්දේශයක් මත නුනෙස් 1979දී [[ලා මාසියා]] එනම් බාර්සිලෝනා තරුණ ඇකඩමිය ඔක්තෝම්බර් 20 අරඹන ලදී.&lt;ref name=&quot;sport1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20100818/masia-como-laboratorio/840127.shtml |title=La Masia, como un laboratorio |publisher=SPORT.es |accessdate=19 August 2010 |language=Spanish |author=Perarnau, Martí |date=18 August 2010}}&lt;/ref&gt;  සිය 22 වසරක සභාපතිත්ව සමය තුල වේතන සහ විනය සම්බන්ධ විධිමත් ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කරමින් [[දියෙගෝ මැරඩොනා]][http://en.wikipedia.org/wiki/Diego_Maradona], [[රොමාරියෝ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A1rio], සහ [[රොනල්ඩෝ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Ronaldo] වැනි ක්‍රීඩකයන් ඔවින්ගේ ඉල්ලීම් නොසලකා ඉවත් කිරීම තුල බාර්සිලෝනා හී ප්‍රතිරූපය ඉහල නංවන ලදී.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_4.html |title=History part IV |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ball, Phil p. 85.&lt;/ref&gt;

1979 මැයි මස 16 වෙනිදා 30,000 කට අධික සංචාරක බ්ලුග්රුනා රසිකයන් ඉදිරියේ [[ෆොර්ටුනා දසල්දොෆ්]] කණ්ඩායම 4-3ක් ලෙස බසෙල් හිදී පරාජය කරමින් සිය ප්‍රථම  [[UEFA කුසලානය]] දිනාගන්නා ලදී. එකල ලෝක වාර්තාගත මිලක් වන යුරෝ මිලියන 5කට මරඩොනා ව [[බොකා ජුනියර්ස්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Club_Atl%C3%A9tico_Boca_Juniors] කණඩායමෙන් මිලදී ගන්නා ලදී&lt;ref&gt;Dobson, Stephen; Goddard, John A. p. 180.&lt;/ref&gt;. සිය බාර්සිලෝනා කෙටි කාලය තුල රියල් මැඩ්රිඩ් පරදවමින් කෝපා ඩෙල් රේ ජයග්‍රහණය කල මොහු ඒ සදහා [[සීසර් ලුයී මෙන්නෝටි|මෙන්නෝටි]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/C%C3%A9sar_Luis_Menotti Mennotti]) කළමණාකරුගේ සහය ලබා ගන්නා ලදී. 1984-85 වාරය සදහා [[ටෙරී වෙනබල්ස්|ටෙරී වෙනබල්ස්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Terry_Venables Terry Venables]) කළමණාකරු ලෙස මිලදී ගත් අතර ඔහු ලා ලිගා ජයග්‍රහණය ගෙන දුන්නේ ජර්මානු මැදපෙළ ක්‍රීඩක බර්න්ඩ් ශුස්ට්ර් (Bernd Schuster) ගේ කැපීපෙනෙන ක්‍රීඩාශිලීත්වයත් සමගය. ඊලග වාරයෙදී වෙනබල්ස් කණ්ඩායම සිය දෙවන [[යුරෝපානු කුසලානය|යුරෝපානු කුසලානය]] වෙත ගෙන ගිය අතර එහිදී දඩුවම් පහර මගින් [[ස්ටිආඌ බුකුරෙස්ටි පාපන්දු සමාජය|ස්ටිආඌ බුකුරෙස්ටි]] අතින් සෙවිල් හිදී පරාජය විය.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona4&quot;/&gt; 

[[1986 පාපන්දු ලෝක කුසලානය|1986 ලෝක කුසලානයට]] පසු ඉංග්‍රීසි ජාතික [[ගැරී ලිනෙකර්|ගැරී ලිනෙකර්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Gary_Lineker Gary Lineker]) සහ ගෝල රකින්නෙකු වන [[අන්දෝනි සුබිසරෙටා|අන්දෝනි සුබිසරෙටා]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Andoni_Zubizarreta Andoni Zubizarreta]) එක් කර ගත්තද කණඩායමට සාර්ථක විය නොහැකි වුයේ ශුස්ට්ර් කණඩායමෙන් ඉවත් වූ නිසාය. 1987-88 වාරය ආරම්භයේදී වෙනබල්ස් ඉවත් කර [[ලුයී අරගොනෙස්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Luis_Aragon%C3%A9s Luis Aragonés]) පත් කරන ලදී. ක්‍රීඩකයන් නුනෙස්ට විරුධව කැරළි ගැසුවද තරග වාරය 1-0ක් ලෙස [[රියල් සොශියෝඩෑඩ් පාපන්දු කණ්ඩායම|රියල් සොශියෝඩෑඩ්]] පරාජය කරවිය. &lt;ref name=&quot;fcbarcelona4&quot;/&gt;

[[File:Johan Cruyff.jpg|thumb|left|[[ජොහාන් කෘයිෆ්ගේ]] කලමාණාකරු ලෙස බාර්සිලෝනාවට ලා ලීගා ජයග්‍රහණ 4ක් ලබාදීය. ]]

==== සිහින කණ්ඩායම ====

බාර්සිලෝනා සිහින කණ්ඩායම සම්පාදනය කිරීමෙහිලා 1988 [[ජොහාන් කෘයිෆ්ගේ]] ආගමනය හේතු විය. [[පෙප් ගුආර්ඩියෝලා]][http://en.wikipedia.org/wiki/Pep_Guardiola], [[ජොසේ මාරි බකෙරෝ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Mari_Bakero] සහ [[ට්සිකි බෙගිරිස්ටයින්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Txiki_Begiristain] ආදී ස්පාඤ්ඤ ක්‍රීඩකයන් මෙන්ම [[රොනල්ඩ් කොමැන්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Ronald_Koeman], [[මයිකල් ලොඩරප්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Michael_Laudrup], රෝමරියෝ සහ [[හ්රිස්ටෝ ස්ටෝච්කොව්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Hristo_Stoichkov] වැනි අන්තර්ජාතික ක්‍රීඩකයන්ද බදවා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;Ball, Phil. pp. 106–107.&lt;/ref&gt; ජොහාන් කෘයිෆ්ගේ මග පෙන්වීම මත 1991 සිට 1994 දක්වා නොකඩවා [[ලා ලීගා]] ජයග්‍රණය කරන ලදී. 1989 කුසලාන ජයග්‍රාහකයන්ගේ කුසලානය සහ 1992 යුරෝපානු කුසලාන අවසන් තරගය වෙම්බ්ලි හිදී [[සම්පොද්රියා පාපන්දු කණ්ඩායම|සම්පොද්රියා]] පරාජය කළහ. ගුආර්ඩියෝලා විසින් කණ්ඩායම බාරගැනීමට පෙර කෘයිෆ්ගේ කුසලාන 11ක් සමාජය වෙත ලබා දෙනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2011/08/18/2625001/pep-guardiola-enters-barcelona-history-books-with-record|title=Pep Guardiola enters Barcelona history books with record 11th title as coach|publisher=Goal.com |accessdate=19 August 2011}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ අවසන් තර්ගවාර 2කෙහිදීම කුසලාන ජය ගැනීමට නොහැකි වීම හේතුවෙන් නොකඩවා අවුරුදු 8ක් කළමණාකරු ව සිටි ඔහු නුනෙස් සමගම සමාජයෙන් ඉවත් විය. &lt;ref name=honours&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |title=Honours |publisher=FC Barcelona |accessdate=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona4&quot;/&gt;  

කෘයිෆ්ගෙන් පසු 1996-97 එක් තරග වාරයක් සදහා [[බොබී රොබ්සන්]] [http://en.wikipedia.org/wiki/Bobby_Robson] කණ්ඩායමබාරගන්නා ලදී. සමාජය රොනාල්ඩෝව බදවා ගැනීමෙන් පසුව ඔහු කෝපා ඩෙල් රේ, [[කුසලාන ජයග්‍රාහකයන්ගේ කුසලානය]] සහ සුපර්කෝපා ඩි එස්පානා යන තරගාවලි 3ම ජයගැන්විය. ඔහුගේ සාර්ථකත්වය හමුවේ වුවද රොබ්සන්ට කණ්ඩායම තුල කාලය කෙටි විය. [[ලුයී වැන් ගාල්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Louis_van_Gaal] ඉන්පසු කලමාණාකරු ලෙස UEFA සුපිරි කුසලානය,  කෝපා ඩෙල් රේ සහ ලා ලීගා තරග තිර්ත්වයක්ද 1998 ජයග්‍රහණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |title=History part V |publisher=FC Barcelona |date=15 June 2003 |accessdate=12 March 2010}}&lt;/ref&gt; 1999 සිය ශතවර්ෂ පූර්ණය සමරුවැ වෙනුවෙන් ප්රිමෙරා ඩිවීෂන් තේමාව ලබා ගන්නා ලදී. රිවාල්ඩෝ [[වසරේ යුරෝපානු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා]] සම්මානය දිනාගත් සිව්වැනි බාර්සිලෝනා ක්‍රීඩකයා බවට පත් විය. දේශීය ජයග්‍රහණ ලැබුවද අන්තර්ජාතික ජයග්‍රහණ නොමැති වීමෙන් නුනෙස් 2000දී, ඉල්ලා අස් විය. &lt;ref name=&quot;fcbarcelona5&quot;/&gt;

=== නුනෙස් නික්මීම සහ ලපොර්ටා ආගමනය (2000-2008)===
[[File:Ronaldinho 11feb2007.jpg|thumb|right|upright|රොනාල්ඩීනො 2005 වසරේ පාපන්දු ක්‍රීඩකයා]]
වැන් ගාල් සහ නුනෙස්ගේ හැරයාමට වඩාත්ම සමාජයට බලපෑවේ [[ලුයී ෆිගෝ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%ADs_Figo]ගේ හැර යාමයි. ලබ්ධි වීරයෙකු හා උප නායක වශයෙන් සිටි ක්‍රීඩකයකුව සිටි ෆිගෝ කණ්ඩායමේ දීර්ඝකාලීන එදිරිවාදීන් වූ රියල් මැඩ්රිඩ් සමග එකතු වීම රසිකයන්ගේ අකමැත්තට බදුන්විය. නරබන්නන් ඔහු කැම්ප් නෞ වෙත පැමිණි විට ඔවුන්ගේ විරුද්ධත්වය පෙන්විය.&lt;ref&gt;Ball, Phil. p. 19.&lt;/ref&gt; නුනෙස් වෙනුවට [[ජොආන් ගැස්පාර්ට්]] 2000 වසරෙදී පත් වූ අතර ඔහුගේ පාලන වසර තුන අතර කළමණාකාරවරුන්ගේ පැමිණීම සහ නික්මීම සිදුවිය. ඒ අතර වැන් ගාල් දෙවන වතාවට තේරී පත් විය. නමුත් 2003දී දෙදෙනාම ඉල්ලා අස් විය. &lt;ref&gt;Ball, Phil. pp. 109–110.&lt;/ref&gt;

ගස්පාර්ට් යුගයේ බලාපොරොත්තු කඩවීමත් සමග සමාජය නැවත පනගැන්වුයේ යෞවන සභාපති කෙනෙක් වූ [[ජුආන් ලපොර්ට]] සහ යොවන කලමණාකරුවෙකු සහ හිටපු ඕලන්ද ක්‍රීඩක [[ෆ්රෑන්ක් රිජ්කාර්ඩ්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Frank_Rijkaard Frank Rijkaard]) ගේ සංයෝජනයෙනි. පිටිය තුල විදේශ ක්‍රීඩකයන්ගේ ආගමනය සහ දේශීය ක්‍රීඩකයන්ගේ සංයුතිය කණ්ඩායමේ පුනරාගමනයට හේතු විය. 2004-05 ලා ලීගා සහ ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය  ජයග්‍රහණය කල අතර මැදපෙල ක්‍රීඩක [[රොනාල්ඩීනෝ]] [[FIFA වසරේ ක්‍රීඩකයා]][http://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Player_of_the_Year] සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4486166.stm |title=Ronaldinho wins world award again |publisher=BBC News |date=19 December 2005 |accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

2005-06 තරග වාරයෙදී බාර්සිලෝනා සිය ලීග සහ සුපිරි කුසලාන ජයග්‍රහණ නැවත සටහන් කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-0-barcelona-3-bernabeu-forced-to-pay-homage-as-ronaldinho-soars-above-the-galacticos-516202.html |title=Real Madrid 0 Barcelona 3: Bernabeu forced to pay homage as Ronaldinho soars above the galacticos |work=The Independent |date=21 November 2005 |accessdate=11 August 2010 | location=London | first=Patrick | last=McCurdy}}&lt;/ref&gt; ශූරයන්ගේ කුසලානයේදී බාරකා [[ආර්සනල් පාපන්දු සමාජය|ආර්සනල්]] 2-1 ලෙස අවසන් තරගය ජය ගත්හ. මෙය වසර 14කට පසු සමාජය ලබූ ප්‍රථම යුරෝපා කුසලාන ජයග්‍රහණයයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4773353.stm |title=Barcelona 2–1 Arsenal |publisher=BBC News |date=17 May 2006 |accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt;

2006-2007 බාර්සිලෝනාවට පසුබෑමට ලක් වූ සමයක් වුයේ එම කාලය පුරාවටම ඔවුන් ලබූ එකම ජය [[ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය]] 2006 දී දිනා ගැනීම පමණි. [[2006 FIFA අන්තර් සමාජ ලෝක කුසලානය]]ට සහභාගී වුවද අවසාන මහා තරගයේදී බ්‍රසීලියානු [[ඉන්ටර්නැෂනාල් පාපන්දු සමාජය|ඉන්ටර්නැෂනාල්]] අතින් අවසන් මොහොතේ පරාජය විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=248388/news/newsid=108718.html#internacional+make+japan |title=Internacional make it big in Japan |publisher=FIFA |date=17 December 2006 |accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; ලා ලිගා හිදී තරගාවලියේ බොහෝ විට පෙරමුණේ සිටි බාර්සිලෝනා 2007 මැයි 12 රියල් මැඩ්රිඩ් සමග තරගයෙන් ප්‍රසාද ලකුණු මත පරාජය විය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/6353861.stm |title=Barcelona will not punish Eto'o |publisher=BBC News |date=14 February 2007 |accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.soccerway.com/news/2007/August/03/barcelona-defends-asian-tour/ |title=Barcelona defends Asian tour |publisher=soccerway.com|agency=AFP |accessdate=11 March 2010}}&lt;/ref&gt;
ශූරයන්ගේ කුසලානයේ ප්‍රථම වටය හරහා ගියද, අවසන් 16 දෙනාගේ වටයේදී [[ලිවර්පූල් පාපන්දු සමාජය|ලිවර්පූල්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Liverpool_F.C.] සමග ආරාධිත ගෝල සංඛ්‍යාව මත තරගාවලියෙන් ඉවත් විය.

2007-2008 තරග වාරයද කිසිම ජයග්‍රහණයක් නැතිව අවසන් විය. ලා ලීගා තරගාවලියේ 3වෙනි ස්ථානයද, ශූරයන්ගේ කුසලානයේ අර්ධ අවසන් තරගය 1-0ක් ලෙස [[මැන්චෙස්ටර් යුනයිටඩ් පාපන්දු සංගමය|මැන්චෙස්ටර් යුනයිටඩ්]] අතින් පරාජය විය.

=== ගුආර්ඩියෝලා යුගය (2008-2012) ===

තරග සාමය අවසානයේ එවකට [[බාර්සිලෝනා B කණ්ඩායම|බාර්සිලෝනා B කණ්ඩායමේ]] කලමාණාකරු පෙප් ගුආර්ඩියෝලා විසින් ෆ්රෑන්ක් රිජ්කාර්ඩ් ගේ රාජකාරිය බාරගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|title=Rijkaard until 30 June; Guardiola to take over|date=8 May 2008|accessdate=8 May 2009|publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt; ඔහු ඉගෙන ගත් [[ටිකි-ටකා]] ක්‍රමයට අනුව කණ්ඩායම මෙහෙයවූ අතර ඔහු [[රොනාල්ඩීනො]] සහ [[ඩෙකෝ]] විකුණා [[ෂවි]], [[ඉනියෙස්ටා]] සහ [[ලයනල් මෙසී|මෙසී]] වටා කණඩායම ගොඩ නගන ලදී.
[[File:Lionel Messi Player of the Year 2011.jpg|thumb|left|[[ලයනල් මෙසී]],  2009, 2010, 2011 and 2012 ලෝක පාපන්දු ක්‍රීඩකයා  සහ  ගෝල 308කින් බර්සිලෝනාවේ වැඩිම ගෝල ලාබියා. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-individual-records |title=individual records |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=29 November 2012}}&lt;/ref&gt;]]
2009 වසරෙදී කෝපා ඩෙල් රේ කුසලානය වාර්තාගත 25 වෙනි වතාවට ජයගත්තේ [[ඇත්ලටික් බිල්බාඕ පාපන්දු සමාජය|ඇත්ලටික් බිල්බාඕ]] 4-1 ලෙස පරාජය කිරීමෙන් අනතුරුවය. මෙම වසර ඔවුන්ට ජයග්‍රාහී වසරක් වූයේ රියල් මැඩ්රිඩ් සමග 2-6 ජයග්‍රහණයකින් ලා ලීගා ද, පෙර වසරේ ශූරයන්ගේ කුසලානය දිනූ [[මැන්චෙස්ටර් යුනයිටඩ් පාපන්දු සංගමය]] 2-0 ලෙස ඔලිම්පිකෝ ක්‍රීඩාංගනයේ දී 3 වන වතාවට ශූරයන්ගේ කුසලානය ජය ගනිමින් එලෙස ජයගත් එකම ස්පාඤ්ඤ කණ්ඩායම වීමද, 2009 ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය ඇත්ලටික් බිල්බාඕ ට එරෙහිවද, 2009 UEFA සුපිරි කුසලානය දිනා ගනිමින්  පෙර කී තරගාවලි ත්‍රිත්වයට අමතරව දෙශීය සහ යුරෝපානු සුපිරි කුසලාන දෙකම දිනූ එකම යුරෝපානු පාපන්දු සමාජය බවට පත් වීමද, 2009 FIFA අන්තර් සමාජ ලෝක කුසලානය දිනාගැනීමත් සමග ජයග්‍රහණ 6කට උරුමකම් කීම විශේෂය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187&amp;sec=europe&amp;root=europe&amp;&amp;cc=5739|title=One title closer to the treble|date=14 May 2009|publisher=[[ESPN]]|first=Eduardo|last=Alvarez|accessdate=30 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8060878.stm|title=Barcelona 2–0 Man Utd|date=27 May 2009|publisher=BBC Sport|accessdate=30 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thesportreview.com/tsr/2009/05/pep-guardiola-barcelona/|title=Pep Guardiola's love affair with Barça continues|date=19 May 2009|publisher=Thesportreview.com|accessdate=31 May 2009}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Messi leads Barcelona to Spanish Supercup win|publisher=CNN Sports Illustrated. Associated Press|date=23 August 2009|url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201|accessdate=25 December 2009|archive-date=8 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708171500/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |title=Barcelona vs Shakhtar Donetsk |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8422908.stm | title = Barcelona beat Estudiantes to win the Club World Cup |publisher=BBC Sport | date = 19 December 2009|accessdate=14 April 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |title=The year in pictures |publisher=FIFA.com |date=13 December 2009|accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව 2010 වසරේ ලා ලීගා ලකුණු 99කින් ජය ගැනීම සහ ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය 9වෙනි වරට ජය ගැනීමද ඔවුන් තැබූ වාරතා අතරට එක් වෙයි. &lt;ref&gt;{{cite web|last=Associated |first=The |url=http://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |title=The Canadian Press: Messi's three goals as Barcelona wins record ninth Spanish Supercup |publisher=Canadian Press |date=21 August 2010 |accessdate=27 August 2010 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20100824072643/http://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |archivedate=24 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-05-16-barcelona-spanish-league-title_N.htm|title=Messi, Barcelona set records in Spanish league title repeat|work=USA Today|date=16 May 2010|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt;


2010 ලැපොර්ටා ඉවත් වීමෙන් පසු ජුනි 13 පැවති ඡන්දයෙන් නව සභාපතිත්වයට [[සන්ද්‍රෝ රොසෙල්]] පත්වූයේ 61.35% කැ ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබමිනි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/presidents/sandrorosell.html |title=Sandro Rosell i Feliu (2010–)|publisher=FCBarcelona.cat|work=FC Barcelona|accessdate=5 June 2011}}&lt;/ref&gt; ඔහු [[වැලෙන්සියා කණ්ඩායම|වැලෙන්සියා කණ්ඩායමෙන්]] [[ඩේවිඩ් විලා]][http://en.wikipedia.org/wiki/David_Villa] යුරෝ මිලියන 40 කාටද, ලිවර්පූල් කණ්ඩායමේ [[ෂෙවියර් මෂරානෝ]][http://en.wikipedia.org/wiki/Javier_Mascherano] යුරෝ මිලියන 19කට බදවා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/05/19/n100519111099.html |title=Barca agree Villa move with Valencia|date=19 May 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/27/n100827112582.html |title=Deal with Liverpool to sign Mascherano|date=27 August 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}&lt;/ref&gt;2010-11 සමයේදී බාර්සිලෝනා සිය ලා ලීගා කුසලානය තුන් වන වරටත් රක ගත්තේ ලකුණු 96ක් හා සිය දිගු කාලීන ප්‍රතිවදීන්ට [[එල් ක්ලැසිකෝ]] හීදී 5-0 ක පරාජයක් අත් කරමිනි.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13368064.stm Barcelona secure La Liga Spanish title hat-trick] BBC Sport. Retrieved 30 May 2011&lt;/ref&gt;  2011 අප්‍රේල් මාසයේදී කෝපා ඩෙල් රේ 1-0 ක් ලෙස [[රියල් මැඩ්රිඩ්]] අතින් පරාජය වුවද, 2011 ශූරයන්ගේ කුසලාන අවසන් තරගය නැවත වතාවක් [[මැන්චෙස්ටර් යුනයිටඩ් පාපන්දු සංගමය|මැන්චෙස්ටර් යුනයිටඩ් කණ්ඩායම]] [[වෙම්බ්ලි ක්‍රීඩාංගනය|වෙම්බ්ලි]] හිදී පරාජය කරමින් සිය සිව් වන යුරෝපානු කුසලානය අත් කර ගත්හ. &lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey] Sky Sports. Retrieved 30 May 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm |title=Barcelona 3–1 Man Utd |author=Phil McNulty|date=28 May 2011|publisher=BBC |accessdate=30 May 2011}}&lt;/ref&gt;2011 [[ආර්සනල් පාපන්දු කණ්ඩායම |ආර්සනල්]] කණඩායමෙන් ෆැබ්රිගාස්  එකතුකර ගැනීමෙන් ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය රියල් මැඩ්රිඩ් ට එරෙහිව සුරක්ෂිත කර ගන්නා ලදී. මෙම ජයග්‍රහණය සමගම මුළු කුසලාන සංඛ්‍යාව 73 වූ අතර එය රියල් මැඩ්රිඩ් ලබා සිටි අගයට සමාන වීමකි. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marca.com/2011/08/17/futbol/equipos/barcelona/1313608792.html |title=El Barça iguala en títulos al Real Madrid |publisher=MARCA.com |accessdate=18 August 2011}}&lt;/ref&gt;

එම මස අවසානයේදී ලයනල් මෙසී සහ ෆැබ්රිගාස් ලබාගත් ගෝල දෙකකින් පොරටෝ කණ්ඩායම 2-0 ලෙස [[UEFA සුපිරි කුසලානය]]ද ජය ගන්නා ලදී. මෙය කණ්ඩායමේ සමස්ථ ශුරතා සංඛ්‍යාව 74ක් දක්වාද, ගුආර්ඩියෝලා විසින් තමා කළමණාකරු ලෙස මුහුණදුන් තරග 15න් 12ක් ජය ගෙන කණ්ඩායම් පුහුණුකරුවෙකු ලෙස ලබාගත් වැඩිම ජයග්‍රහණ සංඛ්‍යාවට අදාළ සමාජ වාර්තාව පිහිටුවීමක්ද විය.

[[File:FC Barcelona - Bayer 04 Leverkusen, 7 mar 2012 (18).jpg|thumb| 2012 දී බාර්සිලෝනා UEFA ශූරයන්ගේ කුසලාන තරග  ]]
එම වසරේ දෙසැම්බර් මාසයෙදි බාර්සිලෝනා ඔවුන්ගේ අග්‍රගන්‍ය ජයග්‍රහණ කුසලතා පෙන්වුයේ FIFA අන්තර් සමාජ ලෝක කුසලානය දෙවන වතාවටත් ලබාගැනීමෙනි. එහිදී ඔවුන් බ්‍රසීලියානු [[සන්ටෝස් කණ්ඩායම]] 4-0ක් ලෙස පරාජය කලේ [[ලයනල්මෙසී|මෙසී]] ගෝල 2කුත්, [[ෂවි]] සහ [[ෆැබ්රිගාස්]] එක් ගෝලයක් බැගිනුත් ලබා ගනිමිනි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/santos-fcb-legendary-barca-0-4|title=SANTOS-FCB: Legendary Barça (0–4)|date=18 December 2011|work=fcbarcelona.com|accessdate=18 December 2011}}&lt;/ref&gt; මේ අනුව ඔවුන් වසර 4ක් තුල තරගාවලි 24කින් 13ක්ම ජය ගැනීමට සමත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/guardiola-winning-13-out-of-16-titles-is-only-possible-when-you-have-a-competitive-mentality|title=Guardiola: &quot;Winning 13 out of 16 titles is only possible when you have a competitive mentality&quot;|date=18 December 2011|work=fcbarcelona.com|accessdate=18 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html
|title=Santos humbled by brilliant Barcelona|date=18 December 2011|work=fifa.com|accessdate=18 December 2011}}&lt;/ref&gt; 
 
2011-12 තරග සමයේ බාර්සිලෝනා UEFA සුපිරි කුසලානය [[චෙල්සී කණ්ඩායම]]ට පරාජය වීමත් සමගම [[ගුආර්ඩියෝලා]] තමා ඉවත්වන ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://video.uk.msn.com/watch/video/barca-not-tired/2i6en3os?cpkey=a70999a2-196d-4734-bf81-43688140eec8|title=Barca 'not tired' on MSN Video |publisher=Video.uk.msn.com |date= |accessdate=29 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/9230314/Pep-Guardiolas-reign-in-Spain-was-coming-to-an-end-according-to-all-the-signs.html | location=London | work=The Daily Telegraph | first=Pete | last=Jenson | title=Pep Guardiola's reign in Spain was coming to an end, according to all the signs | date=26 April 2012}}&lt;/ref&gt; එහෙත් ඔහු සිය කටයුතු සිය සහයක [[ටිටෝ විලානොවා]]ට([http://en.wikipedia.org/wiki/Tito_Vilanova Tito Vilanova]) ජුනි 30වෙනි දින බාර දීමට පෙර කෝපා ඩෙල් රේ 3-0 ක් ලෙස ජය ගනිමින් බාර්සිලෝනා තුල ඔහුගේ කුසලාන එකතුව 14ක් දක්වා වර්ධනය කරගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |title=Pep Guardiola to part company with Barcelona - reports - ESPN FC |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=26 April 2012 |accessdate=29 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/9222641/Barcelona-v-Chelsea-Pep-Guardiola-keeps-calm-as-Nou-Camp-critics-question-selection-and-tactics.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Barcelona v Chelsea: Pep Guardiola keeps calm as Nou Camp critics question selection and tactics | date=24 April 2012}}&lt;/ref&gt; 

ගුආර්ඩියෝලාගේ සහ කටලියානු දැවැන්ත්යින්ගේ මෙම සමත්කම හා සබැදුනු වාර්තාමය චිත්‍රපටයක් 2014 ලෝක කුසලානයට පෙර [[පෝල් ග්‍රීන්ගාස්]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Greengrass Paul Greengrass]) විසින් එලි දැක්වීමට නියමිතය.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.insideworldsoccer.com/2012/05/hollywood-to-do-film-on-barcelona.html |title=Hollywood to do film on Barcelona |publisher=inside World Soccer |date=19 May 2012}}&lt;/ref&gt; 

=== ටිටෝ විලානොවා (2012 - අද ) ===

ගුආර්ඩියෝලාට පසු ඔහුගේ සහය කලමාණාකරු [[ටිටෝ විලානොවා]][http://en.wikipedia.org/wiki/Tito_Vilanova Tito Vilanova] 2012 වසන්ත ඍතුවේ සිට කළමණාකරු ලෙස කටයුතු කරයි. ඔහුගේ කළමනාකාරිත්වය තුල බාර්සිලෝනා සති 26ක් පුරාවට ලීග ලකුණු සටහනේ පෙරමුණේ පසු වන්නේ තරග 23කින් තවම එක් තරගයක් පමණක් පරාජය වී ඇත. [[ලයනල් මෙසී|මෙසී]] මෙම තුල පමණක් ගෝල 34ක් ලබා සිටි. පෙබරවාරි මැද සතිය වන විට බාර්සිලෝනා දෙවන ස්ථානයේ පසුවන [[ඇත්ලෙටිකෝ මැඩ්රිඩ් ක්‍රීඩා සමාජය|ඇත්ලෙටිකෝ මැඩ්රිඩ්]] වලට වඩා ලකුණු 12ක් ඉදිරියෙන් සිටී. 

== රසිකයන් සහ සාමාජිකයන් ==

[[File:Tifo at Camp Nou.jpg|450px]]

ස්පාඤ්ඤයේ මුළු ජනගහණය අතරින් 25% කම බාර්සිලෝනා අධාරකරුවන් වන අතර එය දෙවැනි වන්නේ රියල් මැඩ්රිඩ් කණ්ඩායමේ 32%කැ ප්‍රතිශතයටයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf |title=Ficha Técnica | publisher=Centro de Investigaciones Sociológicas |format=PDF |date = May 2007|accessdate=8 August 2010|language=Spanish}}&lt;/ref&gt; එම ආධාරකරුවන් හදුන්වන්නේ කියූලර් (culer) යන සුරතල් නාමයෙනි. මෙය සෑදී ඇත්තේ කැටලානු කල්(cul) එනම් පශ්චාත් ප්‍රදේශය අනුසාරයෙනි. මෙයට හේතුව වන්නේ ඔවුන්ගේ ප්‍රථම ක්‍රීඩාගාරය තුල නරඹන්නන්ට වාඩි වීමට පුටු නොමැති වීම නිසාය. මුළු යුරෝපය පුරාම සැලකූ කල්හී බාර්සිලෝනා කණ්ඩායම ප්‍රේක්ෂක ආකර්ෂණය අතින් දෙවන ස්ථානයට සිටී.&lt;ref&gt;Chadwick, Simon; Arthur, Dave. pp. 4–5.&lt;/ref&gt; 2003-04 වසර වන විට තිබු සමාජ සාමජිකත්ව සංඛ්‍යාව 100,000 සිට 2009 වන විට සැලකිය හැකි පරිදි 170,000 දක්වා වර්ධනය විය.&lt;ref name=socis&gt;{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |title=El FC Barcelona ya tiene 170.000 socios |publisher=SPORT.es|language=Spanish|date=19 September 2009 |first=Víctor |last=Aznar |accessdate=8 August 2010}}&lt;/ref&gt; මෙයට මුලිකම හේතු ලෙස වාර්තා වන්නේ [[රොනල්ඩීනො]] ගේ බලපෑමත්, [[ජොආන් ලපොර්ටාගේ]] මාධ්‍ය භාවිතයේ දක්ෂ උපාය මාර්ගත් නිසාය.&lt;ref&gt;Fisk, Peter. pp. 201–202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brott, Steffen. p. 77.&lt;/ref&gt; 

සාමාජිකත්ව සංඛ්‍යාවට අමතර 2010 වන විට ලොව පුරා නිල රසික සංගම් (පෙන්යෙස් - penyes) සංඛ්‍යාව 1,335 ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/penyes/llistat_penyes/llistat_penyes.html |title=Penyes |publisher=FC Barcelona |accessdate=8 August 2010}}&lt;/ref&gt; මෙම රසික සංගම් බාර්සිලෝනා සිය දේශීය සමාජය තුල ප්‍රචලිත කල අතර බාර්සිලෝනා එම ප්‍රදේශ වල සංචාරය කරන විට විවිධ වරප්‍රසාද දිනා ගනී. [[ජෝන් පාවුල් 2]][http://en.wikipedia.org/wiki/John_Paul_II John Paul II] පාප්වහන්සේ හා ස්පාඤ්ඤ හිටපු අගමැති [[ජොසේ ලුයිස්]][http://en.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Luis_Rodr%C3%ADguez_Zapatero José Luis] ඇතුළු සම්භාවනීය පිරිස්ද බාර්සිලෝනා රසිකයන් සහ සාමාජිකයන් අතරට එක් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/377088531.html?dids=377088531%3A377088531&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS%3AFT&amp;type=current&amp;date=Jul+29%2C+2003&amp;author=Steven+Goff&amp;pub=The+Washington+Post&amp;desc=Bar%C3%A7a+Isn%27t+Lounging+Around%3B+Storied+Catalonian+Club+Plots+Its+Return+to+the+Top|title=Barça Isn't Lounging Around; Storied Catalonian Club Plots Its Return to the Top|first=Steven|last=Goff|work=The Washington Post|date=29 July 2003|access-date=22 March 2013|archive-date=22 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121222225849/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/377088531.html?dids=377088531:377088531&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jul+29%2C+2003&amp;author=Steven+Goff&amp;pub=The+Washington+Post&amp;desc=Bar%C3%A7a+Isn%27t+Lounging+Around%3B+Storied+Catalonian+Club+Plots+Its+Return+to+the+Top|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://nation.ittefaq.com/issues/2008/07/02/news0376.htm|agency=Associated Press|title=Spain's football team welcomed by royals|work=The New Nation|accessdate=10 August 2010}}&lt;/ref&gt; යුරෝපානු පාපන්දු සමාජ අතරින් දෙවැනියට වැඩිම පැමිණීමේ සාමාන්‍ය ඇත්තේ බාරසිලෝනා පාපන්දු සමාජයටය. එය දෙවැනි වන්නේ [[බොරුසියා ඩොර්ට්මුන්ඩ්]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance – 2010–11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |title=Camp Nou: Average attendance 79,390 &amp;#124; FCBarcelona.cat |publisher=Arxiu.fcbarcelona.cat |date=17 May 2011 |accessdate=29 November 2012}}&lt;/ref&gt;

== ප්‍රධාන ප්‍රතිවාදීන් ==
=== එල් ක්ලැසිකෝ ===

[[File:Forcejeo Real Madrid - FC Barcelona.jpg|thumb|230px|රියාල් මැඩ්රිඩ් සහ එෆ්සී බාර්සිලෝනා අතර 2009 දී පැවති තරගයක්]]
ලා ලීගා ලීග් කුසලානයට මුහුණ දෙන ප්‍රබලම කණ්ඩායම් දෙකක් වන [[එෆ්සී බාර්සිලොනා|බාර්සිලෝනා]] හා [[රියාල් මැඩ්රිඩ්]] අතර තරගය අතීතයේ සිටම එල් ක්ලැසිකෝ (El Clásico) ලෙස හදුන්වයි. ජාතික තරගාවලි ආරම්භක සමයේ සිටම මෙම කණ්ඩායම් දෙක නියෝජනය වුයේ [[ස්පාඤ්ඤය|ස්පාඤ්ඤයේ එකිනෙකාට ප්‍රතිවාදී ප්‍රදේශ දෙකක් වූ  [[කැටලෝනියාව]] සහ [[කැස්ටයිල්]] නගර දෙකය. මෙම ප්‍රතිවාදීත්වය තුල කැටලානු සහ කැස්ටීලියානු දේශපාලන හා සංස්කෘතිමය ඝට්ටනයන් පිළිඹිබු වන්නේ [[ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධය|ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධයේ]] නැවත විදර්ශනයක් ලෙසය.&lt;ref&gt;Ghemawat, Pankaj. p. 2.&lt;/ref&gt; 


[[ප්‍රිමෝ ඩි රිචෙරා]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Miguel_Primo_de_Rivera,_2nd_Marquis_of_Estella Primo de Rivera]) හා [[ෆ්රැන්සිස්කෝ ෆ්රැන්කෝ]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_Franco Francisco Franco]) පාලන සමයන් හීදී සියලුම ප්‍රාදේශීය සංස්කෘතීන් පීඩනයට ලක් විය. සපා ස්පාඤ්ඤ එසේත් නොමැතිනම් [[කැසටිලාන් භාෂාව]] හැර අනෙක් සියලුම භාෂාවන් වාරණයට පත් විය.&lt;ref&gt;Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Phil Ball |url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt; මෙම සාමය තුල ෆ්රැන්කෝ විරොධී කණ්ඩායමකට එකතු වීමට වඩා එකල කැටලානු අනන්‍යතාවය රැගත් බාර්සිලොනාවට එක් වීම වඩා හිතකර බව [[මැනුවල් වස්කෝ මොන්ටාබාන්]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Manuel_V%C3%A1zquez_Montalb%C3%A1n Manuel Vázquez Montalbán]) විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. &lt;ref&gt;Spaaij, Ramón. p. 251.&lt;/ref&gt;

එලෙසම අනිත් අතින් ගත් විට රියල් මැඩ්රිඩ් යනු [[මධ්‍යනුවාදය]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Centralism Centralism]) සහ ෆැසිස්ට් වාදය මුල්බැසගත්  කණ්ඩායමකි. කෙසේ නමුත් සිවිල් යුධ සමයේදී කණ්ඩායම් දෙකෙන්ම ජෝසෙප් සුන්යෝල් සහ රෆායෙල් සන්චෙස් ගුඑරා  ෆ්රැන්කෝ ගේ අධාරකරුවන් විසින් අඩම්තේට්ටම් වලට ලක් විය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html|title=Barcelona vs. Real Madrid: More Than a Game|date=20 December 2007|accessdate=1 July 2009|work=[[Time (magazine)|Time]]|last=Abend|first=Lisa|archive-date=8 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120508205931/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2001/mar/26/newsstory.sport13|title=Morbo: The Story of Spanish Football by Phil Ball (London: WSC Books, 2001)|date=26 March 2001|accessdate=1 July 2009|work=The Guardian|last=Lowe|first=Sid}}&lt;/ref&gt; 

1950 කාලයේදී මෙම ප්‍රතිවාදීත්වය [[ඇල්ෆ්රෙඩො ඩි ස්ටෙෆානෝ]] හුවමාරුවත් සමග වඩාත් තීවෘ විය. මෙයට හේතුව වූයේ ඔහු කරණකොටගෙන රියල් මැඩ්රිඩ් කණ්ඩායම සාර්ථකත්වය ලබා ගැනීමැයි. මෙම් එදිරිවාදීකම යුරෝපානු මට්ටම කරා පැතිර ගියේ 1960 යුරෝපානු කුසලානයේදී කණ්ඩායම් දෙක පිලිමල්ලවුන් පිටි දැකීමේ වටයේදී දෙවතාවක් මුන ගැසීමයි.

=== එල් ඩර්බි බාර්සිලෝනි===

බාර්සිලෝනා හී ප්‍රාදේශීය එදිරිවාදීන් වුයේ [[එස්පන්යෝල් ක්‍රීඩා සමාජය]]යි. රාජකීය අනුමැතිය සහ ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු ලෝලීන් විසින් ඇරඹි මෙහි බාර්සිලෝනා මෙන් විවිධ රටවල සංයුතියක් නොවූහ. මෙම කණ්ඩායමේ ආරම්භක පණිවිඩය අනුව එය සහසුද්දෙන්ම බාර්සිලෝනා විරෝදී එකක් බවට සහතික කරයි. එලෙසම ඔවුන් බාර්සිලෝනා එකහෙලාම විදේශිකයන්ගේ කණ්ඩායමක් ලෙස හදුන්වයි.  මෙය තවත් වර්ධනය වූයේ කැටලොනියානුවන් මොවුන්ව මැඩ්රිඩ් හා සම්බන්ද නියෝජිතයන් ලෙස දුටු විටයි. &lt;ref&gt;Shubert, Arthur. p. 199.&lt;/ref&gt; එස්පන්යෝල් හි ආරම්භක පිටිය වූයේ සාරියා ප්‍රදේශයයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1901/04/09/pagina-2/33398307/pdf.html |title=Edición del martes, 09 abril 1901, página 2 – Hemeroteca – Lavanguardia.es |language=Spanish|publisher=Hemeroteca Lavanguardia|accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&amp;idcontenido=8&amp;idmenu=2&amp;idsubmenu=22&amp;nombremodulo=dates&amp;idlinkchk=21 |title=History of Espanyol|publisher=RCD Espanyol |accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt;

ෆ්රැන්කෝ සමයේදීද එස්පන්යෝල් කඳවුර මද්‍යම රජයට සම්බන්ද කණ්ඩායමක් ලෙස බාර්සිලෝනුවන්ට හැගිණි. එලෙසම ස්පාඤ්ඤසිවිල් යුධ සමයේ එස්පන්යෝල් ආධාරකරුවන් ෆැසිස්ට් වරුන් සමග සටන් කිරීමද මෙයට හේතුවක් විය. මෑත භාගයේදී එස්පන්යෝල් සිය තේමා ගීතය ස්පාඤ්ඤ භාෂාවේ සිට කැටලාන් භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමත් සමගම මෙම එදිරිවාදිකම දේශපාලනයම වශයෙන් අඩු විය. 

මෙම ප්‍රතිවාදීන් මුණගැසීම් අතරින් බොහොමයක් බාර්සිලෝනා ජයගෙන අතර ලීග සටහනේ එස්පන්යෝල් බාර්සිලෝනා පසු කර ඇත්තේ වසර 70කටම තුන් වතාවකි. එහෙත් වැඩිම පරතරයකින් එනම් 6-0ක් ලෙස ජය ලබාගෙන ඇත්තේ එස්පන්යෝල් කණ්ඩායමයි. 2008-09 සමයේ බාර්සිලෝනා සිය තුන්ජය සමය ගෙවන විට කැම්ප් නෞ හිදී ඔවුන් ප්‍රථම වතාවට පරදවන ලද්දේද එස්පන්යෝල් විසිනි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |title=Matchday 24|publisher=FC Barcelona|accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt; 

==හිමිකාරිත්වය සහ මුල්‍යමය පසුබිම==

2008-09 සමය තුල කණ්ඩායමේ මුල්‍යමය තොරතුරු මත පිහිටා [[ෆෝබ්ස් සගරාව]][http://en.wikipedia.org/wiki/Forbes] විසින් 2010 වසරේදී බරසිලෝනාහී වටිනාකම යුරෝ මිලියන 752ක් (ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියනයක්) ලෙස තක්සේරු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.forbes.com/2010/04/21/soccer-value-teams-business-sports-soccer-10-intro.html |title=The Business Of Soccer |work=Forbes |date=21 April 2010 |accessdate=7 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.forbes.com/lists/2010/34/soccer-10_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |title=Soccer Team Valuations |work=Forbes |date=30 June 2009 |accessdate=7 August 2010}}&lt;/ref&gt; මේ අනුව බාර්සිලෝනා මැන්චෙස්ටර් යුනයිටඩ්, රියල් මැඩ්රිඩ් සහ ආර්ස්නාල්ට පසුව මුල්‍යමව සිව්වැනි ස්ථානයට නම් කෙරුණි. ඩිලොයිට් වාර්තාවට අනුව එම සමයේ වරතාගත අදායමක් ලෙස ඔවුන් යුරෝ මිලියන 360ක් ලබාගෙන රියල් මැඩ්රිඩ් හී මිලියන 401ක අදායමට පසුව ශ්‍රේණිගත වුනි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |title=Real Madrid becomes the first sports team in the world to generate €400m in revenues as it tops Deloitte Football Money League |publisher=Deloitte |accessdate=7 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

රියල් මැඩ්රිඩ්, ඇත්ලෙටික් බිල්බාඕ, සහ [[ඔසසුනා]][http://en.wikipedia.org/wiki/CA_Osasuna] කණ්ඩායම් සමගම බාර්සිලෝනා ලියාපදිංචි සංගමයක් ලෙස සංවිධානය වී තිබේ. සීමාසහිත සමාගමක් ලෙස කොටස් නිකුත් කිරීම කල නොහැකි වුවද සොසිෂ් (socis) ලෙස හදුන්වන සාමාජික ක්‍රමය තුල මෙහි උසස්ම පාලන කොටස වන්නේ නියෝජිතයන් මගින් සමන්විත පාලන කමිටුවකි.&lt;ref&gt;Peterson, Marc p. 25.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Handbook on the economics of sport|url=https://archive.org/details/handbookoneconom0000unse|first=Wladimir|last=Andreff|first2=Stefan|last2=Szymański|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2006|
isbn=1-84376-608-6|page=[https://archive.org/details/handbookoneconom0000unse/page/299 299]}}&lt;/ref&gt; 2010 වන විට සමාජය සතුව සොසිෂ් වරුන් 170,000 ක් පමණ විය.&lt;ref name=socis/&gt; 

ඩිලොයිට් මගින් කරන ලද විඝනයකට අනුව 2010 ජුලි මාසය වන විට සමස්ථ ණය ප්‍රමාණය යුරෝ මිලියන 442ක් එය ෆොර්බ්ස් ගණනයට අනුව 58%ක ප්‍රමාණයකි. නව කළමනාකාරිත්වය මෙයට හේතුව ලෙස සැකැස්මේ ගැටළු පෙන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE66Q0H720100727 |title=Barcelona audit uncovers big 2009/10 loss |publisher=Reuters |date=27 July 2010 |accessdate=9 August 2010}}&lt;/ref&gt; සමාජය ලා ලීගා කිරුල රක ගැනීමට අමතරව යුරෝ මිලියන 79ක් අහිමි කරගෙන ඇති බවට පුවත් පල විය.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Rosell announces record Barcelona loss, lawsuit against Laporta |first=Duncan |last=Shaw |url=http://www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1591876.php/Rosell-announces-record-Barcelona-loss-lawsuit-against-Laporta |work=Monsters and Critics |date=10 October 2010 |accessdate=24 October 2011|archiveurl=https://archive.is/32Vl|archivedate=4 September 2012}}&lt;/ref&gt;

2011 වසර සදහා බාර්සිලෝනා හී ශුද්ධ ණය ප්‍රමාණය යුරෝ මිලියන 483කට ආසන්න වූ අතර සමස්ථ ණය ප්‍රමාණය යුරෝ මිලියන 364කි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/926957/barcelona-announce-%E2%82%AC45m-transfer-budget?cc=5901 |title=Barca announce €45m budget |publisher=ESPN |date=9 June 2011 |accessdate=12 January 2012}}&lt;/ref&gt; බාර්සිලෝනා යනු සියළුම වෘතීය ක්‍රීඩා සමාජ අතරින් එක් ක්‍රීඩකයෙකුට වැඩිම සාමාන්‍යයක් සහිතව ගෙවීම් කරන සමාජයකි. එය රියල් මැඩ්රිඩ් පවා අභිබවා ඇත. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/espn/news/story?id=6354899 |title=ESPN The Magazine – The Money Issue – 200 Best-Paying Teams in the World |publisher=ESPN |date=20 April 2011 |accessdate=28 May 2011}}&lt;/ref&gt;

== වාර්තා සටහන් ==
වර්තමානය වන විට කණ්ඩායම වෙනුවෙන් වැඩිම තරග සංඛ්‍යාවක් එනම් තරග 665ක් ක්‍රීඩා කර ඇත්තේ [[ෂවි]] වන අතර එයින් 437ක් ලා ලීගා තරග වේ. මෙය මීට ප්‍රථම [[මිගායෙල්]] ගේ 391ක වාර්තාව පසු කිරීමකි.&lt;ref name=records&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_individuals.html |title=FC Barcelona Records (Team &amp; Individual Records) | publisher=FC Barcelona|accessdate=15 March 2010}}&lt;/ref&gt; 

සියලුම තරග අතුරින් (සුහද තරගද ඇතුළුව) වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 369 වර්තාකර ඇත්තේ [[පවුලිනෝ අල්කන්ටාරා]] විසිනි.&lt;ref name=records/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=23:10 |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/messi-one-goal-away-from-cesar-s-record |title=Messi one goal away from Cesar's record, fcbarcelona.com, 19 March 2012 |publisher=Fcbarcelona.com |date=19 March 2012 |accessdate=29 November 2012}}&lt;/ref&gt; එහෙත් සියළුම නිල තරග තුලදී වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 308 වාර්තා කර ඇත්තේ [[ලයනල් මෙසී]] විසිනි. එලෙසම බාර්සිලෝනා වෙනුවෙන් යුරෝපානු හා අන්තර්ජාතික තරග වලදී වැඩිම ගෝල වාර්තාවද මෙසී ගේ නමට සටහන් වෙයි.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lionel Messi Becomes Barcelona's All-time Record Goal Scorer|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/lionel-messi/9157015/Lionel-Messi-becomes-Barcelonas-all-time-record-scorer.html|accessdate=25 May 2012 | location=London|work=The Daily Telegraph|date=21 March 2012}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව ලා ලීගා තරග වල වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 211ද මොහු සතුය. [[ලයනල් මෙසී]] (211), [[සීසර් රොඩ්රිගස්]] (192), [[ලදිස්ලෝ කුබාලා]] (131) , [[සැමුවෙල් එටෝ]] (108) යන ක්‍රීඩකයන් සිව් දෙනා ලීග් තරග වලදී ගෝල 100 අභිබවා සිටී. 

ලයනල් මෙසී විසින් [[රේසින් සන්ටන්ඩර්]] සමග 2009 පෙබරවාරි 2 පැවති තරගයේ වාර්තා කල ගෝලයක් මගින් බාර්සිලෝනා සිය 5,000 වැනි ගෝලය ලබාගත් තර එම තරගය 2-1 ක් ලෙස ජය වාර්තා කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1012195.html |title=Messi propels 5,000-goal Barcelona |publisher=FIFA|date=1 February 2009 |accessdate=13 March 2010}}&lt;/ref&gt; එම වසරේම දෙසැම්බර් 18 දින එස්ටුඩිආන්ටෙස් 2-1 ලෙස පරාජය කරමින් වසරේ සය වන ජය ලබා වසරක් තුල ජයග්‍රහණ හයක් වාර්තා කල එකම කණ්ඩායම බවට කිරුළු පැලදීය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html |title=Kings, queens and a young prince |publisher=FIFA|date=23 December 2009|accessdate=23 March 2010}}&lt;/ref&gt; 

1986 මාර්තු මස ජුවෙන්ටස් කණඩායමට එරෙහිව පැවති තරගය බර්සිලෝනාහට වැඩිම  නේවාසික නරබන්නගේ පැමිණීම වන 120,000 වාර්තා විය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html |title=Records |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010}}&lt;/ref&gt; කැම්ප් නෞ 1990 දී නවීකරණය කරන විට ආසන පහසුකම 99,354ක් දක්වා අඩු කල නිසා මෙම වාර්තාව මෑතකදී බිදේ යයි විශ්වාස කල නොහැක. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/informacio_corporativa/barca_enxifres/barca_enxifres.html |title=FC Barcelona Information &amp;#124; FCBarcelona.cat |publisher=Arxiu.fcbarcelona.cat |accessdate=12 January 2012}}&lt;/ref&gt;

== කමිසය සහ ලාංඡනය ==
[[File:Fc barcelona 1st badge 1899.png|thumb|right|alt=diamond shaped crest surrounded by laurels and topped with a crown and a bat|බාර්සිලෝනා ප්‍රථම ලාංඡනය]]
සමාජය ආරම්භයේ සිටම ලාංඡනයක් භාවිතා කල අතර ප්‍රථම ලාංඡනය දියමන්තියක කාලක් වැනි හැඩයක් වූ අතර එයට ඉහලින් [[ඇරගොන් ඔටුන්න]][http://en.wikipedia.org/wiki/Crown_of_Aragon Crown of Aragon], ජේම්ස් රජුගේ වවුලා ගේ රූපය සහ එය වටකරගත් ජයපත්‍ර සහ පාල්ම් අතු කැබලි දෙකක් විය.&lt;ref name=crest&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html|title=The crest|accessdate=30 July 2010|publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt; 1910 වසරෙදී පැවති තරගයකින් සමාජය සිය සාමාජිකයන්ට ලාංඡනයක් නිර්මාණය කරන ලෙස පවසන ලදී. එහිදී එකල සමාජයේ ක්‍රීඩකයෙක් වූ [[කාර්ල්ස් කොමමාලා]][http://en.wikipedia.org/wiki/Carles_Comamala Carles Comamla] ජයගත්හ. ඔහුගේ එම අදහසට සුළු වෙනස්කම් සහිතව වර්තමාන ලාංඡනය නිමවා ඇත. එම ලාංඡනය සාන්ත ජෝජ් කුරුසිය වම් ඉහල කෙලවරේද, එයට පසෙකින් කෑටලානු ධජයද, කණ්ඩායම් වර්ණ පහලින්මද පිහිටන පරිදි සකස් කර ඇත. &lt;ref name=crest/&gt;

1900 වසරෙදී ප්‍රථම වරට නිල් සහ රතු වර්ණ හිස්පැනියාවට එරෙහිව කමිසයට එක් කරන ලදී.&lt;ref&gt;Ball, Phil p. 90.&lt;/ref&gt; මෙම වර්ණ සංයෝජනයට එකිනෙකට වෙනස් මත ප්‍රකාශ වෙයි. ප්‍රථම ජනාධිපති පුත් [[ආර්තර් විටි]]ගේ[http://en.wikipedia.org/wiki/Arthur_Witty Arthur Witty] අදහස අනුව එය සිය පියාගේ [[මර්චන්ට් ටේලර් පාසල්]] කණ්ඩායමට යෙදූ වර්ණ බවයි. ටෝනි ස්ට්‍ර්බෙල් පවසන පරිදි එම වර්ණ රෝබෙස්පියරේගේ ප්‍රථම සමුහාණ්ඩුවේ වර්ණ බවයි. නමුත් කැටලෝනියානු සමාන්‍ය මතය වන්නේ එම වර්ණ ජොආන් ගැම්පර් විසින් සිය මව් කණ්ඩායම වූ [[බැසෙල්]]  හී වර්ණ අනුව තෝරාගත් බවයි. &lt;ref&gt;Ball, Phil pp. 90–91.&lt;/ref&gt; 

2011-12 තරග සමයට පෙර වාණිජමය අනුග්‍රාහක සලකුණු සිය කම්සයේ යෙදීම ඔවුන් විසින් මග හරින ලදී. 2006 ජූලි මස 14 වෙනිදා සමාජය [[UNICEF]] සංවිධානය සමග සිය පස් වසරක කොන්ත්‍රාත්තුව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී, මෙහි එකගතාවක් ලෙස සමාජය විසින් UNICEF වෙතට වසරකට යුරෝ මිලියන් 1.5 ක් ආධාර ලෙස දී UNICEF ලාංඡනය කමිසයේ පලදී. මෙම මුදල සමාජයේ සාමාන්‍ය අධායමෙන් 0.7% කි. මෙය බාර්සිලෝනා සමාජ පදනම මගින් ක්‍රියාත්මක කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/Fundacio/english/nacions_unides/convenis/unicef/continguts/carta_laporta.html|title=Open letter from Joan Laporta|accessdate=21 February 2010|year=2010|publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt; 1994දී මෙම පදනම පිහිටවීමේ මූලික අභිප්‍රාය වන්නේ අදායම් රහිත ක්‍රීඩා සමාගම් නාගා සිටු වීමයි.&lt;ref&gt;Desbordes, Michel p. 195.&lt;/ref&gt;  2004 වසර වනවිට ඕනෑම සමාගම් 25කට ගෞරවනීය සාමාජිකත්වයට පැමිණීමට පවුම් 40,000 - 60,000 දක්වා පරිත්‍යාග කිරීමෙන් හැකි විය. එලෙසම වසරකට පවුම් 14,000ක් පරිත්‍යාග කොට සහසමජිකත්වයට පත් සමාගම් 48ක්ද, වසරකට පවුම් 4,000ක් ගෙවා අනුග්‍රාහකත්වය ලබාගත් විශාල සංඛ්‍යාවක්ද විය.&lt;ref&gt;King, Anthony pp. 123–24.&lt;/ref&gt; 

ඔවුන්ගේ වාණිජමය අනුග්‍රාහකත්ව නොසලකා හැරීම 2011-12 තරග සමයට අත් හල මොවුන් කටාර් ක්‍රීඩා ආයෝජකයන් සමග යුරෝ මිලියන 150ක පස් අවුරුදු ගිවිසුමකට එලබුනි. 11/12 සහ 12/13 තරග සමයන් වලදී [[කටාර් පදනම|කටාර් පදනම්]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Qatar_Foundation Qatar foundation]) ලාංඡනයද,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.guardian.co.uk/football/2010/dec/10/barcelona-shirt-sponsor-qatar-foundation Barcelona agree €150m shirt sponsor deal with Qatar Foundation]&quot;. ''[[The Guardian]]''. 10 December 2010. Retrieved 22 December 2010.&lt;/ref&gt; 13/14 වාර සදහා [[කටාර් ගුවන් යානා සමාගම|කටාර් ගුවන් යානා සමාගම් ]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Qatar_Airways Qatar Airways]) ලාංඡනයද පිහිටවීය. මෙම ගනුදෙනුව අනුව වාණිජමය අනුග්‍රාහකත්ව ලාංඡන මගින් සමාජ කාර්යභාර ලාංඡන වසර දෙකේ සිට හය දක්වා වූ කාලයකට අත්හිටුවන ලදී. &lt;ref&gt;&quot;[http://www.football-shirts.co.uk/fans/barcelona-qatar-airways-new-sponsor_17399 New Shirt Sponsor For Barcelona 13/14 – Qatar Airways] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185520/http://www.football-shirts.co.uk/fans/barcelona-qatar-airways-new-sponsor_17399 |date=2013-05-13 }}&quot;. 'Football Shirts News''. 17 November 2012. Retrieved 19 November 12.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!කාලාන්තරය  !! නිෂ්පාදකයා  !! කමිස සහකරු
|-
| 1982-1992 || Meyba  || rowspan=3|නැත
|-
| 1992-1998 || [http://en.wikipedia.org/wiki/Kappa_(company) Kappa] 
|-
| 1998-2006 || rowspan=4| [http://en.wikipedia.org/wiki/Nike,_Inc. Nike] 
|-
| 2006-2011  ||  [http://en.wikipedia.org/wiki/UNICEF UNICEF]
|-
| 2011-2013 ||  [[කටාර් පදනම|කටාර් පදනම]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Qatar_Foundation Qatar foundation]), UNICEF
|-
| 2013 ||  [[කටාර් ගුවන් යානා සමාගම|කටාර් ගුවන් යානා සමාගම ]]([http://en.wikipedia.org/wiki/Qatar_Airways Qatar Airways]), UNICEF
|}

== ක්‍රීඩා පිටි ==
[[File:Chelsea on Tour - Barcelona 311006.jpg|right|thumb|alt=an elevated view of the stadium at night|කෑම්ප් නෞ හී ඉහලින් ගත් චායාරූපයක් ]]
ආරම්භයේදී බාසිලෝනා තරඟ වැදුනේ [[කෑම්ප් ඩි ලා ඉන්ඩස්ට්‍රීයා]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Camp_de_la_Ind%C3%BAstria Camp de la Indústria])ක්‍රීඩාංගනයේදීය. එහි ධාරිතාවය 6000ක් වීම සහ වැඩිවන සාමාජිකත්වයට ප්‍රමාණවත් නොවූ පහසුකම් පිළිබඳ සමාජය සලකා බැලුහ.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html|publisher=FC Barcelona|title=Cent anys del camp de la Indústria|accessdate=11 September 2010|date=14 March 2009|author=Santacana, Carles|language=Catalan}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;

192දී අනුග්‍රහකයන්ගේ සංඛ්‍යාව 20,000 ඉක්මවා තිබීම  සහ සමාජයට ණය ලැබෙමින් පැවතීම මත  ප්‍රේක්ෂක ධාරිතාවය 20,000කින් යුත් විශාල [[කෑම්ප් ඩි ලෙස් කොර්ට්]] ( [http://en.wikipedia.org/wiki/Camp_de_Les_Corts Camp de Les Corts])ක්‍රීඩාංගනය ගොඩ නැගීමට බාර්සිලෝනාට හැකි විය. ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධයට පසුව සමාජය තවත් සාමාජිකයන් සහ තරඟ සඳහා ප්‍රේක්ෂකයන් ආකර්ෂණය කර ගැනීම ආරම්භ කළහ. මෙය විවිධ පුළුල් කිරීමේ ව්‍යාපෘති යටතේ මෙහෙයවිය: 1994දී ප්‍රධාන ආසන පෙළ ද, 1946දී දක්ෂිණ ආධාරකය ද, සහ අවසාන ලෙස 1950 දී උත්තර ආධාරකය ලෙසය. අවසාන පුළුල් කිරීමෙන් අනතුරුව ලෙස් කොර්ට්හි ප්‍රේක්ෂකයන් 60,000ක්‌ රඳවාගැනීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html|title=Brief history of Camp Nou |publisher=FC Barcelona |accessdate=30 July 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
ඉදි කිරීම් සම්පුර්ණ කිරීමෙන් පසුව  ලෙස් කොර්ට්හි තව දුරටත් පුළුල් කල හැකි ඉඩපහසුකම නොවීය. එක දිගට 1948 සහ 1949 ලබා ගත් ලා ලීගා ජයග්‍රහණ හා 1950 [[ලාස්ලෝ කුබාලා]] බදවා ගැනීමත් සමගම ඔහු තරග 256කදී ගෝල 196ක් වාර්තා කිරීමත් විශාල වශයෙන් නරබන්නන් තරග වෙත ඇදී එන්නට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Farred, Grant. p. 124.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eaude, Michael. p. 104.&lt;/ref&gt; The club began to make plans for a new stadium.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;/&gt; සමාජය විසින් අලුත් ක්‍රීඩාංගනය සඳහා සැළසුම් සකස් කිරීම ආරම්භ කළහ.&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;/&gt;  බාසිලෝනා ලෝලීන් 60000 ක් තෙරපීමට පෙර කෑම්ප් නෞ(Camp Nou) ඉදි කිරීමේ  පළමු පියවර 1957 මාර්තු 28 දින තැබීය. අනාගත ක්‍රීඩාංගනයේ මුල් ගල තැබීම ෆිලිප් අචෙදෝ චොලුංග(Felipe Acedo Colunga)ආණ්ඩුකාරවරයාගේ අනුග්‍රහය  සහ බාසිලෝනා අග්‍ර රාජගුරු ග්‍රෙගරිඔ මොද්රිගෝතුමාගේ  (Gregorio Modrego)ආශිර්වාදය යටතේ සිදු විය.ඉදි කිරීම් සඳහා වසර 3ක් ගත වූ අතර අයවැයගත පිරිවැය මෙන් 336% ප්‍රමාණයක්  පිරිවැය අභිබවමින් pesetas මිලියන 288ක අවසාන පිරිවැයකින් යුක්තව, 1957 සැප්තැම්බර් 24 වන දින ඉදි කිරීම් කටයුතු අවසන් විය.&lt;br/&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;/&gt;
[[File:Camp Nou més que un club.jpg|right|thumb|The words &quot;Més que un club&quot; are painted in yellow on the blue seats of the stadium|&quot;සමාජයකට වඩා&quot; යන ආදර්ශ පාඨය සහිත ක්‍රීඩාගාරයක් ]]

1980දී UEFA ප්‍රමිතීන්ට අනුකුල වීම සඳහා ක්‍රීඩාංගනය නැවත නිර්මාණය කිරීමට අවශ්‍ය විය, මේ සඳහා මුදල් ලබාගත්තේ අනුග්‍රාහකයන්ට අඩු මුදලකට තම නම ගඩොල් වල කැටයම් කිරීමට අවස්ථාව ලබා දීමෙනි. මෙම අදහස අනුග්‍රාහකයන් අතර ජනප්‍රිය වීම සහ දහස් ගණනක් මේ සඳහා මුදල් ගෙවීය. පසුව බොහෝ කලක් සිටි සැබෑ මැඩ්රිඩ් සභාපති සහ ෆ්රන්කෝගේ( Franco)අනුග්‍රාහක [[සැන්ටිඅගෝ බර්නෙබූ]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Santiago_Bernab%C3%A9u_Yeste Santiago Bernabéu]) නම් එක් ගලක සඳහන් වීම මැඩ්රිඩ්හි මාධ්‍යන්වල ප්‍රධාන මතභේදයට තුඩු දුන් කරුණක් විය.&lt;ref&gt;Ball, Phil pp. 20–21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ball, Phil pp. 121–22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Murray, Bill; Murray, William J.. p. 102.&lt;/ref&gt; In preparation for the 1992 Summer Games two tiers of seating were installed above the previous roofline.&lt;ref&gt;Snyder, John. pp. 81–2.&lt;/ref&gt; 1992දී ගිම්හානයේ ක්‍රීඩා වලට සූදානම් වෙද්දී තට්ටු 2ක ආසන පෙළක් පෙර පියස්සේ ඇතුලත් කළහ.වර්තමානයේදී මෙහි ධාරිතාවය 99,354 කරමින් [[යුරෝපයේ විශාලතම ක්‍රීඩාංගනය]] වූ බවට පත් කර ඇත.&lt;br/&gt;
මෙහි තවත් පහසුකම් අන්තර්ගත වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/castellano/noticies/club/temporada09-10/07/n090728107768.html|title=El proyecto Barça Parc, adelante|accessdate=28 July 2009|year=2009|language= Spanish|publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt;
*සියුටට් එස්පොර්ටිවා ජෝන් ගැම්පර්(Ciutat Esportiva Joan Gamper )-FC බාර්සිලෝනාගෙ පුහුණු වීමේ පිට්ටනිය
*මසියා-සෙන්ටර් ද ෆොර්මසියෝ ඔරිඔල් ටෝර්ට්(Masia-Centre de Formació Oriol Tort)-තරුණ -ක්‍රීඩකයන්ගේ නිවාසය
*මිනි එස්ටඩි(Mini Estadi)-වෙන් කල කණ්ඩායම් වල නිවහන 
*පලායු බ්ලුග්‍රනා(Palau Blaugrana)-FC බාර්සිලෝනා ගෘහස්ත ක්‍රීඩාංගනය
*පලායු බ්ලුග්‍රනා 2 (Palau Blaugrana 2)-2වන FC බාර්සිලෝනා ගෘහස්ත ක්‍රීඩාංගනය
*පිස්ටා ද ජෙල් (Pista de Gel)-FC බාර්සිලෝනා අයිස් ක්‍රීඩාගාරය&lt;br/&gt;

== සම්මානයන්  ==
[[File:FC Barcelona Team 2, 2011.jpg|350px|thumb]] බාර්සිලෝනා සිය සන්ටෝස් පිලට එරෙහිව   [[FIFA Club World Cup 2011]] ජය සමරමින් ]]

2012 මැයි 25 වන විට 21 වරක්  [[ලා ලිගා]] ( La Liga), 26 වරක් [[කෝපා ඩේල් රේ]] (Copa del Rey),10 වරක් [[සුපර්කෝපා ඩි එස්පනා]] ( Supercopa de España), 3 වරක් [[කෝපා ඊවා ඩුඅර්ටේ]] (Copa Eva Duarte) සහ 2 වරක් [[කෝපා ද ලා ලිගා]] ( Copa de la Liga) කුසලානයන් බාර්සිලොනා දිනා ගත් අතර එසේම මෑත තරඟ වලදී  වාර්තාගත කුසලාන  4ක්  ලබා ඇත.ඒ වගේම ඔවුන් 4 වරක්  [[UEFA ශුරතා ලීග්]] ( UEFA Champions League), [[UEFA කප් විනර්ස් කුසලානය]] (UEFA Cup Winners' Cup) වාර්තාගත කුසලාන  4ක් , 4 වරක් [[UEFA සුපර් කප්]] (UEFA Super Cup)සහ [[FIFA ක්ලබ් වර්ල්ඩ් කප්]] (FIFA Club World Cup) කුසලාන  2ක් දිනා ඇත. [[වාර්තාගත අන්තර් නගර ෆෙයාර් කුසලාන]] 3 කුත්, එලෙසම [[UEFA යුරෝපා කුසලාන ලීගයට]] පුරෝගාමියෙකු ලෙසද සලකයි.1955 සිට සෑම වාරයකදීම මහද්වීපික වශයෙන් තරඟ කරන එකම යුරෝපීය සමාජය සහ කිසි දිනක ලා ලිගා වලින් ඉවත් නොවූ සමාජ 3 වූ  [[ඇත්ලටික් බිල්බාඕ]] (Athletic Bilbao) සහ [[රියල් මැඩ්රිඩ්]] (Real Madrid) සහ   බාසිලෝනා ඉන් එක් සමාජයක්  වීමද විශේෂය. 2009 දී,බාසිලෝනා  ලා ලිගා,කෝපා ඩේල් රේ සහ ශුරතා ලීග් යන තරඟ 3ම ජයග්‍රහණය කල ස්පාඤ්ඤයේ පළමු සමාජය විය.එම වසරේදීම, එක වසරක් තුලදී තරඟ 6කින් එම 6ම ජයග්‍රහණය කල පළමු පාපන්දු සමාජය එය විය, තරගාවලි 6ක් එකදිගට සහ සැලකිය යුතු [[ස්පාඤ්ඤ සුපිරි කුසලානය]], [[UEFA සුපිරි කුසලානය]] සහ [[FIFA අන්තර්සමාජ ලෝක කුසලානය]] යන තරගාවලි ත්‍රිත්වයම ජයගනිමිනි.&lt;br/&gt;

== ක්‍රීඩකයන් ==
=== වර්තමාන කණ්ඩායම ===

ස්පාඤ්ඤ කණ්ඩායම් යුරෝපීය පුරවැසියන් හැර ක්‍රීඩකයන් 3 කට සීමා කර ඇත. ක්‍රීඩක ලැයිස්තුවේ අඩංගු වනුයේ එක් එක් ක්‍රීඩකයාගේ ප්‍රධාන ජාතිය පමණි, විවිද යුරෝපීය නොවන ක්‍රීඩකයන්ට යුරෝපීය රටක පුරවැසිභාවයන් 2ක් ඇත.ඒ වගේම  [[ACP රටවල්]][http://en.wikipedia.org/wiki/ACP_countries] ක්‍රීඩකයන්-කොටෝනස් ගිවිසුමට (Cotonou Agreement) අත්සන් කරන ලද රටවල් අප්‍රිකාව,කැරිබියාව, සහ පැසිපික් -[[කොල්පක් නීතියට]] ([http://en.wikipedia.org/wiki/Kolpak_ruling Kolpak ruling]) අනුව යුරෝපීය නොවන්නන් ලෙසට ගණන් නොගැනේ.

2013 පෙබරවාරි 23විට ස්ථිර කණ්ඩායම  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff|title=2012–13 season|publisher=FC Barcelona |accessdate=29 Nov 2012}}&lt;/ref&gt;

==මුලාශ්‍ර==</text>
      <sha1>kwiketn6ukw79a6540hd7c78m6qhnld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සීනි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44499</id>
    <revision>
      <id>797415</id>
      <parentid>790805</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75901" sha1="o6hnkoa6sq9mvg430b2ed611ymkkxao" xml:space="preserve">{{පිළිබඳ|ආහාරයට මුසුකරන, පැණි රස සීනි නම් වූ ද්‍රව්‍යය පිළිබඳව වේ. |සුක්‍රෝස් සංයෝගය|සුක්‍රෝස්|වෙනත් භාවිතා|සීනි (වක්‍රෝත්තිහරණය)}}

[[File:Raw sugar closeup.jpg|upright=1.5|thumb|(ප්‍රසාදනය නොකල​, ශුද්ධ නොකල) සීනිවල සමීප දසුනක්.]]
{{nutritionalvalue|name = ප්‍රසාදිත සීනි|kJ=1619|protein=0 g|fat= 0 g|carbs = 99.98 g|sugars=99.91 g|fiber = 0 g|riboflavin_mg=0.019|calcium_mg=1|iron_mg=0.01|potassium_mg=2|Water=0.03 g|source_usda=1|right=1}}
{{nutritionalvalue|name = රතු සීනි|kJ=1576|protein=0 g|fat= 0 g|carbs = 97.33 g|sugars=96.21 g|fiber = 0 g|thiamin_mg=0.008|riboflavin_mg=0.007|niacin_mg=0.082|folate_ug=1|vitB6_mg=0.026|calcium_mg=85|iron_mg=1.91|magnesium_mg=29|phosphorus_mg=22|potassium_mg=133|sodium_mg=39|zinc_mg=0.18|water=1.77 g|source_usda=1|right=1}}

'''සීනි''' යනු රසායනික, පැණි රස ගණයට අයත්, බොහෝවිට ආහාර සඳහා යොදාගනු ලබන ද්‍රව්‍යකට  භාවිතා කරන පොදු නමකි. එය [[කාබන්]], [[හයිඩ්‍රජන්]] සහ [[ඔක්සිජන්]] වලින් සැඳුම් ලත් [[කාබෝහයිඩ්‍රේට]] ය. විවිධ මූලාශ්‍ර වලින් ලැබෙන විවිධ වර්ගයේ සීනි ඇත. සාමාන්‍ය සීනි මොනොසැක්‍රයිඩ නමින් හඳුන්වන අතර එහි ග්ලූකෝස් (ඩෙක්ස්ට්‍රෝස් නමින්ඳ මෙය හඳුන්වයි), ෆෲක්ටෝස් සහ ග්ලැක්ටෝස් අඩංගු වේ. ආහාරයන් සඳහා සිරිත් පරිදි/චාරිත්‍රානුකූලව යොදා ගන්නා මදක් කැටිගැසුණු හෝ රළු සීනි බෝහෝ විට සුක්‍රෝස්, එනම් ඩයිසැකරයිඩය ([[ මිනිස් සිරුර|ශරීරය]] තුලදී සුක්‍රෝස්, ෆෲක්ටෝස් සහ ග්ලුකෝස් බවට විච්ඡේදනය වේ). අනෙකුත් ඩයිසැකරයිඩ වර්ග මෝල්ටෝස් හා ලැක්ටෝස් වේ. රසායනික අතින් වෙනස් පැණි රස ද්‍රව්‍යය තිබුන ද, ඒවා සීනි යන නාමය යටතේ වර්ගීකරණය නොකෙරේ. කෘතිම රසකාරකවල විස්තර කර ඇති පරිදි ඉන් සමහරක් සීනි ආදේශකයක් ලෙස අඩු කැලරි සහිත [[මිනිසාගේ ආහාර | ආහාර]] සඳහා භාවිතා කෙරේ.

සීනි, බෝහෝ [[ශාක]] පටක වල සොයාගැනීමට තිබුනද, කාර්ය​ක්ශමව නිස්සාරණයට ප්‍රමාණවත් සාන්ද්‍රයක් සහිතව සොයාගත හැක්කේ උක් ගසෙන් සහ ශුගර් බීට් නැමති සීනි බහුලව පවතින [[ අල (එළවළු)| අල]] වර්ගයකිනි. උක් ගස යනු ඈත අතීතයේ සිටම නිවර්තන දේශගුණයේ වගා කරනු ලබන විශාල තෘණ වර්ගයකි. බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් දූපත්වල හා [[ඇමරිකානු එක්සත් ජනපදය | ඇමෙරිකා]]වේ සීනි වගාවට අවශ්‍ය වට​පිටාව​ සැකසීමත් සමඟ 18 වන සියවසේදී එහි [[නිෂ්පාදනය | නිෂ්පාදන]]යේ විශාල ප්‍රසාරණයක් ඇති විය. මෙය ආහාර පැණි රස කිරීම සඳහා පෙරාතුව පැණි යොදාගත් සාමාන්‍ය ජනතාවට සීනි ප්‍රයෝජනයට ගැනීමට හැකියාව​ ලැබුණු ප්‍රථම අවස්ථාවයි. අල බෝගයක් වන ශුගර් බීට් යන්න ශීත දේශගුණයේ වගා කල අතර 19 වන සියවසේ සීනි ලබා ගැනීමේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය බවට පත් විය. සීනි නිෂ්පාදනයේ සහ වෙළදාමේ පියවර මිනිස් ඉතිහාසයේ විවිධ වශයෙන් වෙනස්කම් වලට භාජනය වී ඇත. එය ජනපද බිහිවීම, වහල්භාවය, ගිවිසුමකට බැඳී සිටින ශ්‍රමයට පරිවර්තනය, පුද්ගල සංක්‍රමන, 19 වන සියවසේ සීනි වෙළදාම පාලනය කරන රටවල් අතර ගැටුම් සහ නව ලෝකයේ ජන වාර්ගික සංයුතිය හා දේශපාලන ව්‍යුහය බලපෑම් ඇති කරන ලදී. 

2011 වසරේදී ලෝකයේ සීනි නිශ්පාදනය ටොන් මිලියන 168 කි. සාමාන්‍ය මිනිසෙකුගේ වාර්ෂික සීනි පරිභෝජනය කිලෝග්‍රෑම්  24 (කාර්මික රටවල කිලෝග්‍රෑම් 33.1) කි. එය එක් මිනිසෙක් සඳහා එක් දවසකට කැලරි 260 ට වැඩි ආහාර ප්‍රමාණයකට සමාන වේ. සීනි වලින් ජවයක් ලැබෙන අතර ඉන් කැලරි හෝ පෝෂණයක් නොලැබේ.

විසිවන සියවසේ අග භාගයේ සිට සීනි අධික ආහාර, විශේෂයෙන්ම ශෝධිත සීනි ශරීර සුවතාවය සඳහා නරකද යන්න පිලිබඳව සැකයක් පැවතිණි. සීනි භාවිතය තරබාරුකමට හා [[දියවැඩියාව]] ඇතිවීමේ සැකය සමඟ, හර්ද රෝග, ඩිමෙන්ශියාව, ඇස් නොපෙනී යාම සහ [[දත්]] දිරා යාම හා සම්බන්ධ වී පවතී. මේ තත්වය පැහැදිලි කර ගැනීමට බොහෝ විචාර කර ඇති නමුත් එහි ප්‍රතිථල විශාල වශයෙන් නොපැහැදිලි තත්වයක පවතී. පාලකයක් ලෙස, සීනි භවිතා නොකරන ජනතාව සොයා ගැනීමට හැකි වීම මෙසේ වීමට ප්‍රධාන හේතුවකි.

==නිරුක්තිශාස්ත්‍රය​==
[[File:Myrmicaria brunnea.jpg|thumb|සීනි කන කුහුඹුවෙක්.]]
නිරුක්තිශාස්‍ත්‍රය පෙන්වනුයේ  ද්‍රව්‍යයක පැතිරීමයි. ඉංග්‍රීසි වචනයක් වන “ශුගර්” යන්නට මුල් වී ඇත්තේ පර්සියානු شکر shekar වලින් ඇති වී තිබෙන [[අරාබි]] වචනයක් වන شکر shekar යන්නයි. شکر shekar යන්න शर्करा śarkarā යන සංස්කෘත වචනයෙන් සෑදී ඇත. එය [[එංගලන්තය]]ට, [[ඉතාලිය | ඉතාලි]] වෙළඳුන්ගෙන් එන ලද්දක් ලෙස සිතිය හැක. සමකාලීන ඉතාලි වචනයක් වන zucchero, [[ස්පාඤ්ඤ]] සහ පෘතුග්‍රීසි වචන azúcar සහ açúcar, අරාබි මග අනුගමනය කරමින් ගමන් කර ඇත. පැරණි [[ප්‍රංශ භාෂාව | ප්‍රංශ]] වචනයක් වන zuchre යන්නට සමකාලීන ප්‍රංශ වචනය sucre ය. පැරණිම සහතික කෙරූ ග්‍රීක වචනය σάκχαρις (sákkʰaris) වේ. සතුටුදායක වංශාවලියක විස්තර කරන පරිදි, මෙම වචනයේ පැතිරීම තව දුරටත් සිදුවීමට ඇති බවයි. ඉංග්‍රීසි පදයක් වන jaggery (හකුරු) යන්න, උක් යුෂවලින් හෝ රට ඉඳි යුෂවලින් සෑදූ දුඹුරු පැහැති රළු සීනි වලටද මේ සමාන නිරුක්තිශාස්ත්‍රීය මූලෝප්පත්තියක් ඇත. පෘතුග්‍රීසි xagara හෝ jagara, සංස්කෘත śarkarā වලින් ආ [[මලයාලි]] cakkarā වල මූලාරම්භ​යයි.

==ඉතිහාසය==

===අතීත කාලය සහ මැදි යුගය===
[[File:Canaviais Sao Paulo 01 2008 06.jpg|thumb|උක් ගස් වගාවක්.]]
දුර අතීතයේ සිටම ඉන්දියා උප මහද්වීපයේ සීනි වගාව සිදු කෙරුණි. මුල් කාලයේදී එම සීනි ප්‍රමාණය මිල අධික වීම හා බහුලව නොපවතීම නිසා ලෝකයේ බොහෝ කොටස් වල පැණි රස කාරකයක් ලෙස පැණි යොදා ගන්නා ලදී. සාමාන්‍යයෙන් මිනිසුන් උක් ගස පැණි රස ලබා ගැනීමට එසේ සපනු ලැබයි. එම උක් ගස් දකුණු ආසියාවේ නිවර්තන කලාපීය ස්වදේශික තෘණ වර්ගයකි. වෙනත් පැවත එන වර්ගයන් ලෙස ඉන්දියාවේ සක්කරම් බාර්බෙරි (Saccharum barberi) සහ නිව්ගිනියාවේ S. edule හා S. officinarum හැඳින්විය හැක. 

ඈතම අතීතයේ උක් හා සම්බන්ධ පෞරාණික සටහනක් ඇති පරිදි බු.ව. 8 වෙනි සියවසේ චීන පිටපතක උක් ගසේ උප්පත්තිය ඉන්දියාවේ සිදු වී ඇති බව පැවසේ. එය මතු වූයේ බු.ව. 500 දී පමණය. වර්තමාන ඉන්දියානු වාසින් උක් දඩු ප්‍රවාහනය වෙනුවට සීනි දියර සාදා ඒවා ලොකු භාජන වල දමා ශීත වෙන්නට ඉඩ හැර තැන්පත් කිරීමට හා ප්‍රවාහනයට පහසු වන පරිදි සීනි කැට සකසයි. දේශීය ඉන්දියානු භාශාවේ මෙම කැට, “කැන්ඩි” යන වචනයේ මූලාශ්‍රය වන khanda(Devanagari:खण्ड,Khaṇḍa ) ලෙස හඳුන්වයි.

රළු සීනි කැට පහසුවෙන් ගබඩාකිරීමට හා ප්‍රවාහනයට පහසු පරිදි උක් යුෂ සෑදීමේ ක්‍රමවේදයක් ඉන්දියානුවන් විසින් සොයා ගන්නා තුරු සීනි නොවැදගත් දෙයක් ලෙස පැවතිණි. කැට කල සීනි AD 5 වෙනි සියවසේ පමණ ගුප්ථ අධිරාජ්‍යාගේ කාලයේදී සොයා ගෙන ඇත. සැපයුම් ලෙස පැහැදිලි ගිතෙල් සහ සීනි රැගෙන ගිය ඉන්දියානු නාවිකයන් තමාගේ වෙළඳ මාර්ග වල ගමනාගමනයේදී සීනි පිලිබඳ දැනුමක් සපයන ලදී. බෞද්ධ භික්‍ෂූන්, ඔවුන් ගමන් කරන විට සීනි මනීහකරණය(ක්‍රිස්ටලයිසේෂන්) කිරීමේ ක්‍රමවේදය චීනයටද හඳුන්වා දෙන ලද්දේය. දකුණු ඉන්දියානු හර්ෂ අධිරාජ්‍යාගේ රජ සමයේ [[චීනය | චීනයේ]] සිටි ඉන්දියානු දූතයෙක්, තයිසෝං ඔෆ් තෑඞ් අධිරාජ්‍යගේ සීනි සඳහා ඇති අභිරුචිය හේතුවෙන් උක් වගාකිරීමේ ක්‍රමයක් උගන්වන ලදී. ඉන් පසු චීනය තම පළවෙනි උක් වගාව 7 වන සියවසේ අරඹන ලදී. චීන ලේඛනවල අඩුම වශයෙන් ඉන්දියාවට දෙවාරයක්වත් දූත ගමන් සිදු වූ බවට සඳහන්ය. 647 AD දී උක් ශුද්ධ කිරීමේ තාක්‍ෂණය ලබාගැනීට යාමෙන් මෙම ආරම්භය වී ඇත. [[දකුණු ආසියාව | දකුණු ආසියා]]වේ, මැද පෙරදිග හා චිනයේ සීනි, ඉවුම් පිහුම් හා අතුරුපස සඳහා මූලික ද්‍රව්‍යයක් බවට පත් වී තිබේ.

ශ්‍රේෂ්‍ඨ ඇලෙක්සැන්ඩර් අදිරාජ්‍යගේ ඉදිරියට ජයගෙන යාම ඉන්ඳු නදියේ වෙරළ අසලින් නැවතුනේ ඔහුගේ යුද්ධ භටයෝ තවදුරත් පෙරදිගට යාම ප්‍රතික්‍ෂේප කල නිසාය. ඔවුන් ඉන්දියාවේ උප මහද්වීපවල වෙසෙන ජනයා උක් වගා කරන ආකාරය සහ දේශීය ශක්‍ර ලෙස හඳුන්වන හා සක්කුරුම් ලෙස ශබ්ද කරන ලුනු වැනි පැනි රස කුඩු වර්ගයක් වන සීනි සාදන ආකාරය දකින ලදී. ඔවුන්ගේ ආපසු එන ගමනේදී යුද්ධ භටයෝ පැණි පවතින දඬු නිවෙස් බලා රැගෙන ගියෝය. සහස්‍රවර්‍ෂයක කාලයක් පමන යුරෝපයේ සීනි දුර්ලභ ද්‍රව්‍යයක් සහ වටිනා දෙයක් ලෙස පැවති අතර උක් පිලිබඳව තිබී ඇත්තේ අල්ප මාත්‍ර දැනීමකි.

ශුද්ධ භූමියේ සංග්‍රාමයෙන් පසු යුද්ධ භටයන් තම නිවෙස් කරා සීනි රැගෙන පමිණියෝය. ඔවුන් 12 වෙනි සියවසේ මුල් භාගයේ වැනීසිය විසින් ට්‍රෙයි ආශ්‍රිත ග්‍රාමයක් අත්පත් කරගෙන එහි යුරෝපය සඳහා සීනි අපනයනය කිරීමට, සීනි නිෂ්පාදන වතු යායක් සකස් කර ගත්තෝය. එය පැණි රස කිරීම සඳහා පෙරදී යොදා ගත් එකම ද්‍රව්‍ය වන පැණි සපයූ ස්ථානයකි. කුරුස යුද්ධයේ වාර්තාකරුවෙකු වන ට්‍රෙයිහි විලියම්, 12 වන සියවසේ අග ලියන ලද්දක සීනි “මිනිස් වර්ගයාට ප්‍රයෝජනයට සහ සෞඛ්‍යයට ඉතාමත් අවශ්‍යය” යන්න සඳහන් කර ඇත. 15 වන සියවසේදී වැනීසිය, යුරෝපයේ ප්‍රධාන සීනි ප්‍රසාධන හා බෙදාහැරීමේ මධ්‍යස්ථානය බවට පත් වුණි.   

===නූතන අවධිය===
ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් 1942 අගෝස්තු මාසයේ කැනේරි දූපත්වල ලා ගොමේරාහි වයින් හා [[වතුර]] ලබාගැනීමට නැවතුනේ දවස් හතරක් එහි නතර වීමේ අරමුණෙනි. ඔහු එම දූපතේ පාලිකාව වන බියට්‍රිස් දි බොබඩිල්ලා වයි ඔසෝරිඕ සමඟ ආදර පටලැවිල්ලක් ඇති වී මාසයක් එහි නතර විය. අවසානයේ ඔහු යාත්‍රා කරන විට, ඇය කපන ලද උක් දඬු ඔහුට ලබා දුන්නාය.

18 වන සියවසේ පූර්ව භාගයේදී සීනි බහුලව පැවති සුඛෝපභෝගී ද්‍රව්‍යයක් විය.  ඉන් පසුව එය ප්‍රසිද්ධියට පත් වී 19 වන සියවස වන විට අත්‍යාවශ්‍යය අංගයක් බවට පත් විය. සීනිවලට අත්‍යාවශ්‍යය ආහාර රසකාරකයක් වශයෙන් ඇති වූ ඉල්ලුම සහ කැමැත්තේ විකාශනය ප්‍රධාන ආර්ථික හා සමාජීය වෙනස්කම් වලට හේතු පාදක විය. උක් වගාකිරීමෙන් හා සීනි නිපදවීමෙන් දියුණු වන, ඒ සඳහා ශ්‍රමය භාවිතා කරන රටවල් හා දූපත් ආදී ජනපද පිහිටුවීමට එය ඉවහල් විය. මිලෙන් අඩු, කීකරු සහ විශාල ප්‍රමාණයේ වැඩ කල හැකි ශ්‍රමය සඳහා විශාල ඉල්ලුමක් ඇති විය. අප්‍රිකාවෙන් හා දකුණු ඉන්දියාවෙන් වහල් ශ්‍රමය මේ සඳහා ගෙනවන ලද අතර මිලියන ප්‍රමාණයක වහලුන් සහ ගිවිසුමට බැඳී සිටින ශ්‍රමිකයින් කැරබියන් දූපත්, ඉන්දියාව, පැසිෆික් දූපත්, නැගෙනහිර [[අප්‍රිකාව]], නටල්, දකුණු ඇමරිකාවේ උතුරු හා නැගෙනහිර කොටස් සහ දකුණු ආසියාවට ගෙන එන ලදී. පසුගිය ශතවර්‍ෂ දෙක ඇතුලත බෝහෝ රටවල නූතන ජනවාර්ගික මිශ්‍රණයට සීනි වලින් දැඩි බලපාමක් ඇති වී තිබේ.

සීනි, වර්තමාන කොලනි කාර්මීකරණය සඳහාද දායක විය. උදාහරණයක් ලෙස බෙන්ගල් ආයතනයේ  ලුතිනන් ජේ. පැටර්සොන්, දකුණු ඉන්දියානු දූපත් වලට වඩා ඉන්දියාවේ උක් වගාකරීමේ වියදම අඩු හා වාසිදායක බව [[බ්‍රිතාන්‍යය]]​ රජයට ඒත්තු ගැන්වූයේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නැගෙනහිර ඉන්දියාවේ බිහාර් හි සීනි කම්හල් කිහිපයක් ඇරඹුණි. 

නැපෝලියොනික් යුධ සමයේ, යුරෝපා මහද්වීපයේ සීනි අල නිෂ්පාදනය වැඩි විය. සීනි ආනයනය අසීරු කටයුත්තක් වූයේ නාවික කටයුතු අවහිර කර තිබීමයි. 1880 වන විටත්, එක්සත් රාජ්‍යය සීනි යුරෝපයේ කොලනිවලින් දිගටම ආනයනය කලද, යුරෝපයේ සීනි ලබාගැනේමේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය සීනි අල ලෙස තවදුරටත් පැවතිණි. 

19 වන සියවසේ අග භාගය වන තුරුම සීනි කැට වශයෙන් මිලදී ගෙන ඇති අතර ඒවා &quot;නිප්ස්&quot; නමින් හඳුන්වන ආයුධය භාවිතයෙන් කපා ගැනීම කල යුතු විය. පසුව &quot;සීනි මළු&quot; යන්න භාවිතයේ සුපුරුදු විය.  

සීනි කැට සෑදීමේ ක්‍රියාවලියේ පළමු නිමවුම්කරු වූයේ මොරවියන් ජේකබ් ක්‍රිස්ටෝෆ් රැඩ් (Moravian Jakub Kryštof Rad) ය. ඔහු ඩේසීස් (Dačice) නම් වූ සීනි ආයතනයේ කලමනාකරු වූ අතර සීනි කැට නිෂ්පාදනය සොයාගැනීම වෙනුවෙන් අවුරුදු පහක [[පේටන්ට් නීතිය | පේටන්ට් බලපත්‍රය]]ක්, 1843 ජනවාරි මස 23 වන දින ලබාගන්නා ලදී. ටේට් ඇන්ඩ් ලයිල් (Tate &amp; Lyle) හි හෙන්රි ටේට්‍ (Henry Tate) යනු තවත් සීනි කැට සෑදීමේ මුල් නිෂ්පාදකයෙකි. ඔහු ලන්ඩන්වල ලිවර්පූල් හි පිහිටි ඔහුගේ ශෝධනාගාරයේ මෙය සිදු කර ඇත. ටේට්‍ සීනි කැත නිෂ්පාදනය සඳහා පේටන්ට් බලපත්‍රයක් ලබාගෙන ඇත්තේ 1872 දී, සීනි කැට සඳහා විවිධ පිරිසැකසුම් සොයගත් ජර්මන් ජාතික එයුගෙන් ලන්ගෙන්‍ (Eugen Langen) ගෙනි.  

==රසායනික සංයුතිය==&lt;!-- The article [[Smoking (cooking)]] links to this section --&gt;
[[File:Saccharose.svg|frame|සුක්‍රෝස්: ග්ලූකෝස් හි ඩයිසැකරයිඩය​ (වම​) සහ​ ෆෲක්ටෝස් (දකුණ), ශරීරයේ ඇති වැදගත් අණු.]]
{{Main|කාබෝහයිඩ්‍රේට}}

විද්‍යානුකූලව, සීනි යනු මොනොසැක්‍රයිඩ, ඩයිසැකරයිඩ හෝ ඔලිගොසැක්‍රයිඩ වැනි කාබෝහයිඩ්‍රේට කිහිපයකටය. මොනොසැක්‍රයිඩ “සාමාන්‍ය සීනි” ලෙසද හදුන්වන අතර එය ග්ලූකෝස් සදහා වුවමනාය. සෑම සීනි වර්ගයක් සදහාම වාගේ CnH2nOn (n 3 ත් 7 ත් අතරය) සූත්‍රය තිබේ. ග්ලූකෝස්හි අණුක සූත්‍රය C6H12O6 වේ. [[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි භාශාවෙන්]] ලියන විට සීනි යන වචනයේ අග කොටස &quot;glucose&quot;, &quot;dextrose&quot;, හා &quot;fructose&quot; වල පරිදි &quot;-ose&quot; වලින් අවසන් වේ. සමහර අවස්ථාවලදී ජලයේ දිය කල හැකි කාබෝහයිඩ්‍රේට සදහාද මෙවැනි යෙදුම් භාවිතා කෙරේ. acyclic mono හා disaccharide (ඩයිසැක්‍රයිඩ) වල aldehyde සමූහ හෝ ketone (කීටෝන) සමූහ පවතී. මෙම කාබන්-ඔක්සිජව් ද්විත්ව් බන්ධන ප්‍රතික්‍රියක මධ්‍ය​ස්ථාන වේ. glycosidic බන්ධන වලින් එකතු වී ඇති දෙකක් හෝ ඊට වැඩි මොනොසැක්‍රයිඩ වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එක දාමයකට වඩා වැඩි සෑම saccharides (සැකරයිඩ) ම ප්‍රතිඵලය ලෙස එක බන්ධනයකට ජල අණුවක් (H2O) නැති වී යයි.


[[File:Sugar 2xmacro.jpg|right|thumb|upright=1.4|විශාල කර ඇති ප්‍රසාදිත සුක්‍රෝස්, බහුලව පවතින සාමාන්‍ය සීනි.]]

වැසුනු දාමයක හැඩය ගන්නා මොනොසැක්‍රයිඩ (Monosaccharides) වලට ග්ලයිකොසයිඩ හා අනෙකුත් මොනොසැක්‍රයිඩ සමග එකතු වී ඩයිසැක්‍රයිඩ (disaccharides ) (සුක්‍රෝස් වැනි) හා පොලිසැකරයිඩ (polysaccharides) (පිෂ්ඨය වැනි) සෑදිය හැක. එන්සයිම ජල විච්ජේදනය කල යුතු වන අතර එසේ නොවුන හොත් සංයෝග පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලියට භාජනය වීමට පෙර ග්ලයිකොසයිඩ බන්ධන බිදී යයි. ආහාර ගැනීමෙන් හා උරා ගැනීමෙන් පසු ප්‍රධාන ලේ වල හා අභ‍යන්තර පටක වල ඇති වන ප්‍රධාන මොනොසැක්‍රයිඩ වල ග්ලූකෝස්, ෆෲක්ටෝස් සහ ග්ලැක්ටෝස් අඩංගුය. බොහෝ පෙන්ටෝස් හා හෙක්සෝස්වලට දාමයක ව්‍යුවහය සාදා ගත හැක. මෙම වැසුනු දාම ආකෲතියේදී ඇල්ඩිහයිඩ හෝ කීටෝන් සමූහ තවදුතරටත් නොනිදහස්ව පවතී. මෙම සමූහ සදහා නියම ප්‍රතික්‍රියා බොහෝමයක් සිදු විය නොහැක. ග්ලූකෝස් දාම ආකෲතියේදී බොහෝ විට එහි සමතුලිතයේ පවතින අතර විවෘත දාමයේදී එයට වඩා 0.1% අඩුවෙන් පිහිටයි.

===සීනිවල ස්වභාවික බහුඅවයවක===
සීනිවල ජෛවත්වය​ (Biopolymers) ස්වභාවධර්මයේ පොදු දෙයකි. [[ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය]] උපයෝගී කරගෙන ශාක C6H12O6 සුත්‍රය ඇති ග්ලූකෝස් නිපදවා ඒවා  පිෂ්ඨධාතු නැතහොත් සුක්‍රෝස් වැනි කාබෝහයිඩ්‍රේට (රසායනික සුත්‍රය C12H22O11) අමතර ශක්ති සංචිතයක් ලෙස ගබඩා කිරීමට පරිවර්තනය කරයි. එකිනෙකට වෙනස් බහුඅවයවක දෙකකින් සමන්විත වන ග්ලූකෝස්වල පිෂ්ඨධාතු අතර [[සෛලය | සෛල]] මඟින් ගබඩා කර ඇති ඉක්මනින් හායනය වන ශක්ති ස්වරූපයක් ඇති රසායනික ශක්තියකි. තවද වෙනත් ස්වරූපයේ ශක්තීන් සදහා පහසුවෙන් පරිවර්තනය කල හැකි වේ. සෙලියුලෝස් යනු ග්ලූකෝස් වල තවත් බහුඅවයවයකි. එය ග්ලූකෝස් ඒකක සිය ගනණකින් හෝ දහස් ගනණකින් සෑදුණු රේඛීය දාමයකි. තවද එය [[ශාක]] විසින් ඔවුන්ගේ සෛල බිත්තිවල ව්‍යුහාත්මක අංගයක් ලෙස භාවිතා කරයි. මිනිසුන්ට සෙලියුලෝස් දිරවීමේ හැකියාව ඇත්තේ ස්වල්ප වශයෙනි. වමාරා කන සත්වයින්ට ඔවුන්ගේ බඩවැල්වල ඇති [[බැක්ටීරියා]] ආධාරයෙන් මෙය සිදු කල හැක. මොනොසැක්‍රයිඩ් ඩී.එන්.ඒ. (DNA) හා ආර්.එන්.ඒ. (RNA ) සෑදී ඇත්තේ පිලිවෙලින් deoxyribose හා ribose වලිනි. deoxyribose සූත්‍රය C5H10O4 වන අතර ribose සූත්‍රය C5H10O5 වේ.

==සීනි වර්ග==

===මොනොසැක්‍රයිඩ===
ග්ලූකෝස්, ෆෲක්ටෝස් සහ ග්ලැක්ටෝස් යන සෑම එකක්ම සාමාන්‍යය සීනිය. මෙම මොනොසැක්‍රයිඩ සැමගේම පොදු සූත්‍රය C6H12O6 ය. ඒ සෑම එකකටම හයිඩ්‍රොක්සියල් සංයෝග හා කාබන් සංයෝග පහක් ඇති අතර ජලයේ දිය කල විට චක්‍රීය වේ. ඒ සෑම එකක්ම සමාවයවිකතා කිහිපයක දක්‍ෂිණාවර්තව හා වාමාවර්තව භ්‍රමණයවන ආකාරයෙන් දකුණට හා වමට ප්‍රසාරණය වීමට හැකි පරිදි ආලෝකය ධ්‍රැවිත කිරීමට හේතු වේ.

'''ග්ලූකෝස්''', ඩෙක්ස්ට්‍රෝස් හෝ මිදි යුෂ ස්වාභාවිකවම පලතුරු හා ශාක යුෂවල ඇති වන අතර එය ප්‍රභාසංස්ලේෂණයේ පළමු නිෂ්පාදිතයයි. උකහා ගත් බොහෝ කාබෝහයිඩ්ඩ්‍රේට, ග්ලූකෝස් බවට පරිවර්තනය කිරීමක් ආහාර දිරවීමේ ක්‍රියාවලියේදී සිදුවේ. ඉන්පසු එය සීනි ස්වරූපයෙන් සතුන්ගේ ලේ මඟින් ශරීරය පුරා ගමන් කරයි. අම්ලාකාරක ඇතිවීම හෝ එන්සයිම වැඩිවීම තුලින් පිෂ්ඨධාතුවල මේවා නිෂ්පාදනය විය හැක. ග්ලූකෝස් සිරප් යනු ග්ලූකෝස් සෑදෙන දියරය වන අතර බොහෝ විට ආහාර වර්ග නිෂ්පාදනයට බහුලව යොදා ගැනේ. එන්සයිම තුලින් පිෂ්ඨධාතූන්වල මේවා නිෂ්පාදනය විය හැක. 

'''ෆෲක්ටෝස්''' හෝ පලතුරු සීනි ස්වාභාවිකවම පලතුරු හා සමහර එළවළුවල ඇති වේ. උක් දඬු හා පැණි මේවා අතරින් පැණි රස වැඩිම වර්ගයන්‍ ය. එය සුක්‍රෝස් හෝ මේස සීනිවල එක් අංගයකි. ඉරිඟු සිරප් ලබා ගැනීමට ක්‍රියාකරන ද්‍රවීකරණය කරන ලද ඉරිඟු පිෂ්ඨධාතු සමඟ එන්සයිම එකතු කර ග්ලූකෝස්වල කොටසක් ෆෲක්ටෝස් සිරප් නිෂ්පාදනය කිරීමට යොදා ගැනේ.

'''ග්ලැක්ටෝස්''' සාමාන්‍යයෙන් ස්වාභාවික තත්වයන් යටතේ ඇති නොවන නමුත්, ඩයිසැකරයිඩ ලැක්ටෝස් හෝ සීනි කිරිවල ඇති ග්ලූකෝස් සමඟ සම්බන්ධ වේ. එය ග්ලූකෝස්වලට වඩා පැණි රසින් අඩුය. එය ලේ වර්ගය හඳුනාගැනීමට උපකාරී වන රතු රුධිරාණු සෛලවල මතුපිට හමුවන ප්‍රතිදේහකවල කොටසකි.

===ඩයිසැකරයිඩ===
සුක්‍රෝස්, මෝල්ටෝස් සහ ලැක්ටෝස්  යන සෑම එකක්ම සංයුක්ත/මිශ්‍රිත සීනිය. මෙම ඩයිසැකරයිඩවල පොදු සූත්‍රය වේ. ඒවා සැකසෙනුයේ මොනොසැක්‍රයිඩ අණු දෙකක ජල අණු බහිෂ්කරණය වී එකට එකතු වේමෙනි.

'''සුක්‍රෝස්''' උක් දඬුවල හෝ ශුගර් බීට්වල මුල්වල සොයාගැනීමට ඇත. තවද එය ස්වාභාවිකවම අනෙකුත් ශාකවල ෆෲක්ටෝස් හා ග්ලූකෝස් සමඟ පැත්තකින් ඇතිවේ. බොහෝ විට පලතුරු හා කැරට් වැනි මුල් ජාතිවල මෙසේ සිදු වේ. මෙම ආහාරවල සොයාගැනීමට ලැබෙන විවිධ සීනි ප්‍රමාණවලින් ඒවා ආහාරයට ගැනීමේදී අත්දැකීමට ලැබෙන පැණි රස තත්වයන් නිර්ණය වේ. ග්ලූකෝස් අණුවක් හා ෆෲක්ටෝස් අණුවක් එකතු වීමෙන් සුක්‍රෝස් අණුව සැදේ. ආහාර ගැනීමෙන් පසු සුක්‍රෝස්, සුක්‍රේස් නැමති එන්සයිමය සමඟ දිරවීමේදී එහි සංගටක කොටස්වලට ඛණ්ඩනය වේ.

'''මෝල්ටෝස්''' සෑදෙන්නේ ධාන්‍ය වර්ග ප්‍රරෝහණයේදීය. මෝල්ට් බවට පත්කරන බාර්ලි (සීනි වර්ගයේ මූලාශ්‍රයේ නම) මේ සඳහා දැන්විය හැක. ග්ලූකෝස් අණු දෙකක් එකතු වී මෝල්ටෝස් අණුව සෑදේ. ග්ලූකෝස්, ෆෲක්ටෝස් හෝ සුක්‍රෝස්වලට වඩා පැණි රසින් අඩුය. ඇමිලේස් නම් එන්සයිමය මඟින් පිෂ්ඨධාතු දිරවන අවස්ථාවේදී ශරීරය තුල නිපද වී, එය විසින්ම මෝල්ටෝස් එන්සයිම මඟින් ජීරණය වන විට ඛණ්ඩනය වේ.

'''ලැක්ටෝස්''' ස්වාභාවික [[කිරි]] වල සොයාගැනීමට ලැබෙන සීනිවල පවතී. ග්ලැක්ටෝස් අණුවක් සමඟ ග්ලූකෝස් අණුවක් සම්බන්ධ වීමෙන්, ලැක්ටෝස් අණුවක් සෑදේ. එය දිරවීමේදී ලැක්ටෝස් එන්සයිමය මඟින් සංඝඨක කොටස්වලට බෙදී යයි. දරුවන් තුල මේ එන්සයිමය තිබෙන නමුත් වැඩිහිටියන්ගේ මෙම එන්සයිම නිපදවීම සිදු නොවේ. එම හේතුවෙන් ඔවුනට ලැක්ටෝස් දිරවීමට නොහැකි වේ.

==නිෂ්පාදනය==

===ශුගර් බීට් ​===
[[File:Packed sugar Slutsk.jpg|thumb|upright|ශුගර් බීට්වලින් සාදන ලද සීනි අඩංගු ඇසුරුමක්.]]
ශුගර් බීට් යනු තම්පලා පවුලට අයත් වර්ෂයකට වරක් වැවෙන ශාකයකි. අල සහිත එහි මුලෙහි විශාල ප්‍රමාණයෙන් සුක්‍රෝස් අඩංගු වේ. එය ප්‍රමාණවත් හා වුවමනා කරන සාරවත් පස් අඩංගු, සෞම්‍යය ප්‍රදේශවල වගා කරනු ලැබේ. සිසිර ඎතුවේදී මෙම භෝගය යාන්ත්‍රිකව නෙලාගනු ලැබන අතර අග්ගිස්සේ ඇති කොළ හා වැඩිපුර පස් අයින් කර දැමේ. මුල් ඉක්මණින් දිරාපත් නොවන අතර, ඒවා සැකසීම සිදු කරන කර්මාන්තශාලාවට ගෙන යන තෙක් සති කිහිපයක් එහිම තබයි. මෙහිදී භෝගය සෝදා පෙති ගසා අපවියලනය මඟින් සීනි ලබා ගනී. කිරිහුණු ද මෙම පිළියෙල කල මි‍ශ්‍රණයට එකතු කර එය ශුද්ධ කිරීම සඳහා පියවර කිහිපයකින් කාබනේටභවනය සිදු කරයි. රික්තකයක් යොදාගෙන සිරපය උතුරා නටන තෙක් රත්කර එහි ජලය වාශ්ප කෙරේ. ඉන්පසු සිරපය කූල් කර සීනි කැට සාදයි. කැටවුණ සුදු සීනි වෙන්කර කේද්‍රාපසාරණය කර වේලයි. ඒ සඳහා තවදුරටත් ප්‍රසාදනය අවශ්‍යය වේ.

===උක් දඬු===
උක් දඬු (සක්කරම්) යනු පොඒසියා යන පවුලට අයත් බහු වාර් ෂිකව වැවෙන ශාකයකි. ඒවාහි දඬුවල පවතින සුක්‍රෝස් ලබා ගැනීමට නිවර්තන හා නිවර්තන නොවන කලාපවල වගා කෙරේ. පැළය වැඩෙන සමයේදී එහි උපරිම වැඩීම ලබාගැනීමට, ප්‍රමාණවත් වැස්සක් හා හිම නොමැති කාලගුණයක් අවශ්‍යය. මෙම භෝගය යාන්ත්‍රිකමය වශයෙන් හෝ අතින් වගා කෙරේ. යම් දිග ප්‍රමාණයක කැබලිවලට කපා කර්මාන්තශාලාවට ගෙනයාමත හැකි පරිදි කපාගනී. එහිදී එය අඹරා, වතුර සමඟ යුෂ ගැනීම හා අපවියලනය කර සීනි ලබාගනී. මෙම යුෂ ඉන්පසු හුණුවලින් පිරිසිඳු කර, එන්සයිම නැති කිරීමට රත් කරනු ලැබේ. එහි ප්‍රතිථලයක් ලෙස ලැබෙන තුනී සිරපය වැකුම් බඳුන් මඟින් වාශ්පීකරණ කිහිපයකට භාජනය කොට තවදුරටත් එහි ජලය ඉවත් කෙරේ. එමඟින් ලැබෙන අතිසංතෘප්ත ප්‍රතිඵලය සීනි කැට බවට පත්කර, ද්‍රවවලින් වෙන් කොට වියලා ගනී. අතුරු නිෂ්පාදනයක් ලෙස උක් පැණි ලැබේ. කඳේ තන්තු, සීනි උකහා ගැනීමේ ක්‍රියාවලියේදී ඉන්ධන යොදා ලෙස ගනී. මෙයින් ලැබෙන සීනි දුඹුරු පැහැයක් ගන්නා අතර, ඒවා ඒ ආකාරයෙන්ම හෝ සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ දමා සුදුකර හෝ කාබනේටභවනය කර සුදු කර ගත හැක.

===ප්‍රසාදනය===
[[File:Sucre blanc cassonade complet rapadura.jpg|thumb|&lt;center&gt;සීනි වර්ග​; උඩ වම්පස සිට දෂිණාවර්තව  : &lt;center&gt;ශෝධිත සුදු, ප්‍රසාදනය නොකල​,&lt;br&gt; දුඹුරු, පිළිවෙල නොකළ දඬු සීනි.&lt;/center&gt;]]
පාරිභෝගිකයන්ට අවශ්‍යය උක් දඬුවලින් ලැබෙන සීනි, සුදු පැහැති මේස සීනි බවට පත් කිරීමට තවදුරටත් පිළියෙල කිරීමක් අවශ්‍යය වේ. සීනි සමහර විට තොග වශයෙන් වෙනත් රටකට ප්‍රවාහනය කර එහිදී ප්‍රසාදන කටයුතු කිරීමද සිදුවේ. පළමු පියවර ඇෆපීකරණය නම් වන අතර එහිදී සීනි කැට, සාරමය සිරපයක ගිල්වා ඒවා දිය නොකර මෘදු කිරීම හා ඇලෙන සුළු දුඹුරු වැස්ම ඉවත් කෙරේ. ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ලැබෙන සිරපය කාබනේටභවනය හෝ පෝස්පේෂන් ක්‍රියාවලියට භාජනය කරයි. මෙම ක්‍රම දෙකෙන්ම සිරපයේ ඇති, තුනී ද්‍රව්‍යය අවක්‍ෂේපනය කර වෙන්කර ගනී. එසේ කරන විටදී බොහෝ අපවිත්‍ර දෑ ද එම වේලේම ඉවත් වේ. වර්ණ ඉවත් කිරීම සක්‍රීය කාබන් කැටිති හෝ අයන් හුවමාරු රේසින් යොදාගෙන කල හැක. සීනි සිරපය රත් කර සමාහෘත කර ඉන්පසු සීත කර සීනි කැට සාදයි. කේන්ද්‍රාප්‍රසාරණය මඟින් දියර වර්ග ඉවත්කර, වේලා, පාවිච්චි කිරීමට අවශ්‍යය පරිදි අසුරයි. වැඩිපුර දියර පැණි බවට පත් කෙරේ. සීනි විශ්ලේශණය කිරීමේ පොදු ක්‍රමවේද පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර කොමිසම, ප්‍රසාදිත සීනිවල ශුද්ධ බව මැනීමට සම්මත සාදා ඇති අතර ඒවා ICUMSA නොම්මර ලෙස හඳුන්වයි. අඩු අගයන්, ශුද්ධ බව වැඩි තත්වයේ ප්‍රසාදිත සීනිවලට ලැබේ.

===නිෂ්පාදන රටවල්===
2011 වසරේ සීනි සපයන ප්‍රධාන රටවල් 5 වූයේ බ්‍රසීලය, ඉන්දියාව, යුරෝපා සංවිධානය, චීනය හා තායිලන්තයයි. මෙම වසරේම වැඩිම සීනි අපනයනකරු බ්‍රසීලය වන අතර ඉන්පසු පිලිවළින් තායිලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව හා ඉන්දියාවය. විශාලතම ආනයනකරුවන් යුරෝපා සංවිධානය, ඇමරිකාව හා ඉන්දුනීසියාවයි. දැනට, වැඩිම ඒක පුද්ගල සීනි පරිභෝජනය බ්‍රසීලය වන අතර ඉන්පසු ස්ථානවල ඕස්ට්‍රේලියාව, තායිලන්තය හා යුරෝපා සංවිධානය පසුවේ.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|+ ලෝක සීනි නිශ්පාදනය (මෙට්‍රික් ටොන් 1000) 
|-
! රට​ !! 2007/08 !! 2008/09 !! 2009/10 !! 2010/11 !! 2011/12
|-
| බ්‍රසීලය​ || 31,600 || 31,850 || 36,400 || 38,350 || 35,750
|-
| ඉන්දියාව​ || 28,630 || 15,950 || 20,637 || 26,650 || 28,300
|-
| යුරෝපා සංගමය​  || 15,614 || 14,014 || 16,687 || 15,090 || 16,740
|-
| චීනය || 15,898 || 13,317 || 11,429 || 11,199 || 11,840
|-
| තායිලන්තය​ || 7,820 || 7,200 || 6,930 || 9,663 || 10,170
|-
| ඇමෙරිකාව​ || 7,396 || 6,833 || 7,224 || 7,110 || 7,153
|-
| මෙක්සිකෝව || 5,852 || 5,260 || 5,115 || 5,495 || 5,650
|-
| රුසියාව || 3,200 || 3,481 || 3,444 || 2,996 || 4,800
|-
| පාකිස්ථානය || 4,163 || 3,512 || 3,420 || 3,920 || 4,220
|-
| ඕස්ට්‍රේලියාව​ || 4,939 || 4,814 || 4,700 || 3,700 || 4,150
|-
| අනෙකුත් || 38,424 || 37,913 || 37,701 || 37,264 || 39,474
|-
| '''එකතුව​''' || '''163,536''' || '''144,144''' || '''153,687''' || '''161,437''' || '''168,247'''
|}

==විවිධ හැඩ හා ප්‍රයෝජන==
[[File:Rock-Candy-Closeup.jpg|upright|thumb|ස්ඵටිකීකරණය කල සූකිරි.]]
කැටකළ සීනි ප්‍රයෝජනයට ගනුයේ මේසය මත තබන ආහාරවලට ඉසීමට හා උණු පානයන් පැණිරස කිරීමට හා ගෙදරදීම ආහාර පිසින විට හා පුළුස්සන විට රසවත් කිරීමටය. ජෑම්, මාර්මලේඩ් හා පලතුරු දෝසි වැනි ආහාරවල ක්‍ෂුද්‍ර ජීවීන්ගෙන් නරක් වීම වැලැක්වීමටද යොදනු ලැබේ.

ඇඹරූ සීනි යනු කුඩු කරන ලද සිනිඳු පවුඩරයකි. ඒවා අයිසින් සීනි, කෑමට ඉසීමට, බේක් කිරීමට හා රස කැවිලි වෙළඳාමේදී යොදා ගැනේ.

පෙනේර සීනි යනු ධාන්‍යවල ප්‍රමාණයට වෙන්කරන ලද ස්ඵටිකරූපී නිෂ්පාදිතය. මේවා අලංකාර මේස සීනි ලෙසද, බේක් කිරීමේදී හා රසකැවිලි සෑදීමේදී මිශ්‍ර කිරීමට යොදා ගනී.

දුඹුරු සීනි යනු ආලෝකය, කළුවර ලැබීමට ධාන්‍ය වැස්මක් ඇති කැටකල සීනි ය. මේවා බේක් කෙරූ ආහාර, කැවිලි සහ ටොෆි සඳහා යොදා ගනී.

සීනි කියුබ යනු සුදු හෝ දුඹුරු පැහැති කැටකල කොටුවක ස්වරූපයට සෑදූ සීනි වර්ගයකි. පානයන් පැණිරස කිරීමට යොදයි.

දියර සීනි යනු ඉතා තියුණු සිරපයකි. මෙය 67%ක් කැටිකල සීනි වතුරේ දියකර සාදයි. ඒවා බීම වර්ග, අයිස් ක්‍රීම් හා ජෑම් වැනි ආහාර නිපදවීමට යොදා ගනී.

අපවර්තිත සීනි හා සිරප්, විවිධ වට්ටෝරු නිෂ්පාදනයට හා පාන්, කේක්, පානයන් වල, පැණිරස සැකසීමට, තෙතමනය රඳවා ගැනීමට හා සීනිවල මහීකරණය නැති කිරීමට එකට මිශ්‍ර කරයි.

සිරප හා පැණි යනු ආවේනික වට්ටෝරු සෑසීමට රත්කරන ලද ද්‍රාවික අපවර්තිත සීනි වේ. පැණිවල මණ්ඩි අඩංගු වේ. ඒවා විවිධ වර්ගයේ බේක් කෙරූ ආහාර, ටොෆි හා වැල්මී වැනි රස කැවිලිවල අඩංගු වේ.

අඩු කැලරි සහිත සීනි හා පැණි රසකාරක,  පැණි රසකාරක එකතු කල මෝල්ටොඩෙක්ස්ට්‍රින් වලින් සාදයි. මෝල්ටොඩෙක්ස්ට්‍රින් යනු පහසුවෙන් දිරවිය හැකි කෘතිම පොලිසැකරයිඩයි. එය කුඩා ග්ලූකෝස් අණු සහිත දාම හා පිෂ්ඨධාතුවල අසම්පූර්ණ ජලවිච්ජේදනය මඟින් සමන්විතය. ඇස්පාට්මේ, සැකරින්, ස්ටේවියා හෝ සුක්‍රෝස් මෙහි අඩංගු කරන පැණි රසකාරකය.

පොලිලෝස් යනු සීනි ඇල්කොහොල්‍ ය. ඒවා පැණි රස දිගු කාලයක් මුවේ රඳවා තැබීමට අවශ්‍යය වන චුයින්ගම් වාගේ ද්‍රව්‍යයවල අඩංගු කරයි.

වයින් සෑදීමේදී පලතුරු යුෂ, ඇල්කොහොල් බවට පරිවර්තනය කරන්නේ පැසවීමේ ක්‍රියාවලියෙනි. අඩු සීනි නොපැසුණ පලතුරු ගෙන වැඩිපුර සීනි එකතු කර ඇල්කොහොල් ප්‍රමාණය වැඩිකර වයින් සාදයි. මෙම ක්‍රියාවලිය චැප්ටලයිසේශන් නම් වේ. සෞම්‍ය වයින් සෑදීමේදී අවශේෂ සීනිද අඩු කරමින් පැසවීමේ කාලය අඩුකල යුතුය.

==පරිභෝජනය==
ලෝකයේ බොහෝ කොටස්වල , මිනිසුන්ගේ ආහාර වේලේ   ප්‍රධාන දෙයක් ලෙස සීනි හැඳින්විය හැක. එමඟින් ආහාර ප්‍රියතාවය වැඩිකර ශක්තියක් ලබා දේ. ධාන්‍ය හා එළවළු තෙල් වලට පසු, උක් දඬු හා අලවලින් ලැබෙන සීනි, එක පුද්ගලයෙකුගේ එක් දිනක සාමාන්‍යය කැලරි ප්‍රමාණය අනෙකුත් ආහාර ඛාණ්ඩවලට වඩා වැඩියෙන් සපයයි. ආහාර හා [[ කෘෂිකර්මය | ​කෘෂිකර්ම]] සංවිධානයට අනුව (FAO), සාමාන්‍යයෙන් සීනි කි.ග්‍රෑ.24 (එල්.බී.531) ක්, දිනකට කැලරි 260ට වඩා වැඩි ආහාරවලට සමාන වේ. මෙය 1999 වසරේ සෑම වයසකම වාර්ෂික ඒක පුද්ගල පරිභෝජනය විය. වැඩි වන ජනගහනයත් සමඟම, සීනි පරිභෝජනය ද කි.ග්‍රෑ.25.1 (එල්.බී.551) දක්වා 2015 වන විට වැඩි වේ යැයි අපේක්‍ෂිතය.

ලෝකය පුරා කරන ලද සමීක්‍ෂණවලින් ලැබුණු දත්ත අනුව 1999 හා 2008 අතර සීනිවල පරිභෝජනය සෑම වයසකම, වර්ගයේම හා ආදායම් මට්ටමකම කාණ්ඩවල 23.4% කින් අඩු වී ඇත.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ලෝක සීනි පරිභෝජනය​ (මෙට්‍රික් ටොන් 1000) 
|-
! රට​ !! 2007/08 !! 2008/09 !! 2009/10 !! 2010/11 !! 2011/12 !! 2012/13
|-
| ඉන්දියාව || 22,021 || 23,500 || 22,500 || 23,500 || 25,500 || 26,500
|-
| යුරෝපා සංගමය​ || 16,496 || 16,760 || 17,400 || 17,800 || 17,800 || 17,800
|-
| චීනය || 14,250 || 14,500 || 14,300 || 14,000 || 14,400 || 14,900
|-
| බ්‍රසීලය || 11,400 || 11,650 || 11,800 || 12,000 || 11,500 || 11,700
|-
| ඇමෙරිකාව || 9,590 || 9,473 || 9,861 || 10,086 || 10,251 || 10,364
|-
| අනෙකුත් || 77,098 || 76,604 || 77,915 || 78,717 || 80,751 || 81,750
|- 
| '''එකතුව''' || '''150,855''' || '''152,487''' || '''153,776''' || '''156,103''' || '''160,202''' || '''163,014'''
|}

කැට කල සීනිවල ඒක පුද්ගල පරිභෝජනය, ඇමරිකාවේ කි.ග්‍රෑ.27 හා 46 (එල්.බී.60 හා 100) අතර පසුගිය අවුරුදු 40 තුලදී වෙනස් වී ඇත. 2008 දී වාර්ෂික ඒක පුද්ගල මුළු සීනි පරිභෝජනය කි.ග්‍රෑ.61.9 (එල්.බී.136) වලට සමාන විය. මෙය ප්‍රසාදිත සීනි කි.ග්‍රෑ.29,65 (එල්.බී.65.4) හා ධාන්‍යවලින් ලද පැණි රස කි.ග්‍රෑ.31 (එල්.බී.68.31) වලින් සමන්විත විය.

==සෞඛ්‍යය බලපෑම්==
සීනිවලින් ඇතිවන සෞඛ්‍යය බලපෑම් පිළිබඳව කර ඇති සමහර අධ්‍යයනයන් ප්‍රතිඵල අතින් අවිනිශ්චිතය. ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානය  (WHO) හා ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානය (FAO) විසින් සෘජුවම ශෝධිත හා ශෝධිත නොකළ සීනිවලින් ඇති වන බලපෑම අධ්‍යයනයක් කර ඇත. මෙම අධ්‍යයන සඳහා සීනි භාවිතා කරන පුද්ගලයින් ඇතුලත් නොවන බැවින් පාද රේඛාව දෝෂ සහිතය. &quot;පාරිභෝගික සෞඛ්‍යය පිළිබඳ වර්තා&quot; වැනි ලිපිවල 2008 දැක්වෙන පරිදි &quot;සීනි හා සම්බන්ධ බලාපොරොත්තු වූ ආහාරමය ගැටළු&quot; වැඩි වී ඇත. බොහෝ අධ්‍යයන, අධි ආම්ලිකතාවය පිළිබඳ බොරු හෙලිදරව් කරයි. මෙය නොසලකා මෙම ලිපියේ දිගින් දිගටම සීනිවලින් ශරීරයට ඇතිවන බලපෑම ඉදිරිපත් කරයි. අනෙකුත් ලිපි හා අධ්‍යයන මෙයට විරුද්ධ ආකාඅරයට අදහස් දක්වයි. ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධාන හා ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධාන  අධ්‍යයන පවසන ආකාරයට මෙවැනි අවිනිශ්චිත ප්‍රතිඵල, නිවැරදිව නොවිමසා හා පාලනයකින් තොරව කරන අධ්‍යයනවලින් බලාපොරොත්තු විය හැක.

===ලේවල ග්ලූකෝස් මට්ටම===
සීනි ශරීරයේ ලේවල ග්ලූකෝස් මට්ටම, පිෂ්ඨයට වඩා ඉතා ඉක්මණින් ඉහළ නංවන බවට මතයක් පවතී. එසේ වන්නේ එහි සරල රසායනික ව්‍යුවහයයි. මෙම මතය දැන් ප්‍රතික්‍ෂේප කර ඇති අතර, තවදුරටත් දියවැඩියාව සඳහා ග්ලූකෝස් මට්ටම පාලනයේදී මෙම ද්‍රව්‍යයන් වෙන් කිරීමට හේතුවක් නොමැති බව සොයාගෙන ඇත. මේ හේතුවෙන් දියවැඩියාව ඇති පුද්ගලයින් තම ආහාරය සැකසීමේදී, කාබෝහයිඩ්‍රේට ගණනයක් සිදු කරයි. කෙසේ හෝ අධ්‍යයනවලින් සීනි හා කාබෝහයිඩ්‍රේට පරිභෝජනයන් මුඛ [[සෞඛ්‍යය]]ට වන බලපෑම වෙනස් බව පෙන්වා දී ඇත. පිෂ්ඨමය ආහාර හා පලතුරු මඟින් දත් දිරා යාමට ඇතිවන බලපෑම අඩු ය.

===තරබාරුකම හා දියවැඩියාව===
සීනි හා දියවැඩියාව අතර සම්බන්ධ අධ්‍යයන අවිනිෂ්චිත වී ඇත්තේ සමහර පුද්ගලයින් වැඩිපුර ප්‍රමාණයක් සීනි ආහාරයට ගැනීමෙන් [[දියවැඩියාව]] ඇති වීමේ අවධානමක් ඇති නොවන බව පැවසීමෙනි. වැඩිපුර සීනි පරිභෝජනයෙන් වැඩිවන කැලරිවලින් ස්ථූලබවට පත් වී එයින් පරිවෘත්තීය රෝග හට ගනී. තවත් අධ්‍යයන ශෝධිත සීනි පරිභෝජනත හා දියවැඩියාව වැළඳීම අතර සම්බන්ධතාව සහ තන්තු ආහාරයට ගැනීමේ ප්‍රතිවිරුද්ධ බලපෑම පෙන්වයි. මෙයට 2010හේ අධ්‍යයන 11ක දත්ත අයත් වන අතර 310,819ක සහභාගිකරුවන් හා 2වන වර්ගයේ දියවැඩියා තත්ව 15,043ක් ඇතුලත්‍ ය. මෙයින් සීනි දැමූ පානයන්, පරිවෘත්තීය රෝග ලක්‍ෂණ හා 2වන වර්ගයේ දියවැඩියා ඇතිවීමේ අවධානම වැඩි බව සොයා ගෙන ඇත. මෙය තරබාරු බව වැඩි වීමට පමණක් නොව, ආහාර දිරවීමේ කාලය වැඩි වී, ඉන්සියුලින් අඩු වී, සෛල නිවැරදි පරිදි ක්‍රියා නොකිරීම හා දවිල්ල හා ඉඳිමුමට හේතු වේ. නිදන්ගත රෝග හා තරබාරුකමට හේතුවන පරිභෝජනයන් පිළිබඳ දළ විශ්ලේෂණයන්ට අදාළව ලෝක සෞඛ්‍යය සංවිධානයේ නිදහස් පශ්ච අධ්‍යයන, සීනි නොමැති (මොනොසැකරයිඩ හා ඩයිසැකරයිඩ දමා නිශ්පාදනය කරන, උයන හෝ පරිභෝජනය කරන, ස්වාභාවිකවම පැණිවල ඇති සීනි , සිරප හා පලතුරු යුෂ) හා සීනි ඇති ආහාර පිළිබඳ පැහැදිලිව දක්වා ඇත. 2000 වසරේ මුල් කාලයේ වාර්තා, සීනි නොමැති ආහාර සඳහා තිබිය යුතු කාබෝහයිඩ්‍රේට ප්‍රමාණය 10%ක් ලෙස සීමා ඇති කලේය ([[ස්කන්ධය]] නොසලකා [[ශක්තිය]] පමණක් සලකමින්). 2002 සිට එය මුළු ජනගහනයෙන් 10%කට පැතිරවීම මෙහි අරමුණ විය. උපදේශණ කරක සභාව මෙහි අරමුණ මතභේදකාරී බව හඳුනාගත්තේ ය. කෙසේ හෝ උපදේශන සභාවේ අධ්‍යයන පෙන්වන පරිදි සීනි නොමැත්තන්ගේ [[බර]] ඉක්මවා යෑමේ බලපෑමක් නොමැති බව සැලකේ.

===කන්තුක වාහිනී ආබාධ===
[[සතුන්]] මත කරන ලද අධ්‍යයන කිහිපයක් පවසන පරිදි බොහෝ කාලයක් ශෝධිත සීනි පරිභෝජනය කිරීමෙන් පරිවෘත්තීය රෝග හා කන්තුක වාහිනී ආබාධ ඇතිවේ. සමහර විද්වතුන් පවසන පරිදි ශෝධිත ෆෲක්ටෝස්, ශෝදිත ග්ලූකෝස්වලට වඩා කන්තුක වාහිනී රෝග සඳහා බලපායි. හෘදයේ ක්‍රියාවලියට, කාබෝහයිඩ්‍රේට හා තන්තු සහිත ආහාරයකින් කාබෝහයිඩ්‍රේට සහිත ආහාරයකට මාරු වූ විට බාධා ඇති වේ. සන්තෘප්ත [[තෙල්]]වලින්, කාබෝහයිඩ්‍රේට වැඩි ආහාරවලින් අඩු වන අතර, වැඩි කාබෝහයිඩ්‍රේට ඇති ආහාරවලින් අඩු වීමක් සිදු නොවේ. මෙයින් පැවසෙන්නේ වැඩි ග්ලයිසමින් ප්‍රමාණයක් ඇති ආහාර පරිභෝජනයෙන් කිරීටක හෘද රෝග වැඩි වීමේ අවධානමක් ඇති බවයි.

සීනිවල එකතු කල පරිභෝජනය සහ යෞවනයන්ගේ හා වැඩිහිටියන්ගේ කන්තුක වාහිනී ආබාධ වැඩිවීම අතර ධනාත්මක සම්බන්ධයක් ඇත. අධ්‍යයනවලින් පවසන පරිදි ප්‍රසාදිත කබෝහයිඩ්‍රේට හෝ වැඩි ග්ලයිසමික් ප්‍රමාණයක් ඇති කබෝහයිඩ්‍රේට, කන්තුක වාහිනී ආබාධ සඳහා සන්තෘප්ත මේදයට වඩා වැඩි බලපෑමක් ඇති කරයි. වැඩිපුර සීනි ගැනීමෙන් ද (සුක්‍රෝස් හෝ ඩයිසැකරයිඩ) සැලකිය යුතු තරමින් කන්තුක වාහිනී හා හෘද රෝග වැඩි කරයි. [[ස්වීඩනය | ස්වීඩනයේ]] ලුන්ඩ් විශ්වවිද්‍යාල හා මැලමෝ විශ්වවිද්‍යල විසින් 4031ක පිරිසක් සහභාගි කරගෙන සිදුකරන ලද අධ්‍යයනයක් අනුව, සීනිවලින් ලේ තුල අනවශ්‍යය පරිදි වැඩි [[ලිපිඩ]] ප්‍රමාණයක්, සුළු හා මධ්‍යම අඩු ඝනත්ව ලිපොප්‍රෝටීනය වැඩි කිරීමට හා  වැඩි ඝනත්ව ලිපොප්‍රෝටීන අඩු කිරීමට සමත් වේ. එයට වෙනස්ව ආහාරයට ගත් මේදය, ලේවල මේද ප්‍රමාණයට බලපෑම් නොකරයි. සීමිත පරිමාණයක ඇල්කොහොල් හා ප්‍රෝටීන එකතු වීමෙන්, වැඩි ඝනත්ව ලිපොප්‍රෝටීනය සහිත මේද ප්‍රමාණය වැඩිකිරීමට හේතු වේ.

===අල්ට්ස්හයිම රෝගය===
අල්ට්ස්හයිම රෝගයට, අපරදිග ආහාර සමඟ සම්බන්ධතාවක් ඇති බව පවසේ. එම රෝග තත්ත්වය වැඩිපුර රතු මස්, සීනි ආහාර, වැඩිපුර මේද සහිත ආහාර හා ප්‍රසාදිත ධාන්‍ය ගැනීමෙන් ඇති වේ. ඩිමෙන්‍ෂියාව රෝගය සමහර [[විටමින්]] හා [[බෙහෙත්]] වර්ග ගැනීමෙන් සුව කල හැකි බවට මතයක් තිබුනද, සමහර අධ්‍යයන එයින් සතුටුදායක ප්‍රතිඵල නොලැබෙන බව පෙන්වා දේ.

ආහාර චක්‍රයේ රටා අධ්‍යයනයදී, සෑම ආහාර ගැනීමේ රටාවක්ම, අල්ට්ස්හයිම රෝගය ඇති මිනිසුන්ගේ හා නීරෝගී පුද්ගලයින්ගේ ප්‍රධාන ආහාර රටා සසඳමින් සිඳු කරයි. මෙම අධ්‍යයනය පෙන්වන්නේ අල්ට්ස්හයිම රෝගය ඇති වන්නේ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මස්, [[බටර්]], මේද වැඩි [[කිරි]] නිෂ්පාදන, [[බිත්තරය|​බිත්තර]] හා ප්‍රසාදිත සීනි පරිභෝජනයෙන් බවයි. මෙයට සාපේක්‍ෂව එම රෝගය නොමැති පුද්ගලයින් වැඩිපුර ධාන්‍ය වර්ග හා එලවළු ආහාරයට ගනී.

එක් පරීක්‍ෂණයක් සාමාන්‍ය ආහාර වේලක් ([[ප්‍රෝටීන්]] 19%, [[මේද]] 5%, [[කාබෝහයිඩ්‍රේට]] 60%), [[ජලය]] 10%ක් හා අනෙකට සුක්‍රෝස් 10%ක් දමා පරීක්‍ෂා කළ විට, සීනි පරිභෝජනය අල්ට්ස්හයිම රෝගය සෑදීමට බලපෑම් කරන බව පැහැදිලි විය.

===ඇසේ කහ ලපය විනාශ වීම​===
මහලු වියේ සීනි පරිභෝජනය හා ඇසේ කහ ලපය විනාශ වීම අතර සම්බන්ධතාවක් පවතී.

===දත් දිරායාම===
[[දත් දිරායාම|දත් දිරායාමේ]] රෝගයට පිළියමක් ලෙස සීනි පරිභෝජනය, උපරිමය 10%ක් හා අවමය 0%ක් වන පරිදි ගන්නා ලෙස නියම කර ඇත. සාමාන්‍ය සීනි හා දත් දිරායාම අතර සම්බන්ධතාවය බැලීමට මිනිස් මැදිහත්වීමෙන් කර ඇති ඒත්තු ගැන්විය හැකි අධ්‍යයන, වසංගත රෝග පිළිබඳ අධ්‍යයන, සත්ත්ව අධ්‍යයන හා ප්‍රායෝගික අධ්‍යයන කර ඇත. අනෙකුත් සීනි (සංයුක්ත කාබෝහයිඩ්‍රේට) පරිභෝජනයෙන් සාමාන්‍යයෙන් ඇතිවන දත් දිරා යාමේ අවධානම අඩු බවත් පැවසේ. පාරම්පරිකව ෆෲක්ටෝස් අසහනය ඇති පුද්ගලයින් අතර දත් දිරා යාමේ රෝගය අඩුවෙන් දැමීමට ලැබේ.

==මිනුම්==
විවිධ වර්ගයේ සීනි වර්ග, අණුවල විවිධ ප්‍රමාණයන් හා අඩංගු තෙතමනයේ ප්‍රමාණය අනුව විවිධ ඝනත්වයන් ගනී..

ඩොමිනෝ සීනි ආයතනය පහත බර පරිවර්තනය සඳහා පහත ධාරිතා පිහිටුවා ඇත​.:
*දුඹුරු සීනි කෝප්ප 1 = තේ හැඳි 48 ~ ග්‍රෑම් 195  = 6.88&amp;nbsp;oz
*කැටිති සීනි  කෝප්ප 1 = තේ හැඳි 48 ~ ග්‍රෑම් 200 = 7.06&amp;nbsp;oz
*කුඩුකල සීනි  කෝප්ප 1 = තේ හැඳි 48 ~ ග්‍රෑම් 120 = 4.23&amp;nbsp;oz

තොග ඝනත්වය​

*ඩෙක්ස්ට්‍රෝස් සීනි 0.62 ග්‍රෑම්/මිලි ග්‍රෑම් ( = 620 කි.ග්‍රෑ &amp;nbsp;kg/m^3)
*කැටිති සීනි 0.70 ග්‍රෑම්/මිලි ග්‍රෑම්
*කුඩුකල සීනි 0.56 ග්‍රෑම්/මිලි ග්‍රෑම්
*බීට් සීනි 0.80 ග්‍රෑම්/මිලි ග්‍රෑම් 

==මූලාශ්‍ර​==

ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියා විශ්වකෝෂය: ​ [[http://en.wikipedia.org/wiki/Sugar Sugar]]

==වැඩිදුර කියවීම්==
*{{Cite book
|last =Adas
|first =Michael
|title = Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History
|publisher =Temple University Press
|month =January|year =2001
|isbn = 1-56639-832-0
|http://en.wikipedia.org/wiki/OCLC oclc =44493265}}
*{{Cite book
|last =Barrett &amp; Calvi
|first =Duncan &amp; Nuala
|title = [[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Sugar_Girls The Sugar Girls]]
|publisher =Collins
|month =March|year =2012
|isbn = 978-0-00-744847-0}}
*{{Cite book
|last =Hugill
|first =Anthony
|title = Sugar And All That
|url =https://archive.org/details/sugarallthathist0000hugi
|publisher =Gentry Books
|year =1978
|isbn = 0-85614-048-1}}
*{{Cite book
|last =James
|first =Glyn
|title = Sugarcane
|publisher =Blackwell Publishing
|year =2004
|isbn =0-632-05476-X
|oclc =51837990 84251137}}
*A C Hannah, ''The International Sugar Trade'', Cambridge: Woodhead, 1996. ISBN 1-85573-069-3
*{{cite web
|title=[[http://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/FST-16.pdf Sugars and Sweeteners in Foods]]
|url=http://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/FST-16.pdf
|publisher=[[http://en.wikipedia.org/wiki/College_of_Tropical_Agriculture_and_Human_Resources College of Tropical Agriculture and Human Resources]]
|author=Aurora A. Saulo
|date=March 2005
}}
*{{cite news
|title=Is sugar toxic?
|url=http://www.nytimes.com/2011/04/17/magazine/mag-17Sugar-t.html?pagewanted=1&amp;_r=1&amp;src=ISMR_HP_LO_MST_FB
|publisher=New York Times
|author=Gary Taubes
|date=April 13, 2011
}}

==බාහිර සබැඳුම්==
{{Commons category|Sugars}}
*[http://www.foodsubs.com/Sweeten.html Cook's Thesaurus: Sugar]{{භින්න වූ සබැඳි|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.dmoz.org//Recreation/Collecting/Food_and_Drink_Related/Sugar//: Sugar]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{කාබෝහයිඩ්‍රේට}}

[[ප්‍රවර්ගය:කාබෝහයිඩ්‍රේට]]
[[ප්‍රවර්ගය:පෝෂණය]]
[[ප්‍රවර්ගය:සීනි]]</text>
      <sha1>o6hnkoa6sq9mvg430b2ed611ymkkxao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හිම වලසා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44600</id>
    <revision>
      <id>797364</id>
      <parentid>790490</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 15 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116062" sha1="c91qnedpgce89dq2sdno9uym4tcsp09" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name =හිම වලසා
| image = Polar Bear - Alaska.jpg
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordate|Chordata]]&lt;small&gt;
| classis = [[Mammal]]ia&lt;/small&gt;
| ordo = [[Carnivora]]
| familia = [[bear|Ursidae]]
| genus = ''[[Ursus (genus)|Ursus]]''
| species = '''''U. maritimus'''''
| binomial = ''Ursus maritimus''
| binomial_authority = [[කොන්ස්ටන්ටයින් ජෝන් ෆිප්ස්|ෆිප්ස්]], 1774&lt;ref name=Phipps1774&gt;Phipps, pg. 185&lt;/ref&gt;
| range_map = Polar_bear_range_map.png
| range_map_caption = හිම වලසුන් පරාස
| synonyms=
''Ursus eogroenlandicus''&lt;br /&gt;
''Ursus groenlandicus''&lt;br /&gt;
''Ursus jenaensis''&lt;br /&gt;
''Ursus labradorensis''&lt;br /&gt;
''Ursus marinus''&lt;br /&gt;
''Ursus polaris''&lt;br /&gt;
''Ursus spitzbergensis''&lt;br /&gt;
''Ursus ungavensis''&lt;br /&gt;
''Thalarctos maritimus''
}}

'''හිම වලසා''' (''[[wikt:ursus#Latin|Ursus]] [[wikt:maritimus#Latin|maritimus]]'') වනාහි වලස් පවුලට අයත් [[උත්තර ධ්‍රැවය]] ආශ්‍රීතව වෙසෙන සත්ව විශේෂයකි. හිම වලසා ලෝකයේ විශාලතම වලස් විශේෂය වන අතර, ගොඩබිම වසන විශාලතම මාංශ භාක්ෂකයා ද වේ.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.fws.gov/endangered/esa-library/pdf/polar_bear.pdf |format=PDF| title = Polar bear, (Ursus maritimus) | publisher = United States Fish and Wildlife service | accessdate =9 September 2009| quote = Appearance. The polar bear is the largest member of the bear family, with the exception of Alaska's Kodiak brown bears, which equal polar bears in size.}} ([http://ecos.fws.gov/speciesProfile/SpeciesReport.do?spcode=A0IJ Overview page])&lt;/ref&gt;  වැඩුණු පිරිමි වලසෙක් බරින් 350–700 කිලෝග්‍රෑම් (රාත්තල් 770–1,500) පමණ ද,&lt;ref name=&quot;Animal&quot;&gt;{{cite book |last=Kindersley |first= Dorling |year=2001, 2005 |title=Animal |location=New York City |publisher=DK Publishing |isbn=0-7894-7764-5}}&lt;/ref&gt; වැඩුණු වැලැසිනියක් (වැලැහින්නියක්) එම බරින් බාගයක් පමණ ද වෙති. හිම වලසා හා දුඹුරු වලසා හා අතර ඉතා සමීප සම්බධතාවයක් පවතිය ද සීත දේශගුණයට සරිලන පරිදි [[පරිණාමය]] වී ඇති හිම වලසුන් ගේ දේහයන් සීත දේශගුණය දරාගැනීමට, හිම මත ඇවිදීමට, පිහිනීමට හා සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කිරීමට අනුවර්තනය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ursus_maritimus.html |title=Ursus Maritimus |accessdate=27 October 2007 |last=Gunderson |first=Aren |year=2007 |work=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් ගොඩබිමේ උපත ලැබුවත්, ඔවුහු [[ජලය|ජලයේ]] විසීමට ප්‍රිය කරති. ඔවුන් ගේ විද්‍යාත්මක නාමයේ අර්ථය වන්නේ ද ‘මුහුදුබඩ වලසා’ යන්නයි.&lt;ref name=LatDic&gt;{{cite book | last=Kidd |first=D.A. |year=1973 |title= Collins Latin Gem Dictionary | url=https://archive.org/details/latindictionaryg0000unse |publisher= Collins |location= London |isbn=0-00-458641-7}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුනට සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කළ හැක්කේ [[මුහුද|මුහුදු]] ජලය මිදුණු කාල වල දී පමණි. අනෙක් කාලවල දී ඔවුන් වෙසෙන්නේ ශරීරයේ [[මේද]] තැන්පතුවලිනි.
[[රතු දත්ත පොත|ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිලිබඳ ජාත්‍යන්තර සංගමය]] (IUCN) මගින් හිම වලසුන් ‘අන්තරායට ලක්විය හැකි’ ගණයට වර්ගීකරණය කෙරී ඇත. දැනට හිම වලසුන් ගේ උපසංගහන 19 ක් අතරින් 8 ක ගහනය හීනවෙමින් පවතී.&lt;ref name=pbsg2009&gt;IUCN Polar Bear Specialist Group, 2009.[http://pbsg.npolar.no/en/meetings/press-releases/15-Copenhagen.html 15th meeting of PBSG in Copenhagen, Denmark 2009: Press Release]. Retrieved 10 January 2010.&lt;/ref&gt; මීට ප්‍රධාන හේතුව වී ඇත්තේ පසුගිය දශකය තුළ හිම වලසුන් මහා පරිමානයෙන් දඩයම් කිරීම යි. මේ පිළිබඳ ව ජාත්‍යන්තර අවධානය යොමුවීමත් සමග හිම වලසුන් සංගහනය සංරක්ෂණය උදෙසා නොයෙකුත් පාලනවිධි හා කොටාවන් ක්‍රියාත්මකවීමෙන් අද වන විට හිම වලසුන් සංගහනය ආරක්ෂා කිරීමට හැකි වී ඇත. වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ හිම වලසුන් ස්වදේශීය ආක්ටික් ජනතාවගේ ජිවිතවල භෞතික, අධ්‍යාත්මික හා [[සංස්කෘතිය|සංස්කෘතික]] සලකුණක් බවට පත්වී ඇත. 

== නම් තැබීම ==
පළමු වරට හිම වලසුන් ස්පෂ්ට සත්ව විශේෂයක් ලෙස හඳුනාගැනුණේ කොන්ස්ටන්ටයින් ජෝන් ෆිප්ස් (Constantine John Phipps) විසින් 1774 වර්ෂයේ දී ය.&lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{IUCN2010.3
|assessors=IUCN SSC Polar Bear Specialist Group
|year=2008|id=22823/0
|title=Ursus maritimus|downloaded=25 August 2010
}} Database entry includes a lengthy justification of why this species is listed as vulnerable.&lt;/ref&gt; හිම වලස්සු ඔහු විසින් ''Ursus maritimus'' (ලතින් භාෂාවෙන් “මුහුදුබඩ වලසා”) යන විද්‍යාත්මක නාමයෙන් හැඳින්වුණ හ. 
පෙරාතුව හිම වලසුන් ''Thalarctos''&lt;ref name=&quot;Liddell 1980&quot;&gt;This combines the [[Ancient Greek]] words ''thalassa''/θαλασσα 'sea', and ''arctos''/αρκτος 'bear' and also, with reference to [[Ursa Major]], 'northern' or 'of the north pole' {{cite book | author = [[Henry George Liddell|Liddell, Henry George]] and [[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]] | year = 1980 | title = [[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition) | publisher = [[Oxford University Press]] | location = United Kingdom | isbn = 0-19-910207-4}}&lt;/ref&gt;  නම් සත්ව ගණයක් ලෙස හැඳින්වුණු අතර පසුව එය නිෂ්ප්‍රභා කෙරිණි. හිම වලසා හා දුඹුරු වලසා හා අතර ඉතා සමීප සම්බධතාවය පිළිබඳ ව සාක්ෂි සොයාගැනීමෙන් අනතුරුව, හිම වලසුන් සත්ව 'ගණයක්' නොවන බවත්, දුඹුරු වලසා පරිණාමික අපසරණයෙන් ඇතිවූ ස්පෂ්ට සත්ව 'විශේෂයක්' බවත් සොයාගැනිණි.&lt;ref name=IUCN&gt;{{cite web | title = IUCN Red List: ''Ursus maritimus'' | url = {{IUCNlink|22823}}| accessdate =15 February 2008}}&lt;/ref&gt;

== වර්ගීකරණය හා පරිණාමය == 
Ursidae වලස් පවුල අන් මාංශ භක්ෂකයන් ගෙන් වසර මිලියන 38 කට පමණ පෙර වෙන්වී ගොස් ඇත. Ursinae උපකුලය වසර මිලියන 4.2 කට පමණ පෙර ඇරැඹී ඇත. ලෝකයේ දැනට හඳුනාගැනී ඇති පැරණිතම හිම වලස් ෆොසිලය වසර 130,000-110,000 ක් පමණ පැරණි උඩු හනුවකි. මෙය 2004 වර්ෂයේ දී Prince Charles Foreland නම් දුපතින් හමුවිය.&lt;ref name=&quot;Lindqvist&quot; /&gt; මෙම ෆොසිලයෙන් හඳුනාගත් සාධක අනුව හිම වලසුන් ගේ චාර්වක දත් මීට අවුරුදු දසදහසකට හෝ විසිදහසකට පමණ පෙර දුඹුරු දත් වලින් අපසරණය වූ බවට සාක්ෂි ඇත. හිම වලසුන් Pleistocene යුගයේ ග්ලාසියරණ අවස්ථාවේ දුඹුරු වලසුන් ගෙන් පරිනාමිකව අපසරණය වූ බවට දැනට පිළිගැනේ.&lt;ref name=&quot;DeMaster1981&quot;/&gt;

DNA පරීක්ෂණවලින් හමුවන සාක්ෂි මීට වඩා සංකීර්ණ වේ. හිම වලසුන් ගේ මයිටකොන්ඩ්‍රිය DNA (mtDNA) දුඹුරු වලසුන් ගෙන් ''Ursus arctos'', විභේදනය වුයේ මීට වසර 150,000 කට පමණ පසුව යි.&lt;ref name=&quot;Lindqvist&quot;&gt;{{Cite journal |title=Complete mitochondrial genome of a Pleistocene jawbone unveils the origin of polar bear |first=Charlotte |last=Lindqvist |first2=Stephan C. |last2=Schuster |first3=Yazhou |last3=Sun |first4=Sandra L. |last4=Talbot |first5=Ji |last5=Qi |first6=Aakrosh |last6=Ratan |first7=Lynn P. |last7=Tomsho |first8=Lindsay |last8=Kasson |first9=Eve |last9=Zeyl |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=107 |issue=11 |pages=5053–5057 |doi=10.1073/pnas.0914266107 |year=2010 |pmid=20194737 |pmc=2841953 }}&lt;/ref&gt; එ මෙන් ම සමහර දුඹුරු වලසුන් ගේ mtDNA, අනෙක් දුඹුරු වලසුනට වඩා හිම වලසුනට කිට්ටු සම්බන්ධතාවක් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Waits&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf&amp;pid=78496&amp;doc=1|title= Mitochondrial DNA phylogeography of the North American brown bear and implications for conservation | accessdate =1 August 2006|author= Lisette P. Waits, Sandra L. Talbot, R. H. Ward and G. F. Shields |year= 1998 |month= April |publisher= Conservation Biology|pages= 408–417}}&lt;/ref&gt; මේ නිසා සමහර සංකල්පවලට අනුව හිම වලස්සු ස්පෂ්ට සත්ව විශේෂයක් ලෙස නො හැඳින්වෙති.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Marris |first=E. |year=2007 |journal=Nature |title=Linnaeus at 300: The species and the specious |volume=446 |issue=7133 |pages=250–253 |doi=10.1038/446250a |pmid=17361153 }}&lt;/ref&gt; අයර්ලන්තයේ වෙසෙන දුඹුරු වලසුන් ගේ mtDNA හිම වලසුනට ඉතා සමාන වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Ancient hybridization and an Irish origin for the modern polar bear matriline |journal=Current Biology |doi=10.1016/j.cub.2011.05.058 |author=Edwards CJ |year=2011|author-separator=,|author2=Suchard MA|author3=Lemey P|author4=Welch JJ|author5=Barnes I|display-authors=5|last6=Fulton|first6=Tara L.|last7=Barnett|first7=Ross|last8=O'Connell|first8=Tamsin C.|last9=Coxon|first9=Peter|volume=21|issue=15|pages=1251–8|pmid=21737280}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් ගේ න්‍යෂ්ඨික ජෙනෝමය දුඹුරු වලසුන් හා සංසන්දනයේ දී වෙනස් රටාවන් පෙන්නයි. මොවුන් ජානමය වශයෙන් වෙනස් ජීවින් විශේෂ 2ක් බවට විභේදනය වී ඇත්තේ වසර 603,000 ට පමණ පෙරදී ය.&lt;ref name=&quot;Hailer&quot;&gt;{{cite journal|title=Nuclear genomic sequences reveal that polar bears are an old and distinct bear lineage |journal=Science |doi=10.1126/science.1216424 |author=Hailer F |year=2012|author-separator=,|author2=Kutschera V|author3=Hallström BM|author4=Klassert D|author5=Fain SR|author6=Leonard JA|author7=Arnason U|author8=Janke A|volume=336|issue=6079|pages=344–347|pmid=22517859}}&lt;/ref&gt; නුතන පර්යේෂණවල දී හිම වලසුන් ගේ, දුඹුරු වලසුන් ගේ හා කළු වලසුන් ගේ සම්පුර්ණ ජෙනෝමය පිරික්සිණි (අතීතයේ දී කැරුණේ මයිටකොන්ඩ්‍රිය හා පාර්ශ්වික ජෙනොම පරික්ෂා පමණි). එහි දී හිම වලසුන් මීට වසර මිලියන 4-5 ට පමණ පෙර දුඹුරු වලසුන් ගෙන් පිරිනැමුණු (පරිණාමය වූ) බවට හඳුනාගැනී ඇත.&lt;ref name=genome&gt;{{cite journal |author=Miller W, Schuster SC, Welch AJ, ''et al.'' |title=Polar and brown bear genomes reveal ancient admixture and demographic footprints of past climate change |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |year=2012 |month=July |pmid=22826254 |doi=10.1073/pnas.1210506109 |url=}}&lt;/ref&gt; 

හිම වලසුන් හා දුඹුරු වලසුන් හා අතර අන්තර් අභිජනනයෙන් පැටවුන් බිහි කළ හැක. ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී හිම වලසුන් ගොඩබිම ප්‍රදේශයට ද, දුඹුරු වලසුන් උතුරු දෙසට ද සංක්‍රමණය වන අවස්ථාවල දී මොවුහු සංසර්ගයේ යෙදෙති. බොහෝ දුඹුරු වලසුන් හට 2% පමණ හිම වලසුන් ගේ ජාන ඇති නමුත් ඇලෙක්සැන්ඩර් කොදෙව් දුපත් ආශ්‍රිතව වෙසන දුඹුරු වලසුන් සංගහනයෙන් හිම වලස් ජාන 5% ත් 10% ත් අතර ප්‍රමාණයක් දක්නට ලැබේ. මින් පෙනෙන්නේ එම ප්‍රදේශවල දුඹුරු වලසුන් හා හිම වලසුන් හා අතර අන්තර් අභිජනනයන් බහුලව සිදුවන බව යි.&lt;ref name =NewYorkTimes&gt;{{cite web |author=Gorman J|date=23 July 2012|url=http://www.nytimes.com/2012/07/24/science/brown-bears-and-polar-bears-split-up-but-continued-coupling.html |title=Brown bears and polar bears split up, but continued coupling|work= The New York Times |accessdate=24 July 2012}}&lt;/ref&gt; මෙම අන්තර් අභිජනන මගින් සරු දෙමුහුම් වලසුන් බිහි වේ.&lt;ref name=&quot;DeMaster1981&quot;&gt;{{Cite journal| last1=DeMaster | first1=Douglas P. | last2=Stirling | first2=Ian | author2-link=Ian Stirling (biologist) | date=8 May 1981 | title=Ursus Maritimus|jstor=3503828 |journal=Mammalian Species| volume=145 | pages=1–7 | doi=10.2307/3503828 | oclc=46381503| issue=145 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schliebe 2006&quot;&gt;{{Cite book | last1 =Schliebe | first1 =Scott | last2 =Evans | first2 =Thomas | last3 =Johnson | first3 =Kurt | last4 =Roy | first4 =Michael | last5 =Miller | first5 =Susanne | last6 =Hamilton | first6 =Charles | last7 =Meehan | first7 =Rosa | last8 =Jahrsdoerfer | first8 =Sonja | date =21 December 2006 | title =Range-wide status review of the polar bear (Ursus maritimus) | place =Anchorage, Alaska | publisher =[[United States Fish and Wildlife Service]] | url =http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pdf/Polar_Bear_%20Status_Assessment.pdf | format =PDF | accessdate =31 October 2007 | archive-date =10 May 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090510095701/http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pdf/Polar_Bear_%20Status_Assessment.pdf | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;  නවතම සාක්ෂි යෝජනා කරන්නේ හිම වලසුන් ගේ හා දුඹුරු වලසුන් ගේ අතර ජානමය සමානභාවයට හේතුව ඔවුන් දිගු කාලයක් තිස්සේ අන්තර් අභිජනනය කිරීමය.&lt;ref name =NewYorkTimes/&gt; එනමුදු මෙම විශේෂයන් ජිවත් වන පරිසරය, රූපකාය, පරිවෘත්තීය ක්‍රියාවලි, සමාජ චර්යා, භෝජන රටා හා අනෙකුත් රුපනුදර්ශිය ලක්ෂණ එකිනෙකාගෙන් වෙනස් වන නිසා ඔවුහු ජීවින් විශේෂ 2ක් ලෙස වර්ගීකරණය කෙරෙති.&lt;ref name=first&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= The First Polar Bears}}&lt;/ref&gt;

හිම වලසුන් පළමු වරට ලේඛනගත කිරීමේ දී උපවිශේෂ 2ක් හඳුනාගැනිණි. 1774 වර්ෂයේ දී කොන්ස්ටන්ටයින් ජෝන් ෆිප්ස් (Constantine John Phipps) විසින් ''Ursus maritimus maritimus'' එක් උපවිශේෂයක් ද, පීටර් සයිමන් පැලස් (Peter Simon Pallas) විසින් 1776 වර්ෂයේදී ''Ursus maritimus marinus'' නම් උපවිෂේශයක්ද හඳුනාගැනිණි.&lt;ref&gt;{{Cite book | last =Rice | first =Dale W. | year =1998 | title =Marine Mammals of the World: Systematics and Distribution | volume =4 | series =Special Publications of the Society for Marine Mammals | place =Lawrence, Kansas | publisher =The Society for Marine Mammalogy | isbn =1-891276-03-4}}&lt;/ref&gt; නමුත් පසු කාලයක මෙම උපවිශේෂයන් නිෂ්ප්‍රභා විණි. අද වනවිට එක් හිම වලස් උපවිශේෂයක් පිළිබඳව පමණක් සාක්ෂි ලැබී ඇත. ''Ursus arctos'' විශේෂයෙන් පැවතෙන ''Ursus  maritimus tyrannus'' නම් උපවිශේෂයේ හිම වලස්සු Pleistocene යුගයේදී වඳවී ගියහ. මෙම උපවිශේෂය දැනට වෙසෙන හිම වලසුනට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස විශාලත්වයෙන් වැඩි වේ.&lt;ref name=&quot;DeMaster1981&quot;/&gt;

== සංගහනය හා ව්‍යාප්තිය ==
[[File:Polar bears near north pole.jpg|thumb|left|කුතුහලයෙන් යුතු හිම වලසුන් USS Honalulu සබ්මැරීනය පරික්ෂා කරමින්.]]
හිම වලසුන් ව්‍යාප්තව ඇත්තේ [[ආක්ටික් කවය|ආක්ටික් වෘත්තය]] හා ඒ ආශ්‍රීත භුමි කලාපවල යි. උත්තර ධ්‍රැවයේ ජනශුන්‍යභාවය හේතුකොට ගෙන හිම වලසුනට තම ජන්මභුමි රඳවාගැනීමට හැකියාව ලැබී ඇත.&lt;ref name=&quot;derocher2004&quot;/&gt;
කටුක දේශගුණය නිසා හිම වලසුන් ගේ ජන්ම භුමි පිරික්සීම අපහසු කටයුත්තකි. මේ නිසා හිම වලසුන් ගේ සංගහනය නිසැක වශයෙන් ඇස්තමේන්තු කිරීම අපහසු වේ. ජීව විද්‍යාඥයන් අනුමාන කරන අන්දමින් දැනට ලොව වටා හිම වලස්සු 20000-25000 පමණ වෙසෙති.&lt;ref name=&quot;iucn31&quot;&gt;Schliebe et al. (2008). [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/22823/0 Ursus maritimus]. [[IUCN]] Red List of Threatened Species. Retrieved 5 January 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBI&quot;/&gt;
හිම වලසුන් ගේ උපසංගහන 19 ක් දැනට හඳුනාගැනී ඇත.&lt;ref name=&quot;PBI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBSG14&quot;&gt;Aars, pp. 33–55.&lt;/ref&gt; මෙම උපසංගහන අතර අන්තර් අභිජනනයෙන් පැටවුන් බිහිකළ හැක.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Paetkau | first1=S. | last2=Amstrup | first2=C. | last3=Born | first3=E. W. | last4=Calvert | first4=W. | year=1999 | title=Genetic structure of the world's polar bear populations | journal=Molecular Ecology | volume=8 | issue=10 | pages=1571–1584 | url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Paetkau_et_al_1999.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20050525210037/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Paetkau_et_al_1999.pdf | archivedate=25 May 2005 | format=PDF | accessdate=17 November 2007 | doi=10.1046/j.1365-294x.1999.00733.x | pmid=10583821 | last5=Derocher | first5=AE | last6=Garner | first6=GW | last7=Messier | first7=F | last8=Stirling | first8=I | last9=Taylor | first9=MK | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් ගේ සංගහනයෙන් 70% ක් උතුරු ඇමරිකාවේ වෙසෙන අතර ඊට උපසංගහන 13 ක් අයත් වේ. බ්යුෆෝර්ට් මුහුදේ සිට දකුණු දිශාවට හඩ්සන් බොක්ක දක්වා ද, නැගෙනහිර දිශාවට ග්‍රීන්ලන්තයේ බැෆ්ෆින් බොක්ක දක්වා ද, උතුරු ඇමරිකාවේ හිම වලස්සු ව්‍යාප්ත වී සිටිති. ආසියානු-යුරෝපිය ප්‍රදේශයේ ග්‍රීන්ලන්තය, බරෙන්ට්ස් මුහුද, කාරා මුහුද, ලප්ටෙව් මුහුද හා චුක්චි මුහුද ලෙස උපසංගහන 5 ක් දැනට හඳුනාගැනී ඇත. සීමිත දත්ත නිසා මෙම උපසංගහන පිළිබඳව වැඩිදුර විස්තර තවමත් සොයාගෙන නොමැත. 

හිම වලසුන් ගේ නිජබිම් ප්‍රධාන වශයෙන් [[ඩෙන්මාර්කය]], නොර්වේ, [[රුසියාව]], [[ඇමරිකානු එක්සත් ජනපදය|ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]] හා [[කැනඩාව]] නම් රටවල් පහක් පුර ව්‍යාප්ත වී ඇත. මෙම රටවල් පහ අන්තර්ජාතික හිම වලසුන් සංරක්ෂණය කිරීමේ සම්මුතියට අත්සන් තබා ඇත. මෙම සම්මුතිය හරහා එ ර‍ටවල් හිම වලසුන් පිළිබඳ පර්යේෂණ හා සංරක්ෂණ කටයුතු වලට අන්‍යෝන්‍ය සහයෝගිතාව පළකර ඇත. 
හිම වලසුන් නිරීක්ෂණය සදහා 1980 දශකයේ මැද භාගයේ සිට නවීන මිල අධික උපක්‍රම භාවිතවේ.&lt;ref name=campbell/&gt; හෙලිකොප්ටර් යානා මගින් හා හිම වලසුන් ගේ වාසභුමි නිරීක්ෂණය කිරීම හා හිම වලසුන් ගේ කනේ ඉලෙක්ට්‍රොනික හඳුනාගැනීමේ සම්බන්ධකයක් සවිකිරීම මෑත කාලයේ දී හිම වලසුන් නිරීක්ෂණයට යොදාගන්න ප්‍රචලිත ක්‍රම වේ.&lt;ref name=campbell/&gt; මෑතක සිට සාගින්නෙන් පෙලෙන හිම වලස්සු ජනාවාස අසලට සංක්‍රමණය වී තිබෙති. මෙම කරුණ නිසා ‘හිම වලසුන් ගේ ගහනය වැඩි වී ඇතැ යි’ විශ්වාස කිරීම නිවැරදි නොවේ.&lt;ref name=campbell&gt;{{cite news |first=Colin |last=Campbell |coauthors=Lunau, Kate |title=The war over the polar bear: Who's telling the truth about the fate of a Canadian icon? |url=http://www.macleans.ca/science/environment/article.jsp?content=20080123_5242_5242&amp;page=1 |work=Maclean's |date=25 January 2008 |accessdate=9 March 2008 |archive-date=16 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516032545/http://www.macleans.ca/science/environment/article.jsp?content=20080123_5242_5242&amp;page=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ඔවුන් මෑත කාලයේ වැඩිපුර ජනාවාස අසල දක්නට ලැබෙන්නේ ඔවුන් ගේ ගහනය වැඩිවීමක් නිසා නොව, ඔවුන්ට ප්‍රමාණවත් ආහාර නොමැති නිසාවෙනි. 2009 වර්ෂයේ දී හිම වලස් උපසංගහන 19න්, 8 ක ගහනය ක්‍රමයෙන් අඩු වෙමින් ද, 3 ක ගහනය ස්ථාවර මට්ටමක ද, 1 ක ගහනය ක්‍රමයෙන් වැඩි වෙමින් ද පවතින අතර, උපසංගහන 7 ක් පිළිබඳව ප්‍රමාණවත් දත්ත වාර්තාවී නොමැත.&lt;ref name=pbsg2009/&gt;&lt;ref name=&quot;PBI&quot;&gt;[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/ Polar Bears and Conservation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210010512/http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts |date=2010-02-10 }} and {{cite web | title = Polar bear FAQ | url = http://www.polarbearsinternational.org/faq/ | work = Polar Bears International | accessdate =14 July 2009 }}&lt;/ref&gt;

== වාසභූමිය == 
[[File:Polarbearonice.jpg|thumb|right|නිදැල්ලේ වෙසෙන හිම වලසෙක්.]]
හිම වලසුන් මුහුදු ක්ෂීරපායි විශේෂයකි.&lt;ref name=&quot;stirling1988intro&quot;&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling (biologist) |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Introduction}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් ගේ සුපුරුදු වාසභූමි ආක්ටික්හී අයිස් මිදුණු මහද්වීපික තටාක හා කුඩා දුපත් සමුහයන් වේ. මෙම ප්‍රදේශ “ආක්ටික්  ජෛව වළල්ල” නමින් හැඳින්වෙන අතර මෙහි [[ජෛව රසායන විද්‍යාව|ජෛව ක්‍රියාකාරිත්වය]] ආක්ටික්හී අනෙකුත් ප්‍රදේශ හා සැසදීමේ දී ඉතා ඉහළ අගයක් ගනී.&lt;ref name=derocher2004/&gt;&lt;ref name=distribution&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Distribution and Abundance}}&lt;/ref&gt;  හිම වලසුන් බොහෝවිට හැසිරෙන්නේ අයිස් තට්ටු, මුහුදු ජලය හා ගැටෙන ස්ථානවලයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Stirling | first1=Ian | date=January 1997 | title=The importance of polynyas, ice edges, and leads to marine mammals and birds| volume=10 | issue=1–4 | pages=9–21 | doi=10.1016/S0924-7963(96)00054-1 | journal=Journal of Marine Systems}}&lt;/ref&gt; එයට හේතුව මෙම ස්ථානවල හිම වලසුන් ගේ ප්‍රියතම ආහාරය වන සීල් මත්ස්‍යයින් බහුලව ගැවැසීම යි. හඩ්සන් බොක්කත් ජේම්ස් බොක්කත් ආශ්‍රීතව අයිස් කුට්ටි ගිම් උතුවේ දී (ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී) සම්පුර්ණයෙන් දියවී යයි. මේ නිසා මෙම කාලයේ දී හිම වලස්සු ගොඩබිම දෙසට සංක්‍රමණය වෙති.&lt;ref name=distribution/&gt;

== ජීව විද්‍යාව හා චර්යාව ==
=== භෞතික ලක්ෂණ ===
හිම වලසා ලෝකයේ විශාලතම භෞමික මාංශ භක්ෂකයා වන අතර, සයිබිරියානු ව්‍යාඝ්‍රයාට වඩා දෙගුණයකින් විශාල වේ.&lt;ref name=lords&gt;{{cite book|title=Lords of the Arctic: A Journey Among the Polar Bears |url=https://archive.org/details/lordsofarcticj00davi |last=Davids |first=Richard C.|coauthors=Guravich, Dan |location= New York| publisher=MacMillan Publishing Co., Inc. | year=1982|isbn=0-02-529630-2 |chapter=Lords of the Arctic}}&lt;/ref&gt; වැඩුණු පිරිමි වලසෙක් සාමාන්‍යයෙන් [[බර|බරින්]] කිලෝග්‍රෑම් 350 - 700 (රාත්තල් 770 – 1500) හා දිගින් මීටර 2.4 – 3 (අඩි 8 – 10) ක් පමණ ද වේ.&lt;ref name=hemstock4&gt;Hemstock, p. 4&lt;/ref&gt; වැඩුණු වැලැසිනියක් බරින්  කිලෝග්‍රෑම් 150 – 250 (රාත්තල් 330 - 550) හා දිගින් මීටර 1.8 – 2.4  (අඩි 6 – 8) පමණ ද වේ. ගැබිනි වැලැසිනියක් බරින් කිලෝග්‍රෑම් 500 (රාත්තල් 1100) පමණ වේ.&lt;ref name=hemstock4/&gt; එ මෙන් ම වැඩුණු හිම වලසෙෙක් උසින් සෙන්ටිමීටර 122 – 160 (අගල් 48 – 63) පමණ වේ.&lt;ref name=Wood&gt;{{cite book |last= Wood |first=G.L. |year= 1983 |title= The Guinness Book of Animal Records |url= https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood |page=[https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood/page/243 240] | isbn = 978-0-85112-235-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wildlife1.wildlifeinformation.org/s/0MCarnivor/ursidae/ursus/Ursus_maritimus/01ursus_maritimusamwtht.html Polar bear Ursus maritimus - Appearance/Morphology: Measurement and Weight (Literature Reports)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930194832/http://wildlife1.wildlifeinformation.org/s/0MCarnivor/ursidae/ursus/Ursus_maritimus/01ursus_maritimusamwtht.html |date=2011-09-30 }}. Wildlife1.wildlifeinformation.org. Retrieved 15 September 2011.&lt;/ref&gt;

දුඹුරු වලසා සමග සැසදීමේ දී හිම වලසාට දිගටි සිරුරක්, දිගටි හිස් කබලක් හා දිගටි නාසයක් ද ඇත.&lt;ref name=first/&gt; හිම වලසුන් ගේ පාද විශාල වන අතර මෙය හිම හා තුනී අයිස් තට්ටු මත ඇවිදීමට හා [[පිහිනීම|පිහිනීමේ]] දී ඉදිරියට තල්ලු කිරීමට ද උපකාරී වේ. ඔවුන් ගේ පාද කුඩා ගැටිති වලින් සම්න්විත වේ. මෙම ගැටිති මගින් හිම මත ඝර්ෂනය (පිළිලුම) වැඩිකිරීම හේතුවෙන් ඇවිදීමට පහසු වේ.&lt;ref name=first/&gt; හිම වලසුන් ගේ කෙටි හා ශක්තිමත් නිය ගොදුරු අල්ලාගැනිමට උපකාරී වේ.&lt;ref name=first/&gt; ඔවුන් ගේ යටි අතට වක්වූ [[නියපොතු|නිය]] [[මුහුදු අයිස්'|අයිස්]] හැරීමට උපකාරී වේ.

හිම වලසුනට [[දත්]] 42 ක් පිහිටයි.&lt;ref name=first/&gt; ඔවුන් ගේ රදනක දත් විශාල හා මුවහත් වන අතර එ මගින් ඔවුන් ගේ මාංශ භක්ෂකතාව මැනවින් පිළිබිඹු වේ.&lt;ref name=first/&gt; හිම වලසුන් ගේ උඩු ඇන්දේ දන්ත සුත්‍රය 3.1.4.2 වන අතර පහත ඇන්දේ දන්ත සුත්‍රය 3.1.4.3 ක් වේ.

හිම වලසුන්ට ඝන මේද තට්ටුවක්, සමක් හා ලෝම ස්තරයක් ඇත. මේවා ශරීරයේ තාප හානිය අවම කර ශරීරය උණුසුම් කිරීමට උපකාරී වේ. හිම වලසුන් ගේ ශරීර [[උෂ්ණත්වය]] සෙල්සියස් අංශක 10 (ෆැරන්හයිට් අංශක 50)ක් අබිබවා ගියහොත් ශරීරය අධික ලෙස රත් වේ. මොවුන් ගේ ශරීර උෂ්ණත්වය කෙතරම් කුඩා ද යත්, [[අධෝරක්ත]] ඡායාරූපවලට ඔවුන් ගේ සිරුරු උණුසුම නො හසුවේ.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot;&gt;{{Cite book | last = Stirling | first = Ian | author-link=Ian Stirling (biologist) | year = 1988 | title =Polar Bears | url = https://archive.org/details/polarbears00stir | place =Ann Arbor | publisher =University of Michigan Press | isbn =0-472-10100-5}}&lt;/ref&gt;  හිම වලසුන් ගේ ඝන ලෝම ස්තරය සුදු පාටට හුරු වේ. [[මැයි]] සිට [[අගෝස්තු]] [[මාස|මාසය]] දක්වා ඔවුන් ගේ ලොම් සැලීම සිදුවේ.&lt;ref&gt;Kolenosky G. B. 1987. Polar bear. pp. 475–485 in Wild furbearer management and conservation in North America (M. Novak, J. A. Baker, M. E. Obbard, and B. Malloch, eds.). Ontario Fur Trappers Association, North Bay, Ontario, Canada.&lt;/ref&gt; අනෙකුත් ආක්ටික් ක්ෂීරපායින් මෙන් හිම වලසා ගේ ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී ලෝම වේශාන්තරණය උදෙසා තද පැහැයට හැරීමක් සිදුනොවේ.

[[File:Polar Bear Underwater Zoo Bremerhaven Germany.ogv|thumb|left|පිහිනමින් සිටින හිම වලසෙක්.]]

හිම වලසුන් ගේ සුදු පැහැති ලොම් වැස්ම කාලයත් සමග [[කහ පාට|කහ]] පැහැයට හැරේ. කූඩුගත කර සිටින හිම වලසුන් ගේ ලෝම සමහර අවස්ථාවල දී ලා කොළ පැහැයට හැරේ. මීට හේතුව ඇල්ගී විශේෂයක් ලෝම අතර වැඩීමයි.&lt;ref&gt;In unusually warm conditions, the hollow tubes provide an excellent home for algae. While the algae is harmless to the bears, it is often a worry to the zoos housing them, and affected animals are sometimes washed in a salt solution, or mild [[hydrogen peroxide|peroxide bleach]] to make the fur white again.&lt;/ref&gt; පිරිමි වලසුන් ගේ ඉදිරිපස ගාත්වල ලෝම දිගට වැඩෙන අතර, මෙය වැලහිනන් ආකර්ෂණයට උපකාරී වේ.&lt;ref name=&quot;Dimorph&quot;&gt;{{cite journal |last=Derocher |first=Andrew E. |coauthors=Magnus Andersen, and Øystein Wiig |year=2005 |title=Sexual dimorphism of polar bears |jstor=4094434 |journal=Journal of Mammalogy |volume=86 |issue=5 |pages=895–901 |url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf |doi=10.1644/1545-1542(2005)86[895:SDOPB]2.0.CO;2 |format=PDF |issn=1545-1542 |access-date=2013-03-22 |archive-date=2011-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110120300/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf |url-status=deviated |accessdate=2013-03-22 |archivedate=2011-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110110120300/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf }}&lt;/ref&gt; 

හිම වලසුනට ගඳ සුවඳ හඳුනාගැනීමේ තීව්‍ර හැකියාවක් ඇත. ඔවුනට කිලෝ මීටර 1.6 ක් දුරින් ඇති හෝ මීටරයක් ගැඹුරින් පිහිටි සීල් මතස්‍යයින් හඳුනාගත හැක.&lt;ref name=rosing20-23&gt;Rosing, pp. 20–23&lt;/ref&gt; ඔවුනට මිනිසාට සමාන ශ්‍රවණ සංවේදනයක් ඇති අතර, හොඳින් දුර පෙනීමේ හැකියාවක් ද ඇත.&lt;ref name=rosing20-23/&gt; 

හිම වලසුන් ඇති දක්ෂ පිහිනුම් කරුවන් වන අතර ගොඩබිම සිට කිලෝමීටර 300 (මීටර 200)ක් පමණ දුර ආක්ටික් මුහුදේ පිහිනමින් සිටින හිම වලස්සු සොයාගැනී ඇත. හිම වලසුන් ගේ ශරීරයේ තැන්පත් වී ඇති මේද තට්ටුව [[උත්ප්ලාවකතාව|උත්ප්ලාවකතාවයක්]] ලබාදෙමින් පිහිනීමට උපකාරී වේ.&lt;ref name=behavior/&gt; හිම වලසුනට පැයට කිලෝමීටර 10 (පැයට හැතැප්ම 6) ක [[වේගය|වේගයෙන්]] පිහිනිමට ද, පැයට කිලෝමීටර 5.6 (පැයට හැතැප්ම 3.5) ක වේගයෙන් ඇවිදිමට ද,&lt;ref name=behavior/&gt; පැයට කිලෝමීටර 40 (පැයට හැතැප්ම 25) ක වේගයෙන් [[දිවිම|දිවිමටද]] හැකියාවක් ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.seaworld.org/infobooks/polarbears/pbbehavior.html Polar Bears: VI. Behavior.], [[SeaWorld]]. Retrieved 21 January 2011.&lt;/ref&gt;

=== දඩයම් කිරීම හා ආහාර පරිභෝජනය === 
[[File:Polarbear spitzbergen 1.jpg|thumb|right| හිම වලසුන්ගේ දිගු හොස්ස හා ගෙල සීල් මතස්‍යයින් සිටින ගුහා පරික්ෂා කිරීමට උපකාරී වන අතර, ඔවුන්ගේ ශක්තිමත් ඉදිරි ගාත් ගොදුරු ඇදගෙන යාමටද උපකාරී වේ.&lt;ref name=matthews73-88/&gt;]]

හිම වලසා යනු වලස් පවුලට අයත් අතිශයින්ම මාංශ භක්ෂක සාමාජිකයාය. ඔවුන්ගේ ප්‍රියතම ආහාරය සීල් මතස්‍යයින්ය.&lt;ref&gt;{{cite episode | title = Arctic Bears | url = http://www.pbs.org/wnet/nature/arcticbears/index.html | series = PBS Nature | serieslink = Nature (TV series) | airdate = 17 February 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616221443/http://www.pbs.org/wnet/nature/arcticbears/index.html |date=16 June 2008 }}&lt;/ref&gt; සීල් මතස්‍යයින් හුස්ම ගැනීමට හෝ අයිස් මත විවේක ගැනීමට ගොඩබිමට පැමිණීමේදී හිම වලසුන්ගේ ගොදුරු බවට පත්වේ.&lt;ref name=matthews73-88&gt;Matthews, pp. 73–88&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් වැඩිපුරම දඩයම් කරන්නේ [[මුහුදු අයිස්|අයිස් තට්ටු]] ජලය හා මුසුවන කෙලවරවල් වලය.&lt;ref name=amstrup2007/&gt; 

හිම වලසුන් විශිෂ්ට ගන්ධ සංවේදනය මගින් සීල් මතස්‍යයින් සිටින ස්ථාන හදුනාගත හැක.ඔවුන් නිසොල්මන්ව ගොදුර ලං වනතුරු ජල තටාක අසල බලාසිටිති.&lt;ref name=hemstock24-27&gt;Hemstock, pp. 24–27&lt;/ref&gt; සීල් මතස්‍යයින් හුස්ම ගැනීමට ජාල පෘෂ්ටය අසලට පැමිණීමේදී ඔවුන්ගේ ප්‍රශ්වාස වාතය හිම වලසාට හදුනාගත හැක. එවිට හිම වලසුන් ඔවුන්ගේ ඉදිරිගාත් ජාල තටාකයට දමා සීල් මතස්‍යයින් ගොඩබිමට ඇද දමති. ඉන්පසුව ඔවුන්ගේ ශක්තිමත් දත් මගින් සීල් මතස්‍යයින් හිස සපා කුඩු කර මරා දමති. මීට අමතරව ගොඩබිම විවේක ගන්නා සීල් මතස්‍යයින් ලුහුබදිමෙන්ද,  සීල් මතස්‍යය කැදලි වලට කඩා පැනිමෙන්ද සීල් මතස්‍යයින් ගොදුරු කරගැනීමට හිම වලසාට හැකිය.&lt;ref name=hemstock24-27/&gt;
 
[[File:Polar Bear ANWR 10.jpg|upright|thumb|left|තල්මසෙකුගේ මළකුණක් අසල සිටින හිම වලසෙක්]]

වැඩුණු වලසුන් කැමට ප්‍රිය කරන්නේ සීල් මතස්‍යයින්ගේ කැලරි පිරි මාංශ හා මේද තැන්පතු ය. නමුත් කුඩා වලසුන් [[ප්‍රෝටීන්]] අනුන [[රතු පාට|රතු]] පැහැති මාංශ කැමට ප්‍රිය කරති.&lt;ref name=matthews73-88/&gt; මීට අමතරව හිම වලසුන් [[කුරුල්ලෝ|කුරුළු]] පැටවුන් හා කුරුළු [[බිත්තරය|බිත්තරද]] ආහාරයට ගනිති.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8622000/8622244.stm | publisher=BBC News | title=In pictures: Rock climbing polar bears | date=20 April 2010}}&lt;/ref&gt; මවගෙන් වෙන්වූ යොවුන් හිම වලසුන් හට තනිව දඩයම් කිරීම ඉතා පහසු කටයුත්තක් නොවේ. මේ නිසා ඔවුන්ට අනිකුත් හිම වලසුන් කා දමා අත්හැර දැමු මළකුණු වල කොටස් ආහාරයට ගැනීමට සිදුවේ. එසේම යොවුන් හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමට සාර්ථක වුවද, සමහර අවස්ථාවලදී වැඩුණු හිම වලසුන්ගෙන් දඩයම බේරා ගැනීමට අසමත් වේ. එවිට ඔවුන්ට සිදු වන්නේ වැඩුණු වලසුන්ගෙන් ආහාර ගෙන හමාර වනතුරු බලාසිටිමටය. ආහාර ගැනීමෙන් පසු හිම වලසුන් හිම හෝ ජලය උපයෝගයෙන් තම ශරීරය පිරිසිදු කරගනිති.&lt;ref name=behavior&gt;{{cite book | last=Stirling | first= Ian | year=1988 | title= Polar Bears | url=https://archive.org/details/polarbears00stir | location= Ann Arbor | authorlink=Ian Stirling (biologist) | publisher= University of Michigan Press | isbn= 0-472-10100-5 | chapter= behavior}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ursus maritimus posture.svg|thumb|හිම වලසුන්ගේ ලාක්ෂණික ඉරියව්:&lt;br /&gt;1. - විවේකයෙන් සිටින විට;&lt;br /&gt;2. - විමසිල්ලෙන් සිටින විට;&lt;br /&gt;3. - දඩයම් කිරීමේදී]]

හිම වලසුන් ඉතා දක්ෂ මෙන්ම ශක්තිමත් විලෝපිකයන් වෙති. හිම වලසකුට තම දේහ [[ස්කන්ධය]] මෙන් දෙගුණයක් බරින් යුතු මුහුදු ඇතෙකු දඩයම් කලහැක.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot; /&gt; එසේම මුහුදු ඇතාට සමාන ස්කන්ධයෙන් යුතු බෙලුගා තල්මසුන් දඩයම් කිරීමටද හිම වලසුන්ට හැකියාව ඇත. නමුත් ඔවුන්ගේ සිරුරු ඉතා ඉක්මණින් රත්වන නිසා හිම වලසුන්ට වැඩිදුර දිවීමේ හැකියාවක් නොමැත. 

ගැබිණි වලහින්නියන් හැරෙන්නට අනෙකුත් වලසුන් අවුරුද්ද පුරාම ක්‍රියාශීලි වෙති.&lt;ref name=&quot;tick&quot;/&gt; කළු වලසුන් (black bear) හා දුඹුරු වලසුන් (brown bear)මෙන් නොව, හිම වලසුන් හට කෑම නොමැතිව මාස කිහිපයක් වුවද සිටිය හැක. මීට හේතුව ග්‍රීෂ්ම ඍතුව හා සරත් ඍතුව මුලදී අයිස් දියවී යාමෙන් හිම වලසුන් හට සීල් මතස්‍යයින් දඩයම මගහැරිමය.&lt;ref name=&quot;tick&quot;/&gt; මෙම කාල වලදී ඔවුන් තම සිරුරුවල මේද තැන්පතු දහනයෙන් [[ශක්තිය]] ලබා ගනිති.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot; /&gt; හිම වලසුන් සීල් මතස්‍යයින්ට අමතරව පිනි මුවන්, කුරුල්ලන්, බිත්තර, සිප්පි බෙල්ලන්, කකුළුවන්, කාන්තකයන් හා හිම වලස් පැටවුන්ද ආහාරයට ගනිති. මීට අමතරව ඔවුන් [[ශාක|ශාකමය]] ද්‍රව්‍ය, බෙරි වර්ග, මුල් වර්ග හා මුහුදු පැළෑටි සුළු වශයෙන් පරිභෝජනයට ගනිති.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot;/&gt; හිම වලසුන් මාංශ භක්ෂක වීමට එක් හේතුවක් වන්නේ, ශාකමය ද්‍රව්‍යවලින් ඔවුන්ට ප්‍රමාණවත් කැලරි සංඛ්‍යාවක් ලබාගැනීමට නොහැකි වීමයි. ඔවුන්ගේ ශරීරය හැඩගැසී ඇත්තේ මේද තැන්පතු වලින් අධික මුහුදු ක්ෂීරපායින් ආහාරයට ගැනීමටය.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Ramsay | first1=M. A. | last2=Hobson | first2=K. A. |date=May 1991 | title=Polar bears make little use of terrestrial food webs: evidence from stable-carbon isotope analysis | volume=86 | issue=4 | pages=598–600 | doi=10.1007/BF00318328 | journal=Oecologia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last=Best | first=R. C. | year=1985 | title=Digestibility of ringed seals by the polar bear | journal=Canadian Journal of Zoology| volume=63 | issue=5 | pages=1033–1036 | doi=10.1139/z85-155}}&lt;/ref&gt;

ජනාවාස අසල වාසය කරන හිම වලසුන් මිනිසුන් අපතේ දමන කැලි කසළ ආහාරයට ගැනීමට පුරුදුව ඇත.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot;/&gt; මෙම කැලි කසළ අතර හිම වලසුන්ට අනතුරුදායක ද්‍රව්‍ය වන ස්ටයිරෆොම්, ප්ලාස්ටික්, වාහන වල බැටරි, ලිහිස්සු තෙල් හා එතිලින් ග්ල්යිකොල් අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;Clarkson1994&quot;&gt;{{Cite book | last=Clarkson | first=Peter L. | last2=Stirling | first2=Ian | author2-link=Ian Stirling (biologist) | year=1994 | contribution=Polar Bears | contribution-url=http://icwdm.org/handbook/carnivor/ca_c25.pdf | editor1-last=Hygnstrom | editor1-first=Scott E. | editor2-last=Timm | editor2-first=Robert M. | editor3-last=Larson | editor3-first=Gary E. | title=Prevention and Control of Wildlife Damage | place=Lincoln | publisher=University of Nebraska | pages=C–25 to C–34 | url=http://icwdm.org/handbook/index.asp | accessdate=13 November 2007 | archive-date=20 November 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071120204546/http://icwdm.org/handbook/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Manning&quot;&gt;{{Cite journal | last=Manning | first=T. H. | date=March 1961 | title=Comments on 'Carnivorous walrus and some Arctic zoonoses' | journal=Arctic | volume=14 | issue=1 | pages=76–77 | url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf | format=PDF | issn=0004-0843 | accessdate=13 November 2007 | archive-date=9 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080409082148/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf | url-status=deviated | archivedate=9 April 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409082148/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf }}&lt;/ref&gt; මේවා හිම වලසුන් පරිභෝජනයට ගැනීමෙන් විවිධ රෝගාබාධ මෙන්ම [[මරණය|මරණයන්ද]] සිදුවිය හැක. මේ නිසා ජනාවාස අසල වෙසෙන ජනතාව කැලි කසළ [[ප්‍රතිචක්‍රණය|ප්‍රතිචක්‍රීකරණය]] කර නිසි ලෙස බැහැර කිරීමට වග බලාගත යුතුය.

=== හැසිරීම ===
[[File:Polar Bears Play fight.JPG|thumb|left|බොහෝවිට හිම වලසුන් අතර සෙල්ලක්කාරී ගැටුම් ඇති වේ. ඔවුන් අතර සැබෑ ගැටුම් ඇතිවන්නේ සංසර්ගයේ යෙදෙන සමයන්හිදී ය. ]] 

අළු පැහැති වලසුන් (grizzly bear) මෙන් හිම වලස්සු දේශ සිමාවන් ආරක්ෂා නො කරති. සාමාන්‍යයෙන් රණ්ඩු සරුවල් කිරීමට මැලිවන හිම වලස්සු බොහෝ අවස්ථාවල දී සටන් නොකර පලායාමට උත්සහ දරති.&lt;ref name=matthews2729&gt;Matthews, pp. 27–29&lt;/ref&gt; සාගින්නෙන් පෙලෙන හිම වලසුන් ගේ හැසිරීම ඉතා අවිනිශ්චිත යි. උන් මිනිසුනට පහරදී මරාදැමූ හා ආහාරයට ගත් අවස්ථා කීපයක් දැනට වාර්තාවී ඇත.&lt;ref name=bruemmer2533&gt;Bruemmer, pp. 25–33&lt;/ref&gt; නමුත් ආක්ටික් වෘත්තයේ මිනිස් [[ලෝක ජනගහනය|ජනගහනය]] ඉතා පහළ නිසා මෙ වැනි අවස්ථා ඉතා දුර්ලභ වේ. 

වැඩුණු හිම වලස්සු සාමාන්‍යයෙන් හුදකලා ජිවිත ගත කිරීමට ප්‍රිය කරති. නමුත් බොහෝවිට හිම වලසුන් එකිනෙකා සමග සෙල්ලම් කරමින් හා එකිනෙකා සමග තුරුල් වෙමින් නිඳන අයුරු දැකගත හැකියි.&lt;ref name=bruemmer2533/&gt; හිම වලසුන් පිළිබද විශේෂඥ වෛද්‍ය නිකීටා ඔව්සිඅනිකොව් (Nikita Ovsianikov) පවසන්නේ වැඩුණු හිම වලසුන් හොද සමාජ සබඳතා පවත්වා ගෙන යන බවයි.&lt;ref name=matthews2729/&gt; විශේෂයෙන්ම කුඩා පැටවුන් සමාජශීලි වන අතර ඔවුහු තම සහෝදර සහෝදරියන් සමග කෙළිදෙලෙහි යෙදෙමින් කාලය ගෙවති. යොවුන් පිරිමි වලසුන් අතර සෙල්ලක්කාරී ගැටුම් ඇති වේ. මෙම අත්දැකීම් ඔවුනට පසු කාලයේ දී [[ලිංගික සංසර්ගය|සංසර්ග]] වකවානුවල වැලහින්නන් ආකර්ෂණය කරගැනීමට උපකාරී වේ.&lt;ref&gt;Matthews, p. 95&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රජනනය හා ජිවන චක්‍රය === 
[[File:Ursus maritimus us fish.jpg|thumb|හිම වලස් පැටවුන් අවුරුදු දෙකහමාරක් පමණ වන තුරැ මවගේ පිළිසරණයෙන් ජිවත් වේ.]]
[[අප්‍රේල්]] හා [[මැයි]] මාසවල හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමට එක්රැස් වන ස්ථානවල සංසර්ගය සිදුවේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; පිරිමි වලසෙකුට වැලහින්නියක් සොයා කිලෝමීටර 100ක් (සැතපුම් 60) හෝ ඊට වඩා චාරිකා කල හැක. ඇය සොයාගැනීමෙන් පසු පිරිමි වලසා වෙනත් වලසුන් සමග සටන් කිරීමෙන් ඇයව දිනාගත යුතුය. මෙම සටන්වල ප්‍රථිපලයක් වශයෙන් බොහෝ වලසුන්ට තුවාල සිදුවේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; වැලහින්නියක් සාමාන්‍යයෙන් පිරිමි වලසුන් කීපදෙනෙකු සමග සංසර්ගයේ යෙදෙති. මෑත කාලයේ සිදුකරන ලද පරීක්ෂණ මගින් එකම මවට දාව වෙනස් පියවරුන්ගේ පැටවුන් සොයාගෙන ඇත..&lt;ref name=carpenter&gt;{{cite journal|last=Carpenter|first=Tom|date=November/December 2005|title=Who's Your Daddy?|journal=Canadian Geographic|publisher=The Royal Canadian Geographic Society|location=Ottawa|pages=44–56}}&lt;/ref&gt; මෙසේ හමුවන වලස් යුවලක් සතියක් පමණ කාලයක් එකට වසමින් කීපවරක් සංසර්ගයේ යෙදෙති. මෙය වැලහින්නියන්ගේ ඩිම්බනිහරණය [[ලිංගික උත්තේජනය|උත්තේජනය]] කරයි.&lt;ref name=rosing42-48&gt;Rosing, pp. 42–48&lt;/ref&gt; 

සංසර්ගයෙන් පසු සාරවත් ඩිම්බ [[අගෝස්තු]] හෝ [[සැප්තැම්බර්]] මාසය වන තුරු සැලකිය යුතු වර්ධනයක් නොපෙන්වයි. මෙම මාස 4 තුල වැලහින්නියන් අතිවිශාල ආහාර ප්‍රමාණයක් පරිභෝජනය කරමින් තම සිරුරේ බර ආසන්න වශයෙන් දෙගුණයකින් (කිලෝග්‍රෑම් 200 කින්) වැඩිකර ගනිති.&lt;ref name=reproduction/&gt;

====මාතෘ ගුහා තැනීම හා මුල් අවදිය====
අයිස් දියවිගෙන යන කාලයේදී ගැබිණි වැලහින්නියන් දඩයම අතහැර මාතෘ ගුහා සැදීම ආරම්භ කරති. මෙම ගුහා ඇතුල්වීම සදහා පටු උමගකින් හා කුටීර 1-3 කින්ද පමණ සමන්විත වේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; හිම මත හෝ අයිස් මත සාදන මෙම ගුහා බොහෝවිට වසර කීපයක් පුරා නැවත නැවත භාවිතා වේ.&lt;ref name=derocher2004/&gt; මෙම ගුහා තුල ගැබිණි වැලහින්නියන් සිසිර තරණයට (hibernation) සමාන අක්‍රිය තත්වයකට පත්වේ. මෙහිදී වැලහින්නියන් සිසිර තරණයේදී මෙන් නොකඩවා නිදා නොගනිති. නමුත් ඔවුන්ගේ හෘද ස්පන්දනය විනාඩියට ගැස්සුම් 46 සිට 27 ක් දක්වා අඩුවන අතර,&lt;ref name=lockwood17-21&gt;Lockwood, pp.17–21&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ ශරීර උෂ්ණත්වය සිසිර තරණයේදී මෙන් අඛණ්ඩව පවතී.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal| last1=Bruce | first1=D. S. | last2=Darling | first2=N. K. | last3=Seeland | first3=K. J. | last4=Oeltgen | first4=P. R. | last5=Nilekani | first5=S. P. | last6=Amstrup | first6=S. C. |year=1990 | title=Is the polar bear (Ursus maritimus) a hibernator?: Continued studies on opioids and hibernation | journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume=35 | issue=3 | pages=705–711 | doi=10.1016/0091-3057(90)90311-5}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Cub polar bear is nursing 2.OGG|thumb|මව් කිරි උරන පැටවෙක්]]

නොවැම්බර් සිට පෙබරවාරි මාස ඇතුලත පැටවුන් බිහිවීම සිදුවේ. අලුත ඉපදුනු පැටවුන්ගේ දැස් නොපෙනෙන අතර ලා දුඹුරු පැහැති ලොම් ස්තරයකින් ආවරණයවී ඇත. ඉපදෙන විට ඔවුන්ගේ බර කිලෝග්‍රෑම් 0.9 (රාත්තල් 2) කට වඩා අඩුවේ.&lt;ref name=rosing42-48/&gt; මිනිස් භාරයේ සිටින වැලහින්නියන් ඉක්මණින් පැටවුන් ප්‍රසුත කරති. සාමාන්‍යයෙන් වැලහින්නියක් එක් වරකට පැටවුන් 2 කු පමණ ප්‍රසුත කරති.&lt;ref name=reproduction/&gt; පෙබරවාරි මැද සිට අප්‍රේල් මැද භාගය වනතුරු මව හා පැටවුන් ගුහාව තුල වාසය කරති. මෙම කාලය ඇතුලත මව් වැලහින්නිය නොකඩවා තම උපවාසය පවත්වා ගෙන යන අතරතුර තම පැටවුන් හට මව් කිරිද ලබාදෙති.&lt;ref name=reproduction/&gt; මව් වැලහින්නිය ගුහාවේ දොරටුව කඩා ගුහාවෙන් පිටතට යන්නේ ඇගේ පැටවුන් කිලෝග්‍රෑම් 10-15 ක් (රාත්තල් 22-23)පමණ වැඩුණු පසුවය.&lt;ref name=reproduction/&gt; ඉන්පසු ඉදිරි දවස් 12-15 අතර කාලයේදී ගුහාවට ආසන්න පරිසරයේ මව හා පැටවුන් කාලය ගත කරති. පැටවුන් ඇවිදීමට හා ඉගෙනගන්නා අතරතුර, මව අවට වෘක්ෂලතා ආදිය මත යැපෙයි.&lt;ref name=reproduction/&gt; මෙසේ සති දෙකක් පමණගත වූ පසු මව හා පැටවුන් සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කිරීමට මුහුදු බඩ ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය වේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; ගැබිණි කාලයේදී සිට මෙම අවස්ථාව වනතෙක් වැලහින්නියක මාස 8ක පමණ කාලයක් නිරාහාරව සිටීමට සිදුවේ.&lt;ref name=reproduction/&gt; 

වැලහින්නියන් තම පැටවුන් කෙරෙහි දැඩි ස්නේහයක් දක්වන අතර ඔවුන් හට දැඩි ආරක්ෂාවක් ලබාදෙති. නමුත් සමහර කුඩා පැටවුන් වෘකයන්ට ගොදුරු වීමෙන් හෝ හාමතෙන් මියයති. වැඩුණු පිරිමි වලසුන්ද සමහර අවස්ථාවලදී පැටවුන් මරදමා ආහාරයට ගනිති.&lt;ref&gt;Derocher, AE and Wiig, Oe; [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-307.pdf Infanticide and Cannibalism of Juvenile Polar Bears (Ursus maritimus) in Svalbard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808142329/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-307.pdf |date=2017-08-08 }} Arctic [Arctic]. Vol. 52, no. 3, pp. 307–310. Sep 1999&lt;/ref&gt; 

පැටවුන් මවගෙන් වෙන්වන්නේ අවුරුදු 2.5 ක් පමණ වයස්ගතවූ පසුවය.&lt;ref name=reproduction/&gt; එවිට මව පැටවුන් අත්හැර දැමීම හෝ එලවා දැමීම සිදු කරයි. සමහර අවස්ථාවල මවගෙන් වෙන්වූ පැටවුන් එකට සංචාරය කරමින්, සති හෝ මාස ගණනක් එකට දඩයම් කරමින් ආහාර හවුලේ බුක්ති විදිති.&lt;ref name=bruemmer2533/&gt; 

==== වැඩුණු විය ====
හිම වැලැසිනියෝ අවුරුදු 4-5 වන විට ද,&lt;ref name=reproduction&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Reproduction}}&lt;/ref&gt; පිරිමි හිම වලස්සු අවුරුදු 6 ක් වන විට ද ලිංගික පරිණතභාවයට පත්වෙති. කෙසේ වුව ද සහකාරියක් සොයාගැනීමේ උග්‍ර තරගය හේතුවෙන් පිරිමි හිම වලසුනට අවුරුදු 8ක් හෝ 10ක් වනතුරු ප්‍රජනනය කිරීමට හැකියාවක් නො ලැබෙන්නේ යි.&lt;ref name=reproduction/&gt; 

හිම වලසුන් ගොඩබිම වෙසෙන අනෙක් ජිවින්ට වඩා බෝවෙන රෝග හා පරපෝෂී ආසාදනවලට ගොදුරුවීමේ අවදානම අවම යි.&lt;ref name=pbi_survival/&gt; නමුත් හිම වලසුන් අතර ''Trichinella'' නම් පරපෝෂී වටපණු ආසාදනය බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1=Larsen | first1=Thor | last2=Kjos-Hanssen | first2=Bjørn |year=1983| title=Trichinella sp. in polar bears from Svalbard, in relation to hide length and age | volume=1 | issue=1 | pages=89–96 | doi=10.1111/j.1751-8369.1983.tb00734.x | journal=Polar Research}}&lt;/ref&gt;  මෙම ආසාදන තත්වය මාරක නොවේ.&lt;ref name= pbi_survival/&gt; ජලභීතිකාව සහිත හිම වලසුන් වාර්තාවීම ඉතා දුර්ලභ යි. ඉතිහාසය පුරාවට ජලභීතිකාව සහිත හිම වලසුන් වාර්තාවී ඇත්තේ එක් වරක් පමණි.&lt;ref name= pbi_survival/&gt; සමහර අවස්ථාවල දී හිම වලසුන් ගේ ශරීරයේ වෙසෙන මයිටාවන් හා අනෙකුත් පරපොෂින් හේතුවෙන් නොයෙකුත් සමේ රෝග තත්ත්ව ද ඇති වේ.

==== ආයු අපේක්ෂාව ====
අවුරුදු 25ට වැඩි කාලයක් ආයු වැලඳූ හිම වලසුන් වාර්තාවීම ඉතා දුර්ලභයි.&lt;ref name=hemstock29-35&gt;Hemstock, pp. 29–35&lt;/ref&gt; දැනට වාර්තාවී ඇති පරිදි නිදැල්ලේ වෙසෙන හිම වලසකු ගේ වැඩිම ආයු කාලය අවුරුදු 32 කි.&lt;ref name=wrigley&gt;{{cite web|url=http://www.polarbearsinternational.org/rsrc/files/pbispring08.pdf|title=The Oldest Living Polar Bear|last=Wrigley|first=Robert E.|date=Spring 2008|work=Polar Bears International Newsletter|publisher=Polar Bears International|accessdate=9 June 2008|format=PDF |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080626110834/http://www.polarbearsinternational.org/rsrc/files/pbispring08.pdf |archivedate = 26 June 2008}}&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් මියයාමට නිශ්චිත හේතුන් තවමත් සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref name=&quot;pbi_survival&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears-in-depth/survival/page1/|title=Polar bears in depth: Survival|publisher=Polar Bears International|accessdate=20 October 2008}}&lt;/ref&gt; මහලු හිම වලස්සු ක්‍රමයෙන් දුර්වල වෙත්ම උනට ආහාර දඩයම් කිරීමට නොහැකිවීම නිසා සාගින්නෙන් මිය යති. එ මෙන් ම ගැටුම් හා අනතුරුවල ප්‍රතිපලයක් ලෙස ඇතිවන තුවාල නිසා ද හිම වලස්සු මිය යති.&lt;ref name=pbi_survival/&gt;

== හිම වලසුන් දඩයම් කිරීම ==
=== ස්වදේශීය ජාතිකයන් ===
[[File:Greenland-polarbear-skin hg.jpg|thumb|දඩයම් කරන ලද හිම වලසුන්ගේ සම්]]
ආක්ටික් ප්‍රදේශයේ වෙසෙන ස්වදේශීය ජනතාව හිම වලසුන් දඩයම් කර ඔවුන්ගේ ශරීරයේ සෑම කොටසක් පාහේ ප්‍රයෝජනයට ගනිති..&lt;ref name=lw6-9&gt;Lockwood, pp. 6–9&lt;/ref&gt; හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමේදී මිනිසුන් සුනඛයන් යොදාගෙන හිම වලසුන්ගේ අවදානය වෙනතකට යොමුකර හෙල්ල හෝ ඊතල උපයෝගී කරගෙන ඔවුන් මරාදමති..&lt;ref name=original&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= The Original Polar Bear Watchers}}&lt;/ref&gt; ස්වදේශිකයින් හිම වලසාගේ මාංශ ආහාරයට ගන්නා අතර ලොම් භාවිතාකර ඇදුම් පැළදුම් හා සපත්තු සාදාගනිති. හිම වලසුන්ගේ තෙල් මන්ද ආහාර පිසීමේදී හා ඉන්ධනයක් ලෙසද ගෙදරදොර භාවිතයට ගනී. මීට අමතරව ඔවුන්ගේ කන්ඩරා ඇදුම් මැසීමේදී නුල් ලෙස භාවිතා කරන අතර ඔවුන්ගේ පිත්තාශය හා හෘදය වස්තුව අව්වේ වෙලා කුඩු කර ඖෂධ ලෙස භාවිතා කරති. හිම වලසුන්ගේ දත් ආරක්ෂක සුර ලෙස සලකන ස්වදේශිකයන් ඒවා ගෙලෙහි පලදා ගනිති.&lt;ref name=Uspensky/&gt; හිම වලසුන්ගේ අපතේ යන එකම කොටස අක්මාවයි. ඊට හේතුව එහි විටමින් A සාන්ද්‍රණය අධික වීම හේතුවෙන් එය විෂ සහගත වීමයි.&lt;ref&gt;As a carnivore which feeds largely upon [[fish]]-eating carnivores, the polar bear ingests large amounts of [[Retinol|vitamin A]], which is stored in their [[liver]]s. The resulting high concentrations cause [[Hypervitaminosis A]], {{Cite journal | last1=Rodahl | first1=K. | last2=Moore | first2=T. |year=1943 | title=The vitamin A content and toxicity of bear and seal liver | journal=The Biochemical Journal | volume=37 | issue=2 | pages=166–168 | pmc=1257872 | pmid=16747610 }}&lt;/ref&gt; මේ නිසා දඩයක්කරුවන් හිම වලසුන්ගේ අක්මාව වල දැමීම හෝ මුහුදට විසිකිරිම සිදු කරති.&lt;ref name=Uspensky&gt;{{cite book |title=Белый Медведь (tr: Belyi Medved')&amp;nbsp;— (in Russian)|last=Uspensky|first=Savva Mikhailovich|year=1977 |publisher=Nauka|location=Moscow}}&lt;/ref&gt; ස්වදේශික ජනතාවගේ මෙම සම්ප්‍රදායික දඩයම කුඩා පරිමාණයෙන් සිදුවීම හේතුවෙන් හිම වලසුන්ගේ සංගහනයට ඉන් සැලකිය යුතු බලපෑමක් එල්ල නොවේ.&lt;ref name=lw31-36&gt;Lockwood, pp. 31–36&lt;/ref&gt; 

=== වෙළදාම ===
රුසියාවේ හිම වලස් ලොම් වෙළෙදාම 14 වන ශත වර්ෂයේ දී ඇරඹිණි.&lt;ref name=Uspensky/&gt; 16 හා 17 වන ශත වර්ෂවල යුරෝපිය-ආක්ටික් ප්‍රදේශයේ ජනගහනය වැඩිවීමත්ම සමග ගිනි අවි පරිභෝජනයත් වෙළෙදාමත් දියුණු වීමත් සමග හිම වලසුන් දඩයම් කිරීම සීග්‍රයෙන් ඉහල ගියේය.&lt;ref name=&quot;stirling1988&quot; /&gt;&lt;ref name=nwt&gt;{{cite web |url=http://wildlife.enr.gov.nt.ca/NWTWildlife/bears/PolarBear/management.htm |title=Polar Bear Management |publisher=Government of the Northwest Territories |accessdate=14 March 2008 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080504105354/http://wildlife.enr.gov.nt.ca/NWTWildlife/bears/PolarBear/management.htm |archivedate = 4 May 2008}}&lt;/ref&gt; 20 වන ශතවර්ෂය මුල දී අවුරුද්දක් ඇතුලත හිම වලස්සු 300ක් පමණ නෝර්වීජියානු දඩයක්කරුවන් විසින් දඩයම් කැරුණ හ. ඓතිහාසික දත්ත අනුව 18 වන සියවස මුල දී හිම වලස්සු 400-500 ක් පමණ උතුරු යුරෝපිය-ආසියානු ප්‍රදේශයේ වාර්ෂිකව දඩයමට ලක් වුණ හ. නමුත් 20 වන ශතවර්ෂය මුල් භාගය වන විට කාර්මික හා තාක්ෂණික දියුණුවත් සමග හිම මත පදවන යානා (snowmobiles), අයිස් කඩන යන්ත්‍ර (icebreakers) හා ගුවන්යානා උපයෝගී කරගෙන දඩයම් කිරීම සිදුකැරිණි. මේ නිසා 20 වන ශතවර්ෂය මුල් භාගය වන විට හිම වලසුන් දඩයම් කිරීම වාර්ෂිකව 1300-1500 ක් වන තුරු වැඩිණි.&lt;ref name=Uspensky/&gt;

=== නුතන රෙගුලාසි === 
[[File:Polar-Bear-Warning-Longyearbyen.jpg|thumb|left|හිම වලසුන් මාර්ගය අසල ගැවසෙන බවට අනතුරු අගවන මාර්ග සංඥාවක්.]]
හිම වලසුන් වදවීයාම වලක්විමටත් හිම වලසුන්ගේ මතු උන්නතිය සදහාත් 1950 දශකයේ මැද භාගයේදී විවිධ රටවල් විසින් හිම වලසුන් දඩයම සිමා කිරීමට විවිධ විධිවිධාන හා රෙගුලාසි ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. 1956 වර්ෂයේදී සෝවියට් රාජ්‍යය විසින් හිම වලසුන් දඩයම තහනම් කරන ලදී. කැනඩාව හිම වලසුන් දඩයම සිමා කිරීමට 1968 වර්ෂයේදී කොටා ක්‍රමයක් ගෙන එන ලදී. නොර්වේ රාජ්‍යයද 1973 වර්ෂයේ සිට හිම වලසුන් දඩයම තහනම් කලේය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය 1971 වර්ෂයේදී හිම වලසුන් දඩයම සිමා කරන ලද අතර, 1972 වර්ෂයේදී මුහුදු ක්ෂීරපායි සංරක්ෂණය පනත ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. 1973 වර්ෂයේදී හිම වලසුන් සංරක්ෂණය පිළිබද අන්තර්ජාතික සම්මුතියට කැනඩාව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, සෝවියට් රාජ්‍යය, නොර්වේ රාජ්‍යය හා ඩෙන්මාර්කය යන රටවල් පහ අත්සන් තබන ලදී. මෙම සම්මුතියට අනුව ක්‍රීඩාවට හෝ වාණිජ අරමුණුවලට හිම වලසුන් දඩයම සපුරා තහනම් වේ. එනමුදු මෙම ගිවිසුමට අනුව ස්වදේශීය ජනතාවට සම්ප්‍රදායික ලෙස හිම වලසුන් දඩයමේ යෙදීමට අවසර ඇත. මෙම රටවල් පහ අතුරින් නොර්වේ රාජ්‍යය පමණක් කිසිදු හේතුවක් උදෙසාවත් හිම වලසුන් දඩයම් කිරීමට නොදෙයි.

== සංරක්ෂණය ==
[[File:Polar Bear Habitat.png|thumb|right|300px|මෙම සිතියම මගින් ඇමරිකානු භූවිද්‍යා සමීක්ෂණය අනුමාන කරන පරිදී 2001 සිට 2010 හා 2041 සිට 2050 දක්වා වර්ෂයන් තුල හිම වලසුන්ගේ සංගහනය පෙන්නුම් කරයි.]]

2008 වර්ෂයේදී ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිළිබද ජාත්‍යන්තර සංගමයේ වාර්තාවලට අනුව ලෝක හිම වලසුන් සංගහනය 20000-25000 ක් පමණ වෙන අතර මෙම අගය ක්‍රමයෙන් පිරිහියමින් පවතී.&lt;ref name=iucn31/&gt; 2006 වර්ෂයේදී ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිළිබද ජාත්‍යන්තර සංගමය මගින් හිම වලසුන් &quot;අවම අවදානමක් පවතින&quot; (LC) සත්ව විශේෂයක සිට &quot;අන්තරාවට ලක්විය හැකි&quot; (VU) සත්ව විශේෂයකට උසස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Release of the 2006 IUCN Red List of Threatened Species reveals ongoing decline of the status of plants and animals | url = http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm | work = World Conservation Union |accessdate =1 February 2006 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20060512071333/http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm |archivedate = 12 May 2006}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් අනුමාන කරන පරිදී ඊලග පරම්පරා 3ක කාලය ඇතුලත (වසර 45ක් තුල) හිම වලසුන් සංගහනය 30% කින් පහල යා හැක.&lt;ref name=iucn/&gt; මීට ප්‍රධානතම හේතුව කාලගුණික විපර්යාසයන් ය. මීට අමතරව පරිසර දුෂණය හා හිම වලසුන් අධික ලෙස දඩයම් කිරීමද ඔවුන්ගේ සංගහනය පිරිහීමට හේතුවී ඇත. ලෝක වනජීවී අරමුදලට අනුව හිම වලසුන් ආක්ටික් පරිසර පද්ධතියේ ජීව ගුණය මැනීමට දර්ශකයක් ලෙස භාවිතා කරයි. හිම වලසුන් සංගහනය අඩුවීමෙන් පිළිබිඹු වන්නේ ආක්ටික් පරිසර පද්ධතියේ විපර්යාසයන් ඇතිවී බවයි.&lt;ref&gt;WWF: A Leader in Polar Bear Conservation . Retrieved 29 June 2009, from WFF – Polar Bear Web site: http://www.worldwildlife.org/species/finder/polarbear/polarbear.html#&lt;/ref&gt; 

=== දේශගුණික විපර්යාස ===
ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය පිළිබද ජාත්‍යන්තර සංගමය, ආක්ටික් දේශගුණික විපර්යාස ඇගයුම, ඇමරිකානු භූ විද්‍යා සමීක්ෂණය හා හිම වලසුන් පිළිබද අධ්‍යයනයෙහි යෙදෙන ලෝක ප්‍රමුඛ ජීව විද්‍යඥයින් පවසන අන්දමට ගෝලීය උණුසුම සමග ඇතිවන දේශගුණික විපර්යාස හිම වලසුන්ගේ පැවැත්මට බරපතල තර්ජනයක් එල්ල කරයි.&lt;ref name=&quot;derocher2004&quot;&gt;{{Cite journal | last1=Derocher | first1=Andrew E. | last2=Lunn | first2=Nicholas J. | last3=Stirling | first3=Ian | author3-link=Ian Stirling (biologist) |year=2004 | title=Polar bears in a Warming Climate | journal=Integrative and Comparative Biology | volume=44 | issue=2 | pages=163–176| doi=10.1093/icb/44.2.163 | pmid=21680496}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stirling2006&quot;&gt;{{cite journal | last = Stirling | first = Ian | authorlink=Ian Stirling (biologist) | coauthors = and Claire L. Parkinson | year = 2006 | month = September | title = Possible effects of climate warming on selected populations of polar bears (Ursus maritimus) in the Canadian Arctic | journal = Arctic | volume = 59 | issue = 3 | pages = 261–275 | issn = 0004-0843 | url = http://www.nasa.gov/pdf/157360main_StirlingParkinson2006_Arctic59-3-261.pdf | format = PDF | accessdate =15 September 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stirling2004&quot;&gt;{{cite journal | last = Stirling | first = Ian | authorlink = Ian Stirling (biologist) | coauthors = N.J. Lunn, John Iacozza, Campbell Elliott and Martyn Obbard | year = 2004 | month = March | title = Polar bear distribution and abundance on the Southwestern Hudson Bay coast during open water season, in relation to population trends and annual ice patterns | journal = Arctic | volume = 57 | issue = 1 | pages = 15–26 | issn = 0004-0843 | url = http://umanitoba.ca/ceos/files/publications_pdf/058.pdf | format = PDF | accessdate = 15 September 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070925185910/http://umanitoba.ca/ceos/files/publications_pdf/058.pdf | archivedate = 25 September 2007 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barber2004&quot;&gt;{{cite journal | last = Barber | first = D.G. | coauthors = J. Iacozza | year = 2004 | month = March | title = Historical analysis of sea ice conditions in M'Clintock Channel and the Gulf of Boothia, Nunavut: implications for ringed seal and polar bear habitat | journal = Arctic | volume = 57 | issue = 1 | pages = 1–14 | issn = 0004-0843 | url = http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-263435/Historical-analysis-of-sea-ice.html | format = PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Appenzeller&quot;&gt;T. Appenzeller and D. R. Dimick, &quot;The Heat is On,&quot; ''[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]'' 206 (2004): 2–75. cited in {{cite book | last = Flannery | first = Tim | authorlink = Tim Flannery | title = The Weather Makers | url = https://archive.org/details/weathermakershow0000flan | publisher = [[HarperCollins]] |year=2005 | location = Toronto, Ontario | isbn = 0-00-200751-7 | pages=[https://archive.org/details/weathermakershow0000flan/page/101 101]–103 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=acia&gt;{{Cite book | author=Arctic Climate Impact Assessment | year=2004 | title=Impact of a Warming Arctic: Arctic Impact Climate Assessment | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn =0-521-61778-2 | oclc =56942125 | url=http://amap.no/workdocs/index.cfm?dirsub=%2FACIA%2Foverview |authorlink=Arctic Climate Impact Assessment}}. The relevant paper is [http://amap.no/workdocs/index.cfm?action=getfile&amp;dirsub=%2FACIA%2Foverview&amp;filename=Finding4.pdf&amp;CFID=1282&amp;CFTOKEN=1454CA86-1283-9480-2B88165DE19F817F&amp;sort=default Key Finding 4]&lt;/ref&gt; 

දේශගුණික විපර්යාස නිසා ඇතිවන මුලික තර්ජනය නම් හිම වලසුන්ට ඔවුන්ගේ වාසභූමි අහිමිවීමයි. ගෝලීය උණුසුම ඉහලයාමත් සමග උත්තර ධ්‍රැවයෙහි අයිස් දියවෙමින් පවතී. සාමාන්‍යයෙන් හිම වලසුන් වැඩිපුරම දඩයම් කරන්නේ අයිස් තට්ටු, මුහුදු ජලය හා සම්බන්ධ වන ස්ථානවලය. උෂ්ණත්වය ඉහලයාම නිසා අයිස් තට්ටු වෙනදාට වඩා ඉක්මණින් දියවේ. මේ නිසා හිම වලසුන්ට වැඩි කාලයක් දඩයම් කිරීමට නොහැකිවේ. එවිට සීත කාලයට සැහෙන මේද තැන්පතු නොමැති වීමෙන් හිම වලසුන් සාගින්නෙන් හා මන්ද පෝෂණයෙන් පෙළෙති.&lt;ref name=&quot;stirling1999&quot;&gt;{{Cite journal | last1=Stirling | first1=Ian | last2=Lunn | first2=N. J. | last3=Iacozza | first3=J. | author1-link=Ian Stirling (biologist) | date=September 1999 | title=Long-term trends in the population ecology of polar bears in Western Hudson Bay in relation to climatic change | journal=Arctic | volume=52 | issue=3 | pages=294–306 | issn=0004-0843 | url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf | format=PDF | accessdate=11 November 2007 | archive-date=28 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190928135003/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf | url-status=deviated | archivedate=28 September 2019 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190928135003/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf }}&lt;/ref&gt; එසේම අයිස් තට්ටු දියවීමෙන් හිම වලසුන්ට බොහෝ දුර පිහිනීමට සිදුවේ. එවිට ඔවුන්ගේ ආහාර තැන්පතු අනවශ්‍ය ලෙස වැයවීමක් සිදුවේ. මේ නිසා සමහර අවස්ථාවලදී හිම වලසුන් දියේ ගිලි මියයාමට හැක.&lt;ref name=&quot;monnett2006&quot;&gt;{{Cite journal | last1=Monnett | first1=Charles | last2=Gleason | first2=Jeffrey S. | date=July 2006 | title=Observations of mortality associated with extended open-water swimming by polar bears in the Alaskan Beaufort Sea| volume=29 | issue=8 | pages=681–687 | doi=10.1007/s00300-005-0105-2 | journal=Polar Biology}}&lt;/ref&gt; නිසි පෝෂණය නොලැබීමෙන් හිම වැලහින්නියන්ගේ ප්‍රජනක හැකියාව අඩුවන අතර පැටවුන්ගේ මරණ අනුපාතයද ඉහල යයි.&lt;ref name=&quot;derocher2004&quot;/&gt;

[[File:Ursus maritimus Polar bear with cub 2.jpg|thumb|left|සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයමට නිසි කාලවේලාවක් නොලැබීමෙන් මාතෘ වැලහින්නියන් හා පැටවුන් මන්දපෝෂණයට ලක් වේ.]] 

උණුසුම් දේශගුණය නිසා මාතෘ වැලහින්නියන් ගුහා සැදීමේදී අපහසුතාවයන්ට ලක්වේ.&gt;&lt;ref name=&quot;Schliebe 2006&quot;/&gt; උණුසුම් සීත ඍතු හේතුවෙන් භූගත ගුහාවන් දියවීයාමෙන් ඒවායේ තාප පරිවාරකතාව අඩුවේ.&lt;ref name=derocher2004/&gt; මීට අමතරව උණුසුම් දේශගුණය හේතුවෙන් රෝගාබාධ ඇති කරන බැක්ටීරියා හා පරපෝෂී ජිවින්ගේ ව්‍යාප්තිය වැඩිවේ.&lt;ref name=amstrup2007/&gt;

පසුගිය වසර කීපය තුල ආක්ටික් දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් සාගින්නෙන් පෙලෙන හිම වලසුන් මිනිස් ජනාවාස කරා ඇදෙමින් පවතී. මේ නිසා පසුගිය වසර කීපය තුල හිම වලසුන් හා මිනිසුන් අතර වාර්තාවන ඝට්ටන සංඛ්‍යාව සීග්‍රයෙන් වැඩිවී ඇත.&lt;ref name=stirling2006/&gt;&lt;ref&gt;Mitchell Taylor, a former polar bear researcher for the Nunavut government, believes that arctic warming has been caused by natural phenomena and is not a long-term threat to the polar bear. After his retirement, he was not re-appointed to the international Polar Bear Specialist Group (PBSG), giving rise to speculation that he was excluded from the group because of his views on climate change. According to the PBSG chair, appointments to the PBSG are given to scientists who are currently active in polar bear research, and that as a retired researcher Taylor did not qualify. (References: {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/comment/columnists/christopherbooker/5664069/Polar-bear-expert-barred-by-global-warmists.html|title=Polar bear expert barred by global warmists|last=Booker|first=Christopher|date=27 June 2009|work=The Daily Telegraph|accessdate=12 August 2009 | location=London}})&lt;/ref&gt;

පසුගිය දශකය තුල ආක්ටික් දේශගුණික විපර්යාසයන් අධික ලෙසම බලපා ඇත්තේ දකුණු දිග වෙසෙන හිම වලසුන් සංගහනයටය. මේ හේතුව නිසා දකුණු දිග වෙසෙන හිම වලසුන් සංගහනය සීග්‍රයෙන් අඩුවෙමින් පවතී. &lt;ref name=acia/&gt;

ගෝලීය උණුසුම නස බටහිර හඩ්සන් බොක්ක ආශ්‍රිතව පසුගිය අවුරුදු 30 ට වඩා සති 3ක් වේලාසනින් ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේදී අයිස් කුට්ටි දියවන බව වාර්තා වේ.&lt;ref name=sd2007/&gt; මේ නිසා හිම වලසුන්ට ග්‍රීෂ්ම ඍතුවට සුදානම් වීම සදහා නිසි ලෙස ආහාර ලබාගැනීමට කාලවේලා මදිවේ. එහෙයින් හිම වලසුන්ගේ කායික සෞඛ්‍යය පිරිහෙමින් පවතී. 1980 දශකයේ හිම වැලහින්නියකගේ සාමාන්‍ය බර කිලෝග්‍රෑම් 230 ක් (රාත්තල් 510) ලෙස වාර්තාවේ..&lt;ref name=sd2007&gt;{{Cite journal | last1=Stirling | first1=Ian | last2=Derocher | first2=Andrew E. | publication-date=Fall 2007 | title=Melting under pressure: The real scoop on climate warming and polar bears | journal=The Wildlife Professional | volume=1 | issue=3 | pages=24–27, 43 | url=http://www.polarbearsinternational.org/sites/default/files/scientists/stirling_derocher_climate_wildlife_professional_2007.pdf | format=PDF | accessdate=17 November 2007 | year=2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111015224417/http://www.polarbearsinternational.org/sites/default/files/scientists/stirling_derocher_climate_wildlife_professional_2007.pdf | archivedate=15 October 2011 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  1987 සිට 2004 වන විට හඩ්සන් බොක්ක ආශ්‍රිතව හිම වලසුන් සංගහනය 22% කින් අඩුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;regehr2007&quot;&gt;{{Cite journal| last1=Regehr | first1=E. V. | last2=Lunn | first2=N. J. | last3=Amstrup | first3=N. C. | last4=Stirling | first4=I. |year=2007 | title=Effects of earlier sea ice breakup on survival and population size of polar bears in western Hudson Bay | journal=Journal of Wildlife Management| volume=71 | issue=8 | pages=2673–2683 | doi=10.2193/2006-180}}&lt;/ref&gt; 

=== පරිසර දුෂණය ===
ආහාර දාමවල ඉහලින් සිටින විලෝපිකයකු වන හිම වලසුන්ගේ දේහවල අප්‍රතිවර්ති කාබනික දුෂක වන policholorinated biphenyl(PCBs) හා ක්ලෝරීන් අඩංගු කෘමිනාශක සාන්ද්‍රණය ඉහල යමින් පවතී. මෙම රසායනික ද්‍රව්‍ය සාන්ද්‍රණය ඉහල යාමේ ප්‍රථිපලයක් ලෙස අංගවිකල පැටවුන් බිහිවීම හා ප්‍රතිශක්ති පද්ධතියේ ඌනතාවයන් ඇතිවේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author=Skaare | year=2002 | title=Ecological risk assessment of persistent organic pollutants in the arctic | volume=181–182 | pages=193–197 | url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Skaare_et_al_2002.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203075622/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Skaare_et_al_2002.pdf | archivedate=3 December 2010 | format=PDF | accessdate=17 November 2007 | doi=10.1016/S0300-483X(02)00280-9 | journal=Toxicology | pmid=12505309 | author-separator=, | author2=Janneche Utne | display-authors=2 | last3=Lie | first3=Elisabeth | last4=Bernhoft | first4=Aksel | last5=Derocher | first5=Andrew E | last6=Norstrom | first6=Ross | last7=Ropstad | first7=Erik | last8=Lunn | first8=Nicholas F | last9=Wiig | first9=Øystein | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; PCB හා DDT වැනි විෂ රසායනික ද්‍රව්‍ය ජාත්‍යන්තරව තහනම් කිරීමත් සමග, මෑත කාලය වන විට හිම වලසුන්ගේ දේහවල මෙකී විෂ සාන්ද්‍රණයන් පහල යමින් පවතියි. 

=== තෙල් කාන්දු වීම් === 
ආක්ටික් පෙදෙසෙහි ඇතිවන තෙල් කාන්දු වීම් හිම වලසුන්ගේ ජීවිතවලට තර්ජන එල්ල කරයි. මෙම තෙල් ලෝම සමග බැදීමෙන් ලෝමවල තාප පරිවාරක බාවය පිරිහී යයි. මේ හේතුවෙන් හිම වලසුන්ට තම සිරුරේ උණුසුම රැකගැනීමට නොහැකිව ඔවුන් මරණයට පත්විය හැක.&lt;ref name=&quot;tick&quot;&gt;{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears00stir |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling (biologist) |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= What Makes a Polar Bear Tick?}}&lt;/ref&gt; එසේම ඔවුන්ගේ ලොම්වල තෙල් තට්ටු ඉවත්කිරීමට ලෙව කෑමෙන් හිම වලසුන්ගේ වකුගඩු හානි වීමෙන්ද ඔවුන් මිය ය හැක.&lt;ref name=&quot;tick&quot;/&gt; මීට අමතරව තෙල් කාන්දුවීමේ අතුරු ප්‍රථිපලයක් ලෙස කාන්දු වූ තෙල් අවට වෙසෙන මාතෘ හිම වැලහින්නියන් තම පැටවුන්ද අනාථ කර ගුහා අත්හැර දමති.&lt;ref name=&quot;iucn&quot;/&gt;

=== පුරෝකථන ===
ඇමරිකානු භූවිද්‍යා සමීක්ෂණය පවසන පරිදී 2050 වර්ෂය වන විට ලෝකයේ වෙසෙන හිම වලසුන් සන්ගහනයෙන් 3 න් 2 ක් වදවී යාමේ හැකියාවක් පවතියි.&lt;ref name=&quot;amstrup2007&quot;&gt;{{Cite book | last = Amstrup | first = Steven C. | last2=Marcot | first2=Bruce G. | last3=Douglas | first3=David C. | year = 2007 | title = Forecasting the range-wide status of polar bears at selected times in the 21st Century | publication-place =Reston, Virginia | publisher = U.S. Geological Survey |url = http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar_bears/docs/USGS_PolarBear_Amstrup_Forecast_lowres.pdf |format=PDF| accessdate =29 September 2007}}&lt;/ref&gt; සමහර විද්වතුන් පවසන්නේ හිම වලසුන් හිම වලසුන් ගෝලීය උණුසුමට හා දේශගුණික විපර්යාස වලට ක්‍රමයෙන් හැඩ ගැසිය හැකි බව ය.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite journal | author = Taylor, Mitchell K. | title = Review of CBD Petition | publisher = Letter to the U.S. Fish and Wildlife Service | date = 6 April 2006 | url = http://www.ff.org/centers/csspp/pdf/200701_taylor.pdf | format = PDF | accessdate = 8 September 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070925185910/http://www.ff.org/centers/csspp/pdf/200701_taylor.pdf | archivedate = 25 September 2007 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=campbell/&gt; නමුත් සමහර විද්වතුන් මෙම අදහස ප්‍රතික්ෂේප කරති.&lt;ref name =campbell/&gt; 

=== අන්තරායට ලක්වූ විශේෂ පිළිබද ඇමරිකානු ප්‍රඤප්තිය ===
2008 වර්ෂයේ මැයි මස 14 වන දින ඇමරිකානු දේශීය කටයුතු පිළිබද දෙපාර්තමෙන්තුව මගින් හිම වලසුන් අන්තරායට ලක්වූ ජීවි විශේෂයක් ලෙස ලැයිස්තු ගත කරන ලදී.&lt;ref name=hassett&gt;{{cite news|url=http://www.nationalpost.com/opinion/story.html?id=533276|title=Bush's polar bear legal disaster|last=Hassett|first=Kevin A|date=23 May 2008|work=National Post|accessdate=7 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080529045348/http://www.nationalpost.com/opinion/story.html?id=533276|archivedate=29 May 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව මුහුදු ක්ෂීරපායි සංරක්ෂණ පනතෙහි විධිවිධාන අනුගමනය නොකරන තෙල් හා ගැස් ගවේෂණ සමාගම් සමාගම් තහනම් කිරීමටත් ඇමරිකානු දේශීය කටයුතු පිළිබද දෙපාර්තමේන්තුව තීරණය කරන ලදී. එසේම කැනඩාවේ සිට හිම වලසුන්ගේ සත්ව කොටස් ගෙන ඒම තහනම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;barringer&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/05/15/us/15polar.html?fta=y|title=Polar bear is made a protected species|last=Barringer|first=Felicity|date=15 May 2008|work=The New York Times|accessdate=7 June 2008}}&lt;/ref&gt; 

=== අන්තරායට ලක්වූ විශේෂ පිළිබද කැනේඩියානු ප්‍රඤප්තිය ===
කැනේඩියානු අන්තරායට ලක්වූ ජීවින් පිළිබද කමිටුව නිර්දේශ කල පරිදී 2008 වර්ෂයේ අප්‍රේල් මස හිම වලසුන් විශේෂ සැලකිල්ලට භාජනය වන ජීවි විශේෂයක් ලෙස අන්තරායට ලක්වූ ජීවින් පනතේ ලැයිස්තු ගත කෙරිණි.

== සංස්කෘතික බලපෑම් ==

[[File:PolarBearWalrusTuskCarving.jpg|right|thumb|මෙය චුක්චි ගෝත්‍රික කැටයම් කරුවන් විසින් මුහුදු ඇතෙකුගේ දළයක් මත සිදු කරනු ලැබූ කැටයමකි. මෙම කැටයමෙන් හිම වලසුන් මුහුදු ඇතුන් දඩයම් කිරීම නිරුපනය කරයි.]]

=== ස්වදේශික ජනප්‍රවාද ===  
ස්වදේශික ජනතාවට හිම වලසුන් සංස්කෘතික හා භෞතික වටිනාකමකින් යුතු සත්ව කොට්ඨාශයකි.&lt;ref name=lw6-9&gt;Lockwood, pp. 6–9&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Uspensky/&gt; වසර 2500-3000 ක් පමණ ඉපැරණි ආදිවාසීන් විසින් දඩයම් කැරුණු හිම වලසුන් ගේ නෂ්ටාවශේෂ මෙන් ම,&lt;ref name=lw31-36&gt;Lockwood, pp. 31–36&lt;/ref&gt; වසර 1500 ක් පමණ පැරණි හිම වලසුන් ගේ සිතුවම් චුක්චි අර්ධද්වීපයේ ගුහා වලින් හමු වී ඇත.&lt;ref name=Uspensky/&gt; ස්වදේශිකයින් සීල් මත්ස්‍යයින් දඩයම් කිරීමේ කුසලතාවය ද, ඉග්ලු සැදීමට ද උගෙනැ ඇත්තේ හිම වලසුන් ගේ චර්යාවන් නිරීක්ෂණයෙන් බවට විශ්වාස කෙරේ.&lt;ref name=Uspensky/&gt; 

ස්වදේශික ගෝත්‍රිකයන් වන ඉනුඉට් (Inuit) හා එස්කිමෝවරුන් (Eskimo) අතර හිම වලසුන් සම්බන්ධයෙන් නොයෙකුත් ජනප්‍රවාද පවතී. හිම වලසුන් මිනිසුන් ලෙස නිවෙස්වල වෙසෙන අතර රාත්‍රියේ දී ඔවුන් සම් පොරවාගෙන නිවෙස්වලින් බැහැර වන බවට හා මහ වලසා තරු රටාව සුනඛයන් ගෙන් වටවීමට හේතුව වැනි විවිධ ජනප්‍රවාද ස්වදේශික ජනතාව අතර පවතී.&lt;ref name=original/&gt; මෙම ජනප්‍රවාද මගින් ස්වදේශික ජනතාව හිම වලසුන් කෙරෙහි දක්වන බුහුමන හා ඔවුන් ගේ ජිවිත සමග හිම වලසුන් ගේ කිට්ටු සබදතාව මැනවින් පිළිබිඹු වේ.&lt;ref name=original/&gt; හිම වලසුන් හිදගෙන හා සිටගෙන සිටින අවස්ථාවල දී ඔවුන් ගේ ඉරියව් මිනිසාට ඉතා සමීපවන බැවින් හා සම ඉවත් කළ හිම වලස් මළකුණු මිනිස් සිරුරට ඉතා සමාන වන බැවින්, මිනිසුන් හා හිම වලසුන් අතර ආත්මීය සබදතාවක් පවතින බව ස්වදේශිකයෝ අදහති.&lt;ref name=original/&gt; එස්කිමෝවරුන් ගේ පුරාවෘත්තවලට අනුව හිම වලසුන් නිරීක්ෂණයෙන් මිනිස්සු දඩයම් කිරීමට හුරුවූ හ. ඉනුඉට් ගෝත්‍රික ජනතාව හිම වලසුන් ටුඋරන්ගසුක් (Tuurngasuk) නම් මහා ආත්මයක් ලෙස අදහති.&lt;ref&gt;balisunset, (2008, 8 22). [http://www.socyberty.com/Folklore/The-Bear-in-Myth-Mythology-and-Folklore.222065/1 The Bear in Myth, Mythology and Folklore]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Retrieved 29 June 2009&lt;/ref&gt;

නැගෙනහිර සයිබිරියාවේ වෙසෙන චුක්චි (Chukchi) හා යුපික් (Yupik) ජනතාව දඩයම් කරන ලද හිම වලසුනට ස්තුතිය පුදකිරීමේ චාරිත්‍ර ක්‍රමයන් අනුගමනය කරති. ස්වදේශිකයෝ හිම වලසකු දඩයම් කිරීමෙන් පසු හිස හා සම ඉවත් කර, පිරිසිදු කර ඔවුන් ගේ නිවෙස් වෙත ගෙන යති. එහි දී සිය කුඩාරම් තුළ සාදයක් පවත්වා හිම වලසා ගේ ආත්මය සතුටු කිරීමට සම්ප්‍රදායික ගීතිකා හා බෙර වාදන හා පවත්වන ඔවුහු හිම වලසා ගේ හිස් කබලට ආහාර පාන පිරිනමති.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kochnev AA, Etylin VM, Kavry VI, Siv-Siv EB, Tanko IV |title=Ritual Rites and Customs of the Natives of Chukotka connected with the Polar Bear|pages=1–3|publisher=Preliminary report submitted for the meeting of the Alaska Nanuuq Commission (Nome, Alaska, USA) |date= 17–19 December 2002}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු ඔවුහු හිම වලසා ගේ හිස් කබල ශරීරයෙන් වෙන් කොට එය තම වාසස්ථානවලට එපිට භුමියේ උතුරු දෙසට මුහුණලා පවතින පරිදි වලදමති.&lt;ref name=Uspensky/&gt; මෙම චාරිත්‍ර වර්තමානයේ ක්‍රමයෙන් පිරිහෙමින් පවතී. මීට එක් හේතුවක් වන්නේ සෝවියට් රාජ්‍යය 1955 වර්ෂයේ සිට හිම වලසුන් දඩයම තහනම් කිරීම යි. 

හිම වලසුන් ගේ රදනක දත්වල අත්භූත බලයක් ඇති බවට පිළිගන්නා උතුරුමැද සයිබීරියාවේ නෙනට්ස් (Nenats) ගෝත්‍රිකයෝ ඒවා ආරක්ෂක සුර ලෙස ගෙලෙහි පැළදීමට යොදාගනිති. තවද පහල යන්සෙයි (Yansei) හා කාටන්ගා (Khatanga) ගංගා අසල වනගත මිනිස්සු දුඹුරු වලසුන් ගෙන් ආරක්ෂා වීමට මෙ දත් තම හිස්වැසුම්වල පලදිති. ඔවුන් ගේ විශ්වාසය වුයේ මෙ දත් පැලදීමෙන් &quot;කුඩා ඤාති පුත්‍රයින්&quot; (දුඹුරු වලසුන්) ඔවුන් ගේ ශක්තිමත් &quot;මාමාවරුන්&quot;(හිම වලසුන්) හට පහරදීමෙන් වළකිනු ඇති බව යි. තවද ඔවුහු හිම වලසුන් ගේ හිස් කබල් භූමිදාන කරන ස්ථාන සේද්යන්ගි (sedyangi) නමින් හැඳින්වූ අතර මෙම ස්ථාන පුජාභූමි ලෙස සැලැකූ හ. මෙවැනි ස්ථාන අදත් යමල් අර්ධද්වීපයේ දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=Uspensky/&gt;

=== සංකේත හා සුරතලුන් ===
හිම වලසුන් ඔවුන් ජිවත් වන නිජබිම් ආශ්‍රිත රටවල ප්‍රචලිත සංකේතයකි. කැනඩාවේ ටුණි (Toonie) නම් කාසියකද, ඊසානදිග ප්‍රදේශ හා නුනවට්හී (Nunavut) වාහන අංක පුවරු වලද, හිම වලසුන්ගේ රුපය දක්නට ඇත. තවද හිම වලසා ඇලස්කා ෆෙයාර් බැන්ක්ස් විශ්වවිද්‍යාලයේ හා 1988 වර්ෂයේ ශිත ඔලිම්පික් උළෙලෙහි සුරතල් සත්වයා වශයෙන් භාවිතා කර ඇත. 

[[කොකා කෝලා]] සමාගම, Polar බිම සමාගම, Nelvana, Bundaberg Rum හෝ Good Humor-Breyers යන ආයතන හිම වලසා තම වෙළද දැන්වීම්වල භාවිතා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.bundabergrum.com.au/flash/home.htm |title=Bundaberg Rum Web site&amp;nbsp;— history section |accessdate=26 March 2008 |work=Bundaberg Rum Web site}}&lt;/ref&gt; මේ අතර Fox's Glacier Mints සමගම පෙපි නම් හිම වලසෙකු තම නිෂ්පාදන නිරුපනය කරන සුරතල් සත්වයා ලෙස 1922 සිට භාවිතා කර ඇත. 

&lt;gallery&gt;
Coat of Arms of Chukotka.svg| රුසියාවේ Chukotka Autonomous Okrug රාජ්‍යයේ සංකේතයයි.
Coat of arms Greenland.svg| ග්‍රීන්ලන්තයේ ස්‌වයංපාලන රජයේ (Kalaallit Nunaat) සංකේතයයි.
&lt;/gallery&gt;

=== සාහිත්‍ය ===
හිම වලසුන් ළමුන් උදෙසා ලියු නව කතාවල චරිත ලෙස යොදා ගෙන ඇත. &quot;පොලර් බේයර් සුන්&quot; නවකතාව උපුටාගෙන ඇත්තේ ඉනුඉට් ජනප්‍රබන්ධයකිනි.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The polar bear son: An Inuit tale |url=https://archive.org/details/polarbearsoninui00dabc |last=Dabcovich |first=Lydia |year=1997 |publisher=Clarion Books |location=New York |isbn=0-395-72766-9}}&lt;/ref&gt; එසේම ඊඩිත් පට්ටෞ ගේ &quot;ප්රෝමිනන්ටලී ඉන් ඊස්ට්&quot; නව කතාවේද, රේමන්ඩ් බ්‍රිග්ස් ගේ &quot;ද බෙඅර්&quot; කතාවේද, ක්‍රිස් ද ලීසි ගේ &quot;ද ෆෙයරි විත්ඉන්&quot; නව කතාවද හිම වලසුන් උපයෝගී කරගත් අවස්ථාවලට කදිම නිදසුන් වේ. ෆිපිල්ප් පුල්මන්ගේ ප්‍රබන්දවලියක් වූ, &quot;හිස් ඩාර්ක් මෙටිරියල්&quot; හී &quot;පන්සර්බියෝවී&quot; චරිතය මිනිස් ගති ගුණවලින් පිරි හිම වලස් චරිත වලට නිදසුනකි. මෙම චරිතය &quot;ගෝල්ඩන් කොම්පස්&quot; චිත්‍රපටයට පාදක වී ඇත.

==අදාල==
{{Reflist|colwidth=30em}}

===අදාල පොත්===
* {{cite conference |year=2005 |month=June |booktitle=Polar Bears |conference=14th Working Meeting of the IUCN/SSC Polar Bear Specialist Group |editor=Aars, Jon |others=Nicholas J. Lunn and Andrew E. Derocher |volume=32 |publisher=[[IUCN]] |location=Seattle, Washington, United States |url=http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409082137/http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf |format=PDF |accessdate=19 April 2008 |archivedate=9 April 2008 |isbn=2-8317-0959-8 }}
* {{Cite book |title=World of the Polar Bear |last=Bruemmer |first=Fred |year=1989 |publisher=[[Key Porter Books]] |location=Toronto, Ontario, Canada |isbn=1-55013-107-9 }}
* {{Cite book |title= The Polar Bear |url= https://archive.org/details/polarbear0000hems |last= Hemstock|first=Annie |year=1999 |publisher=Capstone Press |location=Manakato, MN |isbn=0-7368-0031-X |pages= }}
* {{Cite book |title=Polar Bears |url=https://archive.org/details/polarbears0000lock |last=Lockwood |first=Sophie |year=2006 |publisher=The Child's World |location= Chanhassen, MN|isbn=1-59296-501-6}}
* {{Cite book |title=Polar Bear |last=Matthews |first=Downs |year=1993 |publisher=Chronicle Books|location= San Francisco, CA|isbn=978-0-8118-0204-8}}
* {{cite book |last=Phipps |first=John |authorlink=Constantine John Phipps |title=A voyage towards the North Pole undertaken by His Majesty's command, 1773 |location=London |publisher=W. Bowyer and J. Nicols, for J. Nourse |year=1774 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/628763 |accessdate=8 September 2008 }}
* {{Cite book |title=The World of the Polar Bear|last=Rosing |first=Norbert |year=1996 |publisher=Firefly Books Ltd. |location= Willowdale, ON |isbn=1-55209-068-X}}

==බාහිර සබැදි==
{{commons|Ursus maritimus}}
{{wikispecies|Ursus maritimus|Ursus maritimus}}
* View occurrences of [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Ursus_maritimus ''Ursus maritimus''] in Biodiversity Heritage Library.
* [http://www.nwf.org/polarbear National Wildlife Federation's Polar Bear Page]
* ARKive&amp;nbsp;— [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ images and movies of the polar bear (''Ursus maritimus'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060317030045/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ |date=2006-03-17 }}
* [http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=418 Smithsonian National Museum of Natural History species account-Polar Bear] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121210532/http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=418 |date=2016-01-21 }}
* [http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar%5Fbears/ USGS Polar Bear Studies]
* [http://www.nunavut.ca/en/map?zoom=0&amp;lat=69.59292&amp;lon=-86.95845&amp;layers=BTFTTFFFFFFFFFFFFTFFFFFFTTT Map of polar bear ranges and denning areas in Nunavut from Nunavut Planning Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016024839/http://www.nunavut.ca/en/map?zoom=0&amp;lat=69.59292&amp;lon=-86.95845&amp;layers=BTFTTFFFFFFFFFFFFTFFFFFFTTT |date=2015-10-16 }}
* BBC Nature: [http://www.bbc.co.uk/nature/life/Polar_bear Polar bear news, and video clips from BBC programmes past and present.]
* [http://www.polarbearsinternational.org/ Photos, facts, videos from Polar Bears International which funds population, preservation and DNA studies of the polar bear]

[[ප්‍රවර්ගය:සත්තු]]</text>
      <sha1>c91qnedpgce89dq2sdno9uym4tcsp09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නවකතා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45279</id>
    <revision>
      <id>797416</id>
      <parentid>795571</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 11 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120214" sha1="p1n1o9x7hut72ty3vgf3ifs7mg8gg5y" xml:space="preserve">{{Literature}}
'''නවකතාවක්''' යනු, සාමාන්‍යයෙන් අනුක්‍රමික කථාන්තරයක විලාසයෙන්,   ප්‍රබන්ධ චරිත සහ සිද්ධි විස්තර කරන, දිගු [[ගද්‍ය]] [[ආඛ්‍යානය|ආඛ්‍යානයකි]]. මෙම සාහිත්‍යාංගය වසර දෙදහසකට ආසන්න පරිපූර්ණ සහ අඛණ්ඩ ඉතිහාසයකට උරුමකම් කියන්නක් ලෙස සැලකේ. &lt;ref name=&quot;The True Story of the Novel&quot;&gt;Margaret Anne Doody, [https://books.google.com/books?id=BBYU6jyA3MUC&amp;pg=PA1 ''The True Story of the Novel'']. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1996, rept. 1997, p. 1. Retrieved 25 April 2014.&lt;/ref&gt; මෙම දැක්ම විසින් සම්භාව්‍ය ග්‍රීසිය සහ රෝමය, මධ්‍යකාලීන සහ මුල් නුතන අරුමැසි කතාව, සහ කෙටි-නවකතා (novella) සම්ප්‍රදාය තුළ ද නවකතාවේ මූලාරාම්භයන් හඳුනාගනී. කෙසේවෙතත් ඉයන් වොට්  The Rice of the Novel (1957) හි නවකතාව මුලින් ම හඳුනාගත හැකිවන්නේ 18වන සියවසේ මුල් අවධියේ දී බවට අදහස් දක්වයි.නූතන යුගය තුළ නවකතාමය ලක්ෂණ පෙන්නුම් කළ ප්‍රථම යුරෝපියානු සාහිත්ය කරුවා ලෙස බොහෝවිට සඳහන් කරනු ලබන්නේ දොන් ක්විසෝට්හි (Don Quixote) කතුවර මිගුවෙල් දි සර්වැන්තේස්  (Miguel de Cervantes) ය. දොන් කිවිසෝට් කෘතියේ ප්‍රථම භාගය 1605දි ප්‍රකාශයට පත්විය. &lt;ref&gt;''Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature''. Kathleen Kuiper, ed. 1995. Merriam-Webster, Springfield, Mass.&lt;/ref&gt;අරුමැසි කතාව (romance) ද මීට සමීප දීර්ඝ ගද්‍ය  ආඛ්‍යාන විශේෂයකි. අපූර්ව සහ අද්භූත සිදුවීම් ඇසුරු කරගන්නා ගද්‍යමය හෝ පද්‍යමය වූ ප්‍රබන්ධ ආඛ්‍යාණයක් ලෙස වෝල්ටර් ස්කොට් අරුමැසි කතාව නිර්වචනය කළ අතර නවකතාව තුළ දිගහැරෙන සිදුවීම් ව්‍යවහාරික මිනිස් දිවියේ දෛනික රිද්මයට සහ නූතන සමාජ තත්ත්වයට අනුකූල බවට ද අදහස් දැක්වීය. &lt;ref&gt;&quot;Essay on Romance&quot;, ''Prose Works'' volume vi, p.129, quoted in &quot;Introduction&quot; to Walter Scott's ''Quentin Durward'', ed. Susan Maning. Oxford: Oxford University Press, 1992, p.xxv. Romance should not be confused with. [[harlequin romance]].&lt;/ref&gt; කෙසේවෙතත් ස්කොට්ගේ ඓතිහාසික අරුමැසි කතාවන් ද ඇතුළු ව &lt;ref&gt;&quot;Introduction&quot; to Walter Scott's ''Quentin Durward'', ed. Susan Maning, pp.xxv-xxvii.&lt;/ref&gt; එමලි බ්‍රොන්ටේගේ වදරිං හයිට්ස් &lt;ref name=&quot;Moers, Ellen 1978&quot;&gt;Moers, Ellen. ''Literary Women: The Great Writers''[1976] (London: The Women’s Press, 1978)&lt;/ref&gt; (Wuthering Heights) සහ හර්මන් මෙල්විල්ගේ මෝබි ඩික් &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/books/2014/jan/13/100-best-novels-observer-moby-dick] Robert McCrum, &quot;The Hundred best novels: Moby Dick&quot;, ''The Observer'', Sunday 12 January 2014.&lt;/ref&gt; (Moby-Dick) වැනි කෘතීන් ද නවකතාවන් ලෙස බොහෝවිට සඳහන් කරනු දැකිය හැකි අතර Romance යන යෙදුම Novel යන්නට බෙහෙවින් සමීප අරුත් නගන යෙදුමක් (kindred term) බවට ස්කොට් කරුණු දක්වා තිබේ. අරුමැසි කතාව උදෙසා මෙන් ම ආදරය සහ රාගය ඇසුරු කරන නවකතාවන් (romance novel) උදෙසා ද ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ romance යන යෙදුම භාවිත වන අතර යට කියන ලද්දේ අරුමැසි කතාව සම්බන්ධයෙන් මිස ආදරකතා ශානරය පිළිබඳ ව නොවේ. අරුමැසි කතාව සහ නවකතාව භාෂාත්මක ව වෙන්කර දක්වන්නේ ඉංග්‍රීසි භාෂාව තුළ පමණක් වන අතර අනෙකුත් යුරෝපියානු භාෂාවල novel සහ romance පර්යාය යෙදුම් ලෙස භාවිත වෙයි. &lt;ref name=&quot;Doody 1996, p. 15&quot;&gt;Doody (1996), p. 15.&lt;/ref&gt;

== ශානරය නිර්වචනය කිරීම ==
[[File:Madame de Pompadour.jpg|thumb|upright|[[Madame de Pompadour]] පොතක් සමග සිය සවස් යාමය ගත කරමින්, 1756.]]
නවකතාව යනු සමීප මිනිස් අත්දැකීම් විවරණය කෙරෙන දීර්ඝ ප්‍රබන්ධ ආඛ්‍යානයකි. නූතන යුගයේ නවකතාවන් සාමාන්යසයෙන් ගද්‍යමය සාහිත්‍ය ආකෘතිය යටතේ රචනා කෙරෙන අතර 15වන සියවසේ මුද්‍රණ ශිල්පය සොයාගැනීම සහ ලාභදායී කඩදාසිය හඳුන්වා දීමත් විසින් ගද්‍ය නවකතාවේ සංවර්ධනයට තල්ලුවක් සැපයිණි.දීර්ඝ ගද්‍යමය ප්‍රබන්ධ කෘතීන් උදෙසා වත්මන් ඉංග්‍රීසියේ (සහ ස්පාඥ්ඤ භාෂාවේ) යෙදෙන වදන නවමු හෝ නවදේ හෝ අලුත් ආරක කෙටිකතාවක් හැඳින්වීමට යෙදෙන ඉතාලියානු novella යන වදනින් තද්භව වූවකි.  එහි තද්සම වදන වන ලතින් novella යන්න නව යන අරුතැති novus ඇසුරින් බිහිවුණු novellus නම් නපුංසක බහුවචන පදයෙහි ඒකවචනයයි.  &lt;ref group = note&gt;{{cite web |title= Britannica Online Encyclopedia |url= http://www.britannica.com/eb/article-9110453/novel |accessdate= 2 August 2009 |quote= The term 'novel' is a truncation of the Italian word novella (from the plural of Latin novellus, a late variant of novus, meaning &quot;new&quot;), so that what is now, in most languages, a diminutive denotes historically the parent form. The novella was a kind of enlarged anecdote like those to be found in the 14th-century Italian classic Boccaccio's Decameron, each of which exemplifies the etymology well enough.}}&lt;/ref&gt;   

=== ප්‍රබන්ධ ආඛ්‍යානයක් වීම ===
නවකතාව ඉතිහාස ලේඛනයකින් වෙන්වන්නේ ප්‍රබන්ධමය බව විසින් බව බොහෝදුරට පිළිගත් මතයයි. එහෙත් ඇතැම්විට මෙම නිර්ණායකය නොමඟ යවනසුලු විය හැකි ය . මුල් නූතන අවධිය පුරා ම ඓතිහාසික ආඛ්‍යාන රචකයෝ නිරතුරු ව කෘතියේ  යම්කිසි කොටසක් වර්ණවත් කිරීමටත් කිසියම් ඓතිහාසික කරුණක් පිළිබඳ සිය පැහැදිලි කිරීම්වලට පාඨකයාගේ විශ්වසනීයත්වය දිනාගැනීමටත් සාම්ප්‍රදායික පිළිගැනීම් පාදක කරගත් ස්වකීය වූ පරිකල්පනයන් ඇතුළත් කළෝ ය. ඉතිහාසඥයෝ ද උපදේශාත්මක අරමුණු වෙනුවෙන් ප්‍රබන්ධ සිදුවීම් ඉපදවීම සහ ගොඩනැගීම සිදු කරති. අනෙක් අතට ඉතිහාස කෘතියකින් සොයාගැනීමට සහ පෙන්වාදිය නොහැකි වන නිශ්චිත යුගයක සහ ප්‍රදේශයක සමාජ, දේශපාලනික සහ පුද්ගල යථාර්ථයන් නිරූපණය කිරීමට නවකතාවට හැකි ය. 

=== ගද්‍ය සාහිත්‍යාංගයක් වීම ===
නූතන නවකතාවේ සම්මතය බවට ගද්‍යාකෘතිය පත් ව තිබුණ ද නූතන යුරෝපීය නවකතාවේ ආදිතමයන් අතර දකුණු ප්‍රංශයේ රොමෑන්සීය බසින් රචිත පද්‍යාකෘතික වීරකාව්‍යයන්, වෙසෙසින් ම Chrétien de Troyes වැන්නන්ගේ නිර්මාණ සහ මධ්‍යම ඉංග්‍රීසි බසින් ලියැවුණු පද්‍යාකෘතික වීරකාව්‍යයන් (ජෙෆ්රි චෝසර්ගේ ද කැන්ටබරි ටේල්ස්) හමු වේ. &lt;ref&gt;Doody (1996), pp. 18-3, 187.&lt;/ref&gt; 19වන සියවසේ දී ද බයිරන් සාමිගේ දොන් ජුවන්, ඇලෙක්සැන්ඩර් පුශ්කින්ගේ ඉයුජිනි ඔනෙජින් (Eugene Onegin) සහ එලිසබෙත් බැරට් බ්ර්වුනින්ගේ  Aurora Leigh (1856) ගද්‍ය නවකතාවන් සමග තරග කළහ. ඔනෙජින් ආකෘතියේ පද්‍ය  (Onegin stanzas) 590කින් සමන්විත වික්‍රම් සෙත්ගේ The Golden Gate (1986) පද්‍යමය නවකතාවකට මෑතකාලීන නිදසුනකි. &lt;ref&gt;Doody (1996), p. 187.&lt;/ref&gt; 

=== සමීප අත්දැකීමක් වීම ===
12වන සියවස තුළ ජපානයේත් 15වන සියවස තුළ යුරෝපයේත් ගද්යා ප්ර)බන්ධය විසින් සමීප පාඨන අවස්ථාවන් සංවිධානය කරන ලදී. එහෙත් ඔඩිසි සහ ඊනිඩ් ඇතුළු පද්යාුකෘතියෙන් රචිත වීරකාව්යරයන්  නිශ්චිත ශ්රාථවක සමූහයකට සඣ්ඣායනා කෙරුණේ විය.
පුද්ගල ආඨෝපයෙන්, අනන්යය මතිමතාන්තරවලින්, සහෘද සංවේදනයන්ගෙන්, රහසිගත කාංසාවන්ගෙන්, සිත්ගන්නාසුලු විනීත බවින් යුතු නව ලෝකයක් නවකතාවන් සහ අරුමැසි කතාවන් ඇසුරු කරගනිමින් බිහිවිය. 

=== දීර්ඝ ආඛ්‍යානයක් වීම ===
අද කෙටි නවකතාව, කෙටිකතාව, ජනප්‍රිය ප්‍රබන්ධය (flsh fiction)  වැනි ගද්‍ය ප්‍රබන්ධාකෘතීන් අතර දීර්ඝතම සාහිත්‍යාංගය බවට නවකතාව පත් ව තිබේ.  කෙසේවෙතත් 17වන සියවසේ විචාරකයන් අරුමැසි කතාව සාතිශය දීර්ඝත්වයකට හිමිකම් කියන්නක් ලෙසත් නවකතාව එහි කුඩා එදිරිවාදියා ලෙසත් දුටහ. කෙසේවෙතත් මෙම ප්‍රබන්ධාකෘතීන්හි දීර්ඝත්වය පිළිබඳ වෙනස ප්‍රශස්ත නිර්වචනයක් තුළින් හඳුනාගත නොහැකිය. දීර්ඝත්වය පිළිබඳ අවශ්‍යතාවය නවකතාව ජීවන සමස්තයක් කැටිකරගත යුතු ය යන අදහස සමග සාම්ප්‍රදායික  ව බැඳී පවතී. &lt;ref&gt;[[György Lukács]] ''The Theory of the Novel. A historico-philosophical essay on the forms of great epic literature'' [first German edition 1920], transl. by Anna Bostock (Cambridge, Massachusetts: The MIT Press, 1971).&lt;/ref&gt; 

ඇගයීම් ක්‍රමවේද සැකසීමේ දී  බොහෝ සාහිත්‍ය සම්මාන ප්‍රධානෝත්සවයන් දීර්ඝත්වය නිර්ණායකයක් ලෙස සලකන බැවින් එය තවමත් වැදගත් සාධකයක් ව පවතී. &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;The Science Fiction and Fantasy Writers of America ''Nebula Award'' [http://www.sfwa.org/nebula-awards/rules/] gives the following guidelines: Novel&amp;nbsp;– 40,000 words or more; Novella&amp;nbsp;– 17,500–39,999 words; Novelette&amp;nbsp;– 7,500–17,499 words; Short Story&amp;nbsp;– 7,499 words or fewer. For this purpose, &quot;word&quot; is understood to be five characters plus one space, so, a novel must have at least 240,000 characters-with-spaces, which, in practice, does make about one hundred printed pages, a reasonable length for a novel.The [[Booker Prize]] in 2007 created a serious debate with its short-listing of [[Ian McEwan]]'s 152-page work ''[[On Chesil Beach]]'', with some critics stating that McEwan had at best written a novella.Cf. a rather unfavourable review in the [http://www.independent.ie/unsorted/features/love-in-england-before-the-60s-started-to-swing-43482.html Irish Independent]: &quot;Ian McEwan's new novel has been greeted with unqualified, sometimes ecstatic, praise from every reviewer in Britain, which may strike some readers here as a bit odd when they read the book. For a start, it's not a novel. It's barely even a novella. In some ways it's more a long short story, built around a single event and involving just two characters—if it was a play it would be a one-act two-hander.&quot;&lt;/ref&gt;

== මුල්කාලීන නවකතා ==
[[File:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|thumb|කඩදාසිය සුවිශේෂී මාධ්‍යයක් වීම: මුරසකි ෂිකිබු සිය ගෙන්ජි කථා රචනා කරමින්, 17වැනි ශතවර්ෂයේ අඳින ලද්දකි. ]]
නවකතාවේ මූලබීජයන් පුරාණ ග්‍රීසිය, 10වැනි 11වැනි සියවසේ ජපානය තුළ මෙන් ම එලිසබෙත් රාජිනියගේ සමයට අයත් එංගලන්තය තුළ ද හමුවෙතත් යුරෝපියානු නවකතාවේ ආරම්භය 1605දී පළ වූ දොන් ක්විසෝට් කෘතියත් සමග ඇරඹුණු බව සඳහන් කරනු ලැබේ. &lt;ref name=&quot;Merriam-Webster 1995&quot;&gt;''Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature''.  Kathleen Kuiper, ed. 1995. Merriam-Webster, Springfield, Mass.&lt;/ref&gt; මුල්කාලීන ව රචනා වූ දීර්ඝ ගදය ප්‍රබන්ධයන් හෙවත් නවකතාවන් යටතට ලතින් බසින් ලියැවුණු  Petronius ගේ Satyricon සහ Apuleius ගේ The Golden Ass , 6වැනි සහ 7වැනි සියවස්වල සංස්කෘත බසින් ලියැවුණු දණ්ඩීන්ගේ දශකුමාර චරිතය සහ 7වැනි සියවසේ බානභට්ටයන් විසින් ලියැවුණු  කාදම්බරිය, 11වැනි සියවසේ ජපානයේ මුරසකි ශිකිබු ලියූ ගෙන්ජි කථා, 12වැනි සියවසේ අරාබි ලේඛක ඉබ්න් තුෆේල් (Ibn Tufail) ලියූ Hayy ibn Yaqdhan , 13වන සියවසේ තවත් අරාබි නවකතාකරුවෙක් වූ ඉබ්න් අල් නෆිස් (Ibn al-Nafis) ලියූ Theologus Autodidactus සහ 14වන සියවසේ චීන බසින් ලියැවුණු ලුඹ් ගුඇන්ශොංග්(Luo Guanzhong) ගේ Romance of the  Three Kingdoms ගැනේ.

මුරසකි ශිකිබුගේ ගෙන්ජි කතා ලොව පළමු නවකතාව ලෙස අර්ථදක්වා ඇති අතර &lt;ref&gt;''The Tale of Genji.'' Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2014. Web. 06 Apr. 2014. &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581365/The-Tale-of-Genji&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Japanese''. Reischauer, Edwin O. Belknap Press.  Cambridge, MA 1980. p.49. ISBN 0-674-47178-4.&lt;/ref&gt; ඒකීය ධාරණාවකින් යුතු වීම , චරිත ගොඩනැංවීමට අවධානයක් දක්වා තිබීම, මනෝවිද්‍යානුකූල ගවේෂණය වැනි Marie de La Fayette ගේ La Princesse de Clèves පැසසුමට ලක් වීමට හේතු වූ සියලුම උත්කෘෂ්ඨ ගුණාංගයන්ගෙන් සමන්විත වේ. &lt;ref&gt;''Identity in Asian Literature'' edited by Lisbeth Littrup. Richmond, Surrey: Curzon Press, 1996, p. 3.&lt;/ref&gt; සොංග් රජසමය තුළ චීනයේ සිදු වූ නාගරීකරණය සහ මුද්‍රිත ග්‍රන්ථවල ව්‍යාප්තිය; මිංග් රාජසමයේ දී මුඛ පරම්පරාගත කථාන්දර සම්ප්‍රදාය ප්‍රබන්ධ නවකතා බවට සවිඥාණික ව පරිණාමය වීමට බලපෑවේ ය. සමකාලීන යුරෝපීය සංවර්ධනයන් සියවස් ගණනක් ගත වනතුරුත් නොසිදු වූ අතර සමාන ප්‍රස්ථාවන් ලබාදීමට කඩදාසිය බිහිවනතුරු ඉවසා සිටින්නට කාලයට සිදු විය.

ඉබ්න් තුෆේල්ගේ හයි ඉබ්න් යක්දාන් සහ ඉබ්න් අල් නෆිස්ගේ තියෝලොගස් ඔටෝඩිඩැක්ටස් යනු දාර්ශනික සහ දේවධාර්මික උපදේශනයන් අරමුණු කරගත්තකි. මේ අරුතින් ගත්විට හයි ඉබ්න් යක්දාන් සැලකිය හැක්කේ දාර්ශනික නවකතාවකට මුල්කාලීන නිදසුනක් ලෙස වන අතර &lt;ref name=&quot;Jon&quot;&gt;Jon Mcginnis, ''Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources'', p. 284, [[Hackett Publishing Company]], ISBN .&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Attar&quot;&gt;[[Samar Attar]], ''The Vital Roots of European Enlightenment: Ibn Tufayl's Influence on Modern Western Thought'', Lexington Books, ISBN .&lt;/ref&gt; තියෝලොගස් ඔටෝඩිඩැක්ටස් සැලකිය හැක්කේ මුල්කාලීන දේවධාර්මික නවකතාවක් ලෙස ය. &lt;ref name=&quot;Meyerhof&quot;&gt;[[Muhsin Mahdi]] (1974), &quot;''The Theologus Autodidactus of Ibn at-Nafis'' by Max Meyerhof, Joseph Schacht&quot;, ''Journal of the American Oriental Society'' '''94''' (2), pp. 232–234.&lt;/ref&gt; පිටමං කරනු ලැබ දිවයිනක් තුළ වෙසෙමින් සිය දිවි රැකගන්නා මානව සමූහයක් පිළිබඳ කියැවෙන හයි ඉබ්න් යක්දාන් කෘතියේ ආභාෂය ඩැනියෙල් ඩිෆෝගේ රොබින්සන් ක්රූසෝ කෘතිය විසින් ලබා ඇති බවට සැක කළ හැක්කේ එහි ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් 1711 වන විට නිකුත් වී තිබුණු නිසා ය. &lt;ref&gt;''The Improvement of Human Reason, exhibited in the life of Hai Ebn Yokdhan: written in Arabic above 500 Years ago, by Abu Jaafar Ebn Tophail'' [...] ''newly translated from the original Arabick, by Simon Ockley'' (London: W. Bray, 1711).&lt;/ref&gt;

වීරකාව්‍ය, නවකතාව සමග සමානකම් කිහිපයක් දක්වන අතර අඛණ්ඩ දහරාවක් ලෙස නොවුනත් බටහිර නවකතා සම්ප්‍රදාය කාව්‍යමය වීරකාව්‍යයන්ගේ පෙදෙස දක්වා ම ඔබ්බට දිවෙයි. 18වන සියවසේ අගභාගයේ දී සහ  19වන සියවස මුල දී සොයාගනු ලැබූ ඇංග්ලෝ-සැක්සනියානු වීරකාව්‍යයක් වූ බියොවුල්ෆ් (Beowulf : ක්‍රි.ව.750–1000) පිළිබඳ  ව මෙන් ම සුමේරියානු ගිල්ගමේෂ් වීරකාව්‍යය ( Epic of Gilgamesh ක්‍රි.පූ.1300–1000) වැනි ආසියාතික වීරකාව්‍යයන් සහ රාමායණය (ක්‍රි.පූ.400 සහ ක්‍රි.ව.200) සහ මහාභාරතය (ක්‍රි.පූ.4වැනි සියවස) වැනි භාරතීය වීරකාව්‍යයන් පිළිබඳ ව ද මුල් නූතන යුරෝපය නොදැන සිටියහ. ටෝරාව, කුරාණය, බයිබලය වැනි අනෙකුත් යුරෝපීය නොවූ කෘතීන් ද කථාන්දරවලින් පිරී පවතින අතර එබැවින් ගද්‍ය නවකතාවන්හි සංවර්ධනයට ද සැලකිය යුතු බලපෑමක් සිදුකර තිබීමටත් ඒ අරුතින් නවකතාවන් ද ඇතැම්විට එමගින් ආභාෂයන් ලබා ඇති බැව් කීමට ද හැකිය.

මීළඟට 18වන සියවසේ ඇරඹුමත් සමග ප්‍රංශ ගද්‍ය පරිවර්තනයන් විසින් හෝමර්ගේ කෘතීන් පුළුල් ජනකායක් වෙතට ගෙනගිය අතර ඔවුහු ඒවා නවකතාවේ මූලාරම්භයන් ලෙස සැලකූහ. &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[Anne Dacier]]'s translations, 1699 and 1708, turned Homer's verses into prose and generated an uproar among European intellectuals, who were surprised by their archaic tone.&lt;/ref&gt;

සම්භාව්‍ය ග්‍රීක සහ රෝම ගදය ආඛ්‍යානයන් අතර ප්ලේටෝගේ සංවාද, පෙට්රෝනියස්ගේ Satyricon ප්‍රමුඛ උපහාසාත්මක මාදිළියත්, සැමෝස්ටාහි ලූෂන්ගේ විස්මයජනක කත්න්දරත්,  Lucius Apuleius ගේ ප්‍රාක්-පිකාරෙස්කමය වූ  The Golden Ass මෙන් ම හෙලිඩෝරස් සහ ලොන්ගස් වැනි ග්‍රීක ජාතිකයන්ගේ වීරපුරුෂමය අරුමැසි කතාවන් ද වැනි කෘතීන්ගෙන් යුතු වූ උපදේශනාත්මක දහරාවක් ද විය &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Good surveys are: John Robert Morgan, Richard Stoneman, ''Greek fiction: the Greek novel in context'' (Routledge, 1994), Niklas Holzberg, ''The ancient novel: an introduction'' (Routledge, 1995), Gareth L. Schmeling, ''The Novel in the Ancient World'' (Leiden and Boston: Brill, 1996) and Tim Whitmarsh (hrsg.) ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel'' (Cambridge University Press 2008).&lt;/ref&gt;. Daphnis and Chloe (ක්‍රි.ව. 2වන සියවස) නම් සුප්‍රකට ග්‍රීක නවකතාව Longus ගේ නිර්මාණයක් විය.

== මධ්‍යකාලීන අවධිය 1100-1500 ==

=== නයිට්වරුන්ගේ කථා හෙවත් උදාර පුරුෂයන් සහිත අරුමැසිය ===
{{Main article|Chivalric romance}}
[[File:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|thumb|upright|චෝසර් ''[[Troilus and Criseyde]]''සජ්ඣායනා කරමින් 15වැනි සියවස මුල්භාගයේ සිතුවමකි. [[Corpus Christi College, Cambridge|Cambridge]] හි[[Corpus Christi College, Cambridge|Corpus Christi College]] හි පිහිටා ඇත. ]]
අරුමැසි කතාව නැතිනම් chivalric romance යනු උච්ච මධයතන අවධියේ සහ මුල් නූතන යුරෝපයේ ප්‍රභූ රසවතුන් අතර ප්‍රචලිත වූ ගද්‍යයෙන් හෝ පද්‍යයෙන් ලියැවුණු ආඛ්‍යාන විශේෂයක් විය. බොහෝවිට  වීරචාරිකාවක යෙදෙන උදාර නයිට්වරයකු කේන්ද්ර  කරගත් චමත්කාරජනක වික්‍රමයන්ගෙන් යුතු වූ මේවා  chanson de geste සහ වීරත්වය විෂය කරගත් අනෙකුත් වීරකාව්‍යයන්ගෙන් වෙන් වූයේ  විෂමලිංගික ප්‍රේමය සහ විනීතාචාරයන් උත්කර්ෂයට නැංවීම විසිනි. පසුකාලීන අරුමැසි කතාවන්හි, වෙසෙසින් ම ප්‍රංශ සම්භවයකින් යුතු කෘතීන්හි වංශවත් ප්‍රේමය ප්‍රමුඛ තේමාවන් උත්කර්ෂයට නැංවීම පිණිස කැපී පෙනෙන නැඹුරුවක් පෙන්නුම් කෙරුණි.

ආරම්භයේ දී අරුමැසි සාහිත්‍යය පුරාණ ප්‍රංශ බසින්, ඇංග්ලෝ නෝර්මන් බසින් සහ ඔසිටන් බසින් ද, පසුකාලීන ව ඉංග්‍රීසි, ඉතාලි සහ ජර්මන් භාෂා වලින් ද රචනා විය. 13වන සියවසේ මුල් යුගයේ දී අරුමැසි කතාවන් බොහෝසෙයින් රචනා වූයේ ගද්‍යයෙනි‍ෙ

පද්‍යයෙන් ගද්‍ය කෙරෙහි යොමු වීම 13වන සියවසේ දී සිදු විය. prose Lancelot හෙවත් wulgate cycle තුළ මෙ සමයට අයත් සාහිත්‍ය නිර්මාණ කොටස් ඇතුලත් විය. මෙම සංග්‍රහය 1470 ගණන්වල මුල දී ලියැවුණු තෝමස් මැල්රෝයිගේ Le Morte de Arthur කෙරෙහි වක්‍ර ව බලපෑවේ ය. ගද්‍යාකෘතිය කතුවරුන්ගේ ප්‍රසාදය ඉක්මනින් ම දිනාගැනීමට සමත් විය. ඒ සම්ප්‍රදායක් වශයෙන් ගද්‍ය ස්වරූපයෙන් රචනා වී තිබුණු ප්‍රබල ඓතිහාසික ප්‍රවාත්තීන් සමග ජනප්‍රිය කතාන්දර සංයෝග කිරීමට කතුවරුන්ට හැකිවීමත්, පරිවර්තනය සාපේක්ෂ ව පහසු විමත් නිසා ය.

ජනප්‍රිය සාහිත්‍යය ද අරුමැසිමය තේමාවන් කැඳවාගත් මුත් ඒ උත්ප්‍රාසාත්මක, උපහාසාත්මක හෝ සෝපාහාසාත්මක අරමුණු පිණිස විය. අරුමැසි කතාවන් පුරාවෘත්තයන්, සුරංගනා කතාවන්, සහ ඉතිහාස ප්‍රවෘත්තීන් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ මුත් 1600 පමණ වනවිට ඒ යල්පැනගිය සාහිත්‍යයක් බවට පත් වූ අතර මිගුවෙල් දි  සර්වැන්තේස් දොන් කිහොතේ කෘතිය තුළින් ඒ ප්‍රසිද්ධියේ ම නිර්දය උපහාසයට ද ලක් කළේය. නමුදු මධ්‍යකාලීනත්වය පිළිබඳ නූතන ප්‍රතිරූපය අන් කවර මධ්‍යකාලීන සාහිත්‍ය ශානරකටත් වඩා අරුමැසිය තුළින් ආභාෂය ලැබූවක් වන අතර මධ්‍යකාලීන යන යෙදුම ද වික්‍රමාන්විත නයිට්වරුන්, අන්තරායන්ට පත් යුවතියන් සහ භයානක මකරුන් වැනි සංකල්ප රූපයන් කරා අප ගෙන යයි.

1800 ආසන්න සමයේ දී ගොතික් ප්‍රබන්ධයේ වර්ධනයත් සමග අරුමැසිය හා බැදුණු ආශ්රියතාර්ථයන් නවීකරණය විණි. ගොතික් නවකතා ලෙස හදුන්වන්න වරතමානයා බහුලව ඇති නවකතා ආකෘතියයි.

===කෙටි නවකතාව===
නවකතාව යන යෙදුම 19වන සියවසේ යුරෝපයේ පැවති අසාසිටින්නන්ට කතාන්දර කීමේ සම්ප්රඇදාය තුළ දැකගත හැකි වූ කෙටිකතා සම්පාදනය  දක්වා ම දිවෙයි. පිළිසඳර කතාවන්හි ආරම්භක ලක්ෂ්‍යයන් ලෙස සුරංගනා කතාවන්, විසුළු සහ  කවටකතාවන් යොදා ගැනුණු අතර  සිය ධර්මානුශාසනාවන්හි දී ඇතැම්විට පූජකවරයකු ධර්මෝපදේශ කථාවක් ඇතුළත් කිරීම ද සම්ප්‍රදායක් ව පැවතුණි. මෙවැනි කථා ඇතුළත් ලිඛිත සංග්‍රහයන් ලෙස පූජකවරුන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ලියැවුණු ධර්මෝපදේශ කථා සංග්‍රහයන්ගේ පටන් බොකෑෂියෝගේ ඩිකැමරන් (1354)  සහ ජෙෆ්රි චෝසර්ගේ කැන්ටබරි ටේල්ස් (1386-1400) දක්වා වූ කථා සංග්‍රහයන් හඳුනා ගත හැකි ය. ඩි කැමරන්හි 1348 ගණන්වල දී මහාමාරිය වසංගතයෙන් බේරී ෆ්ලොරන්ස්හි ෆියෙසොල් කඳු වෙතට පළා යමින් සිටි කාන්තාවන් හත්දෙනෙකු සහ මිනිසුන් තිදෙනෙකු ගෙන් සමන්විත දසදෙනෙකු කියනු ලබන කථා සියයක් ඇතුළත් වෙයි.

== පුනරුද අවධිය: 1500-1700 ==
[[File:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|thumb|1474: The customer in the copyist's shop with a book he wants to have copied. This illustration of the first printed German [[Melusine]] looked back to the market of manuscripts.]]
ඉතිහාසය සහ ප්‍රබන්ධය අතර අද දවසේ පවතින විභේදනය මෙම යුගයේ දී දක්නට නොවූ අතර ඉතාමත් නොදියුණු අභව්‍ය සිදුවීම් මුල් නූතන යුගයේ මුද්‍රිත වෙළඳපොළ තුළ වූ බොහෝ ඓතිහාසික ලේඛනවල සඳහන් විය. අද්භූත සිදුවීම් සහ ඓතිහාසික අසංගතතාවන් සමූහයක් තුළ කථා පුවත දිගහැරුණද Thomas Malory ගේ Le Morte d’Arthur හි (1471) විලියම් කැක්ස්ටන්ගේ සංස්කරණය (1485) මිලදී ගැනුණේ සැබෑ ඓතිහාසික ප්‍රවෘත්තියක් ලෙස සලකමිනි. 14 වන සියවසේ දී රචනා වූ එහෙත් 18වන සියවස තුළ මුද්රිදත පිටපත් වශයෙන් සංසරණය වූ &lt;ref&gt;The [[English Short Title Catalogue|ESTC]] notes 29 editions published between 1496 and 1785 [http://estc.bl.uk/F/YMU7APITB3P8CLP4R6J16RSRKXTRGRN9HE79F36U1UPQP8QVU9-05108?func=short-sort&amp;set_number=093136&amp;sort_option=01---A02---A ESTC search result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128182018/http://estc.bl.uk/F/YMU7APITB3P8CLP4R6J16RSRKXTRGRN9HE79F36U1UPQP8QVU9-05108?func=short-sort&amp;set_number=093136&amp;sort_option=01---A02---A|date=2016-01-28}}&lt;/ref&gt; සර් ජෝන් මැන්ඩවිල්ගේ වොයේජස්හි  වූ කාන්තාරීය සූර්යතාපයෙන් මිදීමට සිය යටිපතුල් ඡත්‍රයක් වශයෙන් භාවිත කළ ඒකපාදික ඉතියෝපියානුවන් වැනි ස්වාභාවික අරුමයන් සත්‍ය කරුණු වශයෙන් පිළිගැනීමට ලක්විය. මෙම කෘති ද්වය ම ප්‍රබන්ධ කෘති වශයෙන් හඳුනාගත්තේ පසුකාලීනව ය.

16 සහ 17 සියවස්වල දී ඉතිහාසය ප්‍රබන්ධයෙන් වෙන්වීමට බලපෑ සාධක දෙකක් විය. මුද්‍රණ ශිල්පයේ සොයාගැනීමත් සමග ම චැප්බුක්ස් හෙවත් සිල්ලර පොත් හරහා දැනුම සහ රසවින්දනය උදෙසා සාපේක්ෂ ව ලාභදායී වෙළඳපළක් බිහි විය. මෙම ශානරයේ වඩාත් ම ආකර්ෂණීය දායාදය වූයේ 17වැනි සහ 18වැනි සියවස්වල belles letters නම්, සාලංකාරද ග්‍රාම්‍යද නොවූ ප්‍රවණතාව නියෝජනය කළ ලේඛකයන් ය. දෙවැනි කඩඉම වූයේ නුතන සාහිත්‍යයේ අධික අළෙවියක් පෙන්නුම් කළ ප්‍රථම කෘතිය වූ  ගාර්සියා මොන්තාල්වෝ ලියූ Amadis de Gaula  නම් ස්පාඤ්ඤ නවකතාවයි. කෙසේනමුත් මෙය belles lettres ශෛලියට අයත් වූවක් ලෙස පිළිගැනීමට ලක් වූයේ නැත. ඇමඩිස් කෘතිය රොමෑන්සීය කථාකලාවේ මූලරූපයක් වූ අතර එය 17වැනි සියවසේ සිට විකාශ වෙමින් පැවති නුතන නවකතාවේ දිශානතිය වෙනතකට යොමු කළේ ය.

=== චැප්බුක්ස් හෙවත් සිල්ලර පොත් ===
චැප්බුක්ස් යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ මුල්නූතන යුරෝපයේ ජනප්‍රිය සාහිත්‍ය තුළ දැකගත හැකි වූ මුද්‍රිත කෘති විශේෂයකි. කඩදාසි පිටකවරවලින් සමන්විත බොහෝවිට කුඩා ප්‍රමාණයේ පොත් පිංච විශේෂයක් වූ මේවා නිෂ්පාදනය කෙරුණේ  තනි කඩදාසියක් ලෙස මුද්‍රණය කර එය පිටු 8, 12, 16 සහ 24 ආදී වශයෙන් නවා ගැනීමෙනි. ලක්ෂණ නොවූ දාරුමුද්‍රා චිත්‍ර වලින් හැඩකෙරුණු මේවායේ වූ සිතුවම් ඇතැම්විට පෙළට කිසිදු අදාළත්වයක් නොපෙන්වූ මෙන් ම නීරසද විය. මේවා ජනප්‍රිය මුද්‍රණ වශයෙන් සැළකීමට මෙම සිතුවම් අන්තර්ගත කිරීම හේතු විය.  මුද්‍රිත ග්‍රන්ථ පහසුවෙන් මිලදී ගැනීමට හැකිවීමත් සමග ම 16වන සියවසේ දී ඉස්මතු වූ  මෙම ප්‍රවණතාව 17 සහ 18වැනි සියවස්වල දී එහි උච්චත්වය කරා පැමිණුනු අතර පංචාංග, ළමා සාහිත්යවය, ජනකතා, ළමා ගී, පුස්තිකයන්, කාව්‍යයන් සහ දේශපාලන හෝ ආගමික ප්‍රකාශනයන්  වැනි අනේකවිධ වූ කෙටිකාලීන දහරා මෙන් ම ජනප්‍රිය හෝ ජන සාහිත්‍යයන් ද චැප්බුක්ස් වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් විය. &lt;ref name=&quot;mit.edu&quot;&gt;{{cite web|title=Chapbooks: Definition and Origins|url=http://web.mit.edu/21h.418/www/nhausman/chap1.html|publisher=Massachusetts Institute of Technology|accessdate=19 April 2015}}&lt;/ref&gt;

මෙහි සඳහන් වූ ආකාරයේ සාහිත්‍යයක් හැඳින්වීම උදෙසා චැප්බුක් යන වදන පබඳින ලද්දේ 19වන සියවසේ දී ය. ප්‍රංශ හා ජර්මන් භාෂාවන්හි ඇති සමරුත් දෙන වදන් පිළිවෙළින්  bibliothèque bleue (නිල් පොත) සහ Volksbuch වෙයි. &lt;ref&gt;From ''[[chapmen]]'', chap, a variety of [[peddler]], which folks circulated such literature as part of their stock.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Magaret Spufford|Spufford, Margaret]] |date=1984|title= The Great Reclothing of Rural England|url=https://archive.org/details/greatreclothingo0000spuf |publisher= Hambledon Press|location= London|isbn= 0-907628-47-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author= Leitch, R. |date=1990|title='Here Chapman Billies Take Their Stand': A Pilot Study of Scottish Chapmen, Packmen and Pedlars|work=Proceedings of the Scottish Society of Antiquarians 120|pages= 173–188}}&lt;/ref&gt; චැප්බුක්ස්වල මූලික ඓතිහාසික වස්තු විෂයන් වූයේ පුරාණ ඉතිහාසඥයන්ගේ රචනාවල සංක්ෂිප්තයන්, නයිට්වරුන් පිළිබඳ ජනප්‍රිය මධ්‍යකාලීන ඉතිහාස කතාවන්, කවට වීරවරුන්ගේ කථා, ආගමික පුරාවෘත්ත සහ කවටකතා හා උපමා කථා ය. &lt;ref&gt;See Rainer Schöwerling, ''Chapbooks. Zur Literaturgeschichte des einfachen Lesers. Englische Konsumliteratur 1680–1840'' (Frankfurt, 1980), [[Magaret Spufford]], ''Small Books and Pleasant Histories. Pleasant Fiction and its Readership in Seventeenth-Century England'' (London, 1981) and Tessa Watt, ''Cheap Print and Popular Piety 1550–1640'' (Cambridge, 1990).&lt;/ref&gt;මෙම අලුතින් මුද්‍රිත කෘති නාගරික පුරවැසියන්ගේ සහ ව්‍යාපාර උදෙසා නගරවලට පැමිණි නාගරික වෙළඳුන්ගේ ගෘහමය අංගයක් බවට පත්විය. ලාභදායී ලෙස මුද්‍රණය කෙරුණු ඉතිහාස කතාවන් 17වැනි සහ 18වැනි සියවස්වල දී වෙසෙසින් ම විද්‍යාර්ථින් සහ  බාල වයස්වල නාගරික පාඨකයන් අතර (ලිංගභේදයකින් තොර ව) ජනප්‍රියත්වයට පත්විය. &lt;ref&gt;See Johann Friedrich Riederer German satire on the widespread reading of novels and romances: &quot;Satyra von den Liebes-Romanen&quot;, in: ''Die abentheuerliche Welt in einer Pickelheerings-Kappe'', vol. 2 (Nürnberg, 1718). [http://www.pierre-marteau.com/editions/1718-liebes-romane.html online edition]&lt;/ref&gt; 

1530ත් 1540ත් අතර මුල් නූතන වෙළඳපොළ තුළ වූ කෘති  ලාභදායී චැප්බුක්ස් ලෙස සහ ඉහළ මට්ටමේ මිලාධික විලාසිතාමය සහ ආකර්ෂණීය belles letters ශෛලියේ කෘති ලෙස බෙදනු ලැබේ. Amadis  සහ රැබෙලාගේ Gargantua and Pantagruel   මෙම බෙදුමට අදාළ ව වැදගත් කෘති දෙකක් වෙයි. මෙම කෘති ද්වය ම  belles lettres  පාඨකයන්ට වඩා ආමණත්‍රණය කළේ ජනප්‍රිය ඉතිහාස කතා කෙරෙහි ඇති වූ නව රසිකත්වයට ය. වෙලුම් රැසකින් යුතු ප්‍රබන්ධමය ඉතිහාස ප්‍රවෘත්තියක් වූ  ඇමඩිස් කෘතිය ජනප්‍රිය ප්‍රබන්ධයන්ගෙන් වාර්තාගත අලෙවියක් පෙන්නුම් කළ ප්රථමයා වූ අතර ශෛලිය සහ සෞන්දර්යාත්මකබව පිළිබඳ ව විවාදයක් ඇවිළවීමට ද සමත් විය. නමුත් ගර්ගැන්ටුවා ඇන්ඩ් පැන්ටගෘයල්  ආකෘතිය විසින් නූතන ජනප්රිබය ඉතිහාස පුවතක් වුවද සැබැවින් ම සිදුකළේ එකී ශානරයේ ශෛලිමය ලක්ෂණයන් උපහාසයට ලක්කිරීමයි.  පහත් සහ උසස් සාහිත්යවයන් යන බෙදීම 17වැනි සහ 18වැනි සියවස්වල ජනප්රි ය සාහිත්ය  වෙළඳපොළ තුළ මෙන් ම  belles lettres සාහිත්ය්ය වෙළඳපොළ තුළ ද  වෙසෙසින් විද්යැමාන විය. පහත්/ඕලාරික චැප්බුක්ස්වලට මිගුවෙල් සර්වැන්තේස්ගේ දොන් ක්විසෝට්(1605/1615) නැනි කෘතිවල සංක්ෂිප්තයන් ඇතුළත් විය. &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;''The history of the ever-renowned knight Don Quixote de la Mancha containing his many wonderful and admirable achievements and adventures'' (London: W.O./ H.) is an example here, Wing: 1522:14, today in the possession of the [[British Library]].&lt;/ref&gt; 

නූතනයේ දී චැප්බුක්ස් යන යෙදුම වර්තමානයේ පළවන කෙටි, අඩුමිල පොත් පිංච උදෙසා ද පොදුවේ භාවිත වෙයි.  

=== වීරපුරුෂමය අරුමැසිය ===
{{main article|Heroic romances|17th-century French literature}}
වීරපුරුෂමය අරුමැසිය යනු  17වැනි සියවසේ දී (ප්‍රධාන වශයෙන් ම ප්‍රංශය තුළ)  තුළ නැගී ආ  ප්‍රබන්ධ සාහිත්‍යයේ තවද එක් ශානරයක් වෙයි.
:ප්‍රංශය තුළ නූතන සාහිත්යෙයේ මූලාරම්භයන් ව්‍යාජ වූ එඩේර පෙවෙතක වේශය ගත් අතර මුල්කාලීන ප්‍රංශ නවකතාවක් වූ  Honore d'Urfe (1568-1625) ගේ සම්භාවනීය L'Astrée (1610) ඉතාමත් නිවැරදි ව පැස්ටොරාලීය තේමාවක් නිරූපණය කළේ ය. සෑම අතින් ම කෘත්‍රිම වූ මෙම විචක්ෂණ සහ පුළුල් නිර්මාණය විවිධ වූත් විශාල වූත් අත්පිටපත් ප්‍රමාණයක් බිහිකළ පුළුල් සාහිත්‍යයකට මූලාශ්‍රය විය. එය ක්‍රියාව විසින් මූලික වශයෙන් ම මලානික සහ භාවානුගත වුවත්  L'Astrée හි ඒ වන විට ප්‍රංශය තුළ එහි උච්චත්වය කරා යමින් තිබුණු තේජස කෙරෙහි වු ප්‍රමාණවිරහිත ඇල්ම සහ ඒ ඇසුරු කළ නොසැලෙන ගුණය උද්දීපනය කරන පෙදෙසක් ද විය. මේ නොසැලෙන ගුණය වූ කලී එතෙක් වීරපුරුෂමය අරුමැසිය යනුවෙන් හඳුනාගෙන සිටි ශානරයෙහි නිර්මාතෘ වූ  Marin le Roy de Gomberville (1603-1674) විසින් නිරූපිත වූ දෙය විය. පැරණි මධ්‍යකාලීන සාහිත්‍යය සංරචකයන් ප්‍රචණ්ඩ ලෙස ඒ තුළ පෙනී සිටි අතර විස්මයජනක යුධමය නිර්භීතභාවය විස්මයජනක වූ අලංකාරයක් ඇති කළේය. නමුත් කාලීන සමාජයේ සහ භාෂාවේ සලු පිළියෙන් සියල්ල දවටා තිබුණි. කෘතියේ වීරවරයන්ගේ නිර්භීත සහ විනීත ගති පැවතුම් සම්බන්ධයෙන් විශ්වසනීයත්වයක් ඇති කරනු වස් රොමෑන්තික වේශනිරූපණයකින් කෘතිය තුළ පෙනී සිටිනුයේ එවක සමාජයේ ප්‍රසිද්ධ ව සිටි චරිතයන් බව ඇඟවෙන ඉඟි නිරන්තරව සැපයුණි.
:Chisholm, Hugh, ed. (1911). ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press. A publication now in the public domain. 

=== උපහාසාත්මක අරුමැසි කතා ===
[[File:Richard Head 1666.png|left|thumb|[[Richard Head]], ''The English Rogue'' (1665)]]
වංචාවකට හසුවන පුද්ගලයකු හරහා හාස්‍යයක් ජනිත කිරීම ෆැබිලෝක්ස් සම්ප්‍රදායත් සමග යුරෝපීය කෙටි නවකතාවේ අනිවාර්ය අංගයක් බවට පත් විය. Till Eulenspiegel (1510), Lazarillo de Tormes (1554), Grimmelshausen's Simplicissimus Teutsch(1666–1668) සහ එංගලන්ත ජාතික රිචඩ් හෙඩ්ගේ The English Rogue (1665) කැපී පෙනෙන නිදසුන් අතරට ගැනේ. යට කියන ලද කෘති විසින් දියුණු කෙරුණු සාහිත්‍යය වීරවරයකු සහ ඔහුගේ ජීවිතය මුල්කරගත්තේ විය. විරවරයාව හාස්‍යජනක අකරතැබ්බයන්ට ‍හසුවන අයුරු දැක්වීම හරහා ඔහු අනුකම්පා සහගත ගොදුරක් බවට පත්වන අයුරු හෝ තමාට හමුවන වංචනිකයන් සූක්ෂම අයුරින් පරදවන අයුරු දැක්වීම පිණිස මෙහි සිද්ධි දාමය යොමු විය. 

වීරපුරුෂමය අරුමැසිය උපහාසාත්මක ලෙස හාස්‍යානුකරණයට ලක්කළා වූ සහ බොහෝවිට ම එය අවමන් සහගත සරදමකට හසු කිරීමෙන් ඒ කළා වූ හෙයින්රිච් විටන්විලර්ගේ රිංග් සහ ප්‍රංශුවා රැබෙලාගේ ගර්ගැන්ටුවා ඇන්ඩ් පැන්ටගෘයල් යන කෘති එක පෙළට තැබීමෙන් උපහාසාත්මක අරුමැසිවල තවත් ප්‍රභේදයක් හඳුනාගත හැකි වේ. සර්වැන්තේස්ගේ දොන් කිවිසෝට් කෘතිය විසින් උපහාසාත්මක අරුමැසියට නව හැඩයක් සපයනු ලැබී ය. එහි වීරවරයා ඇමඩීසියානු සම්ප්‍රදායට අයත් කෘති අධික ලෙස කියවීම හේතුවෙන් සිහින ලොවක අතරමං වන්නෙකි. 

Paul Scarronගේ Roman Comique (1651–57), යුරෝපීය ආගම් පිළිබඳ උපහාසයකින් යුතු ව ප්රංලශ බසින් රචනා වූ කර්තෘ අඥාත වූ  Rozelli , Alain-René Lesageගේ Gil Blas(1715–1735), හෙන්රි ෆීල්ඩිංගේ Joseph Andrews (1742) සහ Tom Jones (1749), මෙන්ම Denis Diderot විසින් 1773 ලියන ලදුව 1796දී මරණාපරව පළවුණු Jacques the Fatalist මෙකී සම්ප්‍රදායට අයත් අනෙකුත් වැදගත් කෘති අතර වේ. &lt;ref&gt;Compare also: Günter Berger, ''Der komisch-satirische Roman und seine Leser. Poetik, Funktion und Rezeption einer niederen Gattung im Frankreich des 17. Jahrhunderts'' (Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1984), Ellen Turner Gutiérrez ''The reception of the picaresque in the French, English, and German traditions'' (P. Lang, 1995), and Frank Palmeri, ''Satire, History, Novel: Narrative Forms, 1665–1815'' (University of Delaware Press, 2003).&lt;/ref&gt;

=== ඉතිහාස කතා ===
[[File:1719-heathcot-robinson-crusoe.png|thumb|1719 newspaper reprint of ''Robinson Crusoe'']]
අද දැකගත හැකි ආකාරයේ ප්‍රබන්ධයන් සහ කාව්‍යයන් උදෙසා වෙන්වූ වෙළඳපොළක් 17වැනි සියවසේ අගභාගය වනතුරු දක්නට නොවී ය. 18වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ දී පත්‍රිකා, ආවර්ජනා,  සංචාරාඛ්‍යාන, දේශපාලන විශ්ලේෂණ, සැබෑ ඉතිහාසයන්, අරුමැසි කථා, කාව්‍ය සහ නවකතා ආදී සෑම පොතක් ම විකුණනු ලැබුවේ පොදුවේ ඉතිහාස සහ දේශපාලන යන ශීර්ෂය යටතේ ය. 

මේ අන්දමින් ශාස්ත්‍රාලීය ඉතිහාස ලේඛන සහ මාධ්‍ය වාර්තා සමග ප්‍රබන්ධ ඉතිහාසයන්ද එකම ගණයේ ලා සැලකීම මධ්‍යකාලීන යුගයේ අවසානයේ පටන් ඉතිහාඥයන් විසින් විවේචනය කරනු ලැබිණි. ඒ සත්‍ය සිද්ධි පිළිබඳ නොවන ලියැවිල්ලක් වන ප්‍රබන්ධ රචනාවන් ඉතිහාස ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් ගැනීම වැරදි විශ්වාසයන්ට මගපෙන්වන බැවිණි. කෙසේ නමුත් 1670ගණන් වන විට තත්ත්වය වෙනස් විය. 

ඉතිහාස කතා රූපය ගත් අරුමැසි ආකෘතියට අයත් Madame d'Aulnoy, César Vichard de Saint-Réal,&lt;ref&gt;See his ''Dom Carlos, nouvelle histoire'' (Amsterdam, 1672) and the recent dissertation by Chantal Carasco, ''Saint-Réal, romancier de l'histoire: une cohérence esthéthique et morale'' (Nantes, 2005).&lt;/ref&gt; Gatien de Courtilz de Sandras&lt;ref&gt;Jean Lombard, ''Courtilz de Sandras et la crise du roman à la fin du Grand Siècle'' (Paris: PUF, 1980).&lt;/ref&gt;, සහ Anne-Marguerite Petit du Noyer වැනි අයගේ කෘති සත්‍යතාවය පිළිබද  පැහැදිලි සදහන් කිරීමකින් තොර ව ඉතිහාස කතා පළකිරීමට පසුබිම සලසා දුන්නේ ය.   

17වැනි සියවසේ සහ 18වැනි සියවසේ මුල්භාගයේ දී ප්‍රබන්ධයන්ට සත්‍ය ඉතිහාසයන් සමග ගැටලුවකින් තොරව අලෙවි වීමට හැකි පරිදි විකල්පයන් භාවිත වු අතර ඒ හරහා තමන්ට අපහාසය පිළිබද නඩු පවරනු ලැබූ විට තමන් විසින් රචනා කරනා ලද්දේ ප්‍රබන්ධයක් මිස සත්‍යයක් නොවන බවත් පැවසීමට කතුවරුන්ට ඉඩ විවර විය.  

17වැනි සියවසේ සහ 18වැනි සියවසේ මුල්භාගයේ ලියැවුණු ප්‍රබන්ධ කෘතීන්හි පූර්විකාවන් සහ මාතෘකා පිටු තුළ මෙම ක්‍රමවේදයට නිදසුන් හමුවන අතර ඉතිහාස කතාවන් අරුමැසිමය ප්‍රබන්ධයක් ලෙස ඉදිරිපත් කළ හැකි වූ මුත් සත්‍ය සිද්ධීන් නිරූපණය කිරීමෙන් වැළකිය යුතු විය.  Roman à clef යනු නිදසුනකි. මීට වෙනස් ව තවත් කෘති වාර්තාමය ඉතිහාස ප්‍රවෘත්ති ලෙස රචනා වූ මුත් ඒවා ඇතැම්විට මුළුමනින් ම නිර්මිත බවට වූ චෝදනාවට ද ලක්විය. සමාජීය ඉතිහාසයන් සහ පුද්ගලකේන්ද්‍රීය ඉතිහාසයන් වශයෙන් වූ බෙදීමක් ද තවදුරටත් හදුනාගත හැකි වූ අතර අරුමැසි කතාවක් හෝ නවකතාවක් ලෙසින් සදහන් නොකෙරුණු ඩැනියෙල් ඩිෆෝගේ රොබින්සන් කෲසෝ මේ ගණයට අයත් විය. එය අරුමැසිමය ගුණයෙන් යුතු වූ මුත් පූර්විකාවට අනුව එය ඉතාමත් නිශ්චිත වශයෙන් පුද්ගලකේන්ද්‍රීය ඉතිහාස ප්‍රවෘත්තියක සත්‍ය වාර්තාවක් ලෙසින් කියවිය යුතු විය. &lt;ref&gt;Daniel Defoe, [http://www.pierre-marteau.com/editions/1719-robinson-crusoe/p-iii.html ''Robinson Crusoe''] (London: W. Taylor, 1719)&lt;/ref&gt; 

=== සර්වැන්තේස් සහ නූතන නවකතාව ===
{{See also|Picaresque novel}}
අරුමැසි කතාවට විකල්පයක් වශයෙන් නවකතාව නැගී ඒම සිදුවූයේ සර්වැන්තේස්ගේ Novelas Exemplares (1613) පළවීමත් සමග ය. පෝල් ස්කැරන්ගේ Roman Comique විසින් මේ ප්‍රවණතාවය තවත් ඉදිරියට ගෙන යන ලදී. 

17වැනි සියවසේ පසුභාගයේ විචාරකයන් ගද්‍ය ප්‍රබන්ධයේ ඉතිහාසය දෙස ආපසු හැරී බැලීමේදී නූතන නවකතාව කරා ගෙන ඇති සාහිත්‍යයික හැරවුම අගය කරනු පෙනේ. &lt;ref&gt;See [Du Sieur,] &quot;Sentimens sur l'histoire&quot; in: ''Sentimens sur les lettres et sur l'histoire, avec des scruples sur le stile'' (Paris: C. Blageart, 1680) [http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html online edition] and Camille Esmein's ''Poétiques du roman. Scudéry, Huet, Du Plaisir et autres textes théoriques et critiques du XVIIe siècle sur le genre romanesque'' (Paris, 2004).&lt;/ref&gt; ප්‍රංශ බසින් ලියැවුණු මුල් ම පරිපූර්ණ කෘති වන්නේ ස්කැරන්ගේ කෘතිත් madame de La Fayetteගේ  &quot;Spanish history&quot; Zayde කෘතියත් ය. මෙම සාහිත්‍යමය නැග්ම madame de La Fayetteගේ Princesse de Clèves කෘතියට මග විවර කළ අතර පසුකාලීන ව ප්‍රංශ කෘතියවල අනන්‍ය වස්තු විෂය බවට මෙහි තේමාව පත්විය. {{citation needed|date=August 2015}}

ඕලන්දය තුළ පළකෙරුණු ප්‍රංශ කෘතිවල ශීර්ෂ පාඨයන් මෙම ශානරමය වෙනස පිළිබද ව යුරෝපයට දැනුම් දෙන ලද අතර ජාත්‍යන්තර වෙළදපොළක් ඇතිකරගැනීමට සමත් විය. සමකාලීන විචාරකයන් විසින් සංක්ෂිප්ත බව, දැවැන්ත වීර වෘත්තාන්ත බවට පත් වීමේ ආශාවකින් තොර වීම; එනම් රිද්මය නැවුම් සහ සරළ වීම; අද්‍යතන ජීවිතය කේන්ද්‍ර කරගැනීම සහ මුළුමනින් ම කලු හෝ සුදු චරිත නොවීම යන ගුණාංග නව ශානරයෙහි යහපත් ගුණාංග වශයෙන් දක්වන ලදී.&lt;ref&gt;See the preface to ''The Secret History of Queen Zarah'' (Albigion, 1705)– the English version of Abbe Bellegarde, &quot;Lettre à une Dame de la Cour, qui lui avoit demandé quelques Reflexions sur l'Histoire&quot; in: ''Lettres curieuses de littérature et de morale'' (La Haye: Adrian Moetjens, 1702) [http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html online edition]&lt;/ref&gt; නාගරිකයන් පිළිබද ඕපාදූපවල සහ දුසිරිත්වල ආරංචිකරුවකු වශයෙන් ක්‍රියාකිරීමට තිබූ හැකියාව නවකතාවේ ශුභසිද්ධියට ඉවහල් විය. කථාපුවත් මෑත ඉතිහාසයේ සත්‍ය සිදුවීම් බව පවසන ලද්දේ එහි සදාචාර අරමුණු සපුරාගැනීම පිණිස ය. ඒ වෙනුවෙන් සත්‍ය නම් සමග ප්‍රබන්ධ නම් ද භාවිත කෙරුණු අතර Mercure Gallant විසින් 1670දී මේ උපක්‍රමය හදුන්වා දෙනු ලැබී ය. &lt;ref&gt;DeJean, Joan. ''The Essence of Style: How the French Invented Fashion, Fine Food, Chic Cafés, Style, Sophistication, and Glamour'' (New York: Free Press, 2005).&lt;/ref&gt;

අපූරු යතුරු සිදුරු ආනන්දයක් සපයමින් ලිපි හුවමාරු සහ මතක සටහන් සාහිත්‍යය තුළ දිස්වීමට පටන් ගැනීමත් සමග ඒ ඇසුරින් හසුන්මය නවකතාව නම් සාහිත්‍යාකෘතියද බිහි වූ අතර අපවාද-ප්‍රබන්ධයකට ප්‍රබල නිදසුනක් වෙමින්  Aphra Behnගේ Love-Letters Betweeen a Nobleman and His Sister (1684/ 1685/ 1687) පළ විය. සාහිත්‍යමය වශයෙන් නැගී ඒමට පෙර නවකතා කියවීම හුදෙක් රසිකයන්ට  පමණක් සීමා වී පැවතුණි. &lt;ref&gt;Warner, William B. [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft2g5004r2;chunk.id=0;doc.view=print ''Preface From a Literary to a Cultural History of the Early Novel''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205120909/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft2g5004r2;chunk.id=0;doc.view=print |date=2014-12-05 }} In: Licensing Entertainment - The Elevation of Novel Reading in Britain, 1684–1750 University of California Press, Berkeley · Los Angeles · Oxford: 1998.&lt;/ref&gt;

කෙසේ නමුත් මුල්කාලීන ඉංග්‍රීසි නවකතා අතරින් එකක් වූ ඩැනියෙල් ඩිෆෝගේ රොබින්සන් කෲසෝ කෘතිය මෙම කෘතිවලට වෙනස් මගක් ගනිමින් දූපතක හුදකලා ජීවිතයක් තෝරාගන්නකු පිළිබද අපූරු වෘතාන්තයක් තුළින් අරුමැසිමය ලක්ෂණ පෙන්වීමට සමත් විය. ආකර්ෂණීය නාගරික තරුණ වීරවරයින් පිරිසක් මැදිකරගනිමින් වේගයෙන් ගලායන කථාපුවතක් ඇසුරින්  ඒවායෙහි වූ කුතුහලාත්මකබව, සදාචාරවත්බවින් බැහැර ක්‍රියාවන්, සංක්ෂිප්ත කථා වින්‍යාසයක් {{citation needed|date=August 2015}}ඇතුළු යට කියන ලද නවකතාවල සෑම ලක්ෂණයක් ම පාහේ සිය නවකතාව තුළ ඩිෆෝ විසින් හැර දැමෙයි. කෙසේ නමුත් Eliza Haywood ගේ Love in Excess (1719/20) නම් දීර්ඝ නවකතාවට මෙන් ම සැමුවෙල් රිචඩ්සන්ගේ Pamela, or Virtue Rewarded (1741){{citation needed|date=August 2015}} නවකතාවට බිහිවන්නේ මෙකී සාහිත්‍යමය වර්ධනය පසුබිම් කරගනිමිනි. ඇතැම් සාහිත්‍ය ඉතිහාසඥයෝ  ඉංග්‍රීසි නවකතාවේ ආරම්භය කෲසෝ වෙතින් නොව රිචඩ්සන්ගේ පැමෙලා වෙතින් ඇරඹුණු බවට ගණන් බලති. &lt;ref name=&quot;asj.upd.edu.ph&quot;&gt;Cevasco, George A.  [http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-05-03-1967/cevasco-pearl%20buck-chinese-novel.pdf ''Pearl Buck and the Chinese Novel''], p. 442.  Asian Studies - Journal of Critical Perspectives on Asia, 1967, 5:3, pp.437-451.&lt;/ref&gt;

== 18වන සියවසේ නවකතාව ==
18 වැනි සියවසේ  නවකතාවේ නැගීම පිළිබද ප්‍රවාදය ගොඩනැගෙන්නේ ඉයන් වොට්ගේ rise of the novel නම් වටිනා අධ්‍යයනය 1957 දී පළවීමත් සමග ය.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[Ian Watt]]'s, ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding'' (London, 1957) set the phrase and inspired a number of ensuing publications. Major titles are here John J. Richetti, ''Popular Fiction before Richardson. Narrative Patterns 1700–1739'' (1969), Lennard J. Davis, ''Factual Fictions: The Origins of the English Novel'' (New York: Columbia University Press, 1983), J. Paul Hunter, ''Before Novels: The Cultural Contexts of Eighteenth-Century English Fiction'' (New York: Norton, 1990), and a volume of the journal ''Eighteenth Century Fiction'' brought out under the title [http://digitalcommons.mcmaster.ca/ecf/vol12/iss2/ &quot;Reconsidering The Rise of the Novel&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408005529/http://digitalcommons.mcmaster.ca/ecf/vol12/iss2/|date=2010-04-08}} (which appeared in January–April 2000). Research in [[Aphra Behn]], [[Delarivier Manley]], and [[Eliza Haywood]] has changed the picture since the 1970s with a focus on the two generations of female authors who dominated the stage into the 1720s. Major studies and text editions have been provided here by Patricia Köster, Ros Ballaster, Janet Todd and Patrick Spedding. A compound story is here [[Josephine Donovan]], ''Women and the Rise of the Novel, 1405–1726'' revised edition (Palgrave Macmillan, 2000).&lt;/ref&gt; නවකතාව යනු නූතනයේ බිහිවුණු නව මාධ්‍යයක් බව පවසන ඔහු එය  ඩැනියෙල් ඩිෆෝ, සැමුවෙල් රිචඩ්සන් සහ හෙන්රි ෆීල්ඩිං වැනි ලේඛකයන් විසින් කළ බිහිකළ යථාර්ථවාදී සාහිත්‍යයේ ඵලයක් බව පෙන්වා දෙයි. &lt;ref&gt;''The Rise of the Novel'', chapter 2.&lt;/ref&gt;18වැනි සියවසේ නවකතාව අරබයා ඇති වූ මෙම නව අර්ථකතනය පෙර යුගයන්හි වූ  දීර්ඝ අරුමැසිමය කථාන්දර නවකතා ලෙස නොව නවකතාවට පහළ සාහිත්‍ය අවධියක නියෝජනයන් ලෙස සැලකීමකට තුඩු දිණි. &lt;ref&gt;Doody (1996), pp.2-3.&lt;/ref&gt; කෙසේ නමුත් මාග්‍රට් ඈන් ඩූඩි වැනි  අය මීට එකග නොවේ. ඇය දක්වන්නේ  නවකතාවේ ආරම්භය හුදෙක් 18වන සියවසේ සිදුවූවක් නොවන බවත් නවකතාවේ ඉතිහාසය වසර දෙදහසකට අධික බවත් 18වැනි සහ 19වැනි සියවස්හි අරුමැසිමය සම්ප්‍රදායන් හරහා පැමිණි එය අද දක්වාම පැවතෙන එක ම දහරාවක් බවත් ය. &lt;ref name=&quot;renamed_from_1996_on_20140427075722&quot;&gt;Doody (1996), p. 1-2.&lt;/ref&gt; 18වැනි සියවසේ ඇති වූ නවකතාවේ නැගීම පිළිබද ප්‍රවාදය වැදගත් තැනක් ගන්නේ ඉංග්‍රීසි ඇතුළු දීර්ඝ ආඛ්‍යානයන් උදෙසා රොමෑන් වැනි වෙනත් යෙදුමක් භාවිත වන භාෂාවන් හි ය.&lt;ref name=&quot;Doody 1996, p. 15&quot; /&gt;  නවකතාකරුවකු සහ විචාරකයකු වන ඇල්බර්ට් ජේ. ජෙරාඩ් The Triumph of the Novel (1976) හි රැබෙලා, සර්වැන්තේස්, පින්චන්, බෝර්හේස්, ගාර්සියා මාර්කේස් සහ ජොයිස්ගේ Finnegans Wake සහ නැබකොව්ගේ Adaවිසින් බිහිකරන ලද යථාර්ථවාදයෙන් බැහැර වූ තවත් සාහිත්‍ය දහරාවක් හදුනා ගනු ලබන අතර ඉයන් වොට්ගේ නවකතාවේ නැගීම; නවකතා කලාවේ අනන්‍ය ලක්ෂණය වශයෙන් පිළිගත් යථාර්ථය ගෙනහැර දැක්වීම හේතුවෙන්  ප්‍රබන්ධ යථාර්ථය  සැබෑ ජීවිතයට එකඟ විය යුතු ද?  යන ගැටුමට මුලපුරන්නක් ලෙස දකියි. &lt;ref&gt;Albert J. Guerard ''The Triumph of the Novel'' (Chicago: University of Chicago Press, 1976), p.12.&lt;/ref&gt;

මේ මතවාද අනුව සලකා බලන විට 18වැනි සියවසේ දී සිදු වූ දෙය වඩාත් නිවැරදි ව විස්තර කළ යුත්තේ නවකතාවේ නැගීම වශයෙන් නොව යථාර්ථවාදී ප්‍රබන්ධයේ නැගීම වශයෙනි. සැබවින් ම ඉයන් වොට් මුල්කාලීන ගද්‍ය ආඛ්‍යානයන්ගේන් වෙන්වූවක් ලෙස නවකතාව දැකීමට පෙළඹවූයේ ද මෙකී සාහිත්‍යමය ලක්ෂණය ම ය. &lt;ref&gt;''The Rise of the Novel'' (Harmondsworth: Penguin Books, 1963, p.10.&lt;/ref&gt;
[[File:1769 Laurence Sterne Tristram Shandy v6 p70.jpg|thumb|[[Laurence Sterne]], ''[[Tristram Shandy]]'', vol.6, p.70-71 (1769)]]

=== දාර්ශනික නවකතාව ===
{{main article|Philosophical fiction}}
18වැනි සියවසේ ඇති වූ නවකතාව සම්බන්ධ විවාදය දාර්ශනික&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;See for the 17th- and 18th-century philosophical novel: The chapter &quot;The Spinozistic Novel in French&quot;, in [[Jonathan Israel|Jonathan Irvine Israel]], ''Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity 1650–1750'' ([[Oxford University Press]], 2002), p.591-599, Roger Pearson, ''The fables of reason: a study of Voltaire's &quot;Contes philosophiques&quot;'' (Oxford University Press 1993), Dena Goodman, ''Criticism in action: Enlightenment experiments in political writing'' ([[Cornell University Press]] 1989), Robert Francis O'Reilly, ''The Artistry of Montesquieu's Narrative Tales'' (University of Wisconsin., 1967), and René Pomeau and Jean Ehrard, ''De Fénelon à Voltaire'' (Flammarion, 1998).&lt;/ref&gt; සහ පර්යේෂණාත්මක නවකතාවන් බිහි වීම කෙරේ බලපා ඇත. 

දාර්ශනික නවකතා 18වැනි සියවසේදී අමුතුවෙන් නිපදවනු ලැබූ දෙයක් නොවී ය. දාර්ශනික රචනා වශයෙන් සැලකිය හැකි ප්ලේටෝගේ සංවාදයන්ද ප්‍රබන්ධ ආකෘතියක් යොදාගනිමින් ඉදිරිපත් කරන ලද්දේ විය. තෝමස් මුවර්ගේ Utopia (1516) සිට ටොමාසෝ කැම්පනෙල්ලාගේ City of the Sun (1602) දක්වා වූ කෘති විසින් මේ ස්වභාවයේ කෘති අතරට මනෝරාජ්‍ය ආකෘතියද එක්කරන ලදී. මේ ස්වභාවයේ කෘති සලකන ලද්දේ ප්‍රබන්ධ නවකතා වශයෙන් නොව දාර්ශනික රචනා වශයෙනි. 1740ගණන්වල Utopia: or the happy republic; a philosophical romance (1743) නමින් පළ වූ මුවර්ගේ කෘතියේ නව සංස්කරණ විසින් සම්ප්‍රදායේ අනාගත නාමය වහරට එක්කරන ලදී.  {{citation needed|date=August 2015}}

සිය දාර්ශනික අදහස් ඉදිරිපත් කිරීමට වෝල්ටෙයාර් විසින්ද අරුමැසි කථාව යොදාගන්නා ලදී. ඒ ඔහුගේ Micromegas: a comic romance. Being a severe satire upon the philosophy, ignorance, and self-conceit of mankind (1752, English 1753) හි ය. ඔහුගේ Zadig (1747) සහ Candide (1759) ප්‍රංශ විප්ලවයට මෙන් ම නූතන සාහිත්‍යයට ද මගපෙන්වූ රචනා බවට පත් විය. ජීන් ජැක්විස් රූසෝ ප්‍රබන්ධාත්මක බව තරමක් දුරට බැහැර කරමින් රචනා කළ සිය Emile: or, On Education (1762) තුළ ශානරයන් ද්වයෙහි සන්ධානයක් ගොඩනැගීමට සමත් විය. {{citation needed|date=August 2015}}

ලෝරන්ස් ස්ටර්න්ගේ The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman (1759–1767) රේඛීය ආඛ්‍යානය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ලියූ පර්යේෂණාත්මක නවකතාවකි. මෙම කෘතියේ කතුවරයා විසින් කථාපුවත තුළ වරින්වර පාඨකයා ව අමතන අවස්ථාවන් මෙන් ම ශෝකය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස කලුපැහැ පිටුවක් සහ කථා පුවත පිණිස ලේඛකයාගේ කටුසටහන දැක්වීමට අත්අකුරින් ලියූ පිටුවක් වැනි වැනි දෘෂ්‍ය උපක්‍රමද ප්‍රබන්ධමය නවතාවයන් ලෙස යොදාගෙන තිබේ. ජොනතන් ස්විෆ්ට්ගේ A Tale of a Tub (1704) මෙකී දහරාවේ මුල්කාලීන පූර්වාදර්ශයක් විය.{{citation needed|date=August 2015}}

=== 18වැනි සියවසේ අරුමැසි කථාව ===
[[File:Richardson pamela 1741.jpg|left|thumb|[[Samuel Richardson]]'s ''[[Pamela, or Virtue Rewarded|Pamela]]'' (1741)]]
අරුමැසි කතාව යටපත් කරමින් නවකතාව නැගී ආ සමයේ අරුමැසි කතාව ප්‍රමුඛ ව දැකිය හැකි වූයේ ස්පාඥ්ඥ සහ ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය තුළ ය.  17වැනි සියවසේ දෙවන අර්ධය තුළ බටහිර යුරෝපය පුරා ම පාහේ කෙටිනවකතාවන් නව සාහිත්‍යාංගයක් ලෙස පිළිගැනීමට ලක් ව තිබුණද ඉංග්‍රීසි සහ ස්පාඥ්ඥ සාහිත්‍යයන් විසින් එය එක එල්ලේ ම බැහැර කර තිබුණි. {{citation needed|date=August 2015}}

කෙසේනමුත් නවකතාව පිළිගැනීමට ලක් ව තිබුණද තවමත් මුල් අරුමැසිය කෙරෙහි වූ ඇල්ම ඒ තුළ ද විද්‍යාමාන විය. නිදසුනක් ලෙස Fénelon ගේ Telemachus (1699/1700) තුළ වීරාභිවාදනය සහ උදාර පුරුෂත්වය අභිනන්දනය විය. ජේන් බාකර් 1715 දී ලියැවුණු සිය Exilius  තෙලමැකුස් අනුගමනය කරමින් ලියැවුණු නූතන අරුමැසියක් ලෙසින් ප්‍රචාරකවාදී ව ප්‍රකාශ කරන්නටද යෙදුණි.&lt;ref&gt;See the preface to her [http://www.pierre-marteau.com/editions/1715-exilius.html ''Exilius''] (London: E. Curll, 1715)&lt;/ref&gt; 1720දී පළ වූ රොබින්සන් කෲසෝ කෘතියේ තෙවැනි වෙලුමට ලියූ පෙරවදනේ දි  කථාපුවත මුලුමනින් ම ගොතන ලද්දක් යැයි ද එවැනි පුද්ගලයකු කිසිදා නොසිටියේ යැයිද පවසමින් එය මුලුමනින් ම අරුමැසි කතාවක් යැයි කී සැමට දැඩි ව පහර දුන්නේ වී නමුත් සිය කෘතිය ඩිෆෝ විසින් මුල දි හදුන්වන ලද්දේ අරුමැසියක් ලෙසිනි. 

18වැනි සියවසේ රොමෑන්ටික් ව්‍යාපාරය අරුමැසිය යන යෙදුම කෙරෙහි සුබවාදී වීම තුළ අරුමැසිය කෙරෙහි වූ විරෝධයන් ජයගැනීමට හැකි විය. ගොතික් අරුමැසි නවකතාව වැනි ප්‍රවණතාවන් ඇතිවීම වෙසෙසින් නිදසුන් කළ හැකි ය. මීට අමතර ව වෝලටර් ස්කොට්ගේ ඓතිහාසික නවකතාවන් තුළ ද අරුමැසිමය සංරචක ප්‍රබල ලෙස යෙදී තිබෙනු  දක්නා ලදී.{{citation needed|date=August 2015}} මේ යුගය වනවිට රොබින්සන් කෲසෝ නවකතාවක් ලෙස හදුනාගෙන තිබුණු අතර 18වන සියවසේ සාහිත්‍ය විසින් බිහිකළ නව යථාර්ථවාදී ප්‍රබන්ධය විසින් ඊට පසුබිම සකස් කරන ලදී. {{citation needed|date=August 2015}}

19වන සියවසට අයත් කාලසීමාව තුළ ද එමලි බ්‍රොන්ටේ &lt;ref name=&quot;Moers, Ellen 1978&quot; /&gt; වැනි බ්‍රිතාන්‍ය ලේඛකයන් විසින් මෙන් ම නැතෑනියෙල් හෝතෝන් සහ හර්මන් මෙල්විල් වැනි අදුරු අරුමැසි නවකතාකරුවන් ලෙස හදුන්වනු ලබන ලේඛකයන් විසිනුත් අරුමැසි කතාව සුරක්ෂිත කෙරෙන ලදී. &lt;ref name=&quot;Literary Terms 1995 p.450&quot;&gt;''A Handbook of Literary Terms'', 7th edition, ed. Harmon and Holman (1995), p.450.&lt;/ref&gt;

=== භාවමය නවකතාව (Sentimental Novel) ===
{{main article|Sentimental novel}}
භාවමය නවකතාවන් සිය චරිතවල මෙන් ම පාඨක සිත් තුළ ද ඇතිවන හැගීම් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළහ. රළු මෙන් ම මොළොක් අවස්ථාවන්හිදී පුද්ගල මනස ක්‍රියාකරන ආකාරය පිළිබිඹු වන අවස්ථා බොහෝකොට ම ඇතුළත් වුණු අතර සිද්ධි දාමය ද  ඒ පිණිස ම යොමු ව තිබුණි.  අරමුණ වූයේ ආදර්ශවත් චරිත සහ හැසිරීම් හරහා සංවේදී අවස්ථාවන්හි දී පැවතිය යුතු වඩාත් සුදුසු මනෝභාවයන් පෙන්වාදීම යි. සුදුසු පරිදි මනෝභාවයන් හැසිරවීමේ හැකියාව යහපත් ජීවිතයකට සහ මනුෂ්‍ය සබදතාවලට මගපෙන්වන බව කතුවරුන්ගේ විශ්වාසය විය. &lt;ref&gt;Richard Maxwell and Katie Trumpener, eds., ''The Cambridge Companion to Fiction in the Romantic Period'' (2008).&lt;/ref&gt;

තරුණ තරුණියන් අතර ගුණධර්ම සහ ආගමික භක්තිය වගාකිරීමට ලියූ බව සදහන් කළ සැමුවෙල් රිචඩ්සන්ගේ පැමෙලා නිදසුනක් ලෙස දැක්විය හැකි ය. සල්ලාල පුද්ගලයකුගේ මෙහෙකාරියක් ලෙස කටයුතු කරන ඇයට සිය සමාජ තත්වය තුළ සිය ආදරය පතන ගෙහිමියාගේ ගොදුරක් වීමට නියමිත වුවත් අධිෂ්ඨානපූර්වක ව ඉන් මිදෙමින් ඔහු ව ද යහමගට ගන්නා අයුරු මෙහි දැක්විණි. {{citation needed|date=August 2015}}

1760 ගණන් වනවිට පුරුෂ චරිතයන්ද වීරවරයන් වශයෙන් යොදාගැනෙන අන්දම දැකගත හැකි විය. ලෝරන්ස් ස්ටර්න්ගේ  Sentimental Journey (1768) හි ප්‍රධාන චරිතය වූ යොරික් නමැති දැඩි හාස්‍යජනක චරිතය  නිදසුනක් වේ. ඔලිවර් ගෝල්ඩ්ස්මිත්ගේ Vicar of Wakefield (1766) සහ හෙන්රි මැකෙන්සිගේ Man of Feeling (1771) වඩා විශිෂ්ට ආදර්ශ චරිතයන් බිහිකරන ලදී. {{citation needed|date=August 2015}}

යහගුණ කථාවන්හි සාහිත්‍ය ලක්ෂණයන්හි ආභාෂය ලබමින්  කාමකතාවන්හි උපසංස්කෘතියක් නැතොත් ප්‍රතිසංස්කෘතියක්ද බිහි විය. ග්‍රීක සහ ලතින් කෘතිවල පරිවර්තනයන් විසින් මීට පෙර සියවස තුළ belles lettres නම් ප්‍රවණතාවට අයත් කෘති කෙරෙහි කරන ලද දැඩි විපර්යාසාත්මක බලපෑමද මේ කෙරෙහි ඉවහල් විය. &lt;ref&gt;The elegant and clearly fashionable edition of ''The Works of [[Lucian]]'' (London: S. Briscoe/ J. Woodward/ J. Morphew, 1711), would thus include the story of &quot;Lucian's Ass&quot;, vol.1 p.114-43.&lt;/ref&gt;රිචඩ් හෙඩ්ගේ English Rogue (1665) වැනි උපහාසාත්මක නවකතාවක් සිය වීරවරුන් ව නාගරික ගණිකා නිවාසයන් කරා තල්ලුකර යැවූ අතර ඇෆ්රා බෙන් වැන්නියක් සිය වීරවරියන් ව උසස් මට්ටමේ ගණිකාවක් වැනි නව වෘත්තීන්හි නියැලෙන්නියන් බවට පත්කරන ලදී. &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[Aphra Behn]]'s ''[[Love-Letters Between a Nobleman and His Sister]]'' (1684/ 1685/ 1687)&amp;nbsp;– with her heroine becoming a high-tier prostitute&amp;nbsp;– had explicit sex scenes and nonetheless became a classic that male and female readers of taste could openly praise.&lt;/ref&gt;

belles lettres කෘති සිය ප්‍රකාශනය පිණිස වෙනත් මාධ්‍යයන් හමු වන තුරු ම දැඩි ව ගැටෙමින් වුව ද මෙම සම්ප්‍රදාය යටතේ ම ලියැවුණි. යහගුණ කථාව පිළිගත් ගුණධර්මයන්ට සහමුලින් ම ප්‍රතිපක්ෂ වෙමින් ලියැවුණු ජෝන් ක්ලෙලන්ඩ්ගේ Fanny Hill (1748) කෘතියත් සමග මෙම නව සම්ප්‍රදාය ඇරඹිණි. අශ්ලීල කෘතියක් ලෙස විරුදාවලියක් ලැබීමට සමත් වූ  ෆැනී හිල් කෘතිය ගණිකාවකගේ  දෘෂ්ටිකෝණයෙන් එකී ජීවිතයේ සෞන්දර්ය සහ විශිෂ්ටත්වය මතුකර පෙන්වමින් ලියැවූනක් විණි. &lt;ref&gt;See Robert Darnton, ''The Forbidden Best-Sellers of Pre-Revolutionary France'' (New York: Norton, 1995), Lynn Hunt, ''The Invention of Pornography: Obscenity and the Origins of Modernity, 1500–1800'' (New York: Zone, 1996), Inger Leemans, ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700'' (Nijmegen: Vantilt, 2002), and Lisa Z. Sigel, ''Governing Pleasures: Pornography and Social Change in England, 1815–1914'' (January: Scholarly Book Services Inc, 2002).&lt;/ref&gt;

නව සමාජ ක්‍රමයට අනුගත වීමට අසමත් වන ඉහළ තනතුරක් දරන්නකු දැක්වෙන ජොහෑන් වුල්ෆ්ගැන්ග් වොන් ගතේ ගේ The Sorrows of Young Werther (1774) පළවීමත් සමග නොවැළැක්විය හැකි පරිදි දෘෂ්‍යමාන ගැටලු ඉස්මතු විය. Pierre Choderlos de Laclosගේ Les Liaisons dangereuses (1782) මෙහි අනෙක් නිදසුන වූ අතර කලාකාමී වංශවතුන් පිරිසකගේ සදාචාර විරෝධී තෘප්තිය එහි නිරූපිත විය. {{citation needed|date=August 2015}}

===18වන සියවසේ් දී නවකතාව පිළිබද වූ සමාජ මතය=== 
====සංස්කෘතික වටිනාකම් වෙනස්වීම====  
1700 පමණ වන විට ප්‍රබන්ධ යනු වංශවතුන්ට පමණක් සීමා වූ රසවින්දනයක් නො වීය. මුද්‍රිත ග්‍රන්ථ ඉතා කෙටිකලකින් ම සෑම තරාතිරමක ම පාඨකයන්ට ළගා වීමට හැකියාව ලබාගන්නා ලදී. ස්පාඤ්ඤය නව රැළි ඇතිකිරීමේ පුරෝගාමියා වුවත් පසු ව ප්‍රංශ ලේඛකයන් සර්වැන්තේස්, de Quevedo සහ Alemán වැනි ලේඛකයන් අභිබැවීමට සමත් විය. 1670 දී Huet පෙන්වාදෙන පරිදි එය සමාජ චාරිත්‍රයන් නිරූපණයේ කළ වෙනසක් විය. &lt;ref group = note&gt;&quot;We owe (I believe) this Advantage to the Refinement and Politeness of our Gallantry; which proceeds, in my Opinion, from the great Liberty which the Men of France allow to the Ladies. They are in a manner Recluses in Italy and Spain; and separated from Men by so many Obstacles, that they are scarce to be seen, and not to be spoken with at all. Hence the Men have neglected the Art of Engaging the Tender Sex, because the Occasions of it are so rare. All the Study and Business there, is to surmount the Difficulties of Access; when this is effected, they make Use of the Time, without amusing themselves with Forms. But in France, the Ladies go at large upon their Parole; and being under no Custody but that of their own Heart, erect it into a Fort, more strong and secure than all the Keys, Grates, and Vigilance of the Douegnas. The Men are obliged to make a Regular and Formal Assault against this Fort, to employ so much Industry and Address to reduce it, that they have formed it into an Art scarce known to other Nations. 'Tis this Art which distinguishes the French from other Romances, and renders the Reading of them so Delicious, that they cause more Profitable Studies to be neglected.&quot; Pierre Daniel Huet, ''The History of Romances'', transl. by Stephen Lewis (London: J. Hooke/ T. Caldecott, 1715), pp. 138–140.&lt;/ref&gt;විනෝදකාමී  විවෘත ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාගමයන් ප්‍රංශ සභාවන්හි මුණගැසෙන ජීවිතය  වශයෙන් වන බවට දැක්මක් නව ප්‍රංශ කෘති විසින් හදුන්වාදෙන ලදී. 

1660ගණන්වල සිට 1690ගණන් දක්වා කාලය තුළ ඕලන්ද ජාතිකයන් විසින් ප්‍රංශ කෘති හොර රහසේ පළකිරීම ඇරඹීමත් සමග තවත් හැරවුමක් ඇතිවිය. &lt;ref&gt;See for the following: Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (eds.), ''Le Magasin de L'univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade: Papers Presented at the International Colloquium, Held at Wassenaar, 5–7 July 1990'' (Leiden/ Boston, MA: Brill, 1992).&lt;/ref&gt;ඕලන්ද ප්‍රකාශන සමාගම් ප්‍රංශයේ විලාසිතාමය කෘති චෞර ලෙස පිටපත් කරමින් දේශපාලනික සහ අපවාද පුවත් ප්‍රබන්ධගත කිරීමේ  (scandalous fiction) නව වෙළදපොළක් ඇතිකරගත්හ. This led to a market of European rather than French fashions in the early 18th century. 18 වැනි සියවස මුල දී ප්‍රංශ විලාසිතාවන්ට එරෙහි ව යුරෝපීය වූ වෙළදපොළක් ඇතිකිරීමට මෙය තුඩු දුන්නේ ය. &lt;ref&gt;See also the article on [[Pierre Marteau]] for a profile of the European production of (not only) political scandal.&lt;/ref&gt;

[[File:1711 The Court and City Vagaries.jpg|150px|thumb|right|Intimate short stories: ''The Court and City Vagaries'' (1711).]]
1680 ගණන්වන විට යුරෝපියානු විලාසිතාමය දේශපාලනික නවකතාවන්හි ආභාෂය ලබමින් පෞද්ගලික අපවාද පුවත් රචනයේ දෙවන රැල්ලක් බිහි විය. සිය දේශපාලනික ජීවිත සහ පුද්ගලික ප්‍රේම කතා ගැන ලියූ කාන්තාවන්ගේ සාහිත්‍යයක් බිහි වූ හෙග් සහ ලන්ඩන් නගර ඇසුරු කරමින් බිහි වූ අතර සිය  ශෘංගාර ජීවිත ගැන උදම් ඇනීම පිණිස ජර්මන් සිසුන් ද මේ ප්‍රවණතාව අනුකරණය කරන ලදී. &lt;ref&gt;See ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel'' (Berlin: J. A. Rüdiger, 1720), p.424–427 and the novels written by such &quot;authors&quot; as Celander, Sarcander, and Adamantes at the beginning of the 18th century.&lt;/ref&gt; ලන්ඩනය, නෙදර්ලන්තයේ අඥාත ප්‍රකාශකයන්ගේ ජාත්‍යයන්තර වෙළදපොළ සහ හැම්බර්ග් හා ලිප්සීග් නගර මෙයට දායකත්වය සපයන ලදී. &lt;ref group = note&gt;The standard study, though problematic with its theory of historical delays, is here Jürgen Habermas, ''The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry Into a Category of the Bourgeois Society'' [1962], translated by Thomas Burger (MIT Press, 1991).&lt;/ref&gt;සරසවි සිසුන් සහ ලන්ඩනයේ ඉහළ පැළැන්තියේ පවුල්වල දියණියන් වැනි අය සමාජය කම්පනයට පත්කරන විෂයයන් ගැන ලියන්නට ගැනීමත් සමග සාර්ධර්ම වෙනසක් අවශ්‍ය බවට සමාජය හඩනගන්නට පටන් ගත්හ. &lt;ref group = note&gt;The ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love. Familiarly discours'd, by a society of persons of quality'' (London: J. Morphew, 1712) celebrate how easy it has become for private individuals to write little novels&amp;nbsp;– the entire book wants to prove this in the End. For criticism of the new production see the ''Entertainments'' pp.74–77, Jane Barker's preface to her [http://www.pierre-marteau.com/editions/1715-exilius.html ''Exilius''] (London: E. Curll, 1715), and ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel'' (Berlin: J. A. Rüdiger, 1720), pp.424–427.&lt;/ref&gt;

18 වැනි සියවසේ නවකතාකරුවන්ගේ දෙවන පරපුරේ මූලික ඉළක්කය මේ ප්‍රතිසංවිධානය විය. 1850 පමණ වනවිට  The Spectator වැනි සගරා පණගැන්වූ සමාජ පසුබිම් වෙනස අගය කළෝ ද ඔවුහු ය.  The Spectator සගරාවේ 10 වැනි අංකය දැන් කළ යුතු ව තිබෙන්නේ සදාචාරය ඔප්නැංවීමට සබුද්ධිකත්වය යොදාගැනීමත්, සබුද්ධිකත්වය ශක්තිමත් කිරීම සදහා සදාචාරය යොදාගැනීමත් යැයි සදහන් කළේ ය. එනම් දර්ශනය අදුරු ගුහාවලින් සහ පුස්තකාලවලිනුත් විදුහල් සහ සරසවිවලිනුත් එළියට ගෙන සමාජ සංගම් සමිති තේ-කෝපි මේස වෙත ගෙන යාම යි. එය කීය. නවකතාව අරභයා විවේචනාත්මක විචාරයන් එතෙක් සිදු වී නොතිබිණ.&lt;ref group = note&gt;See for a European perspective: Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (eds.), ''The Cambridge history of literary criticism'', vol. IV (Cambridge University Press 1997); for greater detail Ernst Weber, ''Texte zur Romantheorie: (1626–1781)'', 2 vols. (München: Fink, 1974/ 1981) and the individual volumes of Dennis Poupard (et al.), ''Literature Criticism from 1400 to 1800: Critical Discussion of the Works of Fifteenth-, Sixteenth-, Seventeenth-, and Eighteenth-Century Novelists, Poets, Playwrights, Philosophers, and Other Creative Writers'' (Detroit, Mich.: Gale Research Co, 1984 ff.).&lt;/ref&gt; නවකතාවේ ඉතිහාසය පිළිබද ප්‍රථම නිබන්ධය  Marie de La Fayette ගේ Zayde (1670) නවකතාවේ සංඥාපනය විය. 

සියවස මුල දී ඇරඹුනු The Spectator සහ The Tatler වැනි නව සගරාවන් තුළ නවකතා ගැන විචාර පළවිය.  Gotthold Ephraim Lessing ගේ Briefe, die neuste Literatur betreffend (1758) වැනි කලා හා ප්‍රබන්ධ විචාර ඇතුළත් සාහිත්‍ය ජර්නලයන් සියවසේ මැදභාගයේ දී බිහි විය. 1780 ගණන් වන විට විචාර විසින් අලුතින් පළවන ප්‍රබන්ධ පොදුජනතාවට හදුන්වා දීමේ වැදගත් කාරියක් කරමින් පැවතිණ. පසුකාලීනව පාසල් විෂයමාලාවන් තුළටත් ඉන් පසු සරසවි විෂය නිර්දේශයන්ටත් නවකතා ඇතුළත් කෙරිණ. 

====නවකතාව සාහිත්‍යාංගයක් ලෙස පිළිගැනීමට ලක්වීම====
ප්‍රංශ දේවධාර්මාචාර්යවරයෙක් මෙන් ම විද්වතෙක් ද වූ පියෙර් ඩැනයෙල් හුඑට් ගේ Traitté de l'origine des romans (1670) නම් ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථය 18වැනි සියවසේ දී නවකතාව සාහිත්‍යයමය වශයෙන් පිළිගැනීම උදෙසා පසුබිම සකසන ලදී. ඔහු ප්‍රබන්ධ කතා පැසසීමට නිර්භය වූවා පමණක් නොව දේවධාර්මික ග්‍රන්ථ විදාරයේ සිද්ධාන්ත නවකතා අර්ථ විග්‍රහ කිරීම පිණිස යොදාගත හැකි බව ද පෙන්වා දෙන ලදී. මෙය නවමු අදහසක් විය. කෙනකුට නවකතා හෝ අරුමැසි කතා කියවීමෙන් විනෝදාර්ස්වාදයක් ම පමණක් නොව දුරස්ථ විදේශික සංස්කෘතීන් කෙරෙහි මෙන් ම ස්වකීය සංස්කෘතික පරිසරය කෙරෙහි ද විමසුම් ඇසක් ලෙස ද යොදාගත හැකි බව පෙන්වා දෙන ලදී.&lt;ref group = note&gt;Huet had gone, however, into this direction with a longer preparation. His ''De interpretatione libri duo, quorum prior est de optimo genere interpretandi alter de claris interpretibus'' (1661) had by 1670 become one of the greatest works in the field of theological interpretation.&lt;/ref&gt; ක්‍රිස්තුන්වහන්සේ පවා යම් යම් දේ පැහැදිලි කර දීම සදහා උපමා කතා භාවිත කළ බව හෙතෙම පැවසුවේ ය. &lt;ref&gt;See the extended excerpt of Stephen Lewis 1715 edition at ''[[Traitté de l'origine des romans]]'' (1670) for the collection of these statements and further literature.&lt;/ref&gt;

1700 ආසන්න දශක පෙට්රෝනියස්, ලූෂන් සහ එමේසා හි හෙලිඩෝරස් වැනි අයගේ කෘති නැවත මුද්‍රණය කෙරුණු යුගයක් විය. &lt;ref group = note&gt;''The Works of T. Petronius Arbiter'' [...] ''second edition'' [...] ''made English by Mr. Wilson, Mr. Burnaby, Mr. Blount, Mr. Tho. Brown, Capt Ayloff, and several others'' (London: S. Briscoe/ J. Woodward/ J. Morphew, 1710). ''The Works of Lucian, translated from the Greek, by several eminent hands'', 2 vols. (London: S. Briscoe/ J. Woodward/ J. Morphew, 1711). See ''The Adventures of Theagenes and Chariclia'' [...] ''written originally in Greek by Heliodorus Bishop of Tricca, in the Fourth Century'', 2 vols. (London: W. Taylor/ E. Curll/ R. Gosling/ J. Hooke/ J. Browne/ J. Osborn, 1717).&lt;/ref&gt;ප්‍රකාශකයෝ ඒවා හුඑට්ගේ නිබන්ධනය උපුටා දක්වන පෙරවදන්වලින්&lt;ref group = note&gt;A tongue in cheek reference to Huet can be found in ''The German Rogue: or, The Life and Merry Adventures, Cheats, Stratagems, And Contrivances of Tiel Eulespiegle'' [...] ''Made English from the High-Dutch'' (London, 1720), a German chapbook offered in the new design of a classic according to Huet.&lt;/ref&gt;සැරසූහ. ඉස්ලාමීය මනස පුබුදු කළ විචිත්‍ර කතාන්දර ද ඒ සමග පළවන්නට විය. නිදසුන් ලෙස එක්දහස් එක් රැය කෘතිය 1704 සිට 1715 අතර කාලය තුළ ප්‍රංශ බසින් පළවිය. එය යුරෝපයේ පළ වූ මුල් ම අවස්ථව එය විය. ඒ සමග ම එය ඉංග්‍රීසි හා ජර්මන් භාෂාවලට ද  පරිවර්තනය කෙරුණු අතර හුඑට්ගේ අරුමැසියේ ඉතිහාසයට දායකත්වයක් ද විය. &lt;ref group = note&gt;August Bohse's (alias Talander) preface to the German edition starting in 1710 offers the link between the ''Arabian Nights'' and Huet. See: ''Die Tausend und eine Nacht'' [...] ''erstlich vom Hrn. Galland, der Kön. Academie Mitgliede, aus der arabischen Sprache in die frantzösische, und aus selbiger anitzo ins Teutsche übersetzt: erster und anderer Theil. Mit einer Vorrede von Talandern'' (Leipzig: J. L. Gleditsch/ M. G. Weidmann, 1710).&lt;/ref&gt;

නව සම්භාව්‍ය කෘතිවල වෙළදපළ ඇතිවීම ද මේ සමග සිදුවිය. Select Collection of Novels in six volumes (1720–22) කෘතිය මේ ගමන් මගේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් විය. එහි හුඑට්ගේ නිබන්ධනයත් සමග එකල යුරෝපීය නව සාහිත්‍යයේ කැපීපෙනුණ කෘති ද ඇතුළත් විය. මැකියාවෙලිගේ කෙටිනවකාතවක සිට  Marie de La Fayette ගේ අගුකෘති දක්වා ම ඊට ඇතුළත් විය. ඇෆ්රා බෙන්ගේ ප්‍රබන්ධ කතා 1680 ගණන් වන විට නව “කතා” ලෙස පළ වී තිබුණු අතර පෙර කී පරිදි සංග්‍රහයන් තුළ පළවීමත් සමග ඒවා සම්භාව්‍යත්වයෙන් සැලකෙන්න ගැනිණ.  Fénelon ගේ Telemachus (1699/1700) වසර 3ක් වැනි කාලයක් ඇතුළත සම්භාව්‍ය කෘතියක් බවට පත්විය. මේ වන විට කර්මාන්තයට එක්වෙමින් සිටි නවක ලේඛකයන් ප්‍රබන්ධ කතුවරුන් ලෙස සිය සැබෑ නම් නො පැකිළ ව භාවිත කිරීමට ද පෙළඹුණි. එලීසා හේවුඩ් ඇෆ්රා බෙන්ගේ අඩිපාරේ යමින් 1719 දී සිය නාමය පෙර නොවූ විරූ අභිමානයකින් භාවිතා කළා ය. 

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:ESTC-Title-count-1600-1800.png|Total numbers of English titles, 1600–1799 according to [[English Short Title Catalogue|ESTC]] data. Years of political turmoil produced higher numbers of controversial short tracts.&lt;ref group = note&gt;Press output statistics would be needed to see how important the political production actually was for the publishers. One would produce them with an estimate of the numbers of sheets printed. A viable solution would be (for the period 1600–1800) to assume standard editions of about 800 copies; the number of sheets a title needed per copy could be deduced from format and page numbers. It is not clear whether it would be technically possible to use the ESTC data to create such a statistic.&lt;/ref&gt;
File:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|London's book market 1700, distribution of titles according to ''[[Term Catalogue]]'' data. The poetical and fictional production does not have a unified place yet
File:1600-1799-estc-fiction.png|The yearly output of fiction in English 1600–1799.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Numbers follow the [[English Short Title Catalogue|ESTC]] classification of &quot;fiction&quot; and have to be seen as arbitrary identifications of &quot;fictions&quot;. Searching for dubious histories and works written in what is today perceived as the literary style of novels one is likely to arrive at higher numbers.&lt;/ref&gt;
File:Romances-novels-1600-1799.png|The short &quot;novel&quot; supplanted the longer &quot;romance&quot; in the 1680s. It found a second peak on title pages in the 1720s when it received its body of classics. The labeling of fictions became only more interesting at the end of the century
&lt;/gallery&gt;
== සටහන් ==
{{reflist|colwidth=35em|group=note}}

==ආශ්‍රිත නාමාවලිය==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==වැඩිදුර කියවීමට==

===17වැනි- සහ 18වැනි-සියවස්වල ආකල්ප===
*'''1651''': Paul Scarron, ''The Comical Romance'', Chapter XXI. &quot;Which perhaps will not be found very Entertaining&quot; (London, 1700). Scarron's plea for a French production rivalling the Spanish &quot;Novels&quot;. [http://www.pierre-marteau.com/library/e-1700-0002.html#c21 online edition]
*'''1670''': Pierre Daniel Huet, &quot;Traitté de l'origine des Romans&quot;, Preface to Marie-Madeleine Pioche de La Vergne comtesse de La Fayette, ''Zayde, histoire espagnole'' (Paris, 1670). A world history of fiction. [http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&amp;O=NUMM-57594 pdf-edition Gallica France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727011752/http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&amp;O=NUMM-57594 |date=2017-07-27 }}
*'''1683''': [Du Sieur], &quot;Sentimens sur l'histoire&quot; from: ''Sentimens sur les lettres et sur l'histoire, avec des scruples sur le stile'' (Paris: C. Blageart, 1680). The new novels as published masterly by Marie de LaFayette. [http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html online edition]
*'''1702''': Abbe Bellegarde, &quot;Lettre à une Dame de la Cour, qui lui avoit demandé quelques Reflexions sur l'Histoire&quot; in: ''Lettres curieuses de littérature et de morale'' (La Haye: Adrian Moetjens, 1702). Paraphrase of Du Sieur's text. [http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html online edition]
*'''1705/1708/1712''': [Anon.] In English, French and German the Preface of ''The Secret History of Queen Zarah and the Zarazians'' (Albigion, 1705). Bellegarde's article plagiarised. [http://www.pierre-marteau.com/editions/1683-1712-novels.html online edition]
*'''1713''': ''Deutsche Acta Eruditorum'', German review of the French translation of Delarivier Manley's ''New Atalantis'' 1709 (Leipzig: J. L. Gleditsch, 1713). A rare example of a political novel discussed by a literary journal. [http://www.pierre-marteau.com/editions/1712-atalantis.html online edition]
*'''1715''': Jane Barker, preface to her ''Exilius or the Banish'd Roman. A New Romance'' (London: E. Curll, 1715). Plea for a &quot;New Romance&quot; following Fénlon's ''Telmachus''. [http://www.pierre-marteau.com/library/e-1715-0008.html online edition]
*'''1718''': Johann Friedrich Riederer, &quot;Satyra von den Liebes-Romanen&quot;, from: ''Die abentheuerliche Welt in einer Pickelheerings-Kappe'', 2 (Nürnberg, 1718). German satire about the widespread reading of novels and romances. [http://www.pierre-marteau.com/editions/1718-liebes-romane.html online edition]
*'''1742''': Henry Fielding, preface to ''Joseph Andrews'' (London, 1742). The &quot;comic epic in prose&quot; and its poetics. [http://www.munseys.com/diskone/joeandrewdex.htm online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629061610/http://www.munseys.com/diskone/joeandrewdex.htm |date=2017-06-29 }}

===Secondary literature===
*[[Erwin Rohde]] ''Der Griechesche Roman und seine Vorläufer'' (1876) [un-superseded history of the ancient novel] {{de icon}}
*{{cite book|first = Georg|last = Lukács|authorlink = Georg Lukács|year = 1971|origyear = 1916|title = The Theory of the Novel|url = https://archive.org/details/theoryofnovelhis00luk|others = trans. Anna Bostock|publisher = [[M.I.T.]] Press|location = Cambridge|isbn = }}
*[[Bakhtin]], Mikhail. ''About novel''. ''[https://books.google.com/books?id=JKZztxqdIpgC The Dialogic Imagination: Four Essays]''. Ed. Michael Holquist. Trans. Caryl Emerson and Michael Holquist. Austin and London: University of Texas Press, 1981. [written during the 1930s]
*{{cite book|first = Ian|last = Watt|authorlink = Ian Watt|year = 1957|title = The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding|publisher = University of Los Angeles Press|location = Berkeley|isbn = }} Watt reads ''Robinson Crusoe'' as the first modern &quot;novel&quot; and interprets the rise of the modern novel of realism as an achievement of English literature, owed to a number of factors from early capitalism to the development of the modern individual.
*{{cite book|first = Anthony|last = Burgess|authorlink = Anthony Burgess|year = 1963|title = The Novel To-day|url = https://archive.org/details/noveltoday0000anth|publisher = Longmans, Green|location = London}}
*{{cite book|first = Anthony|last = Burgess|year = 1967|title = The Novel Now: A Student's Guide to Contemporary Fiction|url = https://archive.org/details/novelnowstudents0000burg|publisher = Faber|location = London}}
*Ben Edwin Perry ''[http://www.jstor.org/stable/3295501 The Ancient Romances]'' (Berkeley, 1967) review
*{{cite book|first = John J.|last = Richetti|year = 1969|title = Popular Fiction before Richardson. Narrative Patterns 1700–1739|url = https://archive.org/details/popularfictionbe0000john|publisher = OUP|location = Oxford|id = ISBN}}
*Burgess, Anthony (1970). &quot;Novel, The&quot;&amp;nbsp;– classic [[Encyclopædia Britannica]] entry.
*Miller, H. K., G. S. (1970) ''Rousseau and Eric Rothstein, The Augustan Milieu: Essays Presented to Louis A. Landa'' (Oxford: Clarendon Press, 1970). ISBN 0-19-811697-7
*Arthur Ray Heiserman ''The Novel Before the Novel'' (Chicago, 1977) ISBN 0-226-32572-5
*{{cite book|first = David |last = Madden|origyear=1979|author2=Charles Bane |author3=Sean M. Flory |year=2006|edition=revised|title= A Primer of the Novel: For Readers and Writers|url = https://archive.org/details/primerofnovelfor0000madd |publisher=Scarecrow Press |location= Lanham, MD|isbn=0-8108-5708-1}} Updated edition of pioneering typology and history of over 50 genres; index of types and technique, and detailed chronology.
*Spufford, Magaret, ''Small Books and Pleasant Histories'' (London, 1981).
*{{cite book|first = Lennard J.|last = Davis|year = 1983|title = Factual Fictions: The Origins of the English Novel|url = https://archive.org/details/factualfictionso0000davi|publisher = Columbia University Press|location = New York|isbn = 0-231-05420-3}}
*Spencer, Jane, ''The Rise of Woman Novelists. From Aphra Behn to Jane Austen'' (Oxford, 1986).
*{{cite book|first = Nancy|last = Armstrong|year = 1987|title = Desire and Domestic Fiction: A Political History of the Novel|url = https://archive.org/details/bwb_P8-BTA-738|publisher = Oxford University Press|location = New York|isbn = 0-19-504179-8}}
*{{cite book|first = Michael|last = McKeon|year = 1987|title = The Origins of the English Novel, 1600–1740|publisher = Johns Hopkins University Press|location = Baltimore|isbn = 0-8018-3291-8}}
*{{cite book|first = Bryan|last = Reardon (ed.)|year = 1989|title = Collected Ancient Greek Novels|publisher = University of California Press|location = Berkeley, CA| isbn = 0-520-04306-5}}
*{{cite book|first = J. Paul|last = Hunter|year = 1990|title = Before Novels: The Cultural Contexts of Eighteenth-Century English Fiction|url = https://archive.org/details/beforenovelscult0000hunt|publisher = Norton|location = New York|isbn = 0-393-02801-1}}
*{{cite book|first = Ros|last = Ballaster|year = 1992|title = Seductive Forms: Women's Amatory Fiction from 1684 to 1740|url = https://archive.org/details/seductiveformswo0000ball|publisher = Clarendon Press|location = Oxford|isbn = 0-19-811244-0}}
*{{cite book|first = Margaret Anne|last = Doody|year = 1996|title = The True Story of the Novel|url = https://archive.org/details/truestoryofnovel0000dood|publisher = Rutgers University Press|location = New Brunswick, N.J.|isbn = 0-8135-2168-8}}
*Relihan, Constance C. (ed.), ''Framing Elizabethan fictions: contemporary approaches to early modern narrative prose'' (Kent, Ohio/ London: [[Kent State University Press]], 1996). ISBN 0-87338-551-9
*[http://digitalcommons.mcmaster.ca/ecf/vol12/iss2/ &quot;Reconsidering The Rise of the Novel,&quot; ''Eighteenth Century Fiction'', Volume 12, Number 2-3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408005529/http://digitalcommons.mcmaster.ca/ecf/vol12/iss2/ |date=2010-04-08 }}, ed. David Blewett (January–April 2000).
*McKeon, Michael, ''Theory of the Novel: A Historical Approach'' (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2000).
*[[Josephine Donovan]], ''Women and the Rise of the Novel, 1405–1726'' revised edition (Palgrave Macmillan, 2000).
*{{cite book|first = Olaf|last = Simons|year = 2001|title = Marteaus Europa, oder, Der Roman, bevor er Literatur wurde: eine Untersuchung des Deutschen und Englischen Buchangebots der Jahre 1710 bis 1720|publisher = Rodopi|location = Amsterdam|isbn = 90-420-1226-9}} A market study of the novel around 1700 interpreting contemporary criticism.
*Inger Leemans, ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700'' (Nijmegen: Vantilt, 2002). ISBN 90-75697-89-9.
*{{cite book|first = Leah|last = Price|year = 2003|title = The Anthology and the Rise of the Novel: From Richardson to George Eliot|publisher = Cambridge University Press|location = London|isbn = 0-521-53939-0}} from [[Leah Price]]
*Rousseau, George (2004). ''Nervous Acts: Essays on Literature Culture and Sensibility'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2004). ISBN 1-4039-3454-1
*[[Panagiotis Roilos|Roilos, Panagiotis]], ''Amphoteroglossia: A Poetics of the Twelfth-Century Medieval Greek Novel'' (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2005).
*Mentz, Steve, ''Romance for sale in early modern England: the rise of prose fiction'' (Aldershot [etc.]: Ashgate, 2006). ISBN 0-7546-5469-9
*Rubens, Robert, &quot;A hundred years of fiction: 1896 to 1996. (The English Novel in the Twentieth Century, part 12).&quot; Contemporary Review, December 1996.
*[[Michael Schmidt (poet)|Schmidt, Michael]], ''The Novel: A Biography'' (Cambridge, MA: [[Belknap Press]], 2014).
*Schultz, Lydia, &quot;Flowing against the traditional stream: consciousness in Tillie Olsen's 'Tell Me a Riddle.'&quot; Melus, 1997.
*[[Steven Moore (author)|Steven Moore]], ''The Novel: An Alternative History''. Vol. 1, Beginnings to 1600: Continuum, 2010. Vol. 2, 1600–1800: Bloomsbury, 2013.

==අඩවියෙන් බැහැර පිටු==
* [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/themes/the-novel-1780-to-1832 ''The novel 1780-1832''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111234030/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/themes/the-novel-1780-to-1832 |date=2021-11-11 }} at the British Library
* [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/themes/the-novel-1832-to-1880 ''The novel 1832-1880''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625112821/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/themes/the-novel-1832-to-1880 |date=2021-06-25 }} at the British Library

[[ප්‍රවර්ගය:නවකතා]]
[[ප්‍රවර්ගය:සාහිත්‍යය]]</text>
      <sha1>p1n1o9x7hut72ty3vgf3ifs7mg8gg5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එවැනසෙන්ස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49929</id>
    <revision>
      <id>797336</id>
      <parentid>684763</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10601" sha1="g3p2iedkepfeisi1sathcxu2f0fxd44" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name            = එවැනසෙන්ස් (Evanescence)
| image            =
| image_size            = 250
| image_caption            =  2006 දී එවැනසෙන්ස්  . වමේ සිට දකුණට : [[John LeCompt]], [[ඒමි ලී]], [[Terry Balsamo]], [[Rocky Gray]], සහ  [[Tim McCord]]
| landscape       = yes
| background      = group_or_band
| origin           = [[ලිට්ල් රොක්, ආකැන්සාස්]], එක්සත් ජනපදය 
| years_active    = 1995–2012 &lt;ref name=&quot;OotS-Evfounding&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;revolver20120921&quot; /&gt;
| label           = Bicycle{{\}}[[Concord Music Group|Concord]], [[Wind-up Records|Wind-up]], [[EMI Records|EMI]]
| website         = {{URL|http://www.evanescence.com}}
| current_members = [[ඒමි ලී]]&lt;br /&gt;[[ටෙරී බැල්සාමෝ]]&lt;br /&gt;ටිම් මැකෝඩ්&lt;br /&gt;විල් හන්ට්&lt;br /&gt;ට්‍රෝයි මැක්ලෝහොම්
| past_members    = [[බෙන් මූඩි]]&lt;br /&gt;ඩේවිඩ් හොජ්ස්&lt;br /&gt;රොකී ග්‍රේ&lt;br /&gt;ජෝන් ලි කොම්ට්&lt;br /&gt;විල් බොයිඩ්
}}

'''එවැනසෙන්ස්''' (Evanescence) යනු ගායිකා/පියානෝ වාදක [[ඒමි ලී]] හා ගිටාර් වාදක [[බෙන් මූඩි]] විසින් 1995දී [[ලිට්ල් රොක්, ආකැන්සාස්]] හිදී පිහිටුවාගනු ලැබූ ඇමරිකානු ''[[රොක් සංගීතය|රොක් සංගීත]]'' කණ්ඩායමකි. &lt;ref name=&quot;OotS-Evfounding&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Berelian2005&quot; /&gt; තනි තනි ඇල්බම් පටිගත කිරීමෙන් අනතුරුව, ඔවුහු ඔවුන්ගේ පළමු ප්‍රධාන ඇල්බමය වන  ''[[ෆෝලන් (එවැනසෙන්ස් ඇල්බමය)|ෆෝලන්]]'',  Wind-up Records මගින්  2003 දී ඉදිරිපත් කළහ. ''ෆෝලන් '' ලෝක ව්‍යාප්තව පිටපත් මිලියන 17 කට අධික සංඛ්‍යාවක් විකිණුනු අතර සංගීත කණ්ඩායමට විශාල කීර්තියක් හා ''ග්‍රැමී සම්මාන'' 2 ක් දිනා දීමට සමත්විය.&lt;ref name=&quot;evnews20110518&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;cbs821&quot; /&gt; වසකට පසු, එවැනසෙන්ස් ඔවුන්ගේ පළමු සජීව ඇල්බමය වන, ''[[එනිවෙය' බට් හෝම් (Anywhere but Home)]]'', නිකුත්කළ විට මිලියනකට අධික පිටපත් සංඛ්‍යාවක් ලොව පුරා විකිණුනි. 2006 වසරේදී , දෙවන ස්ටූඩියෝ ඇල්බමය වන ''[[දි ඕපන් ඩෝර් (The Open Door)]]'', පිටපත් මිලියන පහකට වැඩියෙන් විකිණුනි.&lt;ref name=&quot;evnews20110518&quot; /&gt;

==ඉතිහාසය==

===1995–2001: ඇරඹුම සහ මුල් කාලය===
පියානොවාදක ගායිකා ඒමි ලී හා ගිටාර් වාදක බෙන් මූඩි විසින් එවැනසෙන්ස් අරඹන ලදී. 1994දී තරුණ කඳවුරකදී දෙදෙනා මුණගැසුණේ, ලී විසින් I'd Do Anything for Love (But I Won't Do That)- Meat Loaf ගීතය පියානෝවේ වයනු අසා ය.&lt;ref name=&quot;MTVsplit&quot; /&gt; ඔවුන්ගේ ප්‍රථම ගීත වූයේ ඒමි ලී ලියූ &quot;Solitude&quot; සහ &quot;Give Unto Me&quot;, හා මූඩි ලියූ  &quot;Understanding&quot; සහ &quot;My Immortal&quot; ය . ඔවුන් දෙදෙනාම එම ගීත සංස්කරණය කර ඇති නිසා දෙදෙනාම සමාන ප්‍රශංසා ලැබූහ.

ලීගේ හා මූඩිගේ සින්දු 2ක් ප්‍රාදේශීය ගුවන් විදුලියේ විකාශය වූයෙන් ප්‍රදේශයේ ජනතාවට මෙම කණ්ඩායම පිලිබඳ අසන්නට ලැබුණි. ඉන්පසු ඔවුහු සජීවීව සංදර්ශන කල අතර ප්‍රදේශයේ ජනප්‍රියම කණ්ඩායමක් බවට පත්වූහ. ඔවුන් තම කණ්ඩායමට &quot;Evanescence&quot; යැයි නම් තැබුවේ &quot;නැතිවෙමින් යන&quot; නොහොත් &quot;අතුරුදන් වන&quot; යන අරුත එහි ගැබ් ව ඇති බැවිනි. ( ''[[wikt:evanesce|evanesce]]'', යන වදනින් ).&lt;ref name=&quot;EOA1&quot; /&gt;

==අන් මාධ්‍යවල==
2005 දී තිරගත වූ ''The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe'' චිත්‍රපටයට ගීතයක් ලියූ බවට ඒමි ලී කියා ඇති අතර, එහි වූ භයංකර නාදය නිසා එය ඉවත්කළ බවටත් පවසා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Evboardbunchostuff&quot; /&gt; [[වොල්ෆ්ගැං ඇමේඩියස් මොzසාට්|මොzසාට්(Mozart)]] ආභාෂය ලැබූ &quot;Lacrymosa&quot; ද Narnia චිත්‍රපටයට ලියා ඇතැයි මතයක් පැවතුනි.&lt;ref name=&quot;MetalEdge&quot; /&gt; කෙසේ නමුත්, ''Narnia'' අධ්‍යක්ෂකවරුන් නම් පවසා තිබුනේ කිසිදු එවැනසෙන්ස් ගීතයක් තම නිර්මාණයට යොදාගැනීමට අදහස් නොකළ බවයි.&lt;ref name=&quot;nzh569&quot; /&gt;

2010දී , එවැනසෙන්ස් විසින් ''දි ඕපන් ඩෝර්'' ඇල්බමයට ලියා පසුව ඉවත්කළ &quot;Together Again&quot; ඩිජිටල් බාගතමනාවක් ලෙස දුණි. එම ගීතය 2010 හයිටි භූමිකම්පා ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතුවලට [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය]] ට ආධාරයක් වශයෙන් නිකුත්කෙරුණු අතර&lt;ref name=&quot;unf2010&quot; /&gt; පසුකාලීනව 2011 මැදින් මස 23දා දක්වා ඉහල ප්‍රතිචාර මැද බාගතකෙරුණි.

==ආශ්‍රේය==
{{reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;OotS-Evfounding&quot;&gt;{{cite web |url=http://outoftheshadows.com/MainNavAmysStory.cfm |title=Amy's Story |work=OutoftheShadows.com |accessdate=July 4, 2008 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20061108053327/http://www.outoftheshadows.com/MainNavAmysStory.cfm |archivedate= November 8, 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;revolver20120921&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.revolvermag.com/news/evanescence-set-to-go-on-hiatus.html |title=Evanescence Set to Go on Hiatus |work=[[Revolver (magazine){{!}}Revolver]] |date=September 21, 2012 |accessdate=August 12, 2013}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Berelian2005&quot;&gt;{{Cite book |title=The Rough Guide to Heavy Metal |url=https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere |publisher=[[Rough Guides]] |location=London |first=Essi |last=Berelian |pages=[https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere/page/114 114]–115 |year=2005 |isbn=1-84353-415-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;evnews20110518&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.evanescence.com/news.asp |title=News: Heading Into the Studio |work=Evanescence.com |year=2011 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20110518080227/http://evanescence.com/news.asp |archivedate=May 18, 2011}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;cbs821&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/09/earlyshow/saturday/secondcup/main3481821.shtml |title=Second Cup Cafe: Amy Lee Of Evanescence |work=CBS News |date=November 10, 2007 |accessdate=August 20, 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MTVsplit&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.mtv.com/bands/e/evanescence/news_feature_040227/ |title=Evanescence: The Split |publisher=MTV |first=Joe |last=D'Angelo |date=February 27, 2004 |access-date=January 2, 2014 |archive-date=November 13, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061113090033/http://www.mtv.com/bands/e/evanescence/news_feature_040227/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;EOA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2631|title=Evanescence |work=Encyclopedia of Arkansas |accessdate=August 20, 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Evboardbunchostuff&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.evboard.com/780922-post1.html |title=EvBoard – A Bunch Of Stuff!!! |work=EvBoard.com |first=Amy |last=Lee |date=December 2, 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MetalEdge&quot;&gt;{{Cite journal |url=http://www.evanescencewebsite.com/Articles.php |title=The Essence of Evanescence |journal=Metal Edge |volume=52 |issue=11 |pages=5–10 |first=Bryan |last=Reesman |year=2006 |month=November |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080421175735/http://www.evanescencewebsite.com/Articles.php |archivedate=April 21, 2008 |access-date=January 2, 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nzh569&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/section/6/story.cfm?c_id=6&amp;objectid=7000569 |title=Wardrobe closed to Evanescence singer |work=The New Zealand Herald |date=November 27, 2007 |accessdate=August 20, 2008 |archive-date=September 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929132259/http://www.nzherald.co.nz/section/6/story.cfm?c_id=6&amp;objectid=7000569 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;unf2010&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.unfoundation.org/press-center/press-releases/2010/evanescence-teams-up-with-united-nations-foundation.html |title=Evanescence Teams Up With the United Nations Foundation to Raise Money for Victims of the Earthquake in Haiti |publisher=United Nations Foundation |date=January 22, 2010 |accessdate=January 22, 2010 |archive-date=February 8, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208182033/http://www.unfoundation.org/press-center/press-releases/2010/evanescence-teams-up-with-united-nations-foundation.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


}}

[[ප්‍රවර්ගය:සංගීතය]]</text>
      <sha1>g3p2iedkepfeisi1sathcxu2f0fxd44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නවසීලන්ත ජාතික රග්බි සංගම් කණ්ඩායම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52229</id>
    <revision>
      <id>797473</id>
      <parentid>796654</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T08:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92678" sha1="i4ty4it4ztadz9ik4u0hweum66oy4by" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව රග්බි කණ්ඩායම
| country =නවසීලන්තය 
| image = All Blacks logo.svg
| union = නවසීලන්ත රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම 
| nickname = ඕල් බ්ලැක්ස්
| emblem = [[රිදී පැහැති ඔලිව් අත්ත]]
| captain = [[රිචී මැකොව්]] | coach = [[ස්ටීව් හැන්සන්]]
| from = 2003
| caps = [[රිචී මැකොව්]] (124)
| top scorer = [[ඩෑන් කාර්ටර්]] (1440)
| most tries = [[ඩග් හොව්ලට්]] (49)
| youngest player = [[ජෝනා ලෝමු]] 1994 (aged 19 years, 45 days)
| url = www.allblacks.com
| pattern_la1 =
| pattern_b1 = _allblacks1112h
| pattern_ra1 =
| pattern_so1 = _3_stripes_white
| leftarm1 =000000
| body1 = 000000
| rightarm1 =000000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 =
| pattern_b2 =_allblacks1112a
| pattern_ra2 =
| pattern_so2 = _color_3_stripes_white
| leftarm2 = ffffff
| body2 = ffffff
| rightarm2 = ffffff
| shorts2 =000000
| socks2 = 000000
| first = {{රසං|AUS}} 3–22 {{රසං-දකුණු|NZL}}&lt;br /&gt;(15 අගෝස්තු1903)
| bigwin = {{රසං|NZL}} 145–17 {{රසං-දකුණු|JPN}}&lt;br /&gt;(4 ජූනි1995)
| bigloss = {{රසං|AUS}} 28–7 {{රසං-දකුණු|NZL}}&lt;br /&gt;(28 අගෝස්තු1999)
| World cup apps = 7
| year = 1987
| best = Champions, [[1987 Rugby World Cup|1987]], [[2011 Rugby World Cup|2011]]
| worst = Quarter-finals, [[2007 Rugby World Cup|2007]]
}}
&lt;!-- This article is written in New Zealand English--&gt;

'''ඕල් බ්ලැක්ස්''' නමින් [[නවසීලන්තය]] නියෝජනය කරන්නේ එරට [[ජාතික ක්‍රීඩාව]] &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |title=Sport, Fitness and Leisure |year=2000 |work=New Zealand Official Yearbook |publisher=Statistics New Zealand |accessdate=21 July 2008 |quote=Traditionally New Zealanders have excelled in rugby union, which is regarded as the national sport, and track and field athletics.}}&lt;/ref&gt; වන රග්බි ක්‍රීඩාව නියෝජනය කරන කණ්ඩායමයි. ඕල් බ්ලැක්ස් අවසන් වරට පැවති [[2011 රග්බි ලෝක කුසලානය|රග්බි ලෝක කුසලානය]] ජයගත් අතර 2013 වසරේ [[අන්තර්ජාතික රග්බි සම්මේලනය]](IRB) විසින් නම් කරන ලද හොඳම රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම බවට ද පත් විය.2013 වසරේ හොඳම ක්‍රීඩකයා බවට පත් වූ කිරන් රීඩ් නවසීලන්ත කණ්ඩායමේ උප නායකයා වන අතර හොඳම පුහුණුකරු බවට පත් වූ රිචර්ඩ් හැන්සන් නවසීලන්ත කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන පුහුණුකරුය.2012 වසරේදී ඕල් බ්ලැක්ස් විසින් වසරේ හොඳම ක්‍රීඩකයා,කණ්ඩායම සහ පුහුණුකරු යන සම්මාන ත්‍රිත්වයම දිනාගත් අතර රග්බි ලෝක කුසලානය දිනාගැනීමෙන් පසුව 2011 වසරේදී,වසරේ හොඳම කණ්ඩායම සහ පුහුණුකරු වෙනුවෙන් සම්මාන දිනාගන්නා ලදී.ඔවුන් 76%ට වඩා තමන් තරඟ කරන ලද [[ටෙස්ට් තරඟ(රග්බි යුනියන්)|ටෙස්ට් තරඟ ]](වෘත්තිමය ක්‍රීඩා ඉතිහාසයේ හොඳම කණ්ඩායම් දක්‍ෂතාවයක් ලෙස මෙය සැළකේ) ජයග්‍රහණය කර ඇති අතර මෙතෙක් ලොව වැඩිම ටෙස්ට් ලකුණු ප්‍රමාණයට ද හිමිකම් කියයි.ජාත්‍යන්තර තලයේ තමන් තරඟ කරන සියලුම ටෙස්ට් කණ්ඩායම් වලට එරෙහිව ජයග්‍රහණය කර ඇති එකම කණ්ඩායම ඕල් බ්ලැක්ස් වන අතර 1903 පළමු තරගයෙන් පසුව [[ටෙස්ට්|ටෙස්ට් තරඟ]] වලදී,නවසීලන්තය පරාජය කිරීමට සමත්ව ඇත්තේ වෙනත් රටවල් පහක් පමණි.{{#Tag:ref|ඔස්ට්‍රේලියාව,එංගලන්තය,දකුණු අප්‍රිකාව,ප්‍රංශය සහ වේල්සය.|group =n}} 2003 ඔක්තෝම්බර් මස ලෝක රග්බි ශ්‍රේණිගතකිරීම් හදුන්වාදීමෙන් පසුව,එහි මුල් තැන අනෙක් සියලුම රටවල් එකතුව ගත කළ කාලයට වැඩි කාලයක් නවසීලන්තය ගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;WorldRank&quot;&gt;{{cite web | publisher=irb.com|title=World Rankings |url=http://www.irb.com/rankings/index.html |accessdate=26 May 2013}}&lt;/ref&gt;

නවසීලන්තය,[[ආර්ජන්ටිනා ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම|ආර්ජන්ටිනාව]], [[ඔස්ට්‍රේලියා ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම|ඔස්ට්‍රේලියාව]] සහ [[දකුණු අප්‍රිකා ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම|දකුණු අප්‍රිකාව]] යන රට වලට එරෙහිව [[රග්බි කුසලානය]] වෙනුවෙන් තරඟ වදී—2012ට පෙර ආර්ජන්ටිනාව සහභාගී නොවූ බැවින් මෙම තරඟාවලිය එවකට තුන් ජාතීන් අතර සටන ලෙස හැදින්වුණි.අවුරුදු 16ක ඉතිහාසයේ 11ක් වරක්ම මෙම ශුරතාවය දිනා ඇත්තේ නවසීලන්තයයි.වාර්ෂිකව ඔස්ට්‍රේලියාව සමග පැවැත්වෙන [[බ්ලේඩ්ස්ලෝ කුසලානය]]ද වාර්ෂිකව දකුණු අප්‍රිකාව සමග පැවැත්වෙන [[ෆ්රිඩම් කුසලානය]]ද දැනට උසුලන්නේ ඔවුන් ය.නවසීලන්තය සිව් වරක්ම [[ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම් සංචාර|ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම්]](එක් සංචාරයකදී එංගලන්තය,වේල්සය,අයර්ලන්තය සහ ස්කොට්ලන්තය යන රටවල් හතරම පැරදවීම)අවස්ථා දිනා ඇත-1978,2005,2008,2010.

2005න් පසුව හයවරක් නවසීලන්තය ලොව හොඳම රග්බි කණ්ඩායම ලෙස අන්තර්ජාතික රග්බි සම්මේලනය විසින් නම් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;PastIRBawards&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.irb.com/history/awards/pastwinners/index.html |title=Past Winners |publisher=irb.com |accessdate=31 January 2013}}&lt;/ref&gt; වත්මන් නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් තිදෙනෙක් හොඳම ක්‍රීඩකයාට හිමි අන්තර්ජාතික රග්බි සම්මේලන සම්මානය දිනා ඇත-වර්තමාන නායක [[රිචි මැකොව්]], [[ඩෑන් කාර්ටර්]] සහ [[කිරන් රීඩ්]].හිටපු ජාත්‍යන්තර නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් 15 දෙනෙක් දැනට [[ජාත්‍යන්තර රග්බි කීර්තිමත් මඩුල්ල]]ට පත් කොට ඇත.

නවසීලන්ත කණ්ඩායමේ පළමු තරඟය 1884 දී [[කම්බර්ලන්ඩ් කණ්ඩායම,නිව් සවුත් වේල්සය]]ට එරෙහිව පැවැත්වුණු අතර ඔවුන්ගේ පළමු ජාත්‍යන්තර තරඟය 1903 දී ඔස්ට්‍රේලියාවට එරෙහිව සිඩ්නි හිදී පැවැත්වුණි.1904 දී ඔවුන් තම රට තුල පළමු ජාත්‍යන්තර ටෙස්ට් තරඟය, [[වෙලින්ග්ටන්]] හිදී බ්‍රිතාන්‍ය දුපත් කණ්ඩායමට එරෙහිව පවත්වන ලදී.{{#Tag:ref|එවකට බ්‍රිතාන්‍ය දුපත් කණ්ඩායම වර්තමානයේ බ්‍රිතාන්‍ය සහ අයර්ලන්ත ලයන්ස් යන නමින් හඳුන්වයි|group =n}}ඉන්පසු පැවති[[උතුරු ඇමෙරිකානු සහ යුරෝපා සංචාරය]] අතර තුර දී වේල්සයට එරෙහිව කාර්ඩිෆ් හිදී තම පළමු ටෙස්ට් තරඟ පරාජය විඳීමට නවසීලන්තයට සිදුවිය.

== ඉතිහාසය ==
=== නවසීලන්තයට රග්බි හඳුන්වාදීම ===
[[File:New Zealand in NSW 1884.jpg|thumb|1884 දී නිව් සවුත් වේල්සය,[[ඔස්ට්‍රේලියාව]]ට සංචාරය කරන ලද නවසීලන්ත කණ්ඩායම]]
නවසීලන්තයට රග්බි හඳුන්වාදුන්නේ 1870දී [[චාර්ල්ස් ජෝන් මොන්රෝ|චාර්ල්ස් මොන්රෝ]] විසිනි;මොන්රෝ එංගලන්තයේ [[ක්‍රිස්තු විද්‍යාලය(ෆින්ච්ලි)]] හි ඉගෙන ගන්නා සමයේදී ක්‍රීඩාව සොයාගන්නා ලදී.
&lt;ref name=&quot;Monro&quot;&gt;{{cite news |publisher=BBC |location=UK |title=All Black magic: New Zealand rugby |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/5387120.stm |accessdate=12 November 2006 |date=27 September 2006 |first=Sean |last=Davies |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101222458/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/5387120.stm |archivedate=1 November 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; නවසීලන්තය තුල පළමු තරඟය 1870 වර්ෂයේදී නෙල්සන් නගරයේදී නෙල්සන් ක්‍රීඩා සමාජ කණ්ඩායම සහ නෙල්සන් විද්‍යාලයීය කණ්ඩායම අතර පැවැත්වුණි.නවසීලන්තය තුල පළමු පළාත් රග්බි සංගමය,[[කැන්ටබරි රග්බි සංගමය]],1879 &lt;ref name=&quot;CRFUFormed&quot;&gt;Gifford (2004), pg 27.&lt;/ref&gt; දී පිහිටුවන ලද අතර 1882 දී පළමු වරට සංචාරක [[නිව් සවුත් වේල්ස් රග්බි කණ්ඩායම]] සමඟ තම රට තුල දී තරඟ කරන ලදී.සංචාරක කණ්ඩායම ඕක්ලන්ඩ් සමාජය සමඟ දෙවරක්ද,වෙලින්ග්ටන් සමාජය සමඟ දෙවරක්ද සහ කැන්ටබරි,ඔටාගෝ,වෙස්ට් කෝස්ට් සහ උතුරු දුපත් සමඟ එක් වර බැගින් තරඟ හතරක්ද ක්‍රීඩා කරන ලදී.මෙයින් වසර දෙකකට පසුව පළමු වරට නවසිලන්ත කණ්ඩායමක් විදෙස් තරඟ සංචාරයක නිරත වූ අතර එහිදී,නිව් සවුත් වේල්ස් රග්බි කණ්ඩායම සමඟ තරඟ අටකට සහභාගී වෙමින් සියල්ල ජයගත්හ.&lt;ref name=&quot;NSWTour&quot;&gt;Gifford (2004), p 29.&lt;/ref&gt;

පෞද්ගලිකව සංවිධානය වූ බ්‍රිතාන්‍ය කණ්ඩායමක්,පසුව [[බ්‍රිතාන්‍ය සහ අයර්ලන්ත ලයන්ස්]] ලෙස හැඳින්වූ,1888 දී නවසීලන්තයේ සංචාරය කරන ලදී.මෙම තරඟාවලියේ කිසිදු [[ටෙස්ට් තරඟ(රග්බි යුනියන්)|ටෙස්ට් තරඟ]]යක් නොපැවැත්වුණු නමුත් පළාත් කණ්ඩායම් වලට එරෙහිව තරඟ පැවැත්වුනි.&lt;ref&gt; name=&quot;Giffordp30&quot;&gt;Gifford (2004), p 30.&lt;/ref&gt; බ්‍රිතාන්‍ය ක්‍රීඩකයන් බොහොමයක් උතුරු එංගලන්තයෙන් පැමිණි අතර වේල්ස සහ ස්කොට්ලන්ත ජාතිකයන් කිහිප දෙනෙක්ද ඒ අතර විය.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lionsrugby.com/history/timeline/1888_australia_and_new_zealand.php|title=1888: Australia &amp; New Zealand|publisher=British Lions|accessdate=arch 2013 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6FWILRA2B |archivedate=31 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== කීර්ති නාමය පැතිරවීම ===
නවසීලන්තය සහ [[දකුණු අප්‍රිකා ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම|දකුණු අප්‍රිකාව]] අතර රග්බි තරඟ,1921 දී දකුණු අප්‍රිකාවේ නවසීලන්ත සංචාරයත් සමඟ ඇරඹුන අතර එම තරඟාවලිය දෙපිලමටම  [[සම ජයග්‍රහණය]]ක් ලබා දෙමින් නිම වුණි.1928 දී නවසීලන්තය,දකුණු අප්‍රිකාවේ සංචාරයක නිරත වූ අතර එම තරඟාවලියද දෙපිලම තරඟ දෙක බැගින් ජයග්‍රහණය කළ නිසා සම තත්වයෙන් නිම වුණි.&lt;ref name=&quot;Harding234235&quot;&gt;Harding (2000), pg. 234–235.&lt;/ref&gt;

1924 දී බ්‍රිතාන්‍ය දුපත් සහ ප්‍රංශය සංචාරය කළ නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් ඔවුන් තරඟ කළ සියළුම තරඟ ජයග්‍රහණය කළ නිසා ''[[1924–25 නවසීලන්තයේ බ්‍රිතාන්‍ය දුපත්,අයර්ලන්තය සහ ප්‍රංශය සංචාරය|නොපෙනෙන්නන්]]'' ලෙස විරුදාවලි ලැබූ නමුත් ස්කොට්ලන්තය තම තරඟය වර්ජනය කිරීම හේතුවෙන් ග්‍රෑන්ඩ් ස්ලෑම් අවස්ථාවක් අහිමි විය.&lt;ref&gt;Palenski (2003), pg 74.&lt;/ref&gt; පළමුවෙන්ම බ්‍රිතාන්‍ය දුපත් කණ්ඩායමක් නවසීලන්තයට පැමිණියේ 1930 වසරේදීය.එම තරඟාවලියේ පළමු තරඟය බ්‍රිතාන්‍ය දුපත් කණ්ඩායම ජයගත් නමුත් හොඳින් ක්‍රීඩා කළ ඕල් බ්ලැක්ස්,තරඟාවලිය 3-1ක් ලෙස ජය ගත්හ.&lt;ref name=&quot;1930Lions&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.lionsrugby.com/history/timeline/1930_new_zealand_and_australia.php | title=1930: New Zealand &amp; Australia |publisher=lionsrugby.com |accessdate=1 April 2013}}&lt;/ref&gt; නැවත නවසීලන්තය 1935–36 කාල වකවානුවේදී බ්‍රිතාන්‍ය දුපත් සංචාරය කළ අතර එහිදී තරඟ 30ක් අතුරින් ඔවුන් පරාජයට පත්වුයේ තරඟ 3ක් පමණි.&lt;ref name=&quot;1935AllBlackTour&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=33 |title=In the British Isles and Canada |publisher=All Blacks |accessdate=24 January 2007}}&lt;/ref&gt; මින් එක් පරාජයකදී, එංගලන්තයේ [[ඇලෙක්සැන්ඩර් ඔබෝලොන්ස්කි]] විසින් උත්සාහක දිනුම් 2ක් වාර්තා කළ අතර එංගලන්තය 13-0ක් ලෙස ප්‍රථම වරට නවසීලන්තය පරාජය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Obolensky&quot;&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/suffolk/7813726.stm | title=Statue for rugby's Russian prince | publisher=BBC News |accessdate=31 March 2013 |date=8 January 2009 |last=Sherlock |first=Grant}}&lt;/ref&gt;

[[File:Allblacks haka 1932.jpg|thumb|right|250px|1932දී [[ඔස්ට්‍රේලියා ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම|ඔස්ට්‍රේලියාව]]ට එරෙහිව පැවති තරඟයකදී හකා නැටුමේ උච්චතම අවස්ථාව ]]
1937දී දකුණු අප්‍රිකාව,නවසීලන්තයේ සංචාරයක ([[1937 දකුණු අප්‍රිකානු ඔස්ට්‍රලේෂියා සංචාරය]]) නිරත වූ අතර එම තරඟාවලියේ මුල් තරඟය පරාජයට පත් වුවද තරඟාවලිය ජයගැනීමට දකුණු අප්‍රිකාව සමත් විය.මෙම දකුණු අප්‍රිකානු කණ්ඩායම මෙතෙක් නවසීලන්තයේ සචාරයක යෙදුණු හොඳම රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම බව බොහෝ දෙනෙකුගේ මතයයි.&lt;ref&gt;Palenski (2003), pg 192.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harding39&quot;&gt;Harding (2000), pg. 39.&lt;/ref&gt; නැවත නවසීලන්තයට දකුණු අප්‍රිකාව හමුවන්නේ 1949දී [[ෆ්‍රෙඩ් ඇලන්]]ගේ නායකත්වයෙන් කරනු ලබන දකුණු අප්‍රිකානු සංචාරයේදීය.මෙම තරඟාවලිය ඉතා තියුණු මුහුණුවරක් ගත්තද නවසීලන්තය 4-0ක් ලෙස පරාජයට පත්වෙයි.

නොකඩවා දකුණු අප්‍රිකාව හමුවේ ලැබූ මෙම තරඟාවලි පරාජයන් ද්විත්වය නිසාවෙන් [[1956 දකුණු අප්‍රිකානු රග්බි යුනියන් කණ්ඩායමේ ඕස්ට්‍රේලියානු සහ නවසීලන්ත සංචාරය]] නවසීලන්තයට ජයගැනීමට ඉතා අවශ්‍ය විය.[[බොබ් ඩෆ්]]ගේ නායකත්වය යටතේ එම තරඟාවලිය 3-1ක් ලෙස ජයගැනීමට නවසීලන්තය සමත් වෙයි.මෙය දකුණු අප්‍රිකාවට එරෙහිව නවසීලන්තය ලැබූ ප්‍රථම තරඟාවලි ජයග්‍රහණය වන අතර තම රටින් පිටතදී දකුණු අප්‍රිකාව ලැබූ ප්‍රථම තරඟාවලි පරාජයයි.&lt;ref name=&quot;1956stats&quot;&gt;{{cite
web|url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=46 |title=South Africa in New Zealand |publisher=All Blacks |accessdate=3 November 2006}}&lt;/ref&gt; 

නවසීලන්තය 1959දී 3-1ක් ලෙස බ්‍රිතාන්‍ය සහ අයර්ලන්ත ලයන්ස් කණ්ඩායම පරාජය කිරීමත් සමඟ නවසීලන්ත රග්බි ඉතිහාසයේ ස්වර්ණමය යුගය ඇරඹුණි.1963-64 බ්‍රිතාන්‍ය සංචරයේදී ද නවසීලන්තයට ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම් අවස්ථාවක් මඟ හැරී ගියේ ස්කොට්ලන්තය සමඟ තරඟය දෙපිලම කිසිදු ලකුණක් නොලබා ජය පරාජයෙන් තොරව නිමා වූ නිසාවෙනි.&lt;ref name=&quot;GrandSlamAttempts&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&amp;ObjectID=10357266 |title=Beach beckons as All Blacks celebrate history |work=NZ erald |accessdate=12 November 2006 |date=27 November 2005 |archive-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014500/http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&amp;ObjectID=10357266 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; අයර්ලන්තය සමඟ පැවති තරඟය ජය පරාජයෙන් තොරව අවසන් වීම නිසා 1972-73 සංචාරයේදී ද ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම් අවස්ථාවක් අහිමි විය.&lt;ref name=&quot;GrandSlamAttempts&quot;/&gt; 1978 දී වේල්සයට එරෙහිව ලබාගත් 13-12 ක ජයග්‍රහණයත් සමඟ නවසීලන්තය ප්‍රථම ග්රෑන්ඩ් ස්ලෑම් ශුරතාවය දිනාගන්නා ලදී.

== නිල බැනියම ==
{{multiple image|header= ඕල් බ්ලැක්ස් නිල බැනියම්|image1=All Blacks 1905.JPG|width1 =100|caption1=&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1905 දී නිල බැනියම &lt;/div&gt;|image2=55716.jpg|width2=150|caption2=&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;වර්තමාන ඕල් බ්ලැක්ස් නිල බැනියම&lt;/div&gt;}}

වර්තමාන නවසීලන්ත නිල බැනියම,සුදු පැහැ කොලරයට අමතරව සම්පුර්ණයෙන්ම කළු පැහැ වන අතර ඉදිරිපසින් [[Adidas]] නිල ලාංජනය සහ NZRU([[New Zealand Rugby Union]]) රිදී පැහැති ඔලිව් අත්තද,පසුපස මධ්‍යයේ AIG ලාංජනය ද සහිත වේ.1884 දී ඔස්ට්‍රේලියාවට කරන ලද ප්‍රථම නවසීලන්ත විදෙස් සංචාරයේදී භාවිතා කළ නිල බැනියම වර්තමාන නිල බැනියමට වඩා සම්පුර්ණයෙන්ම වෙනස් එකකි.එවකට භාවිතා කරන ලද්දේ,අඳුරු පැහැ නිල බැනියමක් වන අතර එහි කමිසයට උඩින් පළඳින ඇඳුමේ වම් කෙළවරෙහි රත්‍රන් පැහැති ඔලිව් අත්තක් විය.&lt;ref name=&quot;BlueJGoldF&quot;&gt;Gifford (2004), pg 28.&lt;/ref&gt; 1883දී නැවත නිල ඇඳුම වෙනස් වන අතර,මෙය රිදී පැහැති ඔලිව් අත්තක් සහිත කළු පැහැති බැනියමකින් ද සුදු පැහැති කොට කලිසමකින් ද යුක්ත විය.&lt;ref name=&quot;Jersey1893&quot;&gt;Palenski (2003), pg 17.&lt;/ref&gt; විවිධ අවස්ථා වල ගනු ලැබූ ඡයාරුප වලට අනුව 1897 සිට 1901 දක්වා කාලය තුල තවත් වෙනස් නිල ඇඳුම් වලින් සැරසී නවසීලන්තය තරඟ වලට සහභාගී වී ඇත.&lt;ref name=&quot;jerseychange&quot;&gt;{{cite web | publisher=Te Ara&amp;nbsp;– The Encyclopedia of New Zealand | title=The &quot;All Black&quot; Uniform | url=http://www.teara.govt.nz/1966/A/AllBlacks/TheallBlackUniform/en|accessdate=31 October 2006}}&lt;/ref&gt;

මෑත කාලයේ සම්ප්‍රදායක් ලෙස ප්‍රංශය සමඟ පැවැත්වෙන වර්ෂ අවසාන සංචාරයේ තරඟ වලදී නවසීලන්තය තම නිල බැනියමේ එම්බ්‍රොයිඩ් කරන ලද පොපි මලක් පළඳියි.&lt;ref name=&quot;francejersey&quot;&gt;{{cite news| publisher=The Press (Christchurch) | title=ABs Remember |date=11 November 2006 |page=F1}}&lt;/ref&gt; පොපි මල යුරෝපයේ යුධ මෙහෙයුම් වලදී සටන් වැද මියගිය නවසීලන්ත ජාතිකයන් වෙනුවෙන් කරන ලද ගෞරවයක් බව රිචී මැකොව් සඳහන් කරන ලදී.
&lt;ref name=&quot;richiecomment&quot;&gt;{{cite web
 | work=IOL
 | publisher=Independent News             &amp; Media
 | title=All Blacks to honour fallen soldiers
 | url=http://www.iol.co.za/index.php?sf=117&amp;set_id=6&amp;click_id=18&amp;art_id=qw116167788450S163
 | accessdate =11 July 2010 |date=24 October 2006
 | location = Cape Town
 | archiveurl=http://web.archive.org/web/20121024025916/http://www.iol.co.za/sport/all-blacks-to-honour-fallen-soldiers-1.564093
 | archivedate=24 October 2012}}&lt;/ref&gt;

නවසීලන්තයේ අමතර නිල ඇඳුම ලෙස සම්ප්‍රදායිකව යොදාගන්නේ කළු කොට කලිසම සමඟ සුදු පැහැති බැනියමකි.2011 දී නවතම අමතර නිල ඇඳුමක් හඳුන්වාදුන් අතර,මෙය කළු කොට කලිසම සමඟ සුදු පැහැති බැනියමට අමතරව බැනියමෙහි සුදු පැහැ කොලරයකින් සමන්විත විය.එම සුදු පැහැ කොලරය,1987 රග්බි ලෝක කුසලානය දිනාගත් නවසිලන්ත කණ්ඩායමට උපහාරයක් වශයෙන් යොදාගෙන තිබේ.

2012දී NZRU ඉතා මතභේදාත්මක තීරණයකට එළඹෙමින්, [[AIG]] නම් වූ ඇමෙරිකානු රක්ෂණ සහ මුදල් පිලිබඳ සේවා ආයතනයකට ඔවුන්ගේ ප්‍රචාරක දැන්වීම්,නවසීලන්ත නිල බැනියම පසුපස පලකිරීමේ අයිතිය ලබා දෙන ලදී.මේ සඳහා එම සමාගම විසින් වසර පහක් සඳහා ඩොලර් මිලියන 80ක් පමණ මුදල් ගෙවන ලද බවට නිල නොවන වාර්තා පවසයි.&lt;ref name=AIGvalue&gt;{{cite news|title=All Blacks' AIG deal worth $80m|url=http://www.odt.co.nz/sport/rugby/233235/rugby-all-blacks-aig-deal-worth-80m|accessdate=13 March 2013|newspaper=Otago Daily Times|date=4 November 2012|archive-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107035010/http://www.odt.co.nz/sport/rugby/233235/rugby-all-blacks-aig-deal-worth-80m|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== හකා නර්තනය ==
[[File:All Blacks Haka.jpg|thumb|400px|alt = The New Zealand team lined up, with their arms raised to their side and palms facing down, mouths open in full voice, and eyes looking directly at their opponents opposite. The New Zealanders are wearing black shorts and socks, while squatting with knees bent and backs straight.|[[ප්‍රංශ ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම|ප්‍රංශය]]ට එරෙහිව පැවති තරඟයකදී නවසීලන්තය ඉදිරිපත් කරන ලද විශේෂ හකා නර්තනය]]

නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් සෑම ජාත්‍යන්තර තරඟයකට පෙරාතුවම ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික [[මඕරි සංස්කෘතිය]] විදහාපාන නර්තන විශේෂයක් වන [[හකා]] නර්තනයක් ඉදිරිපත් කරයි.[[1888-89 ඕස්ට්‍රේලියානු සහ එංගලන්ත සංචාරය]]ත් සමඟ ඇරඹුණු මෙය නොකඩවා අඛණ්ඩව මේ වනතෙක් පවත්වාගෙන එයි.&lt;ref name=ABHaka&gt;Derby, Mark. [http://www.TeAra.govt.nz/en/maori-pakeha-relations/page-4 &quot;Māori–Pākehā relations - Sports and race&quot;], Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. 13 July 2012. Retrieved 18 February 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mulholland17&gt;Mulholland (2009), p 17.&lt;/ref&gt;{{#Tag:ref|The New Zealand team that toured New South Wales in 1884 may have performed a haka, however this is not known for sure.&lt;ref name=AllBlackHaka&gt;Barker, Fiona. [http://www.TeAra.govt.nz/en/zoomify/34617/all-black-haka &quot;New Zealand identity - New Zealand’s peoples&quot;], Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. 16 November 2012. Retrieved 18 February 2013.&lt;/ref&gt;|group =n}} 1888-89 සමයේ බ්‍රිතාන්‍ය දුපත් සංචාරය කරන ලද නවසීලන්ත කණ්ඩායම &quot;අකේ අකේ කියා කහා&quot; නම් හකා නර්තනය සිදුකළ අතර 1903දී ඕස්ට්‍රේලියාවේ සංචාරය කරන ලද කණ්ඩායම &quot;ටුපටෝ කොයි කැන්ගරු&quot; නම් හකා නර්තනය සිදුකළහ.1905 ඕල් බ්ලැක්ස් කණ්ඩායම පළමු වරට &quot;[[කා මතේ]]&quot;-[[තේ රවුපරා]] ගෝත්‍රයේ එවකට නායකයතුමා වූ [[නිගටි ටෝ]] විසින් 19වන ශත වර්ෂයේදී නිර්මාණය කරන ලදී, නම් හකා නර්තනය යොදාගත්හ.1924 ඕල් බ්ලැක්ස් කණ්ඩායම විශේෂයෙන් නිර්මාණය කරන ලද &quot;කෝ නියු ටිරෙනි&quot; නම් හකා නර්තනයක් යොදාගත්තද පසුව නැවත &quot;කා මතේ&quot; යොදාගන්නට පෙළඹුණි.&lt;ref name=&quot;1924Haka&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.teara.govt.nz/1966/H/Haka/AllBlackshaka/en |title=All Blacks' Haka |publisher=teara.govt.nz |accessdate=9 July 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mulholland18&gt;Mulholland (2009), p 18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=InvinciblesHaka&gt;{{cite news|last=Parker|first=Dean|title=The strange tale of Finnegan's haka|url=http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&amp;objectid=10811756|accessdate=2 March 2013|newspaper=New Zealand Herald|date=9 June 2012|archive-date=11 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211190936/http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&amp;objectid=10811756|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006 නොවැම්බර් මස කාර්ඩිෆ් හි [[මිලේනියම් ක්‍රීඩාංගනය]]දී පැවති තරඟයේදී,[[වේල්ස රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම]] සමඟ ඇතිවූ මතභේදයක් නිසා නවසීලන්තය හකා නර්තනය පැවැත්වුයේ ඔවුන්ගේ ක්‍රීඩාගාරය තුළ සිටය.මෙයට හේතුව හකා නර්තනයෙන් පසුව [[වේල්ස ජාතික ගීය]] පැවැත්වීමට වේල්සයට අවශ්‍යව තිබීමත් එසේ කිරීමට නවසීලන්තය අකමැත්ත පලකිරිමත්ය.&lt;ref name=&quot;NoHaka&quot;&gt;{{cite web| url=http://icwales.icnetwork.co.uk/rugbynation/rugby-news/tm_method=full&amp;objectid=18166940&amp;siteid=50082-name_page.html |title=So just who is to blame for no Millennium haka? |publisher= IC Wales |date=27 November 2006 |accessdate=14 June 2008}}&lt;/ref&gt; 2008දී නවසීලන්තය [[මුන්ස්ටර් රග්බි|මුන්ස්ටර්]] කණ්ඩායම සමඟ තෝමන්ඩ් පාර්ක් හිදී තරඟ වැදුණි.මෙහිදී මුන්ස්ටර් කණ්ඩායම නියෝජනය කළ නවසීලන්ත ජාතිකයන් සිව්දෙනා ඕල් බ්ලැක්ස් හකා නර්තනයට පෙරාතුව තමන්ගේ හකා නර්තනයක් ඉදිරිපත් කරමින් නවසීලන්තයට අභියෝග කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.stuff.co.nz/sport/725123 |title=All Blacks v Munster |publisher=Fairfax |date=19 November 2008 |accessdate=28 November 2009}}&lt;/ref&gt; මෙම තරඟාවලියේදී ම,වරක් නවසීලන්තය තම හකා නර්තනය නිම කළ පසු වේල්ස ක්‍රීඩකයන් තම නියමිත් ස්ථාන වලට නොගොස් සිටි තැනම නැවතී සිටියහ.නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් ද තරඟයට අවතීර්ණ නොවී තම ප්‍රතිවාදීන් දෙස බලා සිටි අතර මෙහිදී තරඟ තීරක ගේ මැදිහත්වීමෙන් පසු තරඟය ආරම්භ කිරීමට දෙපිල පෙළඹුණි.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/international/all-blacks-turn-up-heat-1032255.html|title=All Blacks turn up heat|work =The Independent| accessdate=11 July 2010 | location=London | first=James | last=Corrigan | date=24 November 2008}}&lt;/ref&gt;

== තරඟ වාර්තා ==
=== සමස්තය ===
{{IRB World Rankings|New Zealand|history=yes}}
ජාත්‍යන්තර තලයේ තමන් තරඟ කරන සියලුම ටෙස්ට් කණ්ඩායම් වලට එරෙහිව ජයග්‍රහණ අත් කරගෙන ඇති එකම කණ්ඩායම මොවුන් වන අතර 1903 පළමු තරගයෙන් පසුව ටෙස්ට් තරඟ වලදී නවසීලන්තය පරාජය කිරීමට සමත්ව ඇත්තේ වෙනත් රටවල් පහක් පමණි.ඔවුන් තමන් තරඟ කොට ඇති ටෙස්ට් තරඟ 512න් 390ක්ම ජයගෙන ඇති අතර-76.17%(වගුව බලන්න),තම රට තුලදී පරාජය වී ඇත්තේ තරඟ 37ක් පමණි. 2003 වසරේදී [[IRB ලෝක රග්බි ශ්‍රේණි ගතකිරීම්]] හදුන්වාදීමෙන් පසුව,එහි මුල් තැන වැඩිම කාල පරිච්ජේදයක් ගත කර ඇත්තේද නවසීලන්තයයි.&lt;ref name=&quot;RankingsArchive&quot;&gt;Ranking archives can be found at the IRB website; [http://www.irb.com/ www.irb.com]&lt;/ref&gt; 2000 සිට 2009 දශකයේ දී නවසීලන්තය ටෙස්ට් තරඟ 100ක්-82%ක ජයග්‍රාහී තරඟ ප්‍රතිශතයක්, ජයගෙන ඇති අතර නොකඩවා ජයගත් තරඟ 15ක් සහ නොකඩවා තම රට තුළ ජයගත් තරඟ 30ක් මීට ඇතුලත්ය.2013 වර්ෂයේ තමන් ක්‍රීඩා කළ සියලුම තරඟ ජයගනිමින්,වෘත්තීමය රග්බි ඉතිහාසයේ වසරක් තුළ තමන් ක්‍රීඩා කරන ලද සියළුම තරඟ ජයගත් ප්‍රථම කණ්ඩායම බවට පත්වීමට නවසීලන්තය සමත් විය.&lt;ref name = &quot;A hundred wins&quot;&gt;{{cite web | first = Daniel | last = Gilhooly | date = 20 December 2009
 | url = http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&amp;objectid=10616661 | work = NZ Herald | title=All Blacks: A hundred wins, and thousands of frustrated fans |accessdate=19 December 2009}}&lt;/ref&gt;

නවසීලන්තයේ දීර්ඝතම නොකඩවා ලද ජයග්‍රහණ ප්‍රමාණය වන්නේ 1965 සිට 1970 දක්වා කාලය තුළ ලද ටෙස්ට් තරඟ 17ක සංඛ්‍යාව වන අතර මෙය දකුණු අප්‍රිකාව විසින් පසුකාලීනව සම කරන ලදී.ඔවුන්ගේ දීර්ඝතම නොකඩවා අපරාජිතව සිටි තරඟ සංඛ්‍යාව වන්නේ 1987 සිට 1990 දක්වා ටෙස්ට් තරඟ 23ක් අපරාජිතව සිටීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand All Black great: John Kirwan|url=http://www.newzealand.com/travel/media/features/personalities/personalities_nz-all-black-great-john-kirwan_feature.cfm|work=Personalities|publisher=Tourism New Zealand|accessdate=25 November 2013}}&lt;/ref&gt; 2013 වර්ෂයේ තමන් ක්‍රීඩා කළ සියලුම තරඟ ජයගනිමින්,වෘත්තීමය රග්බි ඉතිහාසයේ වසරක් තුළ තමන් ක්‍රීඩා කරන ලද සියළුම තරඟ ජයගත් ප්‍රථම කණ්ඩායම බවට පත්වීමට නවසීලන්තය සමත් විය.

ප්‍රංශය,අයර්ලන්තය,ආර්ජන්ටිනාව,ෆිජී,සැමෝවා,ටොන්ගා,ජපානය සහ පෘතුගාලය යන සියලුම රටවල් වලට රග්බි ඉතිහාසයේ එම රටවල් ලද දරුණුම පරාජයන් ඇත කර ඇත්තේ ද  නවසීලන්තය විසිනි.ඔවුන්ගේ හොඳම ටෙස්ට් ජයග්‍රහණය 1995දී 145-7ක් ලෙස ජපානයට එරෙහිව අත්කරගන්නා ලද අතර&lt;ref name=Over100Scored&gt;{{cite web|title=All Black match scores of more than 100 |url=http://stats.allblacks.com/asp/centuries.asp?stats_ID=9 |publisher= All Blacks |accessdate=31 January 2013}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ දරුණුම පරාජය වන්නේ ඔස්ට්‍රේලියාවට එරෙහිව 1999දී ලැබූ 28-7 ක පරාජයයි.&lt;ref name=1999loss/&gt;

2013 නොවැම්බර් 26 වනදා තෙක් නවසීලන්තය ටෙස්ට් තරඟ වලදී සියළුම රටවල් වලට එරෙහිව දැක්වූ දක්ෂතා පහත වගුවේ සඳහන් වේ:&lt;ref name=&quot;ABrecord&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com |publisher= All Blacks |title=All Blacks Test Match Record since first test match |accessdate=31 January 2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- only include matches listed at http://stats.allblacks.com/ - do not include non-Test matches e.g. Barbarians games --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center; float:right; clear: right; margin-left: 1em&quot;&gt; '''[[IBR ලෝක ශ්‍රේණිගත කිරීම්|IBR ලෝක ශ්‍රේණිගත කිරීම් නායකයන්]]'''&lt;br /&gt; {{IRB World Ranking leaders}}&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! width=200 | ප්‍රතිවාදී කණ්ඩායම 
! width=70 | තරඟ සංඛ්‍යාව 
! width=70 | ජය 
! width=70 | පරාජය 
! width=70 | සමවීම් 
! width=70 | ජයග්‍රහණ ප්‍රතිශත 
|-
| ආර්ජන්ටිනාව || [[History of rugby union matches between Argentina and New Zealand|18]] || 17 || 0 || 1 || 94.44%
|-
| ඔස්ට්‍රේලියාව || [[History of rugby union matches between Australia and New Zealand|149]] || 102 || 41 || 6 || 68.46%
|-
| බ්‍රිතාන්‍ය සහ අයර්ලන්ත ලයන්ස් || [[History of rugby union matches between New Zealand and the British and Irish Lions|38]] || 29 || 6 || 3 || 76.32%
|-
| කැනඩාව || 5 || 5 || 0 || 0 || 100%
|-
| එංගලන්තය || [[History of rugby union matches between England and New Zealand|36]] || 28 || 7 || 1 || 77.78%
|-
| ෆිජී || 5 || 5 || 0 || 0 || 100%
|-
| ප්‍රංශය || [[History of rugby union matches between France and New Zealand|55]] || 42 || 12 || 1 || 76.36%
|-
| අයර්ලන්තය || [[History of rugby union matches between Ireland and New Zealand|28]] || 27 || 0 || 1 || 96.43%
|-
| ඉතාලිය || [[History of rugby union matches between Italy and New Zealand|12]] || 12 || 0 || 0 || 100%
|-
| ජපානය || 3 || 3 || 0 || 0 || 100%
|-
| පැසිෆික් දූපත් || 1 || 1 || 0 || 0 || 100%
|-
| පෘතුගාලය || 1 || 1 || 0 || 0 || 100%
|-
| රුමේනියාව || 2 || 2 || 0 || 0 || 100%
|-
| සැමෝවා || 5 || 5 || 0 || 0 || 100%
|-
| ස්කොට්ලන්තය || [[History of rugby union matches between New Zealand and Scotland|29]] || 27 || 0 || 2 || 93.10%
|-
| දකුණු අප්‍රිකාව || [[History of rugby union matches between New Zealand and South Africa|87]] || 50 || 34 || 3 || 57.47%
|-
| ටොන්ගා || 4 || 4 || 0 || 0 || 100%
|-
| ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය || 2 || 2 || 0 || 0 || 100%
|-
| වේල්සය || [[History of rugby union matches between New Zealand and Wales|29]] || 26 || 3 || 0 || 89.66%
|-
| ලෝක කණ්ඩායම || 3 || 2 || 1 || 0 || 66.67%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! එකතුව !! 512 !! 390 !! 104 !! 18 !! 76.17%
|}

=== ලෝක කුසලානය ===
නවසීලන්තය දෙවරක් රග්බි ලෝක කුසලානය දිනා ඇති අතර-1987 දී ඔස්ට්‍රේලියාවේ සහ නවසීලන්තයේ පැවති පළමු ලෝක කුසලානය, අවසන් වරට 2011 දී නවසීලන්තයේ පැවති ලෝක කුසලානය, එම දෙවතාවේදීම අවසන් තරඟයේදී ඔවුන් හමුවේ පරාජයට පත් වුයේ ප්‍රංශයයි.1991 ලෝක කුසලානයේදී ඔවුන් අවසන් පූර්ව තරඟයේදී ඔස්ට්‍රේලියාව හමුවේ පරාජය වුවද තෙවන ස්ථානය සඳහා වූ තරඟය ජයගත්හ.1995 ලෝක කුසලානයේදී,අවසන් තරඟයට ක්‍රීඩා කළ නවසීලන්තය අතිරේක කාලයේදී ලබාගත් ලකුණු හේතුවෙන් සත්කාරක දකුණු අප්‍රිකාව හමුවේ පරාජයට පත්විය.1997 ලෝක කුසලානයේදී,අවසන් පූර්ව තරඟය සහ තෙවන ස්ථානය වෙනුවෙන් ක්‍රීඩා කරන තරඟය යන දෙකම පරාජය වීම නිසා ඔවුන්ට හිමි වුනේ සිව්වන ස්ථානයයි.2003 වසරේදී නැවත අවසන් පූර්ව තරඟයේදී සත්කාරක ඔස්ට්‍රේලියාව හමුවේ පරාජය වී පසුව තෙවන ස්ථානය හිමිකරගන්නා ලදී.2007 ලෝක කුසලානය,රග්බි ලෝක කුසලාන ඉතිහාසයේ නවසීලන්තයට අමිහිහිරිම ලෝක කුසලානය බවට පත් කරමින් සත්කාරක ප්‍රංශය හමුවේ අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයේදී පරාජය වීමට ඔවුන්ට සිදුවිය;&lt;ref name=&quot;2007Exit&quot;&gt;{{cite web| url=http://sportal.co.nz/Rugby-Union-news-display/deja-vu-for-all-blacks-36868 |title = Deja vu for All Blacks|accessdate =14 June 2008|last = McConnell|first = Lynn|date = 7 October 2007|publisher=Sportal}}&lt;/ref&gt; මෙය සිදුවන තෙක් සියළුම ලෝක කුසලාන වල අවසන් පූර්ව තරඟ වලට සුදුසුකම් ලැබූ එකම රට නවසීලන්තයයි.&lt;ref name=&quot;RWCFavourites&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.nzherald.co.nz/section/4/story.cfm?c_id=4&amp;objectid=10411281 |title=Zinzan Brooke defends All Blacks – 'we can win the Cup' | agency=NZPA  |work= NZ Herald |accessdate=14 June 2008 |date=17 November 2006 |last=Gilhooly |first=Daniel}}&lt;/ref&gt; මෙතෙක් පැවති ලෝක කුසලාන තරඟාවලි හතෙහිම මුල් වටයේ තම කණ්ඩායමේ පෙරමුණ ගැනීමට නවසීලන්තය සමත්ව ඇති අතර ඔවුන් මුල් වටයේ කිසිදු තරඟයක් මෙතෙක් පරාජය වී නොමැත.

නවසීලන්තය ලෝක කුසලාන තරඟ වාර්තා රැසකටද හිමිකම් කියයි:වැඩිම ලෝක කුසලාන තරඟ සංඛ්‍යාව(43),එක් තරඟයකදී වැඩිම ලකුණු සංඛ්‍යාව(1995 ලෝක කුසලානයේදී [[ජපාන ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම]]ට එරෙහිව),සියලුම ලෝක කුසලාන තරඟ සැලකූ විට ලබාගත් එක් රටක් ලබාගත් මුළු ලකුණු සංඛ්‍යාව(2,012),වැඩිම උත්සාහක දිනුම් සංඛ්‍යාව(272),වැඩිම සාර්ථක ප්‍රතිවර්තන සංඛ්‍යාව(198).&lt;ref name=&quot;RWCTeamStatistics&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.rugbyworldcup.com/statistics/index.html | title=All Time RWC Statistics | work= Rugby World Cup | publisher=[[International Rugby Board]] |accessdate=26 May 2013}}&lt;/ref&gt; නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් රැසක්ද තම පෞද්ගලික දක්ෂතා හේතුවෙන් ලෝක කුසලාන වාර්තා වලට හිමිකම් කියයි:[[ජෝනා ලෝමු]] විසින් වැඩිම ලෝක කුසලාන උත්සාහක දිනුම් සංඛ්‍යාව(ලෝක කුසලාන දෙකක් තුලදී උත්සාහක දිනුම් 15ක්),[[මාර්ක් එලිස්]] විසින් එක් තරඟයක වැඩිම උත්සාහක දිනුම් සංඛ්‍යාව(1995දී ජපානයට එරෙහිව උත්සාහක දිනුම් 6ක්),[[ග්රාන්ට් ෆොක්ස්]] විසින් එක් තරඟාවලියක් තුළ වැඩිම ලකුණු සංඛ්‍යාව(1987 ලෝක කුසලානයේදී 126ක්),[[සයිමන් කල්හෙන්]] විසින් එක් තරඟයක වාර්තා වූ වැඩිම ලකුණු සංඛ්‍යාව(1995දී ජපානයට එරෙහිව 45ක්).&lt;ref name=&quot;RWCTeamStatistics&quot;/&gt;

=== තුන් ජාතීන් සහ රග්බි කුසලානය ===
දකුණු අර්ධගෝලයේ අනෙක් ප්‍රබලතම රග්බි කණ්ඩායම් ද්විත්වය වන ඔස්ට්‍රේලියාව සහ දකුණු අප්‍රිකාව සමඟ වාර්ෂිකව 1996 වර්ෂයේ සිට පවත්වන ලද [[තුන් ජාතීන් තරඟාවලිය]]ට 2012දී ආර්ජන්ටිනාවේ ආගමනයත් සමඟ [[රග්බි කුසලානය]] ලෙසින් නම වෙනස් කරන ලදී.නවසීලන්තය මෙම තරඟාවලිය 11 වරක් ජයග්‍රහණය කර ඇති අතර වාර්තාගත ලෙස තරඟ 50ක් ජයග්‍රහණය කර තිබේ.වාර්ෂිකව ඔස්ට්‍රේලියාව සමග පැවැත්වෙන [[බ්ලේඩ්ස්ලෝ කුසලානය]]ද වාර්ෂිකව දකුණු අප්‍රිකාව සමග පැවැත්වෙන [[ෆ්රිඩම් කුසලානය]]ද මෙම තුන් ජාතීන් හෝ රග්බි කුසලාන තරඟාවලි වල කොටසක් ලෙසම පැවැත්වේ.

{{The Rugby Championship Aggregate}}

== නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් ==
=== වර්තමාන කණ්ඩායම ===
&lt;!-- don't add training squads, only official squads. Use NZ English (half-back rather than scrum-half etc, see talk page for any queries--&gt;
[[2013 වසර අවසාන ටෙස්ට් රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම]],ටෙස්ට් තරඟ ක්‍රීඩා කරන ක්‍රීඩකයන් 36 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත විය.&lt;ref name=CurrentSquad&gt;{{cite news| url = http://www.allblacks.com/index.cfm?layout=displayNews&amp;newsarticle=23647&amp;utm_source=dlvr.it&amp;utm_medium=twitter | title = All Blacks squad for AirNZ European Tour and Japan  | publisher = allblacks.com | date = 20 October 2013 | accessdate = 20 October 2013}}&lt;/ref&gt; මෙම සියළුම ක්‍රීඩකයන් නවසීලන්තය තුළ රග්බි ක්‍රීඩා කරති.

&lt;small&gt;සටහන: කැප්ස් නිවැරදි කිරීම 2013 නොවැම්බර් 25&lt;/small&gt;
{{nat rs start|hidenote=yes}}
{{nat rs player|pos=HK|num=2|name=[[ඩෑන් කෝල්ස්]]|age={{birth date and age|1986|12|10|df=y}}|caps=15|club=[[Wellington Rugby Football Union|Wellington]] / [[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=HK|num=2|name=[[ඇන්ඩ්රු හෝර්]]|age={{birth date and age|1978|09|13|df=y}}|caps=83|club=[[Taranaki Rugby Football Union|Taranaki]] / [[Highlanders (rugby)|Highlanders]]}}
{{nat rs player|pos=HK|num=2|name=[[කෙවින් මියලාමු]]|age={{birth date and age|1979|3|20|df=y}}|caps=110|club=[[Auckland rugby union team|Auckland]] / [[Blues (Super Rugby)|Blues]]}}
{{nat rs player|pos=PR|num=1|name=[[වයට් ක්‍රොකට්]]|age={{birth date and age|1983|1|24|df=y}}|caps=24|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=PR|name=[[චාලි ෆාමුවිනා]]|age={{birth date and age|1986|12|24|df=y}}|caps=17|club=[[Auckland rugby union team|Auckland]] / [[Blues (Super Rugby)|Blues]]}}
{{nat rs player|pos=PR|name=[[බෙන් ෆ්රැන්ක්ස්]]|age={{birth date and age|1984|3|27|df=y}}|caps=31|club=[[Hawke's Bay Rugby Union|Hawke's Bay]] / [[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=PR|name=[[ඕවන් ෆ්රැන්ක්ස්]]|age={{birth date and age|1987|12|23|df=y}}|caps=54|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=PR|name=[[ජෙෆ්රි ටුමාගා-ඇලන්]]|age={{birth date and age|1990|11|19|df=y}}|caps=1|club=[[Wellington Rugby Football Union|Wellington]] / [[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=PR|name=[[ටෝනි වුඩ්කොක් (rugby player)|Tony Woodcock]]|age={{birth date and age|1981|1|27|df=y}}|caps=107|club=[[North Harbour Rugby Union|North Harbour]] / [[Highlanders (rugby union)|Highlanders]]}}
{{nat rs player|pos=LK|name=[[ඩොමිනික් බර්ඩ්]]|age={{birth date and age|1991|4|9|df=y}}|caps=1|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=LK|name=[[බ්‍රොඩි රිටලික්]]|age={{birth date and age|1991|5|31|df=y}}|caps=24|club=[[Bay of Plenty Steamers|Bay of Plenty]] / [[Chiefs (rugby union)|Chiefs]]}}
{{nat rs player|pos=LK|name=[[ලූක් රොමානෝ]]|age={{birth date and age|1986|02|16|df=y}}|caps=16|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=LK|name=[[ජෙරමි ත්‍රෂ්]]|age={{birth date and age|1985|4|19|df=y}}|caps=5|club=[[Wellington Rugby Football Union|Wellington]] / [[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=LK|name=[[සෑම් වයිට්ලොක්]]|age={{birth date and age|1988|10|12|df=y}}|caps=51|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=FL|name=[[සෑම් කේන්]]|age={{birth date and age|1992|1|13|df=y}}|caps=14|club=[[Bay of Plenty Steamers|Bay of Plenty]] / [[Chiefs (rugby union)|Chiefs]]}}
{{nat rs player|pos=FL|name=[[ස්ටීව් ලොවටුවා]]|age={{birth date and age|1991|4|29|df=y}}|caps=11|club=[[Auckland rugby union team|Auckland]] / [[Blues (Super Rugby)|Blues]]}}
{{nat rs player|pos=FL|name=[[රිචී මැකොව්]] ([[Captain (sports)|c]])|age={{birth date and age|1980|12|31|df=y}}|caps=124|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=FL|name=[[ලියාම් මේසම්]]|age={{birth date and age|1984|3|25|df=y}}|caps=29|club=[[Waikato Rugby Union|Waikato]] / [[Chiefs (rugby union)|Chiefs]]}}
{{nat rs player|pos=FL|name=[[ලූක් වයිට්ලොක්]]|age={{birth date and age|1991|1|29|df=y}}|caps=1|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=N8|name=[[කිරන් රීඩ්]]|age={{birth date and age|1985|10|26|df=y}}|caps=61|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=HB|name=[[ටවෙරා කර්-බර්ලොව්]]|age={{birth date and age|1990|8|15|df=y}}|caps=14|club=[[Waikato Rugby Union|Waikato]] / [[Chiefs (rugby union)|Chiefs]]}}
{{nat rs player|pos=HB|name=[[ටිජේ පෙරනාරා]]|age={{birth date and age|1992|1|23|df=y}}|caps=0|club=[[Wellington Rugby Football Union|Wellington]] / [[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=HB|name=[[ඇරන් ස්මිත් (rugby union)|Aaron Smith]]|age={{birth date and age|1988|11|21|df=y}}|caps=26|club=[[Manawatu Rugby Union|Manawatu]] / [[Highlanders (rugby union)|Highlanders]]}}
{{nat rs player|pos=FF|name=[[බෝඩන් බැරට්]]|age={{birth date and age|1991|5|27|df=y}}|caps=16|club=[[Taranaki Rugby Football Union|Taranaki]] / [[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=FF|name=[[ඩෑන් කාර්ටර්]]|age={{birth date and age|1982|3|5|df=y}}|caps=100|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=FF|name=[[ඇරන් කෘඩන්]]|age={{birth date and age|1989|1|8|df=y}}|caps=29|club=[[Manawatu Rugby Union|Manawatu]] / [[Chiefs (rugby union)|Chiefs]]}}
{{nat rs player|pos=FF|name=[[ටොම් ටේලර් (rugby union)|Tom Taylor]]|age={{birth date and age|1989|3|11|df=y}}|caps=3|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=CE|name=[[රයන් ක්‍රොටි]]|age={{birth date and age|1988|9|23|df=y}}|caps=5|club=[[Canterbury Rugby Football Union|Canterbury]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=CE|name=[[මා නෝනු]]|age={{birth date and age|1982|5|21|df=y}}|caps=88|club=[[Wellington Rugby Football Union|Wellington]] / [[Highlanders (rugby union)|Highlanders]]}}
{{nat rs player|pos=CE|name=[[ෆ්‍රැන්සිස් සයෙලි]]|age={{birth date and age|1991|2|16|df=y}}|caps=2|club=[[North Harbour Rugby Union|North Harbour]] / [[Blues (Super Rugby)|Blues]]}}
{{nat rs player|pos=WG|name=[[ෆ්‍රෑන්ක් හැලයිi]]|age={{birth date and age|1988|3|6|df=y}}|caps=1|club=[[Counties Manukau Rugby Union|Counties Manukau]] /[[Blues (Super Rugby)|Blues]]}}
{{nat rs player|pos=WG|name=[[කෝරි ජේන්]]|age={{birth date and age|1983|2|8|df=y}}|caps=45|club=[[Wellington Rugby Football Union|Wellington]] /[[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=WG|name=[[ජුලියන් සවියා]]|age={{birth date and age|1990|8|7|df=y}}|caps=20|club=[[Wellington Rugby Football Union|Wellington]] / [[Hurricanes (rugby union)|Hurricanes]]}}
{{nat rs player|pos=WG|name=[[බෙන් ස්මිත් (rugby union)|Ben Smith]]|age={{birth date and age|1986|6|1|df=y}}|caps=26|club=[[Otago Rugby Football Union|Otago]] / [[Highlanders (rugby union)|Highlanders]]}}
{{nat rs player|pos=FB|name=[[ඊස්රයෙල් ඩෑග්]]|age={{birth date and age|1988|6|6|df=y}}|caps=38|club=[[Hawke's Bay Rugby Union|Hawke's Bay]] / [[Crusaders (rugby union)|Crusaders]]}}
{{nat rs player|pos=FB|name=[[චාර්ල්ස් පියුටව්]]|age={{birth date and age|1991|10|31|df=y}}|caps=10|club=[[Auckland rugby union team|Auckland]] / [[Blues (Super Rugby)|Blues]]}}
{{nat fs end}}

=== ජනප්‍රිය ක්‍රීඩකයන් ===
[[File:Dave Gallaher.jpg|thumb|left|170px| ප්‍රථම ''[[ඕල් බ්ලැක්ස්]]'' නායක සහ [[ජාත්‍යන්තර රග්බි කීර්තිමත් මඩුල්ල]] සාමාජික [[ඩේව් ගලහර්]].]]
&lt;!--Only include players here that have been inducted into the International Rugby Hall of Fame or IRB Hall of Fame. See www.rugbyhalloffame.com for details on the International Hall, and http://www.irb.com/history/halloffame/index.html for details on the IRB Hall.--&gt;

හිටපු ජාත්‍යන්තර නවසීලන්ත ක්‍රීඩකයන් 15 දෙනෙක් දැනට [[ජාත්‍යන්තර රග්බි කීර්තිමත් මඩුල්ල]] ට පත් කොට ඇත;[[ෆ්‍රෙඩ් ඇලන්]], [[ඩොන් ක්ලාර්ක්]], [[ෂෝන් ෆිට්ස්පැට්‍රික්]], [[ග්‍රාන්ට් ෆොක්ස්]], [[ඩේව් ගලහර්]], [[මයිකල් ජෝන්ස්]], [[ඉයන් කර්ක්පැට්‍රික්]], [[ජෝන් කිර්වාන්]], [[බ්‍රයන් ලාකොර්]], [[ජෝනා ලෝමූ]], [[කොලින් මෙඩ්ස්]], [[ග්‍රැහැම් මව්රි]], [[ජෝජ් නෙපියා]] සහ [[විල්සන් විනරි]].&lt;ref name=&quot;IRHFList&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/columnists/brendangallagher/2368372/Joining-the-legends-an-added-bonus-for-Wood.html |title=Joining the legends an added bonus for Wood |work=The Daily Telegraph |location=UK |date=17 November 2005 |accessdate=15 December 2006 |last=Gallagher |first=Brendan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IRHF2007&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rugbyhalloffame.com/pages/2007dinner.htm |title=Sixth Induction Dinner – 2007 |publisher= Rugby Hall of Fame |accessdate=13 September 2007|archiveurl=http://archive.is/wdXD|archivedate=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;

තවද මොවුන් අතරින් සිව් දෙනෙකු [[ජාත්‍යන්තර රග්බි සම්මේලනයේ කීර්තිමත් මඩුල්ල]]ට පත් කොට ඇත.[[ඩේවිඩ් කර්ක්]],ලෝමූ සහ විනරි ක්‍රීඩක දක්ෂතාවයන් උදෙසා ද ලාකොර් පුහුණුකරුවෙකු ලෙසින් දැක්වූ දක්ෂතාවයන් හේතුවෙන් මෙසේ පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Whineray IRB HOF&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.irb.com/history/awards/newsid=2020608.html#habana+named+irb+player+year |title=Habana named IRB Player of the Year |author=Rugby News Service |publisher=International Rugby Board |date=21 October 2007 |accessdate=21 October 2007 |archive-date=10 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110122659/http://www.irb.com/history/awards/newsid=2020608.html#habana+named+irb+player+year |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IRB HOF 2011&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www.irb.com/history/halloffame/newsid=2060049.html#rwc+legends+inducted+into+irb+hall+fame |title=RWC legends inducted into IRB Hall of Fame |publisher=International Rugby Board |date=26 October 2011 |accessdate=26 October 2011 |archive-date=27 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027230745/http://www.irb.com/history/halloffame/newsid%3D2060049.html#rwc+legends+inducted+into+irb+hall+fame |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ඩේව් ගලහර් නවසීලන්තය වෙනුවෙන් පළමු ටෙස්ට් තරඟයේ 1903දී ක්‍රීඩා කල අතර 1905දී කණ්ඩායමේ නායකත්වයට පත්විය.ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ බිහි වූ කණ්ඩායම මුලින්ම ඕල් බ්ලැක්ස් යන සුරතල් නාමයෙන් හඳුන්වන ලදී.[[බිලී ස්ටෙඩ්]] සමඟ එකතුව ගලහර් විසින් ජනප්‍රිය රග්බි ග්‍රන්ථයක් වන ''ද කම්ප්ලිට් රග්බි ෆුට්බෝලර්''.&lt;ref name=&quot;DaveGallaher&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=300 |publisher=All Blacks |title=Dave Gallaher |accessdate=15 December 2006}}&lt;/ref&gt; යන ග්‍රන්ථය රචනා කරන ලදී. එවකට වයස අවරුදු 19ක් වූ ජෝජ් නෙපියා 1924-25 &quot;නොපෙනේන්නන්&quot;ගේ සංචාරයේ පැවති තරඟ 30ම ක්‍රීඩා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;GeorgeNepia&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=Database&amp;Level2=ABC&amp;IDID=650 |title=George Nepia |publisher= Rugby Museum  |location= New Zealand |accessdate=17 December 2006 |last=Knight |first=Lindsay}}&lt;/ref&gt; නෙපියා නවසීලන්තය වෙනුවෙන් තරඟ 37ට ක්‍රීඩා කළ අතර ඔහුගේ අවසාන තරඟය බ්‍රිතාන්‍ය දූපත් වලට එරෙහිව 1930දී පැවැත්විණි.&lt;ref name=&quot;GeorgeNepia&quot;/&gt;

සර් ෆ්‍රෙඩ් ඇලන් තමන් නියෝජනය කළ සියළුම තරඟ වලදී නවසීලන්ත කණ්ඩායමේ නායකත්වය දැරූ අතර එම තරඟ 21ට 1946 සහ 1949 අතර ක්‍රීඩා කරන ලද ටෙස්ට් තරඟ 6ක් ද ඇතුලත් විය.  &lt;ref name=&quot;FredAllen&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=7 |title=
Fred Allen |publisher=All Blacks |accessdate=15 December 2006 |last=Luxford |first=Bob}}&lt;/ref&gt; පසුකාලීනව,1966 සහ 1968 අතර කාලයේ නවසීලන්ත කණ්ඩායමේ පුහුණුකරු තනතුර දැරුවේද ඔහු විසින්ය.ඔහු යටතේ නවසීලන්තය සහභාගී වූ තරඟ 14ම ජයගැනීම විශේෂත්වයකි.&lt;ref name=&quot;FredAllen&quot;/&gt;

[[ජෝනා ලෝමූ]] ලෝක රග්බි යුනියන් ඉතිහාසයේ බිහිවූ ප්‍රථම සුපිරි තරුව ලෙස සැලකේ.&lt;ref name=&quot;LomuBBC&quot;&gt;{{cite news |publisher=BBC |location=UK | url=http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/rugby_union/features/newsid_2118000/2118179.stm | title=Jonah Lomu's rugby journey | accessdate=3 October 2007 | date=10 July 2002}}&lt;/ref&gt; නවසීලන්තය වෙනුවෙන් අඩුම වයසකින් ටෙස්ට් තරඟයකට ක්‍රීඩා කළ ක්‍රීඩකයා ඔහු වන අතර,1994දී තම ප්‍රථම තරඟයට සහභාගී විය. ලෝමූ [[වින්ග් ක්‍රීඩකයෙක්]] වූ අතර ඔහු සතුව ඔහුටම අවේණික වූ ශරීර ලක්ෂණ විය; උසින් මීටර 1.96ක් සහ බරින් කිලෝග්‍රෑම් 119ක් වුවද,නවසීලන්තය වෙනුවෙන් පසුපස කලාපයේ ක්‍රීඩා කළ උසින් වැඩිම&lt;ref name=&quot;ABHeight&quot;&gt;{{cite web|url=http://stats.allblacks.com/asp/tallest.asp?stats_ID=2 |title=All Blacks Player Profiles, Match Details and Statistics: Tallest All Blacks |publisher=All Blacks |accessdate=9 October 2007}}&lt;/ref&gt; සහ බරින් වැඩිම&lt;ref name=&quot;ABWeight&quot;&gt;{{cite web|url=http://stats.allblacks.com/asp/heaviest.asp?stats_ID=4 |title=All Blacks Player Profiles, Match Details and Statistics: Heaviest All Blacks |publisher=All Blacks |accessdate=9 October 2007}}&lt;/ref&gt; ක්‍රීඩකයා ඔහුය,මීටර 100ක් තත්පර 11ට අඩුවෙන් දිවීමේ හැකියාව ඔහු සතුවිය.[[1995 රග්බි ලෝක කුසලානය]]ත් සමඟ දක්ෂතා අතරට පැමිණෙන ලෝමූ එම තරඟාවලිය තුලදී උත්සාහක දිනුම් 7ක් ලබාගනී.මින් උත්සාහක දිනුම් 4ක්ම එංගලන්තයට එරෙහිව පැවති අවසන් පූර්ව තරඟයේදී වාර්තා කිරීම විශේෂත්වයකි.[[1999 රග්බි ලෝක කුසලානය]]දී මොහු තවත් උත්සාහක දිනුම් 8ක් ලබාගනී.[[nephrotic syndrome]] නැමති භයානක වකුගඩු ආශ්‍රිත රෝගයකින් පෙළෙමින් සිටියදීත් මෙවැනි අනගිභවනිය දස්කම් පෑමට ලෝමූ සමත් වීම මුළු මහත් රග්බි ලෝලීන්ගේ ප්‍රසාදයට පාත්‍ර විය.2004 වර්ෂයේදී රග්බි ක්‍රීඩාවෙන් සමුගන්නා විට ලෝමූ ටෙස්ට් තරඟ 63කට ක්‍රීඩා කරමින් උත්සාහක දිනුම් 37ක් ලබාගන්නට සමත්විය.&lt;ref name=&quot;JonahLomu&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=506 |title=Jonah Lomu |publisher=All Blacks|last=Knight |first=Lindsay |accessdate=31 December 2006}}&lt;/ref&gt; 

=== පෞද්ගලික ලෝක වාර්ථා ===
නවසීලන්තය වෙනුවෙන් පමණක් නොව ලොව වෙනුවෙන්ම වැඩිම ටෙස්ට් තරඟ ලකුණු සංඛ්‍යාවට හිමිකම් කියන්නේ ටෙස්ට් තරඟ 100ක් තුල ලකුණු 1440ක් ලබා ඇති වර්තමාන ක්‍රීඩක ඩෑන් කාර්ටර් ය.&lt;ref name=&quot;DanCarter&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/profile.asp?ABID=1031 |title=Dan Carter |publisher=All Blacks |accessdate=20 October 2013}}&lt;/ref&gt; ඔහු [[ඇන්ඩ්රු මර්ටන්]] ගේ පැරණි නවසීලන්ත වාර්තාව වූ ලකුණු 967 පසු කරන ලද්දේ 2009දී එංගලන්තයට එරෙහිව පැවති තරඟයකදීය.&lt;ref name=&quot;AndrewMehrtens&quot;&gt;{{cite web | url=http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=606 |title=Andrew Mehrtens |publisher=All Blacks |accessdate=28 December 2006 |last=Knight |first=Lindsay}}&lt;/ref&gt; in the All Blacks' win over England on 21 November 2009.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/english/8369358.stm |title=England 6–19 New Zealand |publisher=BBC |location=UK |date=21 November 2009 |accessdate=21 November 2009}}&lt;/ref&gt; 2010දී වේල්සයට එරෙහිව පැවති තරඟයකදී දඩුවම් පහරක් සාර්ථක කර ගනිමින් ජොනී විල්කින්සන් ගේ පැරණි ලෝක වාර්තාව වූ 1,178 ලකුණු ප්‍රමාණය කාර්ටර් විසින් පසු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.sport360.com/node/395371 |title=Record breaking Carter surpasses Wilkinson |publisher=Sport 360 |date=28 November 2010 |accessdate=28 November 2010 |archive-date=20 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020152436/http://www.sport360.com/node/395371 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ඔස්ට්‍රේලියාවට එරෙහිව ක්‍රීඩකයෙක් ලබාගත් ඉහලම ලකුණු සංඛ්‍යාවට ලකුණු 270ක් සමඟින් හිමකම් කියන්නේද ඩෑන් කාර්ටර් ය.  

ටෙස්ට් තරඟ වලදී නවසීලන්තය වෙනුවෙන් වැඩිම උත්සාහක දිනුම් වාර්තා කර ඇත්තේ උත්සාහක දිනුම් 49කට හිමිකම් කියන [[ඩග් හොව්ලට්]]ය.ඔහු 2007 ලෝක කුසලානයේදී මිට පෙර මෙම වාර්තාව ඉසිලු [[ක්‍රිස්ටියන් කුලන්]]ගේ උත්සාහක දිනුම් 46ක වාර්තාව පසුකර ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allblacks.com/index.cfm?layout=displayNews&amp;newsArticle=6963 |title=NZ made to battle for 40–0 win |author=Sportal |publisher=All Blacks |accessdate=24 September 2007}}&lt;/ref&gt; 
නවසීලන්තය වෙනුවෙන් වැඩිම ටෙස්ට් තරඟ සංඛ්‍යාවකට සහභාගී වීමේ ගෞරවය හිමිවන්නේ වර්තමාන නායක [[රිචී මැකොව්]]ටය.&lt;ref name=&quot;Most caps New Zealand&quot;&gt;{{cite web|url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=8;template=results;type=player |title=Statsguru / Test matches / Player records | publisher=ESPN Scrum |accessdate=24 September 2011}}&lt;/ref&gt; ඔහු ටෙස්ට් තරඟ 120 ට සහභාගී වී ඇති අතර තවත් වාර්තාවක් වන වැඩිම ටෙස්ට් තරඟ සංඛ්‍යාවකට නායකත්වය සපයමින් ටෙස්ට් තරඟ 63ක නායකත්වය දරා ඇත.&lt;ref name=&quot;RichieMcCaw&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=1006 |title=Richie McCaw |publisher=All Blacks |accessdate=24 September 2011}}&lt;/ref&gt;අඩුම වයසකින් නවසීලන්ත රග්බි යුනියන් කණ්ඩායම නියෝජනය කළේ වයස අවුරුදු 19ක් සහ දවස් 45ක් වන විට ටෙස්ට් වරම් ලැබූ ජෝනා ලෝමු ය.
වයස අවුරුදු 40ක් සහ දවස් 123ක් ඉක්ම වූ පසු ටෙස්ට් තරඟයකට සහභාගී වූ [[නෙඩ් හියුස්]] නවසීලන්තය නියෝජනය කළ වයස්ගතම ක්‍රීඩකයාය.&lt;ref name=&quot;JonahLomu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;YoungestOldest&quot;&gt;Palenski (2003), pg 286&lt;/ref&gt;{{#Tag:ref|The next oldest Test player was [[Frank Bunce]], aged 35 years, 305 days; over four years younger than Hughes.|group = n}}
&lt;!--
please do not add any lists of player records here; instead add them to the article [[List of New Zealand national rugby union team player records]]
--&gt;

== පුහුණුකරුවන් ==
එවකට සිටි පුහුණුකරුවන් පිළිබඳව නිශ්චිත සඳහනක් නොමැති බැවින් මෙහි දැක්වෙන්නේ 1949 දකුණු අප්‍රිකානු සංචාරයේ සිට නවසීලන්ත කණ්ඩායමේ පුහුණුකරු තනතුර දැරූ පුද්ගලයන් ගැන පමණි.&lt;ref name=&quot;Palenski290&quot;/&gt;

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! පුහුණුකරු 
! අවුරුදු 
! ටෙස්ට් තරඟ 
! ජය 
! සමවීම් 
! පරාජ 
! ජයග්‍රහණ ප්‍රතිශත 
|-
| ඇලෙක්ස් මැක්ඩොනල්ඩ් 
| 1949
| 4
| 0
| 0
| 4
| 0%
|-
| ටොම් මොරිසන් 
| 1950, 55–56
| 12
| 8
| 1
| 3
| 66.7%
|-
| ලෙන් ක්ලෝඩ් 
| 1951
| 3
| 3
| 0
| 0
| 100%
|-
| ආතර් මාර්ස්ලින් 
| 1953–54
| 5
| 3
| 0
| 2
| 60%
|-
| ඩික් එවරස්ට් 
| 1957
| 2
| 2
| 0
| 0
| 100%
|-
| ජැක් සලයිවන් 
| 1958–60
| 11
| 6
| 1
| 4
| 54.5%
|-
| නීල් මැක්පෙල් 
| 1961–65
| 20
| 16
| 2
| 2
| 80%
|-
| [[රොනල්ඩ් බුෂ්]]
| 1962
| 2
| 2
| 0
| 0
| 100%
|-
| [[ෆ්‍රෙඩ් ඇලන්]]
| 1966–68
| 14
| 14
| 0
| 0
| 100%
|-
| [[ඉවාන් වොඩනොවිච්]]
| 1969–71
| 10
| 4
| 1
| 5
| 40%
|-
| බොබ් ඩෆ් 
| 1972–73
| 8
| 6
| 1
| 1
| 75%
|-
| [[ජෝන් ස්ටුවර්ට්]]
| 1974–76
| 11
| 6
| 1
| 4
| 54.5%
|-
| ජැක් ග්ලීසන් 
| 1977–78
| 13
| 10
| 0
| 3
| 76.9%
|-
| [[එරික් වොට්සන්]]
| 1979–80
| 9
| 5
| 0
| 4
| 55.5%
|-
| පීටර් බුර්කේ 
| 1981–82
| 11
| 9
| 0
| 2
| 81.8%
|-
| [[බ්‍රයිස් රෝප්]]
| 1983–84
| 12
| 9
| 1
| 2
| 75%
|-
| [[බ්‍රයන් ලකොර්]]
| 1985–87
| 18
| 14
| 1
| 3
| 77.7%
|-
| [[ඇලෙක්ස් වයිලි]]
| 1988–91
| 29
| 25
| 1
| 3
| 86.2%
|-
| [[ලෝරි මෙන්ස්]]
| 1992–95
| 34
| 23
| 1
| 10
| 67.6%
|-
| [[ජෝන් හාර්ට්]]
| 1996–99
| 41
| 31
| 1
| 9
| 75.6%
|-
| [[වේන් ස්මිත්]]
| 2000–01
| 17
| 12
| 0
| 5
| 70.5%
|-
| [[ජෝන් මිචෙල්]]&lt;ref name=&quot;MichellRecord&quot;&gt;{{cite news| title=Mitchell likely to have powers;curbed after failure in Australia | newspaper=Otago Daily Times |last=Edwards |first=Brent |date=20 November 2003}}&lt;/ref&gt;
| 2002–03
| 28
| 23
| 1
| 4
| 82.1%
|-
| [[සර් ග්‍රැහැම් හෙන්රි]]&lt;ref name=&quot;HenryRecord&quot;&gt;{{cite news |last=Zavos |first=Spiro |authorlink=Spiro Zavos |url=http://www.theroar.com.au/2011/11/01/graham-henry-retires-from-the-all-blacks-as-their-greatest-coach/ |title=Graham Henry retires from the All Blacks as their greatest coach |publisher=theroar.com.au |accessdate=26 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120403200924/http://www.theroar.com.au/2011/11/01/graham-henry-retires-from-the-all-blacks-as-their-greatest-coach/ |archivedate=3 April 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| 2004–11
| 103
| 88
| 0
| 15
| 85.4%
|-
| [[ස්ටීව් හැන්සන්]]
| 2012–
| 28
| 26
| 1
| 1
| 92.86%
|}

== නවසීලන්ත ක්‍රීඩාංගන ==
{{Location map many
|New Zealand
|caption= නවසීලන්තය සතු ක්‍රීඩාංගන
|label={{nowrap|[[North Harbour Stadium|North Harbour&lt;br /&gt;Stadium]]}} |label_size=80 |pos=left |lat=-36.726944 |long=174.701667 |mark=Disc Plain red.svg |marksize=8
|label2=[[Westpac Stadium]] |label2_size=80 |pos2=right |lat2=-41.273056 |long2=174.785833 |mark2=Disc Plain red.svg
|label3=[[Waikato Stadium]] |label3_size=80 |pos3=bottom|lat3=-37.781111 |long3=175.268333 |mark3=Disc Plain red.svg
|label4=[[Eden Park]] |label4_size=80 |pos4=right |lat4=-36.875 |long4=174.744722 |mark4=Disc Plain red.svg
|label5=[[Forsyth Barr Stadium]] |label5_size=80 |lat5=-45.893611 |long5=170.490556 |mark5=Disc Plain red.svg
|label6=[[Lancaster Park|AMI Stadium]] |label6_size=80 |pos6=right |lat6=-43.541944 |long6=172.654167 |mark6=Disc Plain red.svg
|label7=[[Yarrow Stadium|Taranaki]] | label 7
|width=220
}}
වෙනත් ප්‍රධාන රග්බි ක්‍රීඩා කරන ජාතීන් බොහොමයක්-ආර්ජන්ටිනාව,ඔස්ට්‍රේලියාව,ප්‍රංශය සහ දකුණු අප්‍රිකාව-ලෙසම,නවසීලන්ත ජාතික රග්බි යුනියන් කණ්ඩායමට ද ඔවුන්ට වෙන් කරන ලද නිල ක්‍රීඩාංගනයක් නැත.ඒ වෙනුවට නවසීලන්තය තම රට පුරා පවතින ක්‍රීඩාංගන රැසක ටෙස්ට් තරඟ ක්‍රීඩා කරයි.

1999දී [[වෙස්ට්පැක් ක්‍රීඩාංගනය]] සැදීමට පෙරාතුව වෙලින්ග්ටන් හි ටෙස්ට් ක්‍රීඩාංගනය වූයේ [[ඇත්ලටික් පාර්ක්,වෙලින්ග්ටන්]]ය. නවසීලන්තය තුළ ක්‍රීඩා කළ පළමු ඕල් බ්ලැක්ස් තරඟය,1904දී බ්‍රිතාන්‍ය දූපත් වලට එරෙහිව පැවැත්වූයේ ද ඇත්ලටික් පාර්ක් වලය.&lt;ref name=&quot;2ndTest&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1047 |title=2nd All Black Test : 47th All Black Game |publisher=All Blacks |accessdate=27 December 2006}}&lt;/ref&gt; ඕක්ලන්ඩ්,ඩනෙඩින්,ක්‍රයිස්චර්ච් සහ වෙලින්ග්ටන් යන නවසීලන්තයේ ප්‍රධාන නගර වලට අමතරව පළමුවරට ටෙස්ට් තරඟයක සත්කාරකත්වය දැරුවේ 1996දී [[නේපියර්,නවසීලන්තය]] නගරයේ [[මැක්ලරන් පාර්ක්]] ක්‍රීඩාංගනයයි.&lt;ref name=&quot;296thTest&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2004 |title=296th All Black Test : 1004th All Black Game |accessdate=27 December 2006| publisher=All Blacks }}&lt;/ref&gt; 1987 සහ 2011 වසර දෙකෙහිම පැවති ලෝක කුසලාන අවසන් මහා තරඟ පැවැත්වූයේ [[ඊඩ්න් පාර්ක්]] ක්‍රීඩාංගනයේය.

ඊඩ්න් පාර්ක් සහ AMI ක්‍රීඩාංගනය 2011 රග්බි ලෝක කුසලානය සඳහා නැවත අලුතින් පිළිසකර කරන ලදී. ඊඩ්න් පාර්ක් නැවත යථා තත්වයට පත්කරන තුරු ඒ සඳහා ආදේශකයක් ලෙස [[නවසීලන්ත රජය]] විසින් [[ඕක්ලන්ඩ්]] හි [[නිව් සීලන්ඩ් ක්‍රීඩාංගනය]] නම් කළද, එම යෝජනාව [[ඕක්ලන්ඩ් පළාත් කවුන්සිලය]] විසින් ප්‍රතික්ශේප කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;NationalStadium&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10412665 |title=It's Eden Park says disappointed Mallard |date=27 November 2006 |accessdate=27 December 2006 |work=NZ Herald |archive-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929120903/http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10412665 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ෆොර්සිට් බාර් ක්‍රීඩාංගනය|සම්පුර්ණයෙන්ම ආවරණය කරන ලද ක්‍රීඩාංගනය]] පසුව මේ සඳහා යෝජනා විය.&lt;ref name=&quot;CarisbrookReplacement&quot;&gt;{{cite news |url=http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |title=Proposed stadium a NZ first |publisher=TVNZ |accessdate=27 December 2006 |date=10 August 2006 |archive-date=14 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914055955/http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ඩනෙඩින්|ඩනෙඩින් නගර කවුන්සිලය ]] අඅනුමත කිරීමෙන් පසුව 2008 මාර්තු මස සිට ඊඩ්න් පාර්ක් වෙනුවට ආදේශකය ලෙස මෙම ක්‍රීඩාංගනය යොදා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/page/1320238/1642915|title=Dunedin council to help fund stadium|date=17 March 2008|publisher=TVNZ|accessdate=29 August 2008}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ක්‍රීඩාංගනය 
! පළමු තරඟය 
! පළමු තරඟය
! අවසන් තරඟය
! ටෙස්ට් තරඟ
! ජයග්‍රහණ ප්‍රතිශත 
|-
|[[ඇත්ලටික් පාර්ක්]], [[වෙලින්ග්ටන්]], [[උතුරු දූපත]]
|1904 &lt;br /&gt; v බ්‍රිතාන්‍ය ලයන්ස් 
|1904
|1999
|42
|69%
|-
|ටහුනා පාර්ක්, [[ඩනෙඩින්]], [[දකුණු දූපත]]
|1905 &lt;br /&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව 
|1905
|1905
|1
|100%
|-
|පොටර්'ස් පාර්ක්, [[ඕක්ලන්ඩ්]], [[උතුරු දූපත]]
|1908 &lt;br /&gt; v බ්‍රිතාන්‍ය ලයන්ස් 
|1905
|1905
|1
|100%
|-
|[[කරිස්බ්රුක්]], [[ඩනෙඩින්]], [[දකුණු දූපත]]
|1908 &lt;br/&gt; v බ්‍රිතාන්‍ය ලයන්ස් 
|1908
|2011 &lt;br/&gt; v ෆිජී 
|38
|86%
|-
|[[ලන්කස්ටර් පාර්ක්|AMI ක්‍රීඩාංගනය]], [[ක්‍රයිස්චර්ච්]], [[දකුණු දූපත]] &lt;br /&gt; අතීතයේදී ජේඩ් ක්‍රීඩාංගනය සහ ලන්කස්ටර් පාර්ක් 
| 1913 &lt;br/&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව
| 1913
| 2010 &lt;br/&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව
| 48
| 81%
|-
|[[රග්බි ලීග් පාර්ක්|AMI ක්‍රීඩාංගනය]], [[ක්‍රයිස්චර්ච්]], [[දකුණු දූපත]] &lt;br /&gt; අතීතයේදී රග්බි ලීග් පාර්ක්
| 2012 &lt;br/&gt; අයර්ලන්තය
| 2012
| 2012 &lt;br/&gt; අයර්ලන්තය
| 1
| 100%
|-
|[[ඊඩ්න් පාර්ක්]], [[ඕක්ලන්ඩ්]], [[උතුරු දූපත]]
|1921 &lt;br/&gt; v දකුණු අප්‍රිකාව 
|1921
|2012 &lt;br/&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව
| 72
| 82%
|-
|එප්සම් ශෝග්‍රවුන්ඩ්ස්, [[ඕක්ලන්ඩ්]], [[උතුරු දූපත]]
|1958 &lt;br /&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව
|1958
|1958
|1
|100%
|-
|[[ෆොරිස්ට් බාර් ක්‍රීඩාංගනය]], [[ඩනෙඩින්]], [[දකුණු දූපත]]
|2012 &lt;br/&gt; v දකුණු අප්‍රිකාව
|2012
|2013 &lt;br/&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව
|2
|100%
|-
|[[මැක්ලීන් පාර්ක්]], [[නේපියර්]], [[උතුරු දූපත]]
|1996 &lt;br /&gt; v බටහිර සැමෝවා 
|1996
|1996
|1
|100%
|-
|[[නෝර්ත් හාර්බර් ක්‍රීඩාංගනය]], [[නෝර්ත් ශෝර් සිටි]], [[උතුරු දූපත]]
|1997 &lt;br /&gt; ෆිජී 
|1997
|2005
|6
|100%
|-
|රග්බි පාර්ක්, [[හැමිල්ටන්]], [[උතුරු දූපත]]
|1997 &lt;br /&gt; v ආර්ජන්ටිනාව 
|1997
|1997
|1
|100%
|-
| [[වෙස්ට්පැක් ක්‍රීඩාංගනය]], [[වෙලින්ග්ටන්]], [[උතුරු දූපත]]
| 2000 &lt;br/&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව
| 2000
| 2013&lt;br/&gt; v ඔස්ට්‍රේලියාව
| 16
| 88%
|-
| [[වයිකටෝ ක්‍රීඩාංගනය]], [[හැමිල්ටන්]], [[උතුරු දූපත]]
| 2002 &lt;br/&gt; v ඉතාලිය 
| 2002
| 2012 &lt;br/&gt; v අයර්ලන්තය 
| 9
| 89%
|-
|[[යැරෝ ක්‍රීඩාංගනය]], [[නිව් ප්ලිමත්]], [[උතුරු දූපත]]
|2008 &lt;br /&gt; v සැමෝවා 
|2008
|2013 &lt;br /&gt; v ප්‍රංශය 
|3
|100%
|-
|'''එකතුව'''
|
|
|
| 238
|{{#expr:195/238* 100 round 2}}%
|-
|}

== මේවාත් බලන්න ==
{{div col|2}}
* [[1888–89 නවසීලන්ත ෆුට්බෝල් කණ්ඩායම]]
* [[ඕල් බ්ලැක්ස් කනිෂ්ට කණ්ඩායම]]
* [[නවසීලන්ත රග්බි යුනියන් ටෙස්ට් තරඟ නාමාවලිය]] 
* [[මඕරි ඕල් බ්ලැක්ස්]]
* [[නිව් සීලන්ඩ් හර්ට්ලන්ඩ්  XV]]
{{div col end}}

== සටහන් ==
{{Reflist|group=n|2}}

== යොමුව ==
{{reflist|20em}}

== උපුටාගැනීම් ==
* {{cite book | last = Gifford | first = Phil | authorlink = Phil Gifford | year = 2004 | title = The Passion&amp;nbsp;– The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby | publisher=Wilson Scott Publishing | isbn = 0-9582535-1-X }}
* {{cite book | last=Harding |first=Grant |coauthors=Williams, David |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa: The Struggle for Rugby Supremacy |year=2000 | publisher=Penguin Books |location=[[Auckland]], New Zealand |isbn=0-14-029577-1}}
* {{cite book | last = Howell | first = Max | year = 2005 | title = Born to Lead – Wallaby Test Captains | publisher=Celebrity Books | location = North Harbour, New Zealand | isbn = 1-877252-18-2 }}
* {{cite book | last = Howitt | first = Bob | year = 2005 | title = SANZAR Saga&amp;nbsp;– Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby | publisher=Harper Collins Publishers | isbn = 1-86950-566-2 }}
* {{Cite book | last = McLean | first = Terry | year = 1959 | title = Great Days in New Zealand Rugby | authorlink = Terry McLean | publisher = A. H. &amp; A. W. Reed | location = Wellington, New Zealand }}
* {{cite book | last = Mulholland | first = Malcolm | year = 2009 | title = Beneath the Māori Moon&amp;nbsp;– An Illustrated History of Māori Rugby | publisher =Huia Publishers | isbn = 978-1-86969-305-3 }}
* {{cite book | last = Palenski | first = Ron | year = 2003 | title = Century in Black – 100 Years of All Black Test Rugby | url = https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp | publisher=Hodder Moa Beckett Publishers Limited | isbn = 1-86958-937-8 }}
* {{cite journal | last = Vincent | first = G. T. | year = 1998 | title = Practical Imperialism: The Anglo-Welsh Rugby Tour of New Zealand, 1908 | journal = The International Journal of the History of Sport | volume = 15 | issue = 1 | pages = 123–140 | doi = 10.1080/09523369808714015 | publisher=Routledge }}
* {{cite journal| last=Ryan |first=Greg |year=2011 |title=A Tale of Two Dinners: New Zealand Rugby and the Embrace of Empire, 1919&amp;ndash;32 |journal=The International Journal of the History of Sport |volume=28 |issue=10 |pages=1409&amp;ndash;1425 | doi = 10.1080/09523367.2011.577641 | publisher=Routledge }}

== බාහිර සබැඳුම් ==
{{Spoken Wikipedia|All Blacks.ogg|2007-07-29}}
{{Commons category|New Zealand national rugby union team}}
* [http://www.allblacks.com/  නවසීලන්ත ඕල් බ්ලැක්ස් නිල වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717221842/http://www.allblacks.com/ |date=2009-07-17 }}
* [http://www.nzrugby.co.nz/  නවසීලන්ත රග්බි]

{{s-start}}
{{s-ach|aw}}
{{s-bef | before = Richard Hadlee}}
{{s-ttl |rows=2 | title  = Halberg awards – Supreme Award | years  = 1987&lt;br&gt;2011}}
{{s-aft | after  = Mark Todd}}
{{s-bef | before = All Whites}}
{{s-aft | after = Hamish Bond සහ Eric Murray}}
{{s-new | award }}
{{s-ttl | rows=6 | title  = Halberg Awards – New Zealand Team of the Year | years  = 1987&lt;br&gt;1996&lt;br&gt;1997&lt;br&gt;2006&lt;br&gt;2011&lt;br&gt;2013}}
{{s-aft | after = Paul MacDonald සහ Ian Ferguson}}
{{s-bef | before = Team New Zealand}}
{{s-aft | after = All Blacks}}
{{s-bef | before = All Blacks}}
{{s-aft | after = Equestrian Eventing Team}}
{{s-bef | before = Nathan Twaddlesaha සහ George Bridgewater }}
{{s-aft | after = Men's Coxless Four}}
{{s-bef | before = All Whites}}
{{s-aft | rows = 2 | after = Hamish Bond සහ Eric Murray}}
{{s-bef | before = Hamish Bond සහ Eric Murray}}
{{s-end}}

&lt;!--{{Rugby union in New Zealand}}
{{National rugby teams}}
{{History of Tier 1 nations}}
{{History of British and Irish Lions}}
{{The Rugby Championship}}
{{New Zealand national teams}}--&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:නවසීලන්තයේ ජාතික ක්‍රීඩා කණ්ඩායම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඕසියානා ජාතික රග්බි සංගමයේ කණ්ඩායම්]]</text>
      <sha1>i4ty4it4ztadz9ik4u0hweum66oy4by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බ්ලැක් ඇරෝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52330</id>
    <revision>
      <id>797444</id>
      <parentid>603815</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29888" sha1="jmxdtzx37q1n55c3l1sd7jybcmoqet3" xml:space="preserve">{{Other uses|Black arrow (disambiguation)}}
{{Infobox rocket
|image =Black_Arrow.jpg
|caption =බ්ලැක් ඇරෝ යානය වුමෙරා හීදී..... [[rocket garden|රොකට් පර්ක් ]]
|name = බ්ලැක් ඇරෝ 
}}
'''Black Arrow''' &lt;ref name=&quot;Gibson&quot;&gt;{{cite book|last=Gibson|first=Chris|coauthors=Buttler, Tony|title=British Secret Projects: Hypersonics, Ramjets &amp; Missiles|url=https://archive.org/details/britishsecretpro0000gibs|publisher=Midland Publishing|location=England|year=2007|edition=2007|isbn=1-85780-258-6}}&lt;/ref&gt;අභයවකාශ යානය හෙවත් අභයවකාශ නැව නිපදවා ඇත්තේ 1960 පමණ කාලයේදීය.මෙම යානය 1969 සහ 1971 අතර කාලය තුල සිවු වතාවක් අභයවකාශ ගතකර තිබේ.නමුත් මෙහි එකම සහ අවසාන සාර්ථක අභයවකාශ ගමන වන්නේ 1971 දී  [https://en.wikipedia.org/wiki/Prospero_X-3 Prospero] නම්  එක්සත් රාජධානියට අයත් චන්ද්‍රිකාවක් පෘතුවිය සහ පෘතුවි තලයේ සිට 160km අතර ප්‍රදේශයට ([https://en.wikipedia.org/wiki/Low_Earth_orbit Low Earth orbit])&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;සාර්ථකව ස්ථාන ගත කිරීමය.
මෙම Black Arrow යානය නිපදවීම සඳහා මුලින්ම අද්‍යනය  කරනු ලබන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Royal_Aircraft_Establishment රාජකීය ගුවන් සමාගම] විසිනි.ඔවුන් මෙය මුලින්ම සිදු කරන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Knight_(rocket) Black Night] නම් රොකට් යානය&lt;ref name=&quot;Millard&quot;/&gt; පදනම් කොට ගෙනය.කෙසේ නමුත් මෙම ව්‍යපෘතිය  ආරම්භ කරනු ලබන්නේ 1964 දීය.මෙහිදී මූලිකත්වය ගෙන කටයුතු කරන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Saunders-Roe Saunders Reo] නම් සමාගමකි.නමුත් පසු කාලයේදී [https://en.wikipedia.org/wiki/Westland_Aircraft Westland Aircraft] සමාගමද සමගින් මෙය නිර්මාණය කෙරුණි.
මෙම Black Arrow යානය කොටස් තුනකින් සමන්විතය.එසේම මේ සඳහා භුමිතෙල් සහ ඉහල අත්හදා බැලීම් කරන ලද පෙරෝක්සයිඩ සහ සාන්ද්‍රණය කරන ලද හයිඩ්‍රජන් පෙරොක්සයිඩ්&lt;ref name=&quot;timeshift&quot;/&gt;  යොදා ගනී.&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;

==යානයේ සංවර්ධනය  ==

බ්ලෑක් ඇරෝ යානය රාජකීය ගුවන් සමාගම විසින් සලසුම් කරනු ලබන්නෙ 144kg බරකින් යුතු ගුවන්බඩු තොගයක් අභ්‍යවකාශය  වෙත ගෙනයා හෑකිවන පරිදිය.මෙම කටයුතු පරීක්ෂා  කිරීම සදහා විශාල පරීක්ෂණ  ප්‍රදෙශයක්ද මොවුන් ඉදිකරන ලදි.කෙසේ හො 1964 සරත් සමයෙදී මෙම වෑඩසටහනට බලය ජවය ලබාදෙන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Ministry_of_Aviation අභ්‍යවකාශතරණ  අමාත්‍ය] [https://en.wikipedia.org/wiki/Julian_Amery,_Baron_Amery_of_Lustleigh ජූලියන් අමෙරි] මහතා විසිනි.කෙසේ නමුත් ඉන් පසු ඔක්තොම්බරයේ පෑමිණෙන [https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom_general_election,_1964 ජාතික මෑතිවරණයකින්] බලයට පෑමිණෙන [https://en.wikipedia.org/wiki/Labour_Party_(UK) කම්කරු] ආණ්ඩුව මෙම ව්‍ය්පෘතියට වෙන්කරන ලද ප්‍රතිපාදන ඉතා විශාල ලෙස අඩුකරනු ලදි&lt;ref name=&quot;F4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fathom.com/course/21701717/session4.html|title=Session 4|work=Black Arrow: British Rocket Science and the Cold War|publisher=Science Museum|accessdate=2009-03-09&lt;!--|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071025154109/http://www.fathom.com/course/21701717/session4.html|archivedate=2007-10-25--&gt;}}&lt;/ref&gt; .කෙසේ වෙතත් ඉන් පසු පැවත්වුනු තවත් [https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom_general_election,_1966 මැතිවරණයකට] පසු ආණ්ඩුව නැවතත් මෙම ව්‍ය්පෘතිය කරගෙන යාමට ප්‍රතිපාධන වෙන්කරන්නේ මෙම ව්‍ය්පෘතියේ වෙනස්කම් කීපයක් සිදු කිරීමෙන් අනතුරුවය.එම වෙනස්කම් අතර පරීක්ෂණ  මට්ටමෙ ගුවන් ගමන් 5න් 3දක්වා අඩු කිරීම ආදිය ප්‍රධාන වෙයි.කෙසේ වෙතත් මෙම සියලු වෙනස්කම්වලින් අනතුරුව ප්‍රථම ගුවන්ගත කිරීම 1968 දී සිදු විය.&lt;ref name=&quot;F5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fathom.com/course/21701717/session5.html|title=Session 5|work=Black Arrow: British Rocket Science and the Cold War|publisher=Science Museum|accessdate=2009-03-09&lt;!--|archiveurl=http://web.archive.org/web/20070607170555/http://www.fathom.com/course/21701717/session5.html|archivedate=2007-06-07--&gt;}}&lt;/ref&gt;

මෙම යානය සඳහා යොදගෙන ඇති තාක්ෂණය සහ පද්ධතිය බොහෝමයක් කලින්ම නිපදවා තිබූ එවා හෝ ගුවන් ගතවිම් පිලිබඳ නම්දරා තිබූ බ්ලක් නයිට් රොකටයෙ හෝ  [https://en.wikipedia.org/wiki/Blue_Steel_missile බ්ලු ස්ටිල් මිසයිලයේ] &lt;ref name=&quot;Millard&quot;/&gt;තිබු එවාය.මෙම බ්ලක්ඇරෝ යානය නිපදවේමෙදි තාක්ෂණය නැවත යොදාගැනිම අපුරුවට සිදුකර තිබේ.එනම් පැරණි ව්‍යපෘති වල තාක්ෂණය යොද ගැනිමෙන් ,සාර්ථකව මෙම ව්‍යපෘතිය සදහ වැයවන අධික පිරිවැය අඩුකර ගැනිමටත් සංවර්ධන ක්‍රියාවලිය පහසු කරගැනිමටත් හැකිවි තිබේ&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;. ප්‍රධාන මිසයිල විද්‍යාඥය [https://en.wikipedia.org/wiki/Roy_Dommett රොයි ඩොමෙට්] ,ප්‍රධාන සැලසුම් ඉන්ජිනේරු [https://en.wikipedia.org/wiki/Ray_Wheeler රෙ විලර්] සහ නියොජ්‍ය ප්‍රධාන ඉන්ජිනේරු ජොන් අන්ඩෙර්වුඩ් ඇතුළු ජෙෂ්ඨ නිලධාරින් රැසක් බ්ලැක් නයිට් ව්‍යපෘතියෙ සිට කෙලින්ම බ්ලැක් ඇරො ව්‍යපෘතියට මාරු කරන්නෙද ඉහත සදහන් තාක්ෂණය නැවත යෙදවිම් සාර්ථක කරගැනිමටය.&lt;ref&gt;{{cite episode|title=[[The One Show]]|network=[[BBC]]|station= [[BBC One]]|airdate=2009-08-05|minutes=17}}&lt;/ref&gt;

මෙහි මූලික සංවර්ධන කටයුතු සිදු  කරනු ලබන්නේ සයුන්ඩෙර්ස්  රිඔ නම් සමාගමක් විසිනි.නමුත් 1964 දී වෙස්ට්ලන්ඩ්  ගුවන් සමගමද මෙම කටයුත්තට හව්ල් විය.එම නිසා වෙස්ට්ලන්ඩ් සමාගම දෙවනු ප්‍රථමික නිර්මාණකරු බවට පත් විය.කෙසේ හෝ මෙහි පලමු හා දෙවන කොටස් එක් කරන ලද්දේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Cowes ඊස්ට් කොඋස්] නම් ප්‍රදේශයේ දීය.[https://en.wikipedia.org/wiki/Bristol_Siddeley බ්‍රිස්ටල් සිඩ්ලියි] පලමු හා දෙවන කොටස් වල ඉන්ජිම නිෂ්පාදානය  කරන ලදි.

==යානය ==
[[Image:BlackArrowCR2.svg|55px|thumb|left|හරස් කැපුමකි. ඉන්ධන ටැංකියෙ,ඔක්සිකාරක ටැංකියේ,ඉන්ජිමේ හා තුන්වන කොටසේ පිහිටීම පෙන්වයි.]]
මෙම බ්ලැක් ඇරෝ  යානයේ පලමු සහ දෙවන කොටස් වලට ඉන්ධන ලෙස භාවිතා කරන්නේ RP-1 පැරපින් ය.දහනය සිදු කරනු ලබන්නේ ඉහල පරීක්ෂාවන්ට ලක්කල පෙරොක්සයිඩ [https://en.wikipedia.org/wiki/Oxidizing_agent ඔක්සිකරණය] කිරීමෙනි&lt;ref name=&quot;timeshift&quot;/&gt;.මෙහිදී  ෆැරෆින් හා පෙරොක්සයිඩ අතර හොදම කලවම් සංගුණකය 7 පමණ විය.එබැවින් මෙ සදහා විශාල ඔක්සිකරණ ටැංකියක් අවශ්‍ය විය.මෙය සැබවින්ම ගටලු සහිත තත්වයකි.&lt;ref name=&quot;EA-Prop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.astronautix.com/props/h2oosene.htm|title=H2O2/Kerosene|last=Wade|first=Mark|publisher=Encyclopedia Astronautica|accessdate=2009-07-29}}&lt;/ref&gt;.කෙසේ වෙත්තත් මෙම ඔක්සිකරණ ටැංකිය ස්ථාන ගත කර ඇත්තේ ඉන්ධන ටැංකියකට  පහලිනී.එය ඉතා හොද සැලස්මකි.එනම් බර වස්තූන් උපකරනයේ පහල ස්ථානගත කිරීමෙන් [https://en.wikipedia.org/wiki/Center_of_mass ගුරුත්වකේන්රය] පහලට ගෙනගොස් ඇත.එවිට යානය පාලනය කිරීම පහසුය&lt;ref name=&quot;Millard&quot; /&gt;.මෙවැනි ආකරයේ ස්ථානගතකිරීම් [https://en.wikipedia.org/wiki/United_States අමෙරිකාව] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Germany ජර්මනිය] ද භාවිතා කරයි.නමුත් [https://en.wikipedia.org/wiki/Soviet_Union සෝවියට් සංගමය] ඉන්ධන ටැංකිය සවිකරන්නේ ඔක්සිකරණ ටැංකියට ඉහලිනි.&lt;ref name=&quot;Soyuz&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.astronautix.com/lvs/soyuz.htm|title=Soyuz|last=Wade|first=Mark|publisher=Encyclopedia Astronautica|accessdate=2009-07-29}}&lt;/ref&gt;

යානයේ ආකෘතිය පාලනය කිරීම සදහා පලමු සහ දෙවන කොටස් වලදී  [https://en.wikipedia.org/wiki/Thrust_vectoring ත්‍රස්ට් වෙක්ටරින්ග්] නම් මූලධර්මය යොදා ගෙන ඇත&lt;ref name=&quot;Millard&quot;/&gt;.නමුත් යානයේ තුන්වන කොටසේදී මෙම ආකෘතිය ක්‍රියාත්මකනොවේ.&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;

යානයේ පලමු කොටසට බලය සපයන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Bristol_Siddeley_Gamma ගැමා 8] නම් තනි ඉන්ජිමක් මගිනි.මෙම ඉන්ජිම තත්පර 127ක් වැනි කාලයක් ක්‍රියාත්මක වෙයි.&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;මෙම ගැමා 8 ඉන්ජිම පිෂ්ටන් 8 කින් සමන්විත ඉන්ජිමකි.මෙහි මූලාරම්භය ලබාගන්නෙ බ්ලැක් නයිට් රොකටයේ ගැමා 301 ඉන්ජිමෙනී.යානයේ මෙම පලමු කොටස මීටර් 6.9 ක දිගකින්ද මීටර් 2 ක විශ්කම්භයකින්ද සමන්විතය.විශ්කම්භය මීටර් 2න් නිර්මාණය කිරීමට මොවුන් පෙලබෙන්නේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Europa_(rocket) ඉයුරොප්]&lt;ref name=&quot;VE&quot;&gt;{{cite book|last=Hill|first=C. N.|title=A Vertical Empire: The History of the UK Rocket and Space Programme, 1950-1971|publisher=Imperial College Press|location=London|year=2001|edition=2006|pages=155–188|chapter=Black Arrow|isbn=1-86094-268-7}}&lt;/ref&gt; රොකටයේ දෙවන අදියර සදහා යොදගත් [https://en.wikipedia.org/wiki/France ෆ්රෙන්ච්] [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Coralie_(rocket)&amp;action=edit&amp;redlink=1 කැරොලයි] &lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;හි විශ්කම්භය මීටර් 2ක් වීම හා එහි ඇති සාර්ථකත්වය නිසාය.කෙසේ හෝ මෙම අකෘතිය බ්ලැක් ඇරෝ හී ගෙනයා හැකි ගුවන් බඩු ප්‍රමාණය වැඩිකරලීමට බෙහෙවින් උපකාරී විය.පසුව මෙම බ්ලැක් ඇරෝ හි පලමු කොටස කැරොලයි හි උපස්ථ පිටපතක් ලෙස සලකිණි.&lt;ref name=&quot;UKSpace-diagram&quot;&gt;{{cite web|url=http://spaceuk.org/ba/ba_dimensions.htm|title=BA Sectional|publisher=Space UK|first=C. N.|last=Hill|accessdate=2009-03-08&lt;!--|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080102003534/http://www.spaceuk.org/ba/ba_dimensions.htm|archivedate=2008-01-02--&gt;}}&lt;/ref&gt;
   
බ්ලැක් ඇරෝ යානයේ පලමු සහ දෙවන කොටස් සම්බන්ද කරන අතුරු පියන අකෘතිය වෙන්වීමේ [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Siskin_IB&amp;action=edit&amp;redlink=1 සිස්කින් IB] අවස්ථා 4 කින් සහ  [https://en.wikipedia.org/wiki/Ullage_motor උලේජ් මෝටරයකින්] සමන්විතවෙයි.මෙහිදී යානයේ පලමු කොටස ඉවත් වී තත්පර 7කින් දෙවන කොටස ජවලනය වීමට පටන් ගනී&lt;ref name=&quot;Millard&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SpaceUK-Solids&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.spaceuk.org/solids/solidsdata.htm|title=Solid Fuel Motors|last=Hill|first=C. N|publisher=Space UK|accessdate=2009-07-29}}&lt;/ref&gt;.අතුරු පියන් වෙන්වන්නෙ දෙවන අදියර පටන්ගෙන තත්පර 6කට පසුවය.මෙම දෙවන කොටස මීටර 2.9ක දිගකින් සහ මීටර් 1.37ක විශ්කම්භයකින් සමන්විත වේ.මෙම දෙවන කොටසට බලය සපයන්නේ පිෂ්ටන් 2කින් සමන්විත ගැමා 2 ඉන්ජිමකි&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/airspace/photos/missilespacesystemscutaways/royal-aircraft-establishment-black-arrow-cutaway-9670.aspx|title=Gamma 2 Engine|work=Royal Aircraft Establishment Black Arrow Cutaway|publisher=Airspace|accessdate=2009-03-04&lt;!--|archiveurl=http://www.webcitation.org/5hTKSnpsw|archivedate=2009-06-12--&gt;}}&lt;/ref&gt;.මෙම ඉන්ජිම තත්පර 123ක කාලයක් ක්‍රියාත්මක වේ&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;.අවසානයේ මිනිත්තු 3කට පසු එනම්  යානයේ දෙවන අදියර ක්‍රියාත්මකවන අවස්ථාවේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Payload_fairing ගුවන්බඩු] තොගය සහිත  යානයේ කොටස වෙන්වේ. &lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;


[[Image:Black Arrow 2.jpg|thumb|left|ලන්ඩන් නුවර කෞතුකාගාරය තුල ඇති R4 යානයේ පලමු,දෙවන කොටස් හා ගුවන් බඩු ප්‍රදේශයේ විවරවීම.]]
යානය ගුවන්ගත්වී තත්පර 257ක් ගත වු විට දෙවන අදියර අවසන් වෙයි.එවිට යානය නිදහස් අවස්ථාවකට පත්වෙයි&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt; .එවිට් යානයෙ ඇති අකෘති පාලන පද්ධතිය ක්‍රියාත්මකවෙයි.මෙම පද්ධතිය මගින් ඒ අවස්ථවේ යානය පාලනය කරයි&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt; .පසුව එම නිදහස් අවස්ථාව අවසන් වූ වහාම යානයේ තුන්වන කොටස ක්‍රියාත්මක වෙයි.මෙම තුන්වන කොටස සතුව [https://en.wikipedia.org/wiki/Waxwing_(Rocket_motor) වැක්ස්වින්ග් සොලිඩ්]&lt;ref name=&quot;Millard&quot;/&gt; රොකට් මෝටරයක් පවතී.එය තත්පර 55ක කාලයක් යානයට බලය ලබාදෙයි..&lt;ref name=&quot;VE&quot;/&gt;

තුන්වන අදියර අවසන් වීමෙන් මිනිත්තුවකට පසු ගුවන් බඩු තොගය නිදහස් වෙයි.[https://en.wikipedia.org/wiki/Gas_generator ගෑස් උත්පදකයක්] මගින් ගුවන් බඩු තොගය අභ්‍යවකාශයේ නියමිත තැනට යොමු කරයි.

පසුව මෙම බ්ලැක් ඇරෝ යානයේ ගුවන් බඩු තොගය වැඩිකරගනීමට වියුත්පන්න කීපයක්ම ලබුණි.ඒ අතරින් මෙහි ඇති ගැමා ඉන්ජින් වෙනුවට [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Larch_(rocket_engine)&amp;action=edit&amp;redlink=1 ලර්ච්]&lt;ref name=&quot;Millard&quot;/&gt; නම් ඉන්ජිමක් යෙදවීම,මෙම යානයෙ ඉදිරියට  බ්ලූ ස්ටික් මිසයිලයක් සවි කිරීම ආදිය ප්‍රධාන වෙයි.


==දියත් කිරිම.==
[[Image:Black Arrow.svg|right|thumb|80px|පාට මගින් r0 හදුනාගත හැක.]]
බ්ලැක් ඇරෝ යානා 4ක් 1969 හා 1971 අතර තුර කාලයේදී ගුවන් ගත කර තිබේ. මෙහි පලමු සහ දෙවන් ගුවන් ගත කිරීම් පරීක්ශණ මට්ටමේ ගුවන්ගත කිරීම් වේ.කෙසේ වෙතත් පලමු ගුවන්ගත කිරීම සාර්ථක වන්නේ නැත.පලමු කොටසේ ඉන්ජිමේ ඇතිවන කාර්මික දෝශයක් හේතුවෙන් යානය ගුවන්ගත කර මිනිත්තුවක් වැනි කෙටිකාලයකින් නැවතත් පහලට ඒමට පටන් ගනී.එබැවින් එය පොලවට වැටීමෙන් සිදුවන හානිය හේතුකොටගෙන එම යානය පුපුරවා විනාශ කරන ලදි.

ඉන් පසුව සිදුකරන ලද දෙවන  පරීක්ෂණ මට්ටමේ ගුවන් ගමන සාර්ථක විය.


 ප්‍රථමවතාවට සම්පූර්ණ කොටස් සහිතව සහ ගුවන් බඩු තොගයක්ද සහිතව බ්ලැක් ඇරෝ යානය ගුවන්ගතවන්නේ 1970 සැප්තම්බර් 2 වැනිදාය.
එනම් යානයේ තුන්වන ගුවන්ගත්වීම ලෙසිනි.එසේම බ්‍රිතන්‍යන්ගේ ප්‍රථම චන්ද්‍රිකාවක් ගුවන්ගත කිරීමද මෙයයි.කෙසේ වෙතත් යානයේ දෙවන කොටසේ ඔක්සිකාරක තෙරපුම් පද්ධතියේ ඇතිවන දෝශයක් නිසා දෙවන කොටස නියමිත කාලයට කලින් යානයෙන් වෙන් විය.ඉන් අනතුරුව යානයේ තුන්වන කොටස ක්‍රියාත්මක වුවත් යානයට ඉලක්කගත ප්‍රදේශයට යාමට නොහැකි  වීමෙන් නැවතත් පොලව දෙසට කඩා වැටිණි.මෙලෙස එම යානයද [https://en.wikipedia.org/wiki/Gulf_of_Carpentaria ගල්ෆ් ඔෆ් කාපෙන්ටෙරියා] නම් මුහුදු ප්‍රදේශයට කඩා වැටීමෙන් බ්ලැක් ඇරෝ හී තුන්වන ගුවන් ගමනද අසාර්ථක විය.
    

සිවු වන ගුවන් ගතවීම ඉලක්ක ගත ලෙසම සාර්ථක වෙයි.එමගින් [https://en.wikipedia.org/wiki/Prospero_X-3 ප්‍රොස්පෙරො] චන්ද්‍රිකාවද අභ්‍යවකාශගත කිරීමට හැකි විය.එමගින් බ්‍රිතාන්‍යන් චන්ද්‍රිකාවක් අභ්‍යවකාශගතකල [https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_first_orbital_launches_by_country 6වන ජාතිය] බවටද පත්විය.&lt;ref name=&quot;timeshift&quot;&gt;{{cite episode|title=British Space Race|series=Timeshift|network= [[BBC]]|station= [[BBC Four]]}}&lt;/ref&gt;

මෙම සියලූම ගුවන්ගතවීම් සිදුකරනු ලැබුයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Woomera_Launch_Area_5 එරියා 5B] නම් ප්‍රදේශයකය.මෙය පිහිටා ඇත්තේ ඔස්ට්‍රේලියාවේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Woomera_Prohibited_Area වුමෙරෝ නම් තහනම් ප්‍රදේශයකය].එනම් බ්ලක් නයිට් යානයේ පරීක්ෂණ සිදු කල  ප්‍රදේශයේමය. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
![[සීරියල් අංකය ]]
!ගුවන්ගත වූ  දිනය/වෙලාව  (GMT)
!ගුවන්බඩු 
!ප්‍රතිඵලය
!විස්තර 
|-
|R0
|28 June 1969, 22:58&lt;ref name=&quot;EA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.astronautix.com/lvs/blaarrow.htm|title=Black Arrow|first=Mark|last=Wade|publisher=Encyclopedia Astronautica|accessdate=2008-03-09&lt;!--|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071206111804/http://www.astronautix.com/lvs/blaarrow.htm|archivedate=2007-12-06--&gt;}}&lt;/ref&gt;
|නැත 
|අසාර්ථකයි.
|පලමු කොටසේ වරදක් නිසා අසාර්ථක විය.&lt;ref name=&quot;Once&quot;/&gt;
|-
|R1
|4 March 1970, 21:15&lt;ref name=&quot;EA&quot;/&gt;
|නැත.
|සාර්ථකයි.
|පලමු හා දෙවන අදියර පරීක්ෂා කිරීම සදහා 
|-
|R2
|2 September 1970, 00:34&lt;ref name=&quot;EA&quot;/&gt;
|[[Orba X-2|ඔබ්‍රා ]]&lt;ref name=&quot;EA&quot;/&gt;
|අසාර්තකයි 
|දෙවනි අදියරේ වරදක් හේතුවෙන් 
|-
|R3
|28 October 1971, 04:09&lt;ref name=&quot;UN-reg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/download.do?file_uid=886|title=Information Furnished in Conformity with General Assembly Resolution 1721 B (XVI) by States Launching Objects into Orbit or Beyond|last=Crowe|first=C. T|date=1971-11-05|work=Committee on the Peaceful Uses of Outer Space|publisher=United Nations|accessdate=2009-03-14|format=pdf|&lt;!--archiveurl=http://www.webcitation.org/5hTLMhBVh|archivedate=2009-06-12--&gt;}}&lt;/ref&gt;
|[[Prospero X-3|ප්‍රොස්පෙරෝ ]]&lt;ref name=&quot;UN-reg&quot;/&gt;
|සාර්තකයි 
|සාර්තකව අභ්‍යවකාශයටම යන ලදී.
|-
|R4
|colspan=3 align=center|ගුවන් ගත වූයේ නැත.
|ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇත  [[Science Museum (London)|විද්‍යා කව්තුකාගාරය ]] in [[ලන්ඩන් නුවර ]]&lt;ref name=&quot;Millard&quot;/&gt;
|}

==අවලංගු කිරිම.==
[[Image:Black Arrow satellite deployment.jpg|thumb|left|බ්ලැක් ඇරෝ r4 යානාව ප්‍රොස්පෙරො චන්ද්‍රිකාව සමග විද්‍යා කෞතුකාගාරය තුල ]]
එක්සත්රාජධානියේ එවකට විකුනුම් සහ කර්මාන්ත අමාත්‍ය ෆ්රෙඩරික් කොෆිල්ඩ් මහතා විසින් 1971 ජූලි 29 වන දින මෙම බ්ලැක් ඇරෝ ව්‍යාපෘතිය අත්හිටවීමෙ නියෝගය හයුස් ඔෆ් කොමන් නම් ස්ථානයේදී ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදි.කෙසේ වෙතත් මෙම නියෝගය ලැබෙන් විට මෙම ව්‍යපෘතියේ r3 රොකටය ගුවන්ගත කරන ස්ථානයට ගෙනගොස් අවසානය.

මෙම ව්‍යපෘතිය අත්හිටුවීමට ඔවුන් තීරණය කරන්නේ මේ සදහා විශාල පිරිවැයක් දැරීමට  සිදුවීම නිසාය. එකල බ්‍රිතාන්‍යයේ ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශය තීරණය කරන්නේ මෙවැනිම ගුවන් බඩු තොගයක් රැගෙන යා හැකි අමෙරිකානු ස්කවුට් රොකටය ඔවුන්ගේ අනාගත ගුවන් ගතකිරීම් සදහා වඩාත් සුදුසු බවයි.

අවසාන බ්ලැක්ඇරෝ රොකටය ලෙස සම්පූර්ණ කරන ලද්දේ r4 රොකටයයි.නමුත් මෙම රොකටයට ගුවන්ගතවීමට අවස්ථාවක් ලැබෙන්නේ නැත.දැනට එම යානය ලන්ඩන් නුවර විද්‍යා කෞතුකාගාරයේ  ප්‍රොස්පෙරො චන්ද්‍රිකාව සමග තැන්පත් කර ඇත. 

[[Image:Black Arrow R3 Stage 1.JPG|thumb|right|බ්ලැක් නයිට්  R3 හි පලමු කොටස , පොලවට නැවතත් පැමිනීමෙන් පසු ]]

&lt;br clear=&quot;right&quot;/&gt;

==දැකගෑනීම පිණිස.==
{{Portal|Spaceflight}}
{{Commons category}}
*[[ඒරියල්  1]]
*[[බ්‍රිතාන්‍යයේ ජාතික අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානය ]]
*[[ඩියමන්ට් ]]
*[[ජූනෝ I ]]
*[[ලැම්බ්ඩා  (රොකට්ටු පවුල )]]
*[[චන්ද්‍රිකා ගුවන්ගතකරන වාහනය]]
*[[ස්පුට්නික්  (රොකටය )]]
* [[Black Knight (rocket)|බ්ලැක් නයිට් ]]
* [[Blue Streak Satellite Launch Vehicle|බ්ලූ ස්ට්‍රීක් ]]
* [[Skylark (rocket)|ස්කයිලාක් ]]

==භාහිර යොමු.==
* [http://sounds.bl.uk/View.aspx?item=021M-C1379X0035XX-0011V0.xml රෙයි වීලර්ට සවන්දීමට  , ප්‍රධාන සැලසුම් ඉන්ජිනේරු , බ්ලැක් ඇරෝ සංවාදය ] - ජීවිත කතාවේ සම්මුඛ සාකජ්ජා වාර්තාව [http://www.bl.uk/historyofscience කටකතා ඉතිහාසය ,බ්‍රිතාන්‍යය විද්‍යාව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106034719/http://www.bl.uk/historyofscience |date=2020-11-06 }}බ්‍රිතාන්‍යයේ පුස්තකාලය 

==නිර්දේශයන්==
{{Reflist|colwidth=30em}}

{{Black Arrow}}
{{UKColdWarProjects}}
{{Expendable launch systems}}
{{European launch systems}}


[[Category:Cold War military equipment of the United Kingdom]]
[[Category:1969 in spaceflight]]
[[Category:1971 in spaceflight]]
[[Category:High-test peroxide]]
[[Category:Space launch vehicles of the United Kingdom]]</text>
      <sha1>jmxdtzx37q1n55c3l1sd7jybcmoqet3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කැලෑ නාගයා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52339</id>
    <revision>
      <id>797411</id>
      <parentid>606303</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38575" sha1="48qp6xd4pjex7a9jrgadt6yms3r3waf" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Cobraweligama.jpg|thumb|නාගයා]]
'''කැලෑ නාගයා''' (''Naja melanoleuca''),'''කළු නගයා''' හා '''කළු සුදු තිත් නාගයා''' ලෙසද හැඳින්වේ. මොවුන් [[අප්‍රිකාව|අප්‍රිකාවට]] විශේෂ වූ විශාලතම නාග වර්ගයක් ලෙසද සැලකේ. විශේෂයෙන් අප්‍රිකාවේ මධ්‍යම ප්‍රදේශයේ හා බටහිර ප්‍රදේශයේ මොවුන් දැක ගත හැකිය. මොවුන් මොවුන් ඉහල අනුගත වීමේ හැකියාවකින් යුක්ත වන අතර මොවුන් ඉතා වියලි කාලගුණ සහිත ප්‍රදේශවලින් සොයාගත හැකිය .කැලෑ නාගයන්ට පිහිනීමට හැකිවන අතර අර්ධජලජ සත්ව විශේෂයකි. මොවුන් ඉතා ඉක්මනින් වෙනස්වන අහර වේලක් ඇත. විශාල [[:en:Insects|කෘමින්]], මාළු, ගෙම්බන්, කුඩා ක්ෂීරපායින්, [[උරගයෝ]],[[:en:Lizards|කටුස්සන්]],ගොළුබෙල්ලන්, ඒ අතර වේ.

මෙම විශාල සහ [[:en:Snake_venom|විසකුරු]] නාගයන් ඉතා භයානක නාග විශේෂයකි සාමාන්‍ය ලෙස මොවුන් ඉතා චංචල හා සෝදිසියෙන් සිටින සුළු සත්ව විශේෂයකි.කැලෑ නාගයා ආක්‍රමණශීලි විය හැක.එය නාගයාගේ අනතුරු ඇඟවීමේ ඉරියව්ව මගින්, එනම් ඉදිරිපස කොටස ඉදිරියට ඔසවා පටු පෙනවය විහිදවා ඉතා ශබ්දයෙන් පිබිම මගින් උපකල්පනය කල හැක.අනිකුත් අප්‍රිකානු නාගයන්ට වැඩ දෂ්ට කිරීම අඩුය.මේ එසේ සිතනු ලබන්නේ ඔවුන්ගේ චංචල ගතිය,වේගවත් සංචලනය,දෛනික ස්වභාවය නිසාය.මෙම සර්ප විශේෂයේ එක් සපා කැමක් ජිවිතයට තර්ජනයක් විය හැක.මොවුන් අප්‍රිකානු නාග විශේෂ අතර භයානකම නාග විශේෂය වේ.[[ලයිබීරියා|ලයිබීරියාවේ]] පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු මේ තත්වයට මුහුණ දී කපා වෙන කිරීමකට ලක්විය.සපා කෑමකට ලක් වූ විට පිළිකුල් ගතිය, වමනය, හා ශ්වසන අපහසුත ඇතිවේ.මෙම විශේෂයේ යැයි සැලකෙන නාගයෙක් දෂ්ට කිරිමෙන් ඝනාවේ දරුවෙක් විනාඩි 30ක් ඇතුලත මරණයට ලක් විය.කැලෑ නාගයා සපා කැමෙන් ඇතිවන රෝග ලක්ෂණ බොහෝ දුරට [[:en:Egyptian_cobra|ඊජිප්තියනු නාගයා]](''Naja haje'') සපා කැමෙන් ඇතිවන රෝග ලක්ෂණ වලට සමානය.

== නිරුක්තිය ==
කැලෑ නාගයා වර්ග කෙරෙන්නේ [[:en:Naja|Naja]] නම් සත්ව ගනයේ [[:en:Elapidae|Elapidae]] නම් සත්ව [[:en:Family_(biology)|ගෝත්‍රය]] යටතේය.මෙම සත්වය පළමුවෙන් සොයාගනු ලැබුවේ 1857 දී [[:en:Edward_Hallowell_(herpetologist)|Edward Hallowell]] නම් ඇමෙරිකානු චර්ම රෝග විශේෂඥයකු විසිනි.&lt;ref name=&quot;itis2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hallowell&quot;&gt;{{cite book | title=Notes of a collection of reptiles from the Gaboon country, West Africa | publisher=Academy of Natural Sciences of Philadelphia, by Dr. Herny A. Ford | last=Hallowell | first=E. | year=1857 | location=Philadelphia | pages=48–72}}&lt;/ref&gt;මෙම උරග වරයට දුන් පොදු නාමය වන්නේ Naja යන්නයි.Naja හි [[:en:Sanskrit|සංස්කෘත]] වචනය '''Naga''' ({{lang|sa|[[:wikt:नाग#Sanskrit|नाग]]}}) වේ.&lt;ref name=Naja&gt;{{cite web|title=Naja|url=http://www.thefreedictionary.com/naja|work=The Free Dictionary|publisher=Princeton University|accessdate=10 January 2014}}&lt;/ref&gt; melanoleuca විශේෂ ග්‍රීක නාමයෙහි තේරුම වුයේ සුදු සහ කළු යන්නයි melano යන වචනය ග්‍රීක භාෂාවෙන් කළු &lt;ref&gt;{{cite web|title=melano|url=http://www.merriam-webster.com/medical/melano|publisher=Merriam-Webster Medical Dictionary|accessdate=10 March 2014}}&lt;/ref&gt; යන අරුත දෙන අතර leuca ග්‍රීක භාෂාවෙන් සුදු&lt;ref&gt;{{cite web|title=leuc-|url=http://www.merriam-webster.com/medical/leuc-|publisher=Merriam-Webster Medical Dictionary|accessdate=10 March 2014}}&lt;/ref&gt; යන තේරුම දෙයි. මෙමෙ උරග විශේෂය කළු නාගයින් මෙන්ම සුදු ගැටිති සහිත නාගයන් ලෙසද හදුන්වනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;nm&quot;&gt;{{cite web|title=Naja melanoleuca|url=http://www.toxinology.com/fusebox.cfm?fuseaction=main.snakes.display&amp;id=SN0183|work=Clinical Toxinology Resource|publisher=University of Adelaide|accessdate=15 November 2013|accessdate=2014-03-22}}&lt;/ref&gt;

== පරිණාමය හා වර්ගීකරණය ==
කැලෑ නාගයා [[:en:Naja|Naja]] කුලය අනුව [[:en:Elapidae|Elapidae]] පවුලට අයත් වේ.[[:en:Josephus_Nicolaus_Laurenti|Josephus Nicolaus Laurenti]].පළමුව වර්ෂ 1768 දී කුලය අනුව විස්තර කළේය.&lt;ref name=&quot;itis1&quot;&gt;{{ITIS|id=700233 |taxon=''Naja''|accessdate=11 January 2014}}&lt;/ref&gt;ජාතිය අනුව Naja melanoleuca එය 1857[[:en:Edward_Hallowell_(herpetologist)|Edward Hallowell]] පළමුව විස්තර විය.&lt;ref name=&quot;itis2&quot;/&gt;විවිධ කරුණු මත කුලය අනුව ''Naja'' උපකුලවලට බෙදේ එයනම්, අහර රටාව,වාසස්ථාන,දේහය වැනි කරුණුය. ''Naja melanoleuca'' යනු [[:en:Boulengerina|Boulengerina]] උපකුලයෙහි කොටසකි.අනිකුත් ජාති 3ක් ඇත ඒවානම් [[:en:Naja_annulata|Naja annulata]],[[:en:Naja_christyi|Naja christyi]] සහ [[:en:Naja_multifasciata|Naja multifasciata]] වේ.මෙම උපගණය තම නිජබිම ලෙස මධ්‍යම හා බටහිර අප්‍රිකානු වනාන්තර වලට සීමා වී ඇත. ඔවුන් ජලජ සතුන් වන අතර ජලජ ආහාර විශේෂ ආහාරයට ගනී.''Boulengerina'' උපගනයේ ජාතින් විශේෂ දේහ විවිධත්වයක් පෙන්වයි.කෙසේ වෙතත් දිග අනුව පරාසය මැනීමේදී කැලෑ නාගයා ගේ(''Naja melanoleuca'') දිග මීටර් 2.7(අඩි 8.9) සිට කුහර නාගයා ගේ දිග (''Naja multifasciata'') මීටර් 0.8(අඩි 2.6) දක්වා විහිදේ.පහත දැක්වෙන රූපසටහනෙන් පැහැදිලි වන්නේ ජාතිය අනුව Naja වර්ගීකරණය සහ ඒ අතර සම්බන්දතාවයි.&lt;ref name=&quot;Zootaxa&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/zt02236p036.pdf | accessdate=11 January 2014 | author2=Wüster, W.; Broadley DG. | first1=V. | last1=Wallach | title=In praise of subgenera: taxonomic status of cobras of the genus Naja Laurenti (Serpentes: Elapidae) | journal=Zootaxa | year=2009 | volume=2236 | pages=26–36}}&lt;/ref&gt;

{{clade| style=font-size:90%; line-height:90%
|label1=''[[Naja]]''
|1={{clade
   |label1=''([[Naja (subgenus)|Naja]])''
   |1={{clade
      |1=''[[Naja naja|Naja (Naja) naja]]''
      |2={{clade
         |1={{clade
            |1=''[[Naja kaouthia|Naja (Naja) kaouthia]]''
            |2=''[[Naja atra|Naja (Naja) atra]]'' }}
         |2={{clade
            |1=''[[Naja mandalayensis|Naja (Naja) mandalayensis]]''
            |2=''[[Naja siamensis|Naja (Naja) siamensis]]''
            |3=''[[Naja sputatrix|Naja (Naja) sputatrix]]'' }} }} }}
   |2={{clade
      |label1=''([[Afronaja]])''
      |1={{clade
         |1={{clade
            |1=''[[Naja pallida|Naja (Afronaja) pallida]]''
            |2=''[[Naja nubiae|Naja (Afronaja) nubiae]]'' }}
         |2={{clade
            |1=''[[Naja katiensis|Naja (Afronaja) katiensis]]''
            |2={{clade
               |1=''[[Naja nigricollis|Naja (Afronaja) nigricollis]]''
               |2={{clade
                  |1=''[[Naja ashei|Naja (Afronaja) ashei]]''
                  |2={{clade
                     |1=''[[Naja mossambica|Naja (Afronaja) mossambica]]''
                     |2=''[[Naja nigricincta|Naja (Afronaja) nigricincta]]'' }} }} }} }} }}
      |2={{clade
         |label1=''([[Boulengerina]])''
         |1={{clade
            |1=''[[Naja multifasciata|Naja (Boulengerina) multifasciata]]'' | status1=dashed
            |2={{clade
               |1={{clade | status1=dashed
                  |1=''[[Naja christyi|Naja (Boulengerina) christyi]]''
                  |2=''[[Naja annulata|Naja (Boulengerina) annulata]]'' }}
               |2='''''Naja melanoleuca''''' }} }}
         |label2=''([[Uraeus]])''
         |2={{clade
            |1=''[[Naja nivea|Naja (Uraeus) nivea]]''
            |2={{clade
               |1=''[[Naja senegalensis|Naja (Uraeus) senegalensis]]''
               |2={{clade
                  |1=''[[Naja haje|Naja (Uraeus) haje]]''
                  |2=''[[Naja arabica|Naja (Uraeus) arabica]]'' }}
               |3={{clade
                  |1=''[[Naja annulifera|Naja (Uraeus) annulifera]]''
                  |2=''[[Naja anchietae|Naja (Uraeus) anchietae]]'' }} }} }} }} }} }} }}

== ජෛව විද්‍යාව ==
=== හදුනාගැනීම සහ බාහිර ශරීර විස්තරය ===
[[File:Naja melanoleuca (Warren Klein).jpg|left|thumb|link=Special:FilePath/Naja_melanoleuca_(Warren_Klein).jpg]]
කැලෑ නාගයා අප්‍රිකාවේ දිගම නාග විශේෂයයි.&lt;ref name=Oshea/&gt;ඒ වගේම නාග විශේෂ අතරින් ලෝකයේම දිගම නාග විශේශයද වේ.&lt;ref name=&quot;DB83&quot;&gt;{{cite book | title=Fitzsimons' Snakes of Southern Africa | publisher=Delta Books | last=Broadley | first=DG. | year=1983 | location=Johannesburg | isbn=0-947464-30-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Burton/&gt; මාධ්‍යන්‍ය වැඩිහිටි විද්‍යුත් කැලෑ නාගයෙකුගේ දිග මීටර් 1.4 සිට 2.2(අඩි 4.6 සිට අඩි 7.2)දක්වා වර්ධනය වේ.නමුත් සමහර නාගයන් මීටර් 2.7(අඩි 8.9) දිගක් ලබාගැනේ.&lt;ref name=&quot;Oshea&quot;&gt;{{cite book | title=Venomous Snakes of the World | publisher=New Holland Publishers | last=O'Shea | first=M. | year=2005 | location=United Kingdom | page=71 | isbn=0-691-12436-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 71&quot;&gt;{{cite book| last = Spawls, Branch| first = S., B.| title = The Dangerous Snakes of Africa | year = 1995| publisher =Ralph Curtis; Revised Edition| isbn = 978-0-88359-029-4| page = 71 }}&lt;/ref&gt; සමහර අවස්ථාවල කලාතුරකින් එය මීටර් 3.1(අඩි 10) දක්වා වන නාගයන් ද ඇත.&lt;ref name=Burton/&gt;ගැහැණු කැලෑ නාගයා හා පිරිමි කැලෑ නාගයා දිගෙන් වර්ධනය වන්නේ සමානවය,මෙම විශේෂය අතර [[:en:Sexual_dimorphism|ලිංගික ද්විරුපතාවක්]] නැත.&lt;ref name=Shine&gt;{{cite journal|last1=Shine|first1=R.|author2=Branch WR., Webb JK., Harlow PS., Shine T., Keogh JS.|title=Ecology of cobras from southern Africa|journal=Journal of Zoology |date=June 2007 |volume=272|issue=2|pages=183–193|doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00252.x}}&lt;/ref&gt;ඔලුව සහිත කොටස විශාල වන අතර පැතලි ස්වාභයක් ගනී,එය යන්තම් බෙල්ලෙන් වෙනස් වේ.උඩ සිට එය යන්තම් ක්‍රමයෙන් සිහින් හන ප්‍රමාණයෙන් අඩුවේ ප්‍රමාණවත් ලෙස ශරීරයක් සහ සිහින් වලිගයක් ඇත. මෙම ලක්ෂණ මාද්‍යම ප්‍රමාණයේ නාගයෙකුගේ වේ.ශරීරයේ පිටුපස උඩු පැත්තේ පිහිටි කොරපොතු හා බඩ පැත්තේ පිහිටි කොරපොතු එක පත්තකදී එකතුවේ.එමෙන්ම,පිටුපස සිලින්ඩරාකාර හැඩතිවේ.කැලෑ නාගයාගේ ගර්භාශයේ ඇති ඇටවලින් දිගට ප්‍රස්හරණය කිරීමේ හැකියාවක් සහ බය උණු විට කුන්ඤ හෑඩති වියනක් ලෙස හැඩගැසේ.ඔලුව මුදුනෙහි හා ඔලුව පැත්තෙහි ඇස අතර කෝණය වෙනස් වන අතර හොම්බ වටකුරුවේ.ඇස විශාලවන අතර වටකුරු කනිනිකාවක් සහිත වේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 71&quot;/&gt;

=== සමෙහි කොරපොතු සකස්වීම===
අනිකුත් නගරයන් මෙන්ම කැලෑ නාගයාගේත් සම ආවරණය වී ඇත්තේ [[:en:Snake_scales|කොරපොතු]] වලිනි.සර්පයා මුළුමනින්ම කොරපොතුවලින් ආවරණයවී හෝ විවිධ හැඩයන්ගෙන් සහ ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත ඝන කොරෝපොතු වලිනි.එය මුළුමනින් සර්පසමක් ලෙස හැදින්න්වේ.කොරපොතු මගින් සර්පයාගේ ශරීරය ආරක්ෂා කරන අතර එය චලනය වීමේදී උපකාරීවේ.තෙතමනය රදවා ගැනීමට මෙය උපකාරීවේ.රළු බව හා වෙස් මාරු කිරීමට වැනි මතුපිට ලක්ෂණ වෙනස් කිරීමටද මෙය බොහෝ උපකාරීවේ.කැලෑ නාගයාගේ මතුපිට කොරපොතු සිනිදු වේ එය ශක්තිමත්වේ.&lt;ref name=&quot;nm&quot;/&gt; මෙම වර්ගයක්න්ගේ පහය ප්‍රධාන වර්ණ 3ක් අතර වෙනස්වේ.ඒවානම් සිනිදු කළු,නිකට,උගුරු ප්‍රදේශය,ඉදිරියෙන් පිහිටි නෙරා වැටෙන ප්‍රදේශ් ආලේපන පැහැය හෝ සුදු පැහැය වේ.පලල් කළු පැහැය පල්ලම් මෙන් ඇත.ඔලුවෙහි පැත්තක් සිත් ඇදගන්න සුළු කළු හෝ සුදු පැහැයෙන් ඇත.ආකර්ශනයක් ඇතිවීමට තොල් වල කළු හැදු සිරස් පටිමෙන් ඇත.දෙවන පැහැය ඇත්තේ අප්‍රිකාවේ බටහිර තැනිතලා බිම්වල දක්නට ඇත එය කළු සහ කහ පැහැයයි.කළු වලිගය සහ ඔලුව මුදුන දුබුරු පැහැ ගැන්වී ඇත.නිකට තොල් හා උගුර ප්‍රදේශ කහ පැහැය වේ.තුන් වැනි පැහැය හමුවන්නේ අප්‍රිකාවේ නැගෙනහිර වෙරල තිරයෙනි,[[:en:Zambia|සැම්බියාවේ]] සහ දකුණු [[:en:Democratic_Republic_of_Congo|කොන්ගොවෙන්]] හමුවේ.&lt;ref name=Marais92/&gt;දුබුරු හෝ කළු දුබුර් සහිත ඉහල ප්‍රදේශයක් පවතී.පහල කොටස සුදුමාලි පාට වේ.දුම්බ්රු සැප සහිත ප්‍රදේශ් පවතී.දුබුරු පැහැ වලිගයක් සමන්විතවේ.&lt;ref name=Marais92/&gt;

=== අභිජනනය ===
[[File:Young forest cobra (Naja melanoleuca).jpg|thumb|150px|right|තරුණ කැලෑ නාගයේක්]]
මොවුන් [[:en:Oviparity|ආණ්ඩජ]] සත්ව විශේෂයකි.බිජු වලින් පැටව් බෝවිමයි.ගිම්හානයේදී ගැහැණු කැලෑ නාගයා 11 ත් 26 ත් අතර සිනිදු සුදු බිත්තර ප්‍රමාණයක් පිට කරයි.ඒවායින් හැම එකක්ම දල වශයෙන් මිලිමීටර් 30 සිට 60 දක්වා වේ.මෙම බිත්තර එක පොකුරකට ඇලවී ඇත.&lt;ref name=Marais92/&gt;බිත්තර දමන්නේ කුහර සහිත ගස්වල හෝ වේයන්ගේ පස් ගොඩවල හෝ සිදුරු තුල හෝ ගැහැණු සතා විසින් තනාගත කැදැල්ල වේ.සංසර්ගයට පෙර දෙදෙනා නර්තනයේ වේදේ.ඔවුන් දෙදෙනා ඔලු දෙක පහලට ලංකර හෝ පොලොව දිගේ දිගාවී දැවටෙයි.මෙය සංසර්ගයට පෙර පයක පමණ කාලයක් සිදු කරයි.පිරිමි සත්වය තම ගුද මාර්ගය ගැහැණු සත්වයාගේ ශරීරයට වෙන්නට තද කරයි.අභිජනනය කාලය තුල ගැහැණු සත ආරක්ෂාව සහිත වන අතර ඉක්මනින් කිපෙන සුළුය.මෙම කාලය තුල ඇය ආක්‍රමණශීලි වේ.අඩි පාරක් ළඟ කැදැල්ල ඇත්නම් කුපිත වීමකින් තොරව උවද පහර දිය හැක.&lt;ref name=Burton&gt;{{cite book|last=Burton|first=M.|title=International Wildlife Encyclopedia|url=https://archive.org/details/internationalwil17burt0|year=2002|publisher=Marshall Cavendish Corp; 3rd edition|location=United States|isbn=0-7614-7270-3|pages=481–482}}&lt;/ref&gt;එය මරණිය ප්‍රතිපලයක් විය හැක.බිත්තර වලින් එලියට එන පැටව් නිදහස් හා ස්වාදීන වන අතර දිග සෙන්ටිමීටර් 22 සිට 25 දක්වා වේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 71&quot;/&gt;සමහර අවස්ථාවල එය මැනීම සෙන්ටිමීටර් 47 දක්වා සටහන් වී ඇත.&lt;ref name=Marais92/&gt; ගැහැණු සත්වයා බිජු රකින කාලය දවස් 55 සිට 70 දක්වා විහිදේ.&lt;ref&gt;{{cite journal | date=15 November 1979 | first1=BW. | jstor=1563487 | last1=Tryon | title=Reproduction in Captive Forest Cobras, Naja melanoleuca (Serpentes: Elapidae) | publisher=Society for the Study of Amphibians and Reptiles | journal=Journal of Herpetology | number=4 | volume=13 | page=499}}&lt;/ref&gt;එය උෂන්ත්වය 27-30 °C වේ.මෙම සර්පයින්ට් දිගු ආයු කාලයක් පවතී,නිදර්ශකයක් ලෙස අල්ලාගත් නාගයෙකු අවරුදු 25ක් ජිවත් විය.විෂ සහිත සර්පයෙක් ජිවත් වුනු දිගම කාලය ලෙස වාර්තාවේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 72&quot;&gt;{{cite book| last = Spawls, Branch| first = S., B.| title = The Dangerous Snakes of Africa | year = 1995| publisher =Ralph Curtis; Revised Edition| isbn = 978-0-88359-029-4| page = 72 }}&lt;/ref&gt;

== නිජබිම් සහ ව්‍යාප්තිය ==
=== භූගෝලීය ව්‍යාප්තිය ===
කැලෑ නාගයා සොයා ගැනීමට හැකි වන්නේ විශේෂයෙන්  [[:en:West_Africa|බටහිර]] හා [[:en:Central_Africa|මැද අප්‍රිකාවෙහිය]].&lt;ref name=&quot;nm&quot;/&gt;විශේෂයෙන්ම [[:en:Senegal|සෙනගාල]],[[:en:|ඝනාව]],[[:en:Guinea|ගිනියා]] හා දකුණු අපරදිග රටවල් වන [[:en:Mali|මාලි]],[[:en:Liberia|ලයිබීරියාවේ]],[[:en:Burkina_Faso|බරකින ෆාසෝ]],[[:en:Togo|ටොගෝ]],[[:en:Benin|බෙනින්]],[[:en:Gabon|ගෙබෝන්]],[[:en:Cameroon|කැමරූන්]],[[:en:Nigeria|නයිජිරියා]],[[:en:West_Africa|බටහිර අප්‍රිකානු]] රටවල් වන [[:en:Republic_of_Congo|කොංගෝ]],උතුරු [[:en:ඇන්ගෝලා|ඇන්ගෝලා]],[[:en:කෙන්යා|කෙන්යා]],[[:en:Uganda|උගන්ඩාව]],[[:en:Rwanda|රුවන්ඩාව]],[[:en:East_Africa|අපරදිග අප්‍රිකාව]] හා දකුණු අප්‍රිකානු රටවල මෙම සත්වය වැඩිවශයෙන් දැක ගත හැකිය.&lt;ref name=Marais92&gt;{{cite book|last=Marais|first=J.|title=A Complete Guide to Snakes of Southern Africa (Republished 2004)|year=1992|publisher=Struik Publishers|location=South Africa|isbn=1-86872-932-X|page=312}}&lt;/ref&gt;

=== නිජබිම් ===
[[File:NajaMelanoleuca.jpg|right|thumb]]
මෙම සත්වයාගේ වාස භුමිය වන්නේ විශේෂයෙන්ම කඳුකර උස් වනාන්තර වේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 72&quot;/&gt; මෙම සත්වයා ඕනෑම පරිසරයකට ලේසියෙන් අනුවර්තනය වන සත්වයෙකි.මෙම සත්වයා රඳා පවතින්නේ අප්‍රිකානු උරග විශේෂ පැවත එන ආකාරයටය.මෙම නාගයා පැවත එන්නේ දකුණු අප්‍රිකානු පෙදෙසින් වන අතර  සැවන හා තණබිම් වන අතරම ශේෂ උණු කඳු සහිත රටවලද දැක ගර්හ හැකිය.&lt;ref name=&quot;Mattison&quot;&gt;{{cite book | title=The New Encyclopedia of Snakes | url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000matt | publisher=Princeton University Press | last=Mattison | first=C. | year=2007 | location=New York City | page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000matt/page/272 272] | isbn=0-691-13295-X}}&lt;/ref&gt;එමෙන්ම මෙම නාගයා නිවර්තන හා උප නිවර්තන ප්‍රදේශ එනම්  මැද අප්‍රිකාව තුලද වාසය කරනු ලැබේ.බටහිර අප්‍රිකාවේ කඩොලාන පවතින ප්‍රදේශ වලද මෙම සත්වය සුලබව දැක ගැනීමට හැකියාව ඇත.මෙම නාගයන් සමූහ වශයෙන් බටහිර අප්‍රිකාවේ  සැවන හා තණබිම් ප්‍රදේශ වලද(ජලය සහිත ප්‍රදේශ වල) ජිවත් වෙඉ. එමෙන්ම ශාක වැඩි වශයෙන් දක්නට ලැබෙන ප්‍රදේශ වලද  විහේෂයෙන් අක්ෂාංශ 14 ට වැඩි ප්‍රතිකුල ගඟ සහිත ප්‍රදේශ වලද දැක ගත හැකිය.මෙම උරග විශේෂය වැඩි වශයෙන් ප්‍රිය කරන්නේ නිම්න භුමි ජලාශ්‍රිත තෙහ භුමි වල හා වෙරළබඩ කලාප වලය&lt;ref name=Marais92/&gt; .මෙම සත්වය ඕනෑම පරිසර තත්වයන් සදහා පහසුවෙන් අනුවර්තනය වන අතර  මෙම සත්වය වියලි  කලාප වලට වුවද අනුවර්තනය වීමට සුදානමින් සිටි&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 72&quot;/&gt;.බටහිර කෙන්යාවේ විශාල තෘන ප්‍රදේශයකදී මෙම සත්වය වාසය කරනු දැක ගැනීමට ලැබී ඇත.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 72&quot;/&gt; මෙම නාගය උගන්ඩාවේ වැඩි වශයෙන් දැක ගැනීමට හැකි වන්නේ ජලාශ  අසන්නයේදීය.දුඹුරු වර්ණක සහිත ප්‍රදේශ වල මෙන්ම උස වනාන්තර හා තෙත් තැන භුමි තුලද මෙම සත්වය සුලබව දැක ගත හැකිය([[:en:Nyanga,_Zimbabwe|සිම්බාබ්වේ]]).මෙම සත්වයාගේ ගුප්ත ක්‍රියාකලාපය ,ගුල තුල විසීමට ඇති ලැදිකම හා ප්‍රචණ්ඩකාරී හැසීරීම තවත් ලක්ෂණ කිහිපයකි.මෙම සත්වය පලතුරු වගාවන් ආශ්‍රිතව මෙන්ම රූස්ස ගස් වල මුදුනේද වාසය කරනු ලැබේ.එමෙන්ම උස සහිත ප්‍රදේශ වල  එනම් මුහුදු මට්ටමේ සිට වනාන්තර කඳු  වලට මීටර් 2800 ක් උස්‌ ප්‍රදේශ වලද මෙම සත්වය තවදුරටත් දැක ගත හැකි වේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 72&quot;/&gt;

== හැසිරීම සහ ආහාර ==
=== හැසිරීම === 
[[File:MP-Naja melanoleuca 2.jpg|left|150px]]
කැලෑ නාගයා ඉතා කඩිසර [[:en:Diurnality|දහවල් කාලයේ]] වෙසෙන හොඳින් නැගිමට හැකි සත්ව විශේෂයකි.එය ''Naja''.&lt;ref name=Oshea/&gt; වර්ගයේ වැඩිම ජලජ සත්ව විශේෂයයි.ඌ [[:en:Terrestrial_animal|පොලවේ සිටින]] වේගවත් හා ඉතා හොඳ නගින්නෙකි,මීටර් 10(අඩි 33) ට වඩා උස ගස් වලට නැගීමට හැකියවක් ඇත.ඌ ඉතාමත් ඉක්මනින් සංචලනය වන අතර නිතරම සෝදිසියෙන් සිටි.ඌට හොඳින් පිහිනා යාමට හැකි අතර ජලයේ පිහිනීමට වැඩි කැමැත්තක් දක්වයි.සමහර ප්‍රදේශ වල ඌගේ ප්‍රධාන ආහාරය මළුන් වන අතර මොහු අර්ධ-ජලජ ජීවියෙක් ලෙස හැදින්විය හැක.කෙසේ උවත් දහවල් කාලයේ වැඩිවශයෙන් ක්‍රියාශීලි වන්නේ නිසල පරිසරයකය.රාත්‍රී කාලයේ ක්‍රියාශීලි වන්නේ මොහු නගරබද ප්‍රදේශයක සිටින විටය. කැලෑ නාගයා ක්‍රියාශීලි නැති විටදී කුහර තුලට,පඳුරු වලට, බෙන වලට, මුල් අතර,හා කඳු කුහර තුල සැඟව සිටි.ඒ තර පාවිච්චි නොකරනලද වේයන්ගේ පස්ගුහාවන්ද වේ.සමහර ස්ථානවල,ගංගා ඉව්රු වල, ඉදිරියට නෙරුණු මුල් ජාල හා කුරුළු කුඩු තුලද සැඟවේ.නගරබද ප්‍රදේශ වලදී අත්හරින ලඳ ගොඩනැගිලි හා කුට්ටි අතර සිටි.කලබල අවස්ථාවන් හිදී තම පටු පෙනය ඉහලට සිටිනසේ නැගී සිටි මේ නිසා දිගු දුර වේගවත් පහරක් එල්ල කිරීමට හැකියාව ඇත.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 73&quot;/&gt;මෙලෙස පහර දෙන්නේ
ඌට කරදරයක් හෝ හිරිහැරයක් කළහොත් හෝ මුලුගැන්වී සිටින අවස්ථා වලදීය.ඉදිරියට ඈදී කෙසේ හෝ දෂ්ට කිරීමට පෙලබෙයි.&lt;ref name=Oshea/&gt;&lt;ref name=Snakes&gt;{{cite web|last=Haji|first=R.|title=Venomous snakes and snake bite|url=http://www.zoocheck.com/Reportpdfs/Venomous%20snakes.pdf|work=Zoocheck Canada Inc.|page=14|accessdate=27 February 2012}}&lt;/ref&gt;මොහු නාගයන් අතුරින් ශක්තිමත් සහ අවදානයෙන් සිටින නාගයෙකි.කැලෑ නාගයා ඉතා දරුණු සතෙක් ලෙස සමහර විශ්වාස කරයි.අල්ලගන්න ගොදුරට කෙසේ හෝ මිදීමට ඉඩ නොදී රදවගනී.මොහුගේ වර්ගයේ අය විෂ පිටටත විදීම සිදු නොකරයි.&lt;ref name=Marais92/&gt;

=== ආහාර ===
කැලෑ නාගයා විශාල පරාසයක ගොදුරු අහාරයට ගනී.&lt;ref name=&quot;nm&quot;/&gt;[[:en:Fish|මත්සයින්]],[[:en:Snakes|අනිකුත් සර්පයන්]],[[:en:Monitor_lizards|කටුස්සන්]],හා [[:en:Bird_egg|කුරුළු බිත්තර]] සහ අනිකුත් කුඩා සතුන් ඒ අතර වේ.සමහර,බටහිර අප්‍රිකාවේ ප්‍රදේශ වල සිටින කැලෑ නාගයන් ඔවුන් කුඩා කෘමින් හහ ක්ෂීරපායි සතුන් අහාරයට ගනී.අනිකුත් සර්පයින් මොහුගේ ගොදුරු වලට ලන්නොවේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 73&quot;&gt;{{cite book| last = Spawls, Branch| first = S., B.| title = The Dangerous Snakes of Africa | year = 1995| publisher =Ralph Curtis; Revised Edition| isbn = 978-0-88359-029-4| page = 73 }}&lt;/ref&gt;

== විෂ ==
නාගයාගේ [[:en:neurotoxin|විෂ]] ක්‍රියාකාරී වන්නේ ඌ සැප කෑමෙන් පසුවය.එය උග්‍ර විෂ සහිතවේ.&lt;ref name=Davidson/&gt;[[:en:murine|murine]] [[:en:intraperitoneal|intraperitoneal]] හි අගය 0.324 mgkg එක සපා කෑමකදී නිපදවන මාද්‍යන්‍යා විෂ ප්‍රමාණය 571mg සහ උපරිම පිටකලහැකි විෂ ප්‍රමාණය 1102mg වේ.&lt;ref name=&quot;ErZug&quot;&gt;{{cite book | title=Snakes in Question: The Smithsonian Answer Book | publisher=Smithsonian Institution Scholarly Press | author2=Ernst, CH | last1=Zug | first1=R. | year=1996 | location=Washington D.C., USA | page=112 | isbn=1-56098-648-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bro73&quot;&gt;{{cite book | title=Toxicology and Pharmacology of Venoms from Poisonous Snakes | url=https://archive.org/details/toxicologypharma0000brow | publisher=Thomas | author=Brown, JH | lccn=73000229 | year=1973 | location=Springfield, IL | page=184 | isbn=0-398-02808-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dr. Bryan Grieg Fry&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.venomdoc.com/LD50/LD50men.html | archiveurl=http://web.archive.org/web/20120413182323/http://www.venomdoc.com/LD50/LD50men.html | archivedate=2012-04-13 | title=LD50 menu (Archived) | author=Fry, BG. | accessdate=2014-03-22}}&lt;/ref&gt;සපා කැමකදි,එය උග්‍ර අවස්ථාවකදී මරණය මිනිත්තු 30 ත්120ථ ත් අතර කාලයක් තුල ඉතාම ඉක්මනින් සිදුවිය හැක. සපා කැමකින් පසුව මතුවන රෝග ලක්ෂණ සහ ලකුණු,[[:en:ptosis|පාතය]],කම්මැලිකම, අවයව අංශ බාගය,ඈසීමේ දෝෂ, කතා කිරීමේ අපහසුත,කරකැවිල්ල,[[:en:Shock_(circulatory)|කම්පණය]],  [[:en:Hypotension|අඩු රුධිර පීඩනය]], බදරිදීම්,[[:en:Fever|උණ]],සුදුමලිවිම සහ [[:en:Respiratory_system|ශ්වසන රෝග]] අපහසුතා ද ඒ අතර ඇතුලත් වේ.&lt;ref name=Davidson/&gt;

කැලෑ නාගයා අප්‍රිකානු නාගයන් අතරින් ඉතා ස්වල්ප වශයෙන් දෂ්ට කරන සර්පයෙකි.බොහෝදුරට එය ඔවුන්ගේ වාසස්ථාන වලදී වේ.රෝග ලක්ෂණ විද්‍යාවේ අදහස බොහෝ දුරට එය [[:en:Egyptian_cobra|ඊජිප්තියනු නාගයා]](''Naja haje'') සමානවේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 73&quot;/&gt;මෙම වර්ගයන් අතර සායනික අත්දැකීම් ඉතා දුරස්තවේ.ඇතැම් වරතගත දෂ්ට කිරීම් ලේකන ගතකොට ඇත.උග්‍ර විෂ සහිත බව නිසා ශ්වසන අපහසුත වලින් මරණයට ලක් වී ඇතිබව් වාර්තාවේ.නමුත් දෂ්ට කිරීමන් පසු ඉක්මනින් ප්‍රතිවිෂ ලබා දුනහොත් සුවවීමේ අවස්ථා ඇත එවැනි අවස්ථා වාර්තාවී ඈත.නමුත් කලතුරුකින් ඉබේම සුවවන අවස්ථාද ඇත.ප්‍රතිවිෂ ලබාදීම අතපසු උවහොත් රෝගියාගේ අවදානම වැඩිවන් අතර ඉක්මනින්ම මරණයට හෝ රෝගාතුර බව වැඩිවීමට හේතුවේ.සර්පයා මුලුගැන්වී හෝ උගේ ඉරියව් වෙනස් උවහොත් ඌ ඉක්මනින් පහරදීමට පෙළබේ.එවිට වැඩි විෂ ප්‍රමාණයක් ඇතුළු වීම සිදුවේ එවිට මාරාන්තික වේ.බෙහෙත් නොකර මරණයට පත්වුන් ගැන වරතගත නොවුනත් එය ගොඩක් ඉහලාවේ.කැලෑ නාගයා විෂ විදීමක් හෝ පිට කිරීමක් සිදු නොකරයි.සත්ව විද්‍යාවේ මොවුන්ගේ ජාතිය අනිකුත් ජාතින් අතුරින් බුද්දිමත් වේ.&lt;ref name=&quot;Spawls, Branch 1995 73&quot;/&gt;&lt;ref name=Davidson&gt;{{cite web|title=Immediate First Aid for bites by the Forest cobra (Naja melanoleuca)|url=http://toxicology.ucsd.edu/Snakebite%20Protocols/Naja1.htm|work=Toxicology|publisher=University of California, San Diego|accessdate=26 January 2014|accessdate=2014-03-22}}&lt;/ref&gt;

==යොමුව==
{{Reflist|colwidth=30em}}
{{Wikispecies|Naja melanoleuca}}

== බාහිර යොමුව ==
* [http://toxicology.ucsd.edu/Snakebite%20Protocols/Naja1.htm Immediate First Aid for bites by Forest cobra (Naja melanoleuca)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140212120949/http://toxicology.ucsd.edu/Snakebite%20Protocols/Naja1.htm |date=2014-02-12 }}
* [http://www.toxinology.com/fusebox.cfm?fuseaction=main.snakes.display&amp;id=SN0183 Clinical Toxinology Resource]
* [http://www.rfadventures.com/Forest%20Cobra.htm Forest cobra (N. melanoleuca)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924090651/http://www.rfadventures.com/Forest%20Cobra.htm |date=2015-09-24 }}

[[Category:Elapidae]]
[[Category:Elapidae by common name]]
[[Category:Naja]]
[[Category:Reptiles of Africa]]
[[Category:Snakes]]
[[Category:Snakes of Africa]]</text>
      <sha1>48qp6xd4pjex7a9jrgadt6yms3r3waf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බ්‍රිල් දුම්රිය ස්ථානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52452</id>
    <revision>
      <id>797395</id>
      <parentid>330931</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20727" sha1="n2u4gm7ljjf94r1hzu3oqpyp1p10z9c" xml:space="preserve">{{about|the station on the Brill Tramway and the Metropolitan Railway|the station on the Chiltern Main Line which served the same area|Brill and Ludgershall railway station}}
{{Infobox Closed London station
| name = Brill
| image_name = Brill station.jpg
| imagesize  = 270px
| image_alt  = small wooden hut with a large wooden shed behind it. In front of the hut is a platform at two different heights, and in front of the platform are two sets of railway tracks. The tracks lead into a further pair of wooden sheds.
| caption    = Brill station at the time of closure
| locale = [[Brill]], [[Buckinghamshire]]
| borough = [[Aylesbury Vale]]
| owner = [[Brill Tramway|Wotton Tramway]]
| platforms = 1
| coordinates = {{coord|51.8323|-1.0482|display=inline,title|type:railwaystation}}
| start = 1872&lt;br&gt;Rebuilt 1894&lt;br&gt;Start 1899 ([[Metropolitan Railway]])
| end         = 1935 ([[London Passenger Transport Board|London Transport]])
}}
'''බ්‍රිල් දුම්රිය ස්ථානය''', එන්ගලන්තයේ was the terminus of a small railway line in [[බකින්හැම්ශයර්]]. මෙම දුම්රිය ස්ථානය [[බ්‍රිල් Tramway]] යන නමින්ද හැඳින්වූවා. එය සාදා නිමකර පවත්වාගෙන යන ලද්දේ [[රිචර්ඩ් Richard Temple-Grenville, 3rd Duke of Buckingham and Chandos|Duke of Buckingham]], එය පසුව ක්‍රියාත්මක කරන ලද්දේ [[ලන්ඩනයේ]] [[මෙට්‍රොපෝලිටන් දුම්රිය ස්ථානය]], හා 1933 දී briefly became one of the two north-western termini of the [[ලන්ඩනයේ උමං මාර්ග පද්ධතිය]], despite being {{convert|45|mi|km}} and over two hours travelling time from the [[ලන්ඩන් නගරය]].

Approximately {{frac|3|4}} of a mile (1.2&amp;nbsp;km) north of [[Brill]], the station was opened in March 1872 as the result of lobbying from local residents and businesses. As the line was cheaply built, [[Land grading|ungraded]], and used poor quality [[locomotive]]s, services were very slow, taking 1&amp;nbsp;hour 45&amp;nbsp;minutes to travel the six miles (10&amp;nbsp;km) from Brill to the [[junction station]] with mainline services at [[Quainton Road railway station|Quainton Road]]. Although serving a lightly populated area and little used by passengers, the station was a significant point for freight traffic, particularly as a supplier of milk from the dairy farms of Buckinghamshire to [[Aylesbury]] and London. A [[brickworks]] was also attached to the station, but it proved unable to compete with nearby rivals and closed within a few years of opening.

During the 1890s, plans were made to extend the tramway to [[Oxford]], but the scheme was abandoned. Instead, the operation of the line was taken over by the Metropolitan Railway in 1899, and the line became one of the railway's two north-western termini. It was upgraded and better quality locomotives were introduced, reducing the journey time to Quainton Road by almost two-thirds.

In 1933, the Metropolitan Railway was taken into public ownership and became the [[Metropolitan line]] of [[London Passenger Transport Board|London Transport]]. The management of London Transport aimed to reduce goods services, and it was felt that there was little chance of the more distant parts of the former Metropolitan Railway ever becoming viable passenger routes. The line was closed on 30 November 1935, and all buildings and infrastructure at Brill associated with the line were sold at auction and subsequently demolished. The site of the station is now a light industrial development known as the &quot;Tramway Business Park&quot;.

==Wotton Tramway==
On 23&amp;nbsp;September 1868, the small [[Aylesbury and Buckingham Railway]] (A&amp;BR) opened, linking the [[Great Western Railway]]'s station at [[Aylesbury railway station|Aylesbury]] to the [[London and North Western Railway]]'s [[Varsity Line|Oxford to Bletchley line]] at [[Verney Junction railway station|Verney Junction]].&lt;ref name=&quot;Connor00-47&quot;&gt;Connor (2000), p.47&lt;/ref&gt; On 1&amp;nbsp;September 1894, London's [[Metropolitan Railway]] (MR) reached Aylesbury,&lt;ref name=&quot;Connor00-47&quot; /&gt; and shortly afterwards connected to the A&amp;BR line, with local MR services running to Verney Junction from 1 April 1894.&lt;ref name=&quot;Connor00-47&quot; /&gt; Through trains from the MR's London terminus at [[Baker Street tube station|Baker Street]] began on 1&amp;nbsp;January 1897.&lt;ref name=&quot;Connor00-47&quot; /&gt;

[[Richard Plantagenet Campbell Temple-Nugent-Brydges-Chandos-Grenville, 3rd Duke of Buckingham and Chandos]], had long had an interest in railways, and had served as Chairman of the London and North Western Railway from 1852 until 1861. In the early 1870s, he decided to build a [[light railway]] to transport freight from his estates in Buckinghamshire to the A&amp;BR's line at [[Quainton Road railway station|Quainton Road]].&lt;ref name=&quot;Oppitz73&quot;&gt;Oppitz (2000), p.73&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|Because the proposed line ran on land owned by the Duke of Buckingham and by the Winwood Charity Trust, who consented to its construction,&lt;ref name=&quot;Simpson69&quot;&gt;Simpson (2005), p.69&lt;/ref&gt; the line did not need Parliamentary approval and construction could begin immediately.&lt;ref name=&quot;Oppitz73&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mitchelliii&quot;&gt;Mitchell &amp; Smith (2006), §iii&lt;/ref&gt;|group=note}}
The first stage of the route, known as the [[Brill Tramway|Wotton Tramway]], was a {{convert|4|mi|km|adj=on}} line from Quainton Road via [[Wotton railway station|Wotton]] to a coal siding at [[Kingswood, Buckinghamshire|Kingswood]],&lt;ref name=&quot;Horne18&quot;&gt;Horne (2003), p.18&lt;/ref&gt; and opened on 1 April 1871.&lt;ref name=&quot;Oppitz73&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Demuth6&quot;&gt;Demuth (2003), p.6&lt;/ref&gt; Intended for use by [[Horsecar|horse trams]], the line was built with [[Baulk road|longitudinal sleepers]], to avoid horses tripping.&lt;ref name=&quot;Horne18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Oppitz74&quot;&gt;Oppitz (2000), p.74&lt;/ref&gt;

===Extension to Brill===
[[File:Metropolitan Railway 1903, Brill &amp; 1936-1961 limits marked.jpg|upright=1|right|thumb|The Metropolitan Railway following the MR takeover of services on the Brill Tramway. Brill (arrowed) is one of two northwestern termini. The image is skewed approximately 45° from north; the main MR line in reality ran almost directly northwest from its junction with the present day [[Circle line (London Underground)|Circle line]] in London, shown at the bottom of the map. The blue bar marks the northern limit of London Underground operations after 1936, and the black bar the limit of LU operations after 1961.|alt=Map of a long railway line, ending at one end in a fork to two termini, and at the other end in a loop with a number of closely packed stations.]]
Lobbying from the nearby town of [[Brill]] for the introduction of passenger services on the line led to an extension from Wotton to a new terminus at the foot of [[Brill Hill]], north of the hilltop town of Brill itself,&lt;ref name=&quot;Horne18&quot; /&gt; in March 1872.&lt;ref name=&quot;Demuth6&quot; /&gt; Two [[mixed train]]s each day ran in each direction.&lt;ref name=&quot;Oppitz75&quot;&gt;Oppitz (2000), p.75&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Foxell155&quot;&gt;Foxell (2010), p.155&lt;/ref&gt; With the extension to Brill opened the line was renamed the Brill Tramway.&lt;ref name=&quot;Oppitz75&quot; /&gt; The Duke bought two [[Aveling and Porter]] [[traction engine]]s modified to work as locomotives, each with a top speed of {{convert|8|mph|sigfig=2}},&lt;ref name=&quot;Oppitz75&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Simpson70&quot;&gt;Simpson (2005), p.70&lt;/ref&gt; although a speed limit of {{convert|5|mph|sigfig=1}} was enforced.&lt;ref name=&quot;Simpson69&quot; /&gt;

The Duke died in 1889. In 1894, the [[trustee]]s of his [[estate (law)|estate]] set up the Oxford &amp; Aylesbury Tramroad Company (O&amp;ATC) with the intention of extending the line from Brill to [[Oxford]], but the extension beyond Brill was never built.&lt;ref name=&quot;Simpson72&quot;&gt;Simpson (2005), p.72&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|Rail services from London to Oxford were very poor at this time; despite being an extremely roundabout route, had the connection from Quainton Road to Oxford been built it would have been the shortest route between Oxford and the City of London.&lt;ref name=&quot;Horne18&quot; /&gt;|group=note}} The MR leased the Brill Tramway from 1&amp;nbsp;December 1899,&lt;ref name=&quot;Connor00-47&quot; /&gt; although the line continued to be owned by the O&amp;ATC.&lt;ref name=&quot;Demuth18&quot;&gt;Demuth (2003), p.18&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|Although from 1899 services were operated by the Metropolitan Railway (the Metropolitan Line of the London Underground from July 1933), the track and stations remained in the ownership of the Oxford &amp; Aylesbury Tramroad Company,  controlled by the Trustees of the late Earl Temple's Estate.&lt;ref name=&quot;Demuth18&quot; /&gt; The MR had an option to purchase the line outright, but it was never taken up.&lt;ref name=&quot;Oppitz77&quot;&gt;Oppitz (2000), p.77&lt;/ref&gt;|group=note}}

==Services and facilities==
Brill was a small town of 1,400 people when the line opened,&lt;ref name=&quot;Mitchell44&quot;&gt;Mitchell &amp; Smith (2006), §44&lt;/ref&gt; and owing to the town's hilltop setting the station was {{frac|3|4}} of a mile (1.2&amp;nbsp;km) from Brill itself.&lt;ref name=&quot;Horne18&quot; /&gt; Brill railway station was small, with a single low platform.&lt;ref name=&quot;MitchellXII&quot;&gt;Mitchell &amp; Smith (2006), §XII&lt;/ref&gt; On its opening, there was one station building, which served as the freight depot, passenger terminal, and ticket office.&lt;ref name=&quot;Mitchell45&quot;&gt;Mitchell &amp; Smith (2006), §45&lt;/ref&gt; Next to it was a siding that led to a [[cattle pen]].&lt;ref name=&quot;MitchellXII&quot; /&gt; After the 1899 transfer of services to the Metropolitan Railway, the MR introduced a single [[Brown, Marshalls and Co. Ltd.|Brown Marshall]] passenger carriage on the line;&lt;ref name=&quot;Simpson72&quot; /&gt; at this time, a small wooden hut was added to the station to serve as a ticket office and waiting room and a short section of platform was raised to conventional height to allow access to the higher doors on the new carriage.&lt;ref name=&quot;Simpson72&quot; /&gt;

===Passenger services===
From 1872 to 1894 the station was served by two passenger trains per day, and from 1895 to 1899 the number was increased to three per day.&lt;ref name=&quot;Mitchelliv&quot;&gt;Mitchell &amp; Smith (2006), §iv&lt;/ref&gt; Following the 1899 transfer of services to the Metropolitan Railway, the station was served by four trains per day until its closure in 1935.&lt;ref name=&quot;Mitchelliv&quot; /&gt; Limited by poor quality locomotives and [[Land grading|ungraded]], cheaply laid track which followed the contours of the hills, and with five intermediate stops to pick up and set down goods, passengers and livestock, trains ran very slowly; in 1887 trains needed 1&amp;nbsp;hour&amp;nbsp;45&amp;nbsp;minutes to travel the six miles from Brill to the [[junction station]] at Quainton Road.&lt;ref name=&quot;Mitchellv&quot;&gt;Mitchell &amp; Smith (2006), §v&lt;/ref&gt; Improvements to the line carried out at the time of the transfer to the Oxford &amp; Aylesbury Tramroad, and the use of the MR's better quality rolling stock, reduced the journey time from Brill to Quainton Road to between 32 and 36 minutes.&lt;ref name=&quot;Mitchellv&quot; /&gt;

Serving a lightly populated area, and with trains travelling only marginally quicker than walking pace, Brill station was relatively little used by passengers; in 1932, the last year of private operation, Brill station (and the nearby halt at [[Wood Siding railway station|Wood Siding]]) saw only 3,272 passenger journeys and raised only £191 (about £{{formatnum:{{Inflation|UK|191|1932|r=-2}}|0}} as of {{CURRENTYEAR}}) in passenger receipts.&lt;ref name=&quot;Jackson134&quot;&gt;Jackson (2006), p.134&lt;/ref&gt;{{Inflation-fn|UK}}

===Goods facilities===
Although little used by passengers, Brill station was valuable as a relatively rapid link between the dairy farms of Buckinghamshire and the markets of Aylesbury and London; around 30 carts per day would deliver milk to Brill station for the first train each morning.&lt;ref name=&quot;Mitchell44&quot; /&gt; There was also a small amount of coal traffic to the station; Brill coal dealer George Green received three coal wagons per month.&lt;ref name=&quot;Mitchell46&quot;&gt;Mitchell &amp; Smith (2006), §46&lt;/ref&gt; In addition, a storehouse at the station held beer supplied by the breweries of [[Brackley]] and Aylesbury.&lt;ref name=&quot;Simpson111&quot;&gt;Simpson (2005), p.111&lt;/ref&gt; Bricks and tiles from the brick and tile factories of Brill were used in the construction of [[Waddesdon Manor]], near the eastern end of the Brill Tramway, between 1874 and 1889.&lt;ref name=&quot;Simpson111&quot; /&gt;

In 1885 the Duke of Buckingham opened a modern brickworks near Brill station, with a dedicated siding, and in 1895 his heir [[William Temple-Gore-Langton, 4th Earl Temple of Stowe]], expanded the brickworks, which became the Brill Brick &amp; Tile Works, using the Brill Tramway to deliver bricks to the mainline at Quainton Road.&lt;ref name=&quot;Simpson111&quot; /&gt; With the connection to Oxford and the upgrading of the rail line abandoned, Brill Brick &amp; Tile Works was unable to compete with the nearby brickworks at [[Calvert, Buckinghamshire|Calvert]], and soon closed.&lt;ref name=&quot;Simpson111&quot; /&gt;{{#tag:ref|In 1899 the [[Great Central Railway]] mainline from London to Manchester was built, running directly past the brickworks at Calvert. As a consequence, it was far cheaper and faster for the industries of Lancashire and London to buy bricks from Calvert instead of Brill, despite the towns being less than seven&amp;nbsp;miles (11km) apart.&lt;ref name=&quot;Simpson111&quot; /&gt;|group=note}} The building was taken over by the Fenemore workshop, making [[Loader (equipment)|hay loaders]], before being converted into a [[Lumber yard|timber yard]] in the 1920s.&lt;ref name=&quot;Simpson111&quot; /&gt;

==Closure==
On 1 July 1933 the Metropolitan Railway, along with London's other underground railways except for the small [[Waterloo &amp; City Railway]], was taken into public ownership as part of the newly formed [[London Passenger Transport Board]] (LPTB).&lt;ref name=&quot;Demuth18&quot; /&gt; Thus, despite it being {{convert|45|mi|km}} and over two hours travel from the [[City of London]], Brill station became a terminus of the [[London Underground]] network.&lt;ref name=&quot;Foxell66&quot;&gt;Foxell (2010), p.66&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|Despite being a part of the London Underground network, Brill—in common with all Metropolitan Line stations north of Aylesbury—was never shown on the [[tube map]].&lt;ref name=&quot;Horne53&quot;&gt;Horne (2003), p.53&lt;/ref&gt;|group=note}} [[Frank Pick]], Managing Director of the [[Underground Electric Railways Company of London|Underground Group]] from 1928 and the Chief Executive of the LPTB, aimed to move the network away from freight services, and saw the lines beyond Aylesbury via Quainton Road to Brill and Verney Junction as having little future as financially viable passenger routes,&lt;ref name=&quot;Foxell72&quot;&gt;Foxell (2010), p.72&lt;/ref&gt; concluding that over £2,000 (about £{{formatnum:{{Inflation|UK|2000|1935|r=-4}}|0}} as of {{CURRENTYEAR}}) would be saved by closing the Brill Tramway.{{Inflation-fn|UK}}&lt;ref name=&quot;Horne55&quot;&gt;Horne (2003), p.55&lt;/ref&gt; As a consequence, the LPTB decided to withdraw all passenger services beyond Aylesbury.&lt;ref name=&quot;Connor00-47&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Foxell72&quot; /&gt;{{#tag:ref|Although the Brill Tramway was closed completely following transfer to public ownership, the LPTB considered the Verney Junction branch as having a use as a freight line and as a [[Detour|diversionary route]], and continued to maintain the line and to operate freight services until 6&amp;nbsp;September 1947.&lt;ref name=&quot;Foxell155&quot; /&gt;|group=note}} The Brill Tramway was closed on 1&amp;nbsp;December 1935;&lt;ref name=&quot;Connor00-47&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Foxell73&quot;&gt;Foxell (2010), p.73&lt;/ref&gt; the last services ran on 30&amp;nbsp;November.&lt;ref name=&quot;Demuth18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Times closure&quot;&gt;{{Cite newspaper The Times|articlename=Bucks railway to be scrapped|section=News|day_of_week=Monday|date=1935-12-02|page_number=8|issue=47236|column=E}}&lt;/ref&gt;

[[File:Brill-tramway-park.jpg|right|thumb|Tramway Business Park, on the site of Brill station|alt=Photo]]
Upon the withdrawal of London Transport services the lease expired, and the railway and stations reverted to the Oxford &amp; Aylesbury Tramroad Company.&lt;ref name=&quot;Horne56&quot;&gt;Horne (2003), p.56&lt;/ref&gt; With no funds and no rolling stock of its own, the O&amp;ATC was unable to operate the line, and on 2&amp;nbsp;April 1936 the entire infrastructure of the line was sold at auction.&lt;ref name=&quot;Horne56&quot; /&gt; The former goods shed at Brill sold for £7&amp;nbsp;10s (about £{{formatnum:{{Inflation|UK|17.5|1936|r=-1}}|0}} as of {{CURRENTYEAR}}),{{Inflation-fn|UK}}&lt;ref name=&quot;Horne56&quot; /&gt;{{#tag:ref|Excluding the station houses at Westcott and Brill, which were sold separately, the auction raised £112&amp;nbsp;10s (about £{{formatnum:{{Inflation|UK|112.5|1936|r=-1}}|0}} as of {{CURRENTYEAR}}).{{Inflation-fn|UK}}&lt;ref name=&quot;Horne56&quot; /&gt;|group=note}} and a railway-owned house attached to Brill station fetched £350 (about £{{formatnum:{{Inflation|UK|350|1936|r=-2}}|0}} as of {{CURRENTYEAR}}).{{Inflation-fn|UK}}&lt;ref name=&quot;Horne56&quot; /&gt; All buildings in Brill associated with the railway station have been demolished, and the station site is now a light industrial site known as the &quot;Tramway Business Park&quot;.&lt;ref name=&quot;Oppitz82&quot;&gt;Oppitz (2000), p.82&lt;/ref&gt;

==See also==
*[[Infrastructure of the Brill Tramway]]

==Notes and references==
;Notes
{{Reflist|group=note}}
;References
{{Reflist|colwidth=24em}}

;Bibliography
{{refbegin}}
*{{cite book|last=Connor|first=J. E.|title=Abandoned Stations on London's Underground|url=https://archive.org/details/abandonedstation0000jimc|publisher=Connor &amp; Butler|location=Colchester|year=2000|isbn=0-947699-30-9|oclc=59577006}}
*{{cite book|last=Demuth|first=Tim|title=The Spread of London's Underground|url=https://archive.org/details/isbn_9781854142665|publisher=Capital Transport|location=Harrow Weald|year=2003|isbn=1-85414-266-6}}
*{{cite book|last=Foxell|first=Clive|title=The Metropolitan Line: London's first underground railway|url=https://archive.org/details/metropolitanline0000foxe|publisher=The History Press|location=Stroud|year=2010|isbn=0-7524-5396-3|oclc=501397186}}
*{{cite book|last=Horne|first=Mike|title=The Metropolitan Line: An illustrated history|url=https://archive.org/details/metropolitanline00mike|publisher=Capital Transport|location=Harrow Weald|year=2003|isbn=1-85414-275-5}}
*{{cite book|last=Jackson|first=Alan|title=London's Metro-Land|publisher=Capital History|location=Harrow|year=2006|isbn=1-85414-300-X|oclc=144595813}}
*{{cite book|last1=Mitchell|first1=Vic|last2=Smith|first2=Keith|title=Aylesbury to Rugby|publisher=Middleton Press|location=Midhurst|year=2006|isbn=1-904474-91-8}}
*{{cite book|last=Oppitz|first=Leslie|title=Lost Railways of the Chilterns|url=https://archive.org/details/lostrailwaysofch0000lesl|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2000|isbn=1-85306-643-5|oclc=45682620}}
*{{cite book|last=Simpson|first=Bill|title=A History of the Metropolitan Railway|publisher=Lamplight Publications|location=Witney|year=2005|volume=3|isbn=1-899246-13-4}}
{{refend}}

==Further reading==
{{refbegin}}
*{{cite book|last=Connor|first=J. E.|title=London's Disused Underground Stations|publisher=Capital Transport|location=Harrow Weald|year=2003|isbn=1-85414-250-X}}
*{{cite book|last=Hornby|first=Frank|title=London Commuter Lines: Main lines north of the Thames|publisher=Silver Link|location=Kettering|year=1999|series=A history of the capital's suburban railways in the BR era, 1948–95|volume=1|isbn=1-85794-115-2|oclc=43541211}}
*{{cite book|last1=Leboff|first1=David|last2=Demuth|first2=Tim|title=No Need to Ask!|publisher=Capital Transport|location=Harrow Weald|year=1999|isbn=1-85414-215-1}}
*{{cite book|last1=Mitchell|first1=Vic|last2=Smith|first2=Keith|title=Baker Street to Uxbridge &amp; Stanmore|publisher=Middleton Press|location=Midhurst|year=2006|isbn=1-904474-90-X|oclc=171110119}}
*{{cite book|last1=Mitchell|first1=Vic|last2=Smith|first2=Keith|title=Marylebone to Rickmansworth|publisher=Middleton Press|location=Midhurst|year=2005|isbn=1-904474-49-7|oclc=64118587}}
*{{cite book|last1=Mitchell|first1=Vic|last2=Smith|first2=Keith|title=Rickmansworth to Aylesbury|publisher=Middleton Press|location=Midhurst|year=2005|isbn=1-904474-61-6}}
*{{cite book|last=Simpson|first=Bill|title=A History of the Metropolitan Railway|publisher=Lamplight Publications|location=Witney|year=2003|volume=1|isbn=1-899246-07-X}}
*{{cite book|last=Simpson|first=Bill|title=A History of the Metropolitan Railway|publisher=Lamplight Publications|location=Witney|year=2004|volume=2|isbn=1-899246-08-8}}
*{{cite book|last=Wolmar|first=Christian|title=The Subterranean Railway|url=https://archive.org/details/subterraneanrail0000wolm|publisher=Atlantic|location=London|year=2004|isbn=1-84354-023-1}}
{{refend}}</text>
      <sha1>n2u4gm7ljjf94r1hzu3oqpyp1p10z9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ජේසුස් වහන්සේ කුරුසියේ ඇණ ගැසූ අවස්ථාවේ පැවැති අඳුර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52561</id>
    <revision>
      <id>797348</id>
      <parentid>601163</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34186" sha1="5fweql8gdqndb7w7yadxejfpmkwheu1" xml:space="preserve">[[File:Christ at the Cross - Cristo en la Cruz.jpg|thumbnail| [http://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Heinrich_Bloch කාල් හෙන්රිච් බොච්] (1834–1890)විසින් සිතුවම් කරන ලද, &quot;කුරුසයේ අණ ගසන ලද ජේසු&quot;  සිතුවමේ කුරුසපත් වන අවස්ථවේ පැවැති අඳුර පෙන්නුම් කරන අයුරු]]
ක්‍රිස්තියානි [https://en.wikipedia.org/wiki/Synoptic_Gospels සංරක්ෂාණාත්මක සුභාරංචි] පොත් වල සදහන් වන පරිදි '''කුරුසපත් වන අවස්ථවේ පැවැති අඳුර'''  යනු ජේසුස් වහන්සේ කුරුසයේ ඇණ ගැසු දවසේ මධ්‍යනය කාලයේ පැවැති පැය තුනක පමණ අඳුර කාල පාරාසයයි.

පුරාතණ හා මධ්‍යකාලින යුග වල විසු  ක්‍රිස්තියානි සහිත්‍ය කරුවන් විසින් මෙය ප්‍රතිහාර්‍යයක් ලෙස හදුන්වා ඇතත්, මෙය ශු.බයිබලයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/New_Testament අලුත් ගිවිසුමට] ක්‍රිස්තියානි නොවන ප්‍රභවයන් ගෙන් එකතු සිද්ධියක් ලෙස විශ්වාසයේ පවති. [https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_era රොමානු යුගයේ] සිටි අර්ථ කථා කරුවන්ට අනුව මෙය එකල සිදු වු දිර්ඝ සුර්‍යයාග්‍රහණයක් ලෙස විස්තර කරන අතර,  තවත් සමහර සහිත්‍ය කරුවන් ජේසුස් වහන්සේ කුරුසපත් වු දිනය  පුර සද  තිබු දිනයක් බවත්, එවැනි දිනයක සුර්‍යයාග්‍රණයක් සිදුවිය නොහැකි බවත් මෙය එතනින් එහා ගිය සංකිර්ණ සිද්ධි සමුදායක් ලෙස කරුණු ගෙන හැර දක්වයි.

තවත් සමහර විශාරදයන් මෙය ජේසුස් වහන්සේගේ මරණ් මොහොතේ උන්වහන්සේගේ  බල පාරාක්‍රමය පෙන්නුම් කිරිම සදහා කරන ලද සහිත්‍යමය නිර්මාණයක් ලෙස හදුන්වයි. තවත් පිරිසක් මෙය ජුදා ජාතිකයන් විසින් ජේසුස් වහන්සේ ඇණ ගැසිම හේතු කොට ගෙන ස්වාභාවධර්මය කම්පා වු බව  සදහන් කරයි. මේ සියලු කරුණු කාරණා හිලා ඔවුන් විසින් බයිබලයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_Amos ආමොස්ගේ පොතේ] හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_Exodus නික්මයාම පොතේ] සදහන් වන මෙවැනිම සිද්ධි ගැන අවධානය යොමු කර තිබේ.

== බයිබල් අන්තර්ගතයන් ==

[[මාක්යානු ප්‍රමුඛතාව]] උපකල්පිතයට අනුව බොහෝ බයිබල් විශාරදයන් පෙන්නුම් කරන පරිදි, කුරුසපත් වන අවස්ථාවේදි පැවැති අඳුර ගැන මුලින්ම සදහන් වන්නේ ශු. බයිබලයේ නව ගිවිසුමේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Gospel_of_Mark මාක් තුමාගේ පොතේය]. මෙය ක්‍රි.ව 65-70 කාලයේදි ලියු බවට විස්තර කෙරේ.මාක් සුභාරංචියේ සදහන් වන පරිදි, &quot;මධන්‍යයේ දි රට පුරා අන්ධකාරයක් පහල විය. එය හවස් තුන තෙක් පැවතිණි.&quot;  (මාක් 15 -33).   ක්‍රි.ව 80-85 කාලයේ රචිත [https://en.wikipedia.org/wiki/Gospel_of_Mark මතෙව් සුවිශේෂයේ] මෙය තවදුර විස්තර කරයි. &quot;දේව මාලිගාවේ තිරය ඉහල සිට පහල දක්වා දෙකඩ විය. පොලව කම්පා විය. ගිරිකුලු දෙදරිණ. සොහොන් ගෙවල් විවර විය&quot; (මතෙව් 27 -51). [https://en.wikipedia.org/wiki/Gospel_of_Luke ශු. ලුක් තුමා එතුමාගේ සුවිශේෂයේ] (ක්‍රි.ව 85-90 කාලයේ රචිත) මාක් හා මතෙව් සුවිශේෂ අනුව යමින්, &quot;මධ්‍යන වෙලාව පමණ විට රට පුරා අන්ධකාරය පහල විය. එය සවස තුන තෙක් පැවැතුනි. හිරු අඳුර විය.&quot; (ලුක් 23 -44, 45)

තවද ලුක් තුමාගේ මුල් සටහන් වල  &quot;tou heliou eklipontos&quot; (&quot;the sun's light failed&quot; or &quot;the sun was in eclipse&quot;) ලෙස  සුර්‍යයග්‍රහණයක් සිදු වු බව සදහන් කරන අතර, ශ්‍රික ජාතිකයෙක් වු එතුමා  ශ්‍රික  සම්භව්‍ය තුල පැවැති දැනුමෙන් යම් විද්‍යාත්මක පසුබිමක් මෙම සිද්ධියට ලබා දි ඇත.

ගැඹුරු වු දේව ධාර්මික සත්‍යාතාවන් අනාවරණය කිරිමට උත්සහ කරන [https://en.wikipedia.org/wiki/Gospel_of_John ශු. ජුවාම් තුමා තම සුවිශේෂයේ] මෙ සිද්ධිය ගැන කතා නොකරයි.ජේසුස් වහන්සේ කුරුසපත් කරනු ලැබුවේ යුදෙව් පාස්කු දිනයකදි බවත් එදින හවස උන් වහන්සේ පැය  තුනක් පමණ කුරුසියේ එල්ලි සිට උත්ථන වු  බවත්  ලියා තිබේ.

== පසුකාලිනව එකතු වු අන්තර්ගතයන් ==

=== අසම්මත ලේඛකයෝ===

කුරුසපත් වන අවස්ථාවේදි පැවැති අඳුරගැන අයස්ථාභුත සාහිත්‍ය තුල ගොඩ නැගුන සංෂිප්ත විස්තර පවති. දෙවන සියවයේ මුල් බාගයේ එවකට ශු. සභාවේ නායකයා වු [https://en.wikipedia.org/wiki/Gospel_of_Peter පේදුරු තුමාන් විසින් රචිත එතුමාගේ සුභාරංචියේ] ජේසුගේ දුක් විදිමේ වෘතාන්තය නිර්මාණාත්මක ලෙස ඉදිරිපත් කල තිබේ. එහි සදහන් වන පරිදි මුලු ජුදයාවම පැය තුනක කාලයක් සදහා අඳුරට පත් වු බවත්, මිනිසුන් එය දේව කෝපය නිකා ඇති වුවක් යැයි සිතා පහන්  දල්වු බවත් සදහන් වේ.

[https://en.wikipedia.org/wiki/Gospel_of_Nicodemus නිකදෙමුස් තුමා විසින් රාචිත සුවිශේෂයේ] කුරුසපත් වන අවස්ථාවේ පැවැති අඳුර නිසා එකල ජනතාව පුදුම වු බව  ගැන සදහන් වේ, තවද හතර වන සියවසේ විසු පෙනිටස් පිලට් (Pontius Pilate)විසින් තිබේරියස් ට  ලියු වාර්තාවේ උදැසන සිට හයවන පැයෙදි එනම් මධ්‍යනයේ දි අඳුර ඇති වු බවත් එමගින් මුලු ප්‍රදේශයම අමාවක දිනක මෙන් අඳුරව පැවැති බවත් සදහන් කර ඇත. හයවන සියවසේ විසු [https://en.wikipedia.org/wiki/Pseudo-Dionysius_the_Areopagite සුඩො දියොන්සියස්] විසින්  කුරුසපත් වන අවස්ථාවේදි හේලියොපොලිස් නගරයේ ඇතුලු මුලු ප්‍රදේශයේම සුර්‍යයාග්‍රහණයක් පැවැති බව ප්‍රකාශ කරයි.

=== පුරාතණ ඉතිහාස කතා ===

නව ගිවිසුමේ සදහන් විම් හැරෙන්නට කුරුසපත් වු අවස්ථාවේ පැවැති අඳුරගැන සදහන් වන මුලික මුලාශ්‍ර නොමැත. එනමුත් නව වන සියවසේ විසු [http://en.wikipedia.org/wiki/Thallus_(historian) තල්ලස්] ( Thallus)  නැමැති ඉතිහාසඥායාගේ මුලාශ්‍ර වල මෙ පිලිබද සදහන් වේ. [http://en.wikipedia.org/wiki/George_Syncellus ජොජ් ස්ප්නෙස්න්] ඉතිහාසඥායා ද එය සානාත කරන අතර, [http://en.wikipedia.org/wiki/Tertullian ටැ‍ටුලියන්] නැමති ඉතිහාසඥායා සදහන් කරන්නේ කුරුසපත් වන අවස්ථාවේ පැවති අඳුරපිලිබද මෙවැනි සාක්ෂි තවමත් වතිකානු ලේඛනාගාරයේ පවතින බවයි.

මුල්කාලයෙදි මේ අඳුරපිලිබද සිද්ධිය ක්‍රිස්තියානි සාසනාරක්ෂකකරුවන් පමණක් ප්‍රකාශ කල සිද්ධියක් පමණක් විය. මන්ද බයිබලිය සාක්ෂි වලට අමතරව වෙනත් සාක්ෂි සොයා ගැනිමට අපහසු වු බැවිනි. මේ නිසාම එකල සිටි අදේවවාදි මිත්‍යාදෘෂ්ටිකයෙකු වු සෙල්සන්  නමැත්තා ජේසු, දෙවියන්ගේ පුත්‍රයා බවට  ඔප්පු කල හැකි සාක්ෂි ප්‍රමාණවත් නැතැයි ප්‍රකාශ කිරිමත් සමග ඉට පිලිතුරු ලෙස ක්‍රිස්තියානි  දේව ධර්මවාදියෙකු වු [http://en.wikipedia.org/wiki/Origen ඔර්ජෙන්] ඉට පිලිතුර ලෙස කරුණු සොයා යමින් පෙල්ගොන් හි ට්‍රලන් ගේ මුලාශ්‍ර උපුටා දක්වමින් සුර්‍යයාග්‍රහනයක් හො ඉට අනුඛද්ධිතව භුමිකම්පාව ඇති වු කාලයත්, ජේසුස් වහන්සේ කුරුසපත් කල කාලයත් ඉතාම සමාන බව ඔප්පු කර පෙන්වන ලදි.

ඔර්සෙන්  තව දුර කරුණු දක්වමින් මෙහිදි සැබැවින්ම සුර්‍යයාග්‍රහනයක් සිදුවිය නොහැකි බවත් තදබල වැලි කුණා‍ටුවක් සමග ඝන  වළාකුලුවලින් අහස වැසි ගිය බවත් පසුව ප්‍රබල භුමි කම්පාවක් සිදු බවත් කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් ඔප්පු කර තිබේ. මෙය මෙම සිද්ධිය පැහැදිලි කිරිමට ගත් හොදම උත්සාහය වන අතර තව දුර විග්‍රහ කිරිමෙදි මාක් හා මතෙවි සුවිශේෂක වරු සුර්‍යයාග්‍රහනයක් පිලිබද කිසිම සදහනක් නොකිරිමද මෙය සමග මනාවට ගැලපේ.

== පැහැදිලි කිරිම ==

=== ප්‍රතිහාර්‍යය ===

පුරාතන හා මධ්‍යකාලින  යුගවලදි මෙය සුර්‍යයාග්‍රහණයක් ලෙස අර්තදැක්වුවත් ජේසුස් වහන්සේ කුරුසපත් කල දිනය පුර සද පැවැති දිනයක් බවත් ඒවැනි දිනක සුර්‍යයාග්‍රහණයක් සිදු විය නොහැකි බවත් හෙලිදරවු විය. මෙය හුදෙක්ම ජේසුස් වහන්සේ කුරුසපත් කල දිනයේ ගිනි කදු පිපිරිමෙන් ඇති වු භුමිකම්පාවක් බවත් එ සමග විසිරුණු දුවිලි අංශු  කුණා‍ටුවක් ලෙස අවකාශයේ ගමන් කිරිම  මගින්  ඇති වු කලුවරක් බවත්, මෙය ඉතාමත් කලාතුරකින් විය හැකි  ස්වාභාවධර්මයේ අපුර්වතම සිද්ධියක්  බවත් හදුන්වයි.  [http://en.wikipedia.org/wiki/Reformation_Study_Bible රිපොමෙෂන් ඔෆ් බයිබල් ස්ට්ටඩි] කෘතියේ මෙය අද්භුතජානක අඳුරලෙස හදුන්වයි.

=== ස්වාභාවධර්මික සිදිධි පැහැදිලි කිරිම ===
[[File:Solar eclipse 1999 4 NR.jpg|thumbnail|right|සමහර විශාරදයන් ප්‍රකාශ කරන පරිදි වු [http://en.wikipedia.org/wiki/Solar_eclipse සුර්‍යයාග්‍රහනය] .]]
ලුක් සුවිශේෂයේ පමණක් සුර්‍යයාග්‍රහණයක් පිලිබද සදහන් වන අතර එකල සිටි විශාරදයන් අනවබොධයෙන් යුතුව මෙම සිද්ධිය සුර්‍යයාග්‍රහණයක් බව ඔප්පු කිරිමට තදබල උත්සාහයක් ගෙන තිබේ. සම්පුර්ණ  සුර්‍යයාග්‍රහණයක කාලය විනාඩි 7 කුත් තත්පර 31 පමණ වේ.  කුරුසපත් වන අවස්ථවේ පැවැති අඳුරපැය 3 කට අසන්න කාලයක්  පැවැත් බවත් සදහන් වේ. ගණිතමය ගණනය කිරිම් අනුව ආසන්න කාලයක්දි සුර්‍යයාග්‍රහණයක් සිදුව අත්තේ ක්‍රි.ව. 29 බවත් එයද ජේරුසෙලම හා නාසරෙත් වලට දිස් වන්නේ  විනාඩි 1යි තත්පර 49 පමණක් බවත්ය.

1983 දි [http://en.wikipedia.org/wiki/Colin_Humphreys ක්පොලින් හම්බරෙප්] හා W.G  වාඩින්ටන් ගේ තාරකා විද්‍යාත්මක ගණනය කිරිම් අනුව කුරුසපත් විම කර තිබෙන්නේ ක්‍රි.ව. 33 අප්‍රේල් 3 වැනිදාය. එවැනි දිනක අර්ධ චන්ද්‍යාග්‍රහනක් පමණක් සිදුවිය හැකි බවත් ලුක් තුමා  විද්‍යාත්මක කරුණු පටලවා ගැනිමෙන් සුර්‍යයාග්‍රහණයක් පිලිබද සදහන් කර ඇති බවත්ය.

තවදුරටත් ජේරුසේලම අශිත ප්‍රදේශයට මාර්තු සිට මැයි දක්වා කාලය  තුලදි වැලි කුණා‍ටු ඇති විමේ සම්භාවිතාවක් පවතින බවත් පිහිටිම අනුව භුමිකම්පාව වා ගොදුරු විය හැකි බවත් විද්‍යාත්මකව  තහවුරු වේ.

=== සාහිත්‍යමය එකතුකිරිම් ===

නුතන විශාරදයන් ට අනුව ඔප්පු කලහැකි සාක්ෂි අනුව දේවධාර්මික සැලකිය යුතු වටිනාකමක් ඇති සිද්ධි ඉස්මතු කරනවාට වඩා සංරක්ෂාණාත්මක සුභාරංචි පොත් වල සහිත්‍යමය එකතු කිරිම් දක්නට ලැබේ.[http://en.wikipedia.org/wiki/W._D._Davies W.D වෙවිස්] හා [http://en.wikipedia.org/wiki/Dale_Allison ඩෙලා ඇලිසන්] ප්‍රකාශ කරන පරිදි මෙහි සත්‍ය අසත්‍යතාව පිලිබද අවධානය යොමු කරනවාට වඩා මෙමගින් ජෙසුස් වහන්සේගේ බල පරාක්‍රමය ඉස්මතු කිරිමට සුවිශේෂක වර්න් උත්සාහ කර ඇත

== අර්ථ විවරණය ==
 

මෙම සිද්ධි පෙලහර සුවිශේෂ පොත් වලට සහිතම්‍ය වටිනාකමක් එක් කර තිබේ. සුවිශේෂක මාක් තුමාගේ ප්‍රධාන අරමුණ වුයේ අතිත දිවැසිවැකි හා උපමා, රුපක මගින් ජේසුස් වහන්සේ පිලිබද අර්ථ විවරණයක් ලබා දිමයි. ජෙසුස් වහන්සේ තම දේශනා වලදි පැවැසු දේව මාලිගාව බිම වැටෙන්නේය යන්න මෙම සිද්ධිය මගින් තහවුරු වරන අතර ජේසුස් වහන්සේ වැනි කෙනෙක් නිකරුනේ කුරුසපත්  කාලා යන නින්දාවක් ජුදා ජනතාව තුල ඇති කරවයි.

මෙම සිද්දියේ දේවධාර්මික අදහස ගත් කල විශාරදයන් පෙන්නුම් කරන්නේ ජේසුස් වහන්සේ මරණයට සෞභාවධර්මයේ දුක් විම මෙමගින් පෙන්නුම් කරන බවයි. තවත් සමහරුන්ගේ මතය නම් මෙමගින් ජුදා මිනිසුන් කෙරෙහි දේව උදාහසත්, වසර 7 කාලයක් තුල වු ජේරුසෙලමේ බිද වැටිමේ ආරම්භය පෙන්නුම් කරන බවය. පිට්මයර් සදහන් කරන පරිදි [http://en.wikipedia.org/wiki/Antiquities_of_the_Jews Josephus' Antiquities of the Jews] කෘතියට අනුව මෙම ස්ද්ධිය දෙවියන්ට ඒරෙහිව මිනිසුන් කටයුතු කිරිම නිසා සිදුවු බව හගවයි.

මෙවැනි අඳුර පිලිබද ඉතාම අතිතයේ සදහන් වන සිදියක් වන්නේ නික්මයාම පොතේ මුලු ඊජිප්තුවම දවස් තුනක කාලයකට අඳුර පැවති බව සදහන් වන සිද්ධියයි.තවද උප්පත්ත් කතාවේ අඳුර සිට ආලෝකය මැවිමේ සිද්ධිය ද, [http://en.wikipedia.org/wiki/Jeremiah ජෙරමියාගේ පොතේ] සදහන් වන දහවල් කාලයේ අඳුරඇති වු සිදිධියද, [http://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_Zechariah සිරාක්ගේ පොතේ] සදහන් වන අවසාන කාලයේ අඳුරපිලිබද සිදිධියද මෙම බලපැම් කරන ලද බව විචාරක මතය වේ.

== ප්‍රත්මාශිල්පිය සාධක ==
[[Image:Meister des Rabula-Evangeliums 002.jpg|thumb|220px|මුල්ම කුරුසපත් විම පෙන්නුම් කරන විත්‍රයක් වු [http://en.wikipedia.org/wiki/Rabbula_Gospels සිත්‍රිරික් රාබ්බුල්ලා] විසින් ක්‍රි.ව 586 අදින ලද]]
ඉතාමත් [http://en.wikipedia.org/wiki/Crucifixion_in_the_arts සාම්ප්‍රදායික කුරුසපත් විම පෙන්නුම් කරන විත්‍ර වල] හා කැටයම් වල ජේසුස් වහන්සේ කුරුසයට දෙපසින් හිරු හා සදු දෙකම නිර්මාණය කොට ඇති අතර අඳුරපැමිණ එය වසා ගන්නා අන්දමද පෙන්වයි.

==යොමුව==
;Books
{{refbegin|2}}
* {{cite book |last=Alexander |first=Loveday |editor1-first=Markus |editor1-last=Bockmuehl |editor1-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Markus_Bockmuehl |editor2-first=Donald A. |editor2-last=Hagner |title=The Written Gospel |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=222–237 |chapter=The Four among pagans |isbn=9781139445726 |url=http://books.google.com/books?id=pAZxCMRztQ4C&amp;pg=222 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Allison |first=Dale C. |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Dale_Allison |title=Studies in Matthew: Interpretation Past and Present |year=2005 |publisher =Baker Academic |isbn=9780801027918 |url=http://books.google.com/books?id=jJgaNuDFxC4C |ref=harv}}
*{{cite book |last=Barclay |first=William |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/William Barclay (theologian) |title=The Gospel of John, Volume 1 |year=2001 |url=http://books.google.com/books?isbn=066422489X |http://en.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number=9780664237806 |publisher=Westminster John Knox Press |ref=harv}}
*{{cite book |editor-last=Barnstone |editor-first=Willis |editor-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Willis Barnstone |title=The Other Bible |chapter=The Gospel of Nicodemus |year=2005 |publisher=HarperCollins |url=http://books.google.com/books?id=J9aKaGTOQDAC |isbn=9780060815981 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Bartlett |first=Robert |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Robert Bartlett (historian) |title=The Natural and the Supernatural in the Middle Ages |year=2008 |url=http://books.google.com/books?id=d9O3PtKMPNsC |isbn=9780521878326 |publisher=Cambridge University Press |ref=harv}}
*{{cite book |last=Black |first=C. Clifton |chapter=The Face is Familiar&amp;mdash;I Just Can't Place It 
|editor1-first=Beverley Roberts |editor1-last=Gaventa 
|editor2-first=Patrick D. |editor2-last=Miller |editor2-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Patrick D. Miller
|title=The Ending of Mark and the Ends of God: Essays in Memory of Donald Harrisville Juel 
|year=2005 |publisher=Westminster John Knox Press |url=http://books.google.com/books?id=4O5Nile61gkC |isbn=9780664227395 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Broadhead |first=Edwin Keith |title=Prophet, Son, Messiah: Narrative Form and Function in Mark |year=1994 |publisher=Continuum |url=http://books.google.com/books?id=lpkZdGEneEgC |isbn=9781850754763 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Brown |first=Raymond E. |author-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Raymond E. Brown |title=The Death of the Messiah: a Commentary on the Passion Narratives in the Four Gospels |volume=Volume 2: From Gethsemane to the Grave |year=1994 |publisher=Doubleday |url=http://books.google.com/books?id=nfwfAAAAIAAJ |isbn=9780385193979 |series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Bible Reference Library]] |ref=harv}}
*{{cite book |last=Caird |first=George Bradford |author-link=https://en.wikipedia.org/wiki/G. B. Caird |title=The language and imagery of the Bible |publisher=Westminster Press |year=1980 |url=http://books.google.com/books?id=6LwSAQAAIAAJ |isbn=9780664213787 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Chambers |first=George F. |title=The Story of Eclipses |year=1899 |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/24222 |publisher=George Newnes, Ltd |ref=harv}}
*{{cite book |last=Davies |first=Stevan L. |title=The Gospel of Thomas and Christian Wisdom |year=2004 |publisher=Bardic Press |url=http://books.google.com/books?id=4pifdYcwcbcC |isbn=9780974566740 |ref=harv}}
*{{cite book |last1=Davies |first1=William David |last2=Allison |first2=Dale C. |title=Matthew: Volume 3 |year=1997 |publisher=Continuum |url=http://books.google.com/books?id=ZXIV2WOTVvMC |isbn=9780567085184 |ref=harv |authorlink1=https://en.wikipedia.org/wiki/William David Davies}}
*{{cite book |last=Donahue |first=John R. |title=The Gospel of Mark |year=2002 |publisher=Liturgical Press |url=http://books.google.com/books?id=xZAIsUZOwSQC |isbn=9780814658048 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Evans |first=Craig A. |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Craig A. Evans |title=Luke (Understanding the Bible Commentary Series) |year=2011 |publisher=Baker Books |url=http://books.google.com/books?id=mBkB2Beyi2QC |isbn=9781441236524 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Fitzmyer |first=Joseph A. |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph Fitzmyer |title=The Gospel According to Luke, X-XXIV |year=1985 |publisher=Doubleday |series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Bible Reference Library]] |isbn=9780300139815 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Foster |first=Paul |title=The Apocryphal Gospels: A Very Short Introduction |year=2009 |publisher=Oxford University Press |url=http://books.google.com/books?id=eER0zsCkFxUC |isbn=9780191578953 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Funk |first=Robert Walter |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Robert W. Funk |title=The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus |year=1998 |publisher=HarperSanFrancisco |url=http://books.google.com/books?id=fg1CAQAAIAAJ |isbn=9780060629786 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Garland |first=David E. |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/David E. Garland |title=Reading Matthew: A Literary and Theological Commentary on the First Gospel |year=1999 |publisher =Smyth &amp; Helwys Publishing |url=http://books.google.com/books?id=8CKue4eT83gC |isbn=9781573122740 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Harrington |first=Daniel J. |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Daniel J. Harrington |title=The Gospel of Matthew |year=1991 |publisher=Liturgical Press |url=http://books.google.com/books?id=bNf13S3k2w0C |isbn=9780814658031 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Healy |first=Mary |title=The Gospel of Mark |year=2008 |publisher=Baker Academic |url=http://books.google.com/books?id=7gez6p3hl6YC |isbn=9780801035869 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Henige |first=David P. |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/David Henige | title=Historical evidence and argument | publisher=University of Wisconsin Press | isbn=978-0-299-21410-4 |url=http://books.google.com/books?id=rzlpAAAAMAAJ |year=2005 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Hooker |first=Morna |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Morna Hooker |title=The Gospel According to Saint Mark |year=1991 |publisher=Continuum |url=http://books.google.com/books?isbn=0826460399 |isbn=9780826460394 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Humphreys |first=Colin J. |author-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Colin Humphreys |title=The Mystery of the Last Supper: Reconstructing the Final Days of Jesus |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |url=http://books.google.com/books?id=BEy1BZRRAPQC |isbn=9781139496315 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Kidger |first=Mark |title=The Star of Bethlehem: An Astronomer's View |year=1999 |publisher=Princeton University Press |url=http://books.google.com/books?id=_ISv1gPQJV4C |isbn=9780691058238 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Loader |first=William |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Bill Loader |title=Jesus' Attitude Towards the Law: A Study of the Gospels |url=https://archive.org/details/jesusattitudetow0000load_r6b3 |year=2002 |publisher=W.B. Eerdmans Pub |isbn=9780802849038 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Mack |first=Burton L. |author-link=Burton L. Mack |title=A Myth of Innocence: Mark and Christian Origins |year=1988 |publisher=Fortress Press |url=http://books.google.com/books?id=fNSbW8hWRzwC |isbn=9781451404661 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Parker |first=John |title=The Works of Dionysius the Arepagite |chapter=Letter VII. Section II. To Polycarp--Hierarch. &amp; Letter XI. Dionysius to Apollophanes, Philosopher |year=1897 |publisher=James Parker and Co. |location=London |isbn=9781440092398 |ref=harv}}
*{{cite book |editor1-last=Roberts |editor1-first=Alexander |editor1-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Alexander Roberts |editor2-first=James |editor2-last=Donaldson |editor2-link=https://en.wikipedia.org/wiki/James Donaldson (classical scholar) |editor3-first=Arthur Cleveland |editor3-last=Coxe |editor3-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Arthur Cleveland Coxe |title=[[The Ante-Nicene Fathers]] |year=1896 |publisher=[[T&amp;T Clark]] |ref=harv}}
*{{cite book |editor1-last=Sproul |editor1-first=R. C. |editor1-link=https://en.wikipedia.org/wiki/R. C. Sproul |title=The Reformation Study Bible |year=2010 |publisher=[[Ligonier Ministries]] |isbn=978-1596382077 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Vermes |first=Géza |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Géza Vermes |title=The Passion |url=https://archive.org/details/passion0000verm |year=2005 |publisher=Penguin |isbn=9780141021324 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Winn |first=Adam |title=The Purpose of Mark's Gospel: An Early Christian Response to Roman Imperial Propaganda |year=2008 |publisher=Mohr Siebeck |url=http://books.google.com/books?id=XCPQ1NqyP6IC |isbn=9783161496356 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Witherington |first=Ben |authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Ben Witherington III |title=The Gospel of Mark: A Socio-Rhetorical Commentary |year=2001 |publisher=Eerdmans Publishing |url=http://books.google.com/books?isbn=0802845037 |isbn=9780802845030 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Yieh |first=John Yueh-Han |title=One Teacher: Jesus' Teaching Role in Matthew's Gospel Report |year=2004 |publisher=Walter de Gruyter |url=http://books.google.com/books?id= |isbn=9783110913330 |ref=harv }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{refend}}

;Journal articles

*{{cite journal |last1=Humphreys |first1=Colin J. |last2=Waddington |first2=W. Graeme |date=March 1985 |title=The Date of the Crucifixion |url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1985/JASA3-85Humphreys.html |journal=Journal of the American Scientific Affiliation |publisher= |volume=37 |pages=2–10 |ref=harv |access-date=2014-04-11 |archive-date=2010-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408114419/http://www.asa3.org/aSA/PSCF/1985/JASA3-85Humphreys.html |url-status=dead }}
*{{cite journal |last=Meeus |first=Jean |author-link=Jean Meeus |date=December 2003 |title=The maximum possible duration of a total solar eclipse |journal=Journal of the British Astronomical Association |volume=113 |issue=6 |pages=343–348 |ref=harv |bibcode=2003JBAA..113..343M}}
*{{cite journal |last=Schaefer |first=Bradley E. |author-link=https://en.wikipedia.org/wiki/Bradley E. Schaefer |date=March 1990 |title=Lunar Visibility and the Crucifixion |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=31 |issue=1 |pages=53–67 |ref=harv |bibcode=1990QJRAS..31...53S}}


;Web sites

*{{cite web |url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEhistory/SEplot/SE0029Nov24T.pdf |title=Total Solar Eclipse of 0029 Nov 24 |last1=Espenak |first1=Fred |authorlink1=https://en.wikipedia.org/wiki/Fred Espenak |website=NASA Eclipse Web Site |publisher=[[NASA]] |accessdate=3 November 2013 |ref=harv}}
*{{cite web |url=http://bible.org/article/errors-greek-text-behind-modern-translations-cases-matthew-17-10-and-luke-2345 |title=Errors in the Greek Text Behind Modern Translations? The Cases of Matthew 1:7, 10 and Luke 23:45 |last1=Wallace |first1=Daniel B. |authorlink1=https://en.wikipedia.org/wiki/Daniel B. Wallace |date=21 June 2004 |website=Bible.org |accessdate=12 November 2013 |ref=harv}}


{{DEFAULTSORT:Crucifixion Darkness}}
[[Category:Christian miracle narrative]]
[[Category:Jesus and history]]
[[Category:Crucifixion of Jesus]]</text>
      <sha1>5fweql8gdqndb7w7yadxejfpmkwheu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඉංග්‍රීසි නීතියෙහි ප්‍රකාශිත භාර නිර්මාණය වීම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52625</id>
    <revision>
      <id>797368</id>
      <parentid>381401</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26868" sha1="2fmt88ljq9clnph2bjl4ur4owpdxrsd" xml:space="preserve">&quot;ඉංග්‍රීසි නීතියෙහි ප්‍රකාශිත භාරයක් නිර්මාණය වීමේදී&quot; වලංගු භාරයක් වීම සදහා මූලිකාංග සතරක් සපුරාලිය යුතුය: ශඛ්‍යතාවය, නිශ්චිතබාවය, ව්‍යවස්ථානුකූලබාවය සහ විධිමත්බාවය. ශඛ්‍යතාවය යන්නෙන් භාර කර්තෘට භාරයක් නිර්මාණය කිරීමට ඇති හැකියාව දැක්වේ; සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයේදී දේපළ දැරිය හැකි ඕනෑම අයකුට භාරයක් නිර්මාණය කළ හැක. කෙසේ වූවද නීති ප්‍රකාර ව්‍යුහගතබාවයක් හා සංස්ථානුකූලබාවයක් මීට ව්‍යතිරේඛව පවතී. තවද සාමාන්‍යයෙන් බාලවයස්කරුවන්ට දේපළ දරා ගත නොහැකි වීම් ආදී සමහර අවස්ථාවන්හිදී භාර නිර්මාණය වේ. නිශ්චිතබාවය යන්නෙන් භාරයක් වලංගු වීම් සඳහා පැවතිය යුතු [[ත්‍රිවිද නිශ්චිතතා]] දක්වයි. [[භාර ඔප්පුව]] මගින් භාරය නිර්මාණය කිරීමේ චේතනාවේ නිශ්චිතබාවය, භාර දේපළේ නිශ්චිතබාවය හා අර්ථලාභින්ගේ (හෝ විශයයන්ගේ ) නිශ්චිතබාවය පෙන්වා දිය යුතු ය. ත්‍රිවිද නිශ්චිතතාවයන්හිදී කුමන හෝ හේතුවක් මත අවිනිශ්චිතබාවයක් පැන නගී නම් භාරයක් ඇති නොවේ. එසේ වුවද මේ වටා විකාශිත වර්ධිත ක්‍රමයන් අධිකරණය සතුව පවතී. වලංගු භාරයක් නිර්මාණය වීම සදහා අදාළ දේපළ භාර කර්තෘ විසින් භාරකරුවන් වෙත පැවරීම ට හැකි වීම ව්‍යවස්තානුකූලබාවය යන්නෙන් අදහස් වේ. 

දේපළක් පැවරීම කළ නොහැකි විටකදී භාරකරුවන් හා අර්ථලාභින් විය හැකි අය ස්වෙච්ඡාවෙන් පත් වෙන්නන් වේ. ''සාධාරණත්වය ස්වෙච්ඡයන්ට සහය නොදක්වයි'' යන [[සාධාරණත්වයේ ආප්ත]]යට අනුව අධිකරණය මෙවන් නඩුකර අවධානයෙන් බැහැර කරයි. මේ දෙස බැලීමේ දී අධිකරණය විසින් මෙවැනි සිද්ධීන් සදහා දියුණු කරන ලද ව්‍යතිරේඛ පවතී. භාර කර්තෘ විසින් ''කළ හැකි සියලු ප්‍රතිකර්ම කරන ලද'' අවස්ථාවන්හිදී භාර කරුවන්ට හා අර්ථලාභීන්ට වෙනස් ක්‍රමෝපායන් මගින් දේපළ අත්පත් කර ගත හැක, නැතිනම් මෙවැනි අවස්ථාවල ''මරණාසන්න ත්‍යාග [[donatio mortis causa]]'' නිර්මාණය කෙරේ. විධිමත්බාවය මගින් දේපළක් පැවරීමේ දි විශේෂී භාෂාවක් හෝ භාෂා රටාවක් භාවිතා කිරීම අදහස් කෙරේ. පැවරීමක් චේතනාන්විතව කළේ නම් මිස පැවරීම සදහා, විධිමත් භාෂාවක් හෝ ප්‍රලේඛන අවශ්‍ය නොවේ. ඉඩමක් පැවරීමේදී [[1925 දේපළ නීතිය පනත]](Law of Property Act 1925) හා [[1989 දේපළ නීතිය සදහා වූ (සංකීර්ණ ව්‍යවස්ථා)]] පනත(Law of Property (Miscellaneous Provisions) Act 1989) සමග අනුකූල විය යුතුය. සාධාරණත්වයේ පංගුව ක්‍රියාත්මක වන අවස්ථාවන්හි දී 1925 දේපළ නීතිය පනත පිළිපැදිය යුතුය මේ ආශ්‍රිතව බොහෝමයක් සිද්ධිවලටදී ''පවරා දීම'' යන්න වටා ඛේන්ද්‍රගත වී ඇත. පුද්ගලයන් බදු මග හැරීමට දරණ උත්සහයන් මේහා සම්බන්ධ වේ. 

==ශඛ්‍යතාවය==
{{main|ඉංග්‍රීසි නීතියෙ හි ශඛ්‍යතාවය}}
භාරයක් ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රථම අවශ්‍යතාවය වන්නේ ශඛ්‍යතාවයයි. භාරයක් නිර්මාණය කරන පුද්ගලයා නෛතික හැකියාවෙන් යුක්ත විය යුතු ය. සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයේදී දේපළ දැරිය හැකි ඕනෑම අයකු ට භාරයක් ඇති කළ හැක. එහෙත් මේ සදහා ව්‍යතිරේඛ පවතී. බාලවයස්කරුවන්ට ඉඩම් දැරිය නොහැක. එම නිසා ඉඩම් සදහා භාරයක් ඇති කිරීමට ඔවුන්ට හැකි නොවේ. මීට් අමතරව යුධ සෙබළුන්ට හා මුහුදෙහි සිටින නාවිකයන්ට වලංගු භාරයක් ඇති කළ හැකි නොවේ.&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.90&lt;/ref&gt; බාලවයස්කරුවකු භාරයක් ඇති කිරීමට උත්සහ කළ විට එය නිරායාසයෙන් ම ශූන්‍ය වේ. තවද ඔහු වයෝපූර්ණත්වයට පත් වූ කළ ඇති කර ගන්නා ලද භාරය ප්‍රතික්ශේප කිරිමට ඔහුට හැකි ය. භාරයක් මගින් බාලවයස්කරුවන් ට යම් අවාසියක් වන බව පැහැදිළි වන අවස්ථාවල දී අධිකරණය විසින් භාරය බල රහිත කිරීමට තීරණය කළ හැකිය. යම් ඇති කර ගන්නා ලද භාරයක්, ඉතා බාල වයස් වූ හෙයින් නිවරිදිව වටහා ගැනීමේ අපහසුතාවය නිසා නිර්මාණය වූවක් ලෙස සළකා ඔහු වයෝපූර්ණත්වයට පත් වූ කල ''[[non est factum]]'' තත්වයක් අධිකරණයෙන් යාචනය කළ හැක.&lt;ref name=ed91&gt;Edwards (2007) p.91&lt;/ref&gt; මානසික ආබාධිත යැයි සැළකෙන පුද්ගලයන්ට ([[1983 මානසික සෞඛ්‍ය පනත යටතේ]]) එරෙහිව, පත් කරන ලද ප්‍රතිලාභින්ට භාරයක් බලාත්මක කරන ලෙස ක්‍රියා කළ නොහැක.මක් නිසාද යත් ඔවුනට දිගු කලක් පුරාවට ඔවුන්ගේ දේපළ පරිපාලනය කළ නොහැකි හෙයිනි. ප්‍රතිලාභීන් නොමැති විට ඔවුන්ගේ භාර බල රහිත වේ. පුද්ගලයා තම ක්‍රියාවන් තේරුම් ගත හැකි සිහිය ඇති කාල සීමාවන්හිදී ඇති කරන ලද භාර අවලංගු වේ. සංස්ථාවලට හා නෛතික ආයතනයන් සතුව ඇත්තේ බලධාරි ආඥා පනතකින්  හෝ සංදේශයකින් පවරන ලද බලයක් පමණි. එයින් භාරයක් ඇති කිරීමට බලය පවරා නොමැති විටකදී ඇති කරන ලද භාරයන් ''[[බලය අභිබවා කරන ලද්දක් ultra vires]] '' නම් වේ.&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.92&lt;/ref&gt;  

==ත්‍රිවිද නිශ්චිතතා==
{{main|ත්‍රිවිද නිශ්චිතතා}}

[[File:Henry Bickersteth, Baron Langdale (19th century) by George Richmond and John Henry Robinson.jpg|right|thumb|[[Henry Bickersteth, 1st Baron Langdale|Lord Langdale]], ප්‍රථම වරට ත්‍රිවිද නිශ්චිතතා සංකල්පය ඉදිරිපත් කිරීම කරන් ලදි. ''[[නයිට් එ. නයිට්]]'']]
වලංගු භාරයක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සදහා [[භාර ඔප්පුව]] මගින් චේතනාවෙහි, විෂය වස්තුවෙහි හා අරමුණෙහි නිශ්චිතතාව පෙන්විය යුතු ය.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.73&lt;/ref&gt; චේතනාවේ නිශ්චිතතාවය යන්නෙන් භාර කර්තෘගේ හෝ [[තෙස්තමේන්තුකරු]]ගේ භාරයක් ඇති කිරීමේ කැමැත්ත පැහැදිළි විය යුතු ය. මෙය භාවිතා කරන භාෂා භාවිතය මත රදා නො පවතී. ''භාරය'' යන වදන භාවිතා කිරීමකින් තොරව භාරයක් නිර්මණය කළ හැක.&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.93&lt;/ref&gt; තව ද භාර කර්තෘ භාරයක් නිර්මාණය කරන බව නොදැන සිටිය දී පවා භාරයක් නිර්මාණය විය හැක.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.79&lt;/ref&gt; 1950 සිට චේතනාන්විතබාවය සැළකීමට අධිකරණය වැඩි නැඹුරුතාවයක් දක්වයි. එසේ නොමැති වූ විට භාරය බල රහිත කෙරේ. විෂය වස්තුවෙහි නිශ්චිතබාවය යනු භාරයට අදාළ වන දේපළ පැහැදිළි විය යුතු යි යන්නයි. ඉතිහාසගතව අදාළ දේපළ, දේපළ භාරයට අයත් නොවන දේපළවලින් වෙන්කොට හදුනාගත හැකි විය යුතු ය. මෑත කාලයේ දී අධිකරණය විසින් ස්පර්ශනීය හා අස්පර්ශනීය වත්කම් වශයෙන් බෙදා දක්වා ඇති අතර අස්පර්ශනීය වත්කම් දැරීම සම්බන්ධයෙන් සැමවිටම වියුක්ත විය යුතු නොවේ.(2009) p.104&lt;/ref&gt; භාර අරමුණෙහි නිශ්චිතබාවය යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ භාරයෙ අර්ථලාභීන් හෝ අර්ථ ලබන දේ පැහැදිළි විය යුතු බව යි. අර්ථලාභීන් නිශ්චය කිරීම භාරයේ ස්වභාවය මත රදා පවතී. අර්ථලාභීන් තනි තනිව හදුනාගත හැකි විය හැකි ය. නැතිනම් භාරකාර මණ්ඩලය වෙත උරුමකරුවන් පැමිණීමෙන් ඔවුන් අර්ථලාභීන් වේ ද නොවේ ද යන්න භාරකාර මණ්ඩලය නිශ්චය කිරීමෙන් අර්ථලාභින් නිශ්චිත වේ.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.123-4&lt;/ref&gt;    

අවිනිශ්චිතතාවය ප්‍රභේද සතරක් යටතේ දැක්වේ: සංකල්පීය අවිනිශ්චිතතාව, සාක්ෂිමය අවිනිශ්චිතතාව, හා පරිපාලනමය අවැඩබාවය යනු යි.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.143&lt;/ref&gt; සංකල්පීය අවිනිශ්චිතතාවය භාෂාව අපැහැදිළි වන අවස්ථාවන්හිදී උද්ගත වේ. මෙය භාරය අවලංගු වීමට හේතු වේ. අයිතිය ඉල්ලන්නා අර්ථලාභීන් වේද යනා දී ප්‍රශ්න නැගූවිට පිළිතුරු දිය නොහැකි නම් එය සක්ෂිමය අවිනිශ්චිතතාවය නම් වේ.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.144&lt;/ref&gt; මෙය සෑමවිටම භාරය අවලංගු වීමට හේතු නොවේ. නීර්ණේයත්වය යනු අර්ථලාභින් සොයා ගත නොහැකි වීමයි. පරිපාලනමය අවැඩබාවය උද්ගත වනුයේ භාරය ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකි විටයි.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.146-7&lt;/ref&gt; සාක්ෂිමය අවිනිශ්චිතතාවයන්හිදී, විෂය ප්‍රවීණයන් පත් කිරීම හා භාරකරුවන්ට අර්ථලාභීන් පත් කිරීමට අවශ්‍ය බලය පවරා දීම ආදි විවිධ වර්ධිත ක්‍රමයන් අධිකරණය භවිතා කරයි.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.138&lt;/ref&gt;  
==ව්‍යවස්ථානුකූලබාවය==
භාරයක් මගින් භාරකරුවන් වෙත දේපළ පැවරීම විධිමත් ලෙස සංස්ථාපිත කර තිබිය යුතු යි. වචනයෙන් සිදු වූවක් සදහා භාරයක් නිර්මාණය කිරීම ට අදාළ චේතනාව ඇතිබවට නිශ්චය කිරීම ට, හුදෙක් භාරකරු වෙත දේපළ භාර දී තිබීම ප්‍රමාණවත් ය. [[තෝමස් එ. ටයිම්ස්]] අනුව සමහර අවස්ථාවන්හි දී අරමුණ දැන්වීමෙන් හා කට වචනයෙන් පවරා දීම ප්‍රමාණවත් වේ.&lt;ref&gt;[1966] 2 All ER 241&lt;/ref&gt;  ඉඩමක් හෝ ඉඩමක සාධාරණ පංගුවක් පැවරීමේදී [[1925 දේපළ නීති පනත]] 52-3 පරිච්ඡේදය අනුව ලියකියවිලි සම්පූර්ණ විය යුතු ය.&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.100&lt;/ref&gt;  ''සාධාරණත්වය ස්වෙච්ඡාව සදහා සහය නොදක්වයි'' යන සාධාරණත්වයේ ආප්තය අනුව යම් අයකුට සාධාරණ පංගුවක් නොමැති නම් ඔවුන ට අධිකරණයේ නඩුවක් ගොනු කළ නොහැකි ය. භාරය මනා ලෙස ස්ථාපිත කර නොමැති විටකටදී භාරකරුවන්ට හා අර්ථලාභීන්ට දේපළෙහි සාධාරණ පංගුවක් හිමි නොවේ. එම නිසා ඔවුන් ස්වෙච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වන්නන් බවට පත් වේ. මේ ආප්තයට ව්‍යතිරේඛ කිහිපයක් පවතී.&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.106&lt;/ref&gt; අධිකරණය විසින්, පැවරීම සම්පූර්ණ නොමැති විටක දී යෝජිත අර්ථලාභින් හෝ භාරකරුවන් වෙත භාර කර්තෘගේ [[පොල්මඃකරු]]ගේ දේපළින් සාධරණ පංගුව ගෙවීමට යොමු කරයි.([[ස්ට්‍රෝන්ග් එ. බර්ඩ්]] රීතිය අනුව) නැතිනම් ''[[මරණාසන්න ත්‍යාගයක් donatio mortis causa]]'' ක්‍රියාත්මක වේ.&lt;ref&gt;[1952] 1 All ER 1217&lt;/ref&gt; භාර කර්තෘ කළ හැකි සියල්ල කර ඇති විටදී  ''[[Re Rose]]'' මූලධර්මය අනුව එහි [[අධිකතර]]බාවය සළකා භාරය අවලංගු කෙරේ.(''[[පෙනින්ග්ටන් එ. වේන්]]'') &lt;ref&gt;[2002] 1 WLR 2075&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.101&lt;/ref&gt;  Waine]]'

==විධිමත්බාවය==
{{main|ඉංග්‍රීසි නීතියෙහි විධිමත්බාවය}}
සාමාන්‍ය නීතිය අනුව භාර ඔප්පුව සදහා විශේෂ උපචාර භාවිතා කළ යුතු නොවේ. භාරය වාචිකව හෝ ලිඛිතව ඇති විය හැක. එකම අවශ්‍යතාවය වනුයේ මෙමගින් භාරය නිර්මාණය කිරීමේ අවශ්‍යතාවය පෙන්වීම යි. මෙයට ව්‍යතිරේඛ අවස්ථා ඉඩම් පැවරුමකදී පවත්නා සාධාරණ පංගුවක් පැවරීමේදි&lt;ref name=&quot;Edwards 2007 p.107&quot;&gt;Edwards (2007) p.107&lt;/ref&gt; හා අවසාන කැමැත්තක් ලෙස භාරයක් නිර්මාණයේදි පවතී.&lt;ref&gt;Hudson (2009) p.211&lt;/ref&gt;

===ඉඩම්===
ඉඩම් පදනම් කරගත් භාර 1925 දේපළ නීති පනතේ 53(1)(b) ඡේදය හා අනුකූල විය යුතු ය, මෙමගින්: {{quote|(b)යම් ඉඩමක් හෝ පංගුවක් සම්බන්ධව එම කාලය තුල භාරයක් හෝ කැමැත්තක් ප්‍රකාශ කිරීමට හැකි යම් පුද්ගලයකු විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරවා ලිඛිතව අත්සන් කර ස්ඵුට කරන ලද්දක් භාර ප්‍රකාශනයකින් දැක්විය යුතුය.&lt;ref name=ed108&gt;Edwards (2007) p.108&lt;/ref&gt;}} මෙයින් අදහස් කරනුයේ, භාරයේ පැවැත්ම තහවුරු කිරීමට යමෙක් සාක්ෂි වශයෙන් සිටිය යුතු යි යන්න යි. මෙයින් අවශ්‍යයෙන් ම භාරය පැවතිය යුතුබව නොදක්ව යි. ගිවිසුමකින් ඉඩමක් භාරයක ට යටත්ව පැවරිම සදහා 1989 දේපළ නීතිය (සංකීර්ණ ව්‍යවස්ථා) පනතේ දෙවන පරිච්ඡේදය හා අනුකූල විය යුතු ය. මෙමගින්, {{quote|(i)ඉඩමක ප්‍රයෝජනය පිළියෙල කිරීමක දී හෝ විකිණීමක් සදහා වූ ගිවිසුමකදී එය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම ලිඛිත විය යුතු ය.ගිවිසුම් හුවමාරු වීමක දී පැහැදිළිව ම එක් ලියවිල්ලකට එකග විය යුතු ය.  &lt;br&gt; (ii)සියලු කොන්දේසි ගිවිසුම තුළ නීතිගතව තිබිය යුතු අතර එසේ නොවේ නම් මූලාශ්‍ර ලේඛනයන් හා අනුකූල විය යුතු ය.&lt;br&gt;(iii) ලියකියවිලිවලට කොන්දේසි ඇතුළත් කිරීමේදී හා ගිවිසුම් හුවමාරු කිරීමේදී එක් එක් පාර්ශවයන් වෙනුවෙන් අත්සන් කළ යුතු ය. &lt;ref name=&quot;Edwards 2007 p.107&quot;/&gt;}}

===සාධාරණ පංගුව===
සාධාරණ පංගුව පිළියෙල කිරීම සදහා 1925 දේපළ නීතිය පනතේ 53(1)(c) පරිච්ඡේදය හා අනුකූල විය යුතු ය: {{quote|(c)සාධාරණ පංගුවක් හෝ භාරයකින් වන පවරා දීමක් පවරා දීම සිදු වන කාලය මත රදා පවතී. පවරා දීම කරන පුද්ගලයා හෝ ඔහුගේ නෛතික නියෝජිතයා කැමැත්තක් මගින් ලිඛිත අත්සන යෙදීම අදාළ අවස්ථාවේ ම විය යුතු ය&lt;ref name=ed108/&gt;}}මෙහිදී බොහෝ තර්කයට ලක් වූ අංශය නම් ''පවරා දීම'' යන්න ඉක්මවා යමින් බොහෝ අවස්ථාවල දී පුද්ගලයන් බදුවලින් වැළකීමට උත්සහ ගැනීමයි.''[[Grey v IRC]]'',&lt;ref&gt;[1959] All ER 603&lt;/ref&gt; the [[Judicial functions of the House of Lords|House of Lords]] අනුව පවර දීම සදහා &quot;ස්වාභාවික අර්ථයමක්&quot; ලබා දෙයි. ගණුදෙනුවක ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා පුරාවටම අර්ථලාභීන්ට පංගුවෙන් ප්‍රයෝජනයක් තිබිය යුතු ය.&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.109&lt;/ref&gt; 

සරල ව අර්ථලාභි අයිතිය බැහැර කිරීම 53(1)(c) යටතේ සිදු කළ නොහැක ''[[Re Paradise Motor Co]]''&lt;ref&gt;[1968] 2 All ER 625&lt;/ref&gt;. විශ්‍රාමික අර්ථලාභ විශ්‍රාමලාභියගේ මරණින් පසු යම් නම් කරන ලද අයකුට පිරි නැමිය නොහැක. ''[[Re Danish Bacon Co Ltd Staff Pension Fund]]''.&lt;ref&gt;[1971] 1 All ER 486&lt;/ref&gt; එසේම ජීවිත රක්ෂණ යටතේ ද අර්ථලභීන් නම් කළ නොහැක. ''[[Gold v Hill]]''.&lt;ref&gt;[1999] 1 FLR 54&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.111&lt;/ref&gt; අර්ථලාභීයකු ඔහු වෙනුවෙන් අන් අයකුව දේපළ දරා ගැනීමට නම් කළ විට එය උප භාරයක් වන අතර විශේෂ විධි විධාන යෙදිය යුතු වේ. කෙසේ වූව ද, ''[[Grainge v Wilberforce]]''යටතේ,&lt;ref&gt;(1889) 5 TLR 436&lt;/ref&gt; මෙවැනි භාරයක් වලංගු වන්නේ නම් භාරකරු හා අර්ථලාභීන් යම් කාර්යයන් ඉටු කළ යුතු ය.&lt;ref&gt;Edwards (2007) p.114&lt;/ref&gt;

===අන්තිම කැමති පත්‍ර===
කැමැත්ත වලංගු වීම සදහා (සහ එම නිසා වලංගු භාරයක් නිර්මාණය වීම සදහා) එය [[1837 අන්තිම කැමති පත්‍ර පනත]] නමවන පරිච්ඡේදය හා අනුකූල විය යුතු ය. පහත සාධක නොවේ නම් පනත වලංගු නොව.: {{quote|(a)එය ලිඛිත විය යුතු ය. තෙස්තමේන්තුකරු හෝ ඔහුගේ නිර්දේශය මත නියෝජිතයකු අත්සන් කළ යුතු ය. &lt;br&gt; (b)එයින්, තෙස්තමේන්තුකරු විසින් සිය අත්සන යෙදීමෙන් කැමැත්ත දීමට චේතනා කළ බව පෙනී යා යුතු ය.&lt;br&gt; (c) දෙදෙනෙක් හෝ ඊට වැඩි සක්ෂිකරුවන් ඉදිරියේ අත්සන යෙදීම හෝ පිළිදැන්වීම කළ යුතු ය. &lt;br&gt; (d) එක් එක් සක්ෂිකරු, &lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;(i) අන්තිම කැමති පත්‍රය සදහා වූ අත්සන ඔප්පු කිරීමට හෝ&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;(ii)තෙස්තමේන්තුමකරුගේ අත්සන පිළිගැනීම සදහා විය යුතු ය(නමුත් අවශ්‍යයෙන්ම අනෙකුත් සක්ෂිකරුවන් ඉදිරියේ විය යුතු නොවේ ).&lt;ref&gt;Hudson (2009) 269&lt;/ref&gt;}}

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|3}}

==ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ==
*{{cite book|last=Edwards|first=Richard|coauthors=Nigel Stockwell|title=Trusts and Equity|url=https://archive.org/details/trustsequity0000edwa_v7v7|publisher=Pearson Longman|year=2007|edition=8th|isbn=978-1-4058-4684-4}}
*{{cite book|last=Hudson|first=Alastair|authorlink=Alastair Hudson|title=Equity and Trusts|publisher=Routledge-Cavendish|year=2009|edition=6th|isbn=0-415-49771-X}}


[[Category:English trusts law]]</text>
      <sha1>2fmt88ljq9clnph2bjl4ur4owpdxrsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රැධිර වර්ගය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52666</id>
    <revision>
      <id>797360</id>
      <parentid>793443</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38176" sha1="soyoduubxp15k2rdwa02thnnakvscua" xml:space="preserve">[[Image:ABO blood type.svg|thumb|right|410px|රැධිර වර්ගය (නොහොත් රැධිර ගණය) නිර්ණය කරනු ලබන්නේ, රතු රුධිර සෛලයන්ගේ පවතින ABO රැධිර ගණ ප්‍රතිදේහජනකයන් විසිනි.]]
''රැධිර වර්ගයක්''' (වෙනත් ලෙසකින් '''රැධිර ගණයක්''') යනු [[රතු රුධිර සෛල]]යන්ගේ (RBCs) පෘෂ්ඨය මත [[ප්‍රවේණිය|උරුම වු]] [[ප්‍රතිදේහජනක]] ධාතුන්ගේ පැවතීම හෝ නොපැවතීම මත [[රැධිර]] වර්ගීකරණයකි. රුධිර ගණ පද්ධතිය මත රදාපවතිමින්, මේ ප්‍රතිදේහජනකයන් [[ප්‍රෝටීන]], [[කාබෝහයිඩ්රේට]], [[ග්ල්ය්කෝප්‍රෝටීන]], හෝ [[ග්ල්ය්කෝලිපිඩ]], විය හැකිය. Some of these antigens are also present on the surface of other types of [[Cell (biology)#Eukaryotic cells|cell]]s of various [[Tissue (biology)|tissues]]. Several of these red blood cell surface antigens can stem from one [[allele]] (or very closely linked [[gene]]s) and collectively form a blood group system.&lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Maton
  | first = Anthea
  | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright
  | title = Human Biology and Health
  | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1993
  | location = Englewood Cliffs NJ
  | isbn = 0-13-981176-1}}&lt;/ref&gt;
Blood types are [[Biological inheritance|inherited]] and represent contributions from both parents. A total of 32 [[human blood group systems]] are now recognized by the [[International Society of Blood Transfusion]] (ISBT).&lt;ref name=iccbba/&gt; The two most important ones are [[ABO blood group system|ABO]] and the [[Rh blood group system|RhD antigen]]; they determine someone's blood type (A, B, AB and O, with + and - denoting RhD status).

Many [[Pregnancy|pregnant]] women carry a [[fetus]] with a blood type different from their own, and the mother can form [[antibodies]] against fetal RBCs. Sometimes these maternal antibodies are [[Immunoglobulin G|IgG]], a small immunoglobulin, which can cross the placenta and cause [[hemolysis]] of fetal RBCs, which in turn can lead to [[hemolytic disease of the newborn]] called erythroblastosis fetalis, an illness of [[Anemia|low fetal blood counts]] that ranges from mild to severe. Sometimes this is lethal for the fetus; in these cases it is called [[hydrops fetalis]].&lt;ref name =Letsky2000&gt;{{cite book |title =Antenatal &amp; neonatal screening |url =https://archive.org/details/antenatalneonata0000unse |edition = 2nd |chapter = Chapter 12: Rhesus and other haemolytic diseases |author = E.A. Letsky |author2=I. Leck|author3=J.M. Bowman |year = 2000 |publisher = Oxford University Press|isbn=978-0-19-262826-8}}&lt;/ref&gt;

==රුධිර ගණ==
A complete blood type would describe a full set of 30 substances on the surface of RBCs, and an individual's blood type  is one of many possible combinations of blood-group antigens.&lt;ref name=iccbba&gt;{{cite web |url=http://ibgrl.blood.co.uk/isbt%20pages/isbt%20terminology%20pages/table%20of%20blood%20group%20systems.htm |title=Table of blood group systems |accessdate=2008-09-12 |date=October 2008 |publisher=International Society of Blood Transfusion }}&lt;/ref&gt; Across the 30 blood groups, over 600 different blood-group antigens have been found,&lt;ref name=&quot;newenglandblood1&quot;&gt;&lt;!--
 --&gt;{{cite web |url=http://www.newenglandblood.org/medical/rare.htm |title=American Red Cross Blood Services, New England Region, Maine, Massachusetts, New Hampshire, Vermont |accessdate=2008-07-15 |year=2001 |publisher=American Red Cross Blood Services&amp;nbsp;– New England Region |quote=there are more than 600 known antigens besides A and B that characterize the proteins found on a person's red cells |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080621091025/http://www.newenglandblood.org/medical/rare.htm |archivedate = June 21, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt; but many of these are very rare, some being found mainly in certain ethnic groups.

Almost always, an individual has the same blood group for life, but very rarely an individual's blood type changes through addition or suppression of an antigen in [[infection]], [[malignancy]], or [[autoimmune disease]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Dean|2005|loc=[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/n/rbcantigen/ch05ABO/ The ABO blood group] &quot;... A number of illnesses may alter a person's ABO phenotype ...&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Stayboldt C, Rearden A, Lane TA |title=B antigen acquired by normal A1 red cells exposed to a patient's serum |journal=Transfusion |volume=27 |issue=1 |pages=41–4 |year=1987 |pmid=3810822 |doi=10.1046/j.1537-2995.1987.27187121471.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Matsushita S, Imamura T, Mizuta T, Hanada M |title=Acquired B antigen and polyagglutination in a patient with gastric cancer |journal=The Japanese Journal of Surgery |volume=13 |issue=6 |pages=540–2 |date=November 1983 |pmid=6672386 |doi=10.1007/BF02469500}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kremer Hovinga I, Koopmans M, de Heer E, Bruijn J, Bajema I |title=Change in blood group in systemic lupus erythematosus |journal=Lancet |volume=369 |issue=9557 |pages=186–7; author reply 187 |year=2007 |doi= 10.1016/S0140-6736(07)60099-3 |pmid= 17240276}}&lt;/ref&gt; Another more common cause in blood type change is a [[bone marrow transplant]]. Bone-marrow transplants are performed for many [[leukemias]] and [[lymphomas]], among other diseases. If a person receives bone marrow from someone who is a different ABO type (e.g., a type A patient receives a type O bone marrow), the patient's blood type will eventually convert to the donor's type.

Some blood types are associated with inheritance of other diseases; for example, the [[Kell blood group system|Kell antigen]] is sometimes associated with [[McLeod syndrome]].&lt;ref&gt;&lt;!--
 --&gt;{{cite journal |author=Chown B., Lewis M., Kaita K. |title=A new Kell blood-group phenotype |journal=Nature |volume=180 |issue=4588 |page=711 |date=October 1957 |pmid=13477267 |doi=10.1038/180711a0}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt; Certain blood types may affect susceptibility to infections, an example being the resistance to specific [[malaria]] species seen in individuals lacking the [[Duffy antigen]].&lt;ref&gt;&lt;!--
 --&gt;{{cite journal |doi=10.1056/NEJM197608052950602 |author=Miller LH, Mason SJ, Clyde DF, McGinniss MH |title=The resistance factor to Plasmodium vivax in blacks. The Duffy-blood-group genotype, FyFy |journal=The New England Journal of Medicine |volume=295 |issue=6 |pages=302–4 |date=August 1976 |pmid=778616}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt; The Duffy antigen, presumably as a result of [[natural selection]], is less common in ethnic groups from areas with a high incidence of malaria.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Kwiatkowski DP |title=How Malaria Has Affected the Human Genome and What Human Genetics Can Teach Us about Malaria |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=2 |pages=171–92 |date=August 2005 |pmid=16001361 |pmc=1224522 |doi=10.1086/432519 |quote=The different geographic distributions of α thalassemia, G6PD deficiency, ovalocytosis, and the Duffy-negative blood group are further examples of the general principle that different populations have evolved different genetic variants to protect against malaria}}&lt;/ref&gt;

===ABO blood group system===
[[Image:ABO blood group diagram.svg|right|thumb|350px|''ABO blood group system'': diagram showing the carbohydrate chains that determine the ABO blood group]]
{{Main|ABO blood group system}}

The ''ABO system'' is the most important blood-group system in human-blood transfusion. The associated anti-A and anti-B antibodies are usually ''[[immunoglobulin M]]'', abbreviated [[IgM]], antibodies. ABO IgM [[antibodies]] are produced in the first years of life by sensitization to environmental substances such as food, [[bacteria]], and [[virus]]es. The ''O'' in ABO is often called ''0'' (''zero'', or ''null'') in other languages.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloddonor.dk/fileadmin/Fil_Arkiv/PDF_filer/Andre/Your_Blood__June_2006.pdf |title=Your blood&amp;nbsp;– a textbook about blood and blood donation |accessdate=2008-07-15 |format=PDF |work= |page=63 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080626184746/http://www.bloddonor.dk/fileadmin/Fil_Arkiv/PDF_filer/Andre/Your_Blood__June_2006.pdf |archivedate = June 26, 2008}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:100px;&quot;|[[Phenotype]]
! style=&quot;width:100px;&quot;|[[Genotype]]
|-
| A  || AA or AO
|-
| B  || BB or BO
|-
| AB || AB
|-
| O  || OO
|}

===Rh blood group system===
{{Main|Rh blood group system}}
The Rh system (Rh meaning ''Rhesus'') is the second most significant blood-group system in human-blood transfusion with currently 50 antigens. The most significant Rh antigen is the D antigen, because it is the most likely to provoke an immune system response of the five main Rh antigens. It is common for D-negative individuals not to have any anti-D IgG or IgM antibodies, because anti-D antibodies are not usually produced by sensitization against environmental substances.  However, D-negative individuals can produce [[IgG]] anti-D antibodies following a sensitizing event: possibly a fetomaternal transfusion of blood from a fetus in pregnancy or occasionally a blood transfusion with D positive [[Red blood cell|RBC]]s.&lt;ref name=&quot;Talaro, Kathleen P. 2005 510–1&quot;&gt;{{cite book|author=Talaro, Kathleen P.|title=Foundations in microbiology|url=https://archive.org/details/foundationsinmic00kath|publisher=McGraw-Hill|location=New York|year=2005|pages=[https://archive.org/details/foundationsinmic00kath/page/512 510]–1|isbn=0-07-111203-0 |edition=5th}}&lt;/ref&gt; [[Rh disease]] can develop in these cases.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Moise KJ|title=Management of rhesus alloimmunization in pregnancy|journal=Obstetrics and Gynecology|volume=112|issue=1|pages=164–76|date=July 2008|pmid=18591322|doi=10.1097/AOG.0b013e31817d453c}}&lt;/ref&gt; Rh negative blood types are much less common in proportion of Asian populations (0.3%) than they are in White (15%).&lt;ref name=&quot;Rh group and its origin&quot;&gt;{{cite web|url=http://hospital.kingnet.com.tw/activity/blood/html/a.html|title=Rh血型的由來|publisher=Hospital.kingnet.com.tw|accessdate=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;
The presence or absence of the Rh antigens is signified by the + or − sign, so that for example the A− group does not have any of the Rh antigens.

===ABO and Rh distribution by country===
{{main|Blood type distribution by country}}

As with many other genetic traits, the distribution of ABO and Rh blood groups varies significantly between populations and countries.

===Other blood group systems===
{{Main|Human blood group systems}}
32 blood-group systems have been identified, including the ABO and Rh systems.&lt;ref&gt;{{cite web
|url= http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&amp;storyID=13259
|title=Blood Mystery Solved
|author=Joshua E. Brown
|date=22 February 2012
|publisher=University Of Vermont
|accessdate=11 June 2012}}&lt;/ref&gt; Thus, in addition to the ABO antigens and Rh antigens, many other antigens are expressed on the RBC surface membrane. For example, an individual can be AB, D positive, and at the same time M and N positive ([[MNS antigen system|MNS system]]), K positive ([[Kell antigen system|Kell system]]), Le&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; or Le&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; negative ([[Lewis antigen system|Lewis system]]), and so on, being positive or negative for each blood group system antigen. Many of the blood group systems were named after the patients in whom the corresponding antibodies were initially encountered.

==සායනික වැදගත්කම==

===රුධිර පාරවිලනය===
{{Main|Blood transfusion}}
Transfusion medicine is a specialized branch of [[hematology]] that is concerned with the study of blood groups, along with the work of a [[blood bank]] to provide a [[Blood transfusion|transfusion]] service for blood and other blood products. Across the world, blood products must be prescribed by a medical doctor (licensed [[physician]] or [[surgeon]]) in a similar way as medicines.

[[File:Main symptoms of acute hemolytic reaction.png|thumb|right|220px|Main symptoms of [[acute hemolytic reaction]] due to blood type mismatch.&lt;ref&gt;[http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_1_4x_Possible_Risks_of_Blood_Product_Transfusions.asp Possible Risks of Blood Product Transfusions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105182210/http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_1_4x_Possible_Risks_of_Blood_Product_Transfusions.asp |date=2009-11-05 }} from American Cancer Society. Last Medical Review: 03/08/2008. Last Revised: 01/13/2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pathology.med.umich.edu/bloodbank/manual/bbch_7/index.html 7 adverse reactions to transfusion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005151334/https://www.pathology.med.umich.edu/bloodbank/manual/bbch_7/index.html |date=2014-10-05 }} Pathology Department at University of Michigan. Version July 2004, Revised 11/5/08&lt;/ref&gt;]]

Much of the routine work of a [[blood bank]] involves testing blood from both donors and recipients to ensure that every individual recipient is given blood that is compatible and is as safe as possible.   If a unit of incompatible blood is [[Blood transfusion|transfused]] between a [[Blood donation|donor]] and recipient, a severe [[acute hemolytic reaction]] with [[hemolysis]] (RBC destruction), [[renal failure]] and [[shock (circulatory)|shock]] is likely to occur, and death is a possibility. Antibodies can be highly active and can attack RBCs and bind components of the [[complement system]] to cause massive hemolysis of the transfused blood.

Patients should ideally receive their own blood or type-specific blood products to minimize the chance of a [[transfusion reaction]].  Risks can be further reduced by [[cross-matching]] blood, but this may be skipped when blood is required for an emergency. Cross-matching involves mixing a sample of the recipient's serum with a sample of the donor's red blood cells and checking if the mixture ''agglutinates'', or forms clumps. If agglutination is not obvious by direct vision, blood bank technicians usually check for [[Agglutination (biology)|agglutination]] with a [[microscope]]. If agglutination occurs, that particular donor's blood cannot be transfused to that particular recipient.  In a blood bank it is vital that all blood specimens are correctly identified, so labelling has been standardized using a [[barcode]] system known as [[ISBT 128]].

The blood group may be included on [[Dog tag (identifier)|identification tags]] or on [[tattoo]]s worn by military personnel, in case they should need an emergency blood transfusion. Frontline German [[SS blood group tattoo|Waffen-SS had blood group tattoos]] during [[World War II]].

Rare blood types can cause supply problems for [[blood bank]]s and hospitals. For example [[Duffy antigen|Duffy]]-negative blood occurs much more frequently in people of African origin,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nickel RG |title=Determination of Duffy genotypes in three populations of African descent using PCR and sequence-specific oligonucleotides |journal=Human Immunology |volume=60 |issue=8 |pages=738–42 |date=August 1999 |pmid=10439320 |doi=10.1016/S0198-8859(99)00039-7 |author-separator=, |author2=Willadsen SA |author3=Freidhoff LR |display-authors=3 |last4=Huang |first4=Shau-Ku |last5=Caraballo |first5=Luis |last6=Naidu |first6=Raana P |last7=Levett |first7=Paul |last8=Blumenthal |first8=Malcolm |last9=Banks-Schlegel |first9=Susan}}&lt;/ref&gt; and the rarity of this blood type in the rest of the population can result in a shortage of Duffy-negative blood for these patients.  Similarly for RhD negative people, there is a risk associated with travelling to parts of the world where supplies of RhD negative blood are rare, particularly [[East Asia]], where blood services may endeavor to encourage Westerners to donate blood.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloodcare.org.uk/html/resources_chairman_2001.htm |title=BCF&amp;nbsp;– Members&amp;nbsp;– Chairman's Annual Report |accessdate=2008-07-15 |last=Bruce |first=MG |date=May 2002 |publisher=The Blood Care Foundation |quote=As Rhesus Negative blood is rare amongst local nationals, this Agreement will be of particular value to Rhesus Negative expatriates and travellers }}{{dead link|date=December 2011}}&lt;/ref&gt;

===Hemolytic disease of the newborn (HDN)===
{{Main|Hemolytic disease of the newborn}}
A [[antenatal|pregnant]] woman can make [[IgG]] blood group antibodies if her fetus has a blood group antigen that she does not have. This can happen if some of the fetus' blood cells pass into the mother's blood circulation (e.g. a small fetomaternal [[bleeding|hemorrhage]] at the time of childbirth or obstetric intervention), or sometimes after a therapeutic [[blood transfusion]].  This can cause [[Rh disease]] or other forms of [[hemolytic disease of the newborn]] (HDN) in the current pregnancy and/or subsequent pregnancies.  If a pregnant woman is known to have anti-D antibodies, the Rh blood type of a [[fetus]] can be tested by analysis of fetal DNA in maternal plasma to assess the risk to the fetus of Rh disease.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Daniels G, Finning K, Martin P, Summers J |title=Fetal blood group genotyping: present and future |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1075 |issue= |pages=88–95 |date=September 2006 |pmid=17108196 |doi=10.1196/annals.1368.011}}&lt;/ref&gt; One of the major advances of twentieth century medicine was to prevent this disease by stopping the formation of Anti-D antibodies by D negative mothers with an injectable medication called [[Rho(D) immune globulin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.rcog.org.uk/index.asp?PageID=1972 |title = Use of Anti-D Immunoglobulin for Rh Prophylaxis | publisher = [[Royal College of Obstetricians and Gynaecologists]]|date=May 2002}}{{dead link|date=December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url =http://www.nice.org.uk/guidance/TA41/?c=91520 |title = Pregnancy&amp;nbsp;– routine anti-D prophylaxis for D-negative women |publisher = [[National Institute for Health and Clinical Excellence|NICE]] |date=May 2002}}&lt;/ref&gt; Antibodies associated with some blood groups can cause severe HDN, others can only cause mild HDN and others are not known to cause HDN.&lt;ref name =Letsky2000/&gt;

=== රුධිර නිෂ්පාදනය ===
To provide maximum benefit from each blood donation and to extend shelf-life, [[blood bank]]s [[blood fractionation|fractionate]] some whole blood into several products. The most common of these products are packed RBCs, [[Blood plasma|plasma]], [[platelet]]s, [[cryoprecipitate]], and [[Blood plasma#Fresh frozen plasma|fresh frozen plasma]] (FFP).  FFP is quick-frozen to retain the labile [[clotting factor]]s [[Factor V|V]] and [[Factor VIII|VIII]], which are usually administered to patients who have a potentially fatal clotting problem caused by a condition such as advanced [[liver]] disease, overdose of [[anticoagulant]], or [[disseminated intravascular coagulation]] (DIC).

Units of packed red cells are made by removing as much of the plasma as possible from whole blood units.

[[Clotting factors]] synthesized by modern [[Recombinant DNA|recombinant]] methods are now in routine clinical use for [[hemophilia]], as the risks of infection transmission that occur with pooled blood products are avoided.

===රතු රුධිර සෛල අනුකූලතාව===
*'''Blood group AB'''  individuals have both A and B antigens on the surface of their RBCs, and their [[blood plasma]] does not contain any antibodies against either A or B antigen. Therefore, an individual with type AB blood can receive blood from any group (with AB being preferable), but cannot donate blood to any group other than AB.  They are known as universal recipients.
*'''Blood group A'''  individuals have the A antigen on the surface of their RBCs, and blood serum containing [[IgM]] antibodies against the B antigen. Therefore, a group A individual can receive blood only from individuals of groups A or O (with A being preferable), and can donate blood to individuals with type A or AB.
*'''Blood group B'''  individuals have the B antigen on the surface of their RBCs, and blood serum containing IgM antibodies against the A antigen.  Therefore, a group B individual can receive blood only from individuals of groups B or O (with B being preferable), and can donate blood to individuals with type B or AB.
*'''Blood group O'''  (or blood group zero in some countries) individuals do not have either A or B antigens on the surface of their RBCs, and their blood serum contains IgM anti-A and anti-B antibodies against the A and B blood group antigens. Therefore, a group O individual can receive blood only from a group O individual, but can donate blood to individuals of any ABO blood group (i.e., A, B, O or AB). If a patient in a hospital situation were to need a blood transfusion in an emergency, and if the time taken to process the recipient's blood would cause a detrimental delay, O Negative blood can be issued.  They are known as universal donors.

[[Image:Blood Compatibility.svg|right|230px|thumb|'''Red blood cell compatibility chart'''&lt;br /&gt;In addition to donating to the same blood group; type O blood donors can give to A, B and AB; blood donors of types A and B can give to AB.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Red blood cell compatibility table&lt;!--
 --&gt;&lt;ref name=rbccomp&gt;{{cite web |url=http://chapters.redcross.org/br/northernohio/INFO/bloodtype.html |title=RBC compatibility table |accessdate=2008-07-15 |date=December 2006 |publisher=American National Red Cross }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bloodbook&gt;[http://www.bloodbook.com/compat.html Blood types and compatibility] bloodbook.com&lt;/ref&gt;&lt;!--
 --&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Recipient&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt;
! colspan=&quot;8&quot; | Donor&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt;
|-
! O−
! O+
! A−
! A+
! B−
! B+
! AB−
! AB+
|-
! O−
| style=&quot;width:3em&quot; | {{Y}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
| style=&quot;width:3em&quot; | {{N}}
|-
! O+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! A−
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! A+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! B−
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! B+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{N}}
|-
! AB−
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
|-
! AB+
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|}
&lt;small&gt;
Table note&lt;br /&gt;
1. Assumes absence of atypical antibodies that would cause an incompatibility between donor and recipient blood, as is usual for blood selected by cross matching.
&lt;/small&gt;

An Rh D-negative patient who does not have any anti-D antibodies (never being previously sensitized to D-positive RBCs) can receive a transfusion of D-positive blood once, but this would cause sensitization to the D antigen, and a female patient would become at risk for [[hemolytic disease of the newborn]].  If a D-negative patient has developed anti-D antibodies, a subsequent exposure to D-positive blood would lead to a potentially dangerous transfusion reaction. Rh D-positive blood should never be given to D-negative women of child bearing age or to patients with D antibodies, so blood banks must conserve Rh-negative blood for these patients. In extreme circumstances, such as for a major bleed when stocks of D-negative blood units are very low at the blood bank, D-positive blood might be given to D-negative females above child-bearing age or to Rh-negative males, providing that they did not have anti-D antibodies, to conserve D-negative blood stock in the blood bank. The converse is not true; Rh D-positive patients do not react to D negative blood.

This same matching is done for other antigens of the Rh system as C, c, E and e and for other blood group systems with a known risk for immunization such as the Kell system in particular for females of child-bearing age or patients with known need for many transfusions.

===ප්ලාස්මා අනුකූලතාව===
[[File:Plasma donation compatibility path.svg|right|190px|thumb|'''Plasma compatibility chart'''&lt;br /&gt;In addition to donating to the same blood group; plasma from type AB can be given to A, B and O; plasma from types A, B and AB can be given to O.]]
Recipients can receive plasma of the same blood group, but otherwise the donor-recipient compatibility for [[blood plasma]] is the converse of that of RBCs:{{citation needed|date=January 2013}} plasma extracted from type AB blood can be transfused to individuals of any blood group; individuals of blood group O can receive plasma from any blood group; and type O plasma can be used only by type O recipients.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Plasma compatibility table&lt;ref name=bloodbook /&gt;
! rowspan=2 | Recipient
! colspan=&quot;4&quot; | Donor&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;width:3em&quot; | O
! style=&quot;width:3em&quot; | A
! style=&quot;width:3em&quot; | B
! style=&quot;width:3em&quot; | AB
|-
! O
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|-
! A
| {{N}}
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
|-
! B
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|-
! AB
| {{N}}
| {{N}}
| {{N}}
| {{Y}}
|}

&lt;small&gt;
Table note&lt;br /&gt;
1. Assumes absence of strong atypical antibodies in donor plasma
&lt;/small&gt;

Rh D antibodies are uncommon, so generally neither D negative nor D positive blood contain anti-D antibodies.  If a potential donor is found to have anti-D antibodies or any strong atypical blood group antibody by antibody screening in the blood bank, they would not be accepted as a donor (or in some blood banks the blood would be drawn but the product would need to be appropriately labeled); therefore, donor blood plasma issued by a blood bank can be selected to be free of D antibodies and free of other atypical antibodies, and such donor plasma issued from a blood bank would be suitable for a recipient who may be D positive or D negative, as long as blood plasma and the recipient are ABO compatible.{{Citation needed|date=December 2009}}

===Universal donors and universal recipients===
[[File:US Navy 060105-N-8154G-010 A hospital corpsman with the Blood Donor Team from Portsmouth Naval Hospital takes samples of blood from a donor for testing.jpg|thumb|right|220px|A hospital corpsman with the Blood Donor Team from [[Naval Medical Center Portsmouth]] takes samples of blood from a donor for testing]]

With regard to transfusions of packed red blood cells, individuals with type O Rh D negative blood are often called universal donors, and those with type AB Rh D positive blood are called universal recipients; however, these terms are only generally true with respect to possible reactions of the recipient's anti-A and anti-B antibodies to transfused red blood cells, and also possible sensitization to Rh D antigens. One exception is individuals with [[hh antigen system]] (also known as the Bombay phenotype) who can only receive blood safely from other hh donors, because they form antibodies against the H antigen present on all red blood cells.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Harrison's Principals of Internal Medicine |url=https://archive.org/details/harrisonsprincip02harr |last=Fauci |first=Anthony S. |coauthors=Eugene Braunwald, Kurt J. Isselbacher, Jean D. Wilson, Joseph B. Martin, Dennis L. Kasper, Stephen L. Hauser, Dan L. Longo |year=1998 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 0-07-020291-5 |page=719 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/blood-type-test |title=Universal acceptor and donor groups |publisher=Webmd.com |date=2008-06-12 |accessdate=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Blood donors with particularly strong anti-A, anti-B or any atypical blood group antibody are excluded from blood donation. The possible reactions of anti-A and anti-B antibodies present in the transfused blood to the recipient's RBCs need not be considered, because a relatively small volume of plasma containing antibodies is transfused.

By way of example: considering the transfusion of O Rh D negative blood (universal donor blood) into a recipient of blood group A Rh D positive, an immune reaction between the recipient's anti-B antibodies and the transfused RBCs is not anticipated. However, the relatively small amount of plasma in the transfused blood contains anti-A antibodies, which could react with the A antigens on the surface of the recipients RBCs, but a significant reaction is unlikely because of the dilution factors.  Rh D sensitization is not anticipated.

Additionally, red blood cell surface antigens other than A, B and Rh D, might cause adverse reactions and sensitization, if they can bind to the corresponding antibodies to generate an immune response.  Transfusions are further complicated because [[platelet]]s and [[white blood cell]]s (WBCs) have their own systems of surface antigens, and sensitization to platelet or WBC antigens can occur as a result of transfusion.

With regard to transfusions of [[Plasma (blood)|plasma]], this situation is reversed. Type O plasma, containing both anti-A and anti-B antibodies, can only be given to O recipients.  The antibodies will attack the antigens on any other blood type.  Conversely, AB plasma can be given to patients of any ABO blood group due to not containing any anti-A or anti-B antibodies.

==Blood group genotyping==
In addition to the current practice of serologic testing of blood types, the progress in molecular diagnostics allows the increasing use of blood group genotyping. In contrast to serologic tests reporting a direct blood type phenotype, genotyping allows the prediction of a phenotype based on the knowledge of the molecular basis of the currently known antigens. This allows a more detailed determination of the blood type and therefore a better match for transfusion, which can be crucial in particular for patients with needs for many transfusions to prevent allo-immunization.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Anstee DJ |title=Red cell genotyping and the future of pretransfusion testing |journal=Blood |volume=114|issue=2|year= 2009|doi= 10.1182/blood-2008-11-146860|pmid=19411635| pages=248–56}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Avent ND |title=Large-scale blood group genotyping: clinical implications |journal=Br J Haematol |volume=144|issue=1|year= 2009|doi= 10.1111/j.1365-2141.2008.07285.x|pmid=19016734| pages=3–13}}&lt;/ref&gt;

==ඉතිහාසය==

The two most significant blood group systems were discovered by [[Karl Landsteiner]] during early experiments with blood transfusion: the [[ABO blood group system|ABO group]] in 1901&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Landsteiner K |title=Zur Kenntnis der antifermentativen, lytischen und agglutinierenden Wirkungen des Blutserums und der Lymphe |journal=Zentralblatt Bakteriologie |volume=27 |issue= |pages=357–62 |year=1900 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt;  and in co-operation with [[Alexander S. Wiener]] the [[Rhesus blood group system|Rhesus group]] in 1937.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Landsteiner K, Wiener AS |title=An agglutinable factor in human blood recognized by immune sera for rhesus blood |journal=Proc Soc Exp Biol Med |volume=43 |issue= |pages=223–4 |year=1940 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt;  Development of the [[Coombs test]] in 1945,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Coombs RR, Mourant AE, Race RR |title=A new test for the detection of weak and incomplete Rh agglutinins |journal=Br J Exp Pathol |volume=26 |issue= |pages=255–66 |year=1945 |pmid=21006651 |pmc=2065689 }}&lt;/ref&gt;
the advent of [[transfusion medicine]], and the understanding of [[ABO hemolytic disease of the newborn]] led to discovery of more blood groups, and now 30 [[human blood group systems]] are recognized by the [[International Society of Blood Transfusion]] (ISBT),&lt;ref name=iccbba/&gt; and across the 30 blood groups, over 600 different blood group antigens have been found;&lt;ref name=&quot;newenglandblood1&quot;/&gt; many of these are very rare or are mainly found in certain ethnic groups.  Blood types have been used in [[forensic science]] and were formerly used to demonstrate impossibility of [[parental testing|paternity]] (e.g., a type AB man cannot be the father of a type O infant), but both of these uses are being replaced by [[genetic fingerprinting]], which provides greater certainty.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Johnson P, Williams R, Martin P |title=Genetics and Forensics: Making the National DNA Database |journal=Science Studies |volume=16 |issue=2 |pages=22–37 |year=2003 |pmid=16467921 |pmc=1351151}}&lt;/ref&gt;

==සමාජය හා සංස්කෘතිය==
{{Main|Blood types in Japanese culture}}
A [[Blood types in Japanese culture|popular belief in Japan]] is that a person's ABO blood type is predictive of their [[Personality psychology|personality]], [[moral character|character]], and [[Interpersonal compatibility|compatibility with others]]. This belief is also widespread elsewhere in [[Asia]], notably [[Taiwan]] and [[South Korea]].&lt;ref name=AP&gt;{{cite news | url = http://www.medbroadcast.com/channel_health_news_details.asp?news_id=17166&amp;channel_id=1000 | title = Despite scientific debunking, in Japan you are what your blood type is | agency = Associated Press | publisher = MediResource Inc. | accessdate = 2011-08-13 | date = 2009-02-01 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928021954/http://www.medbroadcast.com/channel_health_news_details.asp?news_id=17166&amp;channel_id=1000 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Deriving from ideas of historical [[scientific racism]], the theory reached Japan in a 1927 psychologist's report, and the militarist government of the time commissioned a study aimed at breeding better soldiers.&lt;ref name=&quot;AP&quot;/&gt; The fad faded in the 1930s due to its lack of scientific basis and ultimately the discovery of DNA in the following decades which it later became clear had a vastly more complex and important role in both heredity generally and personality specifically. No evidence has been found to support the theory by scientists, but it was revived in the 1970s by [[Masahiko Nomi]], a broadcaster with a background in law who had no scientific or medical background.&lt;ref name=&quot;AP&quot;/&gt; Despite these facts, the myth still persists widely in Japanese popular culture.&lt;ref name=Nuwer&gt;{{cite web|last=Nuwer|first=Rachel|title=You are what you bleed: In Japan and other east Asian countries some believe blood type dictates personality|url=http://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/2011/02/15/you-are-what-you-bleed-in-japan-and-other-east-asian-countries-some-believe-blood-type-dictates-personality/|publisher=Scientific American|accessdate=16 Feb 2011}}&lt;/ref&gt;

==මේවාත් බලන්න==
*[[Blood type (non-human)]]

==යොමුව==
{{Reflist|2}}

==වැඩිදුර කියවීම්==
*{{cite book |title = Blood Groups and Red Cell Antigens, a guide to the differences in our blood types that complicate blood transfusions and pregnancy |last = Dean |first = Laura |publisher = [[National Center for Biotechnology Information]] |location=Bethesda MD |year=2005 |id=NBK2261 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2261/ |ref=harv |isbn=1-932811-05-2}}
*{{cite book |author=Mollison PL, Engelfriet CP, Contreras M |title=Blood Transfusion in Clinical Medicine |url=https://archive.org/details/bloodtransfusion0000moll |publisher=Blackwell Science |location=Oxford UK |year=1997 |isbn=0-86542-881-6 |edition=10th }}

==බාහිර සබැඳුම්==
*[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/gv/mhc/xslcgi.cgi?cmd=bgmut/home BGMUT] Blood Group Antigen Gene Mutation Database at [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]], [[NIH]] has details of genes and proteins, and variations thereof, that are responsible for blood types
* {{OMIM|110300|ABO Glycosyltransferase; ABO}}
* {{OMIM|111680|Rhesus Blood Group, D Antigen; RHD}}
* {{cite journal |author=Farr AD |title=Blood group serology—the first four decades (1900–1939) |journal=Medical History |volume=23 |issue=2 |pages=215–26 |date=April 1979 |pmid=381816 |pmc=1082436}}
* {{cite web | url = http://www.gentest.ch/index.php?content=bloodtype&amp;langchange=en | title = Blood group test, Gentest.ch | accessdate = 2006 | publisher = Gentest.ch GmbH}}
* {{cite web | url = http://www.lifeshare.org/facts/raretraits.htm | title = Blood Facts&amp;nbsp;– Rare Traits | accessdate = September 15, 2006 | publisher = LifeShare Blood Centers}}
* {{cite web | url = http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm | title = Modern Human Variation: Distribution of Blood Types | accessdate = November 23, 2006 | date =  2001-06-06| publisher = Dr. Dennis O'Neil, Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marcos, California | archiveurl = http://web.archive.org/web/*/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm| archivedate = 2006-02-21}}
* {{cite web | url = http://www.bloodbook.com/world-abo.html | title = Racial and Ethnic Distribution of ABO Blood Types&amp;nbsp;– BloodBook.com, Blood Information for Life | accessdate = September 15, 2006 | authorlink = | publisher = bloodbook.com}}
* {{cite web | url = http://abobloodgroup.googlepages.com/home | title = Molecular Genetic Basis of ABO | accessdate = July 31, 2008 | authorlink = | publisher =}}
* [http://www.pleacher.com/mp/mlessons/stat/blood2.html Blood types]&amp;nbsp;– intuitive explanation using [[Venn diagram]]s

{{Human group differences}}
{{HDN}}
{{transfusion medicine}}

{{DEFAULTSORT:Blood Type}}
[[ප්‍රවර්ගය:ලේ|Type]]
[[Category:Genetics]]
[[ප්‍රවර්ගය:රක්තවේදය]]
[[Category:Transfusion medicine]]</text>
      <sha1>soyoduubxp15k2rdwa02thnnakvscua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පග්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52694</id>
    <revision>
      <id>797445</id>
      <parentid>592475</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42363" sha1="po82b7cciiysf8dv7rq4for7w3fy6mw" xml:space="preserve">{{Infobox Dogbreed
&lt;!-- See [[Wikipedia:WikiProject Dog breeds#Infobox Dogbreed template]]
     for full explanation of the syntax used in this template. --&gt;
&lt;!-- That's ridiculous; document the template at the template's /doc page! --&gt;
| akcgroup = Toy
| akcstd = http://www.akc.org/breeds/පග්/index.cfm
| altname = Chinese pug&lt;br /&gt;Dutch bulldog&lt;br /&gt;Dutch mastiff&lt;br /&gt;Mini mastiff&lt;br /&gt;Mops&lt;br /&gt;Carlin
| ankcgroup = Group 1 (Toys)
| ankcstd = http://www.ankc.org.au/Breed_Details.aspx?bid=41
| ckcgroup = Group 5 (Toys)
| ckcstd = http://www.canadasguidetodogs.com/toys/pug_std.htm
| country =[[චීනය]]
| fcigroup = 9
| fcinum = 253
| fcisection = 11
| fcistd = http://www.fci.be/uploaded_files/253g09-en.doc
| image = Mops-duke-mopszucht-vom-maegdebrunnen.jpg
| image_caption = A fawn pug, the most common coloring.
| kcukgroup = Toy
| kcukstd = http://www.thekennelclub.org.uk/item/198
| name = පග්
| nzkcgroup = Toy
| nzkcstd = http://www.nzkc.org.nz/br160.html
| ukcgroup = Companion breeds
| ukcstd = http://www.ukcdogs.com/WebSite.nsf/Breeds/Pug
}}

පග් යනු රැලි වැටුන කෙටි හොම්බකින් යුත් මූණක් සහ වටකුරු වූ වලිගයක් සහිත කුඩා ශරීරයක්  ඇති සුනඛයෙකි. විවිධ වර්ණ වලින් එන කදිමට ඔප වැටුන ලොම් පග්ලට හිමිව තිබේ. නමුත් බොහෝවිට එය පඩුවන් හෝ කලුපාට දරයි. තවද හොදින් වැඩුණු මාංශ සහිත හතරස් දේහයක් මොවුන් දරයි.                                      
පග්ස්ලා  ගෙනවිත් ඇත්තේ චීනයෙන් යුරොපයට 16 වෙනි සියවසෙහිය.එහිදි [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_Europe අපරදිග යුරෝපයේ] උන් වඩා ප්‍රසිද්ධ විනි. විශේෂයෙන්ම ‘[http://en.wikipedia.org/wiki/House_of_Orange-Nassau ඔරේන්ජ් නිවසෙන්]’ සහ ‘[http://en.wikipedia.org/wiki/House_of_Stuart ස්ටුචර්ටිගේ නිවස]’&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt; මගින් මොවුන් වඩා ප්‍රචලිත විනි.
පග්ස්ල  21 වෙනි සියවස දක්වා සමහර කීර්තිමත් අයිතිකරුවන් හේතුවෙන් ප්‍රසිද්ධව පවති. [http://en.wikipedia.org/wiki/World_Dog_Show 2004 ලෝක සුනඛ ප්‍රදර්ශනයේදී] හොදම සුනඛයා ලෙස පග් සුනඛයෙකු තේරී පත් වුණි.

== විස්තර කිරීම ==

[[File:Black pug puppy.png|thumb|right|alt=A black pug puppy.|කළු පැහැති කුඩා පග් සුනඛයා]]
[[File:6-month-old fawn pug 2009 England.jpg|thumb|alt=A fawn pug puppy.|දුඹුරු පැහැති කුඩා පග් සුනඛයා]]

=== කායික ලක්ෂණ ===

18වන සියවසහි මුද්‍රණයන්හි විස්තර කිරීම් වලට අනුව පග්ස්ලා දිගැති හා කෙට්ටු  වුවත්;&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot;&gt;{{cite book |last=Farr |first=Kendall |coauthors=Montague, Sarah |title=Pugs in Public |url=https://archive.org/details/pugsinpublic00farr |year=1999 |publisher=Stewart, Tabori &amp; Chang, a division of U.S. Media Holdings |location=New York |isbn=1-55670-939-0}}&lt;/ref&gt; නව උපදින ප්‍රජාව මහත හතරස් හැඩයක් ගන්නා අතර හොදින් ඇසිරුණු ශරීරයක්, ගැඹුරු පපු පෙදෙස සහ හොදින් වැඩුණු මාංශ පේශි &lt;ref name=&quot;AKC Breed Standard&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.akc.org/breeds/pug/ |title=American Kennel Club - Pug |work=AKC.org |publisher=''op. cit'' |accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt; සහිත වේ. මොවුන්ගේ සුමුදු සහ මට සිලුටු ආවරණය පඩුවන් පැහැයක් ගන්නා අතර අප්‍රිකොට් පඩුවන් පැහැය, රිදි පඩුවන් පැහැය හෝ කලු පැහැය&lt;ref name=&quot;AKC Breed Standard&quot; /&gt; විය හෑකිය. කලු පැහැති ඉරක සලකුණක් හිසෙහි පිටුපස සිට වලිගය &lt;ref name=&quot;AKC Breed Standard&quot; /&gt;දක්වා දිව යනවා හොදින්ම දැකිය හැකිය. වලිගය සාමාන්‍යයෙන් ඉනට උඩින් වකුටු වී තිබෙන අකාරය දැකිය හැකිය.

පග් සුනඛයන්ට එකිනෙකට වෙනස් වූ හැඩයෙන් යුත්  කන් වර්ග 2ක් පවතී. එනම් &quot;රෝස්&quot; සහ &quot;බට්න්ස්&quot; ය. &quot;රෝස්&quot;  කන් &quot;බට්න්ස්&quot; කන් වලට වඩා කුඩා වන අතර ඒවායෙහි ඉහල කොන හිසට එරෙහිව පිහිටන පරිදි නැමී පවතී. අභිජනනය සඳහා &quot;බට්න්ස්&quot;  කන් ඇති සුනඛයන් යොදා ගැනීම බහුලව සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pugs.org/IS/ears.htm |title=Ears |work=Pugs.org |location= |publisher=Pug Dog Club of America |accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt;

පග් සුනඛයන්ට ඉතා ශක්තිමත් ඍජුව පිහිටන, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ දිගක් සහිත සහ හොඳින් ස්ථාන ගත වූ පාද හිමිවී ඇත. මොවුන්ගේ උරහිස් මඳක් පිටුපසට නැඹුරු වී ඇත. මොවුන්ගේ වළලුකර ශක්තිමත්ය, පා  අඩි කුඩාය, පා ඇඟිලි හොඳින් වෙන්වී ඇති අතර නිය කළු පැහැ වේ.&lt;ref name=&quot;AKC Breed Standard&quot; /&gt; මොවුන්ගේ යටි ඇන්දේ පිහිටි දත් උඩු ඇන්දේ දත් වලට වඩා ඉදිරියට නෙරා පවතී.&lt;ref name=&quot;AKC History&quot; /&gt;

=== හැසිරීම් ස්වභාවය ===

මෙම වර්ගය 'මල්ටම් ඉන් ප්රාඉවො'  එනම් ‘කුඩා දෙයක් තුල විශාල යමක්’ ලෙස විස්තර කෙරේ. පග්ස්ලාට ඇඟට සාපේක්ශව &lt;ref name=&quot;AKC History&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.akc.org/breeds/pug/history.cfm| title=American Kennel Club - Pug History |work=AKC.org |location= |publisher=[[American Kennel Club]]| accessdate=19 August 2006}}&lt;/ref&gt;  විශාල පෞරුශයක් තිබෙන බව එමගින් කියවේ. මොවුන් ශක්තිමත් කලාතුරකින් ආක්‍රමණශීලි එමෙන්ම කුඩා ළමුන් සහිත පවුල් වලට වඩාත් සුදුසු වර්ගයකි. බහුතරයක් මොවුන් කුඩා ළමුන් සමග ඉතා හිතවත් වන අතර ඔවුන් සමග ක්‍රීඩා කිරීමට තරම් ශක්තිමත්ය. අයිතිකරුගේ ස්වභාවය අනුව මොවුන් නිශ්ශබ්දව සන්සුන්ව සිටීම හෝ ක්‍රියාශීලීව&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.puginformation.org/pug-temperament-character.html |title=Pug Temperament and Personality |author= |work=PugInformation.org |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt; සිටීම සිදුවේ. 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;

File:Pug 600.jpg|ශක්තිමත් ඍජුව පිහිටන පාද ඇති අතර කරකැවී ගොස් ඇති වලිගයක් පිහිටයි. 
File:Pug portrait.jpg|තියුණු කළු පැහැති විශාල ඇස් යුගලක් ඇත.  
File:Sad-pug.jpg|නළල ප්‍රදේශය රැළි ගැසුන ස්වභාවයක් පැහැදිලිව දක්නට ඇත. 
&lt;/gallery&gt;

== ඉතිහාසය == 
[[File:William Hogarth 006.jpg|thumb| A man wearing a red robe and a black hat in a mirror. A small yellow dog with a black nose and ears stands beside the mirror.|[[විලියම් හොගර්ත්]] පග් සුනඛයෙකු සමඟ 1745.]]
[[File:Louis-Michel van Loo Princess Ekaterina Dmitrievna Golitsyna.jpg|thumb|right| එකටරිනා මිට්‍රෙව්නා ගොලිසිනා කුමරියගේ පිළිරුවක් (1759)&lt;br/&gt;]]
[[File:Henry Bernard Chalon - A favourite Pug bitch (1802).jpg|thumb|පග් බල්ලකගේ සිතුවමක්  1802,]]
 
=== චීන සම්භවය === 

විස්තරාත්මකව ඔප්පු කිරීමට නොහැකි වුවත් මෙම සුනඛ විශේෂය 16 වන සතවර්ෂයේදී චීනයෙන් යුරෝපයට ආනයනය කරන ලද සුනඛ විශේෂයෙන් පැවත එන බවට විශ්වාසයක් පවතී. මෙම වර්ගයට බොහෝ සමාන සුනඛ විශේෂයක් [http://en.wikipedia.org/wiki/Song_Dynasty සෝන්ග් දිනස්ටි] වකවානුවේදී ප්‍රසිද්ධව සිටි බවට සාක්ෂි පවතී.&lt;ref name=&quot;Dogs of China and Japan&quot;&gt;{{cite book|last=Collier|first=V. W. F.|title=Dogs of China &amp; Japan, in nature and art|date=1921|publisher=W. Heinemann, London|pages=147|url=https://archive.org/details/dogsofchinajapan00collrich|quote=The Lo-chiang dog was a &quot; pai &quot; dog and consequently small, &quot;short-headed,&quot; and &quot;short-legged&quot; before A.D. 1000. It was very possibly the Chinese pug and appears to have been fashionable at the Chinese court from the beginning of the eighth century to the middle of the eleventh century possibly even to the removal of the capital from Hsianfu to Peking, about A.D. 1153.}}&lt;/ref&gt;

=== 16 සහ 17 වන ශතවර්ෂ === 
 
මෙම සුනඛ විශේෂය යුරෝපීය අධිකරණ වලද ප්‍රසිද්ධියක් උසුලන ලද අතර, වාර්තාගතව පවතින [http://en.wikipedia.org/wiki/Pompey_(dog) පොම්පෙය්] නැමති සුනඛයා ඔරේන්ජ් හි කුමාරයාගේ ඝාතකයා පිලිබඳ දැනුවත් කිරීමෙන් පසු ඔහුගේ ජීවිතය බේරා ගැනීමත් සමඟ මෙම සුනඛ විශේෂය [http://en.wikipedia.org/wiki/House_of_Orange ඔරේන්ජ් වාසලෙහි] නිළ සුනඛ විශේෂය ලෙස පත්කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;AKC History&quot; /&gt;1688 දී [http://en.wikipedia.org/wiki/William_III_of_England 3වන විලියම් කුමරා] සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Mary_II_of_England 2වෙනි මේරි කුමරිය] නෙදර්ලන්තය අතහැර එංගලන්තයේ සිහසුන භාර ගැනීම සඳහා යන විට මෙම විශේෂයට අයත් සුනඛයෙකු ඔවුන් සමඟ ගිය බව වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt;  මෙම කාලවකවානුව තුලදී පැරණි චාල්ස් ස්පනියල් රජු සමඟ මෙම සුනඛ විශේෂය අභිජනනය කරවා ඇති බවට විශ්වාසයක් ඇති අතර වත්මන් [http://en.wikipedia.org/wiki/King_Charles_spaniel චාල්ස් ස්පනියල් රජු] මෙම සුනඛ ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරන බවට මතයක් පවතී..&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cavalier King Charles Spaniel: Your Happy Healthy Pet |year=2006 |last=Moffat |first=Norma |authorlink= |coauthors= |publisher=Howell Book House |edition=2nd |isbn=0-471-74823-4 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780471748236/page/19 19] |pages= |url=https://archive.org/details/isbn_9780471748236|accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt;

මෙම අභිජනනය කාලයත් සමඟ අනෙකුත් යුරෝපීය රටවලද ප්‍රසිද්ධියක් උසුලන ලදී. [[ස්පාඤ්ඤය|ස්පාඤ්ඤයේ]] [http://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_Goya ගෝයා] නැමති කලාකරුවා විසින් මෙම සුනඛ විශේෂය චිත්‍රයට නගන ලද අතර,ඉතාලියෙහි මෙම සුනඛයන් පැන්ටලූන්ස් නමැති කලිසම් වර්ගයෙන් සහ ජැකට්ටුවකින් තම පුහුණුකරුට ගැලපෙන අයුරින් හැඩ ගන්වා පුද්ගලික වාහන වල ගෙනයන ලදී.තවද මෙම සුනඛ විශේෂය සතුන් සහ මිනිසුන් හඳුනාගැනීම සඳහා හමුදා කටයුතු වලදී යොදාගෙන ඇති අතර ආරක්ෂාව සඳහාද මොවුන් යොදා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt;

=== 18 වන ශතවර්ෂයේ සිට වත්මන් කාලය දක්වා ===

ඉංග්‍රීසි ජාතික චිත්‍ර ශිල්පියකු වූ [http://en.wikipedia.org/wiki/William_Hogarth විලියම් හොර්ගන්], පග් සුනඛ පරම්පරාවට ඉතා ලෙන්ගතුව සිටි අයිතිකරුවා විය.1945 දී නෙලන ලද දැනට ලන්ඩනයේ &quot;[http://en.wikipedia.org/wiki/Tate_Gallery ටේට්]&quot; ගැලරියේ පවතින ඔහුගේ ස්වයන් ප්‍රතිමාවේද &quot;ට්‍රම්ප්&quot; නමැති පග් සුනඛයා ඇතුලත් වී ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.tate.org.uk/art/artworks/hogarth-the-painter-and-his-pug-n00112 William Hogarth. The Painter and his Pug, 1745.] Tate Gallery, London, England. ''www.tate.org.uk''. Retrieved 9 April 2013.&lt;/ref&gt;
පග් සුනඛයා ඉතාලියේද ඉතා ප්‍රසිද්ධව සිටි සුනඛයෙකි. පියෝසි මහත්මිය ඇයගේ ජර්නලයේ, &quot;කුඩා පග් සුනඛයන් ලන්ඩනයේ සිට පැඩෝව නගරය දක්වා පැමිණ ඇතැයි මට සිතේ. මෙහි මට හමුවන සෑම කුලිරථයක් තුලම පග් සුනඛයෙකු දැකීමට පුළුවන.&quot; &quot;&lt;ref name=&quot;maggitti&quot;&gt;{{cite book |title=Pugs: Everything about Purchase, Care, Nutrition, Behavior, and Training |last=Maggitti |first=Phil |authorlink= |coauthors= |year=2000 |publisher=Barron's Educational Series |location= |isbn=978-0-7641-1045-0 |page=10 |pages= |url=http://books.google.com/?id=j8GNxljDbA0C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=pug&amp;cd=38#v=onepage&amp;q=pug |accessdate=17 January 2010}}&lt;/ref&gt;යැයි සඳහන් කර තිබුණි. 18 සියවස තුලදී පග් සුනඛයාගේ ප්‍රසිද්ධිය ප්‍රංශය දක්වා පැතිරී ගියේය. [http://en.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9phine_de_Beauharnais ජොසපින් මහත්මිය] [http://en.wikipedia.org/wiki/Napoleon_I_of_France නැපෝලියන් බොනපාට්] විවාහ කර ගැනීමට පෙර &quot;ලෙස් කාර්ම්ස් &quot; සිරකුටියෙහි රඳවා සිටින සමයේ තම පවුල වෙත &quot;ෆොර්චුන් &quot; නම් පග් සුනඛයා මාර්ගයෙන් රහස් පණිවිඩයක් යවා ඇති බව සඳහන් වේ..&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Katharine Macdonogh | date = August | month = 1996 | title = Prison Pets in the French Revolution | journal = History Today | volume = 46 }}&lt;/ref&gt;

[http://en.wikipedia.org/wiki/Queen_Victoria වික්ටොරියා රැජිනගෙ] අනුග්‍රහය යටතේ 19 වන සියවසේදී එන්ගලන්තය තුල මෙම වර්ගය වැජඹුනේය. ඇය විසින්ම ඇති කරන ලද පග්ස්ලා ඇයට සිටි අතර ඔලිගා, පෙඩ්රෝ්, මින්ක්, ෆෑටිමා, සහ වෙනුස් ද ඒ අතර වේ. &lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt;1873 දී &quot;[http://en.wikipedia.org/wiki/Kennel_Club ඇමරිකන් කෙනල් සංගමය]&quot; ඇති වීමට ඇයගේ සම්බන්ධය උපකාර විය&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt;. වික්ටෝරියා රැජිනගේ ප්‍රසාදය වැඩිපුරම හිමි වුයේ &quot;අප්‍රිකෝට්&quot; සහ &quot;පඩු&quot; පැහැති සුනඛයන්ටය. වික්ටෝරියා  රැජිනගේ පග්ස් කෙරෙහි තිබුන ඇල්ම පසුව රජ පවුලේ අනෙක් සාමජිකයන් වෙතටද යොමු විය. ඇයගේ මුනුබුරු [http://en.wikipedia.org/wiki/George_V_of_the_United_Kingdom පස්වෙනි ජෝජ් රජු]&lt;ref&gt;[http://www.royalcollection.org.uk/eGallery/object.asp?searchText=photo&amp;x=0&amp;y=0&amp;object=2107790&amp;row=81 Royal Collection - The Duke of York holding a pug&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;  සහ ඔහුගේ පුතු [http://en.wikipedia.org/wiki/King_Edward_VIII අටවෙනි එඩ්වඩ් රජු]ද ඒ අතර විය.18 සහ 19 වෙනි සියවස් වල චිත්‍ර හා කැටයම් වල පග්ස්ලාගේ පාද සහ නාසය දැනට වඩා දිගු පෙනුමක් දරයි.නවීන පග්ස්ලගේ පෙනුම වෙනස් වන්නට ඇත්තේ 1860දි [[චීනය|චීනෙන්]] ගෙනා පග්ස්ල හේතුවෙන්ය.&lt;ref name=&quot;AKC History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt; ඔවුන්ට තිබුනේ කෙටි පාද සහ නව-පන්නයේ පග්ස්ලට ඇති නාසයන්ය. 1886 දි ඇය විසින් චීනෙන් කලු පැහති පග්ස්ලා ගෙනවිත් උන්ව විලාසිතාවක් බවට පත්කල නිසාවෙන් ඉංග්‍රීසි කුල කාන්තාවක් වූ බ්රේ සි ආර්යාව ඉංග්‍රීසි සම්මානයට පත්‍ර වේ. ඇය පග්ස්ලගෙ කන් විදීම නිති විරෝධී බව 1895 දි ප්‍රකාශයට පත් කළාය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bulldoginformation.com/pugs-in-art.html |title=Pugs in Art |author= |work=The Bulldog Information Library |location= |publisher= |accessdate=17 January 2010}}&lt;/ref&gt;

[[File:Fawn-pug-and-black-pug.jpg|thumb|right|alt=A fawn pug and a black pug looking up.|වත්මන් කාලයේ පග් සුනඛයන්]]

19වන සියවසේදී පග් සුනඛයන් [[එක්සත් රාජධානිය]]ට ආගමනය වූ අතර ගෘහාශ්‍රිත හා ප්‍රදර්ශන සත්වයෙකු ලෙස ප්‍රචලිත විය.&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt; 1885 දී &quot;ඇමරිකන් කෙනල්&quot; සංගමය මඟින් මෙම විශේෂය හඳුනාගන්නා ලදී. ඇමරිකාවේ පවතින පග් සුනඛ සමාජ ශාලාව 1931දී පිහිටුවන ලද අතර එම වර්ෂයේදීම &quot;[http://en.wikipedia.org/wiki/American_Kennel_Club ඇමරිකන් කෙනල්]&quot; සංගමය මඟින් එය හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dogchannel.com/dog-books/dog-breed-books/pug-black.aspx |title=History of the Pug |first=Juliette |last=Cunliffe |work=DogChannel.com |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt; 2004 දී බ්‍රසීලයේ රියෝද ජැනයිරෝ නුවර පැවති [http://en.wikipedia.org/wiki/World_Dog_Show ලෝක සුනඛ ප්‍රදර්ශනයේදී] හොඳම සුනඛයා ලෙස තේරී පත් වුයේ &quot;ඩබල් ඩී සිනෝබ්ලුස් මස්ටර්ජිස්&quot; නමැති පග් සුනඛයාය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pugnews.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=53 |title=Pug Wins World Championship Show |author= |date=20 April 2004 |work=PugNews.com |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්‍ය ගැටළු ==  

මෙම බල්ලන්ට දිග හොම්බක් නැති වීම නිසා සහ අස්ථිමය නළල කෙළවරක් නැති වීම නිසා ඇසි පිය ඉදිරියට නෙරා ඒම , සුදු ඉංගිරියාව සීරීම සහ ඇසි පිය ඇතුලට නැමීම යන තත්ව වලට නැඹුරු වීමේ අවදානම වැඩිය&lt;ref name=&quot;Pugs in public&quot; /&gt;. එමෙන්ම ඔවුන්ට කෙටි ශ්වසන මාර්ග පිහිටීම නිසා ශ්වසන අපහසුතා ඇති වීම හෝ දිවේ හති දැමීම මගින් දහඩිය වශ්පීකරණයෙන් කෙරෙන උෂ්ණත්ව යාමනය අකාර්යක්ෂම වීම සිදුවේ. ඔවුන්ගේ සාමාන්‍ය ශරීර උෂ්ණත්වය 101 °F (38 °C) සහ  102 °F (39 °C) අතර වේ. මෙම උෂ්ණත්වය 105 °F (41 °C) දක්වා වැඩි වුව හොත් ඔක්සිජන් අවශ්‍යතාව අධික ලෙස වැඩි වීම සහ ක්ෂණික සිසිලනය අවශ්‍යවේ. ශරීර උෂ්ණත්වය 108 °F (42 °C)  ට වඩා අඩු වීමෙන් ඉන්ද්‍රියන් ක්‍රියාකාරිත්වය   අඩපන වීම සිදු විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ownedbypugs.com/index.php/articles/archives/keeping_your_pug_cool_during_the_dog_days_of_summer/ |title=Keeping your pug cool during the dog days of summer |author= |date=18 July 2005 |work=OwnedByPugs.com |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt; 

ඔවුන් ව්‍යායාම වලින් තොර ජීවිතයක් ගෙවීම නිසා [http://en.wikipedia.org/wiki/Obesity ස්ථුල] බවට පත් වීමට හැකිය. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.puginformation.org/obesity-in-pugs.html |title=Obesity in Pugs |author= |work=PugInformation.org |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt; එය නිරතුරු කෙරෙන ව්යායාම හා සෞඛ්ය ආරක්ෂිත අහාර පාන මගින් වලක්වා ගත හැකිය. සාමාන්ය ආයු කාලය වසර 11ක් පමණ වේ. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thekennelclub.org.uk/download/1615/hspug.pdf|title=2004 KC/BSAVA Purebred Dog Health Survey|accessdate=4 August 2010}}&lt;/ref&gt;

=== සාමාන්‍ය තත්වයන් ===

[[File:Gadget the pug expressive eyes.jpg|thumb|right|රැලි වැටුන කෙටි හොම්බකින් යුත් මූනක් පග් සුනඛයන්ට පවතී.]]

පග් වර්ගයේ සුනඛයින් කෙටි හොම්බක් සහිත අනෙකුත් සුනඛයින් මෙන් දිග් වූ තල්ලක් සහිත සත්ව කොට්ඨාශයකි. උද්වේගකර අවස්ථා වලදී ඔවුන් [http://en.wikipedia.org/wiki/Reverse_sneezing ආපිට කිවිසුම් යැවීම]ට නැඹුරුතාවයක් දක්වන අතර එවිට අපහසුවෙන් හෝ වේගයෙන් ප්‍රශ්වාස ආශ්වාස කිරීම සිදුකරයි. පශු වෛද්‍ය විද්‍යාත්මකව මෙය [http://en.wikipedia.org/wiki/Pharyngeal_reflex ෆරන්ජියල් ගැග් රෙෆ්ලෙක්ස්] ලෙස  අතර එය සුනඛයින්ගේ උඩු තල්ල ප්‍රදේශයේ දියරමය දේ හෝ ඝනමය කැබලි සිරවීමෙන් ශ්වසනය සීමාවීම නිසා උද්ගත වන තත්වයකි. මෙය සාමාන්‍යයෙන් හානිකර තත්වයක් නොවන අතර උගුර ප්‍රදේශය සම්භාහනය කිරීම හෝ නාසය ආවරණය කිරීමෙන් මුඛයෙන් ස්වසනය සිදු කිරීමට සැලැස්වීම මඟින් මඟ හරවා ගත හැකි තත්වයකි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.veterinarypartner.com/Content.plx?P=A&amp;A=2335 |title=Reverse Sneezing (Pharyngeal Gag Reflex) |last=Lundgrun |first=Becky |date=26 June 2006 |work= VeterinaryPartner.com |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt;

[http://en.wikipedia.org/wiki/Eye_prolapse අක්ෂි ප්‍රපතනය] පග් සුනඛයින් අතර සහ අනෙකුත් මෙම ඛණ්ඩයට අයත් සුනඛ වර්ග අතර දැකිය හැකි රෝග ලක්ෂණයකි. මෙය හිසෙහි නැතිනම් ගෙලෙහි ඇතිවන කම්පන තත්වයක් නිසා හෝ සුනඛයාගේ ගෙල වටා පළඳවන යදමක් හෝ රැහැනක් නිසා උද්ගත විය හැක.&lt;ref&gt;Dogs 101 [http://animal.discovery.com/tv-shows/dogs-101/videos/pug.htm Pug Video]&lt;/ref&gt; සාමාන්‍යයෙන් මෙවැනි  අවස්ථාවල දී සුනඛයාගේ ඇස නැවත කෙවෙනි තුලට යැවීම පශු වෛද්‍ය වරයෙකුගේ අනුදැනුම යටතේ සිදුකල හැකිවන අතර මෙම තත්වය දරුණු වූ අවස්ථා වලදී සුනඛයා ශල්‍යකර්මයකට භාජනය කිරීමට හෝ ඇස සම්පූර්ණයෙන් ඉවත් කිරීමට සිදුවේ.&lt;ref&gt;[http://www.fleetfiretimbers.com/FFT/Articles/Traumatic%20eye%20prolapse.htm Traumatic eye prolapse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009060126/http://www.fleetfiretimbers.com/FFT/Articles/Traumatic%20eye%20prolapse.htm |date=2012-10-09 }}
by  Jeff Grognet, D.V.M., B.Sc.(Agr.)&lt;/ref&gt;

පග් සුනඛයින්ගේ මුහුණ බෙහෙවින් [http://en.wikipedia.org/wiki/Wrinkle රැලි සහිත] වන අතර එම රැලි අතර සම නිතර පිරිසිදුව තබා ගැනීම සිදුකල යුතු වේ. මක්නිසාද යත් එතුල විෂබීජ,රෝගකාරක රැඳීමෙන් අසාධන ඇතිවිය හැකි වන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;wrinkles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pugs.org/indexhealth.htm |title=Pug Health Guide |work=Pugs.org |publisher=''op. cit'' |accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt;

නමින් හැඳින්වෙන සුනඛයාගේ ජගණ කෙවෙනියේ ඇතිවන අසාමාන්‍යතාවය මෙම සුනඛයින්ගෙන් 67%ක පවතින බව &quot;[http://en.wikipedia.org/wiki/Orthopedic_Foundation_for_Animals ඕතොපෙඩික් ෆවුන්ඩේශන් ෆොර් ඇනිමල්ස්]&quot; ආයතනය මඟින් කරන ලද සමීක්ෂණ වලින් තහවුරු වී ඇත. මෙහිදී සමීක්ෂණයට බඳුන් වූ 157ක් වූ සුනඛ වර්ග අතරින් පග් වර්ගය මෙම තත්වයට ගොදුරු වීමේ  සුලභතාවය දෙවන තැන හිමිකර ගනී.&lt;ref name=&quot;ofa&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.offa.org/stats_hip.html |title=Hip Dysplasia Statistics: Hip Dysplasia by Breed |work=OFFA.org |location= |publisher=Ortheopedic Foundation for Animals |accessdate=14 October 2010}}&lt;/ref&gt;

පග් සුනඛයින් [http://en.wikipedia.org/wiki/Mange ඩිමොඩෙක්ටික් මැනේජ්] තත්වයට වැඩිපුරම ගොදුරුවන සුනඛ වර්ග කිහිපය අතරින් එකක් වන අතර ඩිමොඩෙක්ස් නමින්ද මෙම තත්වය හැඳින්වේ. මෙම තත්වය ඇතිවන්නේ සම මතුපිට සිටින පරපෝෂිත මකුණන් සුනඛයාගේ ප්‍රතිශක්තිය දුර්වල වූ අවස්ථා වලදී හානිදායක වීම මඟිනි. මුලදී රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් නොකරන අතර බරපතල හානිදායක තත්වයක් ඇති නොකරයි. පහසුවෙන් සුවකළ හැකිවේ.නමුත් ඇතැම් අවස්ථාවලදී වැඩි නැඹුරු තාවයක් දක්වන සුනඛයින්ට අවයව,පද්ධති වලට සම්බන්ධ ක්‍රියාකාරීත්වයන් හට බලපාන හානිදායක තත්ත්ව පවා ඇතිවිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pugvillage.com/demodex_mange.htm |title=Demodex Mange in Pugs |author= |work=PugVillage.com |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt; මෙම අහිතකර තත්වයට ගොදුරු වීමට ඇති නැඹුරුතාව  ප්‍රවේණිකව සම්ප්‍රේෂණය වන ලක්ෂණයක් බව විශ්වාස කෙරේ. එනිසා මෙම රෝග ලක්ෂණය සහිත සුහුඹුල් සුනඛයන් ප්‍රජනිතයින් ලෙස භාවිත කිරීමෙන් වැලකි සිටී.&lt;ref&gt;[http://www.petmd.com/dog/general-health/evr_dg_demodectic_mange_in_dogs#.UWQrN70XmSo Demodectic Mange in Dogs] ''PetMD'' Article by T. J. Dunn, Jr., DVM. Retrieved 9 April 2013.&lt;/ref&gt; [http://en.wikipedia.org/wiki/BBC බී.බී.සී.] මඟින් පවත්වාගෙන යනු ලැබූ පරික්ෂණාත්මක වාර්තාමය අධ්‍යනයකට අනුව පෙළපත් සුනඛයින් අතර වෙසෙසි අන්තර් අභිජනනයෙන් ලැබූ 10000ක් පග් සුනඛයින්ගේ ජාන කීටුව එම සුනඛයින් අතර සිටින ඒකෛකික සුනඛයින් 50ස දෙනෙකුගේ ජාන කීටුවට සමාන වන ලෙස අභිජනනය සිදුකොට ඇති බව තහවුරු වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pedigree dogs plagued by disease  |author= |newspaper=BBC News |date=19 August 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7569064.stm |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt;

=== බරපතල තත්වයන් ===
[[File:Mops 555.jpg|thumb|right|අධික බර සහිත පග් සුනඛයෙක්. ව්‍යායාම නොමැති වීමෙන් මොවුන් ස්ථුල වීමේ නැඹුරුතාවක් ඇත.]]

අස්ථි ක්ෂයවිමේ [http://en.wikipedia.org/wiki/Necrotizing_meningoencephalitis මෙනින්ජෝඑන්සෙපලයිටිස්] රෝගය (එන්.එම්.ඊ.)පග් සුනඛයාට වැළදීමේ වැඩි ඉඩ ප්‍රස්ථාවක් පවතී. එමෙන්ම පග් සුනඛ එන්සෙපලයිටිස් (පී.ඩී.ඊ. ) ලෙස හඳුන්වන එම රෝගය මඟින් මොලයේ සහ [http://en.wikipedia.org/wiki/Meninges මෙනින්ජිය පටල] වල [http://en.wikipedia.org/wiki/Inflammation ප්‍රදාහය] ඇති කරයි.&lt;ref name=&quot;Merck&quot;&gt;{{cite book|title=The Merck Veterinary Manual|year=2010|publisher=Courier Kendallville, Inc.|location=Kendallville, Indiana|isbn=0-911910-93-X|pages=1119, 1158|edition=10th ed|editor=Cynthia M. Kahn, BA, MA|accessdate=22 March 2013}}&lt;/ref&gt; යෝක්ෂිර් ටියර්, මැල්ටිස් සහ චිහොහෝ වැනි වෙනත් කුඩා සුනඛ වර්ග වලද එන්.එම්.ඊ. රෝගී තත්වය දැකිය හැකිය.&lt;ref name=Merck /&gt; ප්‍රවේණිගත රෝගයක් ලෙස සැලකෙන මෙම රෝගය සඳහා තවමත් ප්‍රතිකර්මයක් සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pugs.org/health/PDEslideshow_files/v3_document.htm |title=Slide 1 |work=Pugs.org |publisher=''op. cit'' |accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt;  මෙම රෝගී තත්වය හේතුවෙන් බොහෝවිට සුනඛයා මිය යාම හෝ මාස කිහිපයක දිගු නින්දකට වැටීම සිදුවන අතර වයස මස 6 සිට අවුරුදු 7 දක්වා වන සුනඛයන් මේ සඳහා ගොදුරු වීමේ වැඩි නැඹුරුතාවයක් පෙන්වයි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.petplace.com/dogs/pug-dog-encephalitis/page1.aspx |title=Pug Dog Encephalitis |author= |work=PugPlace.com |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt; 

මොවුන් [http://en.wikipedia.org/wiki/Cephalic_index#Brachycephalic_animals බ්‍රකිසේෆලික්] සුනඛයන් සමඟ අභිජනනය සිදුකරවීම මඟින්ද හෙමිවර්ටිබ්‍රය් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Hemivertebrae hemivertebrae]) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.barkbytes.com/medical/med0038.htm |title=Hemivertebrae |work=barkbytes.com |location= |publisher= |accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt;සඳහා නැඹුරුතාවක් ඇති කරයි. බ්‍රිටිෂ් බුල් සුනඛයන්ගේ වකුටු වූ වලිගය හෙමිවර්ටිබ්‍රය් ([http://en.wikipedia.org/wiki/Hemivertebrae hemivertebrae]) සඳහා උදාහරණයක් වේ. නමුත් එය කෝකක (coccygeal) කශේරු ප්‍රදේශයේ හැර කශේරුවේ වෙනත් ප්‍රදේශයක ඇති වූ විට අංශබාගය තත්වය ඇතිවිය හැක. කුඩා පග් සුනඛයා වර්ධනය වන කාලය අතරතුර කශේරුවෙහි කශේරුකා නිසි පරිදි පෑස්සී නොමැති අවස්ථාවන්හිදී මෙම තත්වය හටගනී. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කශේරුව පවතින අවකාශය අවිධිමත් ස්වභාවයක් ගන්නා අතර, ඒ හේතුවෙන් [[සුෂුම්නාව]] මත පීඩනයක් ඇතිවිය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mydogbreed.com/pug/pug-health.php |title=Pug Health Management |author= |work=MyDogBreed.com |location= |publisher= |accessdate=26 December 2009}}&lt;/ref&gt;

== හාස්‍යය  ==

2007 මැයි  23 වන දින '[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Onion ද අනියන්]' නැමති ඇමරිකානු මුද්රමණ සමාගම විසින් අන්තර්ජාලයට එක්කර තිබූ වැරදි ලිපියක් මගින් '07 පග්ස්' නැමති ශීර්ෂය යටතේ පහර ගසා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;theonion1&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.theonion.com/content/node/61939 |title=Dog Breeders Issue Massive Recall Of '07 Pugs |work=[[The Onion]] |date=23 May 2007 |accessdate=14 October 2008}} Issue 43•21.
&lt;/ref&gt;  මෙහිදි  පග්ස්ලා හා ඔවුන්ගේ ගතිගුණ වැරදි නිශ්පාදනයක් ලෙස සුනඛ පාලකයන් උපහාසයට ලක් කර තිබුණි.සාක්ෂි වශයෙන් ඔවුන් ගෙනහැර පෑවේ අමැරිකානු පග් සත්ත්ව පලකයන්ගෙ සංගමයෙහි අධ්‍යක්ෂකගේ ප්‍රබන්ධ කවියකි. සුනඛයන් නිසි ක්‍රියාකාරීත්වයක් නොදැක් වීම සම්බන්දයෙන් පග්ස් පාලකයන්ට චෝදනා එල්ල වන අතරම අලුත් පග්ස් සතුන් සන්ධි  ඇනහිටීම , අධික ශරිරය රත්වීම, පරිග්‍රහණය, නිධන්ගත ස්වසන මාර්ගික දුබලතා  සහ උදවු උපකාර නොමැතිව ලිංගික සංසරණයේ නොහැකියාව යන තත්වයන්ට වඩා වැඩි ගැටලු වලට මුහුන පා සිටී. කෙටියෙන්ම සදහන් කළහොත් නවතම පග්ස් සුනඛයන් කෙසේවත් ජීවී අනුරුවක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය.&quot;&lt;ref name=&quot;theonion1&quot; /&gt;

==පග් සුනඛයාගේ ඓතිහාසික සන්වර්ණනයන්==

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:152. Pugs.JPG|1859 දී රචිත &quot;ද ඩෝග් ඉන් හෙල්ත් ඇන්ඩ් ඩිසිස් &quot; නමැති කෘතියෙහි සඳහන් වූ පන්ච් සහ ටෙටි නමැති පග් සුනඛයාගේ සිතුවමක්&quot; 
File:Maria Barbara de Braganza.jpg|මේරියා බාබරා දි බ්‍රගන්සා (1711-1758)
File:LesPortraits de MM. De Béthune Jouant avec un Chien-François-Hubert Drouais-BMA.jpg|මාරකිවුස් දි බෙතුන් හි ළමයින් පග් සුනඛයෙකු සමඟ 1761
File:Goya - The Marquesa de Pontejos.jpg|මකිවුසා දි පොන්ටෙජෝස් පග් සුනඛයෙකු සමඟ 1786
File:François van der Donckt - Portrait of Sylvie de la Rue - WGA06589.jpg|සිල්වි දි ලා රු සර්සාගේ පිළිරුවක්  1810
File:Carl Reichert Mops.jpg|කාල් රිචර්ඩ් විසින් අඳින ලද පග් සුනඛයෙක් (1836-1918)
File:Henry Bernard Chalon - A favorite pug (1802).jpg|පිරිමි පග් සුනඛයෙක්  1802
File:Henriette of Brandenburg-Schwedt by Lisiewski .jpg|පග් සුනඛයෙකු සමඟ සිටින හෙන්රි මේරිගේ පිළිරුවක් 1747 
&lt;/gallery&gt;

== මේවාත් බලන්න ==

* [[Companion dog]]
* [[Lap dog]]
* [[Order of the Pug]]

==සටහන්==

{{Reflist|30em}}


==බාහිර සබැඳුම්==

{{commons}}
{{NIE Poster|Pug|year=1905}}
*{{dmoz|Recreation/Pets/Dogs/Breeds/Toy_Group/Pug|Pugs}}
&lt;!-- DO NOT ADD PRIVATE BREEDERS OR ADVERTISING; IT WILL BE REMOVED --&gt;
&lt;!--Editors: breed registry, club, rescue, and kennel information links are placed on DMOZ, not here--&gt;

{{Chinese dogs}}
{{Toy dogs}}

[[Category:Dog breeds originating in China]]
[[Category:Companion dogs]]</text>
      <sha1>po82b7cciiysf8dv7rq4for7w3fy6mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>දේව දයාවේ මංගල්‍යය ඉරුදිනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53060</id>
    <revision>
      <id>797414</id>
      <parentid>492576</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4883" sha1="prhzg8p2485qiaiqnu1xkomgbdxwe5e" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Beatification of John Paul II (1).jpg|thumb|240px|2011, මැයි 1 දින වතිකානුවේ පැවැත්වුනු ''දේව දයාවේ මංගල්‍යය ඉරුදින'' වෙත ,  [[දෙවන ජුවාම් පාවුළු පාප්වහන්සේගේ පුක සහ ශුද්ධවරයට එසවීම | දෙවන ජුවාම් පාවුළු පාප්වහන්සේගේ භාග්‍යවත්වරයට එසවීම]] අඩංගු වූ අතර මිලියනයකට වඩා වන්දනාකරුවෝ රෝමය වෙත ගියහ.&lt;ref&gt;[http://www.cnsnews.com/news/article/pope-beatifies-john-paul-ii-15-million-f සීඑන්එස් නිවුස් මැයි 2, 2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/vaticancityandholysee/8486488/Pope-John-Paul-II-beatified-in-front-of-audience-of-1.5-million.html ''ඩේලි ටෙලිග්‍රාෆ්'' මැයි 1, 2011]&lt;/ref&gt;]]

'''දේව දයාවේ මංගල්‍යය ඉරුදින''' යනු  [[පාස්කුව|පාස්කුවට]] පසු ඉරුදිනයෙහි, [[පාස්කු අෂ්ටකය|පාස්කු අෂ්ටකයෙහිදී]], [[රෝමානු කතෝලික|රෝමානු කතෝලිකයන්]] මෙන්ම, සමහරක් [[ඇංග්ලිකානු|ඇංග්ලිකානුවන්]] විසින් පවත්වනු ලබන [[සුවිශේෂ මංගල්‍යය|සුවිශේෂ මංගල්‍යයකි]].&lt;ref name=&quot;Brockman2011&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=බ්‍රොක්මාන්|first=නෝබර්ට්|title=එන්සයික්ලොෆීඩියා ඔෆ් සේක්‍රඩ් ප්ලේසර්ස් |url=https://archive.org/details/encyclopediaofsa0001broc|accessdate=26 අප්‍රේල් 2014|date=13 සැප්තැම්බර් 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598846546|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofsa0001broc/page/140 140]|quote=The feast is October 5, and Divine Mercy Sunday is celebrated in the Catholic Church on the first Sunday after Easter. Some Anglican parishes observe it as well.}}&lt;/ref&gt; ජේසුස් වහන්සේ සමගින් එතුමියගේ  සමාසදයෙහි කොටසක් ලෙසින් ශුද්ධවූ [[ෆවුස්තීනා කොවල්ස්කා]] විසින් වාර්තා කරන ලද්දාවූ සහ ජේසුස් වහන්සේ වෙතින් වූ විශේෂ පොරොන්දු සහ සභාව විසින් ප්‍රකාශිත [[අනුග්‍රහය|අනුග්‍රහයන්]] වෙතින් සමන්විත  [[දේව දයාව]]  වෙත [[කතෝලික ඇදහීම]] මත එය මූලික වශයෙන් පදනම්ව ඇත.

ශුද්ධවූ  ෆවුස්තීනා මුනිවරියගේ දිනපොතෙහි සඳහන් වන ආකාරයට, [[දේව දයාව|දේව දයාවේ]] මංගල්‍යය විසින්, ජේසුස් වහන්සේ වෙතින්, දේව දයාවේ ඇදහීම හා සම්බන්ධ, විශාලතම අනුග්‍රහ පොරොන්දු ලබා දෙයි. විශේෂිත වශයෙන්, ජේසුස් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශිත යයි ප්‍රකට වන්නේ, යම් තැනැත්තෙකු [[පාපෝච්චාරණය (ආගම)|පාපෝච්චාරණ]] [[ප්‍රසාදනිධානය]] (පාපෝච්චාරණය දින කිහිපයකට පෙර ලබා ගත හැක) ලබා ගෙන එම දිනයෙහිදී [[දිව්‍ය සත්ප්‍රසාදය|දිව්‍ය සත්පුසාද වහන්සේ]] ලබා ගන්නේ නම්, සියළු පාපයන්ගෙන් සහ දඞුවම් වලින් සමාව ලබයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ මේ පුද්ගලයන් මරණයෙන් පසුව  [[මරණය]] සිදුවීමෙන් ඉක්බිතිව එසැණින් [[ස්වර්ගය]] වෙත පත්වන්නේ  [[ශුද්ධකාග්නිස්ථානය]] (හෝ [[නිරය]]) තුල දුක් විඳීමෙන් තොරවය.

==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>prhzg8p2485qiaiqnu1xkomgbdxwe5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පෙනි බ්ලැක්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58294</id>
    <revision>
      <id>797321</id>
      <parentid>592607</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3403" sha1="lrl00h6jj6e4qd1lva2zfj5ku5aoqt6" xml:space="preserve">[[File:Penny black.jpg|150px|right|thumb|පෙනි බ්ලැක් මුද්දරය]]
[[File:Penny Black sheet.jpg|thumb|right|පළුදු නොවු පෙනි බ්ලැක් මුද්දර කාණ්ඩයක්]]
'''පෙනි බ්ලැක්''' ( ඉංග්‍රීසි: Penny Black ) යනු ලොව පළමු තැපැල් මුද්දරයයි. එය වර්ෂ 1840 මැයි මස 01 වන දිනදි [[බ්‍රිතාන්‍යය|බ්‍රිතාන්‍යයේදි]] එළි දැක්විය එ බ්‍රිතාන්‍යයේ තරුණ වික්ටෝරියා රැජිනගේ රුව සහිතව. මුද්දරය නිල භාවිතයට ගැනිම 1840 මැයි මස 06 වන දින සිට සිදුවිය.  මුද්දරය පැන්ස ( ''පෙනි'' ) එකක් වටිනාකමින් යුතුව නිකුත් විය. පෙනි බ්ලැක් මුද්දර මුද්‍රණය බ්‍රිතාන්‍යයේ [[ලන්ඩන්]] හිදි සිදු කල අතර, වර්ෂ 1840 මැයි මස 01 දින සිට 1841 පෙබරවාරි දක්වා කාල වකවානුවේ මුද්‍රණය සිදු විය.&lt;br&gt;පළුදු නොවු පෙනි බ්ලැක් මුද්දරයක වර්ථමාන දළ තක්සේරු වටිනාකම බ්‍රිතාන්‍ය පවුම් 3,000-4,000 ක් පමණ වේ.   

== දුර්ලභත්වය ==
පෙනි බ්ලැක් යනු වඩාත් දුර්ලභ මුද්දරයක් නොවන අතර, මුද්දර පත්‍ර 286,700 තුල 68,808,000 ක් මුද්දර මුද්‍රණය කරණ ලදි.

== ආශ්‍රිත ලිපි == 
*[[තැපැල් මුද්දර]]
*[[මුද්දර එකතුකිරිම]]
*[[මුද්දර නාමාවලි]]

== මූලාශ්‍ර ==

* {{Cite book |last=Golden |first=Catherine J. |authorlink= |coauthors= |editor= |title=Posting It: The Victorian Revolution in Letter Writing |url=https://archive.org/details/postingitvictori0000gold |year=2009 |publisher=University Press of Florida |isbn= 978-0-8130-3379-2}}

== බාහිර සබැදි ==
{{commons category}}
* [http://www.postalheritage.org.uk/collections/archive/stamps/phillips The digitised R.M. Phillips Collection of Victorian philately] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516100132/http://www.postalheritage.org.uk/collections/archive/stamps/phillips |date=2011-05-16 }}
* [http://www.postalmuseum.si.edu/queen's/worldsfirststamps-list2.html The 1840 Penny Black] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013011410/http://postalmuseum.si.edu/queen%27s/worldsfirststamps-list2.html |date=2016-10-13 }} at the American National Postal Museum
* [http://www.linns.com/howto/refresher/legends_20000904/refreshercourse.asp These stamps are the legends of the hobby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907221700/http://www.linns.com/howto/refresher/legends_20000904/refreshercourse.asp |date=2008-09-07 }} Linn's Stamp News|Linns.com ''Refresher Courses''</text>
      <sha1>lrl00h6jj6e4qd1lva2zfj5ku5aoqt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇරැව්වල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62081</id>
    <revision>
      <id>797469</id>
      <parentid>604635</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T01:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8003" sha1="7h463ccvpl08w8ohz8ma7mbrytph4hk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = ඇරැව්වල
| native_name            =  Arawwala
| settlement_type        = [[ගම]]
| motto                  =
| pushpin_map            = ශ්‍රී ලංකාව
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_caption    =
| latd = 6 | latm =49| lats =50.80| latNS =N
| longd = 79 | longm =56| longs =6.10| longEW =E
| coordinates_type       = region:LK_type:city
| coordinates_display    = inline,title
| subdivision_type       = [[ස්වෛරී රාජ්‍ය ලැයිස්තුව|රට]]
| subdivision_name       = {{ධජය|ශ්‍රී ලංකාව}}
| subdivision_type2      = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පළාත්|පළාත]]
| subdivision_name2      = [[බස්නාහිර පළාත]]
| subdivision_type3      = [[ශ්‍රී ලංකාවේ පරිපාලන දිස්ත්‍රික්ක|දිස්ත්‍රික්කය]]
| subdivision_name3      = [[කොළඹ දිස්ත්‍රික්කය]]
| government_footnotes   =
| leader_party           =
| leader_title           =
| leader_name            =
| unit_pref              = [[Metric system|Metric]]
| area_footnotes         =
| area_total_km2         =
| area_land_km2          =
| area_water_km2         =
| elevation_footnotes    =
| elevation_m            =
| elevation_ft           =
| population_footnotes   =
| population_total       =
| population_as_of       =
| population_note        =
|timezone         = [[Time zone#UTC .2B 6.2C F|ශ්‍රී ලංකා සම්මත වේලා කලාපය]]
|utc_offset       = +5:30
|timezone_DST     = 
|utc_offset_DST   = 
| postal_code_type       = [[තැපැල් සංකේත අංකය]]
| postal_code            = 10230&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://sri-lankan.net/postal_codes/colombo |access-date=2015-10-26 |archive-date=2015-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012051319/http://sri-lankan.net/postal_codes/colombo }}&lt;/ref&gt;
| area_code              =
| website                =
| footnotes              =
}}

'''ඇරැව්වල''' යනු බස්නාහිර පළාතේ, කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ, කැස්බෑව මැතිවරණ කොට්ථාශයට අයත් ගම්මානයකි. මෙම ගම්මානය කොළඹ නගරයේ සිට හයිලෙවල් මාර්ගය (A4) ඔස්සේ කිලෝමීටර් 20ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත.

==ඇරැව්වල ගම==
කැස්බෑව නගර සභාවේ බල ප්‍රදේශය තුල ඇරැව්වල ග්‍රාමය පිහිටා ඇත. එය කැස්බෑව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ටාශය යටතේ ග්‍රාම නිලධාරී වසම් තුනකට බෙදා ඇත. කෘෂිකාර්මික ජීවන රටාවක් සහිත ගම්මානයක් වුවත් කොළඹ නගරයට ආසන්න ග්‍රාමයක් බැවින් එය වර්තමානයේ අර්ධ නාගරීකරණ ලක්ෂණ සහිතව සංවර්ධනය වී ඇත. නිමි ඇඳුම්, සුපිරි වෙළදසැල්, ආහාර පාන අලෙවිසල්, කර්මාන්ත ශාලා, පුද්ගලික අධ්‍යාපන ආයතන (ජාත්‍යන්තර පාසල්), ආදී පහසුකම් වර්තමානයේ වන විට එහි දක්නට ඇත. [[මහරගම]], [[පන්නිපිටිය]], [[කොට්ටාව]], [[පිළියන්දල]], [[බෝකුන්දර]], වැනි නගර ඇරැව්වලට ආසනයෙන් පිහිටා ඇත. ඇරැව්වල පාරම්පරික පහත රට තොවිල්, යාතුකර්ම වලට ප්‍රසිද්ධය. සෞභාග්‍යය, වැස්ස, රෝග නිවාරණය, හා සශ්‍රීකත්වය පතා වාර්ෂිකව [[ගම්මඩුව ශාන්තිකර්මය]] සංවිධානය කරනු ලබයි. &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=ehRThCGiZm4&lt;/ref&gt; [[ඇරැව්වල නන්දිමිත්‍ර]] නැමති ප්‍රවීණ සුප්‍රසිද්ධ කෙටි හා නවකතා කරුවානන්ගේ ගම ලෙස ඇරැව්වල වඩාත් ප්‍රචලිතය.&lt;ref&gt;http://moviespictures.org/biography/Nandimithra,_Arawwala&lt;/ref&gt;

==ග්‍රාම නිලධාරී වසම්==
* ඇරැව්වල උතුර (ග්‍රාම නිලධාරී වසම 581 D)&lt;ref&gt;http://kesbewa.ds.gov.lk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=35&amp;Itemid=68&amp;lang=en{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ඇරැව්වල නැගෙනහිර (ග්‍රාම නිලධාරී වසම 581)
* ඇරැව්වල බටහිර (ග්‍රාම නිලධාරී වසම 581A)

==ඇරැව්වල මංසන්ධිය==
ඇරැව්වල තුන් මං සන්ධියකි. එය මහරගම නගරය දක්වාත්, පිළියන්දල නගරය දක්වාත්, පන්නිපිටිය-මොරකැටිය හයිලෙවල් මාර්ගය දක්වාත් විහිදී යයි. බස් මාර්ග අංක 341මහරගම-පිළියන්දල , 341/2 - මහරගම-බෝකුන්දර /වෑවල, 212/341 මහරගම-මකුළුදූව, යන බස් මාර්ග ඇරැව්වල මංසන්ධිය හරහා දිවේ. &lt;ref&gt;http://www.ceylonlanka.info/2013/01/bus-routes.html&lt;/ref&gt;

==ඇරැව්වල වැදගත් ස්ථාන==
* ඇරැව්වල පුරාණ විහාරස්ථානය
* සිරි විජය නන්දනාරාමය (එගොඩවත්ත පන්සල)
* සිරි විජය සිරිවර්ධනාරාමය (දූවේ පන්සල)
* විද්‍යාලෝක මහා විද්‍යාලය&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.vlmv.sch.lk/ |access-date=2015-10-27 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044701/http://vlmv.sch.lk/ }}&lt;/ref&gt;
* ඇරැව්වල ධර්මපාල විද්‍යාලය
* ලින්ඩ්ෆීල්ඩ් ජාත්‍යන්තර පාසල&lt;ref&gt;http://linfieldinternational.com&lt;/ref&gt;
* ආර්පිකෝ ඩේලි සුපිරි වෙළඳසල&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://www.arpico.com/contents/our_expertise_retail.php#.Vf56TZcav-s |access-date=2015-10-27 |archive-date=2015-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121205824/https://www.arpico.com/contents/our_expertise_retail.php#.Vf56TZcav-s }}&lt;/ref&gt;
* කලර්සෝන් ආයතනය&lt;ref&gt;http://www.colorzonesl.com&lt;/ref&gt;
* ඇරැව්වල මානෙල් කඩේ(අවුරුදු 100කට වඩා පරණ)

==යොමු==

[[ප්‍රවර්ගය:කොළඹ දිස්ත්‍රික්කය]]
[[ප්‍රවර්ගය:කැස්බෑව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:කැස්බෑව]]
[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ නගර සහ ගම්මාන]]</text>
      <sha1>7h463ccvpl08w8ohz8ma7mbrytph4hk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ප්‍රාන්ස් මෙස්මර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68752</id>
    <revision>
      <id>797412</id>
      <parentid>624643</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33004" sha1="gy8mdt4jaehd0kjznb1we5ighfj2ixa" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Franz Anton Mesmer.jpg|thumb|ප්‍රාන්ස් මෙස්මර්]]
'''ප්‍රාන්ස් ප්‍රෙඩිරිච් ඇන්ටන් මෙස්මර්'''  ({{IPAc-en|ˈ|m|ɛ|z|m|ər}};&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/mesmer &quot;Mesmer&quot;]. &lt;/ref&gt; {{IPA-de|ˈmɛsmɐ|lang}};1734 මැයි  23 දින උපත ලැබීය. ඔහු [[ජර්මනිය|ජර්මන්]] ජාතික වෛද්‍යවරයෙකි. මෙත්මා තාරකා විද්‍යාවට හා [[ජොතිෂ්‍ය|ජෝතිෂ්‍ය]] ශ්‍රාස්ත්‍රයට ද වැඩි ඇල්මක් දැක්වීය. ඇනිමල් මැග්නිටිස්ම් හෙවත් සත්ව චුම්භකත්වය යන සංකල්පයේ හා '''ස්වාප්නවේදය''' හෙවත් '''මෝහන ප්‍රතිකාර''' ක්‍රමයේ පියා ලෙස සැලකේ(සත්ව චුම්භකත්වය පිළිබද මෙස්මර්ගේ න්‍යාය පසු කාලයකදී ස්වාප්නය හෙවත් මෝහනය දක්වා දියුණු කැරිණි)..&lt;ref name=&quot;Crabtree&quot;&gt;Crabtree, introduction&lt;/ref&gt;ඔහු විසින් වෛද්‍ය විද්‍යාවට පටහැනි අමුතුම ආකාරයේ ප්‍රතිකාර න්‍රමයක්ලෙස හදුන්වාදුන් චුම්භක බලයෙන් රෝග සුවකිරීමේ කලාවේ කිසිදු විද්‍යාත්මක පදනමක් නැතිබවත් එය මිත්‍යාවක් පමණක් බවත් සදහන් කරමින් මෙම ප්‍රතිකාරය ඔහුට සමකාලීන වෛද්‍යවරුන්ගේ දැඩි විවේචනයන්ට ලක්වූ අතර මෙම නිසාම ඔහුට තම කීර්තිනාමය අහිමිවිය.කෙසේ වෙතත් මෙම ප්‍රතිකාර ක්‍රමයෙන් එවක යුරෝපා සමාජයේ වසංගතයක් සේ පැතිරීතිබූ හිස්ටීරියාව හෙවත් මායා රෝගය සුවකිරීමට හැකිවිය.මෙම ප්‍රතිකර ක්‍රමයේ විද්‍යාත්මක බව සනාථ කිරීමට ඔහු ඉදිරිපත්කල තර්ක සියල්ල විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ හමුවේ ප්‍රතික්ෂේපවිය.මෙම ප්‍රතිකාර ක්‍රමය සොයාගැනීම නිසා ඔහුට ලැබුනේ කීර්තිය නොව අපකීර්තිය පමනි.ඔහුගේ මරණයෙන් වසර කිහිපයකට පසු මේ පිළිබදව පර්යේෂණ සිදුකල ප්‍රංශ ජාතික ස්නායු රෝග විශේෂඥ වෛද්‍යවරයෙකුවූ '''ජින් මාටින් චාකොට්''' විසින් පෙන්වා දුන්නේˑ මෙස්මර්ගේ මෙම ප්‍රතිකාර ක්‍රමය මනසික ප්‍රතිකාර ක්‍රමයක් බවත්  එමගින් රෝගින් සුවවන්නේ චුම්භක බලයක් නිසා නොව මනසට සිදුකරන ස්වංයෝජනා නිසා බවත්ය.ජින් මාටින් චාකොට් විසින් මෙස්මර් ගේ ප්‍රතිකාර ක්‍රමය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කලේයˑචාකොට් මෙය ස්වාප්නය හෙවත් මෝහන ප්‍රතිකාරය යන නමින් හැදින්වීය.
== අධ්‍යාපනය රැකියාව හා විවාහය  ==
මෙස්මර් 1734 දී ඔස්ට්‍රියාවේ ඉසැන්ග් ග්‍රාමයේ දී උපත ලැබීය.ඔහුගේ පියා මාස්ටර ෆොරෙස්ටර් ඇන්ටන් මෙස්මර් නම්විය.(1701— 1747) මව මාරියා  1701—1770).&lt;ref&gt;Prinz&lt;/ref&gt; නම්වූවාය.ඔහු බැවේරියාවේ ඩිලෙන්ගන්හි ජේසු නිකායික පාසලෙන් සිය මූලික අධ්‍යාපනය හැදෑරීමෙන් පසු වියානා විශ්ව විද්‍යාලයෙන් වෛද්‍ය විද්‍යාව හැදෑරීය..1759. ත් 1766 අතර ඔහු  ලතික් භාෂාවෙන් රචනා කල  '''''De planetarum influxu in corpus humanum''''' '''(''On the Influence of the Planets on the Human Body මිනිසාගේ සෞඛ්‍ය කෙරෙහි ග්‍රහ වස්තූන්ගේ බලපෑම'')'''  නම් ග්‍රන්තය ප්‍රකාශයටගත් කළේය.මෙමගින් ග්‍රහලෝකවල බලපෑම මිනිසාට බලපාන ආකාරය පිළිබද විස්තරවෙයි.ව්ශේෂයෙන් රෝග පීඩා ඇතිවීම කෙරේ ග්‍රහ බලපෑම විස්තර කරයිˑමෙය සර් අයිසෙක් නියුටන් ගේ තාරකා විද්‍යාවට නොගැලනේනක් විය.මෙය ජොතිෂ්‍යයට අදාල ක්‍රමයක්ලෙස දැක්විය හැක..&lt;ref&gt;Bloch, xiii&lt;/ref&gt; මෙම සාදක සොරකම් කරගත් කරුණුවලින් සමන්විතයැයි සැළකේ&lt;ref&gt;Pattie, 13ff.&lt;/ref&gt; 

1768 ජනවාරි මාසයේ දී මෙස්මර් ඇනා මාරියා නම් කාන්තාව හා විවාහවිය.ඇන්ටන් මෙස්මර් තම වෛද්‍ය වෘත්තිය ඉතා හොදින් ලාභ අපේක්ෂාවකින් තොරව සිදුකලබව දැක්වේ.ඔහු එකල වැඩි අවදානයක් යොමු කලේ එකල යුරෝපා සමාජයේ වසංගතයක් සේ පැතිරී තිබූ හිස්ටීරියාව හෙවත් මායා රෝගයට ප්‍රතිකාර සොයාගැනීමටය.හිස්ටීරියාව යනු කිසිදු ඖෂධ ප්‍රතිකාරයකින් සුකිරීමට නොහැකිවූ රෝග තත්වයකි.ඔහු විසින් සොයාගත් මෝහන ක්‍රමය මගින් පමණක් එකල මෙම රෝගය සාර්තකව මැඩපවත්වා ගැනීමට හැකිවිය.කෙසේ වෙතත් හිස්ටීරියාව යනු මානසික රෝගයක් බවත් එය ඇතිවන්නේ අවිඥ්ඥානය තුල යටපත්වී ඇති තෘප්තිමත් නොකල ලිංගික ආශයන් මගින් විඥ්ඥානය වෙත ඍණාත්මක ස්වංයෝජනා ඇතිකිරීම නිසා බවත් පසුව මනෝවිශ්ලේෂණවාදීන් විසින් සොයාගත්හ. 
[[ගොනුව:De_planetarum_influxu_in_corpus_humanum_manuscript.jpg|thumb|''De planetarum influxu in corpus humanum'']]

== මෙස්මර්වාදය ==
1774 දී මෙස්මර් ෆ්‍රැන්සිස්කා ඔස්ටලින් නම් වූ හිස්ටීරියා රෝගී කාන්තාවකට ප්‍රතිකාර කරන අතරතුර නව හොයා ගැනීමක් සිදු කිරීමට සමත්විය.මෙහි දී මෙස්මර් හිස්ටීරියා රෝගී කාන්තාවගේ සිරුරේ ස්පර්ශ වන පරිදි කාන්දම් අමිණූ යකඩ දඩු කිහිපයක් තබා පරීක්ෂණයක් සිදු කළේය.මෙහි දී ඇයට තම සිරුර හරහා යම් බලයක් ගමන් කළ බවත් පසුව ක්‍රමයෙන් තම රෝගී තත්වය සුව අතට හැරුන බවත් පැවසීය.මෙස්මර් මෙමගින් නිගමනය කළේ ඇයට ස්පර්ශ වීමට තැබූ කාන්දම් මගින් නොව  සිරුර තුල නිපදවන චුම්භක බලයක් මගින් ඇය සුවවූ බවයි.එය සත්ව ශරීරතුලින් නිපදවන චුම්භක බලයක් ලෙස සැළකූ ඔහු සතුන්ගේ සිරුරින් වුම්භක බලයක් නිපදවන බව විශ්වාස කලේය.සත්ව සිරුරින් නිපදවන චුම්භක බලය සත්ව චුම්භකත්වය ලෙස ඔහු හදුනාගනීː

1775 දී මෙස්මර් තම අදහස ජොනනහ් ජෝෂප් ගැන්සර් ක්‍රියාත්මක කල  මුනිච් විද්‍යා පීඨයට යොමු කළේය.ජොෂප් ගැස්නර ප්‍රතිකාර කරන්නකු හා පූජකවරයෙකු විය.මෙස්මර් සදහන් කළේ මෙම වෛද්‍ය පූජකවරයා ප්‍රතිකාර කිරීමේ දී සත්ව වුම්භකත්වය යොදා ගන්නා බවයි..

මෙස්මර් වරක් තමා සොයාගත් අපූරු වුම්භක සුව කිරීම මගින් 18 හැවිරිදි මාරියා නම් වූ ගායිකාවකට වැළදී තිබූ හිස්ටීරියා රෝගයකට ප්‍රතිකාර කරද්දී එය අසාර්තන විය.මෙම ප්‍රකට ගායිකාව ඔහුගේ ප්‍රතිකාර ක්‍රමයෙන් සුව නොවූ බව දැනගැනීමත් සමග ඔහුට දැඩි අපකීර්තියක් ඇතිවිය.එමනිසා ඔහු වියානාවේ සිට පැරීසියට සංක්‍රමණය විය.මෙහිදී ඔහු තවදුරටත් තම ප්‍රතිකාර ක්‍රමය පිළිබද පර්යේෂණ සිදු කළේය.

ඔහු ප්‍රංශයට පැමිණියද එවකට තිබූ කිසිදු වෛද්‍ය සභාවක් ඔහුව හෝ ඔහුගේ වෛද්‍ය ක්‍රමය පිළිනොගත්හ.එබැවින් ඔහුට හුදෙකලාව තම සේවාන් සිදු කිරීමට සිදුවිය.මෙහ දී ඔහුට චාල්ස් එස්ලන් නම් වූ වෛද්‍ය වරයා හමුවිය.ඔහු මෙස්මර්ට සහය දැක්වීමට ඉදිරිපත්විය.මෙම මිතුරගේ සහය ඇතුව මෙස්මර් මෙස්මර්වාදය පිළිබද පොතක් ප්‍රකාශයට පත්කළේය..&lt;ref&gt;Fenton, 105ff.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mackett, J., ''British Journal of Experimental &amp; Clinical Hypnosis''&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රියාමාර්ගය ===
මෙස්මර් ප්‍රතිකාර කිරීමෙදී කණ්ඩායම් වශයෙන් හෝ එක් රෝගියකු වෙනවෙනම ගෙන ද ප්‍රතිකාර කළේය.ඔහු ප්‍රතිකාර කල අයුරු මෙසේය.ඔහු රෝගියා ඉදිරියෙන් රෝගියාගේ දණහිස් හා මෙස්මර් ගේ දණහිස් ස්පර්ශ වනසේ රෝගියා ඉදිරි පිටින් වාඩිවෙයි.මේ අතර රෝගියාගේ මහපට ඇගිල්ල  තම අඅතින් තදකරමින් එක එල්ලේ රෝගියාගේ දෑස දෙස බලයි.ක්‍රමයෙන් තම අත රෝගියාගේ උරහිස දක්වා ගෙනයයි.යලින් සෙමෙන් අත පහළට ගෙන එන ඔහු රෝගියාගේ ඇගිළි ස්පර්ශ කරයි.ඇතැම් විට ඔහු මෙසේ පැය කිහිපයක්ම ප්‍රතිකාර කරයි.මෙම අවස්ථා වේ දී රෝගීන්ට අමුතු දැනීමත් සමග සුවයක් ලබන බව දැක්වේ..&lt;ref&gt;Gielen &amp; Raymond, 32ff.&lt;/ref&gt;

1780 වනවිට ප්‍රතිකර තවදුරටත් හොදින් කරගෙන ගියේය.මෙහි දී තවත් ඉංග්‍රීසි ජාතික වෛද්‍යවරයෙකු ඔහුට එක්විය. ඔවුන් තවදුරටත් ප්‍රතිකාර නවමගකට යොමු කළහ.ඒ මෙසේය.&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;තරමක් අදුරු වූ කාබරය මැද අඩි එකහමාරක් පමණ උස ඇති බදුනක් තැබීන.මෙය වටා රෝගීන් 20 දෙනකුට පමණ වාඩිවී සිටීමට හැකිවියමෙය පියනකින් වසාතිබුණි.මෙම බදුනේ සිදුර සකසා තිබූ අතර මෙම සිදුරු තුලින් යකඩ බටයක් දමා තිබිණ මෙවා විවිධ දිගින් යුක්ත වූහ.මෙම යකඩ කූරක එක කෙළවරක් රෝගීන්ගේ සිරුර ස්පර්ශ වනලෙස තබා තිබූණි.මෙම බදුන වටා සිටි රෝගීන් සැමටම මෙම යකඩ දඩු ස්පර්ශ වන ලෙසද රෝගීන් ද එකිනෙකා ස්පර්ශයෙන් සමභන්ධ වනලෙස හිදුවා තිබිණ.මෙම අවස්තාවේ දී මෙස්මර් රෝගියා ස්පර්ශ කිරීමෙන් තොරව රෝගියා දෙස එක එල්ලේ බැලීම වැනි ක්‍රම මගින් අවධානය තමාවෙතට යොමු කරගනිමින් ප්‍රතිකාරයේ නිරතවෙයි.මේ ආකාරයට විවිධ අත්හදා බැලීම් නව්‍යකරණය කිරීම් මගින් තම ප්‍රතිකාර ක්‍රමය වැඩිදියුණු කිරීමට මෙස්මර්ට හැකිවිය.

=== විමර්ශනය ===
[[ගොනුව:Franz_Anton_Mesmers_Grabstein_01_Gesamt.jpg|thumb|Mesmer's grave in the cemetery in Meersburg, Germany.]]
1784 දී මෙස්මර්ගේ ඉල්ලීමකින් තොරව දාසයවන ලුවී රජතුමා විසින් මෙස්මර්ගේ චුම්භක ප්‍රතිකාර ක්‍රමය පිළිබද පරික්ෂා කිරීමට හතර දෙනකුගෙන් යුත් වෛද්‍ය කමිටුවක් පත්කළේය.මෙම කමිටුවේ ඉල්ලීම පරිදි තවත් අයකු පත් කළේය.ඒ අනුව පංච පුද්ගල කමිටුක් ඉදිරියට මෙස්මර් යොමුකරනලදී.මෙම කමිටුවට රාජකීය විද්‍යා ඇකඩමිය නියොජනය කරමින් රසායන විද්‍යාඥ ඇන්ටකී ලැවොයිස්ටර්ද(Antoine Lavoisier),වෛද්‍ය ජෝසප් ගිල්ටන්(Joseph-Ignace Guillotin),තාරකා වි්‍ද්‍යඥ ජීන් සිල්වේන් බෙලි(Jean Sylvain Bailly) සහ ඇරිකන් තානාපති වරයෙකුවූ බෙන්ජමින් ෆ්‍රෑන්ක්ලින් යන අය සාමාජිකත්වය දැරීය.

මෙම කමිටුව මගින් මෙස්මර්ගේ චුම්භක ප්‍රතිකාර ක්‍රමය පිළිබද විද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක නිරතවිය.මෙම පරීක්ෂණ මගින් මෙස්මර් සදහන් කළ සත්ව චුම්භකත්වය පිළිබද න්‍යාය සාවද්‍ය බව ඔප්පුවිය.ඔහු භාවිතකල රසායනික දියර වලට හෝ චුම්භකයන්ට රෝග සුව කිරීමේ කිසිදු බලයක් නැතිබව අවධාරණය විය ඔහුගේ ප්‍රතිකාර ක්‍රමය හුදු මවාපෑමක් පමණක්බව මෙම පරීක්ෂකයන් මතය විය.කෙසේ වෙතත් එක් පරීක්ෂකයෙකු පමණක් තවදුරටත් මේගැන සොයා බැලිය යුතුයැයි පවසන ලදී.මෙයින් ලැබුන අපකීර්තිය නිසා මෙස්මර් දැඩි පීඩනයකව පත්විය.

1784 අගෝස්තු මාසයේ මෙස්මරික් සමාජය(Mesmeric society) වෙ පැමිනෙන ඔහු 1785 දී ප්‍රංශයේ පැරින් නගරයට පිටත්වී යයි.1790 දී යලිත් වියානා නුවරට පැමිනෙන ඔහු තම නිවස විකුණා දමා නැවත ප්‍රංශයේ පැරිස් නුවර වෙත පිටත්වී යයි.ඒ වනවිට ඔහුගේ බිරිද මියගොස් තිබිණ.

ප්‍රංශයට පැමිණි මෙස්මර් තවදුරටත් තම ප්‍රතිකාර ක්‍රමය දියුණු කරමින් හිස්ටීරියා රෝගීන් රැසක් සුවපත් කිරීමට දායකවිය.බොහෝ වෛද්‍යවරු මෙස්මර්ගේ වුම්භක ප්‍රතිකාර ක්‍රමය විද්‍යාත්මක නොවනබව පැවසුවද රහසින් මෙම ක්‍රමය අනුගමනය කළේය.මෙමගින් බොහෝ හිස්ටීරියා රෝගීන් සුවය ලැබුවද එහි විද්‍යාත්මක සංන්සිද්දිය කිසිවකුට වටහාගත නොහැකිවිය.මෙස්මර් ජීවත්ව සිටි කාලයේ දී මෙම ප්‍රතිකාර ක්‍රමයේ විද්‍යාත්මක සත්‍ය වටහා නොගත් නිසා මනෝ විද්‍යාෙව් සුවිශේෂි ප්‍රතිකාර ක්‍රමයක්වූ ස්වාප්නය හෙවත් මෝහන ප්‍රතිකාර ක්‍රමය සොයාගත් මෙස්මර්ට එම සොයා ගැනීම නිසා ලබිය යුතුව තිබූ ගෞරවය නොලැබුනු අතර නින්දා අපහාස පමණක් ලැබුණිමෙහි විද්‍යාත්මක බව සොයා ගන්නේ සුප්‍රකට ස්නායු විශේෂඥ වෛද්‍යවරයෙකු වූ ප්‍රංශ ජාතික '''ජීන් මාටින් චාකොට්''' විසිනි.චාකොට් මෙම ප්‍රතිකාරය ස්වාප්නය හෙවත් මෝහනය ලෙස නම් කළේය.

== සේවය ==
* ''De planetarum influxu in corpus humanum'' (''Über den Einfluss der Gestirne auf den menschlichen Körper''; &quot;The Influence of the Planets on the Human Body&quot; / original language: Latin) (1766).
* ''Mémoire sur la découverte du magnetisme animal'', Didot, Genf und Paris 1779 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k75421p.r (Digitalisat)]
* ''Sendschreiben an einen auswärtigen Arzt über die Magnetkur'' (&quot;Circulatory letter to an external[?] physician about the magnetic cure&quot; / original language: German) (1775).
* ''Théorie du monde et des êtres organisés suivant les principes de M….'', Paris, 1784 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k107858b (Digitalisat)]
* ''Mémoire de F. A. Mesmer,...sur ses découvertes'', 1798 - 1799 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k75473x.r=memoire%20de%20mesmer%20su (Digitalisat)]
* ''Mesmerismus oder System der Wechselwirkungen. Theorie und Anwendung des thierischen Magnetismus'' (&quot;Mesmerism or the system of inter-relations. Theory and applications of animal magnetism&quot; / original language: German) (1814). Edited by Karl Christian Wolfart: ''Mesmerismus. Oder System der Wechselwirkungen, Theorie und Anwendung des thierischen Magnetismus als die allgemeine Heilkunde zur Erhaltung des Menschen. Mit dem Bildniß des Verfassers und 6 Kupfertafeln''. Nikolai, Berlin 1814 [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10287671_00005.html Digitalisat]

== සටහන් ==
{{Reflist|2}}

== සබැදුම් ==
* &quot;Report of the Commissioners Charged by the King in the Examination of Animal Magnetism&quot; (originally published 1784), English translation in ''Skeptic'', the magazine of the Skeptic Society, Vol. 4, no. 3, 1996.
* {{Cite journal|author=|trans_title=Classics: Memoir on the Discovery of Animal Magnetism (Franz A. Mesmer)|language=Spanish|journal=Actas luso-españolas de neurología, psiquiatría y ciencias afines|volume=1|issue=5|pages=733–9|date=Sep 1973|pmid=4593210|PMID=4593210|title=Classics: Memoir on the Discovery of Animal Magnetism (Franz A. Mesmer)|issn=0300-5062|ISSN=0300-5062}}
* {{Cite journal|author=Akstein D|trans_title=Mesmer, the Precursor of Spiritual Medicine (I)|language=Portuguese|journal=Revista Brasileira de Medicina|volume=24|issue=4|pages=253–7|date=April 1967|pmid=4881184|PMID=4881184|title=Mesmer, the Precursor of Spiritual Medicine (I)|issn=0034-7264|ISSN=0034-7264}}
* Crabtree, Adam (1988).  ''Animal Magnetism, Early Hypnotism, and Psychical Research, 1766–1925 – An Annotated Bibliography''. White Plains, NY: Kraus International. ISBN 0-527-20006-9
* {{Cite book|last=Darnton|first=Robert|title=Mesmerism and the End of the Enlightenment in France|url=https://archive.org/details/mesmerismendofen0000darn|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|year=1968|isbn=0-674-56951-2|ISBN=0-674-56951-2}}
* {{Cite journal|author=Eckert H|trans_title=An Unknown Portrait of Franz Anton Mesmer|language=German|journal=Gesnerus|volume=12|issue=1–2|pages=44–6|year=1955|pmid=13305809|PMID=13305809|title=An Unknown Portrait of Franz Anton Mesmer|issn=0016-9161|ISSN=0016-9161}}
* {{Cite book|last=Ellenberger|first=Henri|title=The Discovery of the Unconscious|url=https://archive.org/details/discoveryofuncon00ellerich|publisher=Basic Books|location=New York|year=1970|isbn=0-465-01672-3|ISBN=0-465-01672-3}}
* {{Cite book|last=Fenton|first=Peter Robert|title=Shaolin Nei Jin Qi Gong: Ancient Healing in the Modern World|date=1996|publisher=Samuel Weiser|location=York Beach|isbn=0-87728-876-3|ISBN=0-87728-876-3}}
* {{Cite journal|author=Forrest D|title=Mesmer|journal=The International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis|volume=50|issue=4|pages=295–308|date=October 2002|pmid=12362948|PMID=12362948|doi=10.1080/00207140208410106|DOI=10.1080/00207140208410106|issn=0020-7144|ISSN=0020-7144}}
* {{Cite journal|author=Gallo DA, Finger S|title=The Power of a Musical Instrument: Franklin, the Mozarts, Mesmer, and the Glass Armonica|journal=History of Psychology|volume=3|issue=4|pages=326–43|date=November 2000|pmid=11855437|PMID=11855437|doi=10.1037/1093-4510.3.4.326|DOI=10.1037/1093-4510.3.4.326|issn=1093-4510|ISSN=1093-4510}}
* {{Cite book|last1=Gielen|first1=Uwe|last2=Raymond|first2=Jeannette|editor1-last=Rich|editor1-first=Grant|editor2-last=Gielen|editor2-first=Uwe|title=Pathfinders in international psychology|date=2015|publisher=Information Age Publishing|location=Charlotte, NC|pages=25–51|chapter=The curious birth of psychological healing in the Western World (1775-1825): From Gaβner to Mesmer to Puységur.}}
* {{Cite book|last=Gould|first=Stephen|title=Bully for Brontosaurus|url=https://archive.org/details/bullyforbrontosa00step|publisher=Norton|location=New York|year=1991|isbn=0-393-30857-X|ISBN=0-393-30857-X}}
* {{Cite journal|author=Gravitz MA|title=The First Use of Self-Hypnosis: Mesmer Mesmerizes Mesmer|journal=The American Journal of Clinical Hypnosis|volume=37|issue=1|pages=49–52|date=July 1994|pmid=8085546|PMID=8085546|issn=0002-9157|ISSN=0002-9157|doi=10.1080/00029157.1994.10403109|DOI=10.1080/00029157.1994.10403109}}
* {{Cite journal|author=Iannini R|trans_title=Mesmer and Mesmerism|language=Italian|journal=Medicina nei Secoli|volume=4|issue=3|pages=71–83|year=1992|pmid=11640137|PMID=11640137|title=Mesmer and mesmerism|issn=0394-9001|ISSN=0394-9001}}
* {{Cite journal|author=Kihlstrom JF|title=Mesmer, the Franklin Commission, and Hypnosis: A Counterfactual Essay|journal=The International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis|volume=50|issue=4|pages=407–19|date=October 2002|pmid=12362956|PMID=12362956|doi=10.1080/00207140208410114|DOI=10.1080/00207140208410114|issn=0020-7144|ISSN=0020-7144}}
* {{Cite journal|author=Lopez CA|title=Franklin and Mesmer: An Encounter|journal=[[Yale Journal of Biology and Medicine]]|volume=66|issue=4|pages=325–31|date=Jul 1993|pmid=8209564|PMID=8209564|pmc=2588895|PMC=2588895|issn=0044-0086|ISSN=0044-0086}}
* {{Cite journal|author=Mackett, J|title=Chinese Hypnosis|journal=British Journal of Experimental &amp; Clinical Hypnosis|volume=6|issue=2|pages=129–130|date=June 1989|issn=0265-1033|ISSN=0265-1033}}
* {{Cite journal|author=Makari GJ|title=Franz Anton Mesmer and the Case of the Blind Pianist|journal=Hospital and Community Psychiatry|volume=45|issue=2|pages=106–10|date=February 1994|pmid=8168786|PMID=8168786|url=http://ps.psychiatryonline.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=8168786|issn=0022-1597|ISSN=0022-1597|doi=10.1176/ps.45.2.106|DOI=10.1176/ps.45.2.106|access-date=2016-09-29|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220141633/http://ps.psychiatryonline.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=8168786|url-status=dead}}
* {{Cite book|last=Mesmer|first=Franz|title=Mesmerism|url=https://archive.org/details/mesmerismtransla0000mesm|publisher=W. Kaufman|location=Los Altos|year=1980|isbn=0-913232-88-2|ISBN=0-913232-88-2}}
* {{Cite journal|author=Miodoński L|trans_title=Romantic Medicine in Germany as the Philosophical Explication for Understanding the World and Man - Mesmer and Mesmerism|language=Polish|journal=Medycyna Nowozytna|volume=8|issue=2|pages=5–32|year=2001|pmid=12568094|PMID=12568094|title=Romantic Medicine in Germany as the Philosophical Explication for Understanding the World and Man - Mesmer and Mesmerism|issn=1231-1960|ISSN=1231-1960}}
* {{Cite journal|author=Parish D|title=Mesmer and His Critics|journal=New Jersey Medicine: The Journal of the Medical Society of New Jersey|volume=87|issue=2|pages=108–10|date=February 1990|pmid=2407974|PMID=2407974|issn=0885-842X|ISSN=0885-842X}}
* {{Cite book|last=Pattie|first=Frank|title=Mesmer and Animal Magnetism|publisher=Edmonston Pub|location=Hamilton|year=1994|isbn=0-9622393-5-6|ISBN=0-9622393-5-6}}
* {{Cite journal|author=Pattie FA|title=A Mesmer-Paradis Myth Dispelled|journal=The American Journal of Clinical Hypnosis|volume=22|issue=1|pages=29–31|date=July 1979|pmid=386774|PMID=386774|issn=0002-9157|ISSN=0002-9157|doi=10.1080/00029157.1979.10403997|DOI=10.1080/00029157.1979.10403997}}
* {{Cite book|last=Prinz|first=Armin|title=Mesmer, Franz Anton ''in:'' Neue Deutsche Biographie 17|publisher=|location=|year=1994|isbn=|ISBN=}}  http://www.deutsche-biographie.de/pnd118581309.html
* {{Cite journal|author=Schott H|title=Die Mitteilung des Lebensfeuers. Zum therapeutischen Konzept von Franz Anton Mesmer (1734-1815)|journal=Medizinhistorisches Journal|volume=17|issue=3|pages=195–214|year=1982|pmid=11615917|PMID=11615917|issn=0025-8431|ISSN=0025-8431}}
* {{Cite journal|author=Schott H|trans_title=Mesmer, Braid and Bernheim: On the History of the Development of Hypnotism|language=German|journal=Gesnerus|volume=41|issue=1–2|pages=33–48|year=1984|pmid=6378725|PMID=6378725|title=Mesmer, Braid and Bernheim: On the History of the Development of Hypnotism|issn=0016-9161|ISSN=0016-9161}}
* {{Cite journal|author=Shultheisz E|trans_title=Mesmer and Mesmerism|language=Hungarian|journal=Orvosi Hetilap|volume=106|issue=|pages=1427–30|date=July 1965|pmid=14347842|PMID=14347842|title=MESMER AND MESMERISM|issn=0030-6002|ISSN=0030-6002}}
* {{Cite journal|author=Spiegel D|title=Mesmer Minus Magic: Hypnosis and Modern Medicine|journal=The International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis|volume=50|issue=4|pages=397–406|date=October 2002|pmid=12362955|PMID=12362955|doi=10.1080/00207140208410113|DOI=10.1080/00207140208410113|issn=0020-7144|ISSN=0020-7144}}
* {{Cite journal|author=Stone MH|title=Mesmer and His Followers: The Beginnings of Sympathetic Treatment of Childhood Emotional Disorders|journal=History of Childhood Quarterly|volume=1|issue=4|pages=659–79|date=Spring 1974|pmid=11614567|PMID=11614567|issn=0091-4266|ISSN=0091-4266|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childrenshealth.html|format=Free full text}}
* {{Cite journal|author=Voegele GE|title=The Relation of Mesmer to Mozart|journal=The American Journal of Psychiatry|volume=112|issue=10|pages=848–9|date=April 1956|pmid=13302494|PMID=13302494|url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=13302494|issn=0002-953X|ISSN=0002-953X|doi=10.1176/ajp.112.10.848|DOI=10.1176/ajp.112.10.848}}
* {{Cite journal|author=Watkins D|title=Franz Anton Mesmer: Founder of Psychotherapy|journal=Nursing Mirror and Midwives Journal|volume=142|issue=22|pages=66–7|date=May 1976|pmid=778805|PMID=778805|issn=0143-2524|ISSN=0143-2524}}

== බාහිර සබැදුම් ==
* {{Wayback|date=20040710162753|url=http://www.unbf.ca/psychology/likely/readings/mesmer.htm|title=Mesmer's 27 Propositions}}
* &lt;span&gt;&lt;span&gt;[[File:Wikisource-logo.svg|link=|13x13පික්]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;cite class=&quot;citation encyclopaedia&quot;&gt;&quot;[[wikisource:The American Cyclopædia (1879)/Mesmer, Friedrich Anton|Mesmer, Friedrich Anton]]&quot;. &lt;/cite&gt;&lt;cite class=&quot;citation encyclopaedia&quot;&gt;''The American Cyclopædia''. 1879.&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AFranz+Mesmer&amp;rft.atitle=Mesmer%2C+Friedrich+Anton&amp;rft.btitle=The+American+Cyclop%C3%A6dia&amp;rft.date=1879&amp;rft.genre=bookitem&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &lt;span&gt;     &lt;/span&gt;
* &quot;Condorcet and mesmerism: a record in the history of scepticism&quot;, Condorcet manuscript (1784), online and analyzed on ''[http://www.bibnum.education.fr/sciences-humaines-et-sociales/diffusion-des-sciences/sur-les-raisons-qui-m-ont-empeche-jusqu-ici-de Bibnum]'' &lt;small&gt;[click 'à télécharger' for English version]&lt;/small&gt;.

[[ප්‍රවර්ගය:මනෝ විද්‍යාඥයන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:මනෝවේදය]]</text>
      <sha1>gy8mdt4jaehd0kjznb1we5ighfj2ixa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විකිපීඩියා පරිපාලකවරු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69160</id>
    <revision>
      <id>797324</id>
      <parentid>384105</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7109" sha1="pzdlco3xcjhgummfrjzfwl2boy9swk3" xml:space="preserve">{{ස්වයංආශ්‍ර|පරිපාලකවරුන් පිළිබඳ විකිපීඩියා ප්‍රතිපත්ති පිටුව සඳහා, [[විකිපීඩියා:පරිපාලකවරු]] බලන්න.}}
[[ගොනුව:Wikipedia Administrator.svg|thumb|විකිපීඩියාවෙහි පරිපාලකවරුන් සාමාන්‍යයෙන් නිරූපණය කරන නිරූපකය]]

[[විකිපීඩියා]] නම් අන්තර්ජාල විශ්වකෝෂය තුල, පරිපාලක ධූරය සඳහා සාර්ථක ඉල්ලීමකින් අනතුරුව, විශ්වාසදායක පරිශීලකයන් '''පරිපාලකයන්''' ලෙසින් පත් කල හැකිව ඇත&lt;ref name=&quot;works&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=හවු විකිපීඩියා වර්ක්ස් |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0 |last1=අයියර්ස්|first1=ෆෝබි|last2=මැතිව්ස්|first2=චාල්ස්|last3=යේට්ස්|first3=බෙන්|publisher=[[නෝ ස්ටාර්ච් ප්‍රෙස්]]|year=2008|isbn=9781593271763}}&lt;/ref&gt;{{rp|327}}. [[සිංහල විකිපීඩියාව|සිංහල විකිපීඩියාවෙහි]] පරිපාලකවරුන් {{NUMBEROFADMINS}} සංඛ්‍යාවක් සිටිති &lt;ref name=WP&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=විකිපීඩියා:පරිපාලකවරු|url=https://si.wikipedia.org/wiki/විකිපීඩියා:පරිපාලකවරු|website=විකිපීඩියා|publisher=විකිමාධ්‍ය පදනම|accessdate=29 ජූලි 2015}}&lt;/ref&gt; ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} වන විට). අනෙකුත් සංස්කාරකවරුන් හා සසඳන විට, පරිපාලකවරුන්ට අමතර තාක්ෂණික වරප්‍රසාද තිබේ.

විකිපීඩියාවෙහි පරිපාලකයෙක් වීම යන්න බොහෝ විට නිරූපණය කෙරෙන්නේ  &quot;පිසදමනය දීම [හෝ ගැනීම]&quot; ලෙසින් වන අතර,&lt;ref name=WP/&gt; එය වෙනත් තැන්හීද එලෙසින්ම භාවිතා වන ප්‍රකාශයකි.&lt;ref name=Mop&gt;{{උපන්‍යාස ජර්නල් | url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1358871 | title=ටේකිං අප් ද මොප්: අයිඩෙන්ටිෆයිං ෆියුචර්  විකිපීඩියා ඇඩ්මිනිස්ට්‍රේටර්ස් |author1=බර්ක්, මොයිරා |author2=ක්‍රෝට්, රොබට් | journal=CHI '08 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems |date=අප්‍රේල් 2008 | pages=3441–3446 | doi=10.1145/1358628.1358871}}&lt;/ref&gt; 2006 වසරෙහිදී  ''[[ද නිව්යොර්ක් ටයිම්ස්]]'' පුවත්පත වාර්තා කලේ, විකිපීඩියාව තුල එකල සිටි 1,000 පමණ පරිපාලකවරු , &quot;භූගෝලීය වශයෙන් ප්‍රකීර්ණක&quot; බවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=http://www.nytimes.com/2006/06/17/technology/17wiki.html?pagewanted=all&amp;_r=0 | title=ග්‍රොයිං විකිපීඩියා රිෆයින්ස් ඉට්ස්  'එනිවන් කැන් එඩිට්' පොලිසි | work=[[ද නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස්]] | date=17 ජූනි 2006 | accessdate=23 ජනවාරි 2014 | author=හැෆ්නර්, කැටී}}&lt;/ref&gt; 

==භූමිකාව==
පරිපාලක වරප්‍රසාද ප්‍රදානය ලැබුමෙන් අනතුරුව, කිසියම් රාජකාරි ඉටු කරනු වස් පරිශීලකයෙකුට අමතර කෘත්‍යයන් සඳහා සම්ප්‍රවේශයන් ලැබෙයි.&lt;ref name=Atlantic&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් | url=http://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/07/3-charts-that-show-how-wikipedia-is-running-out-of-admins/259829/ | title=3 චාට්ස් දැට් ෂෝ හවු විකිපීඩියා ඊස් රනිං අවුට් ඔෆ් ඇඩ්මින්ස් | work=[[දි ඇට්ලෑන්ටික්]] | date=16 ජූලි 2012 | accessdate=23 ජනවාරි 2014 | author=මෙයර්, රොබින්සන්}}&lt;/ref&gt; මේවා අතර,  &quot;අපිරිසිදු දේ ශුද්ධ පවිත්‍ර කිරීම&quot;,&lt;ref name=&quot;works&quot; /&gt; නුසුදුසු යැයි සැලකෙන ලිපි මකා දැමීම, පිටු ආරක්ෂණය කිරීම (එම පිටුව සඳහා සංස්කරණ වරප්‍රසාද සීමා කිරීම),&lt;ref name=&quot;wikicollab&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=විකි: වෙබ් කලැබරේෂන් |last1=එබර්ස්බැක්|first1=අන්ජා|last2=අඩෙලං|first2=ඇන්ඩ්‍රියා|last3=ඩුවෙක්|first3=ගන්ටර්|last4=ග්ලේසර්|first4=මාකුස්|last5=හෙයිග්ල්|first5=රිචඩ්|last6=වාර්ටා|first6=ඇලෙක්සැන්ඩර්|publisher=ස්ප්‍රිංජර්|year=2008|isbn=9783540681731}}&lt;/ref&gt;{{rp|66}} සහ කඩාකප්පල්කාරී පරිශීලකයන්ගේ ගිණුම්  [[වාරණය (අන්තර්ජාලය)|වාරණය කිරීම]] වෙයි. &lt;ref name=&quot;works&quot; /&gt;&lt;ref name=Atlantic /&gt; පරිශීලකයෙක් වාරණය කිරීම සිදු කල යුත්තේ [[විකිපීඩියා#ප්‍රතිපත්ති සහ නීති |විකිපීඩියාවේ ප්‍රතිපත්ති]] වලට අනුකූලව වන අතර මෘදුකාංග විසින් ස්ථීර ලෙසින් [[ලොගගොනුව|ලොග ගත කෙරෙන]] වාරණය සඳහා හේතුව සඳහන් කල යුතුය.&lt;ref name=&quot;works&quot; /&gt;{{rp|401}}&lt;ref name=&quot;wikicollab&quot; /&gt;{{rp|120}} &quot;සංස්කරණ වාසි දිනීම&quot; සඳහා මෙම වරප්‍රසාදය භාවිතා කිරීම නුසුදුසු බවට සැලකෙයි.&lt;ref name=&quot;works&quot; /&gt;

==ආශ්‍රිත==
{{කොමන්ස්ප්‍රවර්ග |Wikipedia administrators}}
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}}</text>
      <sha1>pzdlco3xcjhgummfrjzfwl2boy9swk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නැමීබියාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69433</id>
    <revision>
      <id>797349</id>
      <parentid>795575</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257200" sha1="nf5rhulsmph66l9k70y7x6jbvz6rzt3" xml:space="preserve">{{Coord|22|S|17|E|type:country_region:NA|display=title}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = නැමීබියා ජනරජය
| common_name            = නැමීබියාව
| native_name            = {{collapsible list 
  |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%;
  |title = Name in national languages
| {{Infobox
| subbox=yes
| bodystyle=font-size:78%;font-weight:normal;
| rowclass1 = mergedrow 
| label1 = [[අෆ්‍රිකාන්ස්]]:
| data1  = {{lang|af|Republiek van Namibië}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |title=Communal Land Reform Act, German |publisher=Government of Namibia. |access-date=18 February 2016 }} {{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| rowclass2 = mergedrow
| label2 = [[ජර්මන්]]:
| data2  = {{lang|de|Republik Namibia}} &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |title=Communal Land Reform Act, Afrikaans |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| rowclass3 = mergedrow 
| label3 = [[Khoekhoe language|Khoekhoegowab]]:
| data3  = {{lang|naq|Republiki Namibiab dib}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |title=Communal Land Reform Act, Khoekhoegowab |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| rowclass4 = mergedrow 
| label4 = [[ඔෂිවම්බෝ]]:
| data4  = {{lang|kj|Orepublika yaNamibia}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |title=Communal Land Reform Act, Oshiwambo |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |archive-date=1 March 2016}}&lt;/ref&gt;
| rowclass5 = mergedrow 
| label5 = [[හෙරෙරෝ]]:
| data5  = {{lang|hz|Orepublika yaNamibia}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Herero.pdf |title=Communal Land Reform Act, Otjiherero |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 }} {{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| rowclass6 = mergedrow 
| label6 = [[ක්වංගලි]]:
| data6  = {{lang|kwn|Republika zaNamibia}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |title=Communal Land Reform Act, Rukwangali |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| rowclass7 = mergedrow 
| label7 = [[සෙට්ස්වානා]]:
| data7  = {{lang|tn|Rephaboliki ya Namibia}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |title=Communal Land Reform Act, Setswana |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| rowclass8 = mergedrow 
| label8 = [[ලෝසි]]:
| data8  = {{lang|loz| Namibia ye Lukuluhile}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |title=Communal Land Reform Act, Lozi |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
}}
| image_flag             = Flag of Namibia.svg
| flag_caption           = ජාතික ධජය
| image_coat             = Coat of arms of Namibia.svg
| symbol_type            = රාජ්‍ය ලාංඡනය
| national_motto         = &quot;එකමුතුකම, නිදහස, යුක්තිය&quot;
| national_anthem        = &quot;[[නැමීබියාව, නිර්භීත දේශය]]&quot;
&lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File:Namibia (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Namibia AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}}
| map_caption            = 
| capital                = වින්ඩ්හෝක්
| coordinates            = {{Coord|22|34|S|17|5|E|type:city_region:NA}}
| largest_city           = වින්ඩ්හෝක්
| official_languages     = ඉංග්‍රීසි
| national_languages     = {{unbulleted list
|අෆ්‍රිකාන්ස්
|ජර්මානු
|කොකෝ
|ඕවාම්බෝ
|හිරියෝ
|ක්වංගලි
|ට්ස්වානා
|ලෝසි
}}
| regional_languages     = {{unbulleted list 
| කුං භාෂා
| ජීසිරිකු භාෂා
| ම්බුකුෂු භාෂා
}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
| 49% ඕවම්බෝ මිනිසුන්
| 9.2% කවන්ගෝ ජනතාව
| 8.0% නැමීබියාවේ වර්ණවත් පුද්ගලයන් (බැස්ටර් ඇතුළුව)
| 8.0% සුදු නැමීබියානුවන්
| 7.0% හෙරෙරෝ ජනතාව
| 7.0% දමර ජනතාව
| 4.7% නම මිනිස්සු
| 3.5% ලෝසි ජනතාව
| 3.0% සැන් ජනතාව
| 0.6% ට්ස්වානා ජනයා
| 0.5% වෙනත් අය
}}
| ethnic_groups_year     = 2014
| religion               = 87.9% ක්‍රිස්තියානි&lt;br&gt;
- 43.7% ලුතරන්වාදය&lt;br&gt;
- 22.8% කතෝලික&lt;br&gt;
- 17.0% ඇංග්ලිකානුවාදය&lt;br&gt;
- 4.4% වෙනත් ක්‍රිස්තියානි නිකායන්&lt;br&gt;
10.2% සාම්ප්‍රදායික ඇදහිලි&lt;br&gt;
1.6% ආගමක් නොමැති&lt;br&gt;
0.3% වෙනත්
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite web | title=Namibia Demographic and Health Survey 2013 | publisher=The Namibia Ministry of Health and Social Services (MoHSS) and ICF International | date=September 2014 | url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR298/FR298.pdf | access-date=5 July 2021 | page=30}} Only people between 15 and 49 years of age were surveyed.&lt;/ref&gt;
| demonym                = නැමීබියානු
| government_type        = ඒකීය, අර්ධ ජනාධිපති ජනරජය&lt;ref name=&quot;Dual&quot; /&gt;
| leader_title1          = ජනාධිපති
| leader_name1           = නන්ගොලෝ ම්බුම්බා
| leader_title2          = උප ජනාධිපති
| leader_name2           = නෙතුම්බෝ නන්දි-න්ඩයිට්වාහ්
| leader_title3          = අගමැති
| leader_name3           = සාරා කුගොන්ගෙල්වා
| leader_title4          = නියෝජ්‍ය අගමැති
| leader_name4           = ජෝන් මුටෝර්වා
| leader_title5          = අගවිනිසුරු
| leader_name5           = පීටර් ෂිවුට්
| legislature            = පාර්ලිමේන්තුව
| upper_house            = ජාතික සභාව
| lower_house            = ජාතික රැස්වීම
| sovereignty_type       = [[දකුණු අප්‍රිකාව]] වෙතින් නිදහස
| established_event1     = ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව
| established_date1      = 1990 පෙබරවාරි 09
| established_event2     = ස්වාධීනත්වය
| established_date2      = 1990 මාර්තු 21
| area_km2               = 825,615
| area_rank              = 34 වෙනි
| area_sq_mi             = 318,696 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = නොසැලකිය හැකි
| population_estimate    = 2,777,232&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Namibia|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 141 වෙන්
| population_density_km2 = 3.2
| population_density_sq_mi = 6.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 235 වෙනි
| GDP_PPP                = {{increase}} ඇ.ඩො. බිලියන 30.663&lt;ref name=&quot;IMFWEO.NA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=728,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 (Namibia) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=18 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $11,603&lt;ref name=&quot;IMFWEO.NA&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 45 වෙනි
| GDP_nominal            = {{increase}} ඇ.ඩො. බිලියන 12.647&lt;ref name=&quot;IMFWEO.NA&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} ඇ.ඩො. 4,786&lt;ref name=&quot;IMFWEO.NA&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini                   = 59.1 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year              = 2015
| Gini_change            = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January 2019}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.615 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 139 වෙනි
| currency               = නැමීබියානු ඩොලරය &lt;br /&gt; (NAD) &lt;br /&gt; දකුණු අප්‍රිකානු රැන්ඩ් (ZAR)
| time_zone              = [[Central Africa Time|CAT]]
| utc_offset             = +2
| date_format            = දිදි/මාමා/වවවව
| drives_on              = වම
| calling_code           = [[+264]]
| cctld                  = [[.na]]
| footnote_a             = 
| religion_year          = 2013
| today                  = 
}}
'''නැමීබියාව''' ( {{IPAc-en|n|ə|ˈ|m|ɪ|b|i|ə|audio=En-us-Namibia.ogg}}, {{IPAc-en|n|æ|ˈ|-}}),&lt;ref&gt;{{Citation|last=Wells|first=John C.|title=Longman Pronunciation Dictionary|year=2008|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180|ISBN=9781405881180}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Roach|first=Peter|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|year=2011|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532|ISBN=9780521152532}}&lt;/ref&gt; නිල වශයෙන් '''නැමීබියා ජනරජය''', දකුණු අප්‍රිකාවේ රටකි. එහි බටහිර මායිම අත්ලාන්තික් සාගරයයි. එය උතුරින් සැම්බියාව සහ ඇන්ගෝලාව, නැගෙනහිරින් බොට්ස්වානා සහ දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් දකුණු අප්‍රිකාව සමඟ ගොඩබිම් මායිම් බෙදා ගනී. එය සිම්බාබ්වේ මායිම් නොවුනත්, සැම්බේසි ගඟේ බොට්ස්වානා දකුණු ඉවුරේ මීටර් 200 (අඩි 660) ට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් රටවල් දෙක වෙන් කරයි. එහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වින්ඩ්හෝක් වේ. 

උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ වියළිම රට,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Peter Shadbolt |date=24 October 2012 |title=Namibia country profile: moving on from a difficult past |url=https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html |website=CNN}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාව ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ සිට ඛොයි, සන්, දමරා සහ නාම මිනිසුන් විසින් ජනාවාස වී ඇත. 14 වන ශතවර්ෂයේදී, බන්ටු ව්‍යාප්තියේ කොටසක් ලෙස සංක්‍රමණික බන්ටු ජනයා පැමිණියහ. එතැන් සිට, බන්ටු කණ්ඩායම්, විශාලතම ඕවම්බෝ, රටේ ජනගහනය මත ආධිපත්‍යය දැරීය; 19 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට ඔවුන් බහුතරයක් පිහිටුවා ඇත. අද වන විට ඇස්තමේන්තුගත මිලියන 2.77 ක ජනගහනයක් සිටින නැමීබියාව ලෝකයේ වඩාත්ම විරල ජනගහනය සහිත රටවලින් එකකි.

1884 දී, ජර්මානු අධිරාජ්‍යය විසින් බොහෝ ප්‍රදේශය පාලනය කරන ලද අතර, ජර්මානු නිරිතදිග අප්‍රිකාව ලෙස හැඳින්වෙන යටත් විජිතයක් පිහිටුවන ලදී. 1904 සහ 1908 අතර ජර්මානු හමුදා හෙරෙරෝ සහ නාමාට එරෙහිව දණ්ඩනීය ව්‍යාපාරයක් දියත් කළ අතර එය 20 වැනි සියවසේ පළමු ජන සංහාරය දක්වා වර්ධනය විය. ජර්මානු පාලනය පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේදී අවසන් වූයේ 1915 දී දකුණු අප්‍රිකානු හමුදා විසින් පරාජය කිරීමෙනි. 1920 දී, යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු, ජාතීන්ගේ සංගමය දකුණු අප්‍රිකාවට යටත් විජිත පරිපාලනය නියම කළේය. 1948 සිට, ජාතික පක්ෂය බලයට පත් වීමත් සමඟ, දකුණු අප්‍රිකාව වර්ණභේදවාදය එවකට නිරිතදිග අප්‍රිකාව ලෙස හැඳින්වූ දෙයට යෙදීම මෙයට ඇතුළත් විය. 20 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී, නිදහස අපේක්ෂා කරන ස්වදේශික අප්‍රිකානු දේශපාලන ක්‍රියාකාරීන් විසින් දේශපාලන නියෝජනය සඳහා වූ නැගිටීම් සහ ඉල්ලීම් හේතුවෙන් 1966 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය භූමි ප්‍රදේශයේ සෘජු වගකීම භාර ගැනීමට හේතු වූ නමුත් දකුණු අප්‍රිකාවේ රට තථ්‍ය පාලනයක් පවත්වාගෙන ගියේය. 1973 දී එක්සත් ජාතීන් විසින් නිරිතදිග අප්‍රිකානු මහජන සංවිධානය (SWAPO) නැමීබියානු ජනතාවගේ නිල නියෝජිතයා ලෙස පිළිගත්තේය. නැමීබියානු නිදහස් යුද්ධයෙන් පසුව 1990 මාර්තු 21 දින නැමීබියාව දකුණු අප්‍රිකාවෙන් නිදහස ලබා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, වොල්විස් බොක්ක සහ පෙන්ගුයින් දූපත් 1994 දක්වා දකුණු අප්‍රිකානු පාලනය යටතේ පැවතුනි.

නැමීබියාව ස්ථාවර පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකි. කෘෂිකර්මය, සංචාරක කර්මාන්තය සහ පතල් කර්මාන්තය - මැණික් දියමන්ති, යුරේනියම්, රන්, රිදී සහ මූලික ලෝහ සඳහා පතල් කැණීම් ඇතුළුව - එහි ආර්ථිකයේ පදනම වන අතර නිෂ්පාදන අංශය සාපේක්ෂව කුඩා වේ. නැමීබියාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාව, අප්‍රිකානු සංගමය සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍යයකි.

== ඉතිහාසය ==

=== නිරුක්තිය ===
ලෝකයේ පැරණිතම කාන්තාරය වන නැමීබ් කාන්තාරයෙන් රටේ නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත.&lt;ref name=&quot;at13152&quot;&gt;Spriggs, A. (2001) {{WWF ecoregion|name=Africa: Namibia|id=at1315}}&lt;/ref&gt; නැමීබ් යන වචනයම නාම සම්භවයක් ඇති අතර එහි තේරුම &quot;විශාල ස්ථානය&quot; යන්නයි. නම තෝරනු ලැබුවේ &quot;නමීබ් ජනරජය&quot; මුලින් යෝජනා කළ ඹුරුම්බා කෙරිනා විසිනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Man Who Named Namibia- Mburumba Kerina |url=https://www.namibian.com.na/127811/archive-read/The-Man-Who-Named-Namibia--Mburumba-Kerina |access-date=15 June 2021 |work=The Namibian}}&lt;/ref&gt; 1990 දී නැමීබියාව ස්වාධීන වීමට පෙර, එහි භූමිය ප්‍රථමයෙන් ජර්මානු නිරිතදිග අප්‍රිකාව (ඩොයිෂ්-සුඩ්වෙස්ටාෆ්‍රිකා) ලෙසත්, පසුව නිරිතදිග අප්‍රිකාව ලෙසත්, පිළිවෙලින් ජර්මානුවන් සහ දකුණු අප්‍රිකානුවන් විසින් එහි යටත් විජිත වාඩිලෑම පිළිබිඹු කරන ලදී.

=== පූර්ව යටත් විජිත යුගය ===
නැමීබියාවේ වියළි බිම් ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ සිට ජනාවාස වී ඇත්තේ සන්, ඩමරා සහ නාම විසිනි. වසර දහස් ගණනක් පුරා, දකුණු අප්‍රිකාවේ කොයිසාන් ජනයා සංචාරක ජීවිතයක් පවත්වාගෙන ගිය අතර, කොයිකොයි එඬේරුන් ලෙසත්, සැන් ජනතාව දඩයම්කරුවන් ලෙසත් පවත්වාගෙන ගියහ. 14 වන සියවසේ පමණ, සංක්‍රමණික බන්ටු ජනයා මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ සිට බන්ටු ව්‍යාප්තිය අතරතුර පැමිණීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Belda|first=Pascal|url=https://books.google.com/books?id=NcsUr8BkqAUC&amp;q=The+dry+lands+of+Namibia+have+been+inhabited+since+early+times+by+San,+Damara,+and+Nama.+Around+the+14th+century,+immigrating+Bantu+people+began+to+arrive+during+the+Bantu+expansion+from+central+Africa.&amp;pg=PA14|title=Namibia|date=May 2007|publisher=MTH Multimedia S.L.|isbn=978-84-935202-1-2|language=en}}&lt;/ref&gt;

18 වැනි සියවසේ අගභාගයේ සිට, කේප් ජනපදයේ ඕර්ලම් ජනයා ඔරේන්ජ් ගඟ තරණය කර අද දකුණු නැමීබියාව වන ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය වූහ.&lt;ref name=&quot;KDA2&quot;&gt;{{cite web |last=Dierks |first=Klaus |author-link=Klaus Dierks |title=Biographies of Namibian Personalities, A |url=http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015021238/http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm |archive-date=15 October 2008 |access-date=24 June 2010}}&lt;/ref&gt; සංචාරක නාම ගෝත්‍රිකයන් සමඟ ඔවුන්ගේ හමුවීම් බොහෝ දුරට සාමකාමී විය. ඕර්ලම් කැටුව යන මිෂනාරිවරුන් ඔවුන්ට ඉතා හොඳින් ලැබුණි,&lt;ref name=&quot;Dierks2&quot;&gt;{{cite web |last=Dierks |first=Klaus |author-link=Klaus Dierks |title=Warmbad becomes two hundred years |url=http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821172028/http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm |archive-date=21 August 2019 |access-date=22 June 2010 |website=Klausdierks.com}}&lt;/ref&gt; වාර්ෂික ගෙවීමකට එරෙහිව දිය වළවල් භාවිතා කිරීමට සහ තණකොළ කෑමට ඔවුන්ට අයිතිය ලබා දුන්හ.{{sfn|Vedder|1997|p=177}} කෙසේ වෙතත්, උතුරු දෙසට ගමන් කරන විට, ඕර්ලම් හට ඔවුන්ගේ ආක්‍රමණයට එරෙහි වූ වින්ඩ්හෝක්, ගොබාබිස් සහ ඔකාහන්ජාහිදී ඕවාහෙරෙරෝ ගෝත්‍ර හමු විය. 1880 දී නාම-හෙරෙරෝ යුද්ධය ආරම්භ වූ අතර, සතුරුකම් පහව ගියේ ජර්මානු අධිරාජ්‍යය විසින් තරඟකාරී ස්ථානවලට හමුදා යෙදවීමෙන් පසුව නාම, ඕර්ලම් සහ හෙරෙරෝ අතර පවතින තත්ත්වය තහවුරු කිරීමෙන් පසුවය.{{sfn|Vedder|1997|p=659}}

1878 දී, එවකට බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක්ව පැවති කේප් ඔෆ් ගුඩ් හෝප්, වල්විස් බොක්ක වරාය සහ අක්වෙරළ පෙන්ගුයින් දූපත් ඈඳා ගන්නා ලදී; 1910 දී දකුණු අප්‍රිකාවේ නව සංගමයේ නිර්මිතයේදී මේවා අනිවාර්ය අංගයක් විය.

ප්‍රථම වරට යුරෝපීයයන් ගොඩ බැස කලාපය ගවේෂණය කළේ 1485 දී&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Observador |title=Padrão português com 500 anos foi roubado da Namíbia no século XIX. Vai ser devolvido |url=https://observador.pt/2019/05/17/padrao-portugues-com-500-anos-foi-roubado-da-namibia-no-seculo-xix-vai-ser-devolvido/ |access-date=2020-12-07 |website=Observador |language=pt-PT}}&lt;/ref&gt; පෘතුගීසි නාවිකයන් වූ ඩියෝගෝ කාඕ සහ 1486 දී බර්තොලමියු ඩයස්, නමුත් පෘතුගීසීන් එම ප්‍රදේශයට හිමිකම් කීමට උත්සාහ කළේ නැත. උප සහරා අප්‍රිකාවේ අභ්‍යන්තරයේ බොහෝ ප්‍රදේශ මෙන්ම නැමීබියාව ද 19 වැනි සියවස දක්වා යුරෝපීයයන් විසින් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය නොකළේය. එකල වෙළඳුන් සහ පදිංචිකරුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් ජර්මනියෙන් සහ ස්වීඩනයෙන් පැමිණ ඇත. 1870 දී, ෆින්ලන්ත මිෂනාරිවරු නැමීබියාවේ උතුරු ප්‍රදේශයට පැමිණියේ ඕවාම්බෝ සහ කවන්ගෝ ජනයා අතර ලූතරන් ආගම ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහාය. 19 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේදී, ඩෝර්ස්ලන්ඩ් ට්‍රේකර්ස් ට්‍රාන්ස්වාල් සිට ඇන්ගෝලාව දක්වා යන අතරතුර ප්‍රදේශය තරණය කළහ. ඔවුන්ගෙන් සමහරෙක් ඔවුන්ගේ ගමන දිගටම කරගෙන යනවා වෙනුවට නැමීබියාවේ පදිංචි වූහ.

=== ජර්මානු පාලනය ===
බ්‍රිතාන්‍ය ආක්‍රමණය වැලැක්වීම සඳහා නැමීබියාව 1884 දී ඔටෝ වොන් බිස්මාර්ක් යටතේ ජර්මානු යටත් විජිතයක් බවට පත් වූ අතර එය ජර්මානු නිරිතදිග අප්‍රිකාව (ඩොයිෂ්-සුඩ්වෙස්ටාෆ්‍රිකා) ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=German South West Africa |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/eb/article-9036573/German-South-West-Africa |access-date=15 April 2008}}&lt;/ref&gt; කේප් ටවුන් හි බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් පල්ග්‍රේව් කොමිසම විසින් වොල්විස් බොක්කෙහි ස්වභාවික ගැඹුරු ජල වරාය පමණක් අල්ලා ගැනීම වටී යැයි තීරණය කළ අතර එය බ්‍රිතාන්‍ය දකුණු අප්‍රිකාවේ කේප් පළාතට ඈඳා ගන්නා ලදී.

1897 දී, රයින්ඩර්පෙස්ට් වසංගතයක් හේතුවෙන් දකුණු සහ මධ්‍යම නැමීබියාවේ ගවයන්ගෙන් 95% ක් විශාල වශයෙන් ගවයන් මිය ගියේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ජර්මානු යටත් විජිතවාදීන් විසින් රතු රේඛාව ලෙස හඳුන්වන පශු වෛද්‍ය රැහැන වැටක් පිහිටුවීය.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Lechler|first1=Marie|last2=McNamee|first2=Lachlan|date=December 2018|title=Indirect Colonial Rule Undermines Support for Democracy: Evidence From a Natural Experiment in Namibia|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0010414018758760|url-status=bot: unknown|journal=Comparative Political Studies|language=en|volume=51|issue=14|pages=1864–1871 (p. 7–14)|doi=10.1177/0010414018758760|issn=0010-4140|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515045624/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0010414018758760|archive-date=15 May 2023|access-date=2 June 2023|s2cid=158335936}}&lt;/ref&gt; 1907 දී මෙම වැට පළමු පොලිස් කලාපය සඳහා මායිම් පුළුල් ලෙස නිර්වචනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lechler|first1=Marie|last2=McNamee|first2=Lachlan|date=December 2018|title=Indirect Colonial Rule Undermines Support for Democracy: Evidence From a Natural Experiment in Namibia|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0010414018758760|url-status=bot: unknown|journal=Comparative Political Studies|language=en|volume=51|issue=14|pages=1865 (p. 8)|doi=10.1177/0010414018758760|issn=0010-4140|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515045624/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0010414018758760|archive-date=15 May 2023|access-date=2 June 2023|s2cid=158335936}}&lt;/ref&gt;

1904 සිට 1907 දක්වා හෙරෙරෝ සහ නමක්වා කුරිරු ජර්මානු පදිංචිකරුවන්ට එරෙහිව ආයුධ අතට ගත්හ. ජර්මානු පදිංචිකරුවන් විසින් ගණනය කරන ලද දඬුවම් ක්‍රියාවක දී, ඕවාහෙරෙරෝ සහ නමක්වා ජන සංහාරයේ දී ස්වදේශිකයන් වඳ වී යාමට රජයේ නිලධාරීන් නියෝග කළේය. &quot;20 වැනි ශතවර්ෂයේ පළමු ජන සංහාරය&quot; ලෙසින් හැඳින්වෙන&lt;ref&gt;{{cite web |author=David Olusoga |author-link=David Olusoga |date=18 April 2015 |title=Dear Pope Francis, Namibia was the 20th century's first genocide |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/apr/18/pope-francis-armenian-genocide-first-20th-century-namibia |access-date=26 November 2015 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; ජර්මානුවන් ක්‍රමානුකූලව නාම 10,000 ක් (ජනගහනයෙන් අඩක්) සහ ආසන්න වශයෙන් 65,000 හෙරෙරෝ (ජනගහනයෙන් 80% ක් පමණ) මරා දැමූහ.&lt;ref&gt;Drechsler, Horst (1980). The actual number of deaths in the limited number of battles with the German Schutztruppe (expeditionary force) were limited; most of the casualties occurred after the fighting had ended. The German military governor [[Lothar von Trotha]] issued a punitive order. Many Herero died of disease and abuse in detention camps after being expelled. A substantial minority of Herero crossed the Kalahari desert into the British colony of Bechuanaland (modern-day Botswana), where a small community continues to live in western Botswana near to the border with Namibia. ''Let us die fighting'', originally published (1966) under the title ''Südwestafrika unter deutscher Kolonialherrschaft''. Berlin: Akademie-Verlag.&lt;/ref&gt; 1948 දී දකුණු අප්‍රිකාව විසින් ස්ථාපිත කරන ලද වර්ණභේදවාදය බොහෝ ආකාරවලින් පුරෝකථනය කරන ලද පද්ධතියක් තුළ දිවි ගලවා ගත් අය, අවසානයේ රඳවා තබා ගැනීමෙන් නිදහස් වූ විට, නෙරපා හැරීම, පිටුවහල් කිරීම, බලහත්කාර ශ්‍රමය, වාර්ගික වෙන් කිරීම සහ වෙනස් කොට සැලකීමේ ප්‍රතිපත්තියකට යටත් විය. බොහෝ අප්‍රිකානුවන් එයට සීමා විය. 1949 න් පසු දකුණු අප්‍රිකානු පාලනය යටතේ &quot;නිජබිම්&quot; (බැන්ටස්තාන්) බවට පත් කරන ලද ස්වදේශීය ප්‍රදේශ ලෙස හැඳින්වේ. සමහර ඉතිහාසඥයන් අනුමාන කර ඇත්තේ නැමීබියාවේ හෙරෙරෝගේ බිඳවැටීම සමූලඝාතනයේ නාසීන්ට ආදර්ශයක් වූ බවයි. ජර්මානු පාලනය යටතේ සිදු වූ දේ පිළිබඳ මතකය ස්වාධීන නැමීබියාවේ ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවය හැඩගස්වා ගැනීමට දායක වී ඇති අතර ජර්මනිය සමඟ වර්තමාන සබඳතා තුළ එහි වැදගත්කම තබා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Reinhart|last1=Kößler|first2=Henning|last2=Melber|chapter=Völkermord und Gedenken: Der Genozid an den Herero und Nama in Deutsch-Südwestafrika 1904–1908|lang=de|trans-title=Genocide and memory: the genocide of the Herero and Nama in German South-West Africa, 1904–08|title=Jahrbuch zur Geschichte und Wirkung des Holocaust|year=2004|pages=37–75|publisher=Campus Verlag|isbn=9783593372822|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_b5iRhydlHUC&amp;pg=PA37}}&lt;/ref&gt;

සංවර්ධන ආධාර පිළිබඳ ජර්මානු ඇමතිවරයා 2004 දී නැමීබියානු ජන සංහාරය සම්බන්ධයෙන් සමාව අයැද සිටියේය. කෙසේ වෙතත්, ජර්මානු රජය මෙම සමාව ඉල්ලීමෙන් ඈත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Andrew Meldrum |date=15 August 2004 |title=German minister says sorry for genocide in Namibia |url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; 2021 දී පමණක් ජර්මානු රජය ජන සංහාරය පිළිගත් අතර ප්‍රජා ආධාර වශයෙන් වසර 30ක් පුරා යුරෝ බිලියන 1.1ක් ගෙවීමට එකඟ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Philip Oltermann |date=28 May 2021 |title=Germany agrees to pay Namibia €1.1bn over historical Herero-Nama genocide |url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/28/germany-agrees-to-pay-namibia-11bn-over-historical-herero-nama-genocide |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

=== දකුණු අප්‍රිකානු වරම ===
[[File:Kirche_denkmal_nam.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kirche_denkmal_nam.jpg|thumb|නැමීබියාවේ වින්ඩ්හෝක් හි ජර්මානු පල්ලිය සහ ජනපදිකයන්ගේ ස්මාරකය.]]
පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, ජෙනරාල් ලුවී බෝතා යටතේ දකුණු අප්‍රිකානු හමුදා භූමිය අල්ලාගෙන ජර්මානු යටත් විජිත පරිපාලනය නෙරපා හරින ලදී. යුද්ධයේ අවසානය සහ වර්සායිල් ගිවිසුමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නිරිතදිග අප්‍රිකාව 1990 දක්වා ජාතීන්ගේ සංගමයේ වරමක් ලෙස දකුණු අප්‍රිකාවේ සන්තකයක් ලෙස පැවතීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;Rajagopal2&quot;&gt;{{cite book|last=Rajagopal|first=Balakrishnan|title=International Law from Below: Development, Social Movements and Third World Resistance|url=https://archive.org/details/internationallaw00raja|url-access=limited|year=2003|pages=[https://archive.org/details/internationallaw00raja/page/n66 50]–68|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521016711}}&lt;/ref&gt; හිටපු ජර්මානු සහ ඔටෝමාන් ප්‍රදේශ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් ඈඳා ගැනීම සඳහා පෙනී සිටි අය අතර සම්මුතියක් ලෙස ජනවරම ක්‍රමය ගොඩනඟන ලද අතර ඔවුන් විසින්ම පාලනය වන තෙක් ජාත්‍යන්තර භාරකාරත්වයකට ඒවා ලබා දීමට කැමති අය විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද යෝජනාවකි.&lt;ref name=&quot;Rajagopal3&quot;&gt;{{cite book|last=Rajagopal|first=Balakrishnan|title=International Law from Below: Development, Social Movements and Third World Resistance|url=https://archive.org/details/internationallaw00raja|url-access=limited|year=2003|pages=[https://archive.org/details/internationallaw00raja/page/n66 50]–68|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521016711}}&lt;/ref&gt; එය දකුණු අප්‍රිකානු රජයට නිරිතදිග අප්‍රිකාව පාලනය කිරීමට අවසර දුන්නේ එම ප්‍රදේශයේ වැසියන් දේශපාලන ස්වයං නිර්ණය සඳහා සූදානම් වන තුරුය.&lt;ref name=&quot;Louis2&quot;&gt;{{cite book|last=Louis|first=William Roger|title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization|url=https://archive.org/details/endsofbritishimp0000loui|year=2006|pages=[https://archive.org/details/endsofbritishimp0000loui/page/251 251]–261|publisher=I.B. Tauris &amp; Company, Ltd|location=London|isbn=978-1845113476}}&lt;/ref&gt; දකුණු අප්‍රිකාව ජනවරම වැස්ම සහිත ඈඳාගැනීමක් ලෙස අර්ථකථනය කළ අතර අනාගත ස්වයං පාලනයක් සඳහා නිරිතදිග අප්‍රිකාව සූදානම් කිරීමට කිසිදු උත්සාහයක් නොගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Louis3&quot;&gt;{{cite book|last=Louis|first=William Roger|title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization|url=https://archive.org/details/endsofbritishimp0000loui|year=2006|pages=[https://archive.org/details/endsofbritishimp0000loui/page/251 251]–261|publisher=I.B. Tauris &amp; Company, Ltd|location=London|isbn=978-1845113476}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| image1            = Witbooi Hendrik.jpg
| width1            = 130
| image2            = SamuelMaharero.jpg
| width2            = 140
| footer            = හෙන්ද්‍රික් විට්බූයි (වමේ) සහ සැමුවෙල් මහරේරෝ (දකුණේ) ජර්මානු යටත් විජිත පාලනයට එරෙහිව කැපී පෙනෙන නායකයන් විය.
}}
1945 ජාත්‍යන්තර සංවිධානය පිළිබඳ සම්මන්ත්‍රණයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය (එජාස) සහ හිටපු ලීගයේ විධානයන් විසින් භාරකාරත්ව පද්ධතියක් මගින් ජාතීන්ගේ සංගමය නිල වශයෙන් ආදේශ කරන ලදී. එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තියේ 77 වැනි වගන්තිය ප්‍රකාශ කළේ එක්සත් ජාතීන්ගේ භාරකාරත්වය &quot;දැන් ජනවරම යටතේ පවතින ප්‍රදේශ වලට අදාළ වනු ඇත&quot;; තවද, එය &quot;ඉහත ප්‍රදේශ වල කුමන භූමි ප්‍රදේශ භාරකාර ක්‍රමය යටතට ගෙන එන්නේද සහ කුමන කොන්දේසි යටතේද යන්න පසුව එකඟ විය යුතු කරුණක් වනු ඇත&quot;.&lt;ref name=&quot;Vandenbosch2&quot;&gt;{{cite book|last=Vandenbosch|first=Amry|title=South Africa and the World: The Foreign Policy of Apartheid|url=https://archive.org/details/southafricaworld00vand|url-access=registration|year=1970|pages=[https://archive.org/details/southafricaworld00vand/page/207 207–224]|publisher=University Press of Kentucky|location=Lexington|isbn=978-0813164946}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ඉල්ලා සිටියේ, ඔවුන්ගේ ස්වාධීනත්වය අපේක්ෂාවෙන්, සියළුම පැරණි ජාතීන්ගේ සංගමයේ වරම එහි භාරකාර මණ්ඩලයට භාර දෙන ලෙසයි. දකුණු අප්‍රිකාව එසේ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර ඒ වෙනුවට නිරිතදිග අප්‍රිකාව විධිමත් ලෙස ඈඳා ගැනීමට එක්සත් ජාතීන්ගෙන් අවසර ඉල්ලා සිටි අතර, ඒ සඳහා සැලකිය යුතු විවේචන එල්ල විය.&lt;ref name=&quot;Vandenbosch3&quot;&gt;{{cite book|last=Vandenbosch|first=Amry|title=South Africa and the World: The Foreign Policy of Apartheid|url=https://archive.org/details/southafricaworld00vand|url-access=registration|year=1970|pages=[https://archive.org/details/southafricaworld00vand/page/207 207–224]|publisher=University Press of Kentucky|location=Lexington|isbn=978-0813164946}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය මෙම යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළ විට, දකුණු අප්‍රිකාව එහි මතය ප්‍රතික්ෂේප කර භූමියේ පාලනය ශක්තිමත් කිරීමට පටන් ගත්තේය. එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය සහ ආරක්ෂක කවුන්සිලය 1949 සහ 1966 අතර දකුණු අප්‍රිකානු පාලනයේ නීත්‍යානුකූලභාවය පිළිබඳ සාකච්ඡා ගණනාවක් පැවැත්වූ ජාත්‍යන්තර අධිකරණය (ICJ) වෙත ප්‍රශ්නය යොමු කිරීම මගින් ප්‍රතිචාර දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;First2&quot;&gt;{{cite book|last=First|first=Ruth|editor1-last=Segal|editor1-first=Ronald|title=South West Africa|url=https://archive.org/details/southwestafrica0000firs_r3z3|year=1963|pages=[https://archive.org/details/southwestafrica0000firs_r3z3/page/169 169]–193|publisher=Penguin Books, Incorporated|location=Baltimore|isbn=978-0844620619}}&lt;/ref&gt;
[[File:Namibia_homelands_78.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Namibia_homelands_78.jpeg|thumb|1978 දී පැවති පරිදි පොලිස් කලාපය (තැඹින්) සහ ගෝත්‍රික නිජබිම් (රතු පැහැයෙන්) නිරූපිත සිතියම. ස්වයං පාලන ගෝත්‍රික නිජබිම් රතු ඉරි සහිත දුඹුරු පැහැයක් ගනී.]]
දකුණු අප්‍රිකාව 1940 ගණන්වල අගභාගයේදී නිරිතදිග අප්‍රිකාව මත වර්ණභේදවාදය, එහි සංග්‍රහ කළ වාර්ගික වෙන්කිරීම් සහ වෙනස්කම් කිරීමේ ක්‍රමය පැනවීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Crawford12&quot;&gt;{{cite book|last=Crawford|first=Neta|title=Argument and Change in World Politics: Ethics, Decolonization, and Humanitarian Intervention|url=https://archive.org/details/argumentchangewo00craw|url-access=limited|year=2002|pages=[https://archive.org/details/argumentchangewo00craw/page/n350 333]–336|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521002790}}&lt;/ref&gt; කළු නිරිතදිග අප්‍රිකානුවන් නීති, ඇඳිරි නීතිය සහ ඔවුන්ගේ සංචලනය සීමා කරන ලද නේවාසික රෙගුලාසි රාශියකට යටත් විය.&lt;ref name=&quot;Crawford13&quot;&gt;{{cite book|last=Crawford|first=Neta|title=Argument and Change in World Politics: Ethics, Decolonization, and Humanitarian Intervention|url=https://archive.org/details/argumentchangewo00craw|url-access=limited|year=2002|pages=[https://archive.org/details/argumentchangewo00craw/page/n350 333]–336|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521002790}}&lt;/ref&gt; සංවර්ධනය සංකේන්ද්‍රණය වූයේ දකුණු අප්‍රිකාවට යාබද භූමි ප්‍රදේශයේ දකුණු ප්‍රදේශයේ වන අතර එය &quot;පොලිස් කලාපය&quot; ලෙස හැඳින්වේ, එහිදී ප්‍රධාන ජනාවාස සහ වාණිජ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් බොහෝමයක් පිහිටා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Devils3&quot;&gt;{{cite book|title=The Devils Are Among Us: The War for Namibia|url=https://archive.org/details/devilsareamongus00deni|url-access=limited|last1=Herbstein|first1=Denis|last2=Evenson|first2=John|publisher=Zed Books Ltd|year=1989|isbn=978-0862328962|location=London|pages=[https://archive.org/details/devilsareamongus00deni/page/n26 14]–23}}&lt;/ref&gt; පොලිස් කලාපයෙන් පිටත, ආදිවාසී ජනයා න්‍යායාත්මකව ස්වයං පාලන ගෝත්‍රික නිජබිම්වලට සීමා විය.&lt;ref name=&quot;Devils4&quot;&gt;{{cite book|title=The Devils Are Among Us: The War for Namibia|url=https://archive.org/details/devilsareamongus00deni|url-access=limited|last1=Herbstein|first1=Denis|last2=Evenson|first2=John|publisher=Zed Books Ltd|year=1989|isbn=978-0862328962|location=London|pages=[https://archive.org/details/devilsareamongus00deni/page/n26 14]–23}}&lt;/ref&gt;

1950 ගණන්වල අගභාගයේ සහ 1960 ගණන්වල මුල් භාගයේදී, අප්‍රිකාවේ ශීඝ්‍රයෙන් විජිත විජිතකරණය සහ ඉතිරි යටත් විජිත බලවතුන්ට තම යටත් විජිතවලට ස්වයං-නිර්ණය ලබා දීම සඳහා පීඩනය වැඩි වීම නිසා නිරිතදිග අප්‍රිකාවේ නව ජාතිකවාදී පක්ෂ ගොඩනැගීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;Müller2&quot;&gt;{{cite book|last=Müller|first=Johann Alexander|title=The Inevitable Pipeline Into Exile. Botswana's Role in the Namibian Liberation Struggle|year=2012|pages=36–41|publisher=Basler Afrika Bibliographien Namibia Resource Center and Southern Africa Library|location=Basel, Switzerland|isbn=978-3905758290}}&lt;/ref&gt; නිරිතදිග අප්‍රිකානු ජාතික සංගමය (SWANU) සහ නිරිතදිග අප්‍රිකානු මහජන සංවිධානය (SWAPO) වැනි ව්‍යාපාර දකුණු අප්‍රිකාවේ ජනවරම විධිමත් ලෙස අවසන් කිරීම සහ භූමිය සඳහා ස්වාධීනත්වය වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය.&lt;ref name=&quot;Müller3&quot;&gt;{{cite book|last=Müller|first=Johann Alexander|title=The Inevitable Pipeline Into Exile. Botswana's Role in the Namibian Liberation Struggle|year=2012|pages=36–41|publisher=Basler Afrika Bibliographien Namibia Resource Center and Southern Africa Library|location=Basel, Switzerland|isbn=978-3905758290}}&lt;/ref&gt; 1966 දී, දකුණු අප්‍රිකානු පාලනය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සලකා බැලීමට නීත්‍යානුකූල ස්ථාවරයක් නොමැති බවට ICJ හි මතභේදාත්මක තීන්දුවෙන් පසුව, SWAPO සන්නද්ධ කැරැල්ලක් දියත් කළ අතර එය දකුණු අප්‍රිකානු දේශසීමා යුද්ධය ලෙස හැඳින්වෙන පුළුල් කලාපීය ගැටුමක කොටසක් දක්වා වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;Caprivi2&quot;&gt;{{cite book|last=Kangumu|first=Bennett|title=Contesting Caprivi: A History of Colonial Isolation and Regional Nationalism in Namibia|year=2011|pages=143–153|publisher=Basler Afrika Bibliographien Namibia Resource Center and Southern Africa Library|location=Basel|isbn=978-3905758221}}&lt;/ref&gt;
[[File:Foreign_Observer_identification_badge_in_the_1989_Namibian_election.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_Observer_identification_badge_in_the_1989_Namibian_election.jpg|thumb|1989 නැමීබියානු මැතිවරණයේදී නිකුත් කරන ලද විදේශ නිරීක්ෂක හඳුනාගැනීමේ ලාංඡනය]]
1971 දී නැමීබියානු කොන්ත්‍රාත් කම්කරුවන් කොන්ත්‍රාත් ක්‍රමයට එරෙහිව සහ ස්වාධීනත්වයට සහය දැක්වීම සඳහා මහා වැඩ වර්ජනයක් මෙහෙයවීය.&lt;ref name=&quot;Moorsom19792&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moorsom|first1=Richard|date=April 1979|title=Labour Consciousness and the 1971–72 Contract Workers Strike in Namibia|journal=Development and Change|volume=10|issue=2|pages=205–231|doi=10.1111/j.1467-7660.1979.tb00041.x}}&lt;/ref&gt; වැඩ වර්ජන කරන සමහර කම්කරුවන් පසුව දකුණු අප්‍රිකානු දේශසීමා යුද්ධයේ කොටසක් ලෙස SWAPO හි සැලැස්මට&lt;ref name=&quot;Devils22&quot;&gt;{{cite book|last1=Herbstein|first1=Denis|url=https://archive.org/details/devilsareamongus00herb_929|title=The Devils Are Among Us: The War for Namibia|last2=Evenson|first2=John|publisher=Zed Books Ltd|year=1989|isbn=978-0862328962|location=London|pages=[https://archive.org/details/devilsareamongus00herb_929/page/n26 14]–23|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; සම්බන්ධ විය.

=== නිදහස ===
SWAPO හි කැරැල්ල තීව්‍ර වීමත් සමඟ, ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව තුළ ඈඳා ගැනීම සඳහා දකුණු අප්‍රිකාවේ නඩුව දිගටම පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;Dobell&quot;&gt;{{cite book|last=Dobell|first=Lauren|title=Swapo's Struggle for Namibia, 1960–1991: War by Other Means|year=1998|pages=27–39|publisher=P. Schlettwein Publishing Switzerland|location=Basel|isbn=978-3908193029}}&lt;/ref&gt; නිරිතදිග අප්‍රිකාවේ ආදිවාසී වැසියන්ගේ සදාචාරාත්මක සහ ද්‍රව්‍යමය යහපැවැත්ම සහතික කිරීමේ වගකීම්වලින් දකුණු අප්‍රිකාව අසමත් වූ බව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ප්‍රකාශ කළේය. 1968 ජූනි 12 දින, එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය විසින් යෝජනාවක් සම්මත කරන ලදී, එහි ජනතාවගේ අභිලාෂයන් අනුව, නිරිතදිග අප්‍රිකාව නැමීබියාව ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Yusuf&quot;&gt;{{cite book|last=Yusuf|first=Abdulqawi|title=African Yearbook of International Law, Volume I|year=1994|pages=16–34|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|location=The Hague|isbn=978-0-7923-2718-9}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ 269 යෝජනාව, 1969 අගෝස්තු මාසයේදී සම්මත කරන ලද අතර, දකුණු අප්‍රිකාව විසින් නැමීබියාව අඛණ්ඩව අත්පත් කර ගැනීම නීති විරෝධී ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Yusuf2&quot;&gt;{{cite book|last=Yusuf|first=Abdulqawi|title=African Yearbook of International Law, Volume I|year=1994|pages=16–34|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|location=The Hague|isbn=978-0-7923-2718-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MAA&quot;&gt;{{cite book|last=Peter|first=Abbott|author2=Helmoed-Romer Heitman|author3=Paul Hannon|title=Modern African Wars (3): South-West Africa|pages=5–13|url=https://books.google.com/books?id=t9Aj997IO9gC|isbn=978-1-85532-122-9|year=1991|publisher=Osprey Publishing}}{{Dead link|date=February 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; මෙම සුවිශේෂී තීරණය පිළිගැනීමක් ලෙස, SWAPO හි සන්නද්ධ අංශය නැමීබියාවේ මහජන විමුක්ති හමුදාව (PLAN) ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Camp&quot;&gt;{{cite book|last=Williams|first=Christian|title=National Liberation in Postcolonial Southern Africa: A Historical Ethnography of SWAPO's Exile Camps|date=October 2015|pages=73–89|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-1107099340}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාව PLAN කැරැල්ලේ අවසාන වසරවල දකුණු අප්‍රිකාවේ සීතල යුද්ධ ප්‍රොක්සි ගැටුම් සඳහා ෆ්ලෑෂ් පොයින්ට් කිහිපයෙන් එකක් බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Hughes&quot;&gt;{{cite book|last=Hughes|first=Geraint|title=My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics|year=2014|pages=73–86|publisher=Sussex Academic Press|location=Brighton|isbn=978-1845196271}}&lt;/ref&gt; කැරලිකරුවන් ආයුධ සොයා සෝවියට් සංගමයට හමුදා පුහුණුව සඳහා බඳවා ගත් අය යවන ලදී.&lt;ref name=&quot;Betram&quot;&gt;{{cite book|last=Bertram|first=Christoph|title=Prospects of Soviet Power in the 1980s|year=1980|pages=51–54|publisher=Palgrave Books|location=Basingstoke|isbn=978-1349052592}}&lt;/ref&gt; PLAN යුධ ප්‍රයත්නය වේගවත් වීමත් සමඟම, සෝවියට් සංගමය සහ කියුබාව වැනි අනෙකුත් සානුකම්පිත රාජ්‍යයන් ඔවුන්ගේ සහයෝගය අඛණ්ඩව වැඩි කර ගත් අතර, කැරලිකරුවන් සෘජුවම පුහුණු කිරීමට මෙන්ම තවත් ආයුධ සහ පතොරම් සැපයීමට උපදේශකයින් යොදවා ඇත.&lt;ref name=&quot;Vanneman&quot;&gt;{{cite book|last=Vanneman|first=Peter|title=Soviet Strategy in Southern Africa: Gorbachev's Pragmatic Approach|url=https://archive.org/details/sovietstrategyin00vann|url-access=registration|year=1990|pages=[https://archive.org/details/sovietstrategyin00vann/page/41 41–57]|publisher=Hoover Institution Press|location=Stanford|isbn=978-0817989026}}&lt;/ref&gt; සෝවියට්, ඇන්ගෝලා සහ කියුබානු හමුදා ආධාර මත යැපෙන SWAPO නායකත්වය, 1975 වන විට සමාජවාදී කන්ඩායම තුළ ව්‍යාපාරය දැඩි ලෙස ස්ථානගත කළේය.&lt;ref name=&quot;Dreyer&quot;&gt;{{cite book|title=Namibia and Southern Africa: Regional Dynamics of Decolonization, 1945-90|url=https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey|last=Dreyer|first=Ronald|location=London|publisher=Kegan Paul International|year=1994|isbn=978-0710304711|pages=[https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey/page/73 73]–87, 100–116, 192}}&lt;/ref&gt; මෙම ප්‍රායෝගික සන්ධානය SWAPO හි සෝවියට් ප්‍රොක්සියක් ලෙස බාහිර සංජානනය ශක්තිමත් කරන ලද අතර, එය දකුණු අප්‍රිකාවේ සහ එක්සත් ජනපදයේ සීතල යුද්ධයේ වාචාල කතාවල ආධිපත්‍යය දැරීය.&lt;ref name=&quot;Devils&quot;&gt;{{cite book|title=The Devils Are Among Us: The War for Namibia|url=https://archive.org/details/devilsareamongus00deni|url-access=limited|last1=Herbstein|first1=Denis|last2=Evenson|first2=John|publisher=Zed Books Ltd|year=1989|isbn=978-0862328962|location=London|pages=[https://archive.org/details/devilsareamongus00deni/page/n26 14]–23}}&lt;/ref&gt; එහි කොටස සඳහා, සෝවියට් සංගමය SWAPO වෙත සහය දුන්නේ අර්ධ වශයෙන් දකුණු අප්‍රිකාව කලාපීය බටහිර මිත්‍රයෙකු ලෙස සැලකූ බැවිනි.&lt;ref name=&quot;Shultz&quot;&gt;{{cite book|last=Shultz|first=Richard|title=Soviet Union and Revolutionary Warfare: Principles, Practices, and Regional Comparisons|url=https://archive.org/details/sovietunionrevo00shul/page/121|url-access=registration|year=1988|pages=[https://archive.org/details/sovietunionrevo00shul/page/121 121–123, 140–145]|publisher=Hoover Institution Press|location=Stanford, California|isbn=978-0817987114}}&lt;/ref&gt;
[[File:SADF-Operations_4.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SADF-Operations_4.jpg|වම|thumb|දකුණු අප්‍රිකානු හමුදා 1980 ගණන්වල PLAN කැරලිකරුවන් සඳහා දේශසීමා කලාපයේ මුර සංචාරයේ යෙදේ.]]
වර්ධනය වන යුද විඩාව සහ සුපිරි බලවතුන් අතර ආතතීන් අඩු වීම නිසා සෝවියට් සංගමය සහ එක්සත් ජනපදය යන දෙඅංශයේම පීඩනය යටතේ ත්‍රෛපාර්ශ්වික ගිවිසුමට එකඟ වීමට දකුණු අප්‍රිකාව, ඇන්ගෝලාව සහ කියුබාව බල කෙරුනි. දකුණු අප්‍රිකාව නැමීබියානු නිදහස පිළිගත්තේ කලාපයෙන් කියුබානු හමුදා ඉවත් කර ගැනීම සහ PLAN වෙත ලබා දෙන සියලු ආධාර නැවැත්වීමට ඇන්ගෝලියානු කැපවීම වෙනුවට ය.&lt;ref name=&quot;James&quot;&gt;{{cite book|title=A Political History of the Civil War in Angola: 1974-1990|last=James III|first=W. Martin|location=New Brunswick|publisher=Transaction Publishers|year=2011|orig-date=1992|isbn=978-1-4128-1506-2|pages=207–214, 239–245}}&lt;/ref&gt; PLAN සහ දකුණු අප්‍රිකාව 1988 අගෝස්තු මාසයේදී අවිධිමත් සටන් විරාමයක් සම්මත කරගත් අතර, නැමීබියානු සාම ක්‍රියාවලිය නිරීක්ෂණය කිරීම සහ සරණාගතයින් ආපසු පැමිණීම අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංක්‍රාන්ති ආධාර කණ්ඩායමක් (UNTAG) පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;Sitkowski2&quot;&gt;{{cite book|last=Sitkowski|first=Andrzej|title=UN peacekeeping: myth and reality|url=https://archive.org/details/unpeacekeepingmy0000sitk|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, Connecticut|year=2006|pages=[https://archive.org/details/unpeacekeepingmy0000sitk/page/80 80]–86|isbn=978-0-275-99214-9}}&lt;/ref&gt; 1989 මාර්තු මාසයේදී UNTAG ගේ නියෝග වරදවා වටහාගැනීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස PLAN විසින් භූමි ප්‍රදේශයට අවසන් ආක්‍රමණයක් සිදු කිරීමෙන් පසු සටන් විරාමය බිඳ දමන ලදී.&lt;ref name=&quot;Clairborne&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1989/04/07/swapo-incursion-into-namibia-seen-as-major-blunder-by-nujoma/7182b414-2fd3-4036-b3f8-be9debd58840/|title=SWAPO Incursion into Namibia Seen as Major Blunder by Nujoma|last=Clairborne|first=John|date=7 April 1989|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=18 February 2018|location=Washington DC}}&lt;/ref&gt; පසුව නව සටන් විරාමයක් පනවන ලද්දේ කැරලිකරුවන් UNTAG විසින් නිරායුධ කර බලමුලු ගැන්වීමට හැකි වන තෙක් ඇන්ගෝලාවේ පිහිටි ඔවුන්ගේ බාහිර කඳවුරුවලට සීමා කළ යුතු බවට කොන්දේසියක් ද සමගිනි.&lt;ref name=&quot;Sitkowski&quot;&gt;{{cite book|last=Sitkowski|first=Andrzej|title=UN peacekeeping: myth and reality|url=https://archive.org/details/unpeacekeepingmy0000sitk|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, Connecticut|year=2006|pages=[https://archive.org/details/unpeacekeepingmy0000sitk/page/80 80]–86|isbn=978-0-275-99214-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Demob&quot;&gt;{{cite book|last1=Colletta|first1=Nat|last2=Kostner|first2=Markus|last3=Wiederhofer|first3=Indo|title=Case Studies of War-To-Peace Transition: The Demobilization and Reintegration of Ex-Combatants in Ethiopia, Namibia, and Uganda|year=1996|pages=127–142|publisher=[[World Bank]]|location=Washington DC|isbn=978-0821336748}}&lt;/ref&gt;
[[File:South_Africa_Border_War_Map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_Africa_Border_War_Map.png|thumb|දකුණු අප්‍රිකානු-ආක්‍රමණය කරන ලද නිරිතදිග අප්‍රිකාව (1915-1990) සහ දකුණු අප්‍රිකානු දේශසීමා යුද්ධයේදී ඇන්ගෝලාවේ සහ සැම්බියාවේ දකුණු අප්‍රිකානු සහ UNITA මෙහෙයුම්වල උපරිම ප්‍රමාණය.]]
11-මාස සංක්‍රාන්ති කාලය අවසන් වන විට, අවසන් දකුණු අප්‍රිකානු හමුදා නැමීබියාවෙන් ඉවත් කර ගන්නා ලදී, සියලු දේශපාලන සිරකරුවන්ට සමාව ලබා දී, වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීමේ නීති අවලංගු කරන ලදී, සහ නැමීබියානු සරණාගතයින් 42,000 ක් ආපසු සිය නිවෙස් කරා ගියහ.&lt;ref name=&quot;Dreyer2&quot;&gt;{{cite book|title=Namibia and Southern Africa: Regional Dynamics of Decolonization, 1945-90|url=https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey|last=Dreyer|first=Ronald|location=London|publisher=Kegan Paul International|year=1994|isbn=978-0710304711|pages=[https://archive.org/details/namibiasoutherna0000drey/page/73 73]–87, 100–116, 192}}&lt;/ref&gt; විශ්ව ඡන්ද බලයක් යටතේ පැවති රටේ පළමු පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයට සුදුසුකම් ලත් ඡන්දදායකයින්ගෙන් 97% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සහභාගී විය.&lt;ref name=&quot;NYT19893&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/11/15/world/namibia-rebel-group-wins-vote-but-it-falls-short-of-full-control.html|title=Namibia Rebel Group Wins Vote, But It Falls Short of Full Control|date=15 November 1989|work=The New York Times|access-date=20 June 2014}}&lt;/ref&gt; නිදහස් හා සාධාරණ මැතිවරණයක් සහතික කිරීම සඳහා විදේශීය මැතිවරණ නිරීක්ෂකයන්ගේ අධීක්ෂණය එක්සත් ජාතීන්ගේ සැලැස්මට ඇතුළත් විය. SWAPO මහජන ඡන්දයෙන් 57%ක් ලබා ගනිමින් ව්‍යවස්ථාදායක සභාව තුළ බහු ආසන සංඛ්‍යාවක් දිනා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;NYT19892&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/11/15/world/namibia-rebel-group-wins-vote-but-it-falls-short-of-full-control.html|title=Namibia Rebel Group Wins Vote, But It Falls Short of Full Control|date=15 November 1989|work=The New York Times|access-date=20 June 2014}}&lt;/ref&gt; මෙමගින් පක්ෂයට ආසන 41ක් ලබා දුන් නමුත් තුනෙන් දෙකක බහුතරයක් නොලැබුණු අතර, එමඟින් ව්‍යවස්ථාව තනිවම සම්පාදනය කිරීමට හැකි වනු ඇත.&lt;ref name=&quot;NYT1989&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/11/15/world/namibia-rebel-group-wins-vote-but-it-falls-short-of-full-control.html|title=Namibia Rebel Group Wins Vote, But It Falls Short of Full Control|date=15 November 1989|work=The New York Times|access-date=20 June 2014}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව 1990 පෙබරවාරි මාසයේදී සම්මත කරන ලදී. එය මානව හිමිකම් සඳහා ආරක්ෂාව සහ රාජ්‍ය පෞද්ගලික දේපළ අත්පත් කර ගැනීම් සඳහා වන්දි ඇතුළත් කර ස්වාධීන අධිකරණයක්, ව්‍යවස්ථාදායකයක් සහ විධායක ජනාධිපති ක්‍රමයක් (ව්‍යවස්ථාදායක සභාව ජාතික සභාව බවට පත් විය) ස්ථාපිත කළේය. 1990 මාර්තු 21 දින නිල වශයෙන් රට ස්වාධීන විය.&lt;ref&gt;[https://www.sahistory.org.za/dated-event/namibia-gains-independence Namibia gains Independence] – South African History Online&lt;/ref&gt; සෑම් නුජෝමා නැමීබියාවේ පළමු ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේ දකුණු අප්‍රිකාවේ නෙල්සන් මැන්ඩෙලා (පෙර මාසයේ සිරෙන් නිදහස් වූ) සහ රාජ්‍ය නායකයින් 20ක් ඇතුළු රටවල් 147ක නියෝජිතයන් සහභාගී වූ උත්සවයකදීය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dierks |first=Klaus |author-link=Klaus Dierks |title=7. The Period after Namibian Independence |url=http://www.klausdierks.com/Chronology/132.htm |access-date=21 August 2020 |publisher=Klausdierks.com}}&lt;/ref&gt; 1994 දී, දකුණු අප්‍රිකාවේ පළමු බහු වාර්ගික මැතිවරණයට ටික කලකට පෙර, එම රට වොල්විස් බොක්ක නැමීබියාවට පවරා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Treaty between the Government of the Republic of South Africa and the Government of the Republic of Namibia with respect to Walvis Bay and the off-shore Islands, 28 February 1994 |url=https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/ZAF-NAM1994OI.PDF |website=United Nations}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහසින් පසු ===
නිදහසින් පසු නැමීබියාව සුදු සුළුතර වර්ණභේදවාදී පාලනයේ සිට පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය දක්වා සංක්‍රමණය සම්පූර්ණ කර ඇත. ප්‍රාදේශීය, ප්‍රාදේශීය සහ ජාතික මැතිවරණ නිතිපතා පවත්වනු ලබන බහු පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය හඳුන්වා දෙන ලද අතර එය පවත්වාගෙන යනු ලැබේ. ලියාපදිංචි දේශපාලන පක්ෂ කිහිපයක් ජාතික සභාව තුළ ක්‍රියාකාරී වන අතර නියෝජනය කරයි, නමුත් නිදහසින් පසු සෑම මැතිවරණයක්ම SWAPO ජයග්‍රහණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 May 2010 |title=Country report: Spotlight on Namibia |url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705012456/http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm |archive-date=5 July 2010 |publisher=[[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] Secretariat}}&lt;/ref&gt; ජනාධිපති නුජෝමාගේ 15 වසරක පාලනයේ සිට 2005 දී ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ හිෆිකේපුන්යේ පොහොඹ වෙත සංක්‍රමණය සුමටව සිදු විය.&lt;ref name=&quot;IRIN2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&amp;RegionCode=SAF|title=IRIN country profile Namibia|date=March 2007|access-date=12 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217173041/http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&amp;RegionCode=SAF|archive-date=17 February 2010|agency=[[The New Humanitarian|IRIN]]}}&lt;/ref&gt;

නිදහසින් පසු නැමීබියානු රජය ජාතික සංහිඳියාව පිළිබඳ ප්‍රතිපත්තියක් ප්‍රවර්ධනය කර ඇත. නිදහස් සටනේදී දෙපාර්ශවයේම සටන් කළ අයට පොදු සමාවක් නිකුත් කළේය. ඇන්ගෝලාවේ සිවිල් යුද්ධය පැතිර ගිය අතර රටේ උතුරේ ජීවත් වූ නැමීබියානුවන්ට අහිතකර ලෙස බලපෑවේය. 1998 දී, නැමීබියා ආරක්ෂක බලකායේ (NDF) භටයන් දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාවේ (SADC) කණ්ඩායමක කොටසක් ලෙස කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයට යවන ලදී.

1999 දී, ජාතික ආන්ඩුව ඊසානදිග කැප්රිවි තීරුව හි වෙන්වීමේ උත්සාහයක් අවලංගු කරන ලදී.[66] කැප්රිවි ගැටුම ආරම්භ කරන ලද්දේ Mishake Muyongo විසින් නායකත්වය දුන් කැරලිකාර කණ්ඩායමක් වන කැප්රිවි විමුක්ති හමුදාව (CLA) විසිනි. එයට අවශ්‍ය වූයේ කැප්රිවි තීරුව වෙන් වී තමන්ගේම සමාජයක් පිහිටුවීමටයි.

2014 දෙසැම්බරයේදී, SWAPO හි පාලක අපේක්ෂකයා වූ අගමැති හගේ ගින්ගොබ් 87% ඡන්ද ලබා ගනිමින් ජනාධිපතිවරණ ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහුගේ පූර්වගාමියා වූ SWAPO හි ජනාධිපති හිෆිකෙපුන්යේ පොහොඹ ද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් අවසර දී ඇති උපරිම වාර දෙකක් සේවය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30285987|title=Namibian presidential election won by Swapo's Hage Geingob|date=December 2014|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; 2019 දෙසැම්බරයේදී, 56.3% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ජනාධිපති හේගේ ගින්ගොබ් දෙවන වාරය සඳහා නැවත තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50618516|title=Namibia's President Hage Geingob wins re-election|date=December 2019|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2024 පෙබරවාරි 4 වන දින, ජනාධිපති හගේ ගින්ගොබ් මිය ගිය අතර, ඔහුගෙන් පසු වහාම නැමීබියාවේ නව ජනාධිපති ලෙස උප ජනාධිපති නන්ගොලෝ ම්බුම්බා විසින් පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68196412|title=Hage Geingob death: Namibia's new President Mbumba sworn-in hours after predecessor dies|date=4 February 2024}}&lt;/ref&gt;

== භූවිෂමතාව ==
[[File:Namib_Desert_Namibia(2).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Namib_Desert_Namibia(2).jpg|thumb|නැමීබියාවේ නැමීබ්හි වැලි කඳු]]
වර්ග කිලෝ මීටර 825,615 (වර්ග සැතපුම් 318,772),&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rank Order&amp;nbsp;– Area |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |archive-date=9 February 2014 |access-date=12 April 2008 |publisher=CIA World Fact Book}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාව ලොව තිස් හතරවන විශාලතම රට වේ. (වෙනිසියුලාවට පසුව) එය බොහෝ දුරට පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 17° සහ 29°S (කුඩා ප්‍රදේශයක් 17°ට උතුරින්) සහ දේශාංශ 11° සහ 26°E අතර ය.
[[File:SAC_Namibia-cactus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SAC_Namibia-cactus.jpg|thumb|මාළු ගංගා සානුව]]
නැමීබ් සහ කලහාරි කාන්තාර අතර පිහිටා ඇති අතර, උප සහරා අප්‍රිකාවේ ඕනෑම රටකට අඩුම වර්ෂාපතනයක් ඇත්තේ නැමීබියාවටය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://allafrica.com/stories/201209211357.html|title=Land degradation causes poverty|last=Brandt|first=Edgar|date=21 September 2012|newspaper=[[New Era (Namibia)|New Era]]}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියානු භූ දර්ශනය සාමාන්‍යයෙන් භූගෝලීය ප්‍රදේශ පහකින් සමන්විත වන අතර, ඒ සෑම එකක්ම ලාක්ෂණික අජීවී තත්වයන් සහ වෘක්ෂලතාදිය ඇති අතර ඒවා අතර යම් වෙනසක් ඇති අතර ඒවා අතර අතිච්ඡාදනය වේ: මධ්‍යම සානුව, නැමීබ්, මහා එස්කාප්මන්ට්, බුෂ්වෙල්ඩ් සහ කලහාරි කාන්තාරය.

මධ්‍යම සානුව උතුරේ සිට දකුණට දිවෙන අතර, වයඹ දෙසින් ඇටසැකිල්ල වෙරළ, නැමීබ් කාන්තාරය සහ නිරිත දෙසින් එහි වෙරළබඩ තැනිතලා, දකුණින් තැඹිලි ගඟ සහ නැගෙනහිරින් කලහාරි කාන්තාරය මායිම් වේ. මධ්‍යම සානුව නැමීබියාවේ උසම ස්ථානය වන කොනිග්ස්ටයින් උස මීටර් 2,606 (අඩි 8,550) වේ.&lt;ref name=&quot;elevation2&quot;&gt;{{cite web |title=Landsat.usgs.gov |url=http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907062948/http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/ |archive-date=7 September 2008 |access-date=26 June 2010 |publisher=Landsat.usgs.gov}}&lt;/ref&gt;

නැමීබ් යනු නැමීබියාවේ සම්පූර්ණ වෙරළ තීරය දිගේ පැතිරී ඇති අධි-ශුෂ්ක බොරළු තැනිතලා සහ කඳු වැටිවල පුළුල් වපසරියකි. එය පළලින් කිලෝමීටර 100 සහ 200 (සැතපුම් 60 සහ 120) අතර වෙනස් වේ. නැමීබ් තුළ ඇති ප්‍රදේශ වලට ඇටසැකිලි වෙරළ තීරය සහ උතුරේ කාඕකොවෙල්ඩ් සහ මධ්‍යම වෙරළ දිගේ විස්තීර්ණ නැමීබ් වැලි මුහුද ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;at13153&quot;&gt;Spriggs, A. (2001) {{WWF ecoregion|name=Africa: Namibia|id=at1315}}&lt;/ref&gt;

මහා කඳුවැටිය වේගයෙන් මීටර් 2,000 (අඩි 7,000) දක්වා ඉහළ යයි. සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයන් සහ උෂ්ණත්ව පරාසයන් සීතල අත්ලාන්තික් සාගරයේ සිට රට අභ්‍යන්තරයට තවත් වැඩි වන අතර, පවතින වෙරළබඩ මීදුම සෙමෙන් අඩු වේ. ප්‍රදේශය දුර්වල ලෙස සංවර්ධිත පස් සහිත පාෂාණමය වුවද, එය නැමීබ් කාන්තාරයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස ඵලදායී වේ. ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ සුළං එස්කාර්ප්මන්ට් හරහා බලහත්කාරයෙන් හමා යන විට, තෙතමනය වර්ෂාපතනයක් ලෙස නිස්සාරණය වේ.&lt;ref&gt;Spriggs, A. (2001) {{WWF ecoregion|name=Africa: Namibia|id=at1316}}&lt;/ref&gt;

බුෂ්වෙල්ඩ් ඊසානදිග නැමීබියාවේ ඇන්ගෝලියානු දේශසීමාවේ සහ කැප්රිවි තීරයේ දක්නට ලැබේ. ප්‍රදේශයට රටේ සෙසු ප්‍රදේශවලට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වර්ෂාපතනයක් ලැබේ, සාමාන්‍යයෙන් වසරකට මිලිමීටර් 400 (අඟල් 16) පමණ වේ. ප්‍රදේශය සාමාන්‍යයෙන් සමතලා වන අතර පස වැලි සහිත බැවින් ජලය රඳවා ගැනීමට සහ කෘෂිකර්මාන්තයට සහාය වීමට ඇති හැකියාව සීමා කරයි.&lt;ref name=&quot;Cowling, S. 20012&quot;&gt;Cowling, S. 2001. {{WWF ecoregion|id=at1322|name=Succulent Karoo}}&lt;/ref&gt;

දකුණු අප්‍රිකාව සහ බොට්ස්වානා දක්වා විහිදෙන ශුෂ්ක කලාපයක් වන කලහාරි කාන්තාරය නැමීබියාවේ සුප්‍රසිද්ධ භූගෝලීය ලක්ෂණ වලින් එකකි. කලහාරි කාන්තාරයක් ලෙස ප්‍රචලිතව ඇතත්, සමහර සශ්‍රීක සහ තාක්‍ෂණිකව කාන්තාර නොවන ප්‍රදේශ ඇතුළුව විවිධ දේශීය පරිසරයන් ඇත. සකියුලන්ට් කරෝ ශාක විශේෂ 5,000කට අධික ප්‍රමාණයකට නිවහන වන අතර, ඉන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් ආවේණික වේ. දළ වශයෙන් ලෝකයේ සූකිරි වලින් සියයට 10ක් පමණ කරෝ වල දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;Van Jaarsveld, E. J. 1987. The succulent riches of South Africa and Namibia. Aloc, 24: 45–92&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smith et al 1993&lt;/ref&gt; මෙම ඉහළ ඵලදායිතාවය සහ ආවේණිකත්වය පිටුපස ඇති හේතුව වර්ෂාපතනයේ සාපේක්ෂ ස්ථායී ස්වභාවය විය හැකිය.&lt;ref&gt;Spriggs, A. (2001) {{WWF ecoregion|name=Southern Africa: including parts of Botswana, northeastern Namibia, Zimbabwe, and northern South Africa|id=at0709}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ වෙරළබඩ කාන්තාරය ලෝකයේ පැරණිතම කාන්තාරවලින් එකකි. මුහුදු වෙරළේ දැඩි සුළං මගින් නිර්මාණය කරන ලද එහි වැලි කඳු ලෝකයේ උසම වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NASA&amp;nbsp;– Namibia's Coastal Desert |url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_540.html |access-date=9 October 2009 |publisher=nasa.gov}}&lt;/ref&gt; වෙරළ තීරයේ පිහිටීම නිසා, අත්ලාන්තික් සාගරයේ සීතල ජලය අප්‍රිකාවේ උණුසුම් දේශගුණයට ළඟා වන ස්ථානයේ, බොහෝ විට වෙරළ දිගේ අතිශය ඝන මීදුම සාදයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=An Introduction to Namibia |url=http://www.geographia.com/namibia/ |access-date=9 October 2009 |publisher=geographia.com}}&lt;/ref&gt; වෙරළ ආසන්නයේ කඳු වැටි වෘක්ෂලතා සහිත ප්‍රදේශ ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NACOMA&amp;nbsp;– Namibian Coast Conservation and Management Project |url=http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090721154939/http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm |archive-date=21 July 2009 |access-date=9 October 2009 |publisher=nacoma.org.na}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාවේ පොහොසත් වෙරළබඩ සහ සමුද්‍ර සම්පත් ඇති අතර ඒවා බොහෝ දුරට ගවේෂණය කර නොමැත. කප්රිවි තීරුව රටේ ඊසානදිග කෙළවරේ සිට නැගෙනහිර දෙසට විහිදේ.

=== නාගරික ජනාවාස ===
නැමීබියාවේ නගර 13ක් ඇත, නගර සභා මගින් පාලනය වන අතර නගර 26ක් නගර සභා මගින් පාලනය වේ.&lt;ref name=&quot;EW15&quot;&gt;{{Cite news|title=Know Your Local Authority|newspaper=Election Watch|publisher=Institute for Public Policy Research|year=2015|issue=3|page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.namibian.com.na/index.php?id=69963&amp;page=archive-read|title=Town regrading a 'sad move'|last=Hartman|first=Adam|date=27 Aug 2010|newspaper=[[The Namibian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317023725/http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2010/august/article/town-regrading-a-sad-move/|archive-date=2012-03-17|page=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වින්ඩ්හෝක් අගනුවර නැමීබියාවේ විශාලතම නාගරික ජනාවාස වේ.{{Largest cities|country=නැමීබියාව|stat_ref=2011 සංගණනයට අනුව&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://citypopulation.de/Namibia.html |title=Namibia |website=citypopulation.de |access-date=16 February 2022}}&lt;/ref&gt;|list_by_pop=|div_name=කලාපය|div_link=|city_1=වින්ඩ්හෝක්|div_1=කොමාස් කලාපය (නැමීබියාව){{!}}කොමාස්|pop_1=325,858|img_1=Klein-Windhoek 01.jpg|city_2=රුන්ඩු|div_2=කාවන්ගෝ නැගෙනහිර කලාපය (නැමීබියාව){{!}}කාවන්ගෝ නැගෙනහිර|pop_2=63,431|img_2=Rundu, Namibia, Okavango-River, Angola (2018).jpg|city_3=වල්විස් බොක්ක|div_3=එරෝන්ගෝ කලාපය (නැමීබියාව){{!}}එරෝන්ගෝ|pop_3=62,096|img_3=Walvis Bay aerial.jpg|city_4=ස්වකොප්මන්ඩ්|div_4=එරෝන්ගෝ කලාපය (නැමීබියාව){{!}}එරෝන්ගෝ|pop_4=44,725|img_4=Mole, Jetty and Lighthouse Swakopmund, Namibia.jpg|city_5=ඕෂකාටි|div_5=ඔෂනා කලාපය (නැමීබියාව){{!}}ඔෂනා|pop_5=36,541|city_6=රෙහොබෝත්|div_6=හාර්ඩප් කලාපය (නැමීබියාව){{!}}හාර්ඩප්|pop_6=28,843|city_7=කටිම මුලිලෝ|div_7=සැම්බෙසි කලාපය (නැමීබියාව){{!}}සැම්බෙසි|pop_7=28,362|city_8=ඔට්ජිවරොන්ගෝ|div_8=ඔට්ජෝසොන්ද්ජුපා කලාපය (නැමීබියාව){{!}}ඔට්ජෝසොන්ද්ජුපා|pop_8=28,249|city_9=ඔන්ඩංවා|div_9=ඔෂනා කලාපය (නැමීබියාව){{!}}ඔෂනා|pop_9=22,822|city_10=ඔකහන්ජා|div_10=ඔට්ජෝසොන්ද්ජුපා කලාපය (නැමීබියාව){{!}}ඔට්ජෝසොන්ද්ජුපා|pop_10=22,639}}

=== දේශගුණය ===
[[File:Koppen-Geiger_Map_NAM_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_NAM_present.svg|thumb|350x350පික්|නැමීබියාවේ Köppen දේශගුණික වර්ග]]
නැමීබියාව 17°S සිට 25°S අක්ෂාංශ දක්වා විහිදේ: දේශගුණික වශයෙන් උප-නිවර්තන අධි පීඩන තීරයේ පරාසය. එහි සමස්ත දේශගුණ විස්තරය ශුෂ්ක වන අතර, උප ආර්ද්‍රතාවයෙන් [මි.මී. 500 (අඟල් 20) ට වැඩි සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනයක්] අර්ධ ශුෂ්ක [මි.මී. 300 ත් 500 ත් අතර (අඟල් 12 සහ 20)] (ජල රහිත කලහාරි බොහෝමයක් වැළඳ ගනිමින්) සහ ශුෂ්ක [මි.මී. 150 සිට 300 දක්වා (අඟල් 6 සිට 12 දක්වා)] (මෙම කලාප තුන බටහිර කඳුකරයේ සිට අභ්‍යන්තරය වේ) අධි-ශුෂ්ක වෙරළබඩ තැන්න දක්වා [මි.මී. 100ට අඩු (අඟල් 4)]. උෂ්ණත්වය උපරිමය මුළු කලාපයේම සමස්ත උන්නතාංශයෙන් සීමා වේ: උදාහරණයක් ලෙස වෝම්බඩ් නම් ඈත දකුණු ප්‍රදේශයේ පමණක් උපරිම 40 °C (104 °F) ට වඩා ඉහළ අගයක් වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;&quot;Paper and digital Climate Section&quot;. Namibia Meteorological Services&lt;/ref&gt;
[[File:Namibia-1113.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Namibia-1113.jpg|thumb|නැමීබියාව මූලික වශයෙන් විශාල කාන්තාර සහ අර්ධ කාන්තාර සානුවකි.]]
සාමාන්‍යයෙන් උපනිවර්තන අධි පීඩන තීරය, නිතර පැහැදිලි අහසක් සහිත, වසරකට දින 300කට වඩා වැඩි හිරු එළියක් සපයයි. එය නිවර්තන කලාපයේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටා ඇත; මකර නිවර්තන රට අඩකින් පමණ කපා දමයි. ශීත ඍතුව (ජූනි - අගෝස්තු) සාමාන්යයෙන් වියළි වේ. වර්ෂා කාල දෙකම ගිම්හානයේදී සිදු වේ: සැප්තැම්බර් සහ නොවැම්බර් අතර කුඩා වැසි සමය සහ පෙබරවාරි සහ අප්‍රේල් අතර විශාල වර්ෂා සමය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Rainy Season |url=http://www.realnamibia.com/rn_028rainyseason.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100906094745/http://www.realnamibia.com/rn_028rainyseason.htm |archive-date=6 September 2010 |access-date=28 July 2010 |publisher=Real Namibia}}&lt;/ref&gt; ආර්ද්‍රතාවය අඩු වන අතර සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය වෙරළබඩ කාන්තාරයේ පාහේ ශුන්‍යයේ සිට කැප්රිවි තීරයේ 600 mm (අඟල් 24) දක්වා වෙනස් වේ. වර්ෂාපතනය බෙහෙවින් විචල්‍ය වන අතර නියඟය බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Olszewski1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;catid=531:weather&amp;id=14308:climate-change-forces-us-to-recognise-new-normals&amp;Itemid=54|title=Climate change forces us to recognise new normals|last=Olszewski|first=John|date=13 May 2009|newspaper=[[Namibia Economist]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513062850/http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;catid=531:weather&amp;id=14308:climate-change-forces-us-to-recognise-new-normals&amp;Itemid=54|archive-date=13 May 2011}}&lt;/ref&gt; 2006/07 ගිම්හානයේදී වර්ෂාපතනය වාර්ෂික සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් අඩුවෙන් වාර්තා විය. නියඟයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් 2019 මැයි මාසයේදී නැමීබියාව හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=AfricaNews |date=2019-05-06 |title=Namibia declares national state of emergency over drought |url=https://www.africanews.com/2019/05/06/namibia-declares-national-state-of-emergency-over-drought/ |access-date=2019-05-20 |website=Africanews |language=en}}&lt;/ref&gt; එය 2019 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී අමතර මාස 6කින් දීර්ඝ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Namibian |first=The |title=State of drought emergency extended |url=https://www.namibian.com.na/index.php?page=archive-read&amp;id=193796 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310104544/https://www.namibian.com.na/index.php?page=archive-read&amp;id=193796 |archive-date=10 March 2021 |access-date=2020-11-24 |website=The Namibian |language=en}}&lt;/ref&gt;

වෙරළබඩ ප්‍රදේශයේ කාලගුණය සහ දේශගුණය ආධිපත්‍යය දරන්නේ අත්ලාන්තික් සාගරයේ සීතල, උතුරු දෙසට ගලා යන බෙන්ගුලා ධාරාව වන අතර එය ඉතා අඩු වර්ෂාපතනයක් (වසරකට මිලිමීටර් 50 (අඟල් 2) හෝ ඊට අඩු), නිරන්තර ඝන මීදුම සහ සමස්ත අඩු උෂ්ණත්වයන් සඳහා හේතු වේ. රටේ සෙසු ප්‍රදේශවලට වඩා.&lt;ref name=&quot;EBClimate&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Namibia |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/402283/Namibia/43996 |access-date=28 July 2010}}&lt;/ref&gt; ශීත ඍතුවේ දී, ඉඳහිට බර්ග්වින්ඩ් (ජර්මානු &quot;කඳුකර සුළඟ&quot;) හෝ ඔස්වීර් (&quot;නැගෙනහිර කාලගුණය&quot; සඳහා අප්‍රිකානු) ලෙස හඳුන්වන තත්වයක් ඇතිවේ, රට අභ්‍යන්තරයේ සිට වෙරළට උණුසුම් වියළි සුළඟක් හමයි. වෙරළට පිටුපසින් ඇති ප්‍රදේශය කාන්තාරයක් වන බැවින් මෙම සුළං වැලි කුණාටු දක්වා වර්ධනය විය හැකි අතර අත්ලාන්තික් සාගරයේ වැලි තැන්පතු චන්ද්‍රිකා ඡායාරූපවල දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Olszewski2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=575&amp;Itemid=54&amp;limitstart=5|title=Understanding Weather&amp;nbsp;– not predicting it|last=Olszewski|first=John|date=25 June 2010|newspaper=Namibia Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207061033/http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=575&amp;Itemid=54&amp;limitstart=5|archive-date=7 December 2010}}&lt;/ref&gt;

මධ්‍යම සානුව සහ කලහාරි ප්‍රදේශ 30C (54F) දක්වා පුළුල් දෛනික උෂ්ණත්ව පරාසයන් ඇත.&lt;ref name=&quot;EBClimate2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Namibia |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/402283/Namibia/43996 |access-date=28 July 2010}}&lt;/ref&gt;

එෆන්ඩ්ජා, රටේ උතුරු ප්‍රදේශ වල වාර්ෂික සෘතුමය ගංවතුර බොහෝ විට යටිතල පහසුකම් වලට පමණක් නොව ජීවිත හානිද ඇති කරයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/|title=Debilitating floods hit northern and central Namibia|last=Adams|first=Gerry|date=15 April 2011|access-date=19 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185613/http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/|archive-date=20 December 2016|publisher=United Nations Radio|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මෙම ගංවතුර ඇති කරන වර්ෂාව ඇන්ගෝලාවේ ආරම්භ වී, නැමීබියාවේ කුවේලායි-එටෝෂා ද්‍රෝණියට ගලා ගොස් එහි ඇති ඕෂන (ඔෂිවම්බෝ: ගංවතුර තැනිතලා) පුරවයි. මෙතෙක් ඇති වූ දරුණුතම ගංවතුර 2011 මාර්තු මාසයේදී ඇති වූ අතර පුද්ගලයන් 21,000ක් අවතැන් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=79689&amp;no_cache=1|title=Heaviest floods ever in Namibia|last=van den Bosch|first=Servaas|date=29 March 2011|work=[[The Namibian]]}}&lt;/ref&gt;

=== ජල මූලාශ්‍ර ===
නැමීබියාව උප සහරා අප්‍රිකාවේ වියළිම රට වන අතර බොහෝ දුරට භූගත ජලය මත රඳා පවතී. වසරකට මිලිමීටර් 350 (අඟල් 14) ක සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනයක් සහිතව, ඉහළම වර්ෂාපතනය ඊසාන දෙසින් කප්‍රිවි තීරයේ (වසරකට මිලිමීටර් 600 (අඟල් 24) පමණ) සිදු වන අතර බටහිර හා නිරිතදිග දිශාවට 50 දක්වා අඩු වේ. මි.මී. (අඟල් 2) සහ වෙරළ තීරයේ වසරකට අඩුය. දකුණු අප්‍රිකාව, ඇන්ගෝලාව, සැම්බියාව සහ කැප්‍රිවි තීරයේ බොට්ස්වානා සමඟ කෙටි මායිමේ ජාතික මායිම්වල එකම බහු වාර්ෂික ගංගා දක්නට ලැබේ. රට අභ්‍යන්තරයේ, මතුපිට ජලය ලබා ගත හැක්කේ සුවිශේෂී වර්ෂාපතනයෙන් පසු ගංගා ගංවතුර ඇති ගිම්හාන මාසවලදී පමණි. නොඑසේ නම්, මෙම සෘතුමය ගංවතුර සහ ඒවායේ ගලායාම රඳවා තබා ගැනීම සහ වේලි දැමීම සඳහා මතුපිට ජලය විශාල ගබඩා වේලි කිහිපයකට සීමා වේ. බහු වාර්ෂික ගංගා අසල ජීවත් නොවන හෝ ගබඩා වේලි භාවිතා නොකරන මිනිසුන් භූගත ජලය මත රඳා පවතී. හුදකලා ප්‍රජාවන් සහ පතල් කැණීම, කෘෂිකර්මාන්තය සහ සංචාරක ව්‍යාපාරය වැනි හොඳ මතුපිට ජල මූලාශ්‍රවලින් ඈත්ව පිහිටි ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් පවා රටේ 80%කට ආසන්න භූගත ජලයෙන් සැපයිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Groundwater in Namibia |url=http://www.iwrm-namibia.info.na/iwrm/fundaments-in-iwrm/groundwater-in-namibia/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729155617/http://www.iwrm-namibia.info.na/iwrm/fundaments-in-iwrm/groundwater-in-namibia/index.php |archive-date=29 July 2016 |website=Integrated Water Resource Management}}&lt;/ref&gt;

පසුගිය ශතවර්ෂය තුළ නැමීබියාවේ ළිං 100,000 කට වඩා කැණීම් කර ඇත. මෙම ළිංවලින් තුනෙන් එකක් වියලී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Groundwater in Namibia|url=http://www.namhydro.com/downloads.html|editor1=Greg Christelis|name-list-style=amp|editor2=Wilhelm Struckmeier|via=Namibian Hydrogeological Association|year=2001|isbn=978-0-86976-571-5|access-date=10 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404091336/http://namhydro.com/downloads.html|archive-date=4 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඇන්ගෝලා-නැමීබියා දේශසීමාවේ දෙපස ඔහන්ග්වේනා II නම් ජලධරය 2012 දී සොයා ගන්නා ලදී. එය වර්තමාන (2018) අනුපාතයට අනුව වසර 400 ක් පුරා උතුරේ මිනිසුන් 800,000 ක ජනගහනයකට පරිභෝජනය සදහා සැපයිය හැකි බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;aqui2&quot;&gt;{{cite web |last=McGrath |first=Matt |date=20 July 2012 |title=Vast aquifer found in Namibia could last for centuries |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18875385 |access-date=10 September 2013 |publisher=BBC World}}&lt;/ref&gt; විශේෂඥයන් ඇස්තමේන්තු කරන්නේ නැමීබියාවේ ඝන කිලෝමීටර 7,720 (ඝන සැතපුම් 1,850) භූගත ජලය ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;afr2&quot;&gt;{{cite web |last=McGrath |first=Matt |date=20 April 2012 |title='Huge' water resource exists under Africa |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17775211 |access-date=10 September 2013 |publisher=BBC World Service}}&lt;/ref&gt; 

අප්‍රිකානු ෆෝල්ඩරයට අනුව, නැමීබියාවේ අපද්‍රව්‍ය-ජල පිරිපහදු ව්‍යාපෘතියක් පුරවැසියන්ට ආරක්ෂිත පානීය ජලය ලබා දෙනවා පමණක් නොව, වසරකට 6% කින් ඵලදායිතාව ඉහළ නංවයි. සියලුම දූෂක සහ අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කරනු ලබන්නේ අති නවීන &quot;බහු-බාධක&quot; තාක්‍ෂණය භාවිතයෙන් වන අතර එයට අවශේෂ ක්ලෝරීනකරණය, ඕසෝන් ප්‍රතිකාරය සහ අල්ට්‍රා පටල පෙරීම ඇතුළත් වේ. උසස් තත්ත්වයේ, ආරක්ෂිත පානීය ජලය සහතික කිරීම සඳහා දැඩි ජෛව නිරීක්ෂණ ක්‍රමවේද ක්‍රියාවලිය පුරාම භාවිතා වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jayeoba |first=Deborah |date=16 January 2023 |title=How Namibia Is Recycling Drinking Water From Toilet To Tap |url=https://africanfolder.com/how-namibia-is-recycling-drinking-water-from-toilet-to-tap/ |access-date=12 March 2023 |website=African Folder}}&lt;/ref&gt;

2023 ජුනි 8 වෙනිදා, දේශසීමා ජල මාර්ග සහ ජාත්‍යන්තර විල් (එක්සත් ජාතීන්ගේ ජල සම්මුතිය) ආරක්ෂා කිරීම සහ භාවිතය පිළිබඳ සම්මුතියට ඇතුළත් වූ පළමු දකුණු අප්‍රිකානු රට සහ අප්‍රිකාවේ අටවැනි රට බවට නැමීබියාව පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Namibia becomes first Southern African country to join UN Water Convention {{!}} UNECE |url=https://unece.org/media/Sustainable%20Development/news/379643 |access-date=2023-10-06 |website=unece.org}}&lt;/ref&gt;

=== වාර්ගික වනජීවී සංරක්ෂණ ===
[[File:SAC_Namibia-bushveld.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SAC_Namibia-bushveld.jpg|thumb|ක්විවර්ට්‍රී වනාන්තරය, බුෂ්වෙල්ඩ්]]
නැමීබියාව යනු ස්වකීය ව්‍යවස්ථාවේ ස්වභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය සහ ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳව විශේෂයෙන් සඳහන් කර ඇති ලෝකයේ රටවල් කිහිපයෙන් එකකි. 95 වැනි වගන්තියේ සඳහන් වන්නේ, &quot;පහත සඳහන් කරුණු ඉලක්ක කරගත් ජාත්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති අනුගමනය කිරීමෙන් රාජ්‍යය සක්‍රීයව ජනතාවගේ සුබසාධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ පවත්වාගෙන යාම: පරිසර පද්ධති නඩත්තු කිරීම, අත්‍යවශ්‍ය පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් සහ නැමීබියාවේ ජෛව විවිධත්වය සහ ජීවමාන ස්වභාවික සම්පත් තිරසාර පදනමක් මත භාවිතා කිරීම. වර්තමාන සහ අනාගතය යන සියලුම නැමීබියානුවන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා.&quot;

1993 දී, නැමීබියාවේ අලුතින් පිහිටුවන ලද රජයට ජාත්‍යන්තර සංවර්ධනය සඳහා වූ එක්සත් ජනපද නියෝජිතායතනයෙන් (USAID) එහි Living in a Finite Environment (LIFE) ව්‍යාපෘතිය හරහා අරමුදල් ලබා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;Community Based Natural Resource Management (CBNRM) Programme Details (n.d.).&lt;/ref&gt; පරිසර හා සංචාරක අමාත්‍යාංශය, USAID, වඳවී යාමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති වනජීවී භාරය, WWF සහ කැනේඩියානු තානාපති අරමුදල වැනි සංවිධානවල මූල්‍ය ආධාර ඇතිව ප්‍රජා පාදක ස්වභාවික සම්පත් කළමනාකරණ (CBNRM) ආධාරක ව්‍යුහයක් සාදයි. ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රධාන ඉලක්කය වන්නේ වනජීවී කළමනාකරණය සහ සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා දේශීය ප්‍රජාවන්ට අයිතිවාසිකම් ලබා දීම මගින් තිරසාර ස්වභාවික සම්පත් කළමනාකරණය ප්‍රවර්ධනය කිරීමයි.

=== වනජීවී ===
නැමීබියාවේ වල් බල්ලා, ඩික් ඩික් සහ දරුණු වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති කළු රයිනෝ ඇතුළු විවිධ වනජීවී විශේෂ ඇත. භෞමික ක්ෂීරපායී විශේෂ 200ක්, පක්ෂි විශේෂ 645ක් සහ මත්ස්‍ය විශේෂ 115ක් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Simmons|first1=R. E.|last2=Griffin|first2=M.|last3=Griffin|first3=R. E.|last4=Marais|first4=E.|last5=Kolberg|first5=H.|date=1998-04-01|title=Endemism in Namibia: patterns, processes and predictions|url=https://doi.org/10.1023/A:1008879712736|journal=Biodiversity &amp; Conservation|language=en|volume=7|issue=4|pages=513–530|doi=10.1023/A:1008879712736|issn=1572-9710|s2cid=22160591}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Curtis|first1=Barbara|last2=Roberts|first2=Kevin S.|last3=Griffin|first3=Michael|last4=Bethune|first4=Shirley|last5=Hay|first5=Clinton J.|last6=Kolberg|first6=Holger|date=1998-04-01|title=Species richness and conservationof Namibian freshwater macro-invertebrates,fish and amphibians|journal=Biodiversity &amp; Conservation|language=en|volume=7|issue=4|pages=447–466|doi=10.1023/A:1008871410919|issn=1572-9710|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== රජය සහ දේශපාලනය ==
[[File:Tintenpalast-Windhoek.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tintenpalast-Windhoek.jpg|thumb|නැමීබියාවේ රජයේ මධ්‍යස්ථානය වන ටින්ටන්පලස්ට්]]
නැමීබියාව ඒකීය අර්ධ-ජනාධිපති නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයකි.&lt;ref name=&quot;Dual2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shugart|first=Matthew Søberg|date=December 2005|title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2Fpalgrave.fp.8200087.pdf|journal=French Politics|volume=3|issue=3|pages=323–351|doi=10.1057/palgrave.fp.8200087|access-date=4 September 2016|quote=Of the contemporary cases, only four provide the assembly majority an unrestricted right to vote no confidence, and of these, only two allow the president unrestricted authority to appoint the prime minister. These two, Mozambique and Namibia, as well as the Weimar Republic, thus resemble most closely the structure of authority depicted in the right panel of Figure 3, whereby the dual accountability of the cabinet to both the president and the assembly is maximized. (...) Namibia allows the president to dissolve ''[the assembly]'' at any time but places a novel negative incentive on his exercise of the right: He must stand for a new election at the same time as the new assembly elections.|doi-access=free|s2cid=73642272}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාවේ ජනාධිපතිවරයා වසර පහක ධුර කාලයක් සඳහා තේරී පත් වන අතර රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වේ.&lt;ref name=&quot;CN2&quot;&gt;{{cite web |date=1992 |title=Constitution of the Republic of Namibia |url=http://209.88.21.55/opencms/export/sites/default/grnnet/AboutNamibia/constitution/constitution1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119205953/http://209.88.21.55/opencms/export/sites/default/grnnet/AboutNamibia/constitution/constitution1.pdf |archive-date=19 January 2010 |access-date=10 July 2018}} {{cite web |title=Namibia: Constitution |url=http://www.eisa.org.za/WEP/nam5.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604121733/http://www.eisa.org.za/WEP/nam5.htm |archive-date=4 June 2012 |website=EISA}}&lt;/ref&gt; රජයේ සියලුම සාමාජිකයින් තනි තනිව සහ සාමූහිකව ව්‍යවස්ථාදායකයට වගකිව යුතුය.{{refn|Article 41 of the Constitution of the Republic of Namibia.&lt;ref name=CN/&gt;}}&lt;ref name=&quot;ECN&quot;&gt;{{cite web |title=How to Register as a Voter |url=http://www.ecn.na/web/ecn/elections |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014311/http://www.ecn.na/web/ecn/elections |archive-date=21 July 2018 |access-date=22 March 2019 |publisher=Electoral Commission of Namibia}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව රටේ රජයේ ආයතන ලෙස පහත සඳහන් දේ දක්වයි:&lt;ref name=&quot;Bösl2&quot;&gt;{{Cite book|last1=Shivute|first1=Peter|author-link1=Peter Shivute|editor1-last=Bösl|editor1-first=Anton|editor2-last=Horn|editor2-first=Nico|chapter-url=http://www.kas.de/wf/doc/kas_15058-544-2-30.pdf|chapter=Foreword|page=10|title=The Independence of the Judiciary in Namibia|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan Education Namibia]]|series=Publications sponsored by [[Konrad Adenauer Stiftung]]|isbn=978-99916-0-807-5|year=2008}}&lt;/ref&gt;

* විධායකය: විධායක බලය ක්‍රියාත්මක වන්නේ ජනාධිපතිවරයා සහ රජය විසිනි.
* ව්‍යවස්ථාදායකය: නැමීබියාවේ ද්වි-මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවක් ඇති අතර ජාතික සභාව පහළ මන්ත්‍රණ සභාව ලෙසද ජාතික සභාව ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය ලෙසද ඇත.&lt;ref name=&quot;parliament153&quot;&gt;{{cite web |title=National Council |url=http://www.parliament.gov.na/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=153&amp;Itemid=1264 |access-date=21 August 2020 |website=Parliament.gov.na |language=en}}&lt;/ref&gt;
* අධිකරණය: නැමීබියාවේ රාජ්‍ය නාමයෙන් නීතිය අර්ථකථනය කර ක්‍රියාත්මක කරන අධිකරණ පද්ධතියක් ඇත.

ව්‍යවස්ථාවෙන් නැමීබියාවේ රජය සඳහා බහු-පක්ෂ ක්‍රමයක් අපේක්ෂා කරන අතර, 1990 නිදහසේ සිට SWAPO පක්ෂය ප්‍රමුඛ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SWAPO:Dominant party? |url=http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222946/http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=26 August 2017 |publisher=Swapoparty.org}}&lt;/ref&gt; 2023 V-Dem ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශකවලට අනුව නැමීබියාව ලොව පුරා 66 වන මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ අප්‍රිකාවේ 8 වන මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ශ්‍රේණිගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;vdem_dataset&quot;&gt;{{cite web |last=V-Dem Institute |date=2023 |title=The V-Dem Dataset |url=https://www.v-dem.net/data/the-v-dem-dataset/ |access-date=14 October 2023}}&lt;/ref&gt;

=== විදේශ සබඳතා ===
[[File:Russia-Africa_Summit_in_Sochi_(2019-10-24).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Russia-Africa_Summit_in_Sochi_(2019-10-24).jpg|thumb|හිටපු නැමීබියානු ජනාධිපති හගේ ගින්ගොබ් (ලා අළු පැහැති ජැකට්ටුවකින්) අප්‍රිකානු නායකයින් සහ රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමඟ 2019 ඔක්තෝබර් 24 වන දින සෝචි හි පැවති රුසියානු-අප්‍රිකා සමුළුවේදී]]
නැමීබියාවට බොහෝ දුරට ස්වාධීන විදේශ ප්‍රතිපත්තියක් ඇත, කියුබාව ඇතුළු නිදහස් අරගලයට ආධාර කළ රාජ්‍යයන් සමඟ අඛණ්ඩ සම්බන්ධතා ඇත. කුඩා හමුදාවක් සහ බිඳෙනසුලු ආර්ථිකයක් සහිත නැමීබියානු රජයේ ප්‍රධාන විදේශ ප්‍රතිපත්ති උත්සුකය දකුණු අප්‍රිකානු කලාපය තුළ ශක්තිමත් සබඳතා වර්ධනය කර ගැනීමයි. දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාවේ සාමාජිකයෙකු වන නැමීබියාව වැඩි කලාපීය ඒකාබද්ධතාවයක් සඳහා හඬ නඟන අයෙකි. එය 1990 අප්‍රේල් 23 දින එක්සත් ජාතීන්ගේ 160 වැනි සාමාජිකයා බවට පත් විය. නිදහස ලැබීමෙන් පසු එය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ 50 වැනි සාමාජිකයා බවට පත් විය.

=== ආරක්ෂක අංශ ===
2023 දී Global Firepower Index (GFP) වාර්තා කළේ නැමීබියාවේ හමුදාව රටවල් 145ක් අතරින් 123 වැනි ස්ථානයේ සිටින ලෝකයේ දුර්වලම හමුදාවන්ගෙන් එකක් ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති බවයි. අප්‍රිකානු රටවල් 34ක් අතර, නැමීබියාව ද 28 වැනි ස්ථානයේ දුර්වල ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Marketing |first=Intouch Interactive |date=14 January 2020 |title=Namibia ranked weak in military strength - Government - Namibian Sun |url=https://www.namibiansun.com/news/namibia-ranked-weak-in-military-strength2020-01-14 |access-date=2020-05-06 |website=www.namibiansun.com |language=en}}&lt;/ref&gt; එසේ වුවද, ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශය සඳහා රජයේ වියදම් N$5,885 (පෙර මූල්‍ය වර්ෂයට වඩා 1.2% ක අඩුවීමකි) විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 May 2020 |title=Namibia Budget on a Plate |url=https://www.pwc.com/na/en/assets/pdf/2019-budget-tabloid.pdf |website=PWC Namibia}}&lt;/ref&gt; නැමීබියානු ඩොලර් බිලියන 6 කට ආසන්න (2021 දී ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 411) ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයට එක් අමාත්‍යාංශයකට රජයෙන් ලැබෙන සිව්වන ඉහළම මුදල් ප්‍රමාණය වේ.

නැමීබියාවට දේශසීමා සහ ඉදිකිරීම් සැලසුම් සම්බන්ධයෙන් විවිධ ආරවුල් ඇති වුවද කලාපය තුළ සතුරන් නැත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Moser|first=Jana|title=Border Contracts – Border Conflicts: Examples from Northern Namibia|url=https://history.icaci.org/wp-content/uploads/2016/09/Moser.pdf|journal=Symposium on &quot;Shifting Boundaries&quot;: Cartography of the 19th and 20th Centuries. ICA Commission on the History of Cartography}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මිලිටරියේ කාර්යභාරය &quot;භූමිය සහ ජාතික අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කිරීම&quot; ලෙස නිර්වචනය කරයි. නැමීබියාව, නැමීබියාවේ 23 වසරක බුෂ් යුද්ධයේ හිටපු සතුරන්ගෙන් සමන්විත නැමීබියානු ආරක්ෂක බලකාය (NDF) පිහිටුවා ගත්හ: නැමීබියාවේ මහජන විමුක්ති හමුදාව (PLAN) සහ නිරිතදිග අප්‍රිකානු භෞමික බලකාය (SWATF). බ්‍රිතාන්‍යයන් මෙම බලවේග ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා සැලැස්ම සකස් කළ අතර කුඩා මූලස්ථානයකින් සහ බලඇණි පහකින් සමන්විත NDF පුහුණු කිරීමට පටන් ගත්හ.

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංක්‍රාන්ති සහායක කණ්ඩායමේ (UNTAG) කෙන්යානු පාබල බලඇණිය නිදහසින් පසු මාස තුනක් නැමීබියාවේ රැඳී සිටියේ NDF පුහුණු කිරීමට සහ උතුර ස්ථාවර කිරීමට උපකාර කිරීම සඳහා ය. නැමීබියානු ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයට අනුව, පිරිමි සහ ගැහැණු යන දෙඅංශයේම බඳවා ගැනීම් 7,500 නොඉක්මවනු ඇත.

නැමීබියානු ආරක්ෂක බලකායේ ප්‍රධානියා එයාර් වයිස් මාර්ෂල් මාර්ටින් කම්බුලු පිනෙහාස් ය (2020 අප්‍රේල් 1 සිට ක්‍රියාත්මක වන පරිදි).

2017 දී නැමීබියාව න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 July 2017 |title=Chapter XXVI: Disarmament&amp;nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection}}&lt;/ref&gt;

=== පරිපාලන අංශ ===
[[File:Namibia_Population_Density_(2011).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Namibia_Population_Density_(2011).jpg|thumb|කලාප අනුව නැමීබියාවේ ජන ඝනත්වය (2011 සංගණනය)]]
නැමීබියාව ප්‍රදේශ 14 කට බෙදා ඇති අතර ඒවා මැතිවරණ කොට්ඨාශ 121 කට බෙදා ඇත. නැමීබියාවේ පරිපාලන අංශය සීමා නිර්ණය කොමිෂන් සභා විසින් සභාගත කර ඇති අතර ජාතික සභාව විසින් පිළිගනු ලැබේ හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. රාජ්‍ය පදනමේ සිට සීමා නිර්ණය කොමිෂන් සභා හතරක් සිය කටයුතු ලබා දී ඇති අතර, අවසන් වරට 2013 දී විනිසුරු ඇල්ෆ්‍රඩ් සිබෝලෙකාගේ සභාපතිත්වය යටතේ ක්‍රියාත්මක විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newera.com.na/articles/53580/President-divides-Kavango-into-two|title=President divides Kavango into two|last=Nakale|first=Albertina Haindongo|date=9 August 2013|newspaper=[[New Era (Namibia)|New Era]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022020857/http://www.newera.com.na/articles/53580/President-divides-Kavango-into-two|archive-date=22 October 2014|publisher=via allafrica.com}} [http://allafrica.com/stories/201308090372.html?viewall=1 Alt URL]&lt;/ref&gt; වඩාත්ම නාගරීකරණය වූ සහ ආර්ථික වශයෙන් ක්‍රියාකාරී කලාප වන්නේ කොමාස් සහ එරොන්ගෝ කලාපය වන අතර කොමාස් හි අගනුවර වන වින්ඩ්හෝක් සහ එරොන්ගෝ නිවහන වල්විස් බොක්ක සහ ස්වකොප්මන්ඩ් වේ.

පහත වගුවේ දැක්වෙන්නේ 2016 නැමීබියා අන්තර් ජනගහන සමීක්ෂණයේ සංඛ්‍යාලේඛන:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''කලාපය'''
|'''ජනගහනය'''
'''(2016)'''
!'''වර්ග'''
'''කි.මී.'''
'''පුද්ගලයින්'''
!'''සාක්ෂරතා'''
'''අනුපාතය'''
|-
|[[කොමාස් කලාපය (නැමීබියාව)|කොමාස්]]
|415,780
|11.3
|96.7%
|-
|[[ඔහන්ග්වෙනා කලාපය (නැමීබියාව)|ඔහන්ග්වෙනා]]
|255,510
|23.9
|85.6%
|-
|[[ඔමුසටි කලාපය (නැමීබියාව)|ඔමුසටි]]
|249,885
|9.4
|87.6%
|-
|[[ඔස්හිකොටෝ කලාපය (නැමීබියාව)|ඔස්හිකොටෝ]]
|195,165
|5.0
|88.0%
|-
|[[ඔෂනා කලාපය (නැමීබියාව)|ඔෂනා]]
|189,237
|21.9
|94.0%
|-
|[[එරෝන්ගෝ කලාපය (නැමීබියාව)|එරෝන්ගෝ]]
|182,402
|2.9
|95.9%
|-
|[[ඔට්ජෝසොන්ද්ජුපා කලාපය (නැමීබියාව)|ඔට්ජෝසොන්ද්ජුපා]]
|154,342
|1.5
|83.0%
|-
|[[කාවන්ගෝ නැගෙනහිර කලාපය (නැමීබියාව)|කාවන්ගෝ නැගෙනහිර]]
|148,466
|6.2
|84.7%
|-
|[[සැම්බෙසි කලාපය (නැමීබියාව)|සැම්බෙසි]]
|98,849
|6.7
|85.5%
|-
|[[කුයිනි පළාත (නැමීබියාව)|කුයිනි]]
|97,865
|0.8
|66.5%
|-
|[[කාවන්ගෝ බටහිර පළාත (නැමීබියාව)|කාවන්ගෝ බටහිර]]
|89,313
|3.5
|75.6%
|-
|[[හාර්ඩප් කලාපය (නැමීබියාව)|හාර්ඩප්]]
|87,186
|0.8
|84.7%
|-
|[[කරස් කලාපය (නැමීබියාව)|කරස්]]
|85,759
|0.5
|96.1%
|-
|[[ඔමාහේකේ කලාපය (නැමීබියාව)|ඔමාහේකේ]]
|74,629
|0.9
|75.3%
|}
ප්‍රාදේශීය සභා මන්ත්‍රීවරුන් සෘජුවම තෝරා පත් කර ගනු ලබන්නේ ඔවුන්ගේ මැතිවරණ කොට්ඨාශවල වැසියන් විසින් රහස් ඡන්ද (ප්‍රාදේශීය මැතිවරණ) මගිනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Namibia National Council |url=http://www.ipu.org/parline/reports/2226.htm |access-date=14 July 2010 |publisher=[[Inter-Parliamentary Union]]}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ පළාත් පාලන ආයතන මහ නගර සභා (1 කොටස හෝ 2 කොටස මහ නගර සභා), නගර සභා හෝ ගම් ආකාරයෙන් විය හැක.&lt;ref name=&quot;alan2&quot;&gt;{{cite web |title=Local Authorities |url=http://www.alan.org.na/?q=localauthorities/list |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130610203011/http://www.alan.org.na/?q=localauthorities%2Flist |archive-date=10 June 2013 |access-date=10 September 2013 |publisher=Association of Local Authorities in Namibia}}&lt;/ref&gt;

=== මානව හිමිකම් ===
නැමීබියාව යනු මානව හිමිකම් සහ නිදහස පවත්වාගෙන යන සහ ආරක්ෂා කරන රජයක් සහිත අප්‍රිකාවේ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Namibia &amp;#124; Freedom House |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/namibia |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103140009/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/namibia |archive-date=3 January 2020 |access-date=3 January 2020}}&lt;/ref&gt; වඩාත්ම නිදහස් හා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටවලින් එකකි. කෙසේ වෙතත්, සැලකිය යුතු කරුණු අතර රජයේ දූෂණ, ප්‍රතිපත්ති අවස්ථිතිභාවය සහ බන්ධනාගාර තදබදය ඇතුළත් වේ. එසේම, සරණාගතයින්ට නිදහසේ ගමන් කිරීමට අවසර නැත.&lt;ref name=&quot;USDOS2&quot;&gt;Human Rights In Namibia (November 2021). [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/namibia/#:~:text=Significant%20human%20rights%20issues%20included,or%20elsewhere%20in%20the%20government. 2021 Country Report on Human Rights: Namibia]. state.gov&lt;/ref&gt;

නීතිය ක්‍රියාත්මක නොවේ,&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-03-30 |title=2020 Country Reports on Human Rights Practices: Namibia |url=https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/namibia/ |access-date=2021-05-24 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt; නමුත් සමලිංගික ක්‍රියා නැමීබියාවේ නීති විරෝධී ය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newsweek.com/73-countries-where-its-illegal-be-gay-1385974|title=71 Countries Where Homosexuality is Illegal|last=Avery|first=Daniel|date=4 April 2019|work=Newsweek}}&lt;/ref&gt; නාගරික ප්‍රදේශ සාමාන්‍යයෙන් මධ්‍යස්ථ හෝ LGBT සඳහා කැප වූ සමාජ ශාලා සහ සිදුවීම් කිහිපයක් සමඟ සහයෝගය දක්වන නමුත්, LGBT පුද්ගලයන්ට එරෙහිව වෙනස් කොට සැලකීම මෙන්ම නොඉවසීම ද, විශේෂයෙන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news24.com/Africa/News/namibias-gay-paraders-call-for-legal-protection-20170730|title=Namibia's gay paraders call for legal protection|date=30 July 2017|work=News24|access-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719010703/https://www.news24.com/Africa/News/namibias-gay-paraders-call-for-legal-protection-20170730|archive-date=19 July 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; සමහර නැමීබියානු රජයේ නිලධාරීන් සහ නැමීබියාවේ ඔම්බුඩ්ස්මන් ජෝන් වෝල්ටර්ස් සහ ජනාධිපති ආර්යාව මොනිකා ගින්ගෝස් වැනි ඉහළ පෙළේ පුද්ගලයින් ලිංගිකත්වය සහ සමලිංගිකත්වය සාපරාධීකරණය කළ යුතු අතර LGBT අයිතිවාසිකම්වලට පක්ෂව සිටිති.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-03-30 |title=2020 Country Reports on Human Rights Practices: Namibia |url=https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/namibia/ |access-date=2021-05-24 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.namibiansun.com/news/sodomy-laws-days-numbered-geingos2019-06-13|title=Sodomy law's days numbered - Geingos|last=Beukes|first=Jemima|date=14 June 2019|newspaper=[[Namibian Sun]]}}&lt;/ref&gt;

2018 නොවැම්බරයේදී, වයස අවුරුදු 15-49 අතර කාන්තාවන්ගෙන් 32%ක් තම සහකරු/සහකාරියගෙන් ප්‍රචණ්ඩත්වයට සහ ගෘහස්ථ හිංසනයට මුහුණ දුන් බව වාර්තා වූ අතර පිරිමින්ගෙන් 29.5%ක් විශ්වාස කරන්නේ මෙය සාමාන්‍යයෙන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල වුවද, තම භාර්යාවට/සහකරුට සිදුවන ශාරීරික හිංසනය පිළිගත හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 2018 |title=Landscaping Gender Based Violence in Namibia |url=https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/gbv_web.pdf |access-date=6 June 2019 |website=Democracy Report |vauthors=Alweendo N, Andreas R, Rafla D}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව නැමීබියාවේ කාන්තාවන්ට අයිතිවාසිකම්, නිදහස සහ සමාන සැලකීම සහතික කරන අතර නැමීබියාවේ පාලක පක්ෂය&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 December 2015 |title=Namibia - Gender Indicator - Gender equality {{sic|obj|etive|nolink=y}} outputs |url=https://en.unesco.org/creativity/namibia-gender-indicator-gender-equality-objetive-outputs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103145359/https://en.unesco.org/creativity/namibia-gender-indicator-gender-equality-objetive-outputs |archive-date=3 January 2020 |access-date=21 August 2020 |publisher=[[Unesco]]}}&lt;/ref&gt; වන SWAPO විසින් &quot;සීබ්‍රා ක්‍රමයක්&quot; අනුගමනය කර ඇති අතර එමඟින් රජය තුළ ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයේම සාධාරණ සමතුලිතතාවයක් සහ නැමීබියානු කාන්තාවන්ගේ සමාන නියෝජනය සහතික කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/jul/08/namibia-gender-equality-zebra-politics|title=Namibia's 'zebra' politics could make it stand out from the global herd|last=O'Riordan|first=Alexander|date=8 July 2014|newspaper=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USDOS&quot;&gt;Human Rights In Namibia (November 2021). [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/namibia/#:~:text=Significant%20human%20rights%20issues%20included,or%20elsewhere%20in%20the%20government. 2021 Country Report on Human Rights: Namibia]. state.gov&lt;/ref&gt;

== ආර්ථිකය ==
[[File:Namibia_GDP_per_capita.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Namibia_GDP_per_capita.png|thumb|නැමීබියාව ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය, 2000 - 2022]]
ට්‍රාන්ස්-අප්‍රිකානු මෝටර් රථ මාර්ගය - ට්‍රිපොලි-කේප් ටවුන් අධිවේගී මාර්ගය සහ ට්‍රාන්ස්-කලහාරි කොරිඩෝව නැමීබියාව හරහා ගමන් කරයි. නැමීබියාවේ ආර්ථිකය ඔවුන්ගේ හවුල් ඉතිහාසය හේතුවෙන් දකුණු අප්‍රිකාවට සමීපව බැඳී ඇත.&lt;ref name=&quot;Intelligence1&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/ Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110010829/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia |date=2021-01-10 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Department1&quot;&gt;{{cite web |title=Namibia |url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221805/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=26 August 2017 |publisher=UCB Libraries GovPubs}}&lt;/ref&gt; 2023 3 වන කාර්තුවේදී, විශාලතම ආර්ථික අංශ වූයේ පතල් කැණීම (දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 18.0%), රාජ්‍ය පරිපාලනය (12.9%), නිෂ්පාදන (10.1%) සහ අධ්‍යාපනය (9.2%) ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cirrus Data |url=https://cirrus.com.na/dataportal/ |access-date=2023-11-14 |website=cirrus.com.na}}&lt;/ref&gt;
[[File:Downtown_Windhoek,_Independence_Avenue.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Downtown_Windhoek,_Independence_Avenue.jpg|thumb|වින්ඩ්හෝක් නගරය]]
නැමීබියාව අන්තර්ජාල බැංකුකරණය සහ ජංගම දුරකථන බැංකුකරණය වැනි නවීන යටිතල පහසුකම් සහිත ඉතා දියුණු බැංකු සහ මූල්‍ය සේවා අංශයක් ඇත. නැමීබියා බැංකුව (BoN) යනු සාමාන්‍යයෙන් මහ බැංකුවක් විසින් සිදු කරනු ලබන අනෙකුත් සියලුම කාර්යයන් ඉටු කිරීම සඳහා වගකිව යුතු නැමීබියාවේ මහ බැංකුවයි. නැමීබියාවේ BoN බලයලත් වාණිජ බැංකු පහක් ඇත: වින්ඩ්හෝක් බැංකුව, පළමු ජාතික බැංකුව, නෙඩ්බෑන්ක්, ස්ටෑන්ඩර්ඩ් බැංකුව සහ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යවසාය බැංකුව.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bank of Namibia (BoN) |url=https://www.bon.com.na |access-date=3 April 2011}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාවේ ආර්ථිකය විධිමත් හා අවිධිමත් ආර්ථිකයන් අතර භේදයකින් සංලක්ෂිත වේ, එය වර්ණභේදවාදී අවකාශීය සැලසුම්කරණයේ උරුමය මගින් අර්ධ වශයෙන් උග්‍ර වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Laufs|first=Johannes|date=2011|title=Document: Bridging the Economic Divide in Urban Areas of Namibia: Townships within the Local Economic Development Framework|url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.1825.5600|doi=10.13140/RG.2.1.1825.5600|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt;

ශ්‍රම බලකාය 1,090,153ක් සමඟින් 2018 වසරේ රටේ විරැකියා අනුපාතය 33.4%ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 April 2013 |title=Unemployment and labour force |url=https://cirrus.com.na/dataportal/ |website=Cirrus Data |publisher=Namibia Statistics Agency}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, නැමීබියාව SADC රටවලට සාපේක්ෂව ඉහළ පුහුණු ශ්‍රම ප්‍රතිශතයක් ඇති අතර පුහුණු ශ්‍රමිකයින් සඳහා සාපේක්ෂව අඩු විරැකියා අනුපාතයක් ඇත. විශේෂයෙන් තරුණයින් අතර ඉහළ විරැකියාවට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා, අතිරේක ආයතනික බදු අඩු කිරීමක් ලබා දීමෙන් වැඩි සීමාවාසිකයින් බඳවා ගැනීමට සේවා යෝජකයන් දිරිමත් කිරීම ඉලක්ක කරගත් සීමාවාසික බදු දිරිගැන්වීමේ වැඩසටහනක් හඳුන්වා දීමට රජය අනුමත කළේය. රජය සඳහා වන සම්පූර්ණ මූල්‍ය ඇඟවුම් N$ මිලියන 126ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.

2004 දී ගර්භණීභාවය සහ HIV/AIDS තත්ත්වය හේතුවෙන් ඇතිවන රැකියා වෙනස්කම් වලින් මිනිසුන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා කම්කරු පනතක් සම්මත කරන ලදී. 2010 මුලදී රජයේ ටෙන්ඩර් මණ්ඩලය නිවේදනය කළේ &quot;මෙතැන් සිට සියලුම නුපුහුණු සහ අර්ධ පුහුණු ශ්‍රමයෙන් සියයට 100ක් ව්‍යතිරේකයකින් තොරව නැමීබියාවෙන් ලබා ගත යුතු බවයි&quot;.&lt;ref&gt;Mongudhi, Tileni (3 February 2010 ) [http://www.namibian.com.na/indexx.php?archive_id=62400&amp;page_type=archive_story_detail&amp;page=2597 &quot;Tender Board tightens rules to protect jobs&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002120324/http://www.namibian.com.na/indexx.php?archive_id=62400&amp;page_type=archive_story_detail&amp;page=2597|date=2 October 2013}}. ''The Namibian''&lt;/ref&gt;

2013 දී, ගෝලීය ව්‍යාපාරික සහ මූල්‍ය ප්‍රවෘත්ති සපයන්නා වන බ්ලූම්බර්ග් නැමීබියාව අප්‍රිකාවේ ඉහළම නැගී එන වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකය සහ ලෝකයේ 13 වැනි හොඳම ආර්ථිකය ලෙස නම් කළේය. බ්ලූම්බර්ග් මාකට්ස් සඟරාවේ 2013 මාර්තු කලාපයේදී අප්‍රිකානු රටවල් හතරක් පමණක් නැගී එන වෙළඳපල ලැයිස්තුවේ ඉහළම 20 ලැයිස්තුවට ඇතුළත් වූ අතර නැමීබියාව මොරොක්කෝව (19 වැනි), දකුණු අප්‍රිකාව (15 වැනි) සහ සැම්බියාව (14 වැනි) ඉදිරියෙන් ශ්‍රේණිගත කර ඇත. ලොව පුරා, නැමීබියාව ද හංගේරියාව, බ්‍රසීලය සහ මෙක්සිකෝවට වඩා හොඳ විය. Bloomberg Markets සඟරාව දුසිමකට වඩා නිර්ණායක මත පදනම්ව හොඳම 20 ශ්‍රේණිගත කළේය. දත්ත බ්ලූම්බර්ග්ගේම මූල්‍ය-වෙළඳපොල සංඛ්‍යාලේඛන, IMF අනාවැකි සහ ලෝක බැංකුවෙන් ලැබුණි. විදේශීය ආයෝජකයින් සඳහා විශේෂ උනන්දුවක් දක්වන ක්ෂේත්‍ර මත ද රටවල් ශ්‍රේණිගත කරන ලදී: ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව, දූෂණය සහ ආර්ථික නිදහස පිළිබඳ අවබෝධය. විදේශ ආයෝජන ආකර්ශනය කර ගැනීම සඳහා, අධික රාජ්‍ය රෙගුලාසි හේතුවෙන් රජය විසින් රතු පටි අඩු කිරීම වැඩිදියුණු කර ඇති අතර, නැමීබියාව කලාපයේ ව්‍යාපාර කිරීමට ඇති අවම නිලධර ස්ථානයක් බවට පත් කර ඇත. අපහසු සහ මිල අධික රේගු ක්‍රියා පටිපාටි හේතුවෙන් රේගුව විසින් පහසුකම් ගෙවීම් වරින් වර ඉල්ලා සිටී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Snapshot of Namibia Country Profile |url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220022104/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx |archive-date=20 February 2014 |access-date=6 February 2014 |publisher=Business Anti-Corruption Portal}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාව ලෝක බැංකුව විසින් ඉහළ මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටක් ලෙසද වර්ග කර ඇති අතර ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව අනුව ආර්ථිකයන් 185ක් අතරින් 87 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 January 2013 |title=Namibia |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/namibia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926174152/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/namibia/ |archive-date=26 September 2013 |access-date=10 September 2013 |publisher=Doingbusiness.org}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ ජීවන වියදම සාමාන්‍ය අගයට වඩා මඳක් වැඩි ය, මන්ද ධාන්‍ය ඇතුළු බොහෝ භාණ්ඩ ආනයනය කළ යුතු බැවිනි. එහි අගනුවර වන වින්ඩ්හෝක්, විදේශිකයන්ට ජීවත් වීමට ලෝකයේ 150 වැනි මිල අධිකම ස්ථානයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Namibia, Windhoek Cost of Living |url=http://www.xpatulator.com/outside.cfm?lid=142 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018162413/http://www.xpatulator.com/outside.cfm?lid=142 |archive-date=18 October 2013 |access-date=26 August 2017 |website=Apatulator.com}}&lt;/ref&gt;
[[File:Sandstorm_while_driving_from_Swakopmund_to_Walfish_Bay,_2005.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sandstorm_while_driving_from_Swakopmund_to_Walfish_Bay,_2005.jpg|thumb|නැමීබියාවේ ස්වකොප්මුන්ඩ් සහ වල්විස් බොක්ක අතර B2 මාර්ගය]]
නැමීබියාවේ බදුකරණයට පුද්ගල ආදායම් බද්ද ඇතුළත් වන අතර එය පුද්ගලයෙකුගේ මුළු බදු අය කළ හැකි ආදායමට අදාළ වේ. සියලුම පුද්ගලයින් ආදායම් වරහන් මාලාවක් හරහා ප්‍රගතිශීලී ආන්තික අනුපාත යටතේ බදු අය කෙරේ. නැමීබියාවේ බද්ද N$58,754 ට වඩා වැඩි මාසික ආදායමකදී දකුණු අප්‍රිකානු බද්දට වඩා අඩුය, රටේ ඵලදායී බදු අනුපාත සාමාන්‍යයෙන් උපරිම වශයෙන් 30.8%ක් වන අතර දකුණු අප්‍රිකාවේ සානුව 37.4%කි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tannan Groenewald on LinkedIn: #namibia #southafrica #taxrates #economicanalysis #research #graph… {{!}} 13 comments |url=https://www.linkedin.com/posts/tannangroenewald_namibia-southafrica-taxrates-activity-7079761649959583744-C0Se |access-date=2023-11-09 |website=www.linkedin.com |language=en}}&lt;/ref&gt; මෙය ධනවත් දකුණු අප්‍රිකානුවන්ට ඔවුන්ගේ සමාන ජීවන වියදම, සංස්කෘතීන් සහ සමාජ-ආර්ථික සාධක අනුව නැමීබියාවට සංක්‍රමණය වීමට හිතකර කරයි. 2023 දී, රජය ජාතික මධ්‍ය කාලීන අයවැයේ ප්‍රකාශ කළේ පුද්ගලික ආදායම් බද්ද අඩු කරන බවත්, බදු ගෙවිය හැකි අවම ආදායම N$50,000 සිට N$100,000 දක්වා වැඩි කරන බවත්, ඉහළ වරහන් තුළ බදු අය කළ හැකි ආදායම අඩු කරන බවත්ය.{{cn|date=December 2023}}

අගය එකතු කළ බද්ද (VAT) පාන් වැනි ප්‍රධාන භාණ්ඩ හැර බොහෝ භාණ්ඩ හා සේවා සඳහා අදාළ වේ.&lt;ref&gt;PAYE12 Volume 18 published by The Ministry of Finance in Namibia&lt;/ref&gt;

රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල දුරස්ථ ස්වභාවය තිබියදීත්, නැමීබියාවට මුහුදු වරායන්, ගුවන් තොටුපළවල්, මහාමාර්ග, හොඳින් නඩත්තු කළ මාර්ග, යටිතල පහසුකම් සහ දුම්රිය (පටු මාපක) ඇත. එය එහි මුහුදු වරායන් සහ ගොඩබිම් සහිත අසල්වැසි රටවල් සමඟ වෙළඳාම සඳහා වැදගත් කලාපීය ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානයකි. මධ්‍යම සානුව දැනටමත් වඩාත් ජනාකීර්ණ උතුරේ සිට දකුණු අප්‍රිකාව දක්වා ප්‍රවාහන කොරිඩෝවක් ලෙස සේවය කරයි, නැමීබියාවේ ආනයනවලින් පහෙන් හතරක ප්‍රභවයකි.&lt;ref name=&quot;World Almanac 2004&quot;&gt;World Almanac. 2004.&lt;/ref&gt;

=== කෘෂිකර්ම ===
[[File:Schildburgsdorf.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schildburgsdorf.jpg|thumb|හාර්ඩප් හි බර්ග්ස්ඩෝෆ් ගොවිපල පිළිගැනීමේ ලකුණ]]
ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ සිය ජීවනෝපාය සඳහා කෘෂිකර්මාන්තය (බොහෝ දුරට යැපුම් කෘෂිකර්මය) මත රඳා පවතී, නමුත් නැමීබියාව තවමත් එහි ආහාර වලින් කොටසක් ආනයනය කළ යුතුය. ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය අප්‍රිකාවේ දුප්පත්ම රටවල ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය මෙන් පස් ගුණයක් වුවද, නැමීබියාවේ බහුතරයක් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වන අතර යැපුම් ජීවන රටාවක් ඇත. නැමීබියාව ලෝකයේ ඉහළම ආදායම් අසමානතා අනුපාතවලින් එකක් වන අතර, නාගරික ආර්ථිකයක් සහ වඩා ග්‍රාමීය මුදල් රහිත ආර්ථිකයක් තිබීම හේතුවෙන්. අසමානතා සංඛ්‍යා ලේඛන මගින් ඔවුන්ගේ පැවැත්ම සඳහා විධිමත් ආර්ථිකය මත යැපෙන්නේ නැති පුද්ගලයින් සැලකිල්ලට ගනී. වගා කළ හැකි ඉඩම් නැමීබියාවේ &lt;1%, (.97% පමණ) සඳහා වගකියන නමුත්, ජනගහනයෙන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් කෘෂිකර්මාන්තයේ යෙදී සිටිති.&lt;ref name=&quot;World Almanac 20042&quot;&gt;World Almanac. 2004.&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ වගා කළ හැකි ඉඩම්වලින් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වාණිජ ගොවීන් 4,000කට පමණ අයත් වේ.&lt;ref&gt;LaFraniere, Sharon (25 December 2004) [https://www.nytimes.com/2004/12/25/international/africa/25namibia.html Tensions Simmer as Namibia Divides Its Farmland&quot;], ''The New York Times''&lt;/ref&gt; නැමීබියාව ඉඩම් නැති කළු නැමීබියානුවන් නැවත පදිංචි කිරීම සඳහා සුදු ගොවීන්ගෙන් ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම ආරම්භ කිරීමට සැලසුම් කර ඇති හෙයින්, නැමීබියාවේ ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලියට මූල්‍යාධාර සැපයීම සඳහා එක්සත් රාජධානිය 2004 දී ඩොලර් 180,000ක් පමණ ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 October 2004 |title=NAMIBIA: Key step in land reform completed |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=51556 |access-date=10 September 2013 |publisher=IRIN Africa}}&lt;/ref&gt; 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ සිදු වූ ජන සංහාර සඳහා වන්දි වශයෙන් වසර 30ක් පුරා ජර්මනිය විසින් 2021 දී යුරෝ බිලියන 1.1ක් ඉදිරිපත් කර ඇති නමුත් එම මුදල් ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා නොව යටිතල පහසුකම්, සෞඛ්‍ය සේවා සහ පුහුණු වැඩසටහන් වෙත යොමු කරනු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-57279008|title=Germany officially recognises colonial-era Namibia genocide|date=28 May 2021|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;

ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ තවත් ව්‍යවසායන් කිහිපයක් පුද්ගලීකරනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් එකඟතාවයකට පැමිණ ඇති අතර, මෙය බොහෝ අවශ්‍ය විදේශ ආයෝජන උත්තේජනය කරනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වන නමුත් පාරිසරික වශයෙන් ව්‍යුත්පන්න ප්‍රාග්ධනය නැවත ආයෝජනය කිරීම නැමීබියාවේ ඒක පුද්ගල ආදායම අවුල් කර ඇත. නැමීබියාවේ ආර්ථික සංවර්ධනයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන එක් අංශයක් වන්නේ වනජීවී සංරක්ෂණාගාරවල වර්ධනයයි.

=== පතල් කැණීම සහ විදුලිය ===
නැමීබියාවේ ආදායමෙන් 25%ක් සපයන අතර, පතල් කැණීම ආර්ථිකයට වඩාත්ම වැදගත් තනි දායකත්වය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mining in Namibia |url=http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510004055/http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf |archive-date=10 May 2011 |access-date=26 June 2010 |publisher=NIED}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාව අප්‍රිකාවේ ඉන්ධන නොවන ඛනිජ ද්‍රව්‍ය අපනයනය කරන සිව්වන විශාලතම රට වන අතර ලොව සිව්වන විශාලතම යුරේනියම් නිෂ්පාදකයා විය. යුරේනියම් කැණීම සඳහා සැලකිය යුතු ආයෝජනයක් සිදු කර ඇති අතර නැමීබියාව 2015 වන විට විශාලතම යුරේනියම් අපනයනකරු බවට පත් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Oancea |first=Dan |date=February 2008 |title=Mining Uranium at Namibia's Langer Heinrich Mine |url=http://www.infomine.com/publications/docs/Mining.com/Feb2008e.pdf |publisher=MINING.com}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 2019 වන විට නැමීබියාව වාර්ෂිකව යුරේනියම් ටොන් 750ක් නිෂ්පාදනය කරමින් තරඟකාරී ලෝක වෙළඳපොලේ සාමාන්‍ය අපනයනකරුවෙකුට වඩා කුඩා විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bhutada |first=Govind |date=September 23, 2021 |title=70 years of global uranium production by country |url=https://www.mining.com/web/70-years-of-global-uranium-production-by-country/ |publisher=Visual Capitalist Elements |via=Mining.Com}}&lt;/ref&gt; පොහොසත් දියමන්ති නිධි නැමීබියාව මැණික් ගුණාත්මක දියමන්ති සඳහා මූලික මූලාශ්‍රයක් බවට පත් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Oancea |first=Dan |date=6 November 2006 |title=Deep-Sea Mining and Exploration |url=http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627093407/http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx |archive-date=27 June 2017 |access-date=26 August 2017 |publisher=Technology.infomine.com}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාව එහි මැණික් දියමන්ති සහ යුරේනියම් නිධි සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රසිද්ධ වී ඇති අතර, ඊයම්, ටංස්ටන්, රත්‍රන්, ටින්, ෆ්ලෝර්ස්පාර්, මැංගනීස්, කිරිගරුඬ, තඹ සහ සින්ක් වැනි ඛනිජ වර්ග ගණනාවක් කාර්මික වශයෙන් නිස්සාරණය කරනු ලැබේ. අනාගතයේ දී නිස්සාරණය කිරීමට සැලසුම් කර ඇති අත්ලාන්තික් සාගරයේ අක්වෙරළ ගෑස් නිධි ඇත.&lt;ref name=&quot;usds&quot;&gt;{{cite web |date=26 October 2010 |title=Background Note:Namibia |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |access-date=26 August 2017 |publisher=[[United States Department of State|US Department of State]]}}&lt;/ref&gt; &quot;The Diamond Investigation&quot; නම් ග්‍රන්ථයට අනුව, 1978 සිට, ගෝලීය දියමන්ති වෙළඳපොල ගැන පොතක් වන, විශාලතම දියමන්ති සමාගම වන ඩී බියර්ස් නැමීබියානු දියමන්ති බොහොමයක් මිලදී ගත් අතර, එය දිගටම කරගෙන යනු ඇත, මන්ද &quot;මොන රජයක් බලයට පත් වුවද ඔවුන් පැවැත්ම සඳහා මෙම ආදායම අවශ්‍ය වනු ඇත&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 December 1978 |title=The Diamond Investigation, chapter 1 by Edward Jay Epstein, in an interview with Harry Frederick Oppenheimer owner of De Beers |url=http://www.edwardjayepstein.com/diamond/chap1.htm |access-date=10 September 2013 |publisher=Edwardjayepstein.com}}&lt;/ref&gt;

ලෝකයේ දියමන්ති සැපයුමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් පැමිණෙන්නේ අප්‍රිකානු රුධිර දියමන්ති ලෙස හැඳින්වූ දෙයින් වුවද, අනෙකුත් බොහෝ අප්‍රිකානු ජාතීන් දියමන්ති පතල්වලින් පීඩාවට පත් කර ඇති ගැටුම්, කප්පම් ගැනීම් සහ මිනීමැරුම් වලින් බොහෝ දුරට දියමන්ති පතල් කර්මාන්තයක් දියුණු කිරීමට නැමීබියාව සමත් වී තිබේ. මෙය දේශපාලන ගතිකත්වය, ආර්ථික ආයතන, දුක්ගැනවිලි, දේශපාලන භූගෝල විද්‍යාව සහ අසල්වැසි ප්‍රදේශ වල බලපෑම් වලට ආරෝපණය කර ඇති අතර, රජය සහ ඩී බියර්ස් අතර ඒකාබද්ධ ගිවිසුමක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බදු ගෙවිය හැකි පදනමක්, රාජ්‍ය ආයතන ශක්තිමත් කිරීමට හේතු වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Nathan Munier|date=1 March 2016|title=Diamonds Without Blood: A Look at Namibia|journal=South African Security|volume=9|issue=1|pages=21–41|doi=10.1080/19392206.2016.1132903|s2cid=147267236}}&lt;/ref&gt;

2022 දී යාවත්කාලීන කරන ලද ඇස්තමේන්තු යෝජනා කරන්නේ අක්වෙරළ තැඹිලි ද්‍රෝණියේ ගවේෂණ ළිං දෙකක පිළිවෙළින් තෙල් බැරල් බිලියන 2ක් සහ 3ක් තබා ගත හැකි බවයි. අපේක්ෂිත ආදායම නැමීබියාවේ දේශීය ආර්ථිකය පරිවර්තනය කළ හැකි අතර තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක සඳහා පහසුකම් සපයයි.&lt;ref name=&quot;bra1&quot;&gt;{{cite news|url=https://allafrica.com/stories/202204080598.html|title=Namibia: Orange Basin potential shoots up to billions of barrels|last1=Brandt|first1=Edgar|date=8 April 2022|access-date=13 April 2022|publisher=AllAfrica, New Era|agency=allafrica.com}}&lt;/ref&gt;

ගෘහස්ත සැපයුම් වෝල්ටීයතාවය 220 V AC වේ. ප්‍රධාන වශයෙන් විදුලිය උත්පාදනය කරනු ලබන්නේ තාප හා ජල විදුලි බලාගාර මගිනි. සාම්ප්‍රදායික නොවන විදුලි උත්පාදන ක්‍රම ද යම් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. පොහොසත් යුරේනියම් නිධිවලින් දිරිමත් වූ, 2010 දී නැමීබියානු රජය සිය පළමු න්‍යෂ්ටික බලාගාරය 2018 වන විට ඉදිකිරීමට සැලසුම් කළේය.&lt;ref name=&quot;Saveorsink&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia|title=Uranium: Saving or sinking Namibia?|last=Weidlich|first=Brigitte|date=7 January 2011|newspaper=[[The Namibian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110113120601/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia|archive-date=13 January 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== සංචාරක ===
[[File:Equus_burchelli_4.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Equus_burchelli_4.jpg|thumb|නැමීබියානු වනජීවීන්ට උදාහරණයක් වන තැනිතලා සීබ්‍රා සංචාරක ව්‍යාපාරයේ එක් කේන්ද්‍රස්ථානයකි.]]
සංචාරක කර්මාන්තය නැමීබියාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට (14.5%) ප්‍රධාන දායකත්වයක් සපයන අතර, රැකියා දස දහස් ගණනක් (සියලු රැකියා වලින් 18.2%) සෘජුව හෝ වක්‍රව නිර්මාණය කරන අතර වසරකට සංචාරකයින් මිලියනයකට වඩා සේවය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 2010 |title=A Framework/Model to Benchmark Tourism GDP in South Africa |url=http://www.southafrica.net/sat/action/media/downloadFile?media_fileid=29571 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100718143151/http://www.southafrica.net/sat/action/media/downloadFile?media_fileid=29571 |archive-date=18 July 2010 |publisher=Pan African Research &amp; Investment Services |page=34}}&lt;/ref&gt; මෙම රට අප්‍රිකාවේ ප්‍රධාන ගමනාන්තයක් වන අතර එය නැමීබියාවේ විස්තීර්ණ වන සතුන්ගෙන් සමන්විත පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා ප්‍රසිද්ධය.&lt;ref name=&quot;goodshape&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=51487&amp;no_cache=1|title=Tourism in good shape&amp;nbsp;– Minister|last=Hartman|first=Adam|date=30 September 2009|newspaper=[[The Namibian]]|access-date=26 August 2017}}&lt;/ref&gt;

පරිසර සංචාරකයින්ට නවාතැන් ගැනීම සඳහා බොහෝ ලැගුම්හල් සහ රක්ෂිත තිබේ. ක්‍රීඩා සහ කුසලාන දඩයම් කිරීම නැමීබියානු ආර්ථිකයේ විශාල සහ වර්ධනය වන අංගයක් වන අතර, එය 2000 වර්ෂයේ මුළු සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් 14%ක් හෙවත් එක්සත් ජනපද ඩොලර් මිලියන 19.6ක් සඳහා දායක විය.

මීට අමතරව, sandboarding, skydiving සහ 4x4ing වැනි ආන්තික ක්‍රීඩා ජනප්‍රිය වී ඇති අතර, බොහෝ නගරවල සංචාර සපයන සමාගම් තිබේ.{{citation needed|date=November 2014}} වැඩිපුරම සංචාරය කරන ස්ථාන අතරට වින්ඩ්හෝක්, කැප්රිවි තීරය, ෆිෂ් රිවර් කැනියොන්, සොසුස්ව්ලෙයි, ස්කෙල්ටන් වෙරළ උද්‍යානය, සෙශ්‍රියම්, එටෝෂා පෑන් සහ වෙරළබඩ නගර වන ස්වකොප්මන්ඩ්, වල්විස් බොක්ක සහ ලුඩරිට්ස් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Namibia top tourist destinations |url=http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227102320/http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/ |archive-date=27 December 2016 |access-date=26 August 2017 |publisher=Namibiatourism.com.na}}&lt;/ref&gt;

වින්ඩ්හෝක් එහි කේන්ද්‍රීය පිහිටීම සහ හොසියා කුටකෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළට සමීප වීම හේතුවෙන් නැමීබියාවේ සංචාරක ව්‍යාපාරයේ ඉතා වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. නැමීබියානු සංචාරක අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය සඳහා මිලේනියම් චැලෙන්ජ් කෝපරේෂන් විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද නැමීබියා සංචාරක පිටවීමේ සමීක්ෂණයට අනුව, 2012-13 දී නැමීබියාවට පැමිණි සියලුම සංචාරකයින්ගෙන් 56% වින්ඩ්හෝක් නැරඹීමට පැමිණියා.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Report on the Namibia Tourist Exit Survey 2012–2013 |url=http://www.mcanamibia.org/files/files/exitsurvey.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305170850/http://www.mcanamibia.org/files/files/exitsurvey.pdf |archive-date=5 March 2016 |access-date=26 August 2017 |website=Mcanamibia.org}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාවේ සංචාරක ආශ්‍රිත බොහෝ රාජ්‍ය ආයතන සහ නැමීබියා වනජීවී නිකේතන සහ නැමීබියා සංචාරක මණ්ඩලය මෙන්ම නැමීබියාවේ සංචාරක ආශ්‍රිත වෙළඳ සංගම් වැනි නැමීබියාවේ ආගන්තුක සත්කාර සංගමය වැනි පාලක ආයතන වින්ඩ්හෝක් හි මූලස්ථානය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HAN Namibia |url=http://www.hannamibia.com/ |access-date=26 August 2016 |website=Hannamibia.com}}&lt;/ref&gt; වින්ඩ්හෝක් හි වින්ඩ්හෝක් කන්ට්‍රි ක්ලබ් රිසෝට් වැනි කැපී පෙනෙන හෝටල් ගණනාවක් සහ හිල්ටන් හෝටල් සහ නිවාඩු නිකේතන වැනි ජාත්‍යන්තර හෝටල් ජාලයන් කිහිපයක් ද ඇත.

නැමීබියාවේ ප්‍රාථමික සංචාරක සම්බන්ධ පාලන ආයතනය, නැමීබියා සංචාරක මණ්ඩලය (NTB), පාර්ලිමේන්තු පනතක් මගින් පිහිටුවන ලදී: නැමීබියා සංචාරක මණ්ඩල පනත, 2000 (2000 පනත 21). එහි මූලික අරමුණු වන්නේ සංචාරක කර්මාන්තය නියාමනය කිරීම සහ නැමීබියාව සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස අලෙවි කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 July 2004 |title=Government Gazette of the Republic of Namibia, No. 3235 (2014) |url=https://laws.parliament.na/cms_documents/gg-3235-fd9818f2e8.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003156/https://laws.parliament.na/cms_documents/gg-3235-fd9818f2e8.pdf |archive-date=31 August 2019 |access-date=24 March 2018 |website=laws.parliament.na}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාවේ සංචාරක සංගම් සම්මේලනය (නැමීබියාවේ සියලුම සංචාරක සංගම් සඳහා කුඩ ආයතනය), නැමීබියාවේ ආගන්තුක සත්කාර සංගමය, නැමීබියානු සංචාරක නියෝජිතයින්ගේ සංගමය, මෝටර් රථ වැනි නැමීබියාවේ සංචාරක අංශය නියෝජනය කරන වෙළඳ සංගම් ගණනාවක් ද ඇත. නැමීබියාවේ කුලී සංගමය සහ නැමීබියාවේ සංචාරක සහ සෆාරි සංගමය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FENATA {{!}} Federation of Namibian Tourism Association in Namibia |url=http://www.fenata.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308161948/http://www.fenata.org/ |archive-date=8 March 2016 |access-date=8 March 2016 |website=Fenata.org}}&lt;/ref&gt;

=== ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව ===
නැමීබියාවේ ඇති එකම තොග ජල සැපයුම්කරු NamWater වන අතර, එය අදාළ නගර සභා වෙත විකුණනු ලබන අතර එමඟින් එය ඔවුන්ගේ රෙටිකියුලේෂන් ජාල හරහා බෙදා හරිනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ebbing Water, Surging Deficits: Urban Water Supply in Sub-Saharan Africa|last=Banerjee|first=Sudeshna|publisher=The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank|year=2009|location=Washington, DC|url=http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|access-date=26 August 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304031237/http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|archive-date=4 March 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, කෘෂිකර්ම, ජල හා වන විද්‍යා අමාත්‍යාංශයේ ග්‍රාමීය ජල සම්පාදන අධ්‍යක්ෂක මණ්ඩලය පානීය ජල සැපයුම භාරව සිටී.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|title=Ebbing Water, Surging Deficits: Urban Water Supply in Sub-Saharan Africa|last=Banerjee|first=Sudeshna|publisher=The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank|year=2009|location=Washington, DC|url=http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|access-date=26 August 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304031237/http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|archive-date=4 March 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

1990 නිදහසින් පසු නැමීබියාව සිය ජල ප්‍රවේශ ජාලය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු කර ඇති බව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය 2011 දී ඇගයීමට ලක් කළේය. කෙසේ වෙතත්, අධික පරිභෝජන පිරිවැය සහ වාසස්ථාන සහ ජලය අතර ඇති දිගු දුර හේතුවෙන් ජනගහනයෙන් විශාල කොටසකට මෙම සම්පත් භාවිතා කළ නොහැක. ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ලකුණු.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite book|title=Ebbing Water, Surging Deficits: Urban Water Supply in Sub-Saharan Africa|last=Banerjee|first=Sudeshna|publisher=The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank|year=2009|location=Washington, DC|url=http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|access-date=26 August 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304031237/http://www.infrastructureafrica.org/aicd/system/files/BP12_Water_sect_maintxt_new.pdf|archive-date=4 March 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ නැමීබියානුවන් දුරින් පවතින ජල ස්ථාන වලට වඩා සාම්ප්‍රදායික ළිං වලට කැමැත්තක් දක්වයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|title=Red alert on sanitation and safe drinking water|last=Smith|first=Jana–Mari|date=12 July 2011|work=[[The Namibian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531123557/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|archive-date=31 May 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ආරක්ෂිත ජලය සඳහා ප්‍රවේශය වැඩි දියුණු කිරීමට ගත් උත්සාහයන් හා සසඳන විට, ප්‍රමාණවත් සනීපාරක්‍ෂක පහසුකම් සැපයීමේදී නැමීබියාව පසුගාමීය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?Cr1=&amp;NewsID=39000&amp;Cr=sanitaition|title=Independent UN expert urges Namibia to expand access to sanitation services|date=11 July 2011|work=UN News Centre|access-date=26 August 2017|publisher=[[United Nations]] News service}}&lt;/ref&gt; මෙයට වැසිකිළි පහසුකම් නොමැති පාසල් 298ක් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&amp;page_type=story_detail&amp;category_id=1|title=More than 1 million Namibians defecate in open|last=Tjihenuna|first=Theresia|date=2 April 2014|work=[[The Namibian]]|access-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407103151/http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&amp;page_type=story_detail&amp;category_id=1|archive-date=7 April 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ළමා මරණවලින් 50% කට වඩා ජලය, සනීපාරක්ෂාව හෝ සනීපාරක්ෂාව නොමැතිකම සම්බන්ධ වේ; 23% ක් පාචනය නිසා පමණක් වේ. එක්සත් ජාතීන් විසින් රට තුළ &quot;සනීපාරක්ෂක අර්බුදයක්&quot; හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|title=Red alert on sanitation and safe drinking water|last=Smith|first=Jana–Mari|date=12 July 2011|work=[[The Namibian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531123557/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/july/article/red-alert-on-sanitation-and-safe-drinking-water/|archive-date=31 May 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ඉහළ සහ මධ්‍යම පන්තික කුටුම්භ සඳහා වාසස්ථාන හැරුණු විට, බොහෝ නේවාසික ප්‍රදේශවල සනීපාරක්ෂක පහසුකම් ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඔවුන්ගේ ජල පරිභෝජනය සහ ස්ථාපන පිරිවැය හේතුවෙන් නගරවල සිටින සියලුම පදිංචිකරුවන්ට පුද්ගලික ෆ්ලෂ් වැසිකිලි මිල අධිකයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, නිදහසින් පසු වැඩි දියුණු කළ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය වැඩි වී නැත: නැමීබියාවේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජනගහනයෙන් 13%කට මූලික සනීපාරක්ෂාව වඩා වැඩි විය, එය 1990 දී 8% සිට වැඩි විය. නැමීබියාවේ බොහෝ වැසියන්ට &quot;පියාඹන වැසිකිලි&quot; වෙත යොමු වීමට සිදු විය. මලපහ කිරීමට ප්ලාස්ටික් බෑග්, භාවිතයෙන් පසු පඳුරට හෙළනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=42630&amp;no_cache=1|title=Namibia is lagging behind on sanitation|last=Cloete|first=Luqman|date=28 April 2008|work=[[The Namibian]]}}&lt;/ref&gt; මුත්‍රා කිරීම සහ මලපහ කිරීම සඳහා නේවාසික භූමියට ආසන්න විවෘත ප්‍රදේශ භාවිතා කිරීම ඉතා සුලභ වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Deffner|first1=Jutta|last2=Mazambani|first2=Clarence|date=September 2010|title=Participatory empirical research on water and sanitation demand in central northern Namibia: A method for technology development with a user perspective|url=http://www.drfn.info/docs/water/cuve_7_deffner.pdf|url-status=dead|journal=CuveWaters Papers|location=Frankfurt (Main)|publisher=Institute for Social-Ecological Research (ISOE)|volume=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322212906/http://www.drfn.info/docs/water/cuve_7_deffner.pdf|archive-date=22 March 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; එය ප්‍රධාන සෞඛ්‍ය අනතුරක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&amp;page_type=story_detail&amp;category_id=1|title=More than 1 million Namibians defecate in open|last=Tjihenuna|first=Theresia|date=2 April 2014|work=[[The Namibian]]|access-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407103151/http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=11284&amp;page_type=story_detail&amp;category_id=1|archive-date=7 April 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ජනවිකාශය ==
මොංගෝලියාවට පසු ඕනෑම ස්වෛරී රටක දෙවන අඩුම ජනගහන ඝනත්වය ඇත්තේ නැමීබියාවයි.&lt;ref name=&quot;unpop2&quot;&gt;{{cite book|author=Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat|title=World Population Prospects: The 2008 Revision|publisher=United Nations|year=2009|location=New York|chapter=Table A.1|access-date=12 March 2009|chapter-url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf}}&lt;/ref&gt; 2017 දී කිලෝමීටරයකට සාමාන්‍යයෙන් පුද්ගලයන් 3.08 ක් සිටියහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Development Indicators (WDI) {{!}} Data Catalog |url=https://datacatalog.worldbank.org/dataset/world-development-indicators |access-date=9 July 2019 |website=datacatalog.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුව 2015 වර්ෂයේ මුළු සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය එක් කාන්තාවකට ළමුන් 3.47 ක් වූ අතර එය උප සහරා අප්‍රිකාවේ සාමාන්‍ය TFR 4.7 ට වඩා අඩුය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bongaarts|first=John|date=2020-09-21|title=Trends in fertility and fertility preferences in sub-Saharan Africa: the roles of education and family planning programs|journal=Genus|volume=76|issue=1|pages=32|doi=10.1186/s41118-020-00098-z|issn=2035-5556|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාව සෑම වසර දහයකට වරක් සංගණනයක් පවත්වයි. නිදහසින් පසු පළමු ජන හා නිවාස සංගණනය 1991 දී සිදු කරන ලදී. 2001, 2011, සහ 2023 දී වැඩිදුර වටයන් අනුගමනය කරන ලදී (COVID-19 වසංගතය සහ මූල්‍ය බාධාවන් හේතුවෙන් වසර දෙකක් ප්‍රමාද විය).&lt;ref name=&quot;2001Census2&quot;&gt;{{cite web |title=Census Summary Results |url=http://www.npc.gov.na/census/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111224420/http://www.npc.gov.na/census/index.htm |archive-date=11 January 2012 |access-date=21 February 2012 |publisher=National Planning Commission of Namibia}}&lt;/ref&gt; දත්ත රැස් කිරීමේ ක්‍රමය නම් නැමීබියාවේ පදිංචි සෑම පුද්ගලයෙකුම සංගණන විමර්ශන රාත්‍රියේදී ඔවුන් කොතැනක සිටියත් ගණන් කිරීමයි. මෙය සත්‍ය ක්‍රමය ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://allafrica.com/stories/201108080754.html|title=Namibia: 2011 Census Officially Launched|last=Kapitako|first=Alvine|date=8 August 2011|access-date=26 August 2017|website=Allafrica.com}}&lt;/ref&gt; ගණන් කිරීමේ අරමුණු සඳහා රට ගණන් කිරීමේ ප්‍රදේශ 4,042 කට මායිම් කර ඇත. මෙම ප්‍රදේශ මැතිවරණ කටයුතු සඳහා විශ්වාසදායක දත්ත ලබා ගැනීම සඳහා මැතිවරණ කොට්ඨාශ මායිම් සමඟ අතිච්ඡාදනය නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Methodology |url=http://www.npc.gov.na/census/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111224420/http://www.npc.gov.na/census/index.htm |archive-date=11 January 2012 |access-date=21 February 2012 |publisher=National Planning Commission of Namibia}}&lt;/ref&gt;

2011 ජනගහන හා නිවාස සංගණනයට අනුව 2,113,077 ජනගහනයක් ගණනය කර ඇත. 2001 සහ 2011 අතර වාර්ශික ජනගහන වර්ධනය 1.4%ක් වූ අතර එය පෙර වසර දහය තුල පැවති 2.6% ට වඩා අඩු විය.&lt;ref name=&quot;snapshot2&quot;&gt;{{cite news|url=http://allafrica.com/stories/201303280355.html?page=2|title=Census gives snapshot of Namibia's population|last=Duddy|first=Jo Maré|date=28 March 2013|newspaper=[[The Namibian]]|access-date=26 August 2017}}&lt;/ref&gt; 2023 දී, නැමීබියා සංඛ්‍යාලේඛන ඒජන්සිය විසින් තවත් සංගණනයක් පවත්වන ලද අතර, ප්‍රතිඵල 2024 මුල් භාගයේදී නිකුත් කිරීමට අපේක්ෂා කෙරේ.

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
නැමීබියානු ජනගහනයෙන් බහුතරයක් බන්ටු කතා කරන සම්භවයක් ඇත-බොහෝ විට ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වන ඕවම්බෝ ජනවර්ගයෙන් - ප්‍රධාන වශයෙන් රටේ උතුරේ වාසය කරයි, නමුත් බොහෝ දෙනෙක් දැන් නැමීබියාව පුරා නගරවල පදිංචිව සිටිති. අනෙකුත් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් නම්, ඒ ආශ්‍රිත හෙරෙරෝ භාෂාව කතා කරන හෙරෙරෝ සහ හිම්බා ජනතාව සහ නාමා මෙන්, කොයිකෝ කතා කරන ඩමරා ය.

බන්ටු බහුතරයට අමතරව, දකුණු අප්‍රිකාවේ මුල් වැසියන්ගෙන් පැවත එන Khoisan (නාමා සහ සැන් වැනි) විශාල කණ්ඩායම් ඇත. ඇන්ගෝලාවේ සිට පැමිණි සරණාගතයන්ගෙන් පැවත එන්නන් ද රට තුළ ඇත. මිශ්‍ර වාර්ගික සම්භවයක් ඇති කුඩා කණ්ඩායම් දෙකක් ද ඇත, ඒවා &quot;කලර්ඩ්ස්&quot; සහ &quot;බාස්ටර්ස්&quot; ලෙස හැඳින්වේ, ඔවුන් එක්ව 8.0% ක් සෑදී ඇත (කලර්ඩ්ස් බැස්ටර්ස් දෙකෙන් එකකට වඩා වැඩිය). නැමීබියාවේ සැලකිය යුතු චීන සුළුතරයක් ඇත; එය 2006 දී 40,000 ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Malia Politzer |date=August 2008 |title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 |access-date=10 September 2013 |publisher=Migration Information Source}}&lt;/ref&gt;

[[ගොනුව:Himba_Woman_and_Family.JPG|thumb|උතුරු නැමීබියාවේ [[හිම්බා ජනතාව|හිමබා ගෝත්‍රිකයන්]]]]සුදු ජාතිකයින් (ප්‍රධාන වශයෙන් අප්‍රිකානර්, ජර්මානු, බ්‍රිතාන්‍ය සහ පෘතුගීසි සම්භවයක් ඇති අය) ජනගහනයෙන් 4.0 සහ 7.0% අතර වේ. සංක්‍රමණය සහ අඩු උපත් අනුපාතිකය හේතුවෙන් නිදහසෙන් පසු ඔවුන්ගේ ජනගහන අනුපාතය අඩු වුවද, ඔවුන් තවමත් උප සහරා අප්‍රිකාවේ (දකුණු අප්‍රිකාවෙන් පසුව) ප්‍රතිශත සහ සත්‍ය සංඛ්‍යාව අනුව යුරෝපීය පරම්පරාවේ දෙවන විශාලතම ජනගහනය සාදයි.&lt;ref name=&quot;CIA2&quot;&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=CIA |year=2009 |title=Namibia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/ |access-date=23 January 2010 |work=[[The World Factbook]]}}&lt;/ref&gt; නැමීබියානු සුදු ජාතිකයින්ගෙන් බහුතරයක් සහ මිශ්‍ර ජාතියේ සියලු දෙනාම පාහේ අප්‍රිකානු භාෂාව කතා කරන අතර දකුණු අප්‍රිකාවේ සුදු සහ වර්ණ ගැන්වූ ජනගහනයට සමාන සම්භවයක්, සංස්කෘතියක් සහ ආගමක් බෙදා ගනී. සුදු ජාතිකයින් විශාල සුලුතරයක් (30,000 පමණ) ඔවුන්ගේ පවුල් සම්භවය පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේදී දකුණු අප්‍රිකානු ආක්‍රමණයට පෙර නැමීබියාව යටත් විජිතයක් බවට පත් කළ ජර්මානු පදිංචිකරුවන් වෙත ආපසු ගොස් ඔවුන් ජර්මානු සංස්කෘතික හා අධ්‍යාපන ආයතන පවත්වාගෙන යයි. සියලුම පෘතුගීසි පදිංචිකරුවන් පාහේ පැරනි පෘතුගීසි යටත් විජිතයක් වූ ඇන්ගෝලාවෙන් මෙරටට පැමිණ ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340|title=Flight from Angola|date=16 August 1975|newspaper=The Economist|access-date=10 September 2013}}&lt;/ref&gt; 1960 සංගණනයට අනුව සුදු ජාතිකයින් 73,464 (14%) ඇතුළුව එවකට නිරිතදිග අප්‍රිකාවේ පුද්ගලයන් 526,004ක් වාර්තා විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Singh|first=Lalita Prasad|title=The United Nations and Namibia|publisher=East African Publishing House|year=1980}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
[[File:42817_06.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:42817_06.JPG|thumb|ද්විතියික පාසල් සිසුන්]]නැමීබියාවේ ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික අධ්‍යාපන මට්ටම් සඳහා නොමිලේ අධ්‍යාපනය ඇත. 1-7 ශ්‍රේණි ප්‍රාථමික මට්ටම, 8-12 ශ්‍රේණි ද්විතියික වේ. 1998 දී ප්‍රාථමික පාසලේ නැමීබියානු සිසුන් 400,325 ක් සහ ද්විතියික පාසල්වල සිසුන් 115,237 ක් සිටියහ. 1999 දී ශිෂ්‍ය-ගුරු අනුපාතය 32:1 ලෙස ඇස්තමේන්තු කරන ලද අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8% ක් පමණ අධ්‍යාපනය සඳහා වැය කෙරේ. විෂයමාලා සංවර්ධනය, අධ්‍යාපනික පර්යේෂණ සහ ගුරුවරුන්ගේ වෘත්තීය සංවර්ධනය Okahandja හි ජාතික අධ්‍යාපනික සංවර්ධන ආයතනය (NIED) විසින් මධ්‍යගතව සංවිධානය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Institute for Educational Development |url=http://www.nied.edu.na/ |access-date=26 June 2010 |publisher=Nied.edu.na}}&lt;/ref&gt; උප-සහාරා අප්‍රිකානු රටවල් අතර, නැමීබියාව ඉහළම සාක්ෂරතා අනුපාතයන්ගෙන් එකකි.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |title=Literacy - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/literacy/ |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; CIA World Factbook ට අනුව, 2018 වන විට ජනගහනයෙන් 91.5% වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි අයට කියවීමට සහ ලිවීමට හැකිය.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web |title=Literacy - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/literacy/ |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ බොහෝ පාසල් රජයේ පාලනය යටතේ පවතින නමුත් රටේ අධ්‍යාපන පද්ධතියේ කොටසක් වන සමහර පෞද්ගලික පාසල් තිබේ. ගුරු පුහුණු විශ්ව විද්‍යාල හතරක්, කෘෂිකර්ම විද්‍යාල තුනක්, පොලිස් පුහුණු විද්‍යාලයක් සහ විශ්ව විද්‍යාල තුනක් ඇත: නැමීබියා විශ්ව විද්‍යාලය (UNAM), ජාත්‍යන්තර කළමනාකරණ විශ්ව විද්‍යාලය (IUM) සහ නැමීබියා විද්‍යා හා තාක්ෂණ විශ්ව විද්‍යාලය (NUST). නැමීබියාව 2023 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 96 වැනි ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=WIPO|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html|title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition|date=13 December 2023|website=www.wipo.int|publisher=World Intellectual Property Organization|isbn=9789280534320|language=en|doi=10.34667/tind.46596|access-date=2023-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-10-28 |title=Global Innovation Index |url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |archive-date=2 September 2021 |access-date=2021-09-02 |website=INSEAD Knowledge |language=en}}&lt;/ref&gt;

2018 නැමීබියා ශ්‍රම බලකා සමීක්ෂණය පෙන්වා දෙන්නේ වැඩ කරන වයස් කාණ්ඩයේ පුද්ගලයින් 99,536 දෙනෙකුට ඕනෑම තරාතිරමක (වැඩ කරන වයස් ජනගහනයෙන් 6.6%) තෘතීයික අධ්‍යාපනයක් ලැබී ඇති අතර ඔවුන්ගෙන් 21,922 (වැඩකරන වයස් ජනගහනයෙන් 1.5%) පශ්චාත් උපාධි අධ්‍යාපනය ලබා ඇති බවයි.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''වයස් කාණ්ඩය'''
|'''අධ්‍යාපනයක් නොමැති'''
|'''ප්‍රාථමික'''
|'''කනිෂ්ඨ ද්විතියික'''
|'''ජේයෙෂ්ඨ ද්විතියික'''
|'''තාක්ෂණික/වෘත්තීය සහතිකය හෝ ඩිප්ලෝමාව'''
|'''දැනට තෘතීයික අධ්‍යාපනයේ 1, 2 හෝ 3 වසරවල'''
|'''විශ්ව විද්‍යාල සහතිකය, ඩිප්ලෝමාව හෝ උපාධිය'''
|'''පශ්චාත් උපාධි සහතිකය, ඩිප්ලෝමාව හෝ උපාධිය'''
|-
|15-19
|10,695
|89,696
|112,104
|23,588
|508
|1,558
|299
|44
|-
|20-24
|19,090
|37,177
|99,661
|58,909
|6,185
|9,498
|6,019
|212
|-
|25-29
|13,757
|31,278
|81,909
|53,019
|7,263
|9,035
|16,294
|3,840
|-
|30-34
|13,753
|25,656
|73,216
|39,969
|4,886
|3,161
|15,520
|2,764
|-
|35-39
|13,030
|24,926
|55,816
|30,999
|3,497
|2,582
|10,831
|3,290
|-
|40-44
|16,042
|24,602
|38,462
|26,786
|3,508
|1,605
|7,284
|2,603
|-
|45-49
|12,509
|24,743
|27,780
|18,883
|1,180
|896
|6,752
|2,663
|-
|50-54
|12,594
|22,360
|20,641
|10,810
|891
|582
|5,529
|2,522
|-
|55-59
|12,754
|19,927
|13,654
|5,487
|825
|848
|4,064
|1,712
|-
|60-64
|13,832
|14,578
|8,006
|2,764
|584
|459
|2,135
|1,570
|-
|65+
|49,043
|31,213
|10,033
|3,415
|775
|389
|2,886
|702
|-
|'''එකතුව'''
|'''187,100'''
|'''346,157'''
|'''541,281'''
|'''274,628'''
|'''30,101'''
|'''30,612'''
|'''77,615'''
|'''21,922'''
|}
පහත වගුවේ අධ්‍යාපනය අනුව 2018 නැමීබියා කම්කරු බල සමීක්ෂණ රැකියා සංඛ්‍යාලේඛන පෙන්වයි. නැමීබියාවේ රැකියා අනුපාත සාමාන්‍යයෙන් අධ්‍යාපන තත්ත්වය සමඟ වැඩි වේ. උසස් පාසැල් අධ්‍යාපනයක් සාමාන්‍යයෙන් අධ්‍යාපනයක් නොමැති අයට හෝ ප්‍රාථමික හෝ කනිෂ්ඨ ද්විතීයික අධ්‍යාපනය ඇති අයට වඩා වැඩි රැකියා අනුපාත සහතික කරයි. විශ්ව විද්‍යාල සහතිකයක්, ඩිප්ලෝමාවක් හෝ උපාධියක් ඇති නැමීබියානුවන් 76.4% හි සැලකිය යුතු ඉහළ රැකියා අනුපාතයක් ඇති අතර, පශ්චාත් උපාධි අධ්‍යාපන දරන්නන් 2018 දී 83.8% ක රැකියා අනුපාතයක් සමඟ බොහෝ විට රැකියාවල නිරත වීමට ඉඩ ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cirrus Data |url=https://cirrus.com.na/dataportal/ |access-date=2023-11-09 |website=cirrus.com.na}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|'''අධ්‍යාපනයක් නොමැති'''
|'''ප්‍රාථමික'''
|'''කනිෂ්ඨ ද්විතියික'''
|'''ජේයෙෂ්ඨ ද්විතියික'''
|'''තාක්ෂණික/වෘත්තීය සහතිකය හෝ ඩිප්ලෝමාව'''
|'''දැනට තෘතීයික අධ්‍යාපනයේ 1, 2 හෝ 3 වසරවල'''
|'''විශ්ව විද්‍යාල සහතිකය, ඩිප්ලෝමාව හෝ උපාධිය'''
|'''පශ්චාත් උපාධි සහතිකය, ඩිප්ලෝමාව හෝ උපාධිය'''
|-
|එකතුව
|187,100
|346,157
|541,281
|274,628
|30,101
|30,612
|77,615
|21,922
|-
|සේවයේ යෙදීම
|85,352
|146,089
|229,259
|146,874
|16,292
|12,595
|59,328
|18,378
|-
|'''% සේවයේ යෙදීම'''
|'''45.6%'''
|'''42.2%'''
|'''42.4%'''
|'''53.5%'''
|'''54.1%'''
|'''41.1%'''
|'''76.4%'''
|'''83.8%'''
|}

=== ආගම් ===
[[File:Swakopmund_ev-luth_Kirche_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Swakopmund_ev-luth_Kirche_1.jpg|දකුණ|thumb|ස්වකොප්මන්ඩ් හි ලූතරන් පල්ලිය]]
ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාව නැමීබියාවේ ජනගහනයෙන් 80%-90%ක් වන අතර අවම වශයෙන් 75%ක් රෙපරමාදු භක්තිකයන් වන අතර ඉන් අවම වශයෙන් 50%ක් ලූතරන් ය. ලූතරන් යනු විශාලතම ආගමික කණ්ඩායම වන අතර, රටේ යටත් විජිත සමයේ ජර්මානු සහ ෆින්ලන්ත මිෂනාරි සේවයේ උරුමයකි. ජනගහනයෙන් 10%-20% ක් ස්වදේශික විශ්වාසයන් දරයි.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=CIA |year=2009 |title=Namibia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/ |access-date=23 January 2010 |work=[[The World Factbook]]}}&lt;/ref&gt;

19 වන ශතවර්ෂයේ දෙවන භාගයේ මිෂනාරි ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් බොහෝ නැමීබියානුවන් ක්‍රිස්තියානි ආගමට හැරුණි. අද බොහෝ කිතුනුවන් ලූතරන් ය, නමුත් රෝමානු කතෝලික, මෙතෝදිස්ත, ඇංග්ලිකන්, අප්‍රිකානු මෙතෝදිස්ත එපිස්කෝපල් සහ ලන්දේසි ප්‍රතිසංස්කරණ ද ඇත.

නැමීබියාවේ ඉස්ලාම් ආගමට 9,000ක් පමණ දායක වී ඇත,&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 January 2011 |title=Table: Muslim Population by Country |url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/table-muslim-population-by-country/ |access-date=13 March 2017 |publisher=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් නාම ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Islam in Namibia, making an impact |url=https://archive.islamonline.net/?p=18129 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215035636/https://archive.islamonline.net/?p=18129 |archive-date=15 February 2020 |access-date=26 August 2017 |publisher=Islamonline.net}}&lt;/ref&gt; නැමීබියාව මිනිසුන් 100ක් පමණ සිටින කුඩා යුදෙව් ප්‍රජාවකට නිවහන වේ.&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary1&quot;&gt;{{cite web |title=Namibia: Virtual Jewish History Tour |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/namibia.html |access-date=1 August 2013 |publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}&lt;/ref&gt;

පසුකාලීන සාන්තුවරයන් සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් වැනි කණ්ඩායම්ද රට තුළ සිටිති.

=== භාෂා ===
{{bar box|title=නැමීබියාවේ ගෘහ භාෂා|titlebar=#ddd|left1=භාෂාව|right1=ප්‍රතිශතය|float=right|bars={{bar percent|ඔෂිවම්බෝ භාෂා|darkgreen|49.7}}
{{bar percent|නාම/දමර භාෂා|purple|11.0}}
{{bar percent|කාවාන්ගෝ භාෂා|black|10.4}}
{{bar percent|අෆ්‍රිකාන්ස්|red|9.4}}
{{bar percent|හෙරෙරෝ භාෂා|orange|9.2}}
{{bar percent|සැම්බේසි භාෂා|green|4.9}}
{{bar percent|ඉංග්‍රීසි|blue|2.3}}
{{bar percent|වෙනත් භාෂා|teal|1.0}}
{{bar percent|සැන් භාෂා|darkred|0.7}}
{{bar percent|ජර්මානු|gray|0.6}}
{{bar percent|වෙනත් අප්‍රිකානු භාෂා|tan|0.5}}
{{bar percent|ස්වනා|lime|0.3}}
{{bar percent|වෙනත් යුරෝපීය භාෂා|violet|0.1}}}}නැමීබියානුවන්ගෙන් බහුතරයකට ඉංග්‍රීසි සහ අප්‍රිකානු කතා කිරීමට සහ තේරුම් ගැනීමට හැකිය. 1990 දක්වා ඉංග්‍රීසි, ජර්මන් සහ අප්‍රිකානු රාජ්‍ය භාෂා විය. නැමීබියාව දකුණු අප්‍රිකාවෙන් නිදහස ලැබීමට බොහෝ කලකට පෙර, SWAPO හි අදහස වූයේ රට නිල වශයෙන් ඒකභාෂා විය යුතු බවත්, අසල්වැසි දකුණු අප්‍රිකාවට (එය එහි ප්‍රධාන භාෂා 11ටම නිල තත්ත්වය ලබා දුන්) ප්‍රවේශයට ප්‍රතිවිරුද්ධව මෙම ප්‍රවේශය තෝරා ගත් බවයි. &quot;ජනවාර්ගික ඛණ්ඩනය පිළිබඳ හිතාමතා ප්‍රතිපත්තියක්.&quot;&lt;ref&gt;Pütz, Martin (1995) &quot;Official Monolingualism in Africa: A sociolinguistic assessment of linguistic and cultural pluralism in Africa&quot;, p. 155 in ''Discrimination through language in Africa? Perspectives on the Namibian Experience''. Mouton de Gruyter. Berlin, {{ISBN|311014817X}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, SWAPO ඉංග්‍රීසි නැමීබියාවේ එකම නිල භාෂාව ලෙස ආරම්භ කරන ලදී, නමුත් ජනගහනයෙන් 2.3% ක් පමණක් එය ගෘහ භාෂාව ලෙස කතා කරයි. එය ක්‍රියාත්මක කිරීම සිවිල් සේවය, අධ්‍යාපනය සහ විකාශන පද්ධතිය කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත, විශේෂයෙන්ම රාජ්‍ය විකාශක NBC.&lt;ref name=&quot;kriger2&quot;&gt;{{cite book|last1=Kriger|first1=Robert &amp; Ethel|title=Afrikaans Literature: Recollection, Redefinition, Restitution.|date=1996|publisher=Rodopi Bv Editions|isbn=978-9042000513|pages=66–67}}&lt;/ref&gt; ප්‍රාථමික පාසල්වල ඉගැන්වීමේ මාධ්‍ය ලෙස අවසර දීමෙන් තවත් සමහර භාෂාවලට අර්ධ නිල පිළිගැනීමක් ලැබී ඇත. පුද්ගලික පාසල් රාජ්‍ය පාසල් මෙන් එකම ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කිරීමට බලාපොරොත්තු වන අතර &quot;ඉංග්‍රීසි භාෂාව&quot; අනිවාර්ය විෂයකි.&lt;ref name=&quot;kriger&quot;&gt;{{cite book|last1=Kriger|first1=Robert &amp; Ethel|title=Afrikaans Literature: Recollection, Redefinition, Restitution.|date=1996|publisher=Rodopi Bv Editions|isbn=978-9042000513|pages=66–67}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් පශ්චාත් යටත් විජිත අප්‍රිකානු සමාජවල මෙන්ම, ඒකභාෂා උපදෙස් සහ ප්‍රතිපත්ති සඳහා වූ තල්ලුව නිසා පාසල් හැර යාමේ ඉහළ අනුපාතිකයක් සහ ඕනෑම භාෂාවක අධ්‍යාපනික නිපුණතා අඩු පුද්ගලයින්ගේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සමහර විචාරකයින් තර්ක කරති.&lt;ref&gt;Tötemeyer, Andree-Jeanne. ''Multilingualism and the language policy for Namibian schools.'' PRAESA Occasional Papers No. 37. University of Cape Town. Cape Town:2010.&lt;/ref&gt;

වඩාත්ම මෑත සමීක්ෂණයේ (2016) රැස් කරන ලද නවතම සංඛ්‍යාන දත්ත වලට අනුව, 2011 සංගණනයේ සිට කලාපයේ භාෂාමය භූ දර්ශනය කැපී පෙනෙන වෙනස්කම්වලට ලක්ව ඇත. ඔෂිවම්බෝ ප්‍රමුඛ භාෂාව ලෙස පවතින අතර, සැලකිය යුතු 49.7% ක කුටුම්භ සඳහා වැඩිපුරම කතා කරන භාෂාවේ ස්ථානය හිමිකර ගනිමින් එහි පෙර පැවති තත්ත්වය අභිබවා යයි. නාම/දමර භාෂා 11.0% ක් වන අතර කාවාන්ගෝ භාෂා 10.4% ක කොටසකින් ද කැපී පෙනෙන වර්ධනයක් අත්විඳ ඇත. අප්‍රිකානු, රටේ භාෂා ප්‍රංශ භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන, 9.4% හි සැලකිය යුතු පැවැත්මක් පවත්වාගෙන යයි. හෙරෙරෝ භාෂා 9.2% ක් වන අතර, එය පෙර සංගණනයේ සුළු ගැලපීමක් පෙන්නුම් කරයි. සැම්බේසි භාෂා 4.9% දක්වා මාරු වී ඇති අතර, මූලික වශයෙන් දෙවන භාෂාව ලෙස භාවිතා කරන ඉංග්‍රීසි 2.3% වේ. අනෙකුත් භාෂා සාමූහිකව 1.0% නියෝජනය කරයි, සැන් භාෂා 0.7%, සහ ජර්මන් 0.6%. අනෙකුත් අප්‍රිකානු භාෂා 0.5% ක් ද, ස්වානා 0.3% ක් ද, අනෙකුත් යුරෝපීය භාෂා 0.1% ක් ද තිබීමෙන් කලාපයේ භාෂා විවිධත්වය තවදුරටත් පෙන්නුම් කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cirrus Data |url=https://cirrus.com.na/dataportal/ |access-date=2023-12-06 |website=cirrus.com.na}}&lt;/ref&gt;

සටහන: 

(1) සැම්බෙසි භාෂාවලට ඇතුළත් වන්නේ: සිලෝසි (සිකොලෝලෝ), සිෆ්වේ, සිසුබියා, සියේයි (යේයි) සහ ටොටෙලා.

(2) හෙරෙරෝ භාෂාවලට ඇතුළත් වන්නේ: ඔට්ජිහෙරෙරෝ, ඔට්ජිම්බන්දේරු, ඔරුසෙම්බා, ඔට්ජිසිම්බා, ඔට්ජිහාකහෝනා, ඔට්ජින්ඩොන්ගෝනා සහ ඔට්ජිට්ජාවික්වා

(3) කාවාන්ගෝ භාෂාවලට ඇතුළත් වන්නේ: රුක්වාංගලී, රුෂම්බ්යු, රුග්සිරිකු, තිඹුකුෂු, රුමන්යෝ සහ රුකවන්ගෝ

සුදු ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ඉංග්‍රීසි, අප්‍රිකානු හෝ ජර්මන් කතා කරයි. ජර්මානු යටත් විජිත යුගය අවසන් වී ශතවර්ෂයකට වඩා වැඩි කාලයකට පසුව, ජර්මානු භාෂාව වාණිජ භාෂාවක් ලෙස තවදුරටත් භූමිකාවක් ඉටු කරයි. ගෘහ භාෂාවක් ලෙස, සුදු ප්‍රජාවෙන් 60% ක් අප්‍රිකානු භාෂාව ද, ජර්මානු භාෂාව 32% ක් ද, ඉංග්‍රීසි 7% ක් ද, පෘතුගීසි භාෂාව 4-5% ක් ද කතා කරයි.&lt;ref name=&quot;CIA3&quot;&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=CIA |year=2009 |title=Namibia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/ |access-date=23 January 2010 |work=[[The World Factbook]]}}&lt;/ref&gt; පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන ඇන්ගෝලාවට ඇති භූගෝලීය සමීපත්වය පෘතුගීසි කථිකයන්ගේ සාපේක්ෂ ඉහළ සංඛ්‍යාව පැහැදිලි කරයි; 2011 දී මේවා 100,000 ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.namibian.com.na/83964/archive-read/Portuguese-to-be-introduced-in-schools|title=Portuguese to be introduced in schools|last=Sasman|first=Catherine|date=15 August 2011|newspaper=[[The Namibian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121222082932/http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=85817&amp;no_cache=1|archive-date=22 December 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== සෞඛ්‍ය ===
උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව 2017 වසරේ අවුරුදු 64ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත - ලොව අඩුම ඒවා අතර වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Life Expectancy ranks |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Namibia&amp;countryCode=wa&amp;regionCode=afr&amp;rank=210#wa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523043802/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Namibia&amp;countryCode=wa&amp;regionCode=afr&amp;rank=210#wa |archive-date=23 May 2020 |access-date=26 August 2017 |work=The World Factbook}}&lt;/ref&gt;

2012 දී&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 October 2012 |title=Namibia: Health Extension Programme Will Bridge Gaps Â? Unicef |url=http://allafrica.com/stories/201210160334.html |access-date=26 August 2017 |website=AllAfrica.com}}&lt;/ref&gt; ප්‍රථමාධාර, රෝග නිවාරණය සඳහා සෞඛ්‍ය ප්‍රවර්ධනය, පෝෂණ තක්සේරුව සහ උපදේශනය, ජල සනීපාරක්ෂාව සහ සනීපාරක්ෂාව ඇතුළු ප්‍රජා සෞඛ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් සඳහා මාස හයක කාලයක් පුහුණු කරන ලද සෞඛ්‍ය ව්‍යාප්ති සේවකයන් 4,800කගේ මුළු සීමාවෙන් 1,800ක් (2015) 2012 දී නැමීබියාව ජාතික සෞඛ්‍ය ව්‍යාප්ති වැඩසටහනක් දියත් කළේය. භාවිතයන්, HIV පරීක්ෂණ සහ ප්‍රජා-පාදක ප්‍රතිවෛරස් ප්‍රතිකාර.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 August 2015 |title=Going the extra mile to deliver health care |url=https://www.unicef.org/namibia/Health_Worker_HIS_print.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711093332/https://www.unicef.org/namibia/Health_Worker_HIS_print.pdf |archive-date=11 July 2018 |access-date=11 July 2018 |publisher=unicef}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාව බෝ නොවන රෝග බරකට මුහුණ දී සිටී. ජනගහන හා සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණය (2013) අධි රුධිර පීඩනය, අධි රුධිර පීඩනය, දියවැඩියාව සහ තරබාරුකම පිළිබඳ සොයාගැනීම් සාරාංශ කරයි:

* වයස අවුරුදු 35-64 අතර සුදුසුකම් ලත් වගඋත්තරකරුවන් අතර, කාන්තාවන් 10 දෙනෙකුගෙන් 4 දෙනෙකුට වඩා (සියයට 44) සහ පිරිමින් (සියයට 45) රුධිර පීඩනය ඉහළ ගොස් ඇති අතර හෝ දැනට ඔවුන්ගේ රුධිර පීඩනය අඩු කිරීමට ඖෂධ ලබා ගනී.
* කාන්තාවන්ගෙන් සියයට හතළිස් නවයක් සහ පිරිමින්ගෙන් සියයට 61ක් තම රුධිර පීඩනය ඉහළ ගොස් ඇති බව නොදැන සිටිති.
* අධි රුධිර පීඩනය ඇති කාන්තාවන්ගෙන් සියයට හතළිස් තුනක් සහ පිරිමින්ගෙන් සියයට 34 ක් ඔවුන්ගේ තත්වය සඳහා ඖෂධ ලබා ගනී.
* අධි රුධිර පීඩනය ඇති කාන්තාවන්ගෙන් සියයට 29 ක් සහ පිරිමින්ගෙන් සියයට 20 ක් පමණක් ඖෂධ ලබා ගන්නා අතර ඔවුන්ගේ රුධිර පීඩනය පාලනය කර ඇත.
* කාන්තාවන්ගෙන් සියයට හයක් සහ පිරිමින්ගෙන් සියයට 7ක් දියවැඩියා රෝගීන්; එනම්, ඔවුන් නිරාහාර ප්ලාස්මා ග්ලූකෝස් අගයන් ඉහළ නංවා හෝ ඔවුන් දියවැඩියා ඖෂධ ලබා ගන්නා බව වාර්තා කරයි. කාන්තාවන්ගෙන් අතිරේක සියයට 7 ක් සහ පිරිමින්ගෙන් සියයට 6 ක් පූර්ව දියවැඩියා වේ.
* දියවැඩියාවෙන් පෙළෙන කාන්තාවන්ගෙන් සියයට 67 ක් සහ පිරිමින්ගෙන් සියයට 74 ක් රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම අඩු කිරීමට ඖෂධ ලබා ගනී.
* සාමාන්‍ය ශරීර ස්කන්ධ දර්ශකයට වඩා වැඩි (25.0 හෝ ඊට වැඩි) ඇති කාන්තාවන් සහ පිරිමින්ට රුධිර පීඩනය වැඩි වීමටත්, නිරාහාර රුධිර ග්ලූකෝස් මට්ටම ඉහළ යාමටත් වැඩි ඉඩක් ඇත.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{citation-attribution|{{cite web |title=Namibia Demographic and Health Survey 2013 |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR298/FR298.pdf |publisher=Ministry of Health and Social Services |date=September 2014 |access-date=16 February 2022}}}}&lt;/ref&gt;

[[File:AIDS_and_HIV_prevalence_2008.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AIDS_and_HIV_prevalence_2008.svg|thumb|2011 වන විට තරුණ වැඩිහිටියන් (15-49) අතර HIV හි ඇස්තමේන්තුගත ප්‍රතිශතය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=AIDSinfo |url=http://www.unaids.org/en/dataanalysis/datatools/aidsinfo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130305203900/http://www.unaids.org/en/dataanalysis/datatools/aidsinfo/ |archive-date=5 March 2013 |access-date=4 March 2013 |website=UNAIDS}}&lt;/ref&gt;{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{legend|#b00000|&lt;small&gt;15–50&lt;/small&gt;}}
{{col-end}}]]
HIV ප්‍රතිකාර සේවා පුළුල් කිරීම සඳහා සෞඛ්‍ය හා සමාජ සේවා අමාත්‍යාංශය විසින් සැලකිය යුතු ජයග්‍රහණ ලබාගෙන තිබියදීත්, HIV වසංගතය නැමීබියාවේ මහජන සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් ලෙස පවතී.&lt;ref&gt;{{cite conference|title=Together We Are Ending AIDS in Namibia|url=http://www.namaidscon.net/media/downloads/downloads/speeches/aids_conference_rapporteur.pdf|conference=Namibia AIDS Conference 2016: 28 to 30 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116155355/http://www.namaidscon.net/media/downloads/downloads/speeches/aids_conference_rapporteur.pdf|archive-date=16 January 2017|access-date=15 January 2017|url-status=dead|archivedate=16 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170116155355/http://www.namaidscon.net/media/downloads/downloads/speeches/aids_conference_rapporteur.pdf}}&lt;/ref&gt; 2001 දී, HIV/AIDS සමඟ ජීවත් වූ පුද්ගලයන් 210,000 ක් ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, 2003 දී ඇස්තමේන්තුගත මරණ සංඛ්‍යාව 16,000 කි. 2011 UNAIDS වාර්තාවට අනුව, නැමීබියාවේ වසංගතය &quot;සමත් වෙමින් පවතින බව පෙනේ.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Aidsinafrica.net |url=http://www.aidsinafrica.net/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919200353/http://aidsinafrica.net/ |archive-date=19 September 2017 |access-date=26 August 2017 |publisher=Aidsinafrica.net}}&lt;/ref&gt; HIV/AIDS වසංගතය වැඩ කරන වයස්ගත ජනගහනය අඩු කර ඇති බැවින්, අනාථ දරුවන්ගේ සංඛ්‍යාව වැඩි වී ඇත. මෙම අනාථ දරුවන් සඳහා අධ්‍යාපනය, ආහාර, නවාතැන් සහ ඇඳුම් පැළඳුම් ලබා දීම රජයට භාරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Aidsinafrica.net |url=http://www.aidsinafrica.net/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919200353/http://aidsinafrica.net/ |archive-date=19 September 2017 |access-date=26 August 2017 |publisher=Aidsinafrica.net}}&lt;/ref&gt; HIV ජෛව සලකුණු සහිත ජනවිකාස සහ සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණයක් 2013 දී අවසන් කරන ලද අතර ගෝලීය ජනවිකාස සහ සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණ (DHS) වැඩසටහනේ කොටසක් ලෙස නැමීබියාවේ පවත්වන ලද හතරවන විස්තීර්ණ, ජාතික මට්ටමේ ජනගහනය සහ සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණය ලෙස සේවය කරන ලදී. HIV වසංගතයට සම්බන්ධ වැදගත් ලක්ෂණ DHS විසින් නිරීක්ෂණය කරන ලදී:

* සමස්තයක් වශයෙන්, වයස අවුරුදු 15-49 පිරිමින්ගෙන් සියයට 26 ක් සහ වයස අවුරුදු 50-64 න් සියයට 32 ක් චර්මච්ඡේදනය කර ඇත. වයස අවුරුදු 15-49 පිරිමින් සඳහා HIV පැතිරීම චර්මච්ඡේදනය නොකළ (සියයට 11.9) චර්මච්ඡේදනය වූ (සියයට 8.0) වඩා අඩුය. චර්මච්ඡේදනය නොකළ පිරිමින්ට වඩා චර්මච්ඡේදනය වූවන් අතර අඩු HIV පැතිරීමේ රටාව බොහෝ පසුබිම් ලක්ෂණ හරහා නිරීක්ෂණය කෙරේ. සෑම වයස් කාණ්ඩයක් සඳහාම, චර්මච්ඡේදනය නොකළ පිරිමින්ට වඩා HIV ව්‍යාප්තිය අඩුය; වයස අවුරුදු 35-39 සහ 45-49 (ප්‍රතිශත ලකුණු 11.7 බැගින්) පිරිමින් සඳහා මෙම වෙනස විශේෂයෙන් ප්‍රකාශ වේ. චර්මච්ඡේදනය නොකළ සහ චර්මච්ඡේදනය නොකළ පිරිමින් අතර HIV පැතිරීමේ වෙනස ග්‍රාමීය පිරිමින්ට වඩා නාගරික මිනිසුන් අතර විශාලය (ප්‍රතිශත ලකුණු 5.2 සහ ප්‍රතිශත ලකුණු 2.1).
* වයස අවුරුදු 15-49 අතර ප්‍රතිචාර දැක්වූවන් අතර HIV ව්‍යාප්තිය කාන්තාවන් සඳහා සියයට 16.9 ක් සහ පිරිමින් සඳහා සියයට 10.9 කි. වයස අවුරුදු 50-64 අතර කාන්තාවන් සහ පිරිමින් අතර HIV පැතිරීමේ අනුපාතය සමාන වේ (පිළිවෙලින් සියයට 16.7 සහ සියයට 16.0).
* HIV ව්‍යාප්තිය කාන්තාවන් සහ පිරිමින් සඳහා වයස අවුරුදු 35-39 අතර (පිළිවෙලින් සියයට 30.9 සහ සියයට 22.6) ඉහළ යයි. වයස අවුරුදු 15-24 (කාන්තාවන් සඳහා සියයට 2.5-6.4 සහ පිරිමින් සඳහා සියයට 2.0-3.4) ප්‍රතිචාර දැක්වූවන් අතර එය අඩුම වේ.
* වයස අවුරුදු 15-49 අතර ප්‍රතිචාර දැක්වූවන් අතර, HIV ව්‍යාප්තිය වැඩිම කාන්තාවන් සහ පිරිමින් සඳහා සැම්බේසි (පිළිවෙලින් සියයට 30.9 සහ සියයට 15.9) වන අතර ඔමාහේකේ හි කාන්තාවන් (සියයට 6.9) සහ ඔහන්ග්වේනා හි පිරිමින් සඳහා (සියයට 6.6).
* 2013 NDHS හි HIV සඳහා පරීක්ෂා කරන ලද සහජීවන ජෝඩු 1,007 න් සියයට 76.4 ක් තුළ, හවුල්කරුවන් දෙදෙනාම HIV සෘණාත්මක විය; ජෝඩුවලින් සියයට 10.1ක් තුළ, හවුල්කරුවන් දෙදෙනාම එච්.අයි.වී. සහ ජෝඩු වලින් සියයට 13.5 ක් අසමගි විය (එනම් එක් සහකරුවෙකු HIV ආසාදනය වී ඇති අතර අනෙකා එසේ නොවීය).&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{citation-attribution|{{cite web |title=Namibia Demographic and Health Survey 2013 |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR298/FR298.pdf |publisher=Ministry of Health and Social Services |date=September 2014 |access-date=16 February 2022}}}}&lt;/ref&gt;

2015 වන විට සෞඛ්‍ය හා සමාජ සේවා අමාත්‍යංශය සහ යූඑන්අයිටන් තරගාවලියේ මිල දී නොගත් ප්‍රගති වාර්තාවක් නිෂ්පාදනය කරන ලද 15-49 සිට අවුරුදු 13-49 ක් [12.2-14.5%] සහ 210,000 [200,000-2-2-230,000] HIV සමග ජීවත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HIV and AIDS estimates (2015) |url=http://www.unaids.org/en/regionscountries/countries/namibia |access-date=26 August 2017 |website=Unaids.org}}&lt;/ref&gt;

මැලේරියා ප්‍රශ්නය ඒඩ්ස් වසංගතය නිසා උග්‍ර වී ඇති බව පෙනේ. නැමීබියාවේ එච්.අයි.වී ආසාදනය වී ඇත්නම් මැලේරියාව වැළඳීමේ අවදානම 14.5% කින් වැඩි බව පර්යේෂණවලින් හෙළි වී තිබේ. සමගාමී HIV ආසාදනයක් සමඟ මැලේරියාවෙන් මිය යාමේ අවදානම ද ආසන්න වශයෙන් 50% කින් වැඩි වේ. 2002 දී රටේ සිටියේ වෛද්‍යවරුන් 598ක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=WHO Country Offices in the WHO African Region |url=http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107105806/http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf |archive-date=7 January 2010 |access-date=26 June 2010 |publisher=Afro.who.int}}&lt;/ref&gt;

== සංස්කෘතිය ==
නැමීබියානු සංස්කෘතිය ඔවුන්ගේ බැඳී ඇති ඉතිහාසය සහ පවුල් ජාතිකත්වය නිසා දකුණු අප්‍රිකානු සංස්කෘතියට සමාන වේ. නැමීබියානුවන් කිහිප දෙනෙක් ස්ථිරවම වෙනත් රටවල පදිංචි වීමට කැමැත්ත පළ කරති; ඔවුන් තම මව්බිමේ ආරක්ෂාවට වැඩි කැමැත්තක් දක්වයි, ශක්තිමත් ජාතික අනන්‍යතාවයක් ඇත, සහ හොඳින් සැපයෙන සිල්ලර අංශයක් භුක්ති විඳිති.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Namibia|date=2023-11-06|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|language=en|access-date=2023-11-13|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110010829/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia}}&lt;/ref&gt; නැමීබියානුවන් සාමාන්‍යයෙන් ඉතා සමාජශීලි වන අතර ඒක පුද්ගල මත්පැන් පරිභෝජන අනුපාතිකය අතර ස්ථාවරව සිටින අතර ඒක පුද්ගල බියර් පරිභෝජනය සම්බන්ධයෙන් අප්‍රිකාවේ පළමු ස්ථානයට පත්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=https://twitter.com/AfricaFactsZone/status/1620090285186510852?lang=en |url=https://twitter.com/AfricaFactsZone/status/1620090285186510852?lang=en |access-date=2023-11-13 |website=X (formerly Twitter) |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ක්‍රීඩාව ===
[[File:Toutrek.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toutrek.jpg|thumb|නැමීබියාවේ අප්‍රිකානර් දරුවන්]]
නැමීබියාවේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වන්නේ සංගම් පාපන්දු ය. නැමීබියා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම 1998, 2008, 2019, සහ 2023 අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලාන තරඟාවලිය සඳහා සුදුසුකම් ලැබූ නමුත් තවමත් ලෝක කුසලානය සඳහා සුදුසුකම් ලබා නොමැත. සමහර කැපී පෙනෙන ක්‍රීඩකයින් අතර ඩර්බි ප්‍රාන්තයේ දකුණත්-පසුපසැති රයන් නයම්බේ, මාමෙලෝඩි සන්ඩවුන්ස් ඉදිරිපෙළ පීටර් ෂලුලීල් සහ විශ්‍රාමික පාපන්දු ක්‍රීඩක කොලින් බෙන්ජමින් ඇතුළත් වේ.

වඩාත්ම සාර්ථක ජාතික කණ්ඩායම වන්නේ නැමීබියානු රග්බි කණ්ඩායම වන අතර, පසුගිය ලෝක කුසලාන තරඟ හතකට සහභාගී වී ඇත. නැමීබියාව 1999, 2003, 2007, 2011, 2015, 2019 සහ වඩාත්ම මෑත කාලීන 2023 රග්බි ලෝක කුසලානයට සහභාගී විය. නැමීබියාවේ ක්‍රිකට් ද ජනප්‍රියයි, ජාතික කණ්ඩායම 2003 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානය, 2021 ICC T20 ලෝක කුසලානය සහ 2022 ICC පිරිමි T20 ලෝක කුසලානය සඳහා සුදුසුකම් ලබා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wiese, Erasmus the heroes as Namibia qualify for the Super 12s |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/ireland-vs-namibia-11th-match-first-round-group-a-1273722/match-report |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; 2017 දෙසැම්බර් මාසයේදී නැමීබියා ක්‍රිකට් පළමු වරට දකුණු අප්‍රිකාවේ (CSA) පළාත් එක්දින අභියෝගයේ අවසන් මහා තරගයට පිවිසියේය.&lt;ref name=&quot;NCYR2&quot;&gt;{{cite web |author=Helge Schütz |date=19 December 2017 |title=Namibia Cricket Year Review |url=https://www.namibian.com.na/62702/read/Namibia-Cricket-Year-Review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051115/https://www.namibian.com.na/62702/read/Namibia-Cricket-Year-Review |archive-date=22 December 2017}}&lt;/ref&gt; 2018 පෙබරවාරි මාසයේදී නැමීබියාව ICC ලෝක ක්‍රිකට් ලීග් 2 කොටස නැමීබියාව, කෙන්යාව, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය, නේපාලය, කැනඩාව සහ ඕමානය සමඟ සිම්බාබ්වේ හි පැවති අවසන් ICC ක්‍රිකට් ලෝක කුසලාන සුදුසුකම් ලැබීමේ ස්ථාන දෙක සඳහා තරඟ වැදුණි. නැමීබියාව 2021 ICC T20 ලෝක කුසලානයේ සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟ සඳහාද සුදුසුකම් ලබා සුපිරි 12 සමාජයට ඇතුලත් විය.&lt;ref name=&quot;NCYR&quot;&gt;{{cite web |author=Helge Schütz |date=19 December 2017 |title=Namibia Cricket Year Review |url=https://www.namibian.com.na/62702/read/Namibia-Cricket-Year-Review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051115/https://www.namibian.com.na/62702/read/Namibia-Cricket-Year-Review |archive-date=22 December 2017}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ මලල ක්‍රීඩකයා වන්නේ මීටර් 100 සහ 200 ඉසව්වල කෙටි දුර ධාවන ශූර ෆ්‍රැන්කි ෆ්‍රෙඩ්රික්ස් ය. ඔහු ඔලිම්පික් රිදී පදක්කම් හතරක් (1992, 1996) දිනාගත් අතර ලෝක මලල ක්‍රීඩා ශූරතා කිහිපයකින් පදක්කම් ද ලබා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IAAF World Championships in Athletics |url=http://www.gbrathletics.com/ic/wc.htm |access-date=26 February 2019 |website=www.gbrathletics.com}}&lt;/ref&gt; ගොල්ෆ් ක්‍රීඩක ට්‍රෙවර් ඩොඩ්ස් 1998 දී ග්‍රේටර් ග්‍රීන්ස්බෝරෝ විවෘත ටෙනිස් තරඟාවලිය ජයග්‍රහණය කළේය,{{citation needed|date=April 2018}} එය ඔහුගේ වෘත්තීය දිවියේ තරඟාවලි 15 න් එකකි. ඔහු 1998 දී 78 වැනි ලෝක ශ්‍රේණිගත කිරීම ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dan Craven |url=https://firstcycling.com/rider.php?r=2421&amp;y=2016 |access-date=20 June 2022 |website=FirstCycling.com}}&lt;/ref&gt; බොක්සිං ක්‍රීඩක ජූලියස් ඉන්ඩොංගෝ යනු සැහැල්ලු වෙල්ටර් බර කොටසේ ඒකාබද්ධ WBA, IBF සහ IBO ලෝක ශූරයාය. නැමීබියාවේ තවත් ප්‍රසිද්ධ මලල ක්‍රීඩකයෙක් වන්නේ හිටපු වෘත්තීය රග්බි ක්‍රීඩක ජැක් බර්ගර් ය. බර්ගර් යුරෝපයේ සරසන්ස් සහ ඕරිලැක් වෙනුවෙන් ක්‍රීඩා කළ අතර ජාතික කණ්ඩායම සඳහා තරඟ 41ක් ලබා ගත්තේය.

=== මාධ්‍ය ===
අසල්වැසි රටවලට සාපේක්ෂව නැමීබියාවට විශාල මාධ්‍ය නිදහසක් ඇත. පසුගිය වසර කිහිපය තුළ, රට සාමාන්‍යයෙන් දේශසීමා රහිත වාර්තාකරුවන්ගේ මාධ්‍ය නිදහස දර්ශකයේ ඉහළ කාර්තුවේ ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, 2010 දී 21 වන ස්ථානයට ළඟා වූ අතර, කැනඩාව සහ හොඳම ස්ථානගත අප්‍රිකානු රට සමඟ සමාන විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Press Freedom Index 2010 |url=http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010%2C1034.html |archive-date=24 November 2010 |access-date=12 December 2012 |publisher=Reporters Without Borders}}&lt;/ref&gt; අප්‍රිකානු මාධ්‍ය බැරෝමීටරය ද ඒ හා සමාන ධනාත්මක ප්‍රතිඵල පෙන්වයි. කෙසේ වෙතත්, අනෙකුත් රටවල මෙන්ම, නැමීබියාවේ මාධ්‍ය කෙරෙහි රාජ්‍ය සහ ආර්ථිකයේ නියෝජිතයින්ගේ සඳහන් කළ හැකි බලපෑම තවමත් පවතී.&lt;ref name=&quot;Rothe&quot;&gt;Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia. p. 14–96&lt;/ref&gt; 2009 දී, නැමීබියාව මාධ්‍ය නිදහස දර්ශකයේ 36 වන ස්ථානය දක්වා පහත වැටුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Press Freedom Index 2009 |url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&amp;id_rubrique=1001 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128213104/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&amp;id_rubrique=1001 |archive-date=28 January 2012 |access-date=26 August 2017 |publisher=Reporters Without Borders}}&lt;/ref&gt; 2013 දී, එය 19 වන,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Press Freedom Index 2013 |url=http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&amp;id_rubrique=1054 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727023534/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&amp;id_rubrique=1054 |archive-date=27 July 2014 |access-date=24 June 2013}}&lt;/ref&gt; 2014 දී 22 වන&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Press Freedom Index |url=https://rsf.org/en/ranking/2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php |archive-date=14 February 2014 |access-date=25 April 2015 |publisher=Reporters Without Borders}}&lt;/ref&gt; සහ 2019 දී 23 වන,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 November 2020 |title=Namibia: Real freedom but frequent threats &amp;#124; Reporters without borders |url=https://rsf.org/en/namibia |website=RSF}}&lt;/ref&gt; එයින් අදහස් වන්නේ එය දැනට මාධ්‍ය නිදහස අනුව ඉහළම ශ්‍රේණිගත අප්‍රිකානු රට බවයි.

නැමීබියාවේ ජනගහනය තරමක් කුඩා වුවද, රටෙහි විවිධ මාධ්‍ය තේරීමක් ඇත; රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන දෙකක්, ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන 19ක් (ප්‍රජා මධ්‍යස්ථාන ගණන් නොගෙන), දිනපතා පුවත්පත් 5ක්, සතිපතා කිහිපයක් සහ විශේෂ ප්‍රකාශන ප්‍රේක්ෂකයන්ගේ අවධානය සඳහා තරඟ කරයි. මීට අමතරව, සඳහන් කළ හැකි විදේශ මාධ්‍ය ප්‍රමාණයක්, විශේෂයෙන්ම දකුණු අප්‍රිකානු, ලබා ගත හැකිය. සබැඳි මාධ්‍ය බොහෝ විට මුද්‍රිත ප්‍රකාශන අන්තර්ගතය මත පදනම් වේ. නැමීබියාවට NAMPA නමින් රජයට අයත් පුවත්පත් ආයතනයක් ඇත.&lt;ref name=&quot;Rothe2&quot;&gt;Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia. p. 14–96&lt;/ref&gt; සමස්තයක් ලෙස ඇ. මාධ්‍යවේදීන් 300ක් රට තුළ සේවය කරයි.&lt;ref name=&quot;jobs&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.namibian.com.na/74849/read/40-journalists-lose-jobs-since-2016|title=40 journalists lose jobs since 2016|last1=Kahiurika|first1=Ndanki|date=22 January 2019|newspaper=[[The Namibian]]|access-date=22 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122145012/https://www.namibian.com.na/74849/read/40-journalists-lose-jobs-since-2016|archive-date=22 January 2019|last2=Ngutjinazo|first2=Okeri|page=6|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ පළමු පුවත්පත වූයේ 1898 ආරම්භ කරන ලද ජර්මානු භාෂාවෙන් වින්ඩ්‍හෝකර් ඇන්සෙයිගර් ය. ජර්මානු පාලන සමයේදී පුවත්පත් ප්‍රධාන වශයෙන් පිළිබිඹු කළේ ජීවමාන යථාර්ථය සහ සුදු ජර්මානු කතා කරන සුළුතරයේ මතයයි. කළු බහුතරය නොසලකා හරින ලද හෝ තර්ජනයක් ලෙස නිරූපණය කරන ලදී. දකුණු අප්‍රිකානු පාලන සමයේදී, නිරිතදිග අප්‍රිකානු මාධ්‍ය පද්ධතියට ප්‍රිටෝරියා රජයේ සඳහන් කළ හැකි බලපෑමත් සමඟ සුදු පක්ෂග්‍රාහීත්වය දිගටම පැවතුනි. ස්වාධීන පුවත්පත් පවතින ක්‍රමයට තර්ජනයක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර විවේචනාත්මක මාධ්‍යවේදීන්ට නිතර තර්ජන එල්ල විය.&lt;ref name=&quot;Rothe3&quot;&gt;Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia. p. 14–96&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;von Nahmen, Carsten (2001): Deutschsprachige Medien in Namibia&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Links&quot;&gt;Links, Frederico (2006): ''We write what we like: The role of independent print media and independent reporting in Namibia''&lt;/ref&gt;

වර්තමාන දිනපතා පුවත්පත් නම් පුද්ගලික ප්‍රකාශන වන The Namibian (ඉංග්‍රීසි සහ අනෙකුත් භාෂා), Die Republikein (අෆ්‍රිකාන්ස්), Allgemeine Zeitung (ජර්මන්) සහ Namibian Sun (ඉංග්‍රීසි) මෙන්ම රජය සතු New Era (ප්‍රධාන වශයෙන් ඉංග්‍රීසි) වේ. භාරයකට හිමි විශාලතම පුවත්පත වන The Namibian හැර අනෙකුත් සඳහන් කරන ලද පුද්ගලික පුවත්පත් Democratic Media Holdings හි කොටසකි.&lt;ref name=&quot;Rothe5&quot;&gt;Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia. p. 14–96&lt;/ref&gt; අනෙකුත් සඳහන් කළ හැකි පුවත්පත් වන්නේ TrustCo සතු Tabloid Informanté, සතිපතා Windhoek Observer, සතිපතා Namibia Economist, මෙන්ම කලාපීය Namib Times. කාලීන සිදුවීම් සඟරාවලට Insight Namibia, Vision2030 Focus සඟරාව{{citation needed|date=July 2015}} සහ Prime FOCUS ඇතුළත් වේ. Sister Namibia සඟරාව නැමීබියාවේ දීර්ඝතම NGO සඟරාව ලෙස කැපී පෙනෙන අතර Namibia Sport එකම ජාතික ක්‍රීඩා සඟරාව වේ. තවද, මුද්‍රණ වෙළඳපොල පක්ෂ ප්‍රකාශන, ශිෂ්‍ය පුවත්පත් සහ PR ප්‍රකාශන සමඟ අනුපූරක වේ.&lt;ref name=&quot;Rothe4&quot;&gt;Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia. p. 14–96&lt;/ref&gt;

ගුවන් විදුලිය 1969 දී ද, රූපවාහිනිය 1981 දී ද හඳුන්වා දෙන ලදී. අද විකාශන අංශය ආධිපත්‍යය දරන්නේ රාජ්‍ය නැමීබියානු විකාශන සංස්ථාව (NBC) විසිනි. මහජන විකාශකය විසින් රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථානයක් මෙන්ම ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් &quot;ජාතික ගුවන් විදුලියක්&quot; සහ දේශීයව කතා කරන භාෂාවලින් භාෂා නවයක් ද පිරිනමයි. Radio Omulunga (ඔෂිවම්බෝ) සහ Kosmos 94.1 (අෆ්‍රිකාන්ස්) හැර රටෙහි ඇති පුද්ගලික ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන නවය ප්‍රධාන වශයෙන් ඉංග්‍රීසි භාෂා නාලිකා වේ. පුද්ගලිකව පවත්වාගෙන ගිය One Africa TV 2000 ගණන්වල සිට NBC සමඟ තරඟ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Rothe6&quot;&gt;Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia. p. 14–96&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oneafricabackground&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100928202233/http://www.oneafrica.tv/node/2 One Africa Television]. oneafrica.tv. 25 May 2010&lt;/ref&gt;

නැමීබියාවේ මාධ්‍ය සහ මාධ්‍යවේදීන් දකුණු අප්‍රිකාවේ මාධ්‍ය ආයතනයේ නැමීබියානු පරිච්ඡේදය සහ නැමීබියාවේ කර්තෘ සංසදය නියෝජනය කරයි. රාජ්‍ය පාලිත මාධ්‍ය සභාවක් වැළැක්වීම සඳහා 2009 දී ස්වාධීන මාධ්‍ය ඔම්බුඩ්ස්මන්වරයෙකු පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Rothe7&quot;&gt;Rothe, Andreas (2010): Media System and News Selection in Namibia. p. 14–96&lt;/ref&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
* [[හිම්බා ජනතාව]]

== යොමු කිරීම් ==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=Adhikari&gt;{{cite journal|author=Adhikari, Mohamed |title='Streams of Blood And Streams of Money': New Perspectives on the Annihilation of the Herero and Nama Peoples of Namibia, 1904–1908|journal=Kronos|jstor=41056613|year= 2008 |volume=34|pages=303–320}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=aqmap&gt;{{cite journal|vauthors=MacDonald AM, Bonsor HC, Dochartaigh BÉ, Taylor RG |doi=10.1088/1748-9326/7/2/024009|title=Quantitative maps of groundwater resources in Africa|journal=Environ. Res. Lett. |volume=7 |page=024009|year=2012|issue=2}}&lt;/ref&gt;  &lt;!-- &lt;ref name=Gerwarth&gt;{{cite journal|author=Gerwarth, Robert |title=L'Antichambre de l'Holocauste? A propos du Debat sur les Violences Coloniales et la Guerre d'Extermination Nazie|journal=Vingtième Siècle|year= 2008 |volume=99|pages=143–159 |jstor=20475396|doi=10.3917/ving.099.0143|last2=Malinowski|first2=Stephan|issue=3}} says most scholars think it did not influence the Nazis.&lt;/ref&gt;--&gt;  &lt;ref name=Humavindu&gt;{{cite journal|author=Humavindu, Michael N., Barnes, Jonothan I|title= Trophy Hunting in the Namibian Economy: An Assessment. Environmental Economics Unit, Directorate of Environmental Affairs, Ministry of Environment and Tourism, Namibia|journal= South African Journal of Wildlife Research |volume=33|issue=2|pages= 65–70 |date=October 2003}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=Korenromp&gt;{{cite journal|pmid=16229771|author=Korenromp, E.L., Williams, B.G., de Vlas, S.J., Gouws, E., Gilks, C.F., Ghys, P.D., Nahlen, B.L. |year=2005|title=Malaria Attributable to the HIV-1 Epidemic, Sub-Saharan Africa|journal= Emerging Infectious Diseases|volume= 11|issue= 9|pages= 1410–1419|doi=10.3201/eid1109.050337|pmc=3310631}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=Lange&gt;{{cite journal|doi=10.1007/s10640-004-4045-z|author=Lange, Glenn-marie|title= Wealth, Natural Capital, and Sustainable Development: Contrasting Examples from Botswana and Namibia|journal= Environmental &amp; Resource Economics|year=2004|volume=29 |issue =3|pages=257–83}} &lt;/ref&gt;  &lt;ref name=Madley&gt;{{cite journal|author=Madley, Benjamin |title=From Africa to Auschwitz: How German South West Africa Incubated Ideas and Methods Adopted and Developed by the Nazis in Eastern Europe|journal=European History Quarterly|year=2005 |volume=35|issue=3|pages=429–464|doi=10.1177/0265691405054218}} says it influenced Nazis.&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=Sparks&gt;{{cite journal|url=http://afraf.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/83/333/477 |title=Namibia's Coastal and Marine Development Potential |volume=83 |issue=333|page=477 |journal=African Affairs|last=Sparks|first=Donald L.}} &lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;Stefanova&quot;&gt;Stefanova, Kristina (August 2005).  [https://web.archive.org/web/20080110052258/http://usinfo.state.gov/journals/ites/0805/ijee/stefanova.htm Protecting Namibia’s Natural Resources]. usinfo.state.gov&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;[http://www.wri.org/publication/content/7600 Nature in Local Hands: The Case for Namibia's Conservancies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113190527/http://www.wri.org/publication/content/7600 |date=2012-11-13 }}.&lt;/ref&gt;}}

=== මූලාශ්‍ර ===
* {{Cite book|last=Vedder|first=Heinrich|author-link=Heinrich Vedder|authorlink=Heinrich Vedder|title=Das alte Südwestafrika. Südwestafrikas Geschichte bis zum Tode Mahareros 1890|trans_title=The old South-West Africa. South-West Africa's history until Maharero's death 1890|language=German|year=1997|edition=7th|publisher=Namibia Scientific Society|location=Windhoek|isbn=0-949995-33-9|ISBN=0-949995-33-9|ref=harv}}
* {{Cite book|last=Olusoga|first=David|author-link=David Olusoga|authorlink=David Olusoga|last2=Erichsen|first2=Casper W.|author2-link=Casper W. Erichsen|title=The Kaiser’s Holocaust: Germany’s Forgotten Genocide|url=https://archive.org/details/kaisersholocaust0000unse|year=2010|publisher=Farber and Farber|location=London|isbn=978-0-571-23142-3|ISBN=978-0-571-23142-3|ref=harv}}  

== බාහිර යොමු ==
* {{CIA World Factbook link|wa|Namibia}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm Namibia] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{Dmoz|Regional/Africa/Namibia}}DMOZ{{Wikiatlas|Namibia}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NA Key Development Forecasts for Namibia] from International Futures

* [http://www.grnnet.gov.na Republic of Namibia]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204101417/http://www.grnnet.gov.na/ |date=2012-12-04 }} Government Portal
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/namibia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072855/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/namibia.html |date=2008-12-10 }}

* [http://www.polytechnic.edu.na Polytechnic of Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228194338/http://www.polytechnic.edu.na/ |date=2009-02-28 }}

* [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx Namibia Corruption Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220022104/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx |date=2014-02-20 }} from the Business Anti-Corruption Portal

* {{Wikivoyage-inline|Namibia}}
* [http://www.etoshanationalpark.org/ Etosha National Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127101028/http://www.etoshanationalpark.org/ |date=2018-01-27 }}
* [http://www.sossusvlei.org/ Sossusvlei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222071454/http://www.sossusvlei.org/ |date=2014-12-22 }}

* [http://knbsz.gov.hu/hu/letoltes/szsz/2013_1_spec.pdf UN peacekeeping in Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217203716/http://knbsz.gov.hu/hu/letoltes/szsz/2013_1_spec.pdf |date=2014-12-17 }}
{{සැකිල්ල:අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}
[[ප්‍රවර්ගය:නැමීබියාව| ]]
[[Category:Southern African countries]]
[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකානු සංගමයේ සාමාජික රාජ්‍ය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉංග්‍රීසි භාෂාව, නිල භාෂාවක් ලෙස භාවිතා වන රටවල් සහ භූමි ප්‍රදේශ]]
[[ප්‍රවර්ගය:පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ සාමාජික රාජ්‍යයෝ]]
[[Category:States and territories established in 1990]]
[[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය]]
[[Category:Republics in the Commonwealth of Nations]]
[[Category:Former German colonies]]
[[Category:1990 establishments in Africa]]
[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]</text>
      <sha1>nf5rhulsmph66l9k70y7x6jbvz6rzt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විලියම් ජේම්ස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70034</id>
    <revision>
      <id>797342</id>
      <parentid>688581</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36511" sha1="qr9jtmmr88m27zc88g7erposv1t7omt" xml:space="preserve">[[ගොනුව:William James, philosopher.jpg|thumb|විලියම් ජේම්ස් (1890)]]
'''විලියම් ජේම්ස් (William James)''' (1842 ජනවාරි 11,  – 1910 අගෝස්තු 26, ) ඇමරිකානු ජාතික දාර්ශනිකයෙක්  මනෝ විද්‍යාඥයෙක් වෛද්‍යවරයෙක් ලෙස ප්‍රකටය. ඇමරිකාවේ බිහිවූ මුල්ම මනෝ විද්‍යාඥයා ද ජේම්ස්ය,&lt;ref&gt;T.L. Brink (2008) ''Psychology: A Student Friendly Approach''. &lt;/ref&gt; 19 වන සියවසයේ  බිහිවූ ශේෂ්ඨතම දාර්ශනිකයෙකු ලෙස විලියම් ජේමස් හදුන්වාදිය හැක.ඇමරිකානු දර්ශනයේ පියා යන විරුදාවලි නාමයෙන්ද මොහු හදුන්වයි.&quot;.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; එසේම ලොව බිහිවූ දෙවන මනෝ විද්‍යා ගුරුකුලය වූ '''කර්‍යයබද්ධවාදය''' නම් වූ මනෝ විද්‍යා ගුරුකුලයේ පුරෝගාමියා විලියම් ජේම්ස්ය..&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haggbloom|first=Steven J.|last2=''et al.''|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|journal=Review of General Psychology|volume=6|issue=2|year=2002|pages=139–152|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139|DOI=10.1037/1089-2680.6.2.139|url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx|first2=Renee|last3=Warnick|first3=Jason E.|last4=Jones|first4=Vinessa K.|last5=Yarbrough|first5=Gary L.|last6=Russell|first6=Tenea M.|last7=Borecky|first7=Chris M.|last8=McGahhey|first8=Reagan|last9=Powell|first9=John L., III|display-authors=8}}&lt;/ref&gt; කාර්‍යබද්ධවාදීය කුරුකුලය දියුණු කිරීහ හා මනෝ විද්‍යාව පෝෂණය කිරීම සදහා මාහැගි මෙහෙවරක් කළ ජෙම්ස් ජීවිතයේ අවසන් භාගයේ දී මනෝ විද්‍යාවෙන් සම්පූර්ණයෙන් බැහැරවී දර්ශන විෂය කෙරේ සමණක් අවධානය යොමු කළ බව පැහැදිළිවේ.ජෙම්ස් දාර්ශනිකයෙකු වශයෙන් දර්ශනය විෂය පෝෂණය  කිරීමට දැක්වූ දායකත්වයද අතිමහත්ය.

== උපත හා අධ්‍යාපනය ==
'''විලියම් ජේම්ස්''' ඇමරිකාවේ නිව්යෝක් නගරයෙ දි උපත ලැබීය.ඔහු ගේ පියා '''ශ්‍රීමත් හෙන්ඩ්‍රි ජේමස්''' නම් වූ අතර මව '''මේරි රොබට්සන්''' නම් විය.ජෙම්ස් '''හෙන්රි ජේ.ආ්ර්ˌගාත් විකින්සන්ˌරොබට්සන්ˌඇලිස් ජේමස්''' නම්වූ සහෝදර සහෝදරියන් හතර දෙනකුගෙන් සමන්විත පවුලේ වැඩිමහල් සහෝදරයා විය.ජේම්ස් පවුල එකල ඇමරිකාවේ විසූ ඉතා ධනවත් පවුලක් විය. ඔහුගේ සොහොයුරකු වූ හෙන්රි ජේ.ආරි සහ සොයුරියවූ ඇලිස් ජේමස් ප්‍රකට ග්‍රන්ත කතුවරුන් විය.

විලියම් ජේම්ස්ට කුඩා අවදියෙ විවිධ රටවල සංත්‍රමණයවීමට සිදුවූ නිසා විවිධ රටවලින් අධ්‍යාපනය ලැබීමට සිදුවිය.ඒ අනුව ප්‍රංශය එංගලන්තය ස්විස්ටර්ලන්තය ජර්මනිය ඉතාලිය ආදී විවිධ රටවල පාසැල් වලින් අධ්‍යාපනය ලැබීමට ජේම්ස්ට සිදුවිය.ජේම්ස් 1861 දී ලෝරන්ස්හි විද්‍යාත්මක අධ්‍යන විද්‍යාලයට බැදී රසායන විද්‍යාව ඉගෙනීම ආරම්භ කළේය.පසුව ඔහු වෛද්‍ය විද්‍යව හැදෑරීය.එයද අතරමග නතරකළ ඔහු බ්‍රසීලයට ගොස් සත්ව විද්‍යාව ඉගෙනීම ආරම්භ කළේය.යලිත් ඔහු එයද අතහැර දමා යුරෝපයට පැමිණ යළිත් වෛද්‍ය විද්‍යාව ඉගෙනීම ඇරඹීය.යුරෝපයේ දී ඔහුට වෛද්‍ය විද්‍යා උපාධිය සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකිවූ අතර ඔහු එය සම්පූර්ණ කරගන්නේ 1869 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ දීය.

කුඩා කාලෙය් ජේම්ස්ට විවිධ ශාරීරික ආබාධයන්ට ලක්වීමට සිදුවිය.ඇස් දෙකෙහිවූ ආබාධ තත්වයක් පිට කොන්දේ ආබාධ තත්වයක් උදරාබාධයක් සහ සමේ රෝගයක් වශයෙන් අතොරක් නැති අබාධයන්ගෙන් කුඩා ජේමස් පීඩා වින්දේය..&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sachs|first=Oliver|title=Musicophilia: Tales of Music and the Brain, Revised and Expanded Edition|url=https://archive.org/details/musicophiliatale0000sack|year=2008|publisher=Vintage Books|location=New York|isbn=1-4000-3353-5|ISBN=1-4000-3353-5|pages=xiii}}&lt;/ref&gt; ශාරීරික මෙන්ම මානසික වශයෙන්ද විවිධ පීඩාවන්ට ලක්වී සිටි අතර වරක් ඔහු සියදිවිනසා ගැනීමට පවා උස්සාහ කළේය.පළමුවන ලොක යුද්ධයට මැදිවීම නිසාද විවිධ පීඩාවන්ට ලක්විය.
[[ගොනුව:Houghton_MS_Am_1092_(1185)_-_William_James_in_Brazil,_1865.jpg|thumb|විලියම් ජේම්ස් බ්‍රසීලයේදී (1865)]]
1894 දී හාවඩ් වෛද්‍ය විද්‍යලයෙන් ඉවත්වී ස්වභාවික විද්‍යා පර්යේෂණ ආයතනයක් හා එක්වී ඇමසන් ගංගාවේ පර්යේෂණ වල නිරතවිය.මෙයින් වසර අටකට පසු ඔහු තදබලලෙස රෝගීතත්වයට ගොදුරුවිය.ඔහුගේ ඉදිරි අධ්‍යාපන කටයුතු වලය එය බරපතල ප්‍රතිරෝධයක් විය.1863 දී ඔහු ජ්ර්මනිය බලා පිටත් වන්නේ තම අසනීප තත්වයට ප්‍රතිකාර ලබාගැනීම උදෙසාය.මේ වනවිට ජෙම්ස් ගේ වයස අවුරුදු 26 විය.අසනීප තත්වයෙන් පසුවුවද ඔහු තම ප්‍රකාශනයන් එලිදැක්වීමට තරම් දෛර්‍යසම්පන්නවිය.

අවසානයේ ඔහු 1869 දී තම වෛද්‍ය උපාධිය සම්පූර්ණ කළේය.එහෙත් ඔහු වෛද්‍ය විද්‍යාවට එතරම් ප්‍රියතාවයක් දැක්වූයේ නැත.අතොරක් නැති ශාරීරික රෝගයන්ගෙන් පෙලුනු ඔහු දර්ශනය කෙරේ උනන්දුවක් දැක්වීය.එයට හේතුව වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබද ඔහුතුල කරකිරීමක් පැවතිනිසා වියහැත.මේ අතර 1875 දී ඔහු මනෝවිද්‍යා විෂය ඉගෙනීමට කාලය ගතකළහ.1872 දී ඇලිස් ගිබ්සන් නම් තරුණිය හා විවාහවිය.මනෝ විද්‍යා ඉතිහාසයේ වැදගත්ම ග්‍රන්තයක් වූ මනෝවිද්‍යා මූල ධර්ම ග්‍රන්තය රචනා කිරීම ආරම්භ කරන්නේ ඔහු විවාහවූ වර්ෂයේදීමය..&lt;ref&gt;Antony Lysy, &quot;William James, Theosophist&quot;, ''The Quest'' Volume 88, number 6, November&amp;#x2013;December 2000.&lt;/ref&gt;

විලියම් ජේම්ස් වඩාත් කැමැත්තක් දැක්වූයේ වෛද්‍ය විද්‍යාවට වඩා මනෝ විද්‍යාව හා දර්ශනය යන විෂයන් කෙරෙහිය..&lt;ref&gt;Ralph Barton Perry, ''The Thought and Character of William James'', vol. 1, (1935), 1996 edition: ISBN 0-8265-1279-8, p. 228.&lt;/ref&gt;

== රැකියාව ==
ජේම්ස්ගේ පළමු රැකියාව ලෙස හාවඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ කතිකාචාර්‍යවරයෙකු ලෙස පත්වීම ලැබිණ.ඒ 1873 දීය.ඔහු හාවඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ භෞතවේදය හා ව්‍යවච්ඡේද විද්‍යාව පිළිබද ආචාර්‍යවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළේය.වර්ෂ 1876 දී ඔහු එම විශ්ව විද්‍යාලයේම මනෝ විද්‍යාව පිළිබද සහාය මහාචාර්‍යපදවියට පත්විය.1881 දී ඔහු දර්ශනය පිළිබද සහාය මහාචාර්‍යවරයෙකු ලෙසද පත්විය.1885 දී ඔහු ජ්‍යෙෂ්ඨ මහාචාර්‍යවරයෙකු ලෙස උස්සවීමක් ලැබීය.1889 දී ඔහු මනෝවිද්‍යා අධ්‍යනාංශයේ අංශාධිපති ලෙස පත්විය.පසුව ඔහු නැවත 1907 දී දර්ශන අධ්‍යනාංශයේ අංශාධිපති තනතුරටපත්විය.

ජේම්ස් වෛද්‍ය විද්‍යාව කායික විද්‍යාව හා ජීව විද්‍යාව හොදින් හදාරා එම විෂයන් පිළිබද ප්‍රවීනත්වයක් දැනූ විද්වතෙක්විය.ඔහු එම විෂයන් මිළිබද ආචාර්‍යවරයෙකු ලෙසද කටයුතු කළේය.එහෙත් ඔහු වැඩි කැමැත්තක් දැක්වූයේ මිනිස් මනස පිළිබද ඉගැන්වෙන මනෝවිද්‍යාව දර්ශනය වැනි විෂයන් කෙරෙහිය.ඔහු වෛධවරයෙකු ලෙස සේවය කරන අවදියේදී පියරේ ජෙනට් වැනි විද්වතුන් හදුනාගැනීමට හැකිවිය.(පියරේ ජෙනට් යනු සිග්මන් ෆ්‍රොයිඩ්ගේ සමකාලීනයෙකි.‍ෆ්‍රොයිඩ් හා ජෙනට් ජිම් මාටින් චාකොට් ගේ සිසුන්ය.ඔවුන් මෝහනය පිළිබද හැදෑරීමට සිදු කළේ ජිමි වාකොට් ගෙනි)ජෙනට් විසින් හාවඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ විද්‍යාත්මක මනෝ විද්‍යාව නමින් පාඨමාලාවක් අරඹා තිබිණ.ජේමස් ද මෙම පාඨමාලාවේ දේශකවරයෙකු ලෙස කටයුතුකර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|author1=Duane P. Schultz|author2=Sydney Ellen Schultz|title=A History of Modern Psychology|url=https://books.google.com/books?id=ge36EniJWwQC&amp;pg=PA185|access-date=28 August 2011|accessdate=28 August 2011|date=22 March 2007|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-09799-0|ISBN=978-0-495-09799-0|pages=185–}}&lt;/ref&gt;

හාවඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ සෙවය කරන කාලයේදී ඔහුගේ අවධානය දර්ශනය හා පාරභෞතික විශ්වාසයන් කෙරේ යොමුවිය.ඔහු 1872 දී මේ අතර ඔහුට දර්ශනය පිළිබද උගත් විද්වතුන් රැසකගේ ඇසුර ලැබිණ.ජේමස් හාවඩ් විශ්ව විද්‍යාලයෙන් විශ්‍රාාම ගැනීමෙන් පසුවද විවිධ ප්‍රකාශන එලිදැක්වීය.ජේමස් විසින් මනෝ විද්‍යාව හා දර්ශනය විෂය අලලා ලියා පලකරන ලද කෘතින් රැසක්වේ.
== පවුල ==
විලියම් ජේම්ස් හෙන්රි ජේම්ස හා මේරි රොබට්සන් ගේ වැඩිමහල් පුතුය.ඔහුට සහෝදර සහෝදරියන් හතර දෙනෙක්විය හෙන්රි (නවකතාකරුවෙකි) ගාත් විකින්සන් රොබට්සන් හා ඇලිස් විලියම් යනු ජෙම්ස්ගේ සහෝදර සහෝදරියන්ය.1878 මැයි 10 වන දින ජේම්ස් විවාහ දිවියට පැමිනේ.ඒ අලිස් ගිබ්සන් සමගය.ඔවුන්ට දරුවන් පස් දෙනකු ලැබිණ.හෙන්රි(1878)ˌවිලියම්(1882) හර්මන්(1884) මාග්‍රට්(1887)ඇකේසැන්ඩ්‍ර(1890) මෙම දරුවන් පස් දෙනාය.මේ අතරින් හරිමන් ළදරු අවධියේදීම මිය ගියේය.

== ලේඛන ==
විලියම් ජේම්ස් විසින් 1890 දී මනෝවිද්‍යාෙව් මූලදර්ම නමින් කෘතියක් සම්පාදනය කළේය.මෙය පිටු 1200 යුත් වෙළුම් දෙකකින් යුක්තව සම්පාධනය කැරිණි.මෙය සම්පූර්ණ කිරීමට වසර 12ක් ගතවිය.මෙය මනෝවිද්‍යා ඉතිහාසයේ ලියැවුන ශේෂ්ඨතම ග්‍රන්තයක් ලෙස හැඳින්වේ.

== අධි මනෝවිද්‍යාව ==
ජේම්ස් හා සමීප ඇසුර නිසා ජෙනට් විසින් ස්වාප්නය යොදාගෙන සිදුකල අතීන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යක්ෂය පිළිබද තොරතුරු ඔහුගේ අවධානයට යොමුවිය.සිග්මන්ඩ් ෆ්‍රොයිඩ්ගේ ශිෂ්‍ය කාල් යුං ද අධි මනෝවිද්‍යා පර්යේෂණ සිදුකල පුද්ගලයෙකි.

වරක් විලියම් ජේමස් තම කල්‍යාණ මිත්‍ර ජේමස් හිස්ලොප් සමග ගිවිසුමක් ඇතිකර ගත්හ.ඒ අනුව මොවුන් දෙදෙනාගෙන් පළමුව මියගිය පුද්ගලයා විසින් එවක ජීවත්වන පුද්ගලයාට තමා උපතලද ආත්මය පිළිබද විසතර දැන්විය යුතු බවයි.මොවුන් දෙදෙනාගෙන් මුලින්ම මියගියේ විලියම් ජේම්ස්ය.කාලයකට පසු හිස්ලොප් වෙත පණිවිඩයක් ලැබිණ.මෙම සංකේතාත්මක ගුප්ත පණිවිඩයේ සටහන්ව තිබුනේ ඔබ පැරීසියේදී අැන්ඳ රතුපාට කලිසම මතක් කරන්න යන්නයි.එහෙත් හිස්ලොප්ට මෙය තේරුම්ගත නොහැකිවිය.ඔහු මේ පිළිබදව කල්පනා කරමින් සිටියදී ඔහුට අතීත සිදුවීම මතක්විය.හිස්ලොප් හා ජේම්ස් වරක් ප්‍රංශයට ගිය අවස්තාවක හිස්ලොප් රතුපැහැති කලිසමක් මිලදීගෙන ඇත.ජේම්ස් එයට දිනගණනාවක් තිස්සේ සිනහ වෙමින් හිස්ලොප්ට විහිළුකරඇත.එහෙත් ඔවුන් අතර වැඩිදුරටත් මෙසේ සන්නිවේදනයන් සිදුවී ඇතිබවක් දක්නට නැත.
== ආශයන් ==
ජේම්ස්ගේ අදහස් සදහා චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිනාමවාදී අදහස් බලපා ඇත.&lt;ref name=&quot;Buss 1&quot;&gt;Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind. &lt;/ref&gt; ඔහු විසින් 1890 දී රචිත මනෝවිද්‍යාවේ මූලදර්ම නම් ග්‍රන්තය තුල මෙම පරිනාමවාදී අදහස් ගැබ්ව පවතී.&lt;ref name=&quot;Buss 1&quot;&gt;Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind. &lt;/ref&gt; ජේම්ස් මිනිසා ගැන මෙන්ම සත්ව ලෝකය ගැනද ලියුවේය.&lt;ref name=&quot;Buss 1&quot;&gt;Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind. &lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් 1920 දී ආරම්භවූ චර්‍යාවාදය නම් මනෝවිද්‍යා ගුරුකුලය මෙම පරිනාමවාදී අදහස් නව මානයකට යොමු කළහ..&lt;ref name=&quot;Buss 1&quot;&gt;Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind. &lt;/ref&gt;

== කාර්‍යබද්ධවාදය ==
මනෝවිද්‍යා ඉතිහාසයේ හමුවන දෙවන මනෝවිද්‍යා ගුරුකුලය වන්නේ කාර්‍යබද්ධවාදයයි.එහි පුරෝගාමියා ලෙස විලියම් ජේම්ස් හදුන්වාදියහැක.මීට අමතරව මෙම මනෝවිද්‍යා ගුරුකුලය ආරම්භ කිරීමට ජේා්න් ඩුවී නම් දාර්ශනිකයාගේ අදහස්ද මූලිකවිය.එවක පැවති ව්‍යුහවාදය නම් මනෝවිද්‍යා ගුරුකුලයේ පැවති අඩුපාඩුකම් පෙන්වාදෙමින් එහි ඌන පූරණයක් ලෙම මෙම ගුරුකුලය නිර්මානය විය.මෙම මනෝවිද්‍යා ගුරුකුලය මගින් මනසේ ව්‍යුහය අධ්‍යනය වෙනුවට මිනිසා තමා අවට පරිරය හා ගැටෙද්දී ඔහුගේ මනස ක්‍රියාත්මකවන ආකාරය අධ්‍යනකලයුතු බව අවධාරණය කළේය.කාර්‍යබද්ධවාදීන්ද ව්‍යුහවාදීන්මෙන් අන්තරාවලෝකනය භාවිත කළහ.එහෙත් ඒ ව්‍යුහවාදීන් මෙන් මනසේ ව්‍යුහය අධ්‍යනය කිරීමන නොව වර්‍යාව අධ්‍යනය කිරීමටයි.අන්තරාවලෝකනය මගින් කාර්‍යබද්ධවාදීන් මනසේ එක් මොහොතක පවතින ස්වභාවය අධ්‍යනය කළහ.තවද මොවුන් විශ්වාස කලේ පළමුව ශාරීරික චර්‍යාවක් ඇතිවී පසුව ප්‍රතිචාරයක් ඇතිවන බවයි.

කෙසේ වෙතත් මෙම මනෝවිද්‍යා ගුරුකුලයේද බොහෝ අඩුපාඩු පැවතිබව දාර්ශනිකයන් පෙන්වා දුන්හ.විශේෂයෙන් අන්තරාවලෝකනයෙන් මිදීමට කාර්‍යබද්ධවාදීන්ට නොහැකිවීම දැඩි විවේචනයට බදුන්විය.තවද විඥානය සංකල්පයෙන් ඹබ්බටයාමට මෙතෙක් පැවති ගුරුකුලයන්ට නොහැවීමද විවේචනයට බදුන්විය.1913 දී ජොන් බී ටොට්සන් නම් වෛද්‍යවරයා විසින් ඇමරිකානු මනොවිද්‍ය සංගමයේ Psychologycal Review නම් සඟරාවට ලියූ Psychology as a Behaviourist Views it නම් ලිපිය මගින් කාර්‍යබද්ධවාදය තුල පැවති අඩුපාඩු පෙන්වා දන්හ.වොට්සන් යනු චර්‍යාවාදය නම් මනෝවිද්‍යා ගුරුකුලයේ පුරෝගාමිදචිය.

== වැදගත් කාර්‍යයන් ==
* ''The Principles of Psychology'', 2 vols. (1890), Dover Publications 1950, vol. 1: ISBN 0-486-20381-6, vol. 2: ISBN 0-486-20382-4
* ''Psychology (Briefer Course)'' (1892), University of Notre Dame Press 1985: ISBN 0-268-01557-0, Dover Publications 2001: ISBN 0-486-41604-6
* ''The Will to Believe, and Other Essays in Popular Philosophy'' (1897)
* ''Human Immortality: Two Supposed Objections to the Doctrine'' (the Ingersoll Lecture, 1897)
** ''The Will to Believe, Human Immortality'' (1956) Dover Publications, ISBN 0-486-20291-7
* ''Talks to Teachers on Psychology: and to Students on Some of Life's Ideals'' (1899), Dover Publications 2001: ISBN 0-486-41964-9, IndyPublish.com 2005: ISBN 1-4219-5806-6
* ''The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature'' (1902), ISBN 0-14-039034-0
* ''Pragmatism: A New Name for Some Old Ways of Thinking'' (1907), Hackett Publishing 1981: ISBN 0-915145-05-7, Dover 1995: ISBN 0-486-28270-8
* ''A Pluralistic Universe'' (1909), Hibbert Lectures, University of Nebraska Press 1996: ISBN 0-8032-7591-9
* ''The Meaning of Truth: A Sequel to &quot;Pragmatism&quot;'' (1909), Prometheus Books, 1997: ISBN 1-57392-138-6
* ''Some Problems of Philosophy: A Beginning of an Introduction to Philosophy'' (1911), University of Nebraska Press 1996: ISBN 0-8032-7587-0
* ''Memories and Studies'' (1911), Reprint Services Corp: 1992: ISBN 0-7812-3481-6
* ''Essays in Radical Empiricism'' (1912), Dover Publications 2003, ISBN 0-486-43094-4
** critical edition, Frederick Burkhardt and Fredson Bowers, editors. Harvard University Press 1976: ISBN 0-674-26717-6 (includes commentary, notes, enumerated emendations, appendices with English translation of &quot;La Notion de Conscience&quot;)
* ''Letters of William James'', 2 vols. (1920)
* ''Collected Essays and Reviews'' (1920)
* Ralph Barton Perry, ''The Thought and Character of William James'', 2 vols. (1935), Vanderbilt University Press 1996 reprint: ISBN 0-8265-1279-8 (contains some 500 letters by William James not found in the earlier edition of the ''Letters of William James'')
* ''William James on Psychical Research'' (1960)
* ''The Correspondence of William James'', 12 vols. (1992–2004) University of Virginia Press, ISBN 0-8139-2318-2
* [http://www.rci.rutgers.edu/~stich/104_Master_File/104_Readings/James/James_DILEMMA_OF_DETERMINISM.pdf &quot;The Dilemma of Determinism&quot;]
* ''William James on Habit, Will, Truth, and the Meaning of Life'', James Sloan Allen, ed. Frederic C. Beil, Publisher, ISBN 978-1-929490-45-5 &lt;ref&gt;beil.com&lt;/ref&gt;

=== එකතුව ===
* ''William James: Writings 1878–1899'' (1992). Library of America, 1212 p., ISBN 978-0-940450-72-1
:: Psychology: Briefer Course (rev. and condensed Principles of Psychology), The Will to Believe and Other Essays in Popular Philosophy, Talks to Teachers and Students, Essays (nine others)
* ''William James: Writings 1902–1910'' (1987). Library of America, 1379 p., ISBN 978-0-940450-38-7
:: The Varieties of Religious Experience, Pragmatism, A Pluralistic Universe, The Meaning of Truth, Some Problems of Philosophy, Essays
* ''The Writings of William James: A Comprehensive Edition'' (1978). University of Chicago Press, 912 p., ISBN 0-226-39188-4
:: Pragmatism, Essays in Radical Empiricism, and A Pluralistic Universe complete; plus selections from other works
* In 1975, Harvard University Press began publication of a standard edition of ''The Works of William James''.

== මේවාත් බලන්න ==
* &quot;The Moral Philosopher and the Moral Life&quot;
* Psychology of religion
* Functional psychology
* American philosophy
* List of American philosophers
* William James Lectures
* William James Society
* Stream of consciousness (psychology)

== යොමුව ==
{{Reflist|2}}

== මූලාශ්‍ර ==
* ''Essays Philosophical and Psychological in Honor of William James, by his Colleagues at Columbia University'' (London, 1908)
* R, W. B. Lewis ''The Jameses: A Family Narrative'' (1991) Farrar, Straus &amp; Giroux
* James Sloan Allen, ''William James on Habit, Will, Truth, and the Meaning of Life'' (2014). Frederic C. Beil, Publisher, ISBN 978-1-929490-45-5
* Émile Boutroux, [[iarchive:williamjames00boutiala|''William James'']] (New York, 1912)
* Werner Bloch, ''Der Pragmatismus von James und Schiller nebst Exkursen über Weltanschauung und über die Hypothese'' (Leipzig, 1913)
* K. A. Busch, ''William James als Religionsphilosoph'' (Göttingen, 1911)
* Jacques Barzun. ''A Stroll with William James'' (1983). Harper and Row: ISBN 0-226-03869-6
* Deborah Blum. ''Ghost Hunters: William James and the Search for Scientific Proof of Life After Death'' (2006). Penguin Press, ISBN 1-59420-090-4
* Wesley Cooper. ''The Unity of William James's Thought'' (2002). Vanderbilt University Press, ISBN 0-8265-1387-5
* Howard M. Feinstein. ''Becoming William James'' (1984). Cornell University Press, ISBN 978-0-8014-8642-5
* Théodore Flournoy, ''La Philosophie de William James'' (Saint-Blaise, 1911)
* Sergio Franzese, ''The Ethics of Energy. William James's Moral Philosophy in Focus'', Ontos Verlag, 2008
* Sergio Franzese &amp; Felicitas Krämer (eds.), ''[http://www.academia.edu/6075221/_Jamess_Mystical_Body_in_the_Light_of_the_Transmarginal_Field_of_Consciousness_2007_ Fringes of Religious Experience.Cross-perspectives on William James's Varieties of Religious Experience]'', Frankfurt / Lancaster, ontos verlag, Process Thought XII, 2007
* Peter Hare, Michel Weber, James K. Swindler, Oana-Maria Pastae, Cerasel Cuteanu (eds.), ''[http://www.academia.edu/280925/International_Perspectives_on_Pragmatism International Perspectives on Pragmatism]'', Newcastle upon Tyne, Cambridge Scholars Publishing, 2009
* James Huneker, &quot;A Philosophy for Philistines&quot; in his ''The Pathos of Distance'' (New York, 1913)
* Henry James's ''A Small Boy and Others'' (1913) and ''Notes of a Son and Brother'' (1914)
* Amy Kittelstrom, ''The Religion of Democracy: Seven Liberals and the American Moral Tradition.'' New York: Penguin, 2015.
* H. V. Knox, ''Philosophy of William James'' (London, 1914)
* Louis Menand. ''The Metaphysical Club: A Story of Ideas in America'' (2001). Farrar, Straus, and Giroux, ISBN 0-374-52849-7. 
* Ménard, ''Analyse et critique des principes de la psychologie de W. James'' (Paris, 1911) analyzes the lives and relationship between James, Oliver Wendell Holmes Jr., Charles Sanders Peirce, and John Dewey.
* Gerald E. Myers. ''William James: His Life and Thought'' (1986). Yale University Press, 2001, paperback: ISBN 0-300-08917-1. Focuses on his psychology; includes 230 pages of notes.
* Giuseppe Sergi L'origine dei fenomeni psichici e loro significazione biologica, Milano, Fratelli Dumolard, 1885.
* Giuseppe Sergi Principi di Psicologie: Dolore e Piacere; Storia Naturale dei Sentimenti, Milano, Fratelli Dumolard, 1894.
* James Pawelski. ''The Dynamic Individualism of William James'' (2007). SUNY press, ISBN 0-7914-7239-6.
* R. B. Perry, ''Present Philosophical Tendencies'' (New York, 1912)
* Robert D. Richardson. ''William James: In the Maelstrom of American Modernism'' (2006). Houghton Mifflin, ISBN 0-618-43325-2
* Robert D. Richardson, ed. ''The Heart of William James'' (2010). Harvard U. Press, ISBN 978-0-674-05561-2
* Jane Roberts. ''The Afterdeath Journal of an American Philosopher: The View of William James'' (1978. Prentice-Hall. ISBN 0-13-018515-9.)
* Josiah Royce, ''William James and Other Essays on the Philosophy of Life'' (New York, 1911)
* Linda Simon. ''Genuine Reality: A Life of William James'' (1998). Harcourt Brace &amp; Company, ISBN 0-226-75859-1
* Michel Weber. ''[http://www.academia.edu/392183/Whiteheads_Pancreativism._Jamesian_Applications Whitehead’s Pancreativism.Jamesian Applications]''. Ontos Verlag, 2011, ISBN 978-386838-103-0
* Michel Weber, « [https://www.academia.edu/3268912/_On_Religiousness_and_Religion._Huxley_s_Reading_of_Whitehead_s_Religion_in_the_Making_in_the_Light_of_James_Varieties_of_Religious_Experience_2005_ On Religiousness and Religion.] [https://www.academia.edu/3268912/_On_Religiousness_and_Religion._Huxley_s_Reading_of_Whitehead_s_Religion_in_the_Making_in_the_Light_of_James_Varieties_of_Religious_Experience_2005_ Huxley’s Reading of Whitehead’s Religion in the Making in the Light of James’ Varieties of Religious Experience] », Jerome Meckier and Bernfried Nugel (eds.), ''Aldous Huxley Annual. A Journal of Twentieth-Century Thought and Beyond'', Volume 5, Münster, LIT Verlag, March 2005, pp.&amp;nbsp;117–132.
* Michel Weber, « [https://www.academia.edu/6075221/_James_s_Mystical_Body_in_the_Light_of_the_Transmarginal_Field_of_Consciousness_2007_ James’s Mystical Body in the Light of the Transmarginal Field of Consciousness] », in Sergio Franzese &amp; Felicitas Krämer (eds.), ''Fringes of Religious Experience. Cross-perspectives on William James's Varieties of Religious Experience'', Frankfurt / Lancaster, Ontos Verlag, Process Thought XII, 2007, pp.&amp;nbsp;7–37.
* Wiseman, R. (2012). ''Rip it up: The radically new approach to changing your life''. London, UK: Macmillan
* Margo Bistis, &quot;Remnant of the Future: William James' Automated Utopia&quot;, in Norman M. Klein and Margo Bistis, ''The Imaginary 20th Century'' (Karlsruhe: ZKM, 2016).
* එදිරිසිංහ දයා (2009) මනෝවිද්‍යාව ගුරුකුල සහ මනෝවිද්‍යාඥයෝ වත්මා ප්‍රකාශකයෝ දෙහිවල

== බාහිර යොමු ==
* {{Dmoz|Society/Philosophy/Philosophers/J/James%2C_William/}}DMOZ
* [http://wjsociety.org/ William James Society]
* [http://williamjamesstudies.press.uiuc.edu/ ''William James Studies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614101850/http://williamjamesstudies.press.uiuc.edu/ |date=2007-06-14 }}
* [http://www.des.emory.edu/mfp/james.html Emory University: William James] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081105140812/http://www.des.emory.edu/mfp/james.html |date=2008-11-05 }}&amp;nbsp;– major collection of essays and works online
* [http://www.kansasmemory.org/item/223277 William James correspondence from the Historic Psychiatry Collection, Menninger Archives, Kansas Historical Society]
* [http://www.hcl.harvard.edu/libraries/houghton/exhibits/james/ Harvard University: Life is in the Transitions: William James, 1842–1910] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205150720/http://www.hcl.harvard.edu/libraries/houghton/exhibits/james/ |date=2017-12-05 }}&amp;nbsp;– online exhibition from Houghton Library
* [http://www.iep.utm.edu/james-o/ Internet Encyclopedia of Philosophy: William James]
* [http://plato.stanford.edu/entries/james/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: William James]
* [http://www.informationphilosopher.com/solutions/philosophers/james/ William James on Information Philosopher]
* [http://www.bobolinkbooks.com/BALLAST/WmJames.html William James: Looking for a Way Out] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928105956/http://www.bobolinkbooks.com/BALLAST/WmJames.html |date=2007-09-28 }}
* [http://www.des.emory.edu/mfp/jgreatmen.html Great Men and the Environment: William James] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404102850/http://www.des.emory.edu/mfp/jgreatmen.html |date=2007-04-04 }}
* &quot;[http://serendip.brynmawr.edu/Mind/James.html Biological Consciousness and the Experience of the Transcendent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514195238/http://serendip.brynmawr.edu/Mind/James.html |date=2007-05-14 }}: William James and American Functional Psychology&quot;
* [http://www.psychologytoday.com/articles/pto-19950301-000029.html &quot;Oh Those Fabulous James Boys!&quot;] article from ''Psychology Today'' March/April 1995
* [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0111.html New York Times obituary]
* [http://www.gutenberg.org/author/James,+William Works by William James]&lt;span&gt; at &lt;/span&gt;Project Gutenberg
* [//archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22James%2C%20William%22%20OR%20subject%3A%22William%20James%22%20OR%20creator%3A%22James%2C%20William%22%20OR%20creator%3A%22William%20James%22%20OR%20title%3A%22William%20James%22%20OR%20description%3A%22James%2C%20William%22%20OR%20description%3A%22William%20James%22%29%20OR%20%28%221842-1910%22%20AND%20James%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 Works by or about William James]&lt;span&gt; at &lt;/span&gt;Internet Archive
* [http://librivox.org/author/942 Works by William James]&lt;span&gt; at &lt;/span&gt;LibriVox&lt;span&gt; (public domain audiobooks) &lt;/span&gt;[[File:Speaker_Icon.svg|link=|alt=|15x15පික්]]
* [https://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=540 William James]&lt;span&gt; at &lt;/span&gt;''Find a Grave''
* [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6477241 A short interview] with Robert D. Richardson, author of the biography ''William James: In the Maelstrom of American Modernism''
* [http://www.des.emory.edu/mfp/jphotos.html Biography of William James] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101225956/http://www.des.emory.edu/mfp/jphotos.html |date=2006-11-01 }}
* European William James Project : [http://www.chromatika.org/ Centre de philosophie pratique « Chromatiques whiteheadiennes »]

[[ප්‍රවර්ගය:මනෝ විද්‍යාඥයන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:මනෝවේදය]]</text>
      <sha1>qr9jtmmr88m27zc88g7erposv1t7omt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෙරස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71176</id>
    <revision>
      <id>797413</id>
      <parentid>722852</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10680" sha1="ikbrle3gtkelqhljyxnehq12n6ok8nd" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| minorplanet = yes
| background = #D6D6D6
| name     = සෙරස්
| symbol   = [[File:Ceres symbol (fixed width).svg|24px|⚳]]
| image    = Ceres_-_RC3_-_Haulani_Crater_(22381131691).jpg
| caption  = A view of Ceres in natural color, by the ''[[Dawn (spacecraft)|Dawn]]'' spacecraft in May 2015&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;This image was taken by the ''Dawn'' spacecraft on 2 May 2015, during a &quot;rotation characterization&quot; orbit, {{convert|13,642|km|mi}} above the surface of Ceres. Visible at center and center right are two [[Bright spots on Ceres|bright spots]], a phenomenon common on Ceres, in Oxo and [[Haulani (crater)|Haulani]] craters respectively. [[Ahuna Mons]] is also visible in the image as a noticeable, bluff hill, seen just right of bottom.&lt;/ref&gt;
| discovery_ref =&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schmadel |first=Lutz |authorlink=Lutz D. Schmadel |title=Dictionary of minor planet names |url=https://books.google.com/?id=KWrB1jPCa8AC&amp;pg=PA15 |edition=5th |year=2003 |publisher=Springer |location=Germany |isbn=978-3-540-00238-3 |page=15 }}&lt;/ref&gt;
| discoverer   = [[Giuseppe Piazzi]]
| discovered   = 1 January 1801
| mpc_name     = (1) Ceres
| pronounced   = {{IPAc-en|ˈ|s|ɪər|iː|z}}
| named_after  = [[Ceres (mythology)|Cerēs]]
| alt_names    = A899 OF; 1943 XB
| adjectives   = Cererian {{IPAc-en|s|ᵻ|ˈ|r|ɪər|i|ə|n}},&lt;br /&gt;rarely Cererean {{IPAc-en|s|ɛr|ᵻ|ˈ|r|iː|ə|n}}&lt;ref name=&quot;Simpson1979&quot;&gt;{{cite book |last=Simpson |first=D. P. |title=Cassell's Latin Dictionary |url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 |publisher=Cassell Ltd |year=1979 |edition=5th |location=London |isbn=978-0-304-52257-6 |page=883 }}&lt;/ref&gt;
| mp_category = [[Dwarf planet]]&lt;br /&gt;[[Asteroid belt]]
| orbit_ref =&lt;ref name=&quot;jpl_sbdb&quot;&gt;{{cite web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres |title=1 Ceres |publisher=JPL Small-Body Database Browser |accessdate=8 January 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69fuVB1N8?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres |archivedate=4 August 2012 |url-status=live |df= }}&lt;/ref&gt;
| epoch = 2014-Dec-09&lt;br /&gt;([[Julian day|JD]] {{nowrap|{{val|fmt=commas|2457000.5}}}})
| aphelion = {{val|2.9773|ul=AU}} &lt;br /&gt;({{nowrap|{{val|fmt=commas|445410000|u=km}}}})
| perihelion = {{val|2.5577|u=AU}} &lt;br /&gt;({{nowrap|{{val|fmt=commas|382620000|u=km}}}})
| semimajor = {{val|2.7675|u=AU}} &lt;br /&gt;({{nowrap|{{val|fmt=commas|414010000|u=km}}}})
| eccentricity = {{val|0.075823}}
| period = 4.60&amp;nbsp;[[julian year (astronomy)|yr]]&lt;br /&gt;1,681.63&amp;nbsp;d
| synodic_period = 466.6&amp;nbsp;[[Julian day|d]]&lt;br /&gt;1.278&amp;nbsp;[[julian year (astronomy)|yr]]
| inclination = {{val|10.593|u=°}} to [[ecliptic]]&lt;br /&gt;9.20° to [[invariable plane]]&lt;ref name=&quot;meanplane&quot;&gt;{{cite web|date=3 April 2009 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif |accessdate=10 April 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=14 May 2009 |url-status=dead  }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=24 May 2015 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])&lt;/ref&gt;
| arg_peri = {{val|72.5220|u=°}}
| asc_node = {{val|80.3293|u=°}}
| mean_anomaly = {{val|95.9891|ul=°}}
| avg_speed = {{val|17.905|u=km/s}}
| p_orbit_ref =&lt;ref name=&quot;Ceres-POE&quot;&gt;{{cite web|title=AstDyS-2 Ceres Synthetic Proper Orbital Elements |publisher=Department of Mathematics, University of Pisa, Italy |url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.6&amp;n=1 |accessdate=1 October 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/62D4xP3TU?url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.6&amp;n=1 |archivedate=5 October 2011 |url-status=live |df= }}&lt;/ref&gt;
| p_semimajor = {{val|2.7670962}}
| p_eccentricity = {{val|0.1161977}}
| p_inclination = {{val|9.6474122|u=°}}
| p_mean_motion = 78.193318
| perihelion_rate = {{val|54.070272}}
| node_rate = {{val|-59.170034}}
| satellites =
| allsatellites=yes
| dimensions = {{nowrap|({{val|965.2}} × {{val|961.2}}&lt;br /&gt;× {{val|891.2}}) ± 2.0 km&lt;ref name=presentation&gt;{{cite web |url=http://nesf2015.arc.nasa.gov/sites/default/files/downloads/pdf/05.pdf |title=05. Dawn Explores Ceres Results from the Survey Orbit |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905125337/http://nesf2015.arc.nasa.gov/sites/default/files/downloads/pdf/05.pdf |archivedate=5 September 2015  }}&lt;/ref&gt;}}
| mean_radius = {{val|473|u=km}}&lt;ref name=presentation/&gt;
| surface_area = {{nowrap|{{val|fmt=commas|2770000|u=km2}}}}&lt;ref name=&quot;fact2&quot;&gt;Calculated based on the known parameters&lt;/ref&gt;
| volume = {{nowrap|{{val|fmt=commas|421000000|u=km3}}}}&lt;ref name=&quot;fact2&quot; /&gt;
| mass={{val|9.393|e=20|u=kg|0.005}}&lt;ref name=presentation/&gt;&lt;br /&gt;
{{val|0.00015|u=[[Earth mass|Earths]]}}&lt;br /&gt;0.0128 [[Moon]]s
| density={{val|2.161|0.009|u=g/cm3}}&lt;ref name=Lakdawalla1112/&gt;
| surface_grav = {{Gr|.939|469|2}} [[Acceleration|m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]]&lt;ref name=&quot;fact2&quot;/&gt;&lt;br /&gt;0.029 [[g-force|''g'']]
| moment_of_inertia_factor = {{val|0.37|}}&lt;ref name=&quot;Park2016&quot; /&gt;{{refn |The value of 0.37 is the mean moment of inertia, which is thought to better represent Ceres' interior structure than the polar moment of inertia (0.39), due to the high polar flattening.&lt;ref name=&quot;Park2016&quot; /&gt;| group = lower-alpha }} (estimate) 
| escape_velocity={{V2|0.943|476.2|2}}&amp;nbsp;km/s&lt;ref name=&quot;fact2&quot; /&gt;
| sidereal_day = {{val|0.3781|u=d}}&lt;br /&gt;{{val|9.074170|0.000002|u=h}}&lt;ref name=&quot;Chamberlain2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chamberlain |first1=Matthew A. |author2=Sykes, Mark V.; Esquerdo, Gilbert A. |year=2007 |title=Ceres lightcurve analysis – Period determination |journal=Icarus |volume=188 |issue=2 |pages=451–456 |doi=10.1016/j.icarus.2006.11.025 |bibcode=2007Icar..188..451C }}&lt;/ref&gt;
| rot_velocity= {{val|92.61|u=m/s}}&lt;ref name=&quot;fact2&quot;/&gt;
| right_asc_north_pole = 291.42744°&lt;ref name=&quot;Icarus2017&quot;&gt;{{cite journal |title=The Ceres gravity field, spin pole, rotation period and orbit from the Dawn radiometric tracking and optical data |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S001910351730341X |journal=Icarus |volume= 299|issue= |pages= 411–429|doi=10.1016/j.icarus.2017.08.005 |access-date= |bibcode=2018Icar..299..411K |year=2018 | last1 = Konopliv | first1 = A.S. | last2 = Park | first2 = R.S. | last3 = Vaughan | first3 = A.T. | last4 = Bills | first4 = B.G. | last5 = Asmar | first5 = S.W. | last6 = Ermakov | first6 = A.I. | last7 = Rambaux | first7 = N. | last8 = Raymond | first8 = C.A. | last9 = Castillo-Rogez | first9 = J.C. | last10 = Russell | first10 = C.T. | last11 = Smith | first11 = D.E. | last12 = Zuber | first12 = M.T.}}&lt;/ref&gt;
| declination = 66.764°&lt;ref name=&quot;SPICE&quot;&gt;{{cite web |title=Asteroid Ceres P_constants (PcK) SPICE kernel file |url=http://naif.jpl.nasa.gov/pub/naif/DAWN/kernels/pck/dawn_ceres_v05.tpc |accessdate=5 November 2015}}&lt;/ref&gt;
| axial_tilt = 4°&lt;ref name=SPICE/&gt;
| albedo={{val|0.090|0.0033}} {{small|(V-band)}}&lt;ref name=&quot;Li2006&quot; /&gt;
| temp_name1 = [[Kelvin]]
| min_temp_1 = 
| mean_temp_1 = ≈&amp;thinsp;168&amp;nbsp;K&lt;ref&gt;{{cite book |author=Angelo, Joseph A., Jr |year=2006 |title=Encyclopedia of Space and Astronomy |url=https://archive.org/details/encyclopediaofsp0000ange |publisher=Infobase |location=New York |isbn=978-0-8160-5330-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofsp0000ange/page/122 122] }}&lt;/ref&gt;
| max_temp_1 = 235&amp;nbsp;K&lt;ref name=&quot;Saint-Pe1993&quot; /&gt;
| spectral_type=[[C-type asteroid|C]]&lt;ref name=&quot;Rivkin2006&quot; /&gt;
| magnitude = 6.64&lt;ref name=&quot;Pasachoff1983&quot; /&gt; to 9.34&lt;ref name=&quot;fact3&quot;&gt;APmag and AngSize generated with [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=sb&amp;sstr=1 Horizons](Ephemeris: Observer Table: Quantities = 9,13,20,29) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204223838/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1 |date=4 February 2021 }}&lt;/ref&gt;
| abs_magnitude ={{val|3.34}}&lt;ref name=&quot;jpl_sbdb&quot; /&gt;
| angular_size = 0.854″ &lt;!-- Horizons 1636-Feb-11 --&gt; to 0.339″
}}

'''සෙරස්''' ({{en|Ceres}}; [[තාරකාශාස්ත්‍රමය සංකේත|සංකේතය]]: [[File:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22  |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}&lt;/ref&gt; සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයට අයත් [[වාමන ග්‍රහලෝක|වාමන ග්‍රහලෝකයකි]].


==සටහන්==
{{reflist|group=lower-alpha}}

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=Lakdawalla1112&gt;{{cite web|url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/dps15-1112-ceres.html|title=DPS 2015: First reconnaissance of Ceres by Dawn}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rivkin2006&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rivkin |first1=A. S. |author2=Volquardsen, E. L.; Clark, B. E. |title=The surface composition of Ceres:Discovery of carbonates and iron-rich clays |journal=Icarus |volume=185 |issue=2 |pages=563–567 |year=2006 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.022 |url=http://irtfweb.ifa.hawaii.edu/~elv/icarus185.563.pdf |accessdate=8 December 2007 |bibcode=2006Icar..185..563R }}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pasachoff1983&quot;&gt;{{cite book |author1=Menzel, Donald H. |author2=Pasachoff, Jay M. |year=1983 |title=A Field Guide to the Stars and Planets |url=https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_0 |edition=2nd |publisher=[[Houghton Mifflin]] |location=Boston |isbn=978-0-395-34835-2 |page=[https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_0/page/392 391] }}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Li2006&quot;&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=Jian-Yang |author2=McFadden, Lucy A.; Parker, Joel Wm. |title=Photometric analysis of 1 Ceres and surface mapping from HST observations |journal=Icarus |volume=182 |issue=1 |pages=143–160 |year=2006 |doi=10.1016/j.icarus.2005.12.012 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103506000054 |accessdate=8 December 2007 |bibcode=2006Icar..182..143L }}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Saint-Pe1993&quot;&gt;{{cite journal |last1=Saint-Pé |first1=O. |author2=Combes, N.; Rigaut F. |title=Ceres surface properties by high-resolution imaging from Earth |year=1993 |volume=105 |issue=2 |pages=271–281 |journal=Icarus |doi=10.1006/icar.1993.1125 |bibcode=1993Icar..105..271S }}
&lt;/ref&gt;
}}

{{සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය}}
{{Authority control}}

{{Solar-system-stub}}

[[ප්‍රවර්ගය:සෙරස් (වාමන ග්‍රහලෝකය)]]</text>
      <sha1>ikbrle3gtkelqhljyxnehq12n6ok8nd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කන්‍යාභාවය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71248</id>
    <revision>
      <id>797334</id>
      <parentid>782384</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67911" sha1="0o4u42xnx0t3asj934gffm88trskpc4" xml:space="preserve">'''කන්‍යාභාවය''' යනු පුද්ගලයෙකු කිසිදිනෙක ලිංගික සංසර්ගයෙහි නොයෙදුනු තත්වයයි.&lt;ref name=&quot;Virginity&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=වර්ජිනිටි|publisher=''[[මේරියම්-වෙබ්ස්ටර්]]''|accessdate=දෙසැම්බර් 21, 2013|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/virginity}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Virginity2&quot;&gt;{{cite web|title=Virginity|publisher=[[TheFreeDictionary.com]]|accessdate=December 21, 2013|url=http://www.thefreedictionary.com/Virgin}}&lt;/ref&gt; මෙම තත්වය සදහා ඇතැම් ආගම් හා සංස්කෘතීන්තුල විශේෂ වටිනාකමක් පවරාදී ඇත,විශේෂයෙන් කාන්තාවන්ගේ මෙම කන්‍යාභාවය බොහෝ ආගම්හා සංස්කෘතීන් වල අවධාරණය කරඇතිවා සේම විවාහයේදී කන්‍යාභාවය පරික්ෂාකිරීමද ඇතැම් සංස්කෘතීන්වල සිදුවේ.

බොහෝ අතීත සම්ප්‍රදායික සමාජයන්හි කන්‍යාභාවය සදහා ඉහළ පිළිගැනීමක් පැවති බව සදහන්වේ.ඇතැම් ආගම් හා අභිචාරයන්ට අනුව බිලිපූජා යාග හෝම වැනි කටයුතු සදහා කන්‍යාවියන් යොදාගෙන ඇත.තවද ඇතැම් කළු අභිචාර සිදුකිරීමේදී කන්‍යභාවය සහිත කාන්තාවන් යොදාගෙන ඇත..කන්‍යාභාවය බොහෝ ආගම්වල ලිංගික සදාචාර ඉගැන්වීම් සමග බැදී පැවතින..&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;&gt;See here [https://books.google.com/books?id=6qNCeI2AcY4C&amp;pg=PT11&amp;lpg=PT11] and [https://books.google.com/books?id=pXXZn_qSoDoC&amp;pg=PA48 pages 47–49] for views on what constitutes virginity loss and therefore sexual intercourse or other sexual activity; source discusses male virginity, how gay and lesbian individuals define virginity loss, and how the majority of researchers and heterosexuals define virginity loss/&quot;technical virginity&quot; by whether or not a person has engaged in penile-vaginal sex. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bennett&quot;&gt;{{Cite book|author=Linda Rae Bennett|title=Women, Islam and modernity: single women, sexuality and reproductive health in contemporary Indonesia|publisher=Psychology Press|year=2005|accessdate=October 9, 2011|pages=19–21|isbn=0-415-32929-9|url=https://books.google.com/?id=JaA1kxjMebEC&amp;pg=PA19}}&lt;/ref&gt; මෙම සංකල්පයට සංස්කෘතිකමය වශයෙන් ප්‍රබල බලපෑමක් පැවතියද මේ හා සම්බන්ධ නීතිමය රාමුවක් නැත.බොහෝ රටවල පවතින දික්කසාද නීතීන් අනුව ස්ත්‍රියක් විවාහයට පෙර කන්‍යාභාවය බිඳගැනීම දික්කසාදයට හෝ කිසිම නීතිමය වශයෙන් දඩුවමකට භාජනයවීමට හේතුවක් නොවේ.කන්‍යාභාවය යනු හුදෙක් සංස්කෘතිකමය සංකල්පයක් පමණි.මෙහි ජීව විද්‍යාත්මක හා අචාර විද්‍යාත්මක පදනම විද්වතුන් විසින් ප්‍රශ්නයට නගා ඇත.

කන්‍යාවය සංකල්පයෙන් වැඩි වශයෙන්ම ඉලක්ක වන්නේ ස්ත්‍රීන්ය.&lt;ref name=&quot;consent&quot;&gt;{{cite news|first=Laura M.|last=Carpenter|title=The Ambiguity of &quot;Having Sex&quot;: The Subjective Experience of Virginity Loss in the United States – Statistical Data Included|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-79439403.html|publisher=[[The Journal of Sex Research]]|location=United States|year=2001|accessdate=June 5, 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508050547/http://www.highbeam.com/doc/1G1-79439403.html|archivedate=May 8, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Intimate&quot;&gt;{{Cite book|author1=Bryan Strong|author2=Christine DeVault|author3=Theodore F. Cohen|title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationship in a Changing Society|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2010|accessdate=October 8, 2011|page=186|isbn=0-534-62425-1|url=https://books.google.com/?id=qjvoSOMB5JMC&amp;pg=PA186|quote=Most people agree that we maintain virginity as long as we refrain from sexual (vaginal) intercourse. But occasionally we hear people speak of 'technical virginity' [...] Data indicate that 'a very significant proportion of teens ha[ve] had experience with oral sex, even if they haven't had sexual intercourse, and may think of themselves as virgins' [...] Other research, especially research looking into virginity loss, reports that 35% of virgins, defined as people who have never engaged in vaginal intercourse, have nonetheless engaged in one or more other forms of heterosexual sexual activity (e.g., oral sex, anal sex, or mutual masturbation).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Blank&quot;&gt;{{Cite book|title=Virgin: The Untouched History|publisher=[[Bloomsbury Publishing]] USA|year=2008|accessdate=October 8, 2011|pages=304 pages|isbn=1-59691-011-9|url=https://books.google.com/?id=V6IPvgFKGFUC&amp;pg=PA253&amp;dq=virginity+loss+among+lesbians#v=onepage&amp;q=virginity%20loss%20among%20lesbians&amp;f=false|author=Hanne Blank}}&lt;/ref&gt; කන්‍යාභාවයට හානි වීමටනම් විරුද්ධ ලිංගිකයන් අතර ඇතිවන ලිංගික සංසර්ගයක් වියයුතුය.එහිදී පුරුෂයෙකුගේ ප්‍රාණවත්වූ ශිෂ්නය ස්ත්‍රියකගේ යෝනිමාර්ගයට ඇතුලත්වීම සිදුවිය යුතුය,&lt;ref name=&quot;Friedman&quot;&gt;{{Cite news|last=Friedman|first=Mindy|title=Sex on Tuesday: Virginity: A Fluid Issue|work=The Daily Californian|date=September 20, 2005|url=http://www.dailycal.org/article/19565/sex_on_tuesday_virginity_a_fluid_issue|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506021934/http://www.dailycal.org/article/19565/sex_on_tuesday_virginity_a_fluid_issue|archivedate=2009-05-06|accessdate=October 6, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McAnulty&quot;&gt;{{Cite book|author1=Richard D. McAnulty|author2=M. Michele Burnette|title=Making Healthy Decisions|url=https://archive.org/details/exploringhumanse0000mcan_c9b4|publisher=[[Allyn &amp; Bacon]]|year=2000|page=[https://archive.org/details/exploringhumanse0000mcan_c9b4/page/229 229]|isbn=0-205-19519-9}}&lt;/ref&gt; මුඛ ගුද හා ස්වංවින්දනයද ඇතැම් සංස්කෘතික ඉගැන්වීම් අනුව පවිත්‍රත්වය කෙලෙසීමක් වුවද ජීව විද්‍යාත්මකව කන්‍යාපටලය ඉවත්වීමට එවන් සම්භන්ධතා ඍජුව දායක නොවෙයි..&lt;ref name=&quot;Virgin&quot;&gt;{{cite book|first=Michael|last=Joseph Gross|title=Like a Virgin|id=0001-8996|publisher=''[[The Advocate]]'', Here Publishing|year=2003|page=45|accessdate=2011-03-13|url=https://books.google.com/?id=eWQEAAAAMBAJ&amp;pg=PA44&amp;dq=Gay+men+who+prefer+anal+sex#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් තවමත් ඇතැම් සංස්කෘතීන්තුල කන්‍යාභාවය ලිළිබද සංකල්පය තදින් ක්‍රියාත්මක වෙයි..

== නිරුක්තිය ==
ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ කන්‍යාභාවය හදුන්වන  ''virgin'' යන වචනය ප්‍රංශ භාෂාවේ ''virgine'' යන වචනයෙන් බිඳී ආවකි.මෙම ප්‍රංශ භාෂවේ ඇතුලත් වචනයේ මූලය වන්නේ ලතික් භාෂාවේ virgo යන වදනයි.මෙහි අරුත ලිංගික සංසර්ගයට භාජනය නොවූ ස්ත්‍රිය යන්නයි&lt;ref&gt;Charlton T. Lewis and Charles Short, [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3D%2351070&amp;redirect=true 'virgo'], in ''[//en.wikipedia.org/wiki/A_Latin_Dictionary A Latin Dictionary]''.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;AHD&quot;&gt;[http://www.yourdictionary.com/virgin 'virgin'] in ''[//en.wikipedia.org/wiki/American_Heritage_Dictionary_of_the_English_Language American Heritage Dictionary of the English Language]''.&lt;/ref&gt; .

ක්‍රිස්තියානි ආගම තුල ජේසුස් ක්‍රිස්තුස්වහන්සේගේ මවුතුමිය හැදින්වීමට කන්‍යාව යන වදන එනම් ''virgin'' යන්න භාවිතකර ඇත. කතෝලික ආගමේ විශ්වාසයන්ට අනුව මරිය මවුතුමිය කන්‍යාවියක් එනම් ලිංගික සංවාසයේ නොයෙදුන තැනැත්තියක් ලෙස දැක්වේ.&lt;ref&gt;[http://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p123a9p4.htm 'Consecrated virgins and widows',] ''[//en.wikipedia.org/wiki/Catechism_of_the_Catholic_Church Catechism of the Catholic Church]'' 922–24.&lt;/ref&gt; ඇය ගැබ්ගන්නේ දෙවියන්වහන්සේගේ අභිමතය පරිදිය.

කන්‍යාව (''virgin) යන වදනට විවිධ අරුත් කිහිපයක්ම ඇතිබව ඔක්ස්ෆර්ඩ් ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂය පෙන්වා දෙයි (Oxford English Dictionary)'' (''OED1'', pages 230–232). ඒ අනුව මෙයට සමාන වචන කිහිපයක් පවතී.

== සංස්කෘතිය ==
ඇතැම් සංස්කෘතික සංකල්ප තුල කන්‍යාභාවයට විශාල වටිනාකමක් දී ඇති බව පැහැදිළිවේ.මේහා බැඳුනු ඓතිහාසික සමාජමය සංස්කෘතික හා ආගමික කාරණා රැසක්පවතී.ඇතැම් විද්වතුන් පවසන්නේ කන්‍යාපටලය යනු ස්ත්‍රියකගේ පවිත්‍රත්වය මැනියහැකි අවයවයක් නොව මානවපරිණාමයේ මුල් යුගයේ පැවති අවයවයක ශේෂයක් පමණක් බවයි.බොහෝ කාන්තාවාදී විශ්ලේෂකයන් මෙම කන්‍යාභාවය පිළිබද සංකල්පය මිත්‍යාවක් බව පෙන්වාදෙයි.ජීව විද්‍යාත්මකව කන්‍යාභාවය අහිමිවීමට බලපාන එකම හේතුව පුරුෂයෙකු හා ඇතිවන ලිංගික සංසර්ගය පමණක් නොවේ.එසේම ප්‍රථම ලිංගික එක්වීම තුල පමණක් කන්‍යාභාවය අහිමිවීමද ජීව විද්‍යාත්මකව පිළිනොගන්නා කරුණකි.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The Purity Myth|url=https://archive.org/details/puritymythhowame00vale|last=Valenti|first=Jessica|publisher=Seal Press|year=2009|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}&lt;/ref&gt;  විවිධ සංස්කෘතීන් තුල කන්‍යාභාවය පිළිබද පවතින ආකල්ප ජෙසිකා වැලෙන්ටි(Jessica Valenti) නම් කතෘවරියගේ ''The Purity Myth නම් ග්‍රන්තයේ දක්වා ඇත.'', ඒ අනුව විවිධ සංස්කෘතීන් තුල කන්‍යාභාවය පිළිබද ඇති සංකල්ප විවිධවේ.කන්‍යාපටලම මිනිසාට පමණක් නොව ඇතැම් සතුන් තුලද පවතී.විශේෂයෙන් ඇතැම් ක්ෂීරපායි ගැහැණු සතුන්ට කන්‍යාපටලයක් පිහිට.උදාහරණ ලෙස තල්මසා,අශ්වයා(වෙළඹ),අලි ඇතුන්(ඇතින්න),චිම්පන්සි,හාවන් ආදිය දැක්විය හැක.

=== කන්‍යාභාවය අහිමිවීම ===
සමාන්‍ය පිළිගැනීම නම් යුවතියකගේ කන්‍යාභාවය අහිමි වන්නේ ඇය පුරුෂයෙකු හා ඇතිකරගන්නා යොනිමාර්ගික ලිංගික සංසර්ගයකින් පමණය.එනම් පුරුෂයෙකුගේ ප්‍රාණවත්වූ ශිෂ්නයක් කන්‍යාවියකගේ යෝනිමාර්ගයට අතුළුකල සිදුවන ලිංගික සංසර්ගයකදී පමණය.කන්‍යවියක් සමග මුඛ හා ගුද ලිංගික සංසර්ගයන් පැවැත්වීම හා ස්වංවින්දන සාමාන්‍ය අයුරින් සිදුකිරීම මගින් කන්‍යාභාවයට හානි සිදුනොවේ.තවද ස්ත්‍රින් අතර සිදුවන නාරිමෛථුන සෙවනයේදීද කන්‍යාභාවයට හානි සිදුවීමක් සිදුනොවේ.&lt;ref name=&quot;Plummer&quot;&gt;{{cite book|author=Ken Plummer|title=Modern Homosexualities: Fragments of Lesbian and Gay Experiences|publisher=[[Routledge]]|year=2002|pages=187–191|accessdate=August 24, 2013|isbn=1134922426|url=https://books.google.com/books?id=OSO3q4XEfz4C&amp;pg=PA189&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=XfpWU-LSA4uhyAS6_ILwBw&amp;ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|quote=The social construction of 'sex' as vaginal intercourse affects how other forms of sexual activity are evaluated as sexually satisfying or arousing; in some cases whether an activity is seen as a sexual act at all. For example, unless a woman has been penetrated by a man's penis she is still technically a virgin even if she has had lots of sexual experience.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.usatoday.com&quot;&gt;{{cite news|first=Sharon|last=Jayson|title='Technical virginity' becomes part of teens' equation|publisher=''[[USA Today]]''|date=2005-10-19|accessdate=2009-08-07|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/health/2005-10-19-teens-technical-virginity_x.htm}}&lt;/ref&gt;  ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ඇති මෙම කන්‍යාභාවය පිළිබද සංකල්පය හේතුවෙන් සමලිංගික වර්‍යාවන්ට පුද්ගලයන් පෙළඹෙනබව සමාජ මනෝවිද්‍යාඥයන් පෙන්වාදෙයි.කන්‍යාභාවය ප්‍රබලව පවතින සංස්කෘතීන්තුල සමලිංගික සබදතා බහුලව පවතී.එහෙත් මෙම සමලිංගික සබදතා බටහිර සමාජයන් මෙන් සමාජයට විවෘත නොවේ.මෙවන් වර්‍යා රහසිගතව සිදුවේ..&lt;ref name=&quot;Bouris&quot;&gt;{{Cite book|title=The First Time: What Parents and Teenage Girls Should Know about &quot;Losing Your Virginity&quot;|author=Karen Bouris|year=1995|publisher=[[Red Wheel/Weiser/Conari|Conari Press]]|pages=133–134|isbn=0-943233-93-3|url=https://books.google.com/?id=Id5MVeH_3BoC&amp;pg=PA133&amp;lpg=PA133&amp;dq=virginity+loss+among+lesbians#v=onepage&amp;q=virginity%20loss%20among%20lesbians&amp;f=false|accessdate=2013-12-15}}&lt;/ref&gt;  බොහෝ සමලිංගිකයන් ඒ සදහා යොමුවීමට කන්‍යාභාවය නැමැති සංස්කෘතික සංකල්පය ඉවහල්වී ඇත.තමාට ඇතිවන ලිංගික ආතතිය පිටකරගැනීම සදහා සමලිංගියන්ගේ පිහිට පැතීම බොහෝ සමාජයන්හි සිදුවේ.සත්ව ලෝකය දෙස බැලීමෙදී ඇතැම් පිරිමි සතුන් ගැහැණු සතකු තම ලිංගික කාර්‍ය සදහා යොදාගැනීමට නොහැකිවූවිට සමලිංගිකයෙකු සමග හෝ එක්වී තම ලිංගික ආතතිය දුරුකරගනී.1971 ට පෙර මානසික රෝගයක් ලෙස සැළකූ සමලිංගිකත්වය මානසික රෝග වර්ගීකරණයෙන් ඉවත්කිරීමට මූලික පදනමක් ලැබුනේ සත්ව විද්‍යාඥයන්ගේ මෙම සොයාගැනීම්ය.

සමලිංගික වර්‍යා මගින් කන්‍යාපටලයට හානි සිදුවීමක් සිදු නොවෙයි.එබැවින් තරුණියන් අතර සමලිංගික සබදතා ඇතිකර ගැනීම සිදුවේ.පුරුෂයින් අතරද මෙම කන්‍යාභාවය නැමැති සාධකය නිසා විරුද්ධ ලිංගිකයන් කරා ඇදීයාම වෙනුවට සමලිංගික සබදතා පවත්වා ගැනීම ආරක්ෂිතබව පිළිගනී.

ඇතමුන් කන්‍යාභාවය අහිමිකරගැනීමකින් තොරව ලිංගික තෘප්තිය ලබාගැනීම සදහා බහුල වශයෙන් මුඛ ලිංගික වර්‍යා සදහා පෙළඹේ.&lt;ref name=&quot;CDC, oral sex&quot;&gt;{{cite web|title=Oral Sex and HIV Risk|date=June 2009|accessdate=August 30, 2013|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url=http://www.cdc.gov/hiv/resources/Factsheets/pdf/oralsex.pdf}}&lt;/ref&gt; උදාහරණ ලෙස නව යොවුන් වියේ පසුවන පෙම්වතුන් ලිංගික තෘප්තිය සදහා මුඛ ලිංගික වර්‍යා සිදුකරයි.එමගින් කන්‍යාපටලයට හානිවීමක් සහ ගැබ්ගැනීමක් කිසිවිට සිදු නොවේ.පුරුෂ ශුක්ක්‍රාණු ස්ත්‍රියකට ගිලුනද එය ආහාර මාර්ගයට ඇතුළු වනවා මිස කිසිසේත් ගැබ් ගැනීමක් සිදු නොවේ.&lt;ref name=&quot;uc&quot;&gt;{{Cite journal|author1=Sonya S. Brady|author2=Bonnie L. Halpern-Felsher|year=2007|title=Adolescents' Reported Consequences of Having Oral Sex Versus Vaginal Sex|journal=Pediatrics|volume=119|issue=2|pages=229–236|pmid=17272611|PMID=17272611|doi=10.1542/peds.2006-1727|DOI=10.1542/peds.2006-1727}}&lt;/ref&gt;  1999  දී අමරිකාවේ පළවූ  ''JAMA'' (the ''Journal of the American Medical Association''),නම් සගරාව දක්වන ආකාරයට 1991 දී සිදුකල අහඹු පරීක්ෂණයකට අනුව අධ්‍යාපන ආයතන 599 සිදුන් අතරින් 60%  පමණ සිසුන් මුඛ ලිංගික චර්‍යා සිදුකරනබව හෙළිවී ඇත..&lt;ref name=&quot;Cox&quot;&gt;{{cite news|first=Lauren|last=Cox|title=Study: Adults Can't Agree What 'Sex' Means|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC.com]]|date=March 8, 2010|accessdate=September 5, 2012|url=http://abcnews.go.com/Health/Sex/adults-agree-sex-means-study-shows/story?id=10030354#.UEfroqM4onY}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kauth&quot;&gt;{{cite book|title=True Nature: A Theory of Sexual Attraction|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|year=2000|page=74|accessdate=August 30, 2012|isbn=0306463903|url=https://books.google.com/books?id=PzDKr-qCdTAC&amp;pg=PA74&amp;dq=Stephanie+Sanders+students+sex&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=QoaDUf3LBMXG0gHukYDYDA&amp;ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=Stephanie%20Sanders%20students%20sex&amp;f=false|quote=|author=Michael R Kauth}}&lt;/ref&gt; මෙසේ බොහෝ සමාජයන්හි තරුණ තරුණියන් අතර කන්‍යාභාවයට හානිවීමක් නොවී සිදුකලහැකි ආරක්ෂිත ලිංගික හැසිරීමක් ලෙස මුඛ ලිංගික සංසර්ගය පවතී.කෙසේ වෙතත් බොහෝ පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ මුඛ ලිංගික සංසර්ගය හා කන්‍යාභාවය පිළිබද මිත්‍යා අදහස් ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල බහුලව පවතින බවයි.උදාහරණ ලෙස මුඛ ලිංගික සංසර්ගයේදී පිටවන පුරුෂ බීජ මගින් ස්ත්‍රීන් ගැබ් ගන්නේය යන මිත්‍යාව දැක්විය හැක.&lt;ref name=&quot;oral sex for intercourse&quot;&gt;{{cite press release|title=Perception That Teens Frequently Substitute Oral Sex For Intercourse A Myth|publisher=|date=2008-05-20|url=http://www.guttmacher.org/media/nr/2008/05/20/index.html|accessdate=March 12, 2012}}&lt;/ref&gt;

2003 දී පළවූ ''Canadian Journal of Human Sexuality'' නම් සගරාව මගින් කන්‍යාභාවය හා බටහිර විශ්ව විද්‍යාල උප සංස්කෘතිය පිළිබද අධ්‍යනයක් සිදුකර ඇත.ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයˌඑක්සත් රාජධානිය හා ඕස්ට්‍රේලියාව යන රටවල විශ්ව විද්‍යාල සිසුන් ගෙන් 97% පමණ ශිෂ්න යෝනි ලිංගික සම්භන්ධතා පවත්වා ඇත.70%-90% පමණ සිසුන් ගුද ලිංගික(ශිෂ්න ගුද) සම්භන්ධතා පවත්වා ඇත.32%-58% මුඛ ලිංගික(ශිෂ්න මුඛ)සම්භන්ධතා පවත්වා ඇත..&lt;ref name=&quot;Randall&quot;&gt;{{Cite journal|authors=Randall, H. E., &amp; Byers, S. E.|year=2003|title=What is sex? Students’ definitions of having sex, sexual partner, and unfaithful sexual behaviour|url=http://www.questia.com/library/journal/1G1-114049357/what-is-sex-students-definitions-of-having-sex|journal=''[[The Canadian Journal of Human Sexuality]]''|volume=12|pages=87–96|quote=Recently, researchers in the United States, the United Kingdom, and Australia have investigated university students' definitions of having sex. These studies found that students differ in their opinions of what sexual behaviours constitute having sex (Pitts &amp; Rahman, 2001; Richters &amp; Song, 1999; Sanders &amp; Reinisch, 1999). While the vast majority of respondents (more than 97%) in these three studies included penile-vaginal intercourse in their definition of sex, fewer (between 70% and 90%) respondents considered penile-anal intercourse to constitute having sex. Oral-genital behaviours were defined as sex by between 32% and 58% of respondents.}}&lt;/ref&gt; මේ අයුරින් බටහිර රටවල කන්‍යාභාවය පිළිබද ඇති අවධානය වර්තමානයේ බොහෝ සෙයින් අඩුවී ඇත.තවද Kinsey Institute නම් ආයතනයක් මගින් බටහිර සමාජයේ සිදුකළ අධ්‍යනයකදී පුද්ගලයින් 484 දෙනකුගේ නියැදියක් යොදාගනිමින් කළ අධ්‍යනයේදී වයස අවුරුදු 18–96. අතර වයසේ පසුවන්නන් අතරින් 95% පමණ දෙනා ලිංගික සංසර්ගයක් ලෙස පිළිගන්නෙ ශිෂ්න යෝනි ලිංගික සම්භන්ධය පමණක් බව අවධාරණයවී ඇත.එනම් මුඛ හෝ ගුද ලිංගික සම්භන්ධතා ලිංගික සංසර්ගයක් ලෙස ඔවුන් පිළි නොගන්නා බවයි.එහෙත් ඇතැම් දෙනා ගුද හා මුඛ ලිංගික සම්භන්දතාද ලිංගික සංසර්ගයක් ලෙස පිළිගනී.ඒ ආකාරයෙන් පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට සංස්කෘතියෙන් සංස්කෘතියට ලිංගික ක්‍රියාව හා කන්‍යාභාවය පිළිබද එකිනෙකට පරස්පර ආකල්ප පවතී.

කෙසේ වෙතත් කන්‍යාභාවය ආරක්ෂා කරගෙන ලිංගික තෘප්තිය ලැබීමට සමලිංගික වර්‍යාˌමුඛ ලිංගික වර්‍ය(මුඛ ශිෂ්න)ˌගුද ලිංගික චර්‍යා(ශිෂ්න ගුද) ආදියට පෙළඹීම සිදුවේ.මීට අමතරව පියයුරු සංසර්ගය,පාද සංසර්ගය හා කලවා සංසර්ගය වැනි බාහිර ලිංගික සංසර්ගයන් මහින්ද කන්‍යාපටලයට හානියක් සිදු නොවී ලිංගික තෘප්තිය ලැබිය හැකි ක්‍රම ලෙස සළකයි.වෙතත් ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල කන්‍යාභාවය යන සංකල්පයට එතරම් වටිනාකමක් නොදෙයි.විශේෂයෙන් සංවර්ධිත රටවල මේ තත්වය බහුලය.එහෙත් ඌන සංවර්ධිත රටවල මේ සදහා වූ පිළිගැනීම ඉහළය..&lt;ref name=&quot;webmdVPDCSR&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;promise&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Bearman|last2=Brueckner|first1=Peter|first2=Hannah|date=April 2005|title=After the promise: The STD consequences of adolescent virginity pledges|url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.362.6308&amp;rep=rep1&amp;type=pdf|journal=Journal of Adolescent Health|volume=36|issue=4|pages=271–278|pmid=15780782|PMID=15780782|doi=10.1016/j.jadohealth.2005.01.005|DOI=10.1016/j.jadohealth.2005.01.005}}&lt;/ref&gt;

වර්තමානයේදී පූර්වවෛවාහික ලිංගික සංසර්ගයක් මගින් කන්‍යාපටලයට හානිවීමක් සිදු වුවද අදාල ස්ත්‍රියට නැවත කන්‍යාපටලය ප්‍රතිස්ථාපනය කලහැකිය.එබැවින් ප්‍රථම ලිංගික සංසර්ගය මගින් ස්ත්‍රියක පවිත්‍රත්වය මැනීම වර්තමානය තුල ඉතා අවිද්‍යාත්මක නිෂ්පල ක්‍රියාවකි.එසේම ප්‍රථම ලිංගික සංසර්ගයේදී කන්‍යාපටලය බිඳීම සමග ඇතිවන වේදනාව බොහෝවිට මානසික හේතුමත තීරණයවන බව මනෝ විද්‍යාඥයන් පවසයි.ඒ අනුව ස්ත්‍රියක් උපරිම ලිංගික උත්තේජනයට පත්වූවිට ඇතිවන වේදනාව අඩුය.ස්ත්‍රියගේ අකමැත්ත බිය සහිතව ඇතිවන සංසර්ගයකදී වේදනාව අධිකය.

=== කාන්තාව ===

==== සංස්කෘතික වටිනාකම් ====
කාන්තාවකගේ පළමු ලිංගික සංසර්ගය ඇයගේ ජීවිතයේ ඉතා වැදගත්ම අවස්ථාවක් ලෙස බොහෝ සංස්කෘතීන් තුල පිළිගනී..&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Carpenter|first=Laura M.|date=May 2001|title=The Ambiguity of &quot;Having Sex&quot;: The Subjective Experience of Virginity Loss in the United States|journal=The Journal of Sex Research|volume=38}}&lt;/ref&gt;

සාම්ප්‍රදායිකව බොහෝ සමාජතුල විවාහයට පෙර ලිංගික සංසර්ගය අනුමත නොකරයි.විවාහ දිනයේදී සැමියා අතින් ඇගේ කන්‍යාභාවය අහිමිවිය යුතුය යන මතය පවතී.ස්ත්‍රියක් ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදීම විවාහක සැමියා සමග පමණක් වියයුතු අතර ඇය විවාහයට පෙර ලිංගික සම්බන්ධතා පැවැත්වීම වරදකි.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Speaking of Sexuality: Interdisciplinary Readings Third Edition|url=https://archive.org/details/speakingofsexual0003unse|last=Moore, Newlyn B.; Davidson Sr., J. Kenneth; Fisher, Terri D.|first=|publisher=Oxford University Press Inc.|year=2010|isbn=9780195389494|location=New York, New York|pages=[https://archive.org/details/speakingofsexual0003unse/page/256 256]|via=}}&lt;/ref&gt;

ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල අවිවාහක ස්ත්‍රීහූ විවාහයට පෙර ලිංගික සම්බන්ධතා පවත්වන විට කන්‍යාපටලයට හානි සිදු නොවීම සදහා ඇතැම් උපක්‍රම අනුගමනය කරති. {{තහවුරු​ කරන්න}}  ඇතැම් ස්ත්‍රීන් විවාහයට පෙර ලිංගික සම්බන්ධතා ඇතිකරගත් විට ඔවුන් කන්‍යාපටලය ප්‍රථිස්තාපන සැත්කම් මගින් නැවත කන්‍යාභාවය ලබාගනී.&lt;ref name=&quot;Regain&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2007/04/30/us-muslimwomen-europe-virginity-idUSL2532025120070430?pageNumber=2&amp;sp=true|title=Muslim women in France regain virginity in clinics|work=[[Reuters]]|date=April 30, 2007}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රියකගේ කන්‍යාභාවය අහිමිවීමක් සිදුවූවිට විශේෂයෙන් ස්ත්‍රි දූශනයකට ලක්වූවි ඇගේ පවුලේ සාමාජිකයන් විසින් ඇය ගිනිතබා මරා දමයි.මෙය ගෞරවය වෙනුවෙන් සිදු කරන ඝාතන ලෙස දැක්වේ.එම සංස්කෘතීන්තුල සාමාජිකයන් මෙම ඝාතන අපරාධයක් ලෙස පිළි නොගනී.මෙවන් මිනී මැරුම් ඉස්ලාම් අන්තවාදී රටවල සිදුවේ.ඇතැම් පෙරදිග රටවල තරුණියන් විවාහයට පෙර ඇගේ කන්‍යාභාවය අහිමිවුවහොත් සියදිවිනසා ගැනීමටද පෙළඹේ.අප්‍රිකානු රටවල පවතින මිත්‍යා විශ්වාසයක් වන්නේ කන්‍යාවියන් සමග ලිංගික එක්වීම මගින් ඒඩ්ස් රෝගය හට නොගන්නා බවයි.මෙම මිත්‍යා මතය පදනම් කරගනිමින් අප්‍රිකානු රටවල තරුණ ගැහැණු ළමුන් දූශනයට ලක්වන ප්‍රමානය වැඩිවී ඇත.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/1362134/South-African-men-rape-babies-as-cure-for-Aids.html South African men rape babies as 'cure' for Aids]&quot;. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Staging sex myths to save Zimbabwe's girls|author=Vickers, Steve|year=2006|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6076758.stm|accessdate=2013-12-15}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් වර්තමාන සංවර්ධිත රටවල් බොහෝමයක පූර්ව වෛාහික ලිංගික සම්බන්දතා සිදුවන අතර විවාහයේදී කන්‍යාභාවය පරික්ෂා කිරීමක් සිදු නොවේ.විවාහයට පෙර සිදුවන ලිංගික සම්භන්ධතා සාමන්‍ය දෙයක් ලෙස පිළිගැනෙයි.

අතීත සංස්කෘතින් බොහෝමයක විවාහයට පෙර ලිංගික සම්භන්ධතා ප්‍රතික්ෂේප කරයි.විවාහ දිනයේදී ස්ත්‍රියගේ කන්‍යාභාවය පරික්ෂා කිරීම සිදුවන අතර ඇය කන්‍යාවියක් නොවුන හොත් විවාහය දෙදරා යයි.විවාහයකට ඇතුලත් විය හැක්කේ කන්‍යාවියකට පමණි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Schlegel|first=Alice|date=November 1991|title=Status, Property, and the Value on Virginity|journal=American Ethnologist|volume=18|issue=4}}&lt;/ref&gt; ''.''

ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රියක් විවාහ වීමට පෙර දූශනයට ලක් වුහොත් ඇයගේ පියාට දූශකයා විසින් වන්දියක් ගෙවිය යුතුවිය.ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල දූශකයා විසින්ම අදාල ස්ත්‍රියව ආවාහ කරගත යුතුය.&lt;ref&gt;{{Bibleverse|2=Exodus|3=22:16–17|4=NIV}}, {{Bibleverse|2=Deuteronomy|3=22:28–29|4=NIV}}. &lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;Brockhaus 2004, ''Kranzgeld''&lt;/ref&gt;

==== පරික්ෂාකිරීම ====
ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රියක් විවාහයට පෙර කන්‍යාවියක්ව සිටීම එනම් මීට ප්‍රථම ලිංගික සංසර්ගයක් පවත්වා නොතිබීම අවධාරණය කරයි. එබැවින් එවැනි සාම්ප්‍රදායික සමාජයන්හි විවාහ දිනයේ ප්‍රථම ලිංගික එක්වීමේදී කන්‍යාපටලය බිඳීමෙන් පිටවන රුධිරය සාක්ෂි ලෙස ගෙන කන්‍යාභාවය සොයාගනී.&lt;ref name=&quot;Hymen&quot;&gt;{{Cite book|last=Perlman|first=Sally E.|coauthors=Nakajyma, Steven T. and Hertweck, S. Paige|title=Clinical protocols in pediatric and adolescent gynecology|url=https://archive.org/details/clinicalprotocol0000perl|year=2004|publisher=Parthenon|page=[https://archive.org/details/clinicalprotocol0000perl/page/131 131]|isbn=1-84214-199-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Souter&quot;&gt;{{Cite book|title=The London medical and physical journal, Volume 51|publisher=[[Harvard University]]|page=211|date=May 15, 2007|accessdate=October 8, 2011|url=https://books.google.com/?id=Pj4CAAAAYAAJ&amp;pg=PA211&amp;dq=the+nuptial+sheets+blood+virginity#v=onepage&amp;q=the%20nuptial%20sheets%20blood%20virginity&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;{{Cite book|author=Kathleen Coyne Kelly|title=Performing virginity and testing chastity in the Middle Ages. Volume 2 of Routledge research in medieval studies|publisher=[[Psychology Press]]|year=2000|accessdate=October 8, 2011|page=129|isbn=0-415-22181-1|url=https://books.google.com/?id=HdF6ac5yldMC&amp;pg=PA129&amp;dq=the+nuptial+sheets+blood+virginity#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල විවාහ දිනයේදී නව යුවල මධුසමය ගතකරන යහනේ සුදු රෙද්දක් එලා තබයි.එම සුදු රෙද්ද තුල ලේ බිංදු තැන්පත්වී ඇත්නම් අදාල මනාලිය කන්‍යාවක් බව ඥාතීන් තේරුම් ගනී.

පර්යේෂකයන්ට අනුව ප්‍රථම ලිංගික එක්වීමෙන් පිටවන රුධිරය පරික්ෂාවෙන් ස්ත්‍රියක් කන්‍යාවියක්ද යනවග සොයාගත නොහැකි බවයි.කන්‍යා පටලය යනු යෝනි මාර්ගය තුල ඇති සියුම් පටලයකි. එය නම්‍යශ්‍රීලී හා ඇදෙනසුලු අවයවයකි.එබැවින් ප්‍රථම ලිංගික එක්වීමේදීම එය බිඳී නොයාමට ඉඩතිබේ.මීට අමතරව ඇතැම් භෞතික හේතු මතද කන්‍යා පටලය බිඳීමට ලක්විය හැක.ඇතැම් කාන්තාවන්ට ඉතා තුනී කන්‍යාපටලයක් පිහිටා තිබීම නිසා ඉක්මනින් බිඳීයාමට ඉඩඇත, ඇතැම්විට ගැහුණු ළමුන් තමා නොදැනුවත්වම ඇගේ කන්‍යා පටලය බිඳීයා හැක,බොහේ විට ඇතැම් මලල ක්‍රීඩා කිරීමේදී මෙම අවදානමට දැරියන් ලක්වේ. බයිසිකල් පැදීම වැනි ක්‍රියා වලදීද ගැහැණු දරුවකුගේ කන්‍යාභාවය අහිමි වියහැක,යොනි මාර්ගයට ඇතිවන තද තෙරපුමකදී මෙසේ කන්‍යාපටලයට හානි සිදුවිය හැකිය&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.studenthealth.co.uk/advice/advice.asp?adviceID=148|title=Torn hymen (virgin or not?)|publisher=Studenthealth.co.uk|date=2005-12-12|accessdate=2014-04-30}}&lt;/ref&gt; තවද ස්ත්‍රියක් පුරුෂයෙකු හා ලිංගික සංසර්ගයක් පැවැත්වීමෙන් පසු කන්‍යාපටලය අහිමි වුවහොත් ඇයට ශල්‍යකර්මයක් මගින් ඇගේ කන්‍යාපටලය පෙරතිබූ තත්වයට පත්කිරීමට අදවනවිට සිදුකල හැකිය.මෙම සැත්කම් සිදු කිරීමෙන් පසු ලිංගික එක් වුවහොත් රුධිරය පිටවීම මුල් අවස්ථාවේ මෙන් සිදුවේ.ඇතමුන් මෙම සැත්කම හදුන්වන්නේ කන්‍යාවියක් වී නැවත ඉපදීමක් ලෙසයි.

ඇතුම් ගැහුණු දරුවන් උපතින්ම කන්‍යාපටලයක් අහිමිව උපදී,&lt;ref name=&quot;emans&quot;&gt;Emans, S. Jean. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McCann&quot;&gt;McCann, J; Rosas, A. and Boos, S. (2003) &quot;Child and adolescent sexual assaults (childhood sexual abuse)&quot; in Payne-James, Jason; Busuttil, Anthony and Smock, William (eds). &lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2009/05/12/health/12klas.html?_r=1 The Marks of Childhood or the Marks of Abuse?], ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times The New York Times]''&lt;/ref&gt; එබැවින් එවන් ස්ත්‍රියක් ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදුනද රුධිරය පිටවීමක් සිදු නොවේ.

ඇතැම් සෞඛ්‍යමය තත්වයන් යටතේ කන්‍යාපටලය ඉවත්කිරීමට වෛද්‍යවරු උපදෙස් දෙති.

=== පුරුෂයන් ===
ඉතිහාසයේ මෙන්ම වර්තමාන සමාජයේද බොහෝවිට ස්ත්‍රීන්ගේ කන්‍යාභාවය පමණක් අවධාරණය කලද ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල පුරුෂයන්ගේ ලිංගික පවිත්‍රත්වය පිළිබදවද අවධාරණය කරඇත.කෙසේ වෙතත් බොහෝ සමාජවල පුරුෂයන් සතු ලිංගික බලපරාක්‍රමය මත පුරුෂයින්ගේ ලිංගික හැසිරීම් පාලනයවී නැත.&lt;ref name=&quot;Asencio&quot;&gt;{{Cite book|author=Marysol Asencio|title=Sex and sexuality among New York's Puerto Rican youth|publisher=[[Lynne Rienner Publishers]]|year=2002|accessdate=October 9, 2011|pages=57–64|isbn=1-58826-073-9|url=https://books.google.com/?id=8AlJw95JhewC&amp;pg=PA57}}&lt;/ref&gt; ඉස්ලාම් දහමට අනුව ගැහැණියට මෙන්ම පිරිමියාටද විවාහයට පෙර ලිංගික සබදතා පැවැත්වීම තහනම්ය.ඇතැම් ඉස්ලාමීය සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රියක් විවාහයට පෙර ලිංගික සබදතා පැවැත්වීම හෝ දූශනයට ලක්වූ විට ඇය තම පවුලේ ගෞරවය නැතිකල අයකු ලෙස සලකා මරා දමනු ලබයි.ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රියක් විවාහයට පෙර ලිංගික සබදතා පැවැත්වූ විට ඇයව තවදුරටත් ලිංගික හැසිරීම් සිදුකිරීමට යොසු කරයි.එහෙත් පුරුෂයන්ට හැකිපමණ විවාහයට පෙර ලිංගික අද්දැකීම් ලබාගන්නට ඉඩදෙයි..&lt;ref name=&quot;Bozon&quot;&gt;Bozon, Michael. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Colón&quot;&gt;{{Cite book|title=Singled Out: Why Celibacy Must Be Reinvented in Today's Church|publisher=[[Baker Publishing Group|Brazos Press]]|year=2009|accessdate=October 9, 2011|page=30|isbn=1-58743-237-4|url=https://books.google.com/books?id=8MdD-cJwEX8C&amp;pg=PA30|author1=Christine A. Colón|author2=Bonnie E. Field}}&lt;/ref&gt; එහෙත් මෙසේ වැඩිදුර ලිංගික අද්දැකීම් ලැබීමට යන පුරුෂයන් අන් පුරුෂයන්ගේ සරදමට හා හොරෙන් බැලීමේ ක්‍රියාකාරකම්වලට ලක්වේ.&lt;ref name=&quot;Leigh&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; බොහෝ පර්යේෂණයන්ට අනුව පුරුෂයන් වැඩි දෙනෙක් විවාහයට පෙර ලිංගික අද්දැකීම් ලබනබව සනාථවී තිබේ.මෙය සෑම සංස්කෘතියකටම වගේ පොදු ධර්මතාවකි.&lt;ref name=&quot;GImen&quot;&gt;Guttmacher Institute (2003) ''In Their Own Right: Addressing the Sexual and Reproductive Health Needs of Men Worldwide.'' pages 19–21.&lt;/ref&gt;

=== ව්‍යාප්තිය ===
{| class=&quot;infobox bordered sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+
Prevalence of sexually experienced 15-year-olds based on self-reports&lt;ref name=&quot;AP&amp;AM&quot;&gt;{{cite journal|first=Emmanuelle|last=Godeau|first2=Saoirse|last2=Nic Gabhainn|first3=Ce´line|last3=Vignes|first4=Jim|last4=Ross|first5=Will|last5=Boyce|first6=Joanna|last6=Todd|title=Contraceptive Use by 15-Year-Old Students at Their Last Sexual Intercourse Results From 24 Countries|journal=[[Archives of Pediatrics &amp; Adolescent Medicine]]|date=January 2008|volume=162|issue=1|url=http://www.nuigalway.ie/hbsc/documents/godeau_2008_contraceptive_use_apam_1621_6673.pdf|accessdate=14 January 2012|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127125716/http://www.nuigalway.ie/hbsc/documents/godeau_2008_contraceptive_use_apam_1621_6673.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
!රට
!පිරිමි ලමුන් (%)
!ගැහැණු ලමුන් (%)
|-
|[[ඔස්ට්‍රියාව]] 
| 21.7 
| 17.9
|-
|[[කැනඩාව]] 
| 24.1 
| 23.9
|-
|[[ක්‍රොඒෂියා|Croatia]] 
| 21.9 
| 8.2
|-
|[[එංගලන්තය|England]] 
| 34.9 
| 39.9
|-
|[[එස්ටෝනියාව|Estonia]] 
| 18.8 
| 14.1
|-
|[[ෆින්ලන්තය|Finland]] 
| 23.1 
| 32.7
|-
|[[බෙල්ජියම|Belgium]] 
| 24.6 
| 23
|-
|[[ප්‍රංශය|France]] 
| 25.1 
| 17.7
|-
|[[ග්‍රීසිය|Greece]] 
| 32.5 
| 9.5
|-
|[[හන්ගේරියානු සමුහාණ්ඩුව|Hungary]] 
| 25 
| 16.3
|-
|[[ඊශ්‍රායලය|Israel]] 
| 31 
| 8.2
|-
|[[ලැට්වියාව|Latvia]] 
| 19.2 
| 12.4
|-
|Lithuania 
| 24.4 
| 9.2
|-
|[[මැසිඩෝනියා ජනරජය|Macedonia]] 
| 34.2 
| 2.7
|-
|[[නෙදර්ලන්තය|Netherlands]] 
| 23.3 
| 20.5
|-
|[[පෝලන්තය|Poland]] 
| 20.5 
| 9.3
|-
|[[පෘතුගාලය|Portugal]] 
| 29.2 
| 19.1
|-
|[[ස්කොට්ලන්තය|Scotland]] 
| 32.1 
| 34.1
|-
|[[ස්ලෝවේනියාව|Slovenia]] 
| 28.2 
| 20.1
|-
|[[ස්පාඤ්ඤය|Spain]] 
| 17.2 
| 13.9
|-
|Sweden 
| 24.6 
| 29.9
|-
|[[ස්විට්සර්ලන්තය|Switzerland]] 
| 24.1 
| 20.3
|-
|[[යුක්රේනය|Ukraine]] 
| 47.1 
| 24
|-
|Wales 
| 27.3 
| 38.5
|}
කන්‍යාභාවය පිළිබද සංකල්පය සංස්කෘතියෙන් සංස්කෘතියට විසරණයවී ඇත.එනම් එක් සංස්කෘතියක සිට තවත් සංස්කෘතියකට ව්‍යාප්තවී ඇත.ඒ අනුව බොහෝ සාම්ප්‍රදායික සංස්කෘතීන් තුල විවාහයට පෙර ස්ත්‍රියක් ලිංගික සහවාසයක යෙදී නොසිටිය යුතුය.විවාහ දිනයේදී රුධිර පරික්ෂාව මගින් එය සනාථ කරගතයුතුය.රුධිර පරීක්ෂණයෙන් අසමත් වුවහොත් ඇයට විවාහවිය නොහැකිය.

ඇතැම් සංස්කෘතීන් අධ්‍යනයේදී හෙළිවී ඇත්තේ එම සංස්කෘතීන් තුල ගැහැණු දරුවකු වැඩිවියට පැමිණි සැණින් විවාහ කරදීමේ සම්ප්‍රධායක් පවතින බවයි.ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ගැහැණු දරුවකු වැඩිවිය පැමිණීමට පෙරද විවාහය සිදු කරයි.උප සහරා මහද්වීපය හා සහ ඉන්දියානු උප මහද්වීපය හා අරාබි රටවල මෙම තත්වය දැකිය හැකිය..

ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රියකගේ විවාහවීමේ වයස වැඩිය.එනම් ප්‍රමාධවී විවාහය සිදුවේ.විවාහය කල් ගියද විවාහයට පෙර ලිංගික අද්දැකීම් ලැබීම තහංචිය.එහෙත් පුරුෂයන්ට හැකිතාක් ලිංගික අද්දැකීම් ලබන්නට අවසර ඇත.පුරුෂයින් ගණිකාවන් හා අනියම් භාර්‍යාවන් කරා ගොස් ලිංගික අද්දැකීම් ලබයි.මෙවන් සංස්කෘතීන් දකුණුදිග යුරෝපා රටවල හා ලතික් ඇමරිකානු රටවල දක්නට ලැබේ.ඇතැම් අසියාතික රටවලද මෙම තත්වට පවතී..

තවත් සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවයේම පුද්ගයන්ට විවාහයට පෙර ලිංගික අද්දැකීම් ලැබීම තහංචිවන අතර විවාහයද ප්‍රමාදවී සිදුවේ.පෝලංතය ශ්‍රී ලංකාව සිංගප්පූරුව චීනය වියට්නාමය වැනි රටවල මෙම තත්වය දක්නට ලැබේ.

ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල ස්ත්‍රී පුරුශ දෙපාර්ශවයටම විවාහයට පෙර ලිංගික අද්දැකීම් ලැබිය හැකිය.එහෙත් විවාහය බොහෝවිට ප්‍රමාදව සිදුවේ.උතුරු හා නැගෙනහිර යුරෝපා රටවල් ස්විස්ටර්ලන්තය ජර්මනිය චෙස් ජනරජය වැනි රටවල් මෙයට උදාහරණ වෙයි.

යුනිසෙෆ් සංවිධානය විසින් 2001 දී සිදුකල සමීක්ෂණයකින් පෙන්වා දෙන්නේ බටහිර රටවල තරුණ තරුණියන් 2/3 ක්ම නවයොවුන් වියේදීම ලිංගික අද්දැකීම් ලබන බවයි.ජර්මනිය අයිස්ලන්තය නෝර්වේ එක්සත් ජනපදය ඔස්ට්‍රේලියාව එක්සත් රාජධානිය යන රටවල් මෙයට අයත්වේ.අවුරුදු 15ත් 17 ත් අතර වයසේ පසුවන තරුණ තරුණියන්ද විවාහ පූර්ව ලිංගික අද්දැකීම් ලබයි..&lt;ref name=&quot;oecd&quot;&gt;UNICEF. (2001). &lt;/ref&gt; 2002 වසරේදී සිදුකල සමීක්ෂණයකට අනුව බටහිර රටවල් 24ක තරුණ සිසු සිසුවියන්  33,943 ම ලිංගික අද්දැකීම් ලබා ඇත.ඔවුන් වැඩි දෙනෙක් උපත්පාලන ක්‍රම අනුගමනය කරමින් අනවශ්‍ය ගැබ්ගැනීම් වළක්වාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=January 2008|title=Contraceptive use by 15-year-old students at their last sexual intercourse: results from 24 countries|url=http://archpedi.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=378913|journal=Arch Pediatr Adolesc Med|volume=162|issue=1|pages=66–73|pmid=18180415|PMID=18180415|doi=10.1001/archpediatrics.2007.8|DOI=10.1001/archpediatrics.2007.8}}&lt;/ref&gt; 2005 දී සිදුකළ සමීක්ෂණයකට අනුව ඇමරිකානු තරුණ තරුණියන්ගෙන් සියයට 29%  දෙනා ලිංගික අද්දැකීම් ලබන බවයි.තරුණ තරුණියන් ගෙන් 33% පමණ පමණටත්ත් වඩා ලිංගික අද්දැකීම් ලබා ඇති බවයි.ඇතැම් දෙනා පවසා ඇත්තේ තමාට ලිංගික අද්දැකීම් ලබන්නට අනවශ්‍ය වුවද විරුද්ධ ලිංගිකයන්ගේ බලකිරීම් මත තමාට එවන් අද්දැකීම් ලබාගැනීමට සිදුවූ බවයි..&lt;ref name=&quot;kaiser&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&amp;nbsp;(147&amp;nbsp;KB) Kaiser Family Foundation, January 2005. &lt;/ref&gt; ඇතමුන් පවසා ඇත්තේ අනෙක් තරුණ තරුණියන් ලිංගිකව හැසිරෙනවා දැකීමෙන් තමාද එට පෙළඹුන බවයි.&lt;ref name=&quot;pollingdata&quot;&gt;The National Campaign to Prevent Teen Pregnancy. (1997). &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;psychologytoday&quot;&gt;Allen, Colin. &lt;/ref&gt;

සමීක්ෂණයන්ට සහභාගීවූ බොහෝ සිසුන් පවසා ඇත්තේ පෙර පරම්පරාවට වඩා වර්තමාන පරම්පරාව ලිංගික අද්දැකීම් අඩු වයසේදීම ලබන බවයි.&lt;ref name=&quot;Mackay&quot;&gt;Judith Mackay, ''The Penguin Atlas of Human Sexual Behavior'', Myriad Editions, published by Penguin, 2000; [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780140514797 ISBN 978-0-14-051479-7] [http://www.myriadeditions.com/books/the-penguin-atlas-of-human-sexual-behavior/ Human Sexual Behavior Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926122618/http://www.myriadeditions.com/books/the-penguin-atlas-of-human-sexual-behavior/ |date=2015-09-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;durexnetwork.org&quot;&gt;{{Citation |title=Durex 2005 Face of global sex report |url=http://www.durexnetwork.org/en-GB/research/faceofglobalsex/Pages/Home.aspx |access-date=2017-01-13 |archive-date=2009-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090910183850/http://www.durexnetwork.org/en-GB/research/faceofglobalsex/Pages/Home.aspx }}&lt;/ref&gt; එහෙත් ලෝකයේ මේ තත්වය පිළිබද අවදානය යොමු කිරීමේදී තවමත් දියුණු වෙමින් පවතින රටවල කන්‍යාභාවය පිළිබද ආකල්පය නිසා ප්‍රථම ලිංගික අද්දැකීම ලැබීම විවාහය තුලට සීමාවී ඇත..&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=de Irala, J.|coauthors=Osorio, A., Carlos, S., Ruiz-Canela, M. &amp; López-del Burgo, C.|date=2011|title=Mean age of first sex. Do they know what we mean?|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10508-011-9779-4/fulltext.html|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=40|pages=853–855|doi=10.1007/s10508-011-9779-4|DOI=10.1007/s10508-011-9779-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=de Irala, J.|coauthors=Osorio, A., Ruiz-Canela, M., Carlos, S. &amp; López-del Burgo, C.|date=2014|title=Informing Youth about the Age of Sexual Initiation Using Means or Percentages|url=http://www.tandfonline.com/eprint/ai5fsSBdXX2pEzH63iMy/full|journal=Health Communication|volume=29|issue=6|pages=629–633|doi=10.1080/10410236.2013.775931|DOI=10.1080/10410236.2013.775931}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් බටහිර රටවල පවා ඇතැම් තරුණ තරුණියන් ප්‍රථම ලිංගික අද්දැකීම විවාහයට සීමාකරගෙන ඇත.එහෙත් මෙය ප්‍රතිශතයක් ලෙස ඉතා අවම අගයක් ගනී.උදාහරණ ලෙස මහා බ්‍රිතාන්‍ය යේදී 2008 කල සමීක්ෂණයකට අනුව තරුණියන්ගෙන් 6%  පමණ ප්‍රථම ලිංගික අද්දැකීම ලබා ඇත්තේ විවාහය තුලය.&lt;ref name=&quot;sex stats&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

වර්ෂ 2011 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේදී සිදුකල සමීක්ෂණයකට අනුව වයස අවුරුදු 15 ත් 19 අතර පිරිමි ළමුන්ගෙන් 43% දෙනාටවිරුද්ධ ලිංගික සහකරුවකු නොමැති බව පවසා ඇත.එම වයසේම පසුවන ගැහැණු ළමුන්ගෙන් 48% කටද විරුද්ධ ලිංගික සහකරුවන් නොසිටි බව පවසා ඇත..&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2011/04/26/health/research/26statistics.html&lt;/ref&gt;

අප්‍රිකානු රටවල ගැහැණු ළමුන් 14.3% දෙනකු ළමා මවුවරුන් බවට පත්වෙයි.එනම් ළමාවියේදීම මවුවරුන් බවට පත්වේ.දකුණු කොරියාවේ ළමා වියේ ගැබ්ගැනීම් ප්‍රතිශතයක් ලෙස 0.29%.කි.අැමරිකාවේ ළමාවියේදී ගැබ්ගැනීම් ප්‍රතිශතය 5.21%කි..&lt;ref name=&quot;ncbi&quot;&gt;{{Cite journal|author=Treffers PE|date=November 2003|title=[Teenage pregnancy, a worldwide problem]|journal=Ned Tijdschr Geneeskd|volume=147|issue=47|pages=2320–5|language=Dutch, Flemish|pmid=14669537|PMID=14669537}}&lt;/ref&gt;  ළමාවියේ ඇතිවන මෙම දරු උපත් පාලනය කිරීම සදහා බටහිර රටවල පාසැල්තුල ලිංගික අධ්‍යාපනය නිවැරදි ලෙස ලබාදීමට කටයුතු යොදා ඇත.

=== සමාජ මනෝවිද්‍යාව ===
ඇතැම් සංස්කෘතික මානව විද්‍යාඥයන්ට අනුව ප්‍රේම සම්භන්ධතා හා [[ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව|ලිංගික ඊර්ෂ්‍යව]] යනු සෑම සංස්කෘතියකම පාහේ දක්නට ලැබෙන පොදු විශ්වීය තත්වයකි.&lt;ref&gt;[//en.wikipedia.org/wiki/Donald_Brown_(anthropologist) Donald Brown], ''[//en.wikipedia.org/wiki/Human_Universals Human Universals]'', 1991.&lt;/ref&gt; කන්‍යාභවය වැනි සංකල්ප බිහිවීමට මිනිසා සතු මෙම ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාව වැනි සංකල්ප හේතුවන්නට ඇතිබව මානව විද්‍යාඥයන් පැහැදිළි කරයි.

1965ත් 1985 අතර කාලය තුල ඇමරිකාවේ විවාහවූ කාන්තාවන් තුල කන්‍යාභාවය අහිමිවී තිබීම දික්කසාදයට හෝ විවාහ දිවියේ නොයෙක් ප්‍රශ්න ඇතිවීමට හේතුවේයැයි විශ්වාසයක් තිබුනබව පර්යේෂකයන් පෙන්වාදී ඇත.

== ආචාර ධර්ම ==

=== සමාජ අචාර ධර්ම හා නීතිමය තත්වය ===
ලිංගික වර්‍යායනු සත්ව ලෝකයට පොදු ධර්මතාවකි.එය තම වර්ගයාගේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම උදෙසා සොබාදම් මාතාව විසින් ලබාදුන් අපූරු ක්‍රියාවලියකි.එහෙත් මානවයා විසින් නිර්මාණය කරගත් සංස්කෘතිය මත මිනිසා ලිංගික වර්‍යාවට නොයෙක් තහංචි දමාගත්හ.මුල් යුගයේදී මිනිසා සමූහ ලෙස ලිංගික චර්‍යාවන් සිදු කලද පසුව ක්‍රමයෙන් ආගම හා සංස්කෘතිය බිහිවීම සමග ඇතිවූ පරිවර්තනය නිසා සමූහ ලිංගික චර්‍යා වෙනුවට ඒක විවාහක්‍රම බිහිවිය.විවාහයෙන් පිට ලිංගික චර්‍යා තහංචිවිය.එපමණක් නොව විවාහයට පෙර ලිංගික චර්‍යා සිදුකිරීමද තහනම්විය.මෙහි ප්‍රථිපලයක් ලෙස කන්‍යාභාවය වැනි සංකල්ප ඇතිවිය.විශේෂයෙන් බොහෝ ආගම් තුල කන්‍යෘභාවයට වැඩි අගයක් ලබාදීම සිදුවිය.පසුව ආගම හා රාජ්‍ය අතර ඇති සම්භන්දය මත නීතිරීති පැනවීමද සිදුවිය.

බොහෝ රටවල්වල විවාහය සදහා අවම වයස් සීමාවක් නීතිගතකර ඇත.මෙලෙස ඇති වයස් සීමාවන් ලෙස වයස අවුරුදු 16-18 අතර වයස් සීමාවන් දැක්වේ.එහෙත් ඇතැම් රටවල මෙම නීති ලිහිල්කර ඇති අවස්තා දක්නට ලැබේ.උදාහරණ ලෙස විවාහ සහකාරිය ගැබ්ගෙන ඇතිනම් අවම වයස්සීමාව නොතකා විවාහවීමේ අයිතිය ඇතැම් රටවල පවතී.මීට අමතරව ලිංගික අද්දැකීම් ලැබියහැකි අවම වයස් සීමාවන්ද නීතිගතකර ඇත.අතීතයේ 19 වන සියවසට පෙර ඇතැම් බටහිර රටවල විවාහවීමේ අවම වයස් සීමාව ලෙස දක්වා තිබුනේ වයස අවුරුදු 10-13 අතර වයස් සීමාවන්ය.,&lt;ref name=&quot;waites&quot;&gt;{{cite book|last=Waites|first=Matthew|title=The Age of Consent: Young People, Sexuality and Citizenship|url=https://archive.org/details/ageofconsentyoun0000wait|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=1-4039-2173-3|oclc=238887395}}&lt;/ref&gt; 19 වන සියවසෙන් පසු විවාහවීමේ අවම වයස් සීමාව වයස අවුරුදු 16 ත් 18 අතර කාලය දක්වා වෙනස්විය..&lt;ref name=&quot;Stephen Robertson, University of Sydney, Australia&quot;&gt;{{cite web|author=Stephen Robertson, University of Sydney, Australia|url=http://chnm.gmu.edu/cyh/teaching-modules/230|title=Children and Youth in History &amp;#124; Age of Consent Laws|publisher=Chnm.gmu.edu|accessdate=2010-06-30}}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ ලිංගික අද්දැකීම් ලැබියහැකි හොදම වයස් සීමාව ලෙස වයස අවුරු 12 සිට 21 දක්වා කාලය ලෙස දැක්වේ.ඇතැම් රටවල විවාහයෙන් පෙර සිදුවල ලිංගික සබදතා අනුමත කරයි.

අතීතයේ මෙන්ම වර්තමානයේ පවා ඇතැම් රටවල විශේෂයෙන් ස්ත්‍රීන්ට විවාහයට පෙර ලිංගික අද්දැකීම් ලැබීම තහංචිය.ස්ත්‍රියක් විවාහයට පෙර ලිංගික සබදතා පැවැත්වීම බරපතල වරදක් ලෙස සළකයි.එවන් ස්ත්‍රියකට විවාහයක් සිදුකරගැනීමටද නොහැකිය.ස්ත්‍රියක් දූශනයට ලක්වුහොත් ඇයටද විවාහයක් සිදුකරගත නොහැක.ඇතැම් රටවල එවන් ස්ත්‍රීන් මරාදමයි.එවන් මිනී මැරුම් ගෞරවය උදෙසා සිදුකරන මිනීමැරුම් ලෙස සලකනු ලැබේ.ඇතැම් රටවල ස්ත්‍රියක් දූශනය කරනු ලැබූවිට දූශකයා විසින්ම එම ස්ත්‍රිය විවාහකරගත යුතුය.නැතිනම් ඇය සදාකාලිකව අවිවාහකව සිටිය යුතුය.එවන් දූශනයකින් උපන් දරුවන්ට පියාගේ වාසකම ලෙස දූශකයාගේම වාසකම ලබාදියයුතුය.එසේත් නැතිනම් දරුවන් මරාදැමිය යුතුය.ඇතැම් සංස්කෘතීන් තුල දූශනයකට ලක්වුවද ස්ත්‍රියට තමා කැමති වෙනත් අයකු හා විවාහවීමේ හැකියාව ඇත.එහිදී ඇය දූශකයාගෙන් ගැබ්ගෙන සිටියද වර්තමාන විවාහක සැමියාගේ වාසකම දරුවන්ට ලබාදිය හැක..

== මේවාත් බලන්න ==
* [[කන්‍යා පටලය]]
* [[කන්‍යාපටල ප්‍රතිස්ථාපන සැත්කම්]]
* [[කෘත්‍රිම කන්‍යාපටල]]

== යොමුව ==
* Virgin Complex
* Artificial hymen
* Purity ball
* Almah
* Brahmacharya  {{nb10}}
* Celibacy
* The Purity Myth{{reflist|30em}}</text>
      <sha1>0o4u42xnx0t3asj934gffm88trskpc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මුල්කාලීන රාජවංශික යුගය (ඊජිප්තුව)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71425</id>
    <revision>
      <id>797441</id>
      <parentid>404637</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19529" sha1="negtusrtlpcg26zxntlcn4p1w2gj43f" xml:space="preserve">{{dablink|මෙම නාමයම ඇති මෙසපොතේමියානු යුගය සඳහා ''[[මුල්කාලීන රාජවංශික යුගය (මෙසපොතේමියාව)]]'' බලන්න}}

{{තොරතුරුකොටුව පුරාණ දේශය
|native_name = tȝwy
|conventional_long_name = ඊජිප්තුවේ මුල්කාලීන රාජවංශික යුගය
|common_name = ඊජිප්තුවේ මුල්කාලීන රාජවංශික යුගය
|
|continent = අප්‍රිකාව
|region    = 
|country   = ඊජිප්තුව
|era       = 
|government_type = රාජාණ්ඩුව
|year_start  = ක්‍රි.පූ. 3150 පමණ
|year_end    = ක්‍රි.පූ. 2686 පමණ
|event_pre   = 
|date_pre    = 
|event_start = 
|date_start  = 
|event_end   = 
|date_end    = 
|image_flag   = 
|image_coat   = 
|image_map    = Double crown.svg
|image_map_caption  = 
|p1           = පහළ ඊජිප්තුව
|p2           = ඉහළ ඊජිප්තුව
|flag_p1      = Deshret.svg
|flag_p2      = Hedjet.svg
|s1           = ඊජිප්තුවේ පැරණි රාජධානිය
|flag_s1      = 
|capital          = [[මෙම්ෆිස්, ඊජිප්තුව|මෙම්ෆිස්]]
|national_motto   = 
|national_anthem  = 
|common_languages = [[ඊජිප්තු භාෂාව|පුරාතන ඊජිප්තු]]
|religion         = [[පුරාතන ඊජිප්තු ආගම]]
|currency         = 
|leader1      = [[නාමර්]] (පළමු)
|year_leader1 = ක්‍රි.පූ. 3100 පමණ
|leader2      = [[ඛාසෙඛෙම්වි]] (අවසන්)
|year_leader2 = ක්‍රි.පූ. 2690 පමණ
|title_leader = [[පාරාවෝවරුන්ගේ ලැයිස්තුව|පාරාවෝ]]
|today = {{ධජය|ඊජිප්තුව}}
}}

[[ඊජිප්තුව|ඊජිප්තුවේ]] '''පෞරාණික''' හෙවත් '''මුල්කාලීය රාජවංශික යුගය''' යනු ක්‍රි.පූ. 3100දී [[ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තුව]] එක්සත් කිරීමෙන් වහාම පසුව එළඹෙන යුගයයි. සාමාන්‍යයෙන් මෙයට [[ඊජිප්තුවේ පළමු රාජවංශය|පළමු]] සහ [[ඊජිප්තුවේ දෙවන රාජවංශය|දෙවන රාජවංශ]] ඇතුළත් කොට ඇත. මෙයට [[නැකාඩා III]] යුගයේ සිට ක්‍රි.පූ. 2686 පමණ [[ඊජිප්තුවේ පැරණි රාජධානිය|පැරණි රාජධානි]] සමයේ ආරම්භය දක්වා පුරවිද්‍යාත්මක කාලසීමාව අයත් යැයි සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last=ෂෝව්|editor-first=ඉයන්|title=The Oxford History of Ancient Egypt|year=2000|publisher=ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|isbn=0-19-815034-2 |page=479}}&lt;/ref&gt; පළමු රාජවංශයත් සමග අගනුවර [[තිනිස්]] සිට [[මෙම්ෆිස්, ඊජිප්තුව|මෙම්ෆිස්]] වෙත ගෙනයන ලදී. මෙකල ඒකාබද්ධ ඊජිප්තුව පාලනය කරන ලද්දේ [[අධිරාජ වන්දනාව|දේව-රජකු]] විසිනි. දකුණෙහි ප්‍රධාන පූජනීය භූමිය ලෙස ඇබයිඩොස් පැවතිණි. [[පුරාතන ඊජිප්තුව|පුරාතන ඊජිප්තු]] ශිෂ්ටාචාරයේ මූලිකාංග වූ [[පුරාතන ඊජිප්තුවේ කලාව|කලාව]], [[පුරාතන ඊජිප්තු ගෘහනිර්මාණ ශීල්පය|ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය]] සහ [[පුරාතන ඊජිප්තු ආගම|ආගමික]] ක්ෂේත්‍රයේ බොහෝ සංකල්ප හැඩගැන්වීම සිදුවූයේ මුල්කාලීන රාජවංශික යුගයේ ය‍.

ඊජිප්තුව ඒකාබද්ධ කිරීමට පෙර, මෙම භූමිය ජනාවාස වී තිබුණේ ස්වාධීන ගම්මානවලිනි. මුල්කාලීන රාජවංශ සමග, ඊජිප්තු ඉතිහාසයේ ඉන් අනතුරුව එළැඹි යුගයන්හි මෙම දේශය ''භූමි ද්විත්වය'' ලෙස ප්‍රකට විය. ජාතික පරිපාලනයක් ස්ථාපිත කළ [[පාරාවෝ]]වරුන් විසින් රාජකීය ආණ්ඩුකාරවරුන්ව පත්කරන ලදී. මධ්‍යම රජයේ ගොඩනැගිලි සාමාන්‍යයෙන් දැවයෙන් හෝ [[වැලිගල්|වැලිගලින්]] ඉදිකළ විවෘත දේවස්ථානයන් විය. පැරණිතම [[ඊජිප්තු රූපාක්ෂර]] දක්නට ලැබෙන්නේ මෙම යුගයට මඳ කාලයකට පෙර සිට ය. නමුත් ඔවුන්ගේ කථන භාෂාව පිළිබඳ දන්නේ තොරතුරු ස්වල්පයකි.

==සංස්කෘතික පරිණාමය==
[[File:Man on boat Ancient Egypt.jpg|thumb|left|250px|පුරාතන ඊජිප්තුවේ මුල්කාලීන රාජවංශික යුගයේ නිර්මාණය වූ ඵලකයක්; මෙමගින් බෝට්ටුවක සිටින මිනිසකුත්, [[හිපොපොටේමස්]] සහ [[කිඹුලා|කිඹුලකු]]ගේ රුව ද නිරූපණය වේ.]]
{{Hiero | ''tȝwy'' 'භූමි ද්විත්වය' | &lt;hiero&gt;N16:N16&lt;/hiero&gt; | align=left | era=default}}
ක්‍රි.පූ. 3600 පමණ වන විට, [[නයිල්]]හි [[නියෝලිතික]] සමාජ බෝග වගාව සහ සතුන් ගෘහස්ථකරණය මගින් සිය සංස්කෘතිය මුල්බැසවීමට සමත් වූහ.&lt;ref&gt;කාල් රෝබක්, ''The World of Ancient Times'' (චාල්ස් ස්ක්‍රිබ්නර්'ස් සන්ස් ප්‍රකාශන: නිව් යෝක්, 1966) පි. 51.&lt;/ref&gt; ක්‍රි.පූ. 3600න් පසුව ඊජිප්තු සමාජය වර්ධනය වෙමින් ශ්‍රේෂ්ඨ ශිෂ්ටාචාරයක් බවට ශීඝ්‍රයෙන් පරිනාමණය විය‍.&lt;ref name=Roebuck1&gt;කාල් රෝබක්, ''The World of Ancient Times'' (චාල්ස් ස්ක්‍රිබ්නර්'ස් සන්ස්: නිව් යෝක්, 1966) පි. 52-53.&lt;/ref&gt; දකුණු ලෙවැන්තයේ කුඹල් කර්මාන්තයට සම්බන්ධ නව විශේෂ මැටි බඳුන් මෙකල නිර්මාණය විය. මෙම යුගයේ තඹ භාවිතය වඩාත් සුලබ විය.&lt;ref name=Roebuck1 /&gt; [[මඩ ගඩොල්|අව්වේ-වියළන ලද ගඩොල්]] නිපදවීමේ [[මෙසපොතේමියාව|මෙ‍සපොතේමියානු]] ක්‍රියාවලිය, ආරුක්කු සහ අලංකෘත ගිල්ලුම් බිත්ති වැනි ගෘහනිර්මාණ අංග මෙකල ප්‍රචලිත විය.&lt;ref name=Roebuck1 /&gt;

මෙම සංස්කෘතික ප්‍රගමනයන් හා සමගාමීව, ඉහළ නයිල් ගංගාවේ හෙවත් [[ඉහළ ඊජිප්තුව|ඉහළ ඊජිප්තුවේ]] සමාංයන් සහ නගර එක්සත් කිරීම මෙකල සිදු විය. එම කාලයේම [[නයිල් ඩෙල්ටාව]] හෙවත් [[පහළ ඊජිප්තුව|පහළ ඊජිප්තුවේ]] සමාජය ද එක්සත් වන්නට විය.&lt;ref name=Roebuck1 /&gt; අනතුරුව ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තුව අතර නිතරම යුද්ධ පැවතිණි.&lt;ref name=Roebuck1 /&gt; ඉහළ ඊජිප්තුවේ [[නාමර්]] නැමැති රජකු සිය රාජ්‍ය සමය තුළ දී, ඩෙල්ටාවේ විසූ සතුරන් පරාජය කොට ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තුව තනි පාලනයකට යටත් කොට ඒකාබද්ධ කරන ලදී.&lt;ref&gt;කාල් රෝබක්, ''The World of Ancient Times'' (චාල්ස් ස්ක්‍රිබ්නර්'ස් සන්ස් ප්‍රකාශකයෝ: නිව් යෝක්, 1966), පි. 53.&lt;/ref&gt; ඵලක තුළ නාමර් ද්විත්ව කිරුළ පැළඳ සිටිනු නිරූපිත අතර, ඉහළ ඊජිප්තුව සංකේතවත් කෙරෙන [[Nelumbo nucifera|නෙළුම් මලක්]] සහ පහළ ඊජිප්තුව සංකේතවත් කෙරෙන [[Cyperus papyrus|පැපිරස් පොකුරු]] ඊජිප්තුවේ ප්‍රදේශ දෙකෙහිම එක්සත්බවේ සංකේතයක් ලෙස දක්වා තිබේ. මෙය සියලු අනුප්‍රාප්තික පාරාවෝවරුන් විසින් ද යොදාගෙන තිබේ. පුරාණෝක්තිවේදය අනුව, ඊජිප්තුව ඒකාබද්ධ කිරීම පහළ ඊජිප්තුව සංකේතවත් කෙරෙන හොරස් නැමැති කුරුලුගොයි-දේවතාවා විසින් ඉහළ ඊජිප්තුව සංකේතවත් කෙරෙන [[සෙට් (දේවතාවා)|සෙට් දෙවියන්]]ව පරාජය කරන අයුරින් නිරූපිත ය.&lt;ref name=&quot;Carl Roebuck p. 53&quot;&gt;කාල් රෝබක්, ''The World of Ancient Times'', පි. 53.&lt;/ref&gt; දිව්‍යමය රාජ්‍යත්වය ඉදිරි සහස්‍ර ත්‍රිත්වය තුළ ඊජිප්තුව තුළ පැවතුණු අතර, මෙය ඊජිප්තු රජයේ පදනම ලෙස සැලකෙයි.&lt;ref name=Kinnaer&gt;{{cite web|last=කිනෙයාර්|first=ජැක්විස්|title=Early Dynastic Period|url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/09/Early-Dynastic-Period_1.pdf|work=The Ancient Egypt Site|accessdate=4 අප්‍රේල් 2012}}&lt;/ref&gt; නයිල්හි සමාජයන් ඒකාබද්ධ කිරීම [[කිලෝවර්ෂ 5.9 සිදුවීම|සහරාව වියළීම]] හා සම්බන්ධ ය.

පූර්වරාජවංශික සමයේ මෙන් ගොවීන්ගේ අවමංගල සිරිත් එලෙසම පැවති අතර, ධනවතුන් එයට වඩා තරමක් වැඩිදියුණු පිළිවෙතක් අනුගමනය කොට තිබේ. මේ නිසා ඊජිප්තුවරුන් විසින් [[මස්ටාබා]]වන් ඉදිකිරීම අරඹා තිබේ. මෙය පසුව පසුකාලීන පැරණි රාජධානි සමයේ [[පඩි පිරමිඩය]] වැනි ව්‍යූහයන්ට මූලාදර්ශය වී ඇත. [[ධාන්‍ය]] [[කෘෂිකර්මාන්තය]] සහ මධ්‍යගතකරණය හේතුවෙන් රාජ්‍යය ඉදිරි වර්ෂ 800 තුළ සමෘද්ධිමත්භාවයට හේතු විය.

ඊජිප්තුවේ පළමු රජු පහළ ඊජිප්තුවේ මෙම්ෆිස් නගරයේ සිහසුනට පත්වීඹටත් බොහෝ කලකට පෙර සිට ඊජිප්තුව සංස්කෘතික සහ ආර්ථික අතින් ඒකාබද්ධව පැවති බව පෙනේ. මෙය සියවස් ගණනාවක් පුරා පැවතිණි. දේශපාලනික ඒකාබද්ධභාවය ඇතිවූයේ ක්‍රමිකව ය. ඇතැම්විට සියවසක් පමණ පුරා ප්‍රාදේශික දිස්ත්‍රික්ක වෙළඳ ජාල ස්ථාපනය කොට මහා පරිමාණයෙන් කෘෂිකාර්මික ශ්‍රමය ලබාගැනීමේ හැකියාව ඇතිකරගත් සමයේ දිව්‍යමය රාජ්‍යත්වය ද අධ්‍යාත්මිකව වර්ධනය වන්නට ඇත. මෙය [[හොරස්]], සෙට් සහ [[නෙයිත්]] දේව වන්දනාවට සමාන වූ අතර, ජීවමාන පුද්ගලයින් ඇදහීම රට පුරා ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref&gt;The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt; පිටු. 22-23 (1997) බිල් මැන්ලී විසිනි.&lt;/ref&gt;

මෙම යුගයේම ඊජිප්තු ලේඛන ක්‍රමය වැඩිදියුණු වීම සිදු විය. මූලිකව ඊජිප්තු ලේඛන කලාව විවිධ අර්ථ සහිත සංකේත කිහිපයකින් සමන්විත ය. 3වන රාජවංශයේ අවසානය වන විට, මෙය සංකේත 200කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් තෙක් වර්ධනය විය. මේ අතර ශබ්ද රූප මෙන්ම සංකල්ප රූප ද ඇතුළත් විය.&lt;ref name=Kinnaer /&gt;

{{Location map+|Egypt|width=300|float=left|caption=මුල්කාලීන රාජවංශික සමයේ වැදගත් ස්ථාන පෙන්වන [[ඊජිප්තුව|ඊජිප්තුවේ]] සිතියමක් (එබිය හැකි සිතියම)
|places=
{{Location map~|Egypt|lat=26.333333|long=31.9|position=right |label_size=75 |label=[[තිනිස්]]}}
{{Location map~|Egypt|lat=29.844722|long=31.250833|position=left |label_size=75 |label=[[මෙම්ෆිස්, ඊජිප්තුව|මෙම්ෆිස්]]}}
{{Location map~|Egypt|lat=25.097222|long=32.779444|position=left |label_size=75 |label=[[නෙඛෙන්]]}}
{{Location map~|Egypt|lat=25.720556|long=32.610278|position=right |label_size=75 |label=[[තීබ්ස්, ඊජිප්තුව|තීබ්ස්]]}}
{{Location map~|Egypt|lat=25.9|long=32.716667|position=left |label_size=75 |label=[[නැකාඩා]]}}
}}

==පළමු පාරාවෝ==
[[මැනතෝ]] අනුව ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තකුව එක්සත් කළ පළමු රජු වූ [[මෙනස්]] යනු [[නාමර්]]ම බව වර්තමාන පිළිගැනීමයි. සැබැවින්ම, පළමු රාජවංශයේ වාර්තාගත පැරණිතම රජු ද නාමර් වේ. ඔහු ප්‍රථමයෙන් [[ඩෙන් (පාරාවෝ)|ඩෙන්]] සහ [[කා'ආ]]ගේ රාජාවලියෙහි දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;කා'ආ සහ මර්නෙයිත් ලැයිස්තු http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/Egyptgallery03.html&lt;/ref&gt; මෙමගින් පෙනෙන්නේ පළමු රාජවංශයේ රජුන් අතර නාමර් වැදගත් මූලාරම්භක රජකු බවයි. භූමි ද්විත්වයෙහි සංකේත සමග නිරූපණය කොට ඇති පැරණිතම රජු ද [[නාමර්]] ය. (බලන්න [[නාමර් ඵලකය]]; මෙය බාර ඔප්පු කරන ලද [[විශ්වීය ඵලකය]]කි. මෙහි නාමර් ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තුවේ කිරුළ පැළඳ සිටිනු නිරූපිත ය.) එසේම ඇතැම්විට ඒකාබද්ධභාවය අත් කරගත් පළමු රජු ද ඔහු විය හැක. මේ නිසා වර්තමාන පිළිගැනීම වනුයේ &quot;මෙනස්&quot; සහ &quot;නාමර්&quot; යනු එකම අයකු බවයි.&lt;ref name=Roebuck1 /&gt; විකල්ප මතයන් අනුව යෝජනා වී ඇත්තේ නාමර් යනු නැකාඩා III යුගයේ අවසන් රජු බවත්,&lt;ref name=&quot;Carl Roebuck p. 53&quot;/&gt; සහ [[හොර්-අහා]] යනු &quot;මෙනස්&quot; විය හැකි බවත් ය.
{{clear}}

==මූලාශ්‍ර==

{{reflist}}
{{History of Egypt}}
{{Egyptian Dynasty list}}

==වැඩිදුර කියවීමට==

*{{cite book|last=ෂෝව්|first=ඉයන්|title=The Oxford History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw|publisher=ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|location=එ.රා.|year=2003|isbn=978-0-19-280458-7}}
*{{cite book|last=විල්කින්සන්|first=ටෝබි|title=Early Dynastic Egypt: Strategies, Society and Security|publisher=රූට්ලෙජ්|location=නිව් යෝක්|year=2001|isbn=0-415-26011-6}}
*{{cite book|last=වෙන්ග්‍රෝ|first=ඩේවිඩ්|title=The Archaeology of Early Egypt: Social Transformations in North-East Africa, c. 10,000 to 2,650 BC|publisher=කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|location=නිව් යෝක්|year=2006|isbn=0-521-83586-0}}

==බාහිර සබැඳි==
*[http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/narmer/ නාමර් ඵලකය]

{{Ancient Near East}}

[[Category:පුරාතන ඊජිප්තුවේ රාජවංශ]]
[[Category:ක්‍රි.පූ. 32වන සියවස]]
[[Category:ක්‍රි.පූ. 27වන සියවස]]
[[Category:ඊජිප්තුවේ ක්‍රි.පූ. 3වන සහස්‍රකය]]</text>
      <sha1>negtusrtlpcg26zxntlcn4p1w2gj43f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>යතුරුපැදිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71743</id>
    <revision>
      <id>797385</id>
      <parentid>784707</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80834" sha1="0f8tpvxcz3r7m0zzxw5cau3shl6v29q" xml:space="preserve">[[File:Norton_Motorcycle.jpg|thumb|පැරණි නෝර්ටන් යතුරු පැදියක්]]
[[File:Lambretta_125_D_1952_a.jpg|thumb|1952 ලැම්බ්‍රෙටා125 ඩී ස්කූටරය]]
'''යතුරු පැදිය''' (බයිසිකලය, මෝටර්  බයිසිකලය, සයිකලය) රෝද දෙකක්&lt;ref name=dictionary&gt;&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/motorcycle//|title=Definition of Motorcycle by Merriam-Webster | publisher=[[merriam-webster]]|accessdate=March 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
| title = Motorcycle Handling and Chassis Design| pages = 4–1| last = Foale |first = Tony| publisher = Tony Foale Designs| year = 2006
| isbn = 978-84-933286-3-4}}&lt;/ref&gt; හෝ තුනක්&lt;ref name=bmv&gt;{{cite web |url=http://www.in.gov/bmv/3221.htm//|title=Bureau of Motor Vehicles | publisher=BMV|accessdate=March 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| title = Motorcycle Dynamics| last = Cossalter| first = Vittore| publisher = Lulu| year = 2006| isbn = 978-1-4303-0861-4}}&lt;/ref&gt; සහිත මෝටර් වාහනකි. දිගු දුර ගමන්, ක්‍රමික ගමන්, සැරිසැරීම්, යතුරු පැදි ධාවන තාරග ආදී ක්‍රීඩා, පාරෙන් පිට ධාවනය යන විවිධාකාර වූ අරමුණු වලට ගැලපෙන පරිදි යතුරු පැදිය නිර්මාණය කර ඇත. යතුරු පැදි ධාවනය, යතුරු පැදි සමාජයකට එක්වීම සහ යතුරු පැදි රැලි වලට සහභාගි වීම යතුරු පැදි සම්බන්ධ සමාජ ක්‍රියාකාරකම් වෙයි. 
 
1894 දී හිල්ඩ්බ්‍රෑන්ඩ් සහ වොල්ෆ්මුලර් ලොව පළමු යතුරු පැදි නිශ්පාදන මාදිලිය බවට පත් වූ අතර එය පලමුවෙන්ම යතුරු පැදියක් බවට නම් කරන ලදි.වසර 2014 දී හොන්ඩා, යමහා (ජපානය) සහ හීරෝ මොටෝකෝර්ප්(ඉන්දියාව)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top Five Global Motorcycle Companies: Performance, Strategies and Competitive Analysis |publisher=researchandmarkets.com |date=August 2013 |url=http://www.researchandmarkets.com/research/qlrlz8/top_five_global |accessdate=2016-01-24 }}&lt;/ref&gt; ලොව ප්‍රමුඛ යතුරු පැදි නිශ්පාදකයන් බවට පත්විය.

යතුරුපැදි දියුණු වන ලෝකයෙහි සුඛෝපභෝගී  භාණ්ඩයකි. යතුරුපැදි වැඩි වශයෙන් භාවිත වන්නේ විනෝදය සඳහා සහ ජීවන රටාවෙහි අංගයක්  ලෙස හෝ තම පෞද්ගලික අනන්‍යතාවයෙහි සංඛේතයක්  ලෙසයි.දියුණු වෙමින් පවතින රටවල් වල යතුරුපැදි භාවිතය ඉතාම බහුල වීමට බලපාන  කරුණු අතර මිලෙන් අඩුවීම සහ ඉන්ධන අරපිරිමැස්ම ප්‍රධාන වේ.ලෝකය පුරා 
භාවිතවන මුළු යතුරුපැදි ප්‍රමාණයෙන් 58%ක් ජපානය හැර අනෙකුත් ආසියා ශන්තිකර කලාපය,දකුණු සහ නැගෙනහිර 
ආසියාතික රටවල්  වල භාවිතවේ.

ඇමරිකානු ගමනාගමන දෙපර්තමේන්තුව පවසන අන්දමට සැතපුමකදී  යතුරුපැදි නිසා සිදුවන මාරක අනතුරු ප්‍රමාණය මෝටර් රථ නිසා සිදුවන මාරක අනතුරු මෙන් 37 ගුණයක් බවයි.
&lt;ref name=&quot;www-nrd.nhtsa.dot.gov&quot;&gt;{{cite web |title=Traffic safety facts, 2008. Report no. DOT HS-811-159 |work= |publisher=NHTSA's National Center for Statistics and Analysis |year=2008 |url=http://www-nrd.nhtsa.dot.gov/pubs/811159.pdf |format=PDF |accessdate=15 September 2010 }}&lt;/ref&gt;

== වර්ග ==
[[ගොනුව:2009-02-14_Kawasaki_Vulcan_900_Custom_and_Yamaha_FZ6.jpg|thumb|කෲසර් යතුරුපැදියක්(ඉදිරිපස) සහ ක්‍රීඩා යතුරුපැදියක් ]]
[[ගොනුව:URAL650-SPORTSMAN.jpg|thumb|සයිඩ් කාරය සහිත යතුරුපැදියක්]]
[[ගොනුව:Leicestershire Police.jpg|thumb|බ්‍රිතාන්‍ය පොලිස් යතුරුපැදියක්]]
&quot;‍යතුරුපැදිය&quot; යන පදය සඳහා පවතින නීතිමය අර්ථ කථනයන් අධිකරණ බලයට අනුව වෙනස් වේ. 

වීදි ධාවනය, රළු  මාර්ග ධාවන යතුරුපැදි සහ එම අවස්ථා දෙක සඳහාම  නිර්මාණය කරන ලද  යතුරුපැදි වර්ග තුනක් වේ.ඉහත සඳහන්  යතුරුපැදි  කාණ්ඩ තුනට අයත් අණු කාණ්ඩ යටතේ එන විවිධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා  භාවිතා කරන යතුරුපැදි ඇත,ඒවා අතර ධාවන තරඟ වලට යොදා ගන්නා මාර්ග ධාවන සහ වීදි යතුරුපැදි හෝ  රළු  මාර්ග ධාවන තරඟ යතුරුපැදි සහ ත්‍රාස්‍යජනක ක්‍රියාකරකම්  සඳහා යොදා ගන්නා යතුරුපැදි වේ.

කෲසර්,ක්‍රීඩා යතුරුපැදි,ස්කූටර් සහ මොපෙඩ් යන  යතුරුපැදි වීදි යතුරුපැදි කාණ්ඩයට අයත්වේ.රළු මාර්ග ධාවන යතුරුපැදි   කාණ්ඩය යටතේ එන රළු මාර්ග ධාවන  තරඟ  සඳහා යොදා ගන්නා යතුරුපැදි ඇතැම් ප්‍රදේශ වල මාර්ග ධාවනය සඳහා යොදා ගැනීමට  නීතිමය  අවසරයක් නොමැති අතර  දිත්ව ක්‍රීඩා මාදිලියට අයත් රළු  මාර්ග ධාවන යතුරුපැදි  වීදි ධාවනය සඳහා නීත්‍යානුකූල සහ සුව පහසු වන  අන්දමේ විශේෂ ලක්ෂණ වලින් සමන්විත වේ.

ඉහත සඳහන් සෑම  ආකෘතියකටම අයත් යතුරුපැදි ඊටම ආවෙණික වූ  විශේෂ වාසී හෝ පුළුල්  හැකියවන්ගෙන් සමන්විතවේ.

== ඉතිහාසය ==

=== පර්යේෂණ සහ සොයාගැනීම් ===
[[ගොනුව:Daimler-1-motorcycle-1.jpg|thumb|ඩයම්ලර්-මේබෑෂ් රීට්වැගන් අණුරුවක්&lt;br&gt;
]]
ඩයිම්ලර් රෙයිට්වැගන් යනු ඛණිජ තෙල් අන්තර් දහනය මගින් බල ගැන්විය හැකි පළමු යතුරුපැදිය වන අතර එය නිර්මාණය කරන ලද්දේ  ජර්මනියේ බාඩ් කැන්ස්ටට් ප්‍රාන්තයේ විසූ ගොට්ලීබ් ඩයිම්ලර් සහ විල්හෙල්ම්  මේබච් යන ජර්මානු ජාතික නව නිර්මාණකරුවන්  දෙදෙනා විසින් 1885 වර්ෂයේ දීය.&lt;ref name=&quot;ThePast1800s&quot;&gt;{{cite web |title=The Past –  1800s: First motorcycle |work=The History and Future of Motorcycles and motorcycling –  From 1885 to the Future, Total Motorcycle Website |url=http://www.totalmotorcycle.com/future.htm#1800s |accessdate=28 June 2007}}&lt;/ref&gt; මෙය එම කල නිපදවූ අනෙකුත් ආරක්ෂිත පාපැදි  හෝ බෝන්ශේකර් පාපැදි මෙන් නොවීය. මන්ද යත් එහි පැදවුම්(සුක්කානම) අක්ෂයේ ආනතිය ශුන්‍යක් වූ අතර පටිකරුව(ෆෝර්ක් අත) අනුලම්භ නොවීය. මේ අනුව මෙම නිෂ්පාදන සදහා වසර 70කට පෙරාතුව වැඩිදියුණුකළ පාපැදි හෝ යතුරුපැදි ගතිවිද්‍යා මුලධර්ම භාවිතා කර නොමැති බව තහවුරු වේ.
ඒ වෙනුවට හැරවීමෙදී සෘජුව පවතින රෝද දෙකකින් මෙය සමන්විත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Inventing Modern: Growing Up with X-Rays, Skyscrapers, and Tailfins |first=John H. |last=Lienhard |publisher=[[Oxford University Press US]] |year=2005 |isbn=0-19-518951-5 |pages=120&amp;ndash;121 |authorlink=John H. Lienhard }}&lt;/ref&gt;

නිර්මාණකරුවන් ඔවුන්ගේ නිර්මාණය රීට්වැගන් ලෙස නම් කිරීමට හේතුව නම් ඔවුන් එය නිර්මාණය කර තිබුනේ හුදෙක්ම වාහනයක මූලාකෘතියක් ලෙස නොව ඔවුන්ගේ නව එන්ජිම පරීක්ෂා කරගැනීම සඳහා යෝග්‍ය ඇටවුමක් ලෙස වීමයි .&lt;ref name=Setright1979&gt;{{Cite book |last= Setright |first=L.J.K. |authorlink=L. J. K. Setright |year= 1979 |title=The Guinness book of motorcycling facts and feats |url= https://archive.org/details/guinnessbookofmo0000setr |publisher=Guinness Superlatives |isbn= 978-0-85112-200-7 |pages=[https://archive.org/details/guinnessbookofmo0000setr/page/8 8]–18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Falco1999&gt;{{Cite book |last1=Falco |year= 1998 |first1=Charles M. |authorlink=Charles M. Falco |title=The Art of the Motorcycle |author2=Guggenheim Museum Staff |editor1-first= Thomas |editor1-last= Krens |editor2-last= Drutt |editor2-first= Matthew |editor-link2= Matthew Drutt |publisher=Harry N. Abrams |isbn=0-89207-207-5 |chapter=Issues in the Evolution of the Motorcycle |pages=24–31 }}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Butler's_Patent_Velocycle.jpg|thumb|බට්ලර්ගේ පේටන්ට් වෙලෝසයිකලය]]
වාණිජ්‍ය අරමුණකින් නිර්මාණය වූ ප්‍රථම ස්වබලයෙන් ක්‍රියාත්මක වන පාපැදිය වනුයේ රෝද තුනක් සහිත්  බට්ලර් පෙට්‍රල් සයිකල් නම් බ්‍රිතාන්‍ය ජතික එඩ්වඩ්  බට්ලර් විසින් 1884 දී කරන ලද නිර්මාණයයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/394358/motorcycle|title=motorcycle (vehicle)|publisher=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; ඔහු  වාහනය නිපදවීම සඳහා සැලැස්මක් 1884 දී ලන්ඩනයේ පවත්වන ලද ස්ටැන්ලි සයිකල්  දැක්මෙහිදී ප්‍රදර්ශනය සඳහා ඉදිරිපත් කරනු ලැබීය. එම වාහනය 1888දී ග්‍රීන්විච් හි මේරිවෙදර් ෆයර් එන්ජින් නැමති සමාගමක් මගින්  නිපදවන ලදි.&lt;ref name=&quot;Georgano-p22&quot;&gt;G.N. Georgano, p. 22&lt;/ref&gt;

බට්ලර්ගේ යතුරුපැදිය පෙට්‍රල් වලින් ධාවනය වන රෝද තුනක් සහිත රථයක් වන අතර එහි ඉදිරිපස රෝදය සෘජුවම අශ්ව බල 5/8 (466වොට්) කින් සමන්විත 600 සීසී පැතලි සහළ සිව්පහර එන්ජිමකින්(මැගින්ටෝ ජ්වලනය, දඟරයකින් සහ බැටරියකින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද) බල ගැන්වේ. එහි එන්ජිම භ්‍රමණ කපාට, ඉපිලුම්-පෝශිත කාර්බියුලේටරයක්, ඇකර්මාන් සුක්කානම යනාදියෙන් සමන්විත වෙයි. මෙම සියල්ල එම කළ කලාව කියාපායි.එන්ජිම පනගැන්වීම වායු සම්පිණ්ඩනයෙන් සිදු කරන ලදී. ඉදිරිපස එලවුම් රෝදයට ඉහලින් ඇති රෙඩියේටරයෙහි ඇති ද්‍රව මගින් එන්ජිම සිසිලනය සිදුකරන ලදි. මෙහි වේගය අවකර කපාට ලීවරයක් යොදාගනිමින් පාලනය කරන ලදි. තිරිංග පද්ධතියක් සවිකර නොතිබූ අතර මෙය නතර කරන ලද්දේ පාදයෙන් ක්‍රියාකරවන ලද ලීවරයක් මගින් ඉදිරිපස එලවුම් රෝදය උස් පහත් කිරීමෙනි. එමනිසා මෙහි බර කුඩා කැස්ටර් රෝද දෙකක් මගින් උසුලනු ගනු ලැබීය. රියදුරා ඉදිරිපස රෝද දෙක අතර සිටින ලෙස සකස්කරන ලදි. බට්ලර් හට ප්‍රමාණවත් මුල්‍යමය ආධාරයක් සොයාගැනීමට නොහැකි වීම නිසා මෙය සාර්ථක කර ගැනීමට ඔහු අපොහොසත් විය.&lt;ref name=&quot;Georgano-pp20-22&quot;&gt;G.N. Georgano, pp. 20-22&lt;/ref&gt;

ලොව පුරා විද්‍යුත් බලයෙන් ක්‍රියකරන යතුරුපැදි භාවිතය ඉහල මට්ටමක පවතින අවදියක ඩයම්ලර් ටීට්වැගන් ලොව ප්‍රථම යතුරුපැදිය ලෙස නම් කිරීමත්,රෝද දෙකක්  සහිත විදුලි,ඩීසල් හෝ වාශ්ප බලයෙන් ක්‍රියා කරන  වාහන සඳහා &quot;මෝටර්සයිකලය&quot; යන පදය භාවිත කිරීමෙන්  බැහැරවීම සැක සහිත කරුණකි.&lt;ref name=OED&gt;{{Cite book |title=Oxford English Dictionary Online |publisher=Oxford University Press |date=March 2009 |chapter=motorcycle, n. |quote= 1. A two-wheeled motor-driven road vehicle, resembling a bicycle but powered by an internal-combustion engine; (now) spec. one with an engine capacity, top speed, or weight greater than that of a moped.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Long |first=Tony |date=30 August 2007 |title=Aug.&amp;nbsp;30, 1885: Daimler Gives World First 'True' Motorcycle |url=https://www.wired.com/2011/08/0830daimler-first-true-motorcycle/ |magazine=[[Wired (magazine)]] |issn=1059-1028 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kresnak2008&gt;{{Cite book
|last= Kresnak |first=Bill |year=2008 |title= Motorcycling for Dummies|publisher= [[For Dummies]], [[Wiley Publishing]] |isbn= 0-470-24587-5 |location= [[Hoboken, New Jersey]] |url=https://books.google.com/?id=ZPgrJByqp4wC |page=
|postscript= &lt;!--None--&gt; }}&lt;/ref&gt;

වාශ්ප බලයෙන් ධාවනය කරන රෝද දෙකක් සහිත 
වාහන යතුරුපැදි ලෙස  නම් කලහොත්&lt;ref name=MotorBikeWriter.com&gt;{{Cite web |url=http://motorbikewriter.com/electric-bikes-drive-global-sales/|title=Electric Bikes Drive Global Sales | accessdate= 5 March 2015 }}&lt;/ref&gt; මුලින්ම නිෂ්පාදනය කල  යතුරුපැදිය ලෙස 1868 දෙසැම්බර්&lt;ref name=Setright1979/&gt;&lt;ref name=Falco1999/&gt; මසදී පේටන්ට් බලපත්‍රය ලබාගත්
&quot;ද ෆ්‍රෙන්ච්  මෙෂෝ පරෝස් ස්ටීම් වෙලොසිපීඩ්&quot; නම් වූ නිර්මාණය හැඳින්විය හැක. එම කාලයේදීම ඇමෙරිකානු ජාතික එච්. සිල්වෙස්ටර්, රොපර් රොක්ස්බරි, මැසචුසෙට්ස් විසින් &quot;රෝපර් ස්ටීම් වෙලොසිපීඩ්&quot; යතුරුපැදිය නිපදවීම සිදු විය. ඔවුන් 1867දී එම යතුරුපැදිය නැගෙනහිර ඇමෙරිකාවේ&lt;ref name=&quot;ThePast1800s&quot;/&gt; සල්පිල් සහ සර්කස් වල&lt;ref name=Setright1979/&gt;&lt;ref name=Falco1999/&gt; ආදර්ශනය කළ අතර රොපර් මිය යන විට වාෂ්ප බලයෙන් ධාවනය වන මෝටර් රථ සහ යතුරුපැදි 10ක් පමණ නිපදවන ලදි.&lt;ref name=Kresnak2008/&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 34px;&quot; data-gramm_id=&quot;0854eede-4c1e-d37a-2092-5c36bb362d76&quot; data-gramm=&quot;true&quot; spellcheck=&quot;false&quot; data-gramm_editor=&quot;true&quot;
!වර්ෂය
!වාහනය
!රෝද ගණන
!නිමැවුම්කරු
!එන්ජිමේ ආකාරය 
!සටහන්
|-
| 1867–1868 
| මිචොෂ්-
පෙරොෂ් ස්ටීම් වෙලොචිපෙඩ් 
| 2 
| පියරේ මිචොෂ්
ලුවිස්-ගුයිලෝමේ පෙරොෂ්
| වාෂ්ප
| 
* එක යතුරුපැදියක් පමණක් නිපදවන ලදි
|-
| 1867–1868 
| රෝපෙර් ස්ටීම් වෙලොචිපෙඩ් 
| 2 
| සිල්වෙස්ටර් රොපර් 
| වාෂ්ප 
|
* එක යතුරුපැදියක් පමණක් නිපදවන ලදි
|-
| 1885 
| දයම්ලර් රීට්වැගන් 
| 2 (හරස් දඩු 2ක් සමග) 
| ගොත්ලීබ් දයම්ලර්
විල්හෙල්ම් මේබච්
| අභ්‍යන්තර පෙට්‍රල් දහනය 
| 
* එක යතුරුපැදියක් පමණක් නිපදවන ලදි
|-
| 1887 
| බට්ලර් පෙට්‍රල් සයිකලය 
| 3 (කාස්ටර් 2ක් සැමග)
| එඩ්වඩ් බට්ලර් 
| අභ්‍යන්තර පෙට්‍රල් දහනය 
|
|-
| 1894 
|හිල්ඩ්බ්‍රෑන්ඩ් සහ වොල්ෆ්මුලර් 
| 2 
|හෙයීන්රිච් හිල්ඩ්බ්‍රෑන්ඩ්
විල්හෙල්ම් හිල්ඩ්බ්‍රෑන්ඩ්
අලොයිස් වොල්ෆ්මුලර්
|අභ්‍යන්තර පෙට්‍රල් දහනය 
| 
* නවීන වින්‍යාසය
* පළමුව මහා පරිමාණයෙන් නිෂ්පාදනය කළ යතුරු පැදි
* &quot;යතුරු පැදි&quot; නමින් හදුන්වනු ලැබූ පළමු යන්ත්‍රය
|}

=== පළමු යතුරුපැදි සමාගම් ===
[[ගොනුව:1894_Hildebrand_&amp;_Wolfmüller_diagram.png|වම|thumb|1894 නිපදවූ හිල්ඩ්බ්‍රෑන්ඩ් සහ වොල්ෆ්මුලර් යතුරුපැදියේ රූපසටහන]]
වර්ෂ 1894දී හිල්ඩ්බ්‍රෑන්ඩ් සහ වොල්ෆ්මුලර් පළමු යතුරුපැදි නිෂ්පාදන මාලාව බවට පත්විය. එය පළමු වරට &quot;මෝටර්සයිකලය&quot;(ජර්මානු භාෂාවෙන් &quot;මොටොරඩ්&quot;)&lt;ref name=Setright1979/&gt;&lt;ref name=Falco1999/&gt;&lt;ref name=Kresnak2008/&gt;&lt;ref name=&quot;Brief History of the Marque: Hildebrand &amp; Wolfmuller&quot;&gt;{{cite web |title=Brief History of the Marque: Hildebrand &amp; Wolfmuller |work=Hildebrand &amp; Wolfmuller Motorad, European Motorcycle Universe |url=http://www.cybermotorcycle.com/euro/brands/hildebrand_wolfmuller.htm |accessdate=28 June 2007}}&lt;/ref&gt; ලෙස හදුන්වන ලදි.
එංගලන්තයේ කවෙන්ට්‍රිහි පිහිටි &quot;එක්ස්සෙල්සියර් මෝටර් සමාගම&quot;  1896දී ඔවුන්ගේ පළමු යතුරුපැදිය නිපදවන ලදි. එක්සත් රාජධානියේ නිපදවූ පළමු යතුරුපැදිය වූයේ චාර්ල්ස් මෙට්ස් විසින් වොල්තම්හි පිහිටි ඔහුගේ &quot;මැසචුසෙට්ස්&quot; කර්මාන්තශාලාවේ 1898දී  නිපදවූ &quot;ඔරියන්ට්-ඇස්ටර්&quot; යතුරුපදියයි.

යතුරුපැදි ඉතිහාසයේ මුල් යුගයෙහි පාපැදි නිර්මාණ කරුවන් තම නිර්මාණ වලට නව අන්‍තර් දහන එන්ජිමක් භාවිතා කලහ. එයට ප්‍රධානතම හේතුව වන්නේ එන්ජින් පාපැදි භාවිතය අවම වීමත් එන්ජිම් භාවිතය වඩාත් කාර්යක්ෂම වීමත්ය. 19 වන සියවසෙහි යතුරුපැදි නිර්මාණය කිරීමට මූලිකත්වය ගත් බොහෝ නව නිපැයුම් කරුවන් වෙනත් නිර්මාණ කිරීම සඳහා යොමුවිය, උදාහරණයක් ලෙස ඩයිම්ලර් සහ රෝපර් යන නිර්මාණකරුවන්  මෝටර් රථ නිපදවීම සඳහා යොමු විය.

19 වන සියවසෙහි නිමවට ආසන්න වන විට මහා පරිමාණ වශයෙන් යතුරුපැදි නිෂ්පාදනය කිරීමේ  ව්‍යාපාර ස්ථාපනය විය.1898 වසරේ එංගලන්තයේ දී ට්‍රම්ප් නම් යතුරුපැදි සමාගමක්  සිය යතුරුපැදි නිෂ්පාදනය ආරම්භ කරන ලදි.1903  වර්ෂය වන විට ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදන ධාරිතවය  යතුරුපැදි 500ක් පමණ විය. රෝයල් එන්ෆීල්ඩ්,නෝර්ටන් සහ  බර්මින්හැම් ස්මෝල් ආම්ස් යන අනෙකුත් යතුරුපැදි නිෂ්පාදන සමාගම් පිළිවෙලින් 1899,1902 සහ1910 යන වර්ෂ වලදී පිහිටවන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bikes4sale.in/wp/756/history-of-motorbikes/|title=History of Motorbikes}}&lt;/ref&gt; ඉන්දියන් යතුරුපැදි සමාගම පිහිටවා වසර දෙකකට පසු  හාලි ඩේවිඩ්සන් සමාගම පිහිටවන ලදි.පළමු ලෝක  යුද්ධය පැතිර යාමත් සමග ලෝකයේ විශාලත්ම යතුරුපැදි නිෂ්පාදකයා වීමට ඉන්දියන් සමාගම සමත් විය,ඒ වන විට ඔවුන්&lt;ref&gt;{{Cite book |authorlink= Mick Walker (motorcycling) |last= Walker |first=Mick |year= 2006 |title=Motorcycle: Evolution, Design, Passion |publisher=JHU Press |isbn= 978-0-8018-8530-3 |url=https://books.google.com/?id=AHSlknpjrgAC&amp;pg=PA66&amp;dq=Indian+largest#v=onepage&amp;q= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |publisher=The AMA Motorcycle Hall of Fame Museum |title=George Hendee |url=http://www.motorcyclemuseum.org/halloffame/detail.aspx?RacerID=68&amp;lpos=-410px&amp;letter=H&amp;txtFname=&amp;rblFname=S&amp;txtLname=&amp;rblLname=S&amp;discipline=0 |accessdate=8 August 2009 }}&lt;/ref&gt; වසරකට යතුරුපැදි 20,000 ඉක්මවා නිපදවීමට සමත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Youngblood |first=Ed |title=The Rise and Fall |periodical=American Motorcyclist |date=June 2001 |url=https://books.google.com/books?id=FPsDAAAAMBAJ&amp;pg=PA30&amp;dq=20,000 |volume= 55 |issue=6 |publisher=American Motorcyclist Assoc}}&lt;/ref&gt;

[[ගොනුව:Triumph_1922_H_1.jpg|thumb|ට්‍රයම්ෆ් යතුරුපැදියේ එච් මාදිලිය,යුධ කටයුතු සදහා වැඩි වශෙයන් නිපදවන ලදි&lt;br&gt;
]]
පළමු ලෝක යුධ සමයේදී ඉදිරිපෙළ යුධභටයන් සමග කාර්යක්‍ෂම සන්නිවේදන කටයුතු සැපයීමට යතුරුපැදි යොදාගත් නිසා යතුරුපැදි නිෂ්පාදනය ඉතා විශාල ලෙස ඉහල යන ලදී. හමුදා පොලිසියේ නැවත සලකාබැලීමක් සහ කාර්යයක් ලෙස අශ්වයින් මගින් පණිවුඩ ගෙන ගිය පණිවුඩකරුවන් ඉටුකළ සේවය යතුරුපැදි මගින් පණිවුඩ ගෙනයන්නන් විසින් ඉටු කරන ලදි. යුධ සමය අවසන් වන විට ඇමෙරිකානු &quot;හාලි ඩේවිඩ්සන්&quot; සමාගම ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදන වලින් 50% ට වැඩි ප්‍රමාණයක් යුධ අවශ්‍යතාවයන් සදහා සපයන ලදි. බ්‍රිතාන්‍ය සමාගමක් වන &quot;ට්‍රයම්ෆ්&quot; සමාගම විසින් මිත්‍ර හමුදා සදහා &quot;ට්‍රයම්ෆ් එච්&quot; මාදිලියෙන් යතුරුපැදි 30,000කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සපයන ලදි. එම යතුරුපැදියේ එංජින් ධාරිතාවය 499සීසී වූ අතර එය වායු සිසිලනය සහිත සිව්පහර තනි සිලින්ඩර එංජිමක් විය. තවද එය ලීවර(පැඩල්) රහිත පළමු ට්‍රයම්ෆ් යතුරුපැදිය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.triumph1.com/triumph_history.htm|title=Triumph history|accessdate=20 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080908002718/http://www.triumph1.com/triumph_history.htm|archivedate=8 September 2008 }}&lt;/ref&gt;
මෙම එච් මාදිලිය පළමුවන &quot;නවීන යතුරුපැදිය&quot; බවට බොහෝ දෙනා විසින් හදුන්වනු ලැබීය. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.motorcycle-usa.com/689/2598/Motorcycle-Article/Triumph-Motorcycle-History.aspx|title=Triumph Motorcycle History}}&lt;/ref&gt;එය 1915දී හදුන්වාදෙනු ලැබූ අතර එය 550සීසී ධාරිතාවක් ඇති පැති කපාට සහිත සිව්පහර එංජිමකින් සමන්විත වූ වේග තුනක යතුරුපැදියකි. මෙම යතුරුපැදිය &quot;ට්‍රස්ටි ට්‍රයම්ෆ්&quot; යන නමින් එය භාවිත කරන්නන් අතර ඉතාමත් ජනප්‍රිය විය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Triumph Motorcycles timeline|url=http://www.ianchadwick.com/motorcycles/triumph/time01.html|author=Ian Chadwick}}&lt;/ref&gt;

=== යුද්ධයට පසු කාලය ===
[[ගොනුව:ZweiRadMuseumNSU_NSU-SportMax_1955.JPG|වම|thumb|එන්එස්යූ ස්පෝර්ට්මැක්ස් අනාකුල හැඩති යතුරුපැදිය,1955 ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රික්ස් සීසන් හි 250සීසී කාණ්ඩයේ ජයග්‍රාහකයා ]]
වසර 1920 වන විට රටවල් 67ක් දක්වා තම නිෂ්පාදන බෙදාහරින ලද හාලි ඩේවිඩ්සන් සමාගම ලොව විශාලතම යතුරුපැදි නිශ්පාදකයා&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pcmotors.com/harley.html|title=History of Harley-Davidson Motor Company}}&lt;/ref&gt; බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=HOG WILD; U of T professor Brendan Calder is one of the legions of baby boomers who have helped to ensure the success of the Harley-Davidson brand name, not to mention its bottom line. |first=Sharda |last=Prashad |periodical=Toronto Star |location=Toronto, Ont. |date=16 April 2006 |page=A.16 |url=http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/doc/438968474.html?FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=&amp;author=&amp;pub=&amp;edition=&amp;startpage=&amp;desc= |access-date=6 March 2017 |archive-date=30 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630220939/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/doc/438968474.html?FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=&amp;author=&amp;pub=&amp;edition=&amp;startpage=&amp;desc= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Harley-Davidson at 100 |first=Jeremy |last=Cato |periodical=The Vancouver Sun |location=Vancouver, B.C. |date=8 August 2003 |page=E.1.Fro }}&lt;/ref&gt; 20 වන දශකයේ අගභාගය වන විට ජර්මනියේ ඩීකේඩබ්ලිව් සමාගම ලොව විශාලතම යතුරුපැදි නිෂ්පාදකයා බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vance |first=Bill |url=http://www.autos.ca/classic-cars/motoring-memories-dkw-auto-union-1928-1966/ |work=Canadian Driver |title=Motoring Memories: DKW/Auto Union, 1928–1966 |date=24 April 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=de Cet |first=Mirco |year=2002 |title=The illustrated directory of motorcycles |publisher=MotorBooks/MBI Publishing Company |isbn=978-0-7603-1417-3 |url=https://books.google.com/?id=wNzyIcw2vxoC |page=128 }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |authorlink= Mick Walker (motorcycling) |last=Walker |first=Mick |title=Mick Walker's German Racing Motorcycles |publisher=Redline Books |year=1999 |isbn= 978-0-9531311-2-9 |page=61 |url=https://books.google.com/?id=t5StUPaN3jkC&amp;pg=PA61 }}&lt;/ref&gt; 1950දී &quot;1955 ග්‍රෑන්ඩ් ප්රික්ස් සීසන්&quot; හි 250සීසී කාණ්ඩයේ ජයග්‍රාහකයා බවට &quot;එන්එස්යූ අනාකුලිත ස්පෝර්ට්මැක්ස්&quot; යතුරුපැදිය පත්වීමත් සමග අනාකුල හැඩ ඇති යතුරුපැදි නිපදවීම සීග්‍රයෙන් ඉහළ ගිය අතර යතුරුපැදි සැලසු වලද රැඩිකල් ලෙස වෙනසක් ඇති විය. යතුරුපැදි සදහා රැඩිකල් වෙනස්කම් සිදුකිරීම මගින් මෙම විකසනයේ පෙරටුගාමීන් බවට &quot;එන්එස්යූ&quot; සහ &quot;මොටෝ ගසි&quot; පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book| title=Exotic Motorcycles |first= Vic |last= Willoughby |publisher= Osprey Publishing, Ltd |location= London |year= 1982 |isbn= 0-85045-322-4}}&lt;/ref&gt; &quot;එන්එස්යූ&quot; සමාගම විසින් ඉතා දියුණු සැලසුම් නිපදවූ නමුත් 1954-1956 කාලය තුල එන්එස්යූ යතුරුපැදි ධාවකයන් මරණයට පත්වීමත් සමග තවදුරටත් සැලසුම් දියුණු කිරීම අත්හරින ලදි. &quot;මොටෝ ගසි&quot; සමාගම මගින් තරගකාරී ධාවන යතුරුපැදි නිපදවූ අතර 1957දී බොහොමයක් &quot;ග්‍රෑන්ඩ් ප්රික්ස්&quot; තරග ඔවුන්ගේ අනාකුල යතුරුපැදි මගින් ජයග්‍රහණය කරන ලදි. ඊට පසු වසර, 1958 දී ආරක්‍ෂිත ක්‍රියාමාර්ගයක් ලෙස සම්පුර්ණන්ම සංවෘත ආරක්‍ෂිත සැකිල්ල තහනම් කරන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.motorsportmemorial.org/focus.php?db=ms&amp;n=1418 |work= Motorsport Memorial |title= Rupert Hollaus |accessdate=3 April 2008}}&lt;/ref&gt;
 1950දී නැගෙනහිර ජර්මනියේ වෝල්ටර් කාඩන්ගේ එන්ජිම නිපදවීමේ අර්ධ ප්‍රතිපලයක් ලෙස 1960 දශකයේ සිට 1990 දශකය දක්වා කුඩා දෙපහර යතුරුපැදි ලොව පුරා ජනප්‍රිය විය.&lt;ref name=&quot;Motocross goes International, 1947 through 1965&quot;&gt;{{cite web |title=Motocross goes International, 1947 through 1965 |author=Ed Youngblood |work=The History of Motocross, Part Two, Motorcycle Hall of Fame Museum |url=http://www.motorcyclemuseum.org/exhibits/mx/history2.asp |accessdate=29 June 2007}}&lt;/ref&gt;

=== වර්තමානය ===
[[ගොනුව:Yamaha YZF-R1 (2) (MSP15).JPG|thumb|[[යමහා මෝටර් සමාගම|යමහා]] YZF-R1]]
21වන සියවසේදී යතුරුපැදි නිෂ්පාදනය ප්‍රධාන වශයෙන් බලපවත්වන්නේ චීන යතුරුපැදි කර්මාන්තය සහ ජපන් යතුරුපැදි නිෂ්පාදන සමාගම් විසිනි. ඉහල ධාරිතාවයකින් යුතු යතුරුපැදි වලට අමතරව වඩා වැඩි වෙළදපොලක් කුඩා ධාරිතාවයක් සහිත(300සීසී වලට වඩා අඩු) යතුරුපැදි වලට ඇති අතර ඒවා චීනය සහ ජපානය මගින් ආසියානු සහ අප්‍රිකානු රටවල් ඉලක්ක කර නිපදවනු ලබයි.
උදාහරණයක් ලෙස මෙතෙක්කල් වැඩිම විකිණීමක් වාර්තා වූ, ජපානය නිපදවන &quot;හොන්ඩා සුපර් කබ්&quot; යතුරුපැදිය දැක්විය හැක.එම ප්‍රමාණය 2008 අප්‍රියෙල් වන විට මිලියන 60ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.wired.com/2008/05/honda-sells-its/ |title=Honda Sells Its 60 Millionth –  Yes, Millionth –  Super Cub |work=Autopia |publisher=Wired |date=23 May 2008 |accessdate=28 January 2010 |last=Squatriglia |first=Chuck }}&lt;/ref&gt; නමුත් අද වන විට ලොව විශාලතම යතුරුපැදි නිෂ්පාදකයන් වන ඉන්දියානු &quot;හීරෝ මොටෝ කොර්ප්&quot; එම ස්ථානය හිමි කර ගෙන සිටියි. අද වනවිට එම සමාගමේ &quot;ස්ප්ලේන්ඩර්&quot; යතුරුපැදිය මිලියන 8.5 ඉක්මවා විකිණී අවසන්ය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hero Honda splendor sells more than 8.5 million units |url=http://www.indiacar.net/news/n60044.htm |publisher=indiacar.net |accessdate=10 August 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221200612/http://www.indiacar.net/news/n60044.htm |archivedate=21 February 2008 }}&lt;/ref&gt;  වෙනත් නිෂ්පාදකයන් ලෙස &quot;බජාජ්&quot; සහ &quot;ටීවීඑස් මෝටර්ස්&quot; දැක්විය හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|last=O'Malley Greenburg |first=Zack |url=http://www.forbes.com/2007/08/05/india-autos-cheapest-oped-cz_zog_0813indiaauto.html |title=World's Cheapest Car |publisher=Forbes |date=13 August 2007 |accessdate=28 January 2010}}&lt;/ref&gt;

== තාක්‍ෂණික අංශ ==
[[ගොනුව:1997SuzukiGS500E-001.jpg|thumb|පැහැදිලිව පෙනෙන රාමුවක් සහිත සුසුකි ජීඑස්500 යතුරුපැදිය]]

=== ගොඩනැගීම ===
 
යතුරුපැදි නිර්මාණය ලෙස එයට කාර්ය සාධනය, පිරිවැය සහ සෞන්දර්යාත්මක අලංකාරය ලබාදෙන ඉංජිනේරු විද්‍යාව, නිෂ්පාදනය, කොටස් සහ වෙනත් පද්ධති එකලස් කිරීම දැක්විය හැක. අවස්ථා කිහිපයක දී හැරෙන්නට, මහා පරිමාණයෙන් සකස්කරන නවීන යතුරුපැදි ඉදිකිරීමට වානේ හෝ ඇලුමිනියම් රාමුව, ඉදිරිපස රෝද දරාසිටින ටෙලෙස්කෝප් කරුව(ෆෝක් අත), සහ තැටි තිරිංග සම්මත කර තිබේ. අලංකරණය හෝ කාර්ය සාධනය උදෙසා සැලසුම් කරන අනෙකුත් අංග අවශ්‍යතාව මත එකතු කරනු ලබයි. පෙට්‍රල් වලින් බලගැන්වෙන එන්ජිමක් සාමාන්‍යයෙන් සිලින්ඩර එකත් හතරත් අතර ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වන අතර වේග 5ක් හෝ 6කින් සමන්විත වන වෙයි. එහි ස්වින් ආමයට සවි කළ පසුපස රෝදය දම්වැලක් මගින් කරකවනු ලබයි.

=== ඉන්ධන පිරිමැස්ම ===
යතුරුපැදියක ඉන්ධන පිරිමැස්ම, එන්ජිම විස්ථාපනය සහ පෙළ ගැන්වීම&lt;ref name=&quot;Motorcycle Fuel Consumption &amp; Real World Performance Guide&quot;&gt;{{cite web |title = Motorcycle Fuel Consumption &amp; Real World Performance Guide |work= MFC Website |url = http://www.motorcyclefuelconsumption.com/ |accessdate =13 June 2008}}&lt;/ref&gt; මත ඉතා විශාල ලෙස වෙනස් වෙයි. එය හොන්ඩා &quot;වීටීආර් හි කි.මී.100ක් ගමන් කිරීමට අවශ්‍ය ඉන්ධන ලීටර 8.1ක් වන අතර&lt;ref name=&quot;Total Motorcycle Fuel Economy Guide&quot;&gt;{{cite web |title = Total Motorcycle Fuel Economy Guide |work= Total Motorcycle Website |url = http://www.totalmotorcycle.com/MotorcycleFuelEconomyGuide/index.htm |accessdate =14 August 2006}}&lt;/ref&gt; &quot;වෙරුකි නයිට්‍රෝ&quot; 50සීසී ස්කුටරයට එම ප්‍රමාණය ලීටර 2.2ක් විය.&lt;ref name=&quot;Verucci Gas Scooters&quot;&gt;{{cite web |title = Verucci Gas Scooters |work=Gekgo Worldwide, www.gekgo.com |url = http://www.gekgo.com/verucci-gas-scooters.html |accessdate =15 August 2006}}&lt;/ref&gt; විශේෂයෙන්ම නිපදවන ලද &quot;මට්සු මට්සුසාවා හොන්ඩා එක්ස්එල් 125&quot; යතුරුපැදියට එම අගය ලීටර 0.5ක් විය.&lt;ref name=&quot;Doing More with Less Energy&quot;&gt;{{cite web |last=Vetter|first=Craig|authorlink=Craig Vetter|title=Doing More with Less Energy |work = The Craig Vetter Fuel Economy Contests –  1980 through 1985 |url = http://www.craigvetter.com/pages/470MPG/470MPG%20Main.html |accessdate =15 August 2006}}&lt;/ref&gt; කුඩා ප්‍රමාණයේ ධාරිතාවයක් සහිත යතුරුපැදි වල ඉතා ඉහල ඉන්ධන පිරිමැස්මක් දක්නට ලැබේ. 1950 දශකයේදී ඉන්ධන හිගය දැඩි ලෙස බලපෑ බ්‍රිතාන්‍ය සහ වෙනත් වන්වර්ධනය වෙමින් පැවතුණ රටවල්වල වාහන වෙලදපොල තුල යතුරුපැදිය ඉතාමත් ඉහල කොටස් ප්‍රමාණයක් හිමිකරගන්නා ලදි.

==== විදුලියෙන් ධාවනය වන යතුරුපැදි ====
විදුලි යතුරු පැදි ඉතා ඉහළ ඉන්ධන පිරිමැස්මක් ලබා දෙයි. මෙම යතුරුපැදි විදුලි මෝටරයකින් ධාවනයවන ශබ්දය අවම, ශුන්‍ය වායු විමෝචනයක් ඇති රථ වේ. බැටරි තාක්ණය අනුව ක්‍රියාත්මක වන සිමාව සහ උපරිම වේගය සීමා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solomotoparts.com/blog/?p=3050957472978646094 |title=Electric Motorcycles |publisher=Solo Moto |accessdate=15 May 2016 }}&lt;/ref&gt; විදුලි ධාවන පද්ධතියේ කාර්ය සාධනය වැඩිදියුණු කිරීම සදහා ඉන්ධන කෝෂ සහ පෙට්‍රල්-විදුලිය දෙමුහුම් මාදිලි, ප්‍රවර්ධනය වෙමින් පවතී.

=== විශ්වසනීයත්වය ===
2013 වසරේ ඇමෙරිකානු &quot;කන්සියුමර් රිපොර්ට්ස්&quot; සගරා පාටකයින් 4424ක් යොදාගෙන සිදුකල සමීක්ෂණයකට අනුව 2009 වසරේ සිට 2012 වසර දක්වා කාලය තුල යතුරුපැදි 4680ක් මිලදී ගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;ConsumerReports2013&quot; /&gt; යතුරුපැදි සම්බන්ධ ප්‍රධාන පොදු ගැටළු ලෙස උපාංග, තිරිංග, විදුලිය සම්බන්ධ (ස්ටාටර්, ආරෝපණය, ජ්වලනය), ඉන්ධන පද්ධති දැක්විය හැකි අතර යතුරුපැදි මාදිලි හා සම්බන්ධ වඩාත් විශාල ගැටළු ලෙස සංචාරය, මාර්ගයෙන් පිටත/ද්විත්ව ක්‍රීඩාව, ක්රිඩාමය සංචාර හැදින්විය හැක. &lt;ref name=&quot;ConsumerReports2013&quot; /&gt; මගී ප්‍රවාහනය සම්බන්ධයෙන් විශ්වසනීය තොරතුරු සැපයුවද සමීක්ෂණයකදී සන්ඛ්‍යානමය වශයෙන් නිගමනයක් ලබාගැනීමට ප්‍රමාණවත් ක්‍රීඩා යතුරුපැදි නොමැති විය. &lt;ref name=&quot;ConsumerReports2013&quot; /&gt; සංචාර, ත්‍රාසජනක සංචාර/ද්විත්ව ක්‍රීඩා සහ ක්‍රීඩා සංචාර යතුරුපැදි වලට සම්බන්ධ උපාංග වන ආරක්‍ෂක සැකිල්ල, ලගේජ්, සහයක ආලෝකය යනාදියෙන් ඉහත ප්‍රථිපල විස්තර කළ හැක. &lt;ref name=&quot;Bartlett2013&quot; /&gt; ශීත කාලය තුල අනිසි ලෙස ගබඩා කිරීම නිසා ඉන්ධන පද්ධතිය සම්බන්ධ ගැටළු ඇතිවන අතර දුර්වල නඩත්තුව නිසා තිරිංග පිළිබද ගැටළු ඇතිවේ.&lt;ref name=&quot;ConsumerReports2013&quot; /&gt;  සමීක්ෂණයකදී ලබාගත් දත්ත අනුව හොන්ඩා, කවසාකි සහ යමහා යතුරුපැදි 11%-14% අතර අලුත්වැඩියාවන් වලට ලක්වන බවත්  &lt;ref name=&quot;ConsumerReports2013&quot; /&gt; හාලි ඩේවිඩ්සන් සහ බීඑම්ඩබ්ලිව් යතුරුපැදි පිලිවෙලින් 24% ක් සහ 30%ක අලුත්වැඩියාවන් වලට ලක්වන බවත් හෙළි වී ඇත.&lt;ref name=&quot;ConsumerReports2013&quot; /&gt; සමීක්ෂණයට ප්‍රමාණවත් ට්‍රයම්ෆ් සහ සුසුකි යතුරුපැදි නොමැති වුවත් අනෙකුත් ජපන් යතුරුපැදි වර්ග තුන හා සංසන්දනය කරන විට විශ්වසනීයත්වය අතින් වඩාත් සුදුසු යතුරුපැදිය ලෙස සුසුකි යතුරුපැදියත් හාලි ඩේවිඩ්සන් හා බීඑම්ඩබ්ලිව් සමග සංසන්දනය කරන විට ට්‍රයම්ෆ් යතුරුපැදියත් හැදින්විය හැක. යතුරුපැදි අලුත්වැඩියාවන් වලින් 3/4ක් ඇමෙරිකානු ඩොලර් 200ට වඩා අඩු බවත් 2/3ක් අලුත්වැඩියාවන් දින දෙකකට වඩා අඩු කාලයකින් සිදුකල හැකි බවත් සමීක්ෂණයකදී අනාවරණය වී ඇත. හිමිකරු තෘප්තිය සලකා බැලීමේදී හාලි ඩේවිඩ්සන් සහ බීඑම්ඩබ්ලිව් මාදිලි ප්‍රමුඛස්ථානය හිමිකරගත් අතර ඔවුන් අතරින් 3/4ක පිරිසක් එම මදිලියම නැවත මිලදී ගැනීමට කැමැත්තක් දක්වන බවත් හෙළිවිය. එම මාදිලියම නැවත මිලදීගැනීමට හොන්ඩා, කවසාකි සහ යමහා යතුරුපැදි හිමිකරුවන් පිලිවෙලින් 72%, 60% සහ 63%ක කැමැත්තක් දක්වන බවද අනාවරණය විය.&lt;ref name=&quot;ConsumerReports2013&quot; /&gt;

=== ගතිකත්වයන් ===
[[ගොනුව:Motorcycle_racing.jpg|thumb|ධාවන යතුරුපැදි වංගුවක් නමන ආකාරය&lt;br&gt;
]]
විවිධාකාර යතුරුපැදි වලට විවිධාකාර ගතිකත්වයන් ඇති අතර එම ගතිකත්වයන් වෙනස් අවස්ථාවලට උචිත වන ලෙසට යතුරුපැදිය ක්‍රියා කරවීමට බලපායි. උදාහරණයක් ලෙස, වඩා විශාල රෝද අතුරක් ඇති යතුරුපැදි බාධක වලදී වැඩි ස්‌ථාවරතාවක් සපයනු ලබයි. යතුරුපැදි හැසිරවීමේදී උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: අනීතික &lt;ref&gt; ටැගය; පෙළ විරහිත ආශ්‍රේය සඳහා නමක් තිබිය යුතුය යතුරුපැදි ටයර මහත් බලපෑමක් ඇතිකරයි.&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;/ref&gt;

යතුරුපැදියක්වංගුවකින් ගමන් කිරීමේදී එය නැමීමකට ලක්කළ යුතු වන අතර මෙම නැමීමට පොළඹවන ක්‍රියාව &quot;ප්‍රථිකූල සිසෑරවිම&quot; ලෙස හදුන්වයි. මෙහිදී ධාවකයා විසින් හැඩලය වංගුවට විරුද්ධ දිශාවට ක්‍ෂණික සිසෑරවිමක් සිදුකරයි.
&lt;ref name=&quot;Steering in bicycles and motorcycles&quot;&gt;{{cite journal|journal=American Journal of Physics|volume=68|issue=7|pages=654–59|date=July 2000|author=Joel Fajans|title=Steering in bicycles and motorcycles|url=http://socrates.berkeley.edu/~fajans/pub/pdffiles/SteerBikeAJP.PDF|doi=10.1119/1.19504|format=PDF|accessdate=4 August 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hurt&quot;&gt;{{Cite journal|author=Dr. Hugh H. Hurt, PhD.|publisher=U.S. Department of Transportation, NHTSA|title=Motorcycle Accident Cause Factors and Identification of Countermeasures, Volume 1: Technical Report, Hurt, H.H., Ouellet, J.V. and Thom, D.R., Traffic Safety Center, University of Southern California, Los Angeles, California 90007, Contract No. DOT HS-5-01160|date=January 1981|url=http://isddc.dot.gov/OLPFiles/NHTSA/013695.pdf|access-date=2017-03-06|archive-date=2014-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140823225106/http://isddc.dot.gov/OLPFiles/NHTSA/013695.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Crouch|first=Tom D.|title=The Bishop's Boys|year=1989|publisher=W. W. Norton|location=New York|isbn=0-393-30695-X|url=https://books.google.com/?id=ytw11Bmxcz8C&amp;pg=PA170|page=170}}&lt;/ref&gt;


කෙටි රෝද අතුරක් සහිත යතුරුපැදි වල අනෙක් රෝදය මාර්ගයෙන් ඉහලට එසවීමට ප්‍රමාණවත් අවස්ථිතියක් පසුපස රෝදයටද, ප්‍රමාණවත් නැවැත්වීමේ බලයක් ඉදිරි රෝදයටද ඇති කළ හැක.


=== අමතර උපාංග ===
කර්මාන්තශාලාව තුළදී හෝ පිටතදී විවිධ ලක්‍ෂණ සහ උපාංග යතුරුපැදි වලට එකතු කරනු ලබයි. මෙම උපාංග යතුරුපැදියේ බාහිර ස්වරුපය, ආරක්ෂාව, කාර්ය සාධනය, සුව පහසුව ඉහල දැමීම උදෙසා අයිතිකරු විසින් (ජංගම ඉලෙක්ට්‍රොනික කොටස් වල සිට සයිඩ්කාර් හෝ ට්‍රේලර් දක්වා) තෝරාගනු ලබයි.

== ආරක්‍ෂාව ==
මෝටර් රථ, ට්‍රක් රථ, බස් රථ වලට වඩා ඉහල මාරක රියඅනතුරු වලට ලක්වීමේ සම්භාවිතාවක් යතුරුපැදි වලට ඇත. 2005 වර්ෂය සදහා ඇමෙරිකානු ප්‍රවාහන දෙපාර්තමේන්තුවේ දත්ත, මරණ විශ්ලේෂණ වාර්තාකරණ ක්රමවේදයට අනුව ලියාපදිංචි කළ මෝටර් රථ 100,000කට 18.62ක මාරක අනතුරු ප්‍රමාණයක් වාර්තා වී ඇති අතර එම අගය යතුරුපැදි සදහා 75.19ක අගයක් ගනී. එය මෝටර් රථ වලට වඩා 4 ගුණයකින් ඉහළ අගයකි.&lt;ref name=&quot;FARS trends&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[United States Department of Transportation]]|work=[[Fatality Analysis Reporting System]]|title=Vehicles Involved in Fatal Crashes, 1994–2011 –  State: USA|url=http://www-fars.nhtsa.dot.gov/Trends/TrendsGeneral.aspx|accessdate=18 May 2014}}&lt;/ref&gt;

එම දත්ත වලටම අනුව ධාවනය කරන සැතපුම් මිලියන 100කට මාරක මෝටර් රථ අනතුරු 1.56ක් සිදු වී ඇති අතර යතරුපැදි සදහා එම අගය 43.47කි. එම අගය මෝටර් රථවල මෙන් 28 ගුණයකි. තවද 1990 දශකයේ අවසානය වන විට යතුරුපැදි අනතුරු හදුනගතහැකි ලෙස ඉහල ගෙස් ඇති අතර මෝටර් රථ අනතුරු පහල ගොස් ඇත.  
[[ගොනුව:Modular-helmet.jpg|වම|thumb|හෙල්මටයක් පැළදීම මගින් යතුරු පැදි අනතුරකින් මරණය හෝ හිස තුවාල වීමේ අවදානම අවම කළ හැක ]]
එක්සත් ජනපදය තුල යතුරු පැදි අනතුරු ඇතිවීමේ වඩාත් පොදු හේතුව ලෙස මාර්ග නීති උල්ලංඝනය කරමින් යතුරුපදිකරුවෙකු ඉදිරියෙන් ගමන් කිරීම බව හෙළිවී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|date=1981|title=MOTORCYCLE ACCIDENT CAUSE FACTORS AND IDENTIFICATION OF COUNTERMEASURES VOLUME I: TECHNICAL REPORT, Traffic Safety Center - University of Southern California|url=http://isddc.dot.gov/OLPFiles/NHTSA/013695.pdf|page=416}}&lt;/ref&gt; මෙය &quot;SMIDSY&quot;  ලෙස හදුන්වන අතර එහි දිගු අර්ථය &quot;සමාවන්න මිතුර, මම ඔබ දුටුවේ නැත&quot; වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 'sorry mate I didn't see you' campaign|work=South Gloucestershire Council|url=http://www.southglos.gov.uk/TransportandRoads/Motorcycling/SorryMateIDidntSeeYou/|accessdate=21 May 2008}}&lt;/ref&gt; මනා පුහුණුව, අනෙකුත් වාහන පිළිබද අවධානය වැඩි වශයෙන් යොමු කිරීම, වේග සිමා ඉක්මවා නොයාම සහ මත්පැන් සහ අනෙකුත් මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතා කර යතුරුපැදි පැදවීමෙන් වැලකීම මගින් මම ආකාරයේ අනතුරු වලක්වාගත හැක.&lt;ref&gt;{{citation|publisher=[[Motorcycle Safety Foundation]]|title=Quick Tips: General guidelines for riding a motorcycle safely|accessdate=13 June 2012|date=October 2006|url=http://msf-usa.org/downloads/If_you_ride_a_motorcycle.pdf}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් රාජධානිය තුළ යතුරු පැදි ආරක්ෂාව වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා මූලික යතුරු පැදි බලපත්රයක් ලබා ගැනීමට උසස් පුහුණුවක් ලබාදීමට කැප වූ විවිධ සංවිධාන ඇත. මෙම ආයතන ලෙස  අනතුරු වැලැක්වීමේ රාජකීය සංගමය (ආර්ඕඑස්පීඒ) සහ උසස් රථවාහන පදවන්නන්ගේ ආයතනය (අයිඒඑම්) දැක්විය හැක. වැඩි පෞද්ගලික ආරක්ෂාවක් ඇති මෙම උසස් සුදුසුකම් සහිත යතුරු පැදි ධාවකයින් විසින් ගෙවිය යුතු අඩු රක්ෂණ ගාස්තු අවම වීම වාසි ගෙන දෙයි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://think.direct.gov.uk/motorcycle-training.html|title=Motorcycling : THINK! : Roadsafety|website=think.direct.gov.uk|access-date=2016-06-01}}&lt;/ref&gt;

දකුණු අප්රිකාවේ, &quot;තින්ක් බයික්&quot; ව්‍යාපාරය  රටේ මාර්ග යතුරු පැදි ආරක්ෂාව සහ යතුරු පැදි පිළිබඳ දැනුවත් කිරීමට කැප වී සිටී. ගොටෙන්ග් පළාතේ ප්‍රබල ලෙස ක්‍රියාත්මක වන මෙම ව්‍යාපාරය, බස්නාහිර කේප්, ක්වාසුලු නටාල් සහ නිදහස් රාජ්‍යයද නියෝජනය කරයි. වාර්ෂික යතුරු පැදි ධාවනය සහ යතුරුපැදි තාරග වැනි වෙනත් බොහෝ ව්යාපෘති වල සම්බන්ධවන පුහුණුව ලත් නිලධාරීන් බොහෝ පිරිසක් යට සම්බන්ධව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thinkbike.co.za/2012/index.php/about-us|title=About Think Bike|publisher=[[Think Bike]]|accessdate=21 March 2010}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Action-w.jpg|thumb|නවකයන් සඳහා එම්එස්එෆ් ධාවන පාඨමාලාව]]
එක්සත් ජනපදය පුරා ඇති  රාජ්‍ය ආයතන වල සිට ලාභ නොලබන සංවිධාන දක්වා සංවිධාන විසින් යතුරු පැදි ආරක්ෂාව සම්බන්ධ අධ්‍යාපනය ලබා දේ. ඔරෙගන් සහ ඉඩහෝ විසින් ඔවුන්ගේම පාටමලාවන් සැලසුම් කර ඇති අතර බොහෝ රාජ්‍යයන් යතුරුපැදි ආරක්ෂා පදනම සැලසුම් කළ පාටමලාවන් භාවිත කරයි. සියලුම පුහුණු වැඩසටහන් වලට මූලික රයිඩර් පාඨමාලා, අතරමැදි රයිඩර් පාඨමාලා හා උසස් රයිඩර් පාඨමාලා ඇතුළත් වේ.

2010 වසරේ සිට අයර්ලන්තය,&lt;ref&gt;{{cite web |title=GDL rollout |work= |publisher=Road Safety Association of Ireland |date= |url=http://www.rsa.ie/en/RSA/Learner-Drivers/Driver-Training/Graduated-Driver-Licensing/GDL-rollout |accessdate=2015-08-15 }}&lt;/ref&gt; එක්සත් රාජධානිය සහ සමහර ඔස්ට්‍රේලියානු ප්‍රදේශවල&lt;ref name=&quot;Learner riders licence&quot;&gt;{{cite web |title=Learner riders licence |work=Motorcycle Rider Training Scheme, Roads and Traffic Authority, NSW |url=http://163.189.217.150/licensing/tests/motorcycleridertrainingscheme/learnerriderslicence.html |accessdate=16 May 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Learner Licence&quot;&gt;{{cite web |title=Learner Licence |work=Road Transport Information Management, www.rego.act.gov.au |url=http://www.rego.act.gov.au/licensing/licencelearner.htm |accessdate=16 May 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TAS Learner Licence&quot;&gt;{{cite web |title= TAS Learner Licence |work=Department of Infrastructure, Energy and Resources |url=http://www.transport.tas.gov.au/licence_information |accessdate=13 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Motorcyclist Education Training And Licensing (METAL)&quot;&gt;{{cite web|title=Motorcyclist Education Training And Licensing (METAL) |work=Northern Territory Department of Planning and Infrastructure, www.ipe.nt.gov.au |url=http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/mvr/licensing/metal.html |accessdate=16 May 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070507002029/http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/mvr/licensing/metal.html |archivedate=7 May 2007 }}&lt;/ref&gt; පොදු මංමාවත් වල ධාවනය කිරීමට අවශ්‍ය රියදුරු බලපත්රයක් නිකුත් කිරීමට පෙර මූලික යතුරුපැදි පැදවීමේ පුහුණු පාඨමාලාව සම්පූර්ණ කිරීම අනිවාර්ය වේ.

කැනඩාවේ, යතුරු පැදි ධාවනය පුහුණුවීම ක්විබෙක් හා මැනිටෝබා වල පමණක් අනිවාර්ය වන නමුත් සියලු පළාත් සහ ප්‍රදේශවල නව රියදුරන් අත්දැකීම් ලබාගන්නා තෙක් සීමා පනවන රියදුරු බලපත්‍ර උපාධි වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක වේ. යතුරුපැදි ආරක්‍ෂක පාඨමාලාව සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා අවශ්‍ය සුදුසුකම් පළාත් අනුව වෙනස් වේ. ලාභ නොලබන ආරක්ෂාව සංවිධානයක් වන කැනඩා ආරක්‍ෂක සභාව, යතුරුපැදි කර්මාන්ත සභාව විසින් අනුමත කරන වැඩසටහන් කැනඩාව හරහා ඉදිරිපත් කරයි.&lt;ref name=&quot;MMIC Information&quot;&gt;{{cite web |title=MMIC Information |work=Motorcycle and Moped Industry Council |url=http://www.mmic.ca |accessdate=16 May 2007}}&lt;/ref&gt; පුහුණු පාඨමාලා උපාධිධාරීන් අඩු රක්ෂණ වාරික සඳහා සුදුසුකම් ලබයි.

== යතුරුපැදි ධාවන ඉරියව් ==
[[ගොනුව:BMWC1-050918_P1030877.jpg|thumb|සෘජු ආසනයක් සහිත බීඑම්ඩබ්ලිව් සී1යතුරුපැදිය]]
[[ගොනුව:JSH314.JPG|thumb|ට්‍රයික් මත ධාවකයාගේ ස්ථානය පෙන්වන බොම්බඩියර් කැන්-ඇම් ස්පයිඩර් ]]
යතුරුපැදිකරුගේ ධාවන ඉරියව්ව ඔහුගේ(මානවමිතිය) සහ යතුරුපැදියේ ජ්යාමිතිය යන දෙකම මත රදාපවතී. මෙම සාධක මූලික ඉරියව් තුනක් නිර්මාණය කරයි.&lt;ref name=&quot;msf-usa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.msf-usa.org/imsc/proceedings/b-Smith-ThreeDimensionalAnalysisofRiderPosture.pdf|format=PDF|title=A Three Dimensional Analysis of Riding Posture in Three Different Styles of Motorcycle|date=March 2006|publisher=[[Motorcycle Safety Foundation]]|accessdate=31 January 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327075412/http://www.msf-usa.org/imsc/proceedings/b-Smith-ThreeDimensionalAnalysisofRiderPosture.pdf|archivedate=27 March 2012}}&lt;/ref&gt;
* ක්‍රීඩා- සුළග හමන ඉදිරි දිශාවට ධාවකයා නැමෙන අතර ඔහුගේ උඩුකයේ බරෙහි ආධාරයෙන් වායු පීඩනය සහ අඩු වේගය හමුවේ වැඩි වේගයක්(පැයට සැතපුම් 50ට වැඩි) ලබාදෙයි. මෙම ෆුට්පෙග්ස් ධාවකයාට පහතින් හෝ පසුපසින් තිබිය යුතුයි. අවම කරන ලද ලලාට ප්‍රදේශයෙන් වාත ප්‍රතිරෝධය කපා හරින අතර වැඩි වේගයක් ලබා දෙයි. අඩු වේගයක් සහිතව මෙම ඉරියව්වෙන් ධාවනය කරන විට ධවකයාගේ බර ඔහුගේ අත මත පිහිටන අතර ඔහුගේ මැණික්කටුව වෙහෙසට පත්වීම සිදුවේ.
* සම්මතය - ධාවකයා සෘජුව හෝ මදක් ඉදිරියට ඇලව ආසනගතව සිටියි. ඔහුගේ අඩිය ඔහුට පහතින් පිහිටා ඇත. මෙම යතුරුපැදි එක් විශේෂිත කාර්යයකට සිමා නොවන අතර මෙම ධාවකයන් තුල විශේෂිත දක්ෂතා දක්නට නොලැබේ.&lt;ref name=&quot;Maher1998&quot;&gt;{{Cite book|last=Duglin Kennedy|last1=Maher|last2=Greisler|first1=Kevin|first=Shirley|first2=Ben|year=1998|title=Chilton's Motorcycle Handbook|url=https://books.google.com/?id=kEX7Ncd3hO4C&amp;pg=PA71|pages=2.2&amp;ndash;2.18|page=71|publisher=[[Haynes Manual|Haynes North America]]|isbn=0-8019-9099-8|ISBN=0-8019-9099-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Duglin Kennedy|first=Shirley|year=2005|title=The Savvy Guide to Motorcycles|url=https://books.google.com/?id=kEX7Ncd3hO4C&amp;pg=PA75|page=75|publisher=Indy Tech Publishing|isbn=978-0-7906-1316-1|ISBN=978-0-7906-1316-1}}&lt;/ref&gt; මෙම සම්මත ඉරියව් සංචාරය හා ප්‍රවාහනය මෙන්ම කටුක  හා ද්විත්ව-ක්‍රීඩා යතුරුපැදි සමග භාවිතා වන අතර, ආධුනිකයන් සඳහා වාසි ගෙන දෙයි.&lt;ref name=&quot;Stermer1&quot;&gt;{{Cite book|last=Stermer|first=Bill|year=2006|title=Streetbikes: Everything You Need to Know|url=https://books.google.com/?id=NMokiWY6E00C&amp;pg=PA16|page=16|publisher=MotorBooks/MBI Publishing Company|isbn=978-0-7603-2362-5|ISBN=978-0-7603-2362-5}}&lt;/ref&gt;
*කෘසර් - ධාවකයා තරමක් උසින් අඩු ආසනයක උඩුකය සෘජුව හෝ පසුපසට ඇලව සිටින සේ අසනගතව සිටියි. ඔහුගේ පාද කෘසර් පෙග්ස් වලින් ඈත්ව ඉදිරියට දිගුකර ඇත. මෙම උසින් අඩු ආසන නවක හෝ උසින් අඩු ධාවකයන් සදහා සකස්කර ඇත. හැඩලය වඩා පළල් වන අතර ඉහල උසකින් පිහිටා තිබේ. මෙය ඉතා සුවපහසු වන අතර බිම අතර පරතරය අඩු නිසා වංගු ගැනීම තරමක් අපහසු වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Stermer|first=Bill|year=2006|title=Streetbikes: Everything You Need to Know|url=https://books.google.com/?id=NMokiWY6E00C&amp;pg=PA10|page=10|publisher=MotorBooks/MBI Publishing Company|isbn=978-0-7603-2362-5|ISBN=978-0-7603-2362-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Duglin Kennedy|first=Shirley|year=2005|title=The Savvy Guide to Motorcycles|url=https://books.google.com/?id=kEX7Ncd3hO4C&amp;pg=PA71|page=71|publisher=Indy Tech Publishing|isbn=978-0-7906-1316-1|ISBN=978-0-7906-1316-1}}&lt;/ref&gt;
යතුරුපැදියක ක්‍ෂමතා විද්‍යාවේ සාධක ආසනගත ඉරියව්ව, උස, ආනතිය සහ ෆුට්පෙග්ස් ස්ථානගතවීම, ආසන සහ හැඩලය මත රදා පවතී. ධාවකයාගේ භෞතික ජ්‍යාමිතික සාධක වන උඩුකයේ බර, අත, කලව සහ පාදයේ දිග සහ සම්පුර්ණ ධවකයාගේ උස යනාදිය ආසනගත ඉරියව්වට බලපායි.

== නීතිමය අර්ථකථන හා සීමාවන් ==
බොහෝ රටවල නීතිය මගින් යතුරුපැදිය, ලියාපදිංචි කිරීම, බදුඅයකිරීම සහ බලපත්‍ර ලබාදීම යන කාර්යයන් වලදී රෝද දෙකක් සහිත මෝටර් වාහනයක් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. බොහෝ රටවල් 49සීසී මෝපෙඩ්ස් සහ වඩා ලොකු බලයක් සහිත විශාල වාහන අතර වෙනස පැහැදිලිව හදුනාගෙන ඇත. තවද බොහෝ අධිකරණයන් රෝද තුනක් සහිත මෝටර් රථ යතුරුපැදි ලෙස හදුන්වයි.

== පාරිසරික බලපෑම ==
යතුරුපැදි සහ ස්කූටර්වල අඩු ඉන්ධන පරිභෝජනය පරිසරවේදීන් සහ ඉන්ධන මිල වැඩිවීම බලපාන පිරිස හරහා එක්සත් ජනපදයේ අවධානයට ලක් වී ඇත .&lt;ref name=&quot;LATimesEmissions&quot;&gt;{{Cite news|last=Carpenter|first=Susan|author-link=Susan Carpenter|authorlink=Susan Carpenter|date=11 June 2008|title=Motorcycles and emissions: The surprising facts|url=http://www.latimes.com/news/la-hy-throttle11-2008jun11-story.html|publisher=LA Times|accessdate=8 August 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Judy Dahl|author=Judy Dahl|date=September 2007|title=Baby, You Can Drive My Vespa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011162519/http://madisonmagazine.com/article.php?section_id=918&amp;xstate=view_story&amp;story_id=234751|url=http://madisonmagazine.com/article.php?section_id=918&amp;xstate=view_story&amp;story_id=234751|publisher=Madison Magazine|accessdate=8 August 2008|archivedate=11 October 2007}}&lt;/ref&gt;
ඇමෙරිකාවේ පියාජියෝ සමූහය මෙයට සහය දක්වමින් සැතපුමකට අඩු කාබන් විමෝචනයක් හිමිකර දෙමින්  &quot;වෙස්පනොමික්ස්&quot; නම් වෙබ් අඩවිය සහ වේදිකාව එළිදක්වා ඇත. එම අගය සැතපුමකට රාත්තල් 0.4ක් වන අතර එය සාමාන්‍ය මෝටර් රථයකට වඩා 65%ක අඩුවීමකි.එමගින් වඩා හොද ඉන්ධන පිරිමැස්මක්ද ලබාදෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vespausa.com/wwh/Vespanomics-platform.pdf|title=Vespanomics –  Vespa Economics|publisher=Piaggio Group USA|accessdate=8 February 2010}}&lt;/ref&gt; 

කෙසේනමුත් යතුරුපැදිවල පිටාර වායු විමෝචනයේදී, සාමාන්‍ය මගී මෝටර්රථ, උප නාගරික උපයෝගිතා වාහන වලට වඩා 10-20 අතර ප්‍රමාණයක් වැඩිපුර නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ්, කාබන් මොනොක්සයිඩ් සහ දහනය් නොවූ හයිඩ්රෝකාබන් අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;LATimesEmissions&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grist.org/article/umbra-motorcycles/ |title=On motorcycles –  Ask Umbra|author=Umbra Fisk|publisher=Grist|date=28 May 2003}}&lt;/ref&gt;
 මෙයට හේතුව බොහෝ යතුරුපැදි වල උත්ප්‍රේරක පරිවර්තකය නොමැතිවීම සහ වායු විමෝචන ප්‍රමිති වෙනත් වාහන වලට වඩා යතුරුපැදි සඳහා වඩා ලිහිල් වීමයි.&lt;ref name=&quot;LATimesEmissions&quot;/&gt;1975 සිට එක්සත් ජනපදය තුල ගැසොලින් බලයෙන් ධාවනය වන මෝටර් රථ හා ට්‍රක් රථ වල උත්ප්‍රේරක පරිවර්තක ස්ථාපනය කර ඇති නමුත් යතුරුපැදි සදහා මෙම යෙදුම එකතුකිරිමේදී තාපය නිසා දුෂ්කරතාමතුවිය හැක.&lt;ref name=&quot;LATimesEmissions&quot;/&gt;

ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ පරිසර ආරක්‍ෂණ ආයතනය 2007 වසරේදී අධිවේගී මාර්ගවල ධාවනය වන මෝටර් වාහනවලට &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.epa.gov/otaq/crttst.htm |title= Certified Highway Motorcycle Test Result Report Data (2007) |date= 8 January 2008 |publisher= [[United States Environmental Protection Agency|US EPA]]}}&lt;/ref&gt;සහතික කළ විමෝචන සීමාව 0.734ක් වන අත‍ර යතුරුපැදි සදහා එම අගය 0.8531ක් විය. පරීක්ෂාකළ යතුරුපැදි වලින් 54%ක උත්ප්‍රේරක පරිවර්තක ස්ථාපනය කර තිබුණි.

=== එක්සත් ජනපදයේ විමෝචන සීමා ===
එක්සත් ජනපදය තුල විකුණන ලද එංජින් ධාරිතාවය 280සීසී හෝ ඊට වැඩි යතුරුපැදි සදහා නීතියෙන් සම්මත හයිඩ්රෝකබන්, නයිට්‍රජන්හි ඔක්සයිඩ් සහ කාබන් මොනොක්සයිඩ් විමෝචන ප්‍රමාණය පහත වගුවෙහි දැක්වේ.&lt;ref name=usepa&gt;{{cite web |url=http://www.ecfr.gov/cgi-bin/text-idx?c=ecfr&amp;SID=0a57ac29b59ade8455648e60e739a181&amp;rgn=div5&amp;view=text&amp;node=40:19.0.1.1.2&amp;idno=40#40:19.0.1.1.2.5 |title= EPA Emissions Regulations for 1978 and Later New Motorcycles, General Provisions |accessdate= 7 December 2013 |publisher= United States Environmental Protection Agency}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ස්ථරය
! නිෂ්පාදිත වර්ෂය
!හයිඩ්රෝකාබන් + නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ් (කිලෝමීටරයට ග්‍රෑම්)
! කාබන් මොනොක්සයිඩ් (කිලෝමීටරයට ග්‍රෑම්)
|-
| ස්ථරය1
| 2006&amp;#x2013;2009
| 1.4
| 12.0
|-
| ස්ථරය2
| 2010 හා පසුව
| 0.8
| 12.0
|}
එක්සත් ජනපදය තුල විකුණන ලද පළමු හා දෙවන පන්තිවල යතුරුපැදි සදහා සම්මත හයිඩ්රෝකබන් සහ කාබන් මොනොක්සයිඩ් විමෝචන පහත ලෙස දැක්විය හැක.&lt;ref name=usepa/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! නිෂ්පාදිත වර්ෂය
! හයිඩ්රෝකාබන් (කිලෝමීටරයට ග්‍රෑම්)
! කාබන් මොනොක්සයිඩ් (කිලෝමීටරයට ග්‍රෑම්)
|-
| 2006 හා පසුව
| 1.0
| 12.0
|}

=== යුරෝපය ===
යතුරු පැදි සඳහා වන යුරෝපීය විමෝචන ප්‍රමිතීන්&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.motorcycle-usa.com/313/1572/Motorcycle-Article/Motorcycle-Emissions-Regs-Examined.aspx |title=Motorcycle Emissions Regs Examined |publisher=Motorcycle-USA.com |accessdate=28 January 2010 |date=15 February 2007 |last=Madson |first=Bart }}&lt;/ref&gt; මෝටර් රථ සඳහා වන එම අගයට සමාන වේ. නව මෝටර්රථ යුරෝ V සම්මත තත්වයේ තිබිය යුතු වන අතර යතුරුපැදි යුරෝIII සම්මත තත්වය ලබාගත යුතුය. යතුරු පැදි විමෝචන පාලනය යාවත්කාලීන කරමින් සිටින අතර එය 2012 දී යුරෝ IV සම්මත තත්වයට හා 2015 දී  යුරෝ V සම්මත තත්වයට යාවත්කාලීන කිරීමට යෝජනා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dealernews.com/dealernews/article/euro-5-cycle-emissions-proposed-2015 |title=EURO 5 Cycle Emissions Proposed for 2015 |publisher=Dealernews.com |accessdate=28 January 2010 |date=8 December 2008 }}&lt;/ref&gt;

== ගිනස් ලෝක වාර්තාව ==
ලෝකයේ දිගම යතුරුපැදිය ඉන්දියාවේ භාරත් සිං පාමර් විසින් නිපදවනු ලැබූ අතර එය දිගින් මීටර 26.29ක් විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/29556-longest-motorcycle|title=Longest motorcycle|newspaper=Guinness World Records|access-date=2016-12-14}}&lt;/ref&gt;

== මේවාද බලන්න ==
* [[යතුරු පැදි නිෂ්පාදකයන් ලැයිස්තුව]]
* [[චීනයේ යතුරුපැදි කර්මාන්තය]]

== සටහන් ==
{{Reflist|30em|refs=&lt;ref name=ConsumerReports2013&gt;{{Citation |url= http://www.consumerreports.org/cro/magazine/2013/05/most-reliable-motorcycles/index.htm?loginMethod=auto |title= Most reliable motorcycles; Japanese bikes have fewer problems than BMW and Harley models |magazine= [[Consumer Reports]] |date= May 2013 |accessdate= 26 March 2013 }}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=Bartlett2013&gt;{{Citation |title=  Motorcycle reliability survey shows what goes wrong |date= 26 March 2013 |url= http://www.consumerreports.org/cro/news/2013/03/motorcycle-reliability-survey-shows-what-goes-wrong/index.htm |first= Jeff |last= Bartlett |magazine= [[Consumer Reports]] |accessdate= 26 March 2013 }}&lt;/ref&gt;}}

== වැඩිදුර කියැවීම් ==
* {{Cite book|last=[[ජී. එන්. ජෝගනෝ]]|author=[[ජී. එන්. ජෝගනෝ]]|year=2002|title=මුල් භාගය හා වින්ටේජ් වර්ෂ, 1885-1930: බඳ නිර්මාණය කළ ස්වර්ණමය යුගය|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN1590844912&amp;redir_esc=y|publisher=මේසන් ක්‍රෙස්ට් ප්‍රකාශකයෝ}}

== බාහිර සබැඳි ==
*  ඩිමොස් හි [[යතුරුපැදි]] ({{dmoz|Recreation/Motorcycles|Motorcycles}})</text>
      <sha1>0f8tpvxcz3r7m0zzxw5cau3shl6v29q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පරිගණනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71773</id>
    <revision>
      <id>797425</id>
      <parentid>592504</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42026" sha1="mqikrcjto4odmturcyjrllw34dmzovh" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Babbage_Difference_Engine_(Being_utilised).jpg|thumb|ආන්තර එන්ජිම: බහුපද ශ්‍රිතයකට  විසඳුම ගණනය ]]
[[ගොනුව:Moody_Hall_computer_lab.jpg|thumb|පරිගණක විද්‍යාගාරය, Moody ශාලාව , James Madison විශ්වවිද්‍යාලය , 2003]]
[[ගොනුව:Computer_server_rack.jpg|thumb|සේවාදායක පරිගණක  (A rack of servers from 2006)]]

'''පරිගණනය''' ({{en|Computing}}) යනු පරිගණක මාලාවේ ප්‍රතිඵලයක් අවශ්‍ය වන ඕනෑම ඉලක්කය-අභිමුඛ කටයුත්තක් හෝ [[ඇල්ගොරිතමයක්]] ලෙස හඳුන්වන  [[ගණිතය|ගණිතමය]] පියවර අනුක්‍රමයක් නිර්මාණය කිරීමයි. [[පරිගණකය|පරිගණක]] කටයුතු ලෙස  දෘඩාංග හා මෘදුකාංග පද්ධති නිර්මාණය හා වැඩිදියුණු කිරීම; විවිධ වර්ගයේ තොරතුරු  සැකසීම, ගොඩනැගීම හා කළමනාකරණය; පරිගණක සමග මෙන්ම පරිගණක පිළිබද විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ කරීම; පරිගණක පද්ධති බුද්ධිමත්ව හැසිරෙන ආකාරයට සැකසීම; සහ සන්නිවේදන හා විනෝදාස්වාද  මාධ්‍ය නිර්මාණය  සහ භාවිතා කිරීම වැනි දෑ අඩංගු වේ. තවද පරිගණක ක්ෂේත්‍රය යටතේ [[පරිගණක ඉංජිනේරු ශිල්පය]], [[මෘදුකාංග ඉංජිනේරු ශිල්පය|මෘදුකාංග ඉංජිනේරු ශිල්පය]], [[පරිගණක විද්‍යාව|පරිගණක විද්‍යාව,]] [[තොරතුරැ පද්ධතිය|තොරතුරු පද්ධති]], මෙන්ම [[තොරතුරු තාක්‍ෂණය|තොරතුරු තාක්ෂණය]] යන ක්ෂේත්‍ර ඇතුළත්ය.

== අර්ථ දැක්වීම් ==
2005  [[Association for Computing Machinery|ACM]] පරිගණක විෂයමාලාවට අනුව පරිගණනය පහත අයුරින් නිර්වචනය කර ඇත&lt;ref name=curricula&gt;{{cite web|author=The Joint Task Force for Computing Curricula 2005|url=http://www.acm.org/education/curric_vols/CC2005-March06Final.pdf|title=Computing Curricula 2005: The Overview Report|format=pdf}}&lt;/ref&gt;.&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;&quot;පොදු වශයෙන් පරිගණනය ලෙස හදුන්වනු ලබනුයේ පරිගණකයක් ආධාරයෙන් හෝ පරිගණකයක් නිර්මාණය කිරීමෙන් ඕනෑම ඉලක්කය-අභිමුඛ කටයුත්තක්  ඉටුකර ගැනීමයි. මේ අනුව, පුළුල් පරාසයක පවතින අරමුණු සඳහා පරිගණක දෘඩාංග හා මෘදුකාංග පද්ධති නිර්මාණය සහ  ගොඩනැගීම; විවිධ වර්ගයේ තොරතුරු සැකසීම, ගොඩනැගීම හා කළමනාකරණය; පරිගණයක භාවිතයෙන් විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයන් සිදු කිරීම; පරිගණක පද්ධති බුද්ධිමත්ව හැසිරෙන ආකාරයට සැකසීම; සන්නිවේදන හා විනෝදාස්වාද මාධ්‍ය නිර්මාණය සහ භාවිතා කිරීම; සහ යම් විශේෂිත අරමුණ අදාළ තොරතුරු සොයා බලා එක්රැස්  කර ගැනීම වැනි දෑ පරිගණක කටයුතු යටතේ අඩංගු වේ.&quot;&lt;/blockquote&gt;ඒවගේම එය පරිගණක ක්ෂේත්‍රයේ උප විෂය ක්ෂේත්‍රයන් පහක් හදුන්වා දී ඇත : [[පරිගණක විද්‍යාව]], [[පරිගණක ඉංජිනේරු ශිල්පය]], [[තොරතුරැ පද්ධතිය|තොරතුරු පද්ධති]], [[තොරතුරු තාක්‍ෂණය|තොරතුරු තාක්ෂණය]] සහ [[මෘදුකාංග ඉංජිනේරු ශිල්පය]]. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.acm.org/education/curricula-recommendations|title=Curricula Recommendations|publisher=[[Association for Computing Machinery]]|year=2005|accessdate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වුවද  2005 පරිගණක විෂයමාලාවෙන්  &quot;පරිගණනය&quot; හි  අර්ථය සන්දර්භය අනුවද හදුන්වා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=curricula&gt;{{cite web|author=The Joint Task Force for Computing Curricula 2005|url=http://www.acm.org/education/curric_vols/CC2005-March06Final.pdf|title=Computing Curricula 2005: The Overview Report|format=pdf}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;''පරිගණනය  යන වචනයට සන්දර්භය මත පදනම් වු  වඩා විශේෂිත තෙරුමක්ද පවතී. උදාහරණය වශයෙන්, තොරතුරු පද්ධති විශේෂඥයකුට වඩා තරමක් වෙනස් ආකාරයකින් මෘදුකාංග ඉංජිනේරුවෙක් පරිගණනය යන්න දැකිය හැක. අන්තර්ගතය නොසලකා  පරිගණක කටයුතු හොඳින් සිදුකිරීම සංකීර්ණ හා දුෂ්කර විය හැක. තවද ''පරිගණක කටයුතු හොඳින් සිදු කිරීම සමාජයට අවශ්‍ය නිසා එය වෘත්තියක් වශයෙන් පමණක් නොව, විනය ලෙසද සිතා අපි කටයුතු කළ යුතුයි.&lt;/blockquote&gt;1989  [[Association for Computing Machinery|ACM]] වාර්තාවට අනුව පරිගණනය යන්න විනයක් ලෙස හදුන්වා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.acm.org/education/curricula-recommendations |title=Curricula Recommendations |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |year=2005 |accessdate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt; 
&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;පරිගණක වල විනය ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ, තොරතුරු (න්‍යාය, විශ්ලේෂණ, නිර්මාණය, කාර්යක්ෂමතාව, ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ යෙදීම්) පරිවර්තනය හා විස්තර කරන්නා වූ ඇල්ගොරිතමය  ක්‍රියාවලිය ක්‍රමානුකූලව අධ්‍යයනය කිරීමයි. &lt;/blockquote&gt;

[[ගොනු|දකුණ|thumb|250x250පික්|1981 IBM 5150 පරිගණකය.]]


== පරිගණකය ==
පරිගණකයක්  යනු [[උපදෙස්]] මාලාවක් හෙවත් [[පරිගණක ක්‍රමලේඛකරණය|පරිගණක ක්‍රමලේඛන]] අනුව [[දත්ත]] හසුරවනු ලබන [[යන්ත්‍රය]]කි. පරිගණකයට  කෙලින්ම  උපදෙස්  ක්‍රියාත්මක කරවීමට  භාවිතා කළ හැකි ආකාරයෙන් මෙම ක්‍රමලේඛ පවතී . මානවයට කියවියහැකි [[මූල කේත]] ආකාරයෙන් පවතින එම ක්‍රමලේඛ පරිගණක [[ක්‍රමලේඛකයෙකු]]ට අධ්‍යනය කිරීමට සහ වැඩි දියුණු කිරීමට හැකියාව ලැබේ. විවිධ ආකාරයේ පරිගණකවල උපදෙස් ක්‍රියාත්මකවන බැවින් [[මධ්‍යම සැකසුම් ඒකකය|මධ්‍යම සැකසුම් ඒකක]] වර්ගයට අනුව, එක්  මුලාශ්‍ර උපදෙස් මාලාවක් යාන්ත්‍රික උපදෙස් බවට හැරවීම සිදුකල හැක.

පරිගණක වැඩසටහනක් තුළ මෙම [[ක්‍රමලේඛ ක්‍රියාත්මක කිරීමේ ක්‍රියාවලිය]] උපදෙස් ක්‍රියාත්මක කරයි. මෙම උපදෙස් පරිගණකය විසින් ඉටු කරන ලද ගණනය කිරීම් ප්‍රකාශ කරනු ඇත. එමගින් පරිගණකය ක්‍රියාකරවන අවස්ථාවේදී සරල ක්‍රියා අනුපිළිවෙලක් ඇති කරනු ලැබේ. එම ක්‍රියාවන් මගින්  උපදෙස්වල [[සන්නිවේදනයේ අර්ථය]]  අනුව  බලපෑම් ඇතිකරනු ලැබේ.

=== පරිගණක මෘදුකාංග හා දෘඩාංග ===
පරිගණක මෘදුකාංග යනු [[පරිගණක ක්‍රමලේඛකරණය|පරිගණක ක්‍රමලේඛ]]  සහ උපදෙස් සපයන [[දත්ත]] එකතුවක් වේ. එමගින්  [[පරිගණකය]] කල යුත්තේ කුමක් ද? කලයුතු ආකාරය? පිලිබඳ අදාල දත්ත ඇතුලත් වේ. මෘදුකාංග මඟින් සමහර කටයුතු සඳහා පරිගණකයේ ගබඩා වී පවතින පරිගණක වැඩසටහන් සහ දත්ත එකක් හෝ කිහිපයක් යොමුකරනු ලැබේ. වෙනත් ආකාරයකින් කිවහොත් මෘදුකාංග යනු  වැඩසටහන්, ක්‍රියා පටිපාටි, ඇල්ගොරිතම සහ දත්ත සැකසුම් පද්ධතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමට අදාළ ක්‍රමලේඛ  සමූහයක් වේ. සෘජුවම පරිගණක [[පරිගණක දෘඩාංග|දෘඩාංග]] වලට [[උපදෙස්]] සැපයීම මඟින් වැඩසටහන් [[පරිගණක මෘදුකාංග|මෘදුකාංග]] එය ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන වැඩසටහනේ කාර්යය සිදු කරයි. මෘදුකාංග යන්න [[යෙදවුම් මෘදුකාංග]] යන අර්ථය පමණක්  ඇතැම් විට භාවිතා වේ.තවද දෘඩාංග හා සසඳන විට, මෘදුකාංග අතින් ඇල්ලිය නොහැකි වේ.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Wordreference.com: WordNet 2.0| publisher = Princeton University, Princeton, NJ| url = http://www.wordreference.com/definition/software
| accessdate = 2007-08-19 }}&lt;/ref&gt;

==== යෙදවුම් මෘදුකාංග ====
යෙදවුම් මෘදුකාංග යනු විශේෂිත කාර්යයන් සිදු කිරීම සඳහා පරිශීලකයන්ට  උදව් කිරීමට නිර්මාණය කරන [[පරිගණක මෘදුකාංග]] වේ. ඒ සඳහා උදාහරණ ලෙස [[ගිණුම්කරණ මෘදුකාංග]], [[කාර්යාල ගැලපුම් කට්ටල]], [[චිත්‍රන මෘදුකාංග|ග්‍රාපික(චිත්‍රන) මෘදුකාංග]] සහ [[ව්‍යවසාය මෘදුකාංග]] වැනි දෑ දැක්විය හැක. බොහෝ යෙදවුම් වැඩසටහන් ලිපි [[ලේඛනය|ලේඛන]] සමග මූලික වශයෙන් ගනුදෙනු කරනු ඇත. මෙම මෘදුකාංග පරිගණකය හා එහි පද්ධති මෘදුකාංග සමඟ හෝ නැත්නම් වෙන්ව පළකරනු ලැබේ.

යෙදවුම් මෘදුකාංග පරිගණක හැකියාවන් කළමනාකරණය සහ ඒකාබද්ධ කිරීමට පවතින [[පද්ධති මෘදුකාංග]] සහ පද්ධති මෘදුකාංග අතර අතරමැදියෙකු ලෙස ක්‍රියා කරන මෘදුකාංග ([[මධ්‍යකාංග]]) සමග පරස්පර වනු ඇත. 

යෙදවුම් මෘදුකාංග මඟින් යම් කාර්යයක් සඳහා යම් සුවිශේෂී [[පරිගණක වේදිකාවක්]](computing platform) හෝ පද්ධති මෘදුකාංගවල සහය අදාළ කරගනු ලැබේ. [[මයික්‍රොසොෆ්ට් ඔෆිස්]] වැනි සමහර යෙදුම් මෘදුකාංගවලට  විවිධ වේදිකා කිහිපයක් සඳහා අනුවාදයන් ලබා ගත හැක; අනිත් ඒවා සඳහා කුඩා අවශ්‍යතාද පවතී. උදාහරණ වශයෙන් මයික්‍රොසොෆ්ට් [[වින්ඩෝස් 7|වින්ඩෝස්]] සඳහා [[භූගෝලීය තොරතුරු පද්ධති]] භාවිතය හෝ [[අධ්‍යාපන මෘදුකාංග]] සඳහා [[ඇන්ඩ්‍රොයිඩ් (මෙහෙයුම් පද්ධතිය‍)|ඇන්ඩ්‍රොයිඩ්]] (මෙහෙයුම් පද්ධතිය‍) භාවිතය වැනි දෑ අදාල වේ. ඇතැම් අවස්ථාවලදී එම වේදිකාවේ යෝග්‍යතාව  වැඩි කරමින් එක් වේදිකාවක් මත පමණක් ක්‍රියාත්මක වන අයුරින් නව හා ජනප්‍රිය යෙදුම් ඉදිරිපත් වේ. මේවා [[ඝාතක යෙදවුම්]] ( killer application) ලෙස හැඳින්වේ.

==== පද්ධති මෘදුකාංග ====
පද්ධති මෘදුකාංග යනු පරිගණක දෘඩාංග ක්‍රියාත්මක කිරීම හා පාලනය කිරීමට මෙන්ම යෙදුම් මෘදුකාංග ක්‍රියා කිරීමට වේදිකාවක් ලබාදීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද පරිගණක මෘදුකාංගයකි. පරිගණක මෙහෙයුම් පද්ධති, [[උපයෝගීතා මෘදුකාංග]], [[වින්ඩෝස් පද්ධති]], [[ධාවක මෘදුකාංග]] සහ [[ස්ථිරාංග]] පද්ධති මේ සඳහා අයිති වේ. සම්පාදක, සම්බන්ධක, [[නිදොස්කරුවන්]] &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Game of thrones|last=|first=|last3=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; වැනි නිතර ඇසෙන සංවර්ධන උපාංගද පද්ධති මෘදුකාංග ලෙස වර්ගකරනු ලැබේ.

=== පරිගණක ජාල ===
පරිගණක ජාලයක් හෝ, බොහෝවිට සරල ලෙසින් ජාලයක් ලෙසින් හෝ හැඳින්වෙන්නේ, පරිශීලකයන් අතර සන්නිවේදන පහසුකම් සලසන සහ සම්පත් බෙදාගැනුමට පරිශීලකයන්ට ඉඩ සලසන පරිදී සන්නිවේදන නාලිකා මගින් එකිනෙක සම්බන්ධ කර ඇති පරිගණක සහ උපාංග සමූහයකි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555 |title=Computer network definition |accessdate=2011-11-12}}&lt;/ref&gt; අවම වශයෙන් එක් ක්‍රියාවලියක් හෝ පවතින දුරස්ථ උපාංගයක් වෙත/සිට වෙනත්  උපාංගයකට දත්ත යැවීමට/ලබා ගැනීමට  හැකියාව පවති. එවිට මෙම උපකරණ දෙක ජාලයක් තුළ ඇතැයි කියනු ලැබේ.   

දත්ත ප්‍රවාහනය කිරීම සඳහා භාවිතා කරන මාධ්‍ය, යොදාගනු ලබන සන්නිවේදන නියමාවලිය, පරිමාණ, [[ජාල ස්ථලක]] සහ සංවිධානාත්මක අවකාශය වැනි විවිධ ගුණාංගයන්ට අනුව ජාල වර්ගීකරණය කල හැක.

සන්නිවේදන ප්‍රොටෝකෝලය මඟින් පරිගණක ජාලයක් තුළ තොරතුරු හුවමාරු කිරීම සඳහා පවතින නීති රීති සහ දත්ත ආකෘති නියම කිරිම සහ ජාල ක්‍රමලේඛ සඳහා අවශ්‍ය  පදනම සපයයි. කවුරුත් හොඳින් දන්නා [[සන්නිවේදන ප්‍රොටෝකෝල]] ලෙස [[ඊතර්නෙට්]](Ethernet) සහ ජාල කිහිපයක් අතර දත්ත සන්නිවේදනය සඳහා යොදාගනු ලබන [[අන්තර්ජාල ප්‍රොටෝකෝලය|අන්තර්ජාල ප්‍රොටෝකෝල]] කට්ටලය (Internet Protocol Suite) වැනි දෑ  දැක්විය හැකිය.

පරිගණක ජාලකරණය ඇතැම් විට [[විද්‍යුත් ඉංජිනේරු විද්‍යාව]], [[විදුලි සංදේශනය]], [[පරිගණක විද්‍යාව]], [[තොරතුරු තාක්‍ෂණය]] හා [[පරිගණක ඉංජිනේරු ශිල්පය|පරිගණක ඉංජිනේරු ශිල්පයේ]] උප විනයක් ලෙසද හදුන්වයි. 
==== අන්තර්ජාලය ====
අන්තර්ජාලය යනු, එකිනෙක හා සම්බන්ධ වූ [[පරිගණක ජාල|පරිගණක ජාලයන්ගෙන්]] සැදුම්ලත් ගෝලීය පද්ධතියකි.  සම්මත [[අන්තර්ජාල ප්‍රොටෝකෝලය]] (TCP/IP) භාවිතයෙන්, මිලියන ගණනක් වූ පුද්ගලික, පොදු, ශාස්ත්‍රීය, ව්‍යාපාරික හා රාජ්‍ය ජාලයන්ගෙන් සැදුම්ලත් පරිශීලකයන් බිලියන ගණනකට සේවය කරනු ඇත. [[විද්‍යුත් තැපෑල]], මාර්ග ගත සංවාද, ලිපිගොණු සංසරණය හා [[විශ්ව ව්‍යාප්ත වියමන|විශ්ව ව්‍යාප්ත වියමනේ]] (World Wide Web) ඇති වෙබ් පිටු හා අනෙකුත් ලිපි ආදී වූ තොරතුරු හා සේවාවන්ද අයත්ය.

=== පරිගණක ක්‍රමලේඛනය ===
පරිගණක ක්‍රමලේඛනය යනුවෙන් අදහස් කරනුයේ, මූල කේත ලිවීම, පරීක්ෂා කිරීම, නිදොස්කිරීම හා පවත්වාගෙන යාම සහ පරිගණක ක්‍රමලේඛ ලේඛගතකිරීමේ ක්‍රියාවලියකි. මෙම මූල කේත [[ක්‍රමලේඛන භාෂාව|ක්‍රමලේඛන භාෂාවකින්]] ලියා ඇත. මෙවැනි [[කෘතීම භාෂා]] බොහෝ විට [[ස්වභාවික භාෂා|ස්වභාවික භාෂාවන්ට]] වඩා සීමාසහිත හා ඉල්ලුමක් ඇති නමුත් පරිගණකය මගින් ඉතා පහසුවෙන් පරිවර්තනය කරනු ලැබේ. ඉහළ මට්ටමේ මූල කේතයන්  ලිවීමේ ක්‍රියාවලිය සඳහා යෙදීම් සහ පරිගණක විද්‍යාව යන විෂය පථයන් දෙකෙහිම දැනුම අවශ්‍ය වේ. ගුණාත්මක බැවින් වැඩිම මෘදුකාංග දියුණු කර ඇත්තේ ක්‍රමලේඛ වර්ධනයේ විවිධ ක්ෂේත්‍ර සඳහා විශේෂඥ වූ පුද්ගලයන් සහිත කණ්ඩායමක් විසිනි.

==== පරිගණක ක්‍රමලේඛකයා  ====
[[පරිගණක මෘදුකාංග]] ලියනු ලබන පුද්ගලයෙක් පරිගණක ක්‍රමලේඛකයා යනුවෙන් හදුන්වයි. [[පරිගණක ක්‍රමලේකඛ සම්පාදනය]] කිරීමෙහි ලා යම් ප්‍රදේශයකට විශේෂඥ වුද, මෘදුකාංග වර්ග බොහොමයක් සඳහා කේත ලියන්නාවු පුද්ගලයෙක් පරිගණක ක්‍රමලේඛකයා යන්න අදහස් විය හැක. ක්‍රමලේකඛයකුගේ  මූලික පරිගණක භාෂා  ලෙස [[Java]], [[C (ක්‍රමලේඛන භාෂාව)|C]], [[C++]], Lisp, [[Python]] ආදිය දැක්විය හැක. මෘදුකාංග සංවර්ධකයා, [[මෘදුකාංග ඉංජිනේරු ශිල්පය|මෘදුකාංග ඉංජිනේරු]], [[පරිගණක විද්‍යාඥයා]], [[මෘදුකාංග විශ්ලේෂකයා]] යන ඕනෑම අයෙකු හැදින්වීම සඳහා ක්‍රමලේඛකයා යන යෙදුම භාවිතා කිරීමට පුළුවන.

=== පරිගණක කර්මාන්තය ===
පරිගණක කර්මන්තය, [[පරිගණක දෘඩාංග|පරිගණක දෘඪාංග]] හා [[පරිගණක ජාල]] යටිතල පහසුකම් නිර්මාණය, පරිගණක උපාංග නිෂ්පාදන හා [[පද්ධති පරිපාලනය හා නඩත්තුව]] ඇතුළු [[තොරතුරු තාක්‍ෂණය|තොරතුරු තාක්ෂණ]] සේවා සැපයීම්, පරිගණක මෘදුකාංග සංවර්ධනය සම්බන්ධ ව්‍යාපාර සියල්ල එකතුවෙන් සෑදී ඇත.

==== මෘදුකාංග කර්මාන්තය ====
පරිගණක මෘදුකාංග [[සංවර්ධනය - සංවර්ධනයේදී භූගෝලීය වෙනස්වීම්|සංවර්ධනය]], [[නඩත්තු කිරීම]] සහ ප්‍රකාශනය යන දෑ සම්බන්ධ‍ ව්‍යාපාරය මෘදුකාංග කර්මාන්තයට අයත්ය. මෙම කර්මාන්තයේද  [[පුහුණුව සහ, පුහුණු නයායන්|පුහුණුව]], ලේඛණයන් සහ උපදේශන වැනි  මෘදුකාංග සේවා ඇතුළත් වේ.

== පරිගණනයේ  උප විෂය ක්ෂේත්‍ර ==

=== පරිගණක ඉංජිනේරු ශිල්පය ===
පරිගණක ඉංජිනේරු ශිල්පය, [[විදුලි ඉංජිනේරු ශිල්පය|විදුලි ඉංජිනේරු ශිල්පයේ]] හා පරිගණක දෘඩාංග හා මෘදුකාංග සංවර්ධනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය [[පරිගණක විද්‍යාව]] වැනි ක්ෂේත්‍ර කිහිපයක් ඒකාබද්ධ වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book | author1 = IEEE Computer Society | authorlink = IEEE Computer Society | author2 = ACM | authorlink2 = Association for Computing Machinery | title = Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering | url = http://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | accessdate = 2012-12-17 | date = 12 December 2004 | page = iii | quote = Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination ofboth electronic engineering (EE) and computer science (CS). | format = pdf | archive-date = 2019-06-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190612130313/https://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; පරිගණක ඉංජිනේරුවන් සාමාන්‍යයෙන්  [[ඉලෙක්ට්‍රොනික ඉංජිනේරු විද්‍යාව|ඉලෙක්ට්‍රොනික  ඉංජිනේරු]] (හෝ විදුලි ඉංජිනේරු) , [[මෘදුකාංග නිර්මාණය]] පිලිබඳ පුහුණුව ලබා ඇත. එමෙන්ම  පරිගණක ඉංජිනේරුවන් යනු මෘදුකාංග නිර්මාණය හා මෘදුකාංග - දෘඪාංග සංගතකරණය පිළිබඳ විශේෂඥතාවය ලැබූ විදුලි ඉංජිනේරුවන්ය. [[මයික්‍රෝප්‍රෝසෙසර]], [[පෞද්ගලික පරිගණකය|පෞද්ගලික පරිගණක]] හා [[සුපිරි පරිගණක]] නිර්මාණය සිට ඔවුන් බොහෝ දෘඩාංග සහ මෘදුකාංග අංශ සඳහා  සම්බන්ධ වෙති. පරිගණක පද්ධති ක්‍රියා කරන ආකාරය මත පමණක් නොව ඒවා ඒකාබද්ධ වී ඇති ආකාරය ගැනද මෙම ඉංජිනේරු ක්ෂේත්‍රයෙන් අවධානය යොමු කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite web
 | last = Trinity College Dublin | url = http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html | title = What is Computer System Engineering | accessdate = 2006-04-21}}, &quot;Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work, but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes and the air bags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems &amp; how they interact.&lt;/ref&gt;

=== මෘදුකාංග ඉංජිනේරු ශිල්පය ===
මෘදුකාංග ඉංජිනේරු ශිල්පය(SE) යනු මෘදුකාංග සඳහා ක්‍රමානුකුල , විනයගරුක, ප්‍රමාණාත්මක ළඟා කරගත හැකි වර්ධනයක්,සැලසුමක් සහිත යෙදුමක් අන්තර්ගත කිරීම සහ [[පරිගණක මෘදුකාංග|මෘදුකාංග]] මෙහෙය වීම හා නඩත්තු වේ.&lt;ref name=&quot;BoDu04&quot;&gt;{{harvnb|Abran|Moore|Bourque|Dupuis|2004|pp=1–1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | author = ACM | year = 2006 | url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12 | title = Computing Degrees &amp; Careers | publisher = ACM | accessdate = 2010-11-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Laplante | first = Phillip | title = What Every Engineer Should Know about Software Engineering | publisher = CRC | location = Boca Raton   | year = 2007 | isbn = 978-0-8493-7228-5 | url = https://books.google.com/?id=pFHYk0KWAEgC&amp;lpg=PP1&amp;dq=What%20Every%20Engineer%20Should%20Know%20about%20Software%20Engineering.&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=false | accessdate = 2011-01-21 }}&lt;/ref&gt; මෙම මෘදුකාංග ඉංජිනේරු ශිල්පය යන වදන නිර්දේශ වූයේ  “නේටෝ මෘදුකාංග ඉංජිනේරු සම්මන්ත්‍රණය පැවැත් වූ 1968 වසර දීය. The Guide to [[the Software Engineering Body of Knowledge]] (SWEBOK) හි ඉංජිනේරු විනය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් පිළිගත් මෘදුකාංග ඉංජිනේරු සංකල්ප නිශ්චිතව දක්වා ඇත.
  &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=33897| title = ISO/IEC TR 19759:2005| accessdate = 2012-04-01}}&lt;/ref&gt;

=== පරිගණක විද්‍යාව ===
පරිගණක විද්‍යාව යනු [[පරිගණක පද්ධති|පරිගණක පද්ධතිවල]] යෙදුම් පිළිබඳ අධ්‍යයනය කිරීම සහ පරිගණකකරණයේ සෛද්ධාන්තික පදනම හා ඒවා ක්‍රියාවෙහි යෙදවීම යි. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=computer%20scientist |title=WordNet Search - 3.1 |publisher=Wordnetweb.princeton.edu |accessdate=2012-05-14}}&lt;/ref&gt;

පරිගණක විද්‍යාවේ උප ඒකක ඒවායේ  ප්‍රයෝගික ශිල්පක්‍රමයන්ට බෙදා දැක්විය හැකිය. සමහරක්, විශේෂිත ප්‍රතිඵලවල පරිගණනය මතුකර දක්වන අතර , ([[පරිගණක චිත්‍රන]] වැනි) අනෙක් ඒවා [[පරිගණක ගැටලු|පරිගණක ගැටලුවල]] ගුණවලට අදාළ වේ. ඒ සඳහා [[පරිගණක සංකීර්ණතා සිද්ධාන්තය]] (Computational Complexity theory) වැනි දේ අයිති වේ. තවමත් සමහරක් ඒවා පරිගණක සම්බන්ධ ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී ඇතිවන අභියෝග පිළිබඳ අවධානය යොමු කරයි. උදාහරණ ලෙස [[ක්‍රමලේඛ භාෂා සිද්ධාන්තය]] , පරිගණක විස්තර කිරීමට ප්‍රවේශවීම පිළිබඳ අධ්‍යයනය කරන අතර [[පරිගණක ක්‍රමලේඛකරණය|පරිගණක ක්‍රමලේඛ]] මගින් පරිගණක ගැටලු විසදීම සඳහා විශේෂිත ක්‍රමලේඛ භාෂා යෙදවීම සිදු කරනු ලැබේ. තවත් උප - අංශයක් වන්නේ [[මිනිස් - පරිගණක අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වය|මිනිස් - පරිගණක අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වයයි]]. එමගින් පරිගණක හා පරිගණනය ප්‍රයෝජනවත්, භාවිතා කළ හැකි හා [[විශ්වීයව මිනිසාට]] භාවිතා කළ හැකි පරිදි කොටස් කිරීම ගැන අවධානය යොමු කර ඇත.

=== තොරතුරු පද්ධති ===
&quot;තොරතුරු පද්ධති (IS)&quot;  යනුවෙන් හදුන්වනු ලබනුයේ මිනිසුන් හෝ  සංවිධාන මඟින් [[දත්ත]] එකතු කිරීමට, තෝරා බේරා ගැනීම, නිර්මාණ කිරීමට සහ බෙදා හැරීමට යොදාගනු ලබන දෘඩාංග සහ මෘදුකාංගයන්ගෙන් අනුපූරක ජාලයක් අධ්‍යයනය  යි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape|title=Definition of Application Landscape|date= Jan 21, 2009|publisher= Software Engineering for Business Information Systems (sebis)| accessdate=January 14, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Archibald |first=J.A. |date=May 1975 |title=Computer Science education for majors of other disciplines |journal=AFIPS Joint Computer Conferences |pages=903–906 |quote=Computer science spreads out over several related disciplines, and shares with these disciplines certain sub-disciplines that traditionally have been located exclusively in the more conventional disciplines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Denning |first=Peter |date=July 1999 |title=COMPUTER SCIENCE: THE DISCIPLINE |journal=Encyclopaedia of Computer Science (2000 Edition) |quote=The Domain of Computer Science: Even though computer science addresses both human-made and natural information processes, the main effort in the discipline has been directed toward human-made processes, especially information processing systems and machines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Coy |first=Wolfgang |date=June 2004 |title=Between the disciplines |journal=ACM SIGCSE Bulletin |volume=36 |issue=2 |pages=7–10 |issn= 0097-8418 |quote=Computer science may be in the core of these processes. The actual question is not to ignore disciplinary boundaries with its methodological differences but to open the disciplines for collaborative work. We must learn to build bridges, not to start in the gap between disciplines |doi=10.1145/1024338.1024340}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jessup|first1=Leonard M.|first2=Joseph S.|last2=Valacich|date=2008|title=Information Systems Today|url=https://archive.org/details/informationsyste0000jess|edition=3rd|publisher= Pearson Publishing|pages = ???, 416}}&lt;/ref&gt; '''පරිගණක තොරතුරු පද්ධති '''(CIS) යනු [[පරිගණක මෘදුකාංග|පරිගණක]] හා [[ඇල්ගොරිතමික]] ක්‍රියාවලිය අධ්‍යයනය කරනු ලබන ක්ෂේත්‍රයක් වේ. එහි  ඒවායේ මූලධර්ම, මෘදුකාංග හා දෘඩාංග සැලසුම්, ඒවායේ යෙදීම් සහ සමාජය මත ඇති කරන බලපෑම් වෙනි දෑ ඇතුලත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Polack |first=Jennifer |date=December 2009 |title=Planning a CIS Education Within a CS Framework |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=25 |issue=2 |pages=100–106 |issn= 1937-4771}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hayes |first=Helen |author2=Onkar Sharma |date=February 2003 |title=A decade of experience with a common first year program for computer science, information systems and information technology majors |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=18 |issue=3 |pages=217–227 |issn=1937-4771 |quote=In 1988, a degree program in Computer Information Systems (CIS) was launched with the objective of providing an option for students who were less inclined to become programmers and were more interested in learning to design, develop, and implement Information Systems, and solve business problems using the systems approach}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=CSTA Committee |author2=Allen Tucker |author3=et alia |title=A Model Curriculum for K-12 Computer Science (Final Report)|publisher=Association for Computing Machinery, Inc|date=2006|pages=0, 2}}&lt;/ref&gt;

=== තොරතුරු තාක්‍ෂණය ===
තොරතුරු තාක්ෂණය (IT), තොරතුරු නිෂ්පාදනයට , ක්‍රියාවෙහි යෙදවීමට, ගබඩා කිරීමට , සන්නිවේදනය කිරීමට හෝ ව්‍යාප්ත කිරීමට&lt;ref name=&quot;DOP&quot;&gt;
{{citation |contribution=IT |title=A Dictionary of Physics |editor-last=Daintith |editor-first=John |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t83.e1592 |accessdate=1 August 2012}} {{subscription required}}
&lt;/ref&gt; රුකුල් දෙන ඕනෑම තාක්ෂණයක් හැදින්වීමට යෙදෙන සාමාන්‍ය වදනකි. මෙම පදය පොදුවේ පරිගණක හා පරිගණක ජාල යන්න හැදින්වීමට භාවිතා කළ වුවත් එමගින් රූපවාහිනි හා දුරකථන වැනි තොරතුරු බෙදාහැරීමේ තාක්ෂණද හැගවෙනු ඇත. තොරතුරු තාක්ෂණය වෘත්තිකයන් ඉටු කරන කාර්යයන් අතරට දත්ත කළමනාකරණය , ජාලකරණය , ඉංජිනේරුමය පරිගණක දෘඩාංග, දත්ත සමූදායන් හා මෘදුකාංග නිර්මාණය කිරීම මෙන්ම සම්පූර්ණ පද්ධති කළමනාකරණය හා පරිපාලනය ඇතුළත් වේ.

==== පද්ධති පරිපාලනය ====
පද්ධති පරිපාලනය යනු කිසියම් පුද්ගලයෙකු විසින් පරිගණක පද්ධතියක් හෝ ජාලයක් ක්‍රියා කරවීම සහ පවත්වාගෙන යාම වේ. පද්ධති කළමණාකරුවකුගෙ රාජකාරි පුළුල් පරාසයක වන අතර, එක සංවිධානයක් සිට වෙනත් එකකට එය වෙනස් වනු ඇත.  සාමාන්‍යයෙන්  පරිපාලකයන් භාරව කටයුතු කරනු ලබනුයේ, ස්ථාපනය කිරීම, සේවාදායක පරිගණකය හා අනෙකුත් පරිගණක පද්ධති පවත්වාගෙන යාම සහ සේවා ඇනහිටීම් හෝ වෙනත් ගැටළු මතු වුවහොත් ඒවා සඳහා පිළිතුරු ලබාදීම, සැලසුම් කිරීම් හා [[කාර්මික උපදෙස්]] වැනි කටයුතු වේ.

== වැඩිදුර කියැවීම් ==
{{Portal|Computing|Computer Science}}
* [[Index of history of computing articles|දර්ශකය අනුව පරිගණනය ලිපි ඉතිහාසය]]
* [[List of computer term etymologies|පරිගණක කාලීනව etymologies ලැයිස්තුව]]
* [[Scientific computing|විද්‍යාත්මක පරිගණනය]]
* [[Electronic data processing|විද්‍යුත් දත්ත සකස් කිරීම]]
* [[Creative computing|නිර්මාණශීලී පරිගණනය]]
{{Clear}}

== පරිශීලන ==
{{Reflist|30em|groupgfgd=Notes}}

== බාහිර සබැඳි ==
* [[foldoc:|FOLDOC: the Free On-Line Dictionary Of Computing]]
* [http://pubs.doc.ic.ac.uk/ open-access repository of publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328162416/http://pubs.doc.ic.ac.uk/ |date=2012-03-28 }} - Department of Computing - Imperial College London

[[ප්‍රවර්ගය:පරිගණනය| ]]</text>
      <sha1>mqikrcjto4odmturcyjrllw34dmzovh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පැට් පෝකොක්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71978</id>
    <revision>
      <id>797316</id>
      <parentid>739292</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5339" sha1="qdovhwdw9bd5hkczdby9lxu3zc802ve" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට්ක්‍රීඩකයා 
| name         = පැට් පෝකොක් 
| image              = Cricket_no_pic.png 
| country            = එංගලන්තය 
| fullname           = පැට්‍රික් ඉයන් පෝකොක්
| nickname           = පර්සි
| birth_date         = {{උපන් දින සහ වයස |1946|9|24|df=yes}}
| birth_place = [[බැංගෝර්, ග්විනෙඩ්| බැංගෝර්]], [[කානාවන්ෂයර්]], [[වේල්සය]]
| batting            = දකුණතින් පිත්ත හසුරවන 
| bowling            = දකුණතින් පිට දඟ පන්දු 
| deliveries         = පන්දු
| columns            = 2 
| column1            = [[ටෙස්ට් ක්‍රිකට් |ටෙස්ට්]] 
| matches1           = 25 
| runs1              = 206 
| bat avg1           = 6.24 
| 100s/50s1          = &amp;ndash;/&amp;ndash; 
| top score1         = 33 
| deliveries1        = 6650 
| wickets1           = 67 
| bowl avg1          = 44.41 
| fivefor1           = 3 
| tenfor1            = &amp;ndash; 
| best bowling1      = 6/79 
| catches/stumpings1 = 15/&amp;ndash; 
| column2            = [[එක් දින ජාත්‍යන්තරය |එදිජා]] 
| matches2           = 1 
| runs2              = 4 
| bat avg2           = 4.00 
| 100s/50s2          = &amp;ndash;/&amp;ndash; 
| top score2         = 4 
| deliveries2        = 60 
| wickets2           = &amp;ndash; 
| bowl avg2          = &amp;ndash; 
| fivefor2           = &amp;ndash; 
| tenfor2            = n/a 
| best bowling2      = &amp;ndash; 
| catches/stumpings2 = &amp;ndash;/&amp;ndash; 
| date               = 1 ජනවාරි 
| year               = 2006 
| source             = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/18557.html 
}}

'''පැට් පෝකොක්''' (උපතින් '''පැට්‍රික් ඉයන් පෝකොක්''', 24 සැප්තැම්බර් 1946, [[බැංගෝර්, ග්විනෙඩ්| බැංගෝර්]], එකල [[කානාවන්ෂයර්]] දැන් [[ග්විනෙඩ්]], [[වේල්සය]])&lt;ref name=&quot;Cap&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=ඉෆ් ද කැප් ෆිට්ස් |last=බේට්මන් |first=කොලින් |authorlink= |coauthors= |year=1993 |publisher=ටෝනි විලියම්ස් ප්‍රකාශන |location= |isbn=1-869833-21-X |page=[https://archive.org/details/ifcapfits0000unse/page/133 133] |pages= |url=https://archive.org/details/ifcapfits0000unse}}&lt;/ref&gt; යනු,  1968 සිට 1985 දක්වා [[එංගලන්ත ක්‍රිකට් කණ්ඩායම |එංගලන්තය]] වෙනුවෙන්  [[ටෙස්ට් ක්‍රිකට් |ටෙස්ට්]] තරග විස්සක් සහ [[එක් දින ජාත්‍යන්තරය |එදිජා]]  තරග එකක් තුල ක්‍රීඩා කල හිටපු  [[ඉංග්‍රීසි ජනයා |ඉංග්‍රීසි]] [[ක්‍රිකට්|ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෙකි]].

==දිවිය සහ අභිවෘත්තිය ==
ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවට බෙහෙවින් ඇලුම් කල පෝකොක්, විරුද්ධ පාර්ශ්වික ක්‍රීඩකයන් ඔහුගේ පන්දු වලට පහර එල්ල කරන විට බොහෝ නියාම සහ පරික්ෂණ භාවිතා කළේය.


==ආශ්‍රිත==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

==බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.patpocock.com පැට් පෝකොක්]
*[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1972/ENG_LOCAL/CC/SUSSEX_SURREY_CC_12-15AUG1972.html පැට් පොකොක් ටේක්ස් 7 විකට්ස් ඉන් 11 බෝල්ස්] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130121165149/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1972/ENG_LOCAL/CC/SUSSEX_SURREY_CC_12-15AUG1972.html |date=2013-01-21 }}
*[http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/player/18557.html ක්‍රික්ඉන්ෆෝ ප්‍රොෆයිල්]


{{DEFAULTSORT:පෝකොක්, පැට්}}
[[ප්‍රවර්ගය:1946 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවත්වන්නෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:එංගලන්ත ටෙස්ට් ක්‍රීඩකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:එංගලන්ත එක් දින ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:එංගලන්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සරේ ප්‍රාක්‍රිස හී සභාපතිවරු]]
[[ප්‍රවර්ගය:සරේ ක්‍රිකට් නායකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:සරේ ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෝ]]
[[ප්‍රවර්ගය:වේල්ස ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෝ]]</text>
      <sha1>qdovhwdw9bd5hkczdby9lxu3zc802ve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටෝනි ලුවිස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71995</id>
    <revision>
      <id>797350</id>
      <parentid>395137</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3303" sha1="2gb96pq7cqvawhw9ey3lt8j4fuzwpdf" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට්ක්‍රීඩකයා
| name        = ටෝනි ලුවිස්
| image             = 
| caption           =
|fullname           = ඇන්තනී රොබට් ලුවිස්
|birth_date         = {{උපන් දින සහ වයස |1938|7|6|df=yes}}
|birth_place        = [[ස්වොන්සි]], වේල්සය
|nickname           =
|heightft           =
|heightinch         =
|heightm            =
| batting           = දකුණතින්-පිත්ත හසුරුවන පිතිකරු (RHB)
| bowling           = පා දඟ පන්දු
| columns           = 2
| column1           = [[ටෙස්ට් ක්‍රිකට් |ටෙස්ට් තරග]]
| matches1          = 9
| runs1             = 457
| bat avg1          = 32.64
| 100s/50s1         = 1/3
| top score1        = 125
| deliveries1       = –
| wickets1          = –
| bowl avg1         = n/a
| fivefor1          = –
| tenfor1           = –
| best bowling1     = n/a
| catches/stumpings1= –/–
| column2           = [[පළමු-පෙළ ක්‍රිකට් |පළමු-පෙළ]]
| matches2          = 409 
| runs2             = 20495
| bat avg2          = 32.42
| 100s/50s2         = 30/86
| top score2        = 223
| deliveries2       = 521
| wickets2          = 6
| bowl avg2         = 72.00
| fivefor2          = –
| tenfor2           = –
| best bowling2     = 3/18
| catches/stumpings2= 193/–
| international     = true
| country           = එංගලන්තය
| testdebutfor      =
| testdebutagainst  =
| testdebutdate     = 20 දෙසැම්බර්
| testdebutyear     = 1972
| lasttestdate      = 12 ජූනි
| lasttestfor       =
| lasttestagainst   =
| lasttestyear      = 1973
| source            = http://www.cricinfo.com/db/PLAYERS/ENG/L/LEWIS_AR_01001397/
| date              =
| year              =
}}

'''ඇන්තනී රොබට් (ටෝනි) ලුවිස්''' [[කමාන්ඩර් ඔෆ් ද ඕඩර් ඔෆ් ද බ්‍රිටිෂ් එම්පයර් |සීබීඊ]] (උපත 6 ජූලි 1938)&lt;ref name=&quot;Cap&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |title=ඉෆ් ද කැප් ෆිට්ස් |last=බේට්මන් |first=කොලින් |authorlink= |coauthors= |year=1993 |publisher=ටෝනි විලියම්ස් ප්‍රකාශන |location= |isbn=1-869833-21-X |pages=[https://archive.org/details/ifcapfits0000unse/page/110 110]–111 |url=https://archive.org/details/ifcapfits0000unse}}&lt;/ref&gt; යනු හිටපු [[වේල්ස ජනයා |වේල්ස]] [[ක්‍රිකට්|ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයෙක්]] වන අතර, 1990 ගණන් වලදී [[බීබීසී රූපවාහිනිය|බීබීසී රූපවාහිනියෙහි]] ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා ආවරණයෙහි වැඩසටහන් ඉදිරිපත් කරන්නා වූ අතර, [[මාලිබෝන් ක්‍රිකට් සමාජය |එම්සීසී]] ක්‍රීඩා සමාජයෙහි සභාපතිද විය.</text>
      <sha1>2gb96pq7cqvawhw9ey3lt8j4fuzwpdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ෆුල්ෆර්ඩ් සටන</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72531</id>
    <revision>
      <id>797381</id>
      <parentid>407038</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9832" sha1="0zmyqlazwfl4b9tgaf7f4uacbx70mec" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව හමුදාමය ගැටුම
|conflict=ෆුල්ෆර්ඩ් සටන
|partof=[[බ්‍රිතාන්‍ය දූපත් තුල නෝර්ස්වරුන්ගේ ක්‍රියාකාරකම්|වයිකිංවරුන් විසින් බ්‍රිතාන්‍යය ආක්‍රමණය කිරීම්]]
|image=Battle of Fulford.png
|caption=
|date=20 සැප්තැම්බර් 1066
|place=[[ෆුල්ෆර්ඩ්]], [[යෝර්ක්ෂයර් ප්‍රාන්තයෙහි නැගෙනහිර කොටස]] (වර්තමාන [[උතුරු යෝර්ක්ෂයර් ප්‍රාන්තය]]), එංගලන්තය
|coordinates={{Coord|53.931|-1.070|type:event_region:GB|display=inline,title}}
|territory=නෝර්වීජියානුවන් විසින් ෆුල්ෆර්ඩ් අත්පත් කර ගත් අතර පසුව [[යෝර්ක් ප්‍රදේශය]] අත්පත් කර ගති
|result=නෝර්වීජියානු ජයග්‍රහණය
|combatant1=
[[නෝර්වීජියානු අධිරාජ්‍යය |නෝර්වේ රාජධානිය]]
* [[ඕර්ක්නි අර්ල් වසම]]
ඉංග්‍රීසි කැරලිකරුවෝ
|combatant2=[[එංගලන්ත රාජධානිය]]
|commander1=[[නෝර්වේහී තුන්වන හැරල්ඩ් රජ |හැරල්ඩ් හැඩ්රාඩා]]&lt;br&gt;[[ටොස්ටිග් ගොඩ්වින්සන්]]
|commander2=[[මොර්කාර්| නොතම්බ්‍රියාවෙහි මොර්කාර්]]&lt;br&gt;[[එඩ්වින්, මර්සියාවෙහි අර්ල්වරයා|මර්සියාවෙහි එඩ්වින්]]
|strength1=10,000 (නිමානය)
|strength2=5,000 (නිමානය)
|casualties1=900 (නිමානය)
|casualties2=750 (නිමානය)
|campaignbox={{මෙහෙයුම්කොටුව වයිකිංවරුන් විසින් බ්‍රිතාන්‍යය ආක්‍රමණය කිරීම් |state=collapsed}}{{මෙහෙයුම්කොටුව නෝර්මන් දික්විජය }}
}}

එංගලන්තයෙහි,  [[යෝර්ක්]] අසබඩ,  [[ෆුල්ෆර්ඩ්]] ගම්මානයෙහි  අවට ප්‍රදේශයෙහිදී&lt;ref name=kelly255/&gt; 1066 සැප්තැම්බර් 20 දිනදී, '''ෆුල්ෆර්ඩ් සටන''' පිළිබඳ සටන් ඇතිවුනේ, ''හැරල්ඩ් හැඩ්රාඩා'' (පැරණි නෝර්ස් බසින් &quot;හර්ඩරාඩි&quot; යන්නෙහි අර්ථය වූයේ  &quot;තද පාලකයා&quot; යන්නයි) ලෙසින්ද හැඳින්වුනු, [[නෝර්වේහී තුන්වන හැරල්ඩ් රජ]], සහ ඔහුගේ ඉංග්‍රීසි මිත්‍ර පාක්ෂික  [[ටොස්ටිග් ගොඩ්වින්සන්]] විසින්, උතුරුදිග අර්ල්වරුන් වූ [[එඩ්වින්, මර්සියාවෙහි අර්ල්වරයා |එඩ්වින්]] සහ [[මොර්කාර්]] සමග සටන්වැදී ඔවුන් පරාජය කිරීමත් සමගය. &lt;ref name=kelly255&gt;දව්රීස්. ''ද නෝර්වීජියන් ඉන්වේෂන්''. පිටු. 255–259.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last1=රොස් |first1=ඩේවිඩ් |title=ද බැට්ල් ඔෆ් ෆුල්ෆර්ඩ් |url=http://www.britainexpress.com/History/battles/Fulford.htm  |publisher=බ්‍රිට්න් එක්ස්ප්‍රස් |accessdate=13 ජනවාරි 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=බැට්ල් ඔෆ් ෆුල්ෆර්ඩ් |url=http://www.battlefieldstrust.com/resource-centre/viking/battleview.asp?BattleFieldId=52|website=යූකේ බැට්ල්ෆීල්ඩ්ස් රිසෝර්ස් |publisher=ද බැට්ල්ෆීල්ඩ්ස් ට්‍රස්ට් |accessdate=13 ජනවාරි 2016}}&lt;/ref&gt;

ටොස්ටිග් යනු [[හැරල්ඩ් ගොඩ්වින්සන් රජ|හැරල්ඩ් ගොඩ්වින්සන් රජුගේ]]  පිටුවහල් කෙරුණු සහෝදරයා විය. නෝර්වේහී හැරල්ඩ් රජු සමග හා සමහරවිට [[නෝර්මන්ඩියෙහි විලියම් | නෝර්මන්ඩියෙහි විලියම් ආදිපාදවරයා]] සමගද හෙතෙම මිත්‍රපාක්ෂික වූවද, ඔහුගේ ආක්‍රමණ පසුපස වූ හේතූව පිළිබඳ වාර්තා නොමැත. සටන වෙතින් වයිකිං හමුදාව වෙත  තීරණාත්මක  ජයග්‍රහණයක් ලැබ දුණි. යෝර්ක්හී අර්ල්වරුන්ට ඔවුන්ගේ නගරවල ප්‍රාකාර බිත්ති පිටුපස සැඟවීමට හැකියාව තිබුණද, ඔවුහූ ගඟ තරණය කොට පැමිණ වයිකිං හමුදාවට මුහුණ දුන්හ. දිනය පුරාවටම ඉංග්‍රීසීහු විසින් වයිකිංවරුන් විසින් සැදි  මිනිස් ආරක්ෂක පලිහ බිඳීමට ගත් දැඩි වෙහෙස ව්‍යර්ථ විය.

නොතම්බ්‍රියාවෙහි අර්ල්වරයා ලෙසින් ඔහු වෙනුවට පත්වුණු  මොර්කාර් අර්ල්වරයා විසින් ටොස්ටිග්ට එරෙහිව සටන් වදින ලදි.&lt;ref name=H1066&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=හොවාර්ත් |first=ඩේවිඩ් |title=1066; ද ඉයර් ඔෆ් ද කොන්ක්වෙස්ට් |publisher=ඩෝර්සෙට් මුද්‍රණාලය |year=1977 |isbn=0-88029-014-5 }}&lt;/ref&gt;

==සටහන්==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|40em}}

==ආශ්‍රිත==

* {{උපන්‍යාස පොත |last=බාලෝ |first=ෆ්‍රෑන්ක් |title=ද ගොඩ්වින්ස් |year=2002 |location=ලන්ඩනය |publisher=පියර්සන් ලෝංමන් |isbn=0-582-78440-9}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=බාලෝ |first=ෆ්‍රෑන්ක් |title=එඩ්වඩ් ද කන්ෆෙසර් |url=https://archive.org/details/edwardconfessor00barl |year=1970 |location=බර්ක්ලි හා එල්ඒ, කැලිෆෝ |publisher=කැලිෆෝර්නියා විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය |isbn=0-520-01671-8}}
*{{උපන්‍යාස පොත |first=මැතිව් |last=බෙනට් |title=කැම්පේන්ස් ඔෆ් ද නෝමන් කොන්ක්වෙස්ට් Conquest |publisher=ටේලර් ඇන්ඩ් ෆ්‍රැන්සිස් |year=2003 |isbn=978-1-57958-376-7 |p=35 |url=https://books.google.com/books?id=kkymXnPtJKMC}}


* {{උපන්‍යාස පොත |last=වුඩ් |first=මයිකල් |year=2005 |title=''ඉන් සර්ච් ඔෆ් ද ඩාක් ඒජර්ස්'' |publisher=බීබීසී |location=ලන්ඩනය |isbn=978-0-563-52276-8}}

==බාහිර සබැඳි ==
*[http://www.battlefieldstrust.com/resource-centre/viking/battleview.asp?BattleFieldId=52 ඩීටේල්ස්  ෆ්‍රොම් බැට්ල්ෆීල්ඩ්ස් ට්‍රස්ට්]
*[https://web.archive.org/web/20051226204334/http://www.battleoffulford.org.uk:80/a_battle.htm බැට්ල් ඔෆ් ෆුල්ෆර්ඩ්]

{{ නෝර්මන්වරුන් විසින් එංගලන්තය දික්විජය කිරීම }}

{{DEFAULTSORT:ෆුල්ෆර්ඩ් 1066}}
[[ප්‍රවර්ගය:එංගලන්තය හා සබැඳි සටන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:නෝර්වේ  හා සබැඳි සටන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:වයිකිංවරුන් හා සබැඳි සටන්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඇංග්ලෝ-සැක්සන්වරුන් හා සබැඳි සටන්]]
[[ප්‍රවර්ගය: නෝර්මන්වරුන් විසින් එංගලන්තය දික්විජය කිරීම]]
[[ප්‍රවර්ගය:උතුරු යෝර්ක්ෂයර්හී ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:යෝර්ක්හී ඉතිහාසය]]
[[ප්‍රවර්ගය:යෝර්ක්ෂයර් හා සබැඳි සටන්|ෆුල්ෆර්ඩ්]]
[[ප්‍රවර්ගය: 1066 වසර තුල වූ ගැටුම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:1066 වසර තුල එංගලන්තය]]
[[ප්‍රවර්ගය: 1066 සැප්තැම්බර් මස තුල වූ සිද්ධි]]</text>
      <sha1>0zmyqlazwfl4b9tgaf7f4uacbx70mec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිංගික සංසර්ගික ඉරියව්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72942</id>
    <revision>
      <id>797419</id>
      <parentid>746635</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49950" sha1="a4wmw1q082kvh2lkpao94cl9agvop1p" xml:space="preserve">[[ගොනුව:SungaLoveScene.jpg|thumb|200x200පික්|පූර්ව පළමුවන සියවසයට අයත් කැටයමකි.]]
ලිංගික සංසර්ගික ඉරියව් යනු පුද්ගලයන් දෙදෙනකු හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් එක්වී ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදෙනවිට පවත්වා ගන්නා ශාරීරික ඉරියව්ය.&lt;nowiki&gt;'''ලිංගික ඉරියව්ව'''&lt;/nowiki&gt;ක් යනු පුද්ගලයෙකු හෝ යුවලක් සංසර්ගයේ හෝ වෙනත් ලිංගික ක්‍රියාකාරකම්හි හෝ යෙදෙන අතර නැතහොත් එය අරමුණු කර ගෙන හෝ තෝරා ගන්නා ඉරියව්වකි. ලිංගික ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ඊට සහභාගි වන්නන් තෝරා ගන්නා පිළිවෙළ සාමාන්‍යයෙන් ලිංගික ඉරියව් ලෙස සාමාන්‍යයෙන් පෙන්වා දෙයි. පුද්ගලයෙකුට අනෙකා ලිංගික උත්තේජනය කළ හැකි ආකාරයට හෝ ලිංගික  අවයව උත්තේජනය කළ හැකි පරිදි සංසර්ගය සිදුවන අතර එකී ඉරියව් අනීවාර්ය නොවේ.

ලිංගික සංසර්ගික ක්‍රියාකාරකම් ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් තුනකට වර්ගීකරණය කෙරේ.ඒවානම් ශිෂ්න-යෝනි සංසර්ගය,ගුද සංසර්ගය,[[මුඛ සංසර්ගය]]  වශයෙනි..&lt;ref name=&quot;health.discovery.com&quot;&gt;{{cite web|title=Sexual Intercourse|publisher=[[Discovery Channel|Discovery.com]]|accessdate=2008-01-12|url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archivedate=2008-08-22}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව ලිංගික පෙදෙස් ස්පර්ශ කිරීම් මගින් ද ලිංගික තෘප්තිය ලබයි.උදාහරණ ලෙස [[ස්වයං වින්දනය]] , දැක්විය හැක.

== ඉතිහාසය ==
මධ්‍යතන යුගයේ යුරෝපයේ ලියැවුන ඇතැම් ග්‍රන්ත තුල ලිංගික ඉරියවු ගැන ලියැවී ඇත..&lt;ref&gt;Michael R. Solomon, editor (1986). &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael R. Solomon (1990). &lt;/ref&gt;.සංස්කෘත බසින් ලියැවුන  ග්‍රන්තයක් වූ කාමසූත්‍ර ග්‍රන්තය තුලද ලිංගික ඉරියවු ගැන සදහන්වේ.

== ප්‍රමුඛ ලිංගික ඉරියව් ==

[[ගොනුව:Wiki-missionary.png|thumb|[[මිෂනරි පිහිටුව|ඹිෂනරි ඉරියව්ව]], මෙය ඉතා බහුලව භාවිතවන ඉරියව්වකි.&lt;ref name=&quot;Roberts&quot;&gt;{{Cite book|last=Keath Roberts|author=Keath Roberts|year=2006|title=Sex|url=https://books.google.com/?id=zDS9kC03x2IC&amp;pg=PA145&amp;lpg=PA145|page=145|publisher=Lotus Press|isbn=8189093592|ISBN=8189093592|access-date=August 17, 2012|accessdate=August 17, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weiten, 2008&quot;&gt;{{cite book|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|isbn=0495553395|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|page=423|accessdate=January 5, 2012|url=https://books.google.com/?id=Y6QRJb40C84C&amp;pg=PA423&amp;lpg=PA423&amp;dq=#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|author1=Wayne Weiten|author2=Margaret A. Lloyd|author3=Dana S. Dunn|author4=Elizabeth Yost Hammer}}&lt;/ref&gt;]]
[[ගොනුව:Sexual_scene_at_a_red-figure_tondo_of_a_kylix_at_the_Museo_nazionale_(Tarquinia).jpg|thumb|ක්‍රිස්තු පූර්ව 470 පැරණි සිතුවමකි.]]
[[ගොනුව:Wiki-dstyle.png|thumb|සුනඛ ඉරියව්ව (doggy style).]]

=== මුහුණට මුහුණලා සිදුකරන ඉරියව් ===
ඉතා බහුලව භාවිතා වන ඉරියව්වක් ලෙස [[මිෂනරි පිහිටුව|මිෂනරි ඉරියව්ව]]  දැක්විය හැක.මෙහිදී ලිංගික සහකරු හා සහකාරිය මුහුණට මුහුණලා සිටිති. ලිංගික සහකාරිය නිදාගෙන සිටින ඉරියව්වෙන් සිටින අතර ලිංගික සහකරු ඇගේ සිරුර මත සිටියී.
*තවත් ඉරියව්වක්ලෙස සමනල ඉරියව්ව දැක්විය හැකමෙහිදී පුරුෂයා සිටගන සිටින ඉරියවෙන් සිටියී.කාන්තාව යහනක හාන්සිවී ලිංගික පෙදෙස යහනේ කෙරවලට වන්නට සිටිනසේ හිද ඇගේ දෙපා පුරුෂයාගේ කරමත තබාගතයුතුය.&lt;ref name=&quot;coville&quot;&gt;Nafzawi, Muhammad ibn Muhammad al, and Jim Colville (trans.&lt;/ref&gt; එසේ නොමැතිනම් දෙපා ලිහිල්ව තබාගත හැක. 
* ස්ත්‍රිය යහනක් මත උඩුබැලි අතට වැතිරී ඇගේ දණහිස් පුරුෂයාගේ හිස ආසන්නයට ඔසවා සිටින අතර පුරුෂයා යහන මත දණහිස තබාගෙන ඇය දෙසට නැඹුරුවී මුහුණට මුහුණලා සිටිමින් සංසර්ගයේ යෙදීම.&lt;ref name=&quot;perfumed garden&quot;&gt;''The Perfumed Garden'', Shaykh Nefwazi  {{sic}}, translated by Sir Richard Francis Burton, 1886. [http://www.sacred-texts.com/sex/garden/ full text available at Internet Sacred Text Archive]&lt;/ref&gt;
* ස්ත්‍රිය ඇගේ දෙපා කන ආසන්නයට සිටිනසේ තබාගෙන සිටියදී පුරුෂයා ඇය දෙසට පාත්වී දෙඅත් යහනමත රුවාගෙන සංසර්ගයේ යෙදීම.&lt;ref name=&quot;joy&quot;&gt;Comfort, Alex, ''The Joy of Sex: Fully Revised &amp; Completely Updated for the 21st Century''. &lt;/ref&gt;

=== එකිකොට පිටුපා කරන [[ඉරියව්]] ===
[[ගොනුව:Warren_Cup_BM_GR_1999.4-26.1_n1.jpg|thumb|ක්‍රිස්තු වර්ෂ පළමුවන සියවසයට අයත් සිතුවමක්.]]
මෙම ඉරියව් මගින් යොනි - ශිශ්න සංසර්ගය මෙන්ම ගුද ශිශ්න සංසර්ගයේද යෙදිය හැකිය.මෙම ඉරියව් සුනඛ ඉරියව්ව ලෙස නම්කර ඇත.
* ස්ත්‍රිය දෙඅත් හා දෙදණ බිමහොවා ගෙන සිටියදී පුරුෂයා ඇගේ පිටුපසින් සිටිමින් සංසර්ගයේ යෙදීම.&lt;ref name=&quot;Rogiere&quot;&gt;Rogiere, Jean, ''The Little Book of Sex''. &lt;/ref&gt;
* මෙම සුනඛ ඉරියව්වේ සිටින අයුරින්ම සිටියදී ස්ත්‍රියගේ දෙඅත් තවදුරටත් පහත් කරමින් උකුල් පෙදෙස එසවීම මගින් මෙම ඉරියච්වේ වැඩි වින්දනයක් ලබාගතහැකි බව පැවසේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
එකිනෙකාට පිටුපා කරන තවත් ඉරියව්වකි හැදි ඉරියව්ව.මෙහිදී දෙදෙනාම එකම දිශාවට හැරී වැතිරී සිටිමින් සංසර්ගයේ යෙදෙයි..&lt;ref name=&quot;sex for dummies&quot;&gt;Westheimer, Ruth K., ''Sex for Dummies''. &lt;/ref&gt; එවන් ඉර්යව් කිහිපයක් පහත දැක්වේ
* ස්ත්‍රිය පැත්තකට හැරී වැතිර සිටිනවිට පුරුෂයා අගේ පිටුපසින් වැතිරී සිටිමින් සංසර්ගයේ යෙදීම.
* ස්ත්‍රිය මුනින් අතට හැරී මුහුණ පහළට සිටිනසේ වැතිර සිටියදී පුරුෂයා ඇගේ සිරුර උඩට නැග සංසර්ගයේ යෙදීම.&lt;ref name=&quot;little book&quot;&gt;Rogiere, Jean, ''The Little Book of Sex''. &lt;/ref&gt; මෙම ඉරියව්වේදී ස්ත්‍රියගේ උකුල දෙසට කොට්ටයක් තැබීමෙන් සංසර්ගයට වඩාත් පහසුවේ.
[[ගොනුව:Kama_sutra_24_detail.jpg|thumb|කාම සූත්‍ර ග්‍රන්තයේ එන ස්ත්‍රිය පුරුෂයා මත සිටිමින් සංසර්ගයේ යෙදෙන ඉරියව්වක්.]]

=== ස්ත්‍රිය උඩ සිටින ඉරියව් ===
[[ගොනුව:Wiki-cowgirl.png|thumb|කව් ග(ර්)ල් ඉරියව්ව.]]
මෙම ඉරියව්ව ඉතා වැදගත් ඉරියල්ව්වකි.මෙහිදී සංසර්ගයේදී ස්ත්‍රියගේ සක්‍රීය දායකත්වය ලැබේ.යොනි මෙන්ම ගුද සංසර්ගයද මෙම ඉරියව්වෙන් සිදුකලහැක.

* ස්ත්‍රිය පුරුෂයාගේ සිරුර උඩ සිටිමින් මුහුණට මුහුණලා දිගාවී පුරුෂයා නිශ්චලව සිටියදී ස්ත්‍රිය ක්‍රියාකාරීවෙමින් සංසර්ගයේ යෙදීම.
* ස්ත්‍රිය පුරුෂයාට පිටුපා පුරුෂයාගේ සිරුරමත වාඩිවී ශිශ්නය යොනි මාර්ගයට ඇතුළු කර පුරුෂයා නිසලව සිටියදී ස්ත්‍රිය ක්‍රියාකාරීව සංසර්ගයේ යෙදීම.
* ස්ත්‍රිය පුරුෂයාට පිටුපා හිදගන සිටින අයුරින් නොව ආරුක්කු හැඩයට නැමී දෑත බිම ඔබාගෙන ඇගේ උකුල් පෙදෙස සොලවමින් සංසර්ගයේ යෙදීම.
* ස්ත්‍රිය පුරුෂයාගේ සිරුර මත ඇන තියාගෙන සිටින ඉරියව්වෙන් සංසර්ගයේ යෙදීම.
* ස්ත්‍රිය පුරුෂයා මත දිගාවී ඇගේ දණහිස හා දෑත් බිමරුවාගෙන සංසර්ගයේ යෙදීම.
* පුරුෂයා මේසයක්මත යහනක් මත හෝ පුටුවක්මත දිගාවී උකුල පෙදෙස යහනේ කෙලවරට වෙන්නට තබාගෙන සිටියදී ස්ත්‍රිය ඔහු අසල සිටගෙන සංසර්ගයේ යෙදීම.
[[ගොනුව:Wiki-sitting-sp.png|thumb|වාඩිවී සිටින ඉරියව්වෙන් සංසර්ගයේ යෙදෙන ඉරියව්වක්.]]

=== වාඩිවී සිටන ඉරියව් ===
මෙම වාඩිවී සිටින ඉරියව් වලින් ද යොනි මෙන්ම ගුද සංසර්ගයද කලහැකිය.
* පුරුෂයා යම් පසුබිමක වාඩිවී දෙපා දෙපසට විහිදුවා සටින අතර ස්ත්‍රිය ඔහුගේ උකුල මත වාඩිවී දෙපා පුරුෂයාගේ බඳ වටා දමාගෙන සංසර්ගයේ යෙදීම.මෙම ඉරියව්වේදී ක්‍රියාකාරී වන්නේ ස්ත්‍රියයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; 
* පුරුෂයා පුටුවක වාඩිවී සිටින අතර ස්ත්‍රිය පාද බිමතබා මුහුණට මුහුණලා සිටගෙන සංසර්ගයේ යෙදීම.මෙම ඉරියව්වේද ක්‍රියාකාරී වන්නේ ස්ත්‍රියයි. 
* පුරුෂයා පුටුවක වාඩිවී දෙඅත් ලිහිල්ව තබාගෙන සිටියදී ස්ත්‍රිය ද පුටුව මත ඔහුගේ උකුලේ වාඩිවී සිටිමින් සංසර්ගයේ යෙදීම.
* පුරුෂයා දණ හිස් බිමතබා වාඩිවී සිටියදී ස්ත්‍රිය දෑත් පිටුපසට දමා දෑත් බිමහොවා පිටුපසට බරවී සිටිමින් සංසර්ගයේ යෙදීම.මෙහිදී ක්‍රියාකාරී වන්නේ පුරුෂයාය.
[[ගොනුව:Wiki-standing.png|thumb|සිටගෙන සිටින ඉරියව්වෙන් සංසර්ගයේ යෙදීම]]

=== සිටගෙන ===
සිටගෙන සිටින ඉරියව්වෙන්ද යොනි මෙන්ම ගුද සංසර්ගයද සිදුකල හැකිය.
* දෙදෙනාම සමාන උසකින් යුක්ත නම් මුහුණට මුහුණලා සිටගෙන ශිශ්න - යොනි සංසර්ගය පහසුවෙන් සිදුකල හැකිය.එහෙත් දෙදෙනා අසමාන උසකින් යුක්තනම් උසින් අඩු ලිංගික සහකරු/සහකාරියට උස් සපත්තු පැළදීම,බංකුවක් හෝ එවන් දෙයක් උඩට නැග සංසර්ගය සිදු කිරීමට සිදුවේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් විට එක් අයකු බිත්තියක් වැනි ආධාරකයකට හේත්තුවී සංසර්ගය සිදුකළ හැකිය.එය වඩා ආරක්ෂිතය
* ලිංගික සහකරුවන් අතරින් එක් අයකු උසින් හා බරින් අඩුනම් අනෙක් පුද්ගලයා ශක්තිමත් නම් බරින් අඩු සහකරු/සහකාරිය වඩාගෙන සිටින අයුරින් සංසර්ගයේ යෙදිය හැක.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
* ලිංගික සහකරුවන් එකිනෙකාට පිටුපා සිටින අයුරින් සිටගෙන ද සංසර්ගයේ යෙදිය හැක මෙය ගුද සංසර්ගයේදී යොදාගනී.සංසර්ගය පහසු වීමට සහකාරිය මදක් ඉදිරිපසට නැවී සිටිය හැකිය.

=== ගුද ලිංගික ඉරියව් ===බඩු දාමු
[[ගොනුව:Édouard-Henri_Avril_anal_sex_detail.jpg|thumb|19 වන සියවසයේ සිතුවම් කළ සිතුවමකි]]
* ගුද සංසර්ගයේදී බොහෝවිට සුනඛ ඉරියව්ව යොදාගනී.විරුද්ධ ලිංගිකයන් අතර ඇතිවන ගුද සංසර්ගය එතරම් හානිදායක නොවුනත් පුරුෂයින් දෙදෙනකු අතර ඇතිවන ගුද සංසර්ගයක්නම් සංසර්ගයට භාජනයවන පුරුෂයාගේ පුරස්ථි ග්‍රන්ථියට හානිවීමේ අවදානම පවතී.ගුද සංසර්ගය වේගයෙන් කිරීම මගින් ගුදය තුවාලවීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩිය.[[ගොනුව:Wiki-spoons-sp.png|thumb|ස්පූනින් ඉරියව්ව]]
* In the [[මිෂනරි පිහිටුව|missionary]] positions, to achieve optimal alignment, the receiving partner's legs should be in the air with the knees drawn towards their chest. Some sort of support (such as a pillow) under the receiving partner's hips can also be useful. The penetrating partner positions themselves between the receiving partner's legs. The penetrating partner controls the thrusting rhythm. This position is often cited as good for beginners, because it allows them to relax more fully than is usual in the doggy style position.
* The spoons position allows the receiving partner to control initial penetration and the depth, speed and force of subsequent thrusting.
* The ''receiving partner on top'' positions allow the receiving partner more control over the depth, rhythm and speed of penetration. More specifically, the receiving partner can slowly push their anus down on the penetrating partner, allowing time for their muscles to relax.

=== වෙනත් පොදු ඉරියව් ===
[[ගොනුව:Wiki-T-square.png|thumb|T-චතුරස්‍ර ඉරියව්ව]]
These positions are more innovative, and perhaps not as widely known or practiced as the ones listed above.
* The receiving partner lies on their back with knees up and legs apart. The penetrating partner lies on their side perpendicular to the receiver, with the penetrating partner's hips under the arch formed by receiver's legs. This position is sometimes called the ''T-square''.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

* The receiving partner's legs are together turning to one side while looking up towards the penetrator, who has spread legs and is kneeling straight behind the other's hips. The penetrator's hands are on the other's hips. This position can be called the ''modified T-square''.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
* The ''Seventh Posture'' of Burton's translation of ''The Perfumed Garden'' is an unusual position not described in other classical sex manuals. The receiving partner lies on their side. The penetrating partner faces the receiver, straddling the receiver's lower leg, and lifts the receiver's upper leg on either side of the body onto the crook of penetrating partner's elbow or onto the shoulder. While some references describe this position as being &quot;for acrobats and not to be taken seriously&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hooper|first=Anne J.|year=1998|title=Anne Hooper's Kama Sutra|edition=1st|publisher=DK Publishing|isbn=1-56458-649-9|ISBN=1-56458-649-9}}&lt;/ref&gt; others have found it very comfortable, especially during pregnancy.
* The ''piledriver'' is a difficult position sometimes seen in porn videos. It is described in many ways by different sources. In a heterosexual context, the woman lies on her back, then raises her hips as high as possible, so that her partner, standing, can enter her vaginally or anally. The position places considerable strain on the woman's neck, so firm cushions should be used to support her.
* The receiver lies face down legs spread on the edge of the bed and parallel to the floor, while the penetrator stands behind, holding both legs.
* The ''rusty bike pump'' is similar to a piledriver where penetration is achieved from above at a downward angle with the receiving partner bottom side up.

==== වෙනත් ====
* The receiving partner is on the bottom. The penetrating partner lies on top perpendicularly to them.
* The penetrating partner lies on their back, legs spread. The receiving partner is on their back on top of the penetrator, legs spread, facing the opposite direction.
* The penetrator and the receiver lie on their backs, heads pointed away from one another. Each places one leg on the other's shoulder (as a brace) and the other leg out somewhat to the side.
* The receiving partner lies on their back with the penetrating partner lying perpendicular. The receiving partner bends the knee closest to the penetrating partner's head enough so that there is room for the penetrating partner's waist to fit beneath it, while the penetrating partner's legs straddle the receiving partner's other leg. The in-and-out thrusting action will move more along a side-to-side rather than top-to-bottom axis. This is sometimes called the ''scissors position''. This position allows for breast stimulation during sex, for partners to maintain eye contact if they wish, and for a good view of both partners as they reach orgasm.
* The penetrating partner sits on edge of a bed or chair with feet spread wide on floor. The receiving partner lies on their back on the floor and drapes their legs and thighs over the legs of the penetrating partner. The penetrating partner holds the knees of the receiving partner and controls thrusts.

=== ගෘහ භාණ්ඩ සහ වස්ත්‍ර ===
බොහෝවිට ලිංගික ක්‍රියාවන් සදහා ඇඳක් හෝ එවන් වෙදිකාවක් යොදාගනී.ලිංගික සංසර්ගයට ඔවුන් තෝරා ගන්නා වේදිකාව ඉතා වැදගත්ය.එමගින් ලිංගික ක්‍රියාව පහසුවෙන් සිදුකරගෙ යාහැක.විශේෂයෙන් ලිංගික ඉරියවි පවත්වා ගැනීමේදීත තොරා ගන්නා වේදිකාව විශේෂ තැනක් ගනී.මේ සදහා නිවසේ ගෘහ භාණ්ඩ යොදාගනී.ලිංගික ක්‍රියාව පහසු කිරීම සදහාම විවිධ ඉරියවු පවත්වාගතහැකි උපතරණ පවතී.

=== ලිංගික ඉරියව් පිළිබද අදහස් ===
Pregnancy is a potential result of any form of sexual activity where sperm comes in contact with the vagina; this is typically during vaginal sex, but pregnancy can result from anal sex, digital sex (fingering), oral sex, or by another body part, if sperm is transferred from one area to the vagina between a fertile female and a fertile male. Men and women are typically fertile during puberty. Though certain sexual positions are believed to produce more favorable results than others, none of these are effective means of contraception.

=== ගැබිනි සමයේ මෛථුන්‍ය ===
The goal is to prevent excessive pressure on the belly and to restrict penetration as required by the particular partners. Some of the positions below are popular positions for sex during pregnancy.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
* Woman on top: takes the pressure off of the woman's abdomen and allows her to control the depth and frequency of thrusting.
* Woman on back: like the missionary, but with less pressure on abdomen or uterus. The woman lies on her back and raises her knees up towards her chest. The partner kneels between her legs and enters from the front. A pillow is placed under her bottom for added comfort.
* Sideways: also keeps pressure off of her abdomen while supporting her uterus at the same time.
* Spooning: very popular positions to use during the late stages of pregnancy; allowing only shallow penetration and relieves the pressure on the stomach.
* Sitting: she mounts the sitting partner, relieving her stomach of pressure.
* From behind: allowing her to support stomach and breasts.

== විශේෂිත නොවූ ඉරියව් ==

=== මුඛ සංසර්ගික ඉරියව් ===
[[මුඛ සංසර්ගය|Oral sex]] is the term given to genital stimulation by the mouth. It may be penetrative or non-penetrative, and may take place before, during, as, or following intercourse. It may also be performed simultaneously (for example, when one partner performs cunnilingus, while the other partner performs fellatio), or only one partner may perform upon the other; this creates a multitude of variations.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Wiki-fellatio02.png|thumb|ෆෙලටියෝ ඉරියව්ව]]
[[ගොනුව:ChinaScrollPN3_detail,_left,_threesome.jpg|thumb|19 වන සියවසයට අයත් සිතුවමක්]]
[[ගොනුව:Detail_of_Édouard-Henri_Avril_(23).jpg|thumb|19 වන සියවසයට අයත් සිතුවමකි.]]

==== ෆෙලැටියෝ ඉරියව්ව ====
''මෙම ක්‍රමයේදී ශිශ්නය හා මුඛය යොදාගෙන ලිංගික තෘප්තිය ලබයි'':
* '''හිඳගෙන'''
** The receiver lies on his back while the partner kneels between his legs.
** The receiver lies on his back while the partner lies off to the side of their legs.
** The receiver sits in a chair the partner kneels in front of them between their legs.
* '''Standing'''
** The receiver stands while the partner either kneels in front of them or sits (in a chair or on the edge of a bed, etc.) and bends forward.
** The receiver stands while the partner, also standing, bends forward at the waist.
** The receiver stands or crouches at the edge of the bed, facing the bed. The active partner lies on the bed with their head hanging over the edge of the bed backward. The receiver inserts their penis into the partner's mouth, usually to achieve ''deep throat'' penetration.
* '''Lying'''
** While the active partner lies on their back, the receiver assumes the missionary position but adjusted forward.
** The active partner (with breasts) lies on their back, and the receiver inserts their penis between the breasts, and into the mouth.

==== Cunnilingus ====
''Cunnilingus'' is oral sex performed on the vulva and vagina. Possible positions include:
* The receiver lies on her back as in the missionary position. The active partner lies on their front between their legs.
* The active partner sits. The receiver stands facing away and bends at the hips.
* The active partner sits. The receiver stands or squats facing towards partner and may arch her back, to create further stimulation.
* The active partner lies on their back while the receiver kneels with their legs at their sides and their genitals on their mouth. In other words, the receiver sits on the face of her partner.
* The receiver rests on all fours as in the doggy style position. The partner lies on their back with his head under their genitalia. Their feet may commonly extend off the bed and rest on the floor.
* The receiver services their own genitals. Although rarer, some people still find this possible{{තහවුරු​ කරන්න}}; see autofellatio.
* The receiver stands, possibly bracing themself against a wall. The active partner kneels in front of them.
* The receiver sits on the bed with her their open, the active partner kneels in front of them.
* The receiver is upside-down (standing on hands, held by partner, or using support, such as bondage or furniture), with the active partner standing or kneeling (depending on elevation) in front or behind. Such a position may be difficult to achieve, or maintain for extended time periods, but the rush of blood to the brain can alter stimulation's effect.
* The receiver stands on hands, resting each leg on either side of the active partner's head, with the active partner standing or kneeling facing them. Depending on which way up the receiver is facing, different stimulation and levels of comfort may be available.

==== Sixty-nine ====
[[ගොනුව:Wiki-sixtynine.png|thumb|235x235පික්|69 ඉරියව්ව]]
Simultaneous oral sex between two people is called ''69''. Partners may be female or male. They can lie side-by-side, lie one on top of the other, or stand with one partner holding the other upside down.

==== Anilingus ====
[[ගොනුව:A handjob.jpg|thumb|පුරුෂයෙකුගේ ශිශ්නය ස්ත්‍රියක් විසින් ස්වං වින්දනයේ යෙදෙන ආකාරයට අතින් පිරිමැද ලිංගික තෘප්තිය ලබාදීම.(handjob)]]
Positions for ''anilingus'', also known as ''butt licking'', ''rimming'', ''anal-oral sex'', ''rimjob'', or ''tossing the salad'', are often variants on those for genital-oral sex. Anilingus can be performed in a number of sex positions including:
* The passive partner is on all fours in the doggy position with the active partner behind.
* The passive partner is on their back in the [[මිෂනරි පිහිටුව|missionary position]] with their legs up.
* The passive partner on top in the 69 position.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Morin, J. (1998). &lt;/ref&gt;
* The ''rusty trombone'', in which a male stands while the active partner performs both anilingus from behind, generally from a kneeling position, and also performs [[ස්වයං වින්දනය|masturbation]] on the standing partner, thus somewhat resembling someone playing the trombone.&lt;ref name=&quot;dictionary&quot;&gt;Tate, Jordan. &lt;/ref&gt;

=== වෙනත් ===
* ''Fingering'' of the [[යෝනි මුඛය|vulva]], vagina or anus.
* ''Shocker'': simultaneous fingering of the vagina and anus using one hand. The index and middle finger are inserted in the vagina, and the pinky in the anus. A number of variations are possible by using different combinations of fingers in each orifice. This act figures prominently in the ''Story of O'': shortly after O's arrival at the Chateau, a man grabs her in this way. O is shocked, but she learns to accept this and ruder intrusions. Sometimes colloquially referred to as &quot;Two in the pink, one in the stink.&quot;{{තහවුරු​ කරන්න}}
* ''Fisting'': inserting the entire hand into the vagina or anus. This usually requires large amounts of lubricant and relaxation. The hand is usually not actually made into a fist, but instead the thumb is placed between the middle and ring fingers. Fisting can cause laceration or perforation of the vagina, perineum, rectum, and/or colon, resulting in serious injury&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cohen|last2=Giles|last3=Nelson|first=C. E.|first2=A.|first3=M.|date=2004|title=Sexual trauma associated with fisting and recreational drugs|journal=[[Sexually Transmitted Infections (journal)|Sexually Transmitted Infections]]|volume=80|issue=6|pages=469–470|doi=10.1136/sti.2004.011171|DOI=10.1136/sti.2004.011171|access-date=6 March 2014|accessdate=6 March 2014}}&lt;/ref&gt; and even death.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Preuss|last2=Strehler|last3=Dettmeyer|last4=Madea|first=Johanna|first2=Marco|first3=Reinhard|first4=B.|date=2007|title=Death after anal &quot;fisting&quot;|journal=Archiv für Kriminologie|volume=221|issue=1–2|pages=28–35|access-date=6 March 2014|accessdate=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Torre|first=Carlo|date=1987|title=Delayed death from &quot;fisting&quot;|journal=The American Journal of Forensic Medicine and Pathology|volume=8|issue=1|page=91|doi=10.1097/00000433-198703000-00026|DOI=10.1097/00000433-198703000-00026|access-date=6 March 2014|accessdate=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fain|last2=McCormick|first=Dawn B.|first2=George M.|date=1989|title=Vaginal &quot;fisting&quot; as a cause of death|journal=The American Journal of Forensic Medicine and Pathology|volume=10|issue=1|pages=73–75|doi=10.1097/00000433-198903000-00019|DOI=10.1097/00000433-198903000-00019|access-date=6 March 2014|accessdate=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Reay|last2=John W. Eisele|author2=John W. Eisele|first=Donald T.|date=1983|title=Sexual abuse and death of an elderly lady by &quot;fisting&quot;|journal=The American Journal of Forensic Medicine and Pathology|volume=4|issue=4|pages=347–350|doi=10.1097/00000433-198312000-00013|DOI=10.1097/00000433-198312000-00013|access-date=6 March 2014|accessdate=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;

== බාහිර සංසර්ගික ඉරියව් ==
[[ගොනුව:Franz_von_Bayros_003.jpg|thumb|214x214පික්|ස්ත්‍රීන් අතර අනෝන්‍ය ස්වං විංදනය නිරූපනය කරන පැරණි සිතුවමක්.]]
''කන්‍යාභාවය ආරක්ෂාකරගැනීම,අනවශ්‍ය ගැබ්ගැනීම් වළක්වාගැනීම හා ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වන රෝග වලින් ආරක්ෂාවීම සදහා බොහෝ විට බාහිර සංසර්ගික ක්‍රම භාවිත කරයි.මීට අමතරව ලිංගික ඇසුරට පෙර උත්තේජනය සදහාද බාහිර සංසර්ගික ඉරියව් භාවිත කරති.''

''වැඩි වශයෙන්ම භාවිතවන ක්‍රමයක් වන්නේ ලිංගික අවයව එකිනෙක ස්පර්ෂ කර ගැනීමයි.විරුද්ධ ලිංගිකයන් අතර මෙන්ම සම ලිංගිකයන් අතරද මෙය සිදුවේ.''

* ''අනොන්‍ය ස්වං වින්දනය'': මෙහිදී ස්වං වින්දනයේ යෙදෙනවිට සිදු කරන ආකාරයෙන් තමාගේම ලිංගය තමා විසින් ස්පර්ෂ කිරීම වෙනුවට ලිංගික සහකරුවකු?සහකාරියක ලවා ලිංගය ස්පර්ෂ කරවා ගනියි.  
* ''Dry humping'': frottage while clothed. This act is common, although not essential, in the dance style known as &quot;grinding&quot;.
* ''Handjob'' or ''fingering'': Manual stimulation of a partner's penis, scrotum, clitoris or entire vulva. Known as &quot;wanking&quot; in the UK, and &quot;fapping&quot; in modern colloquial terms.
* ''Footjob'': using the feet to stimulate the penis.
*[[ගොනුව:Wiki-mam-intcs.png|thumb|පියයුරු සංසර්ගය]]''Mammary intercourse'': using the breasts together to stimulate the penis through the cleavage. (Should not be confused with a &quot;boob job&quot; meaning to have [[ප්ලාස්ටික් සැත්කම්|augmentive surgery]] done on the breasts.) Also called a ''titjob'', ''titty-fucking'', a ''tit-wank''; several other slang terms exist breast stimulated the vulva and vagina.
* ''Axillary intercourse'': with the penis in the armpit. Commonly known as &quot;bagpiping&quot;.
* ''Orgasm control'': By self or by a partner managing the physical stimulation and sensation connected with the emotional and physiologic excitement levels.  Through the practice of masturbation an individual can learn to develop control of their own body's orgasmic response and timing.  In partnered stimulation either partner can control their own orgasmic response and timing.  With mutual agreement either partner can similarly learn to control or enhance their partner's orgasmic response and timing.  Partner stimulation orgasm techniques referred to as expanded orgasm, extended orgasm or orgasm control can be learned and practiced for either partner to refine their control of the orgasmic response of the other.  Partners mutually choose which is in control or in response to the other.
* ''Orgasmic meditation'',&lt;ref name=&quot;New York Times: Orgasmic Meditation&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/magazine/29wwln-safire-t.html|title=Orgasmic &amp; Orgasmic Meditation|date=2009-03-29|publisher=The New York Times|author=William Safire|accessdate=2009-05-05}}&lt;/ref&gt; is a mindfulness practice where the object of [[භාවනා|meditation]] is conscious finger to genital contact.  &quot;OMing&quot; is practiced in pairs, with one partner, gently holding the genitals with both hands, and that partner's index finger gently, precisely, slowly stroking the female’s clitoris specifically and with both parties placing their complete awareness mindfully on that localized point of contact between them.  Both practitioners focus their fullest attention on their sensitive nerve endings and on their finest muscle control in stroking movement to develop connective (limbic) resonance between practitioners. The outcome, is not simply orgasm but interpersonal connection.

The slang term ''humping'' may refer to masturbation—thrusting one's genitals against the surface of non-sexual objects, clothed or unclothed; or it may refer to penetrative sex.

=== ලිංගික අවයව ඇතිල්ලීම ===
''Genital-genital rubbing'' (often termed ''GG rubbing'' by [[ප්‍රාග් ඓතිහාසික මානවයන් පිලිබද හැදැරීමේ විද්‍යාව (Primatology)|primatologists]] to describe the behavior among female bonobos&lt;ref name=&quot;songweaver&quot;&gt;{{Cite journal|last=de Waal FB|author=de Waal FB|year=1995|title=Bonobo sex and society|url=http://www.primates.com/bonobos/bonobosexsoc.html|journal=[[Scientific American|Sci Am.]]|volume=272|issue=3|pages=82–8|pmid=7871411|PMID=7871411|doi=10.1038/scientificamerican0395-82|DOI=10.1038/scientificamerican0395-82|quote=Perhaps the bonobo's most typical sexual pattern, undocumented in any other primate, is genito-genital rubbing (or GG rubbing) between adult females. One female facing another clings with arms and legs to a partner that, standing on both hands and feet, lifts her off the ground}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Paoli|last1=Paoli|last2=Palagi|last3=Tacconi|last4=Tarli|first1=T.|first=T.|first2=E.|first3=G.|first4=S. B.|year=2006|title=Perineal swelling, intermenstrual cycle, and female sexual behavior in bonobos (Pan paniscus)|journal=American Journal of Primatology|volume=68|issue=4|pages=333–347|pmid=16534808|PMID=16534808|doi=10.1002/ajp.20228|DOI=10.1002/ajp.20228}}&lt;/ref&gt;) is the sexual act of mutually rubbing genitals; it is sometimes grouped with ''frottage'', but other terms, such as ''non-penetrative sex'' or ''outercourse'', are also used:
* ''Intercrural sex'', or ''interfemoral sex'': the penis is placed between the partner's thighs, perhaps rubbing the [[යෝනි මුඛය|vulva]], scrotum or perineum.
* ''Frot'' or ''frottage'': two males mutually rubbing penises together.
* ''Tribadism'' or ''tribbing'': two females mutually rubbing vulvae together.
* ''Docking'': mutual masturbation by inserting the [[ශිශ්න මුණ්ඩය|glans penis]] into the [[පෙරහම|foreskin]] of another penis.

== සමූහ ඉරියව් ==
[[ගොනුව:Erotic_scenes_Louvre_G13_n1.jpg|thumb|ක්‍රිස්තු පූර්ව  510 දී පමණ සිතුවම් කරඇති සමූහ ලිංගික වර්‍යා නිරූපනය කරන සිතුවමක්.]]
[[ගොනුව:Édouard-Henri_Avril_(29).jpg|thumb|19 වන සියවසට අයත් සමූහ ලිංගික චර්‍යා නිරූපනය කරන සිතුවමක්.]]
[[ගොනුව:Wiki-doublepen.png|thumb]]
Various people of gender and orientation may participate in group sex. While group sex does not imply that all participants must be in sexual contact with all others simultaneously, some positions are only possible with three or more people.&lt;ref name=&quot;Swinger Orgies and Group Sex&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

As with the positions listed above, more group sex positions become practical if erotic furniture is used.

=== තිදෙනෙ
ක් ===
When three people have sex with each other, it is called a ''threesome''. Possible ways of having all partners in sexual contact with each include some of the following:
* One person performs oral sex on one partner while they engage in receptive anal or vaginal intercourse with the other partner. Sometimes called a ''spit roast''.&lt;ref name=&quot;Dictionary of Slang&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
* The ''369'' position is where two people engage in oral sex in the 69 position while a third person positions himself to penetrate one of the others; usually a man engaging in sex doggie-style with the woman on top in the 69 position.&lt;ref name=&quot;Sex Position 369&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
* A man has vaginal or anal sex with one partner, while himself being anally penetrated by another (possibly with a strap-on dildo).
* Three partners lie or stand in parallel, with one between the other two. Sometimes called a ''sandwich''. This term may specifically refer to the ''double penetration'' of a woman, with one penis in her anus, and the other in her vagina or of a male, with two penises in his anus.
* Two participants have vaginal/anal sex with each other, and one/both perform oral sex on a third.
* Three people perform oral/vaginal/anal sex on one another simultaneously, commonly called a ''daisy chain''.
* The slang term ''lucky Pierre'' is sometimes used in reference to the person playing the middle role in a threesome, being anally penetrated while engaging in penetrative anal or vaginal sex.&lt;ref&gt;{{Cite book|year=2014|title=The Concise New Partridge Dictionary of Slang and Unconventional English|url=https://archive.org/details/concisenewpartri0000tomd_z0e5|page=1966|edition=2|publisher=Routledge|editor-last=Dalzell|editor1-last=Dalzell|editor2-last=Victor|editor-first=Tom|editor1-first=Tom|editor2-first=Terry|isbn=9781317625117|ISBN=9781317625117}}&lt;/ref&gt;

== ඉරියව් == 
[[ගොනුව:Wiki-sixtynine.png|thumb]]
* පුරුෂයා සිටගෙන හෝ පුටුවක වාඩිවී සිටින විට ස්ත්‍රිය දන ගසාගෙන තම මුවින් පුරුෂ ලිඟුව උරාබීම හා ලෙවකෑම.
* ස්ත්‍රිය  සිටගෙන හෝ පුටුවක වාඩිවී සිටින විට පුරුෂයා දන ගසාගෙන තම මුවින් යෝනිය හා භගමණිය උරාබීම හා ලෙවකෑම.
* පුරුෂයා උඩුබැලි අතට ඇඳක හාන්සි වී සිටඉින විට මුඛයට යෝනිය සිටින සේ ස්ත්‍රිය  ඔහුගේ මුහුණ මත වාඩිවීම.
* පුරුෂයාගේ ලිඟුව ස්ත්‍රියගේ හිස දෙසටත් ඇයගේ යෝනිය පුරුෂයාගේ හිස දෙසටත් සිටින සේ ඇඳක වැතිරී එකිනෙකාගේ  ලිඟු උරාබීම හා ලෙවකෑම. මෙය 69 ක්‍රමය ලෙස හැඳින්වේ.ස

=== කිහිප දෙනෙක් ===
These positions can be expanded to accommodate any number of participants:
* A group of males [[ස්වයං වින්දනය|masturbating]] is called a ''circle jerk''.
* A group of males masturbating and ejaculating on one person's face is known as ''bukkake''.&lt;ref name=&quot;Lifestyle Definitions&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/bukkake|title=Bukkake|publisher=dictionary.com|accessdate=April 14, 2012}}&lt;/ref&gt;
* A group of men, women, or both, each performing oral, anal or vaginal sex on the next, is called a ''daisy chain''.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
* When one woman or man is given the serial or parallel attention of many, often involving a queue (''pulling a train''), it is often termed a ''gangbang''.

=== බහුවිධ සංසර්ග ===
A person may be sexually penetrated multiple times simultaneously. Penetration may involve use of fingers, toes, sex toys, or penises. Scenes of multiple penetration are common in pornography.

If one person is penetrated by two objects, it is generically called ''double penetration'' (abbreviated ''DP'').&lt;ref name=&quot;DP&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; Double penetration of the vagina, anus, or mouth can involve:
* Simultaneous penetration of the anus by two penises or other objects. This is commonly called ''double anal penetration (DAP)'' or ''double stuffing''.{{තහවුරු​ කරන්න}}
* Simultaneous penetration of the vagina by two penises or other objects. This is commonly called ''double vaginal penetration (DVP)'' or ''double stuffing''.&lt;ref name=&quot;DVP&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
* Simultaneous penetration of the vagina and anus. If this is done using penises and/or strap-on dildos, this is sometimes called the ''sandwich'' or ''BigMac''.{{තහවුරු​ කරන්න}} The ''shocker'' (see above) accomplishes this using several fingers of one hand.{{Anchor|Spit roast}}
* Simultaneous penetration of the mouth and either the vagina or anus. If the penetrating objects are penises, this is sometimes called the ''spit roast'' or the ''Chinese finger trap''.{{තහවුරු​ කරන්න}}

== සෞඛ්‍ය ==
ඇතැම් කායික ආබාධ සහිත පුද්ගලයන්ට ඇතැම් ලිංගික ඉරියව් පවත්වාගැනීම නුසුදුසුය.යම් ලිංගික ඉරියව්වක් නිසා ශරීරයේ වේදනාවක් ඇතිවන්නේනම් එය තවදුරටත් සිදු නොකලයුතුය.සන්ධි අබාධ පිට කොන්දේ ආබාධ ආදී රෝග පවතින විට නුසුදුසු ලිංගික ඉරියව් පවත්වා ගැනීම එම රෝගයන් තවදුරටත් උස්සන්න වීමට හේතුවක්වේ.අබාධ සහිත පුද්ගලයා සැමවිටම පහසු ඉරියව්වක්ම භාවිත කලයුතුය.ලිංගික සහකරුවන් දෙදෙනාටම හෝ එක් අයකුට පිට කොන්දේ ආබාධයක් ඇතිනම් ඔව්න්ට හැදි ඉරියව්ව හෙවත් සූනින් ඉරියව්ව සුදුසුය.ඇතැම් විට විරුද්ධ ලිංගික මිෂනරි පිහිටුවේදී පුරුෂයාගේ බර නිසා ස්ත්‍රියට අපහසුතාවයට පත්විය හැක.එවන් අවස්තාවන ස්ත්‍රිය උඩ සිටින කව් ගර්ල් ඉරියව්ව සුදුසුය.සිටගෙන සිටින ඉරියව්වන්ද ඒඒ පුද්ගලයන්ගේ දේහ බර අනුව පහසු හෝ අපහසුවේ.

== යොමුව ==
{{Reflist|33em}}

== වැඩිදුරු කියවීම් ==
; ඓතිහාසික
* ''Kama Sutra''
* ''The Perfumed Garden''
; වර්තමාන
* {{Cite book|last=Comfort|last1=Comfort|last2=Quilliam|first1=Alex|first=Alex|first2=Susan|year=2008|title=[[The Joy of Sex]]|location=London|publisher=Mitchell Beazley|isbn=1-84533-429-9|ISBN=1-84533-429-9}}
* Gillian, Max, ''The Illustrated Guide to Extended Massive Orgasm''. Hunter House. 1st ed., 2002. ISBN 0-89793-362-1, 235 pages.
* Hooper, Anne J., ''Sexopedia''. DK Publishing. 1st American ed., 2002. ISBN 0-7894-8958-9, 272 pages.
* Kemper, Alfred M., ''Love Couches Design Criteria''. Los Angeles 1972. Library of Congress #75-36170, 101 pages—design criteria for assistive furniture, with sections on accommodation of disabled persons.
* McMeel, Andrews and Lisa Sussman, ''Sex Positions''. Carlton Publishing Group. 2002. ISBN 1-84222-266-X, 96 pages.
* Nerve.com, ''Position of the Day Playbook, Sex Every Day in Every Way''. Chronicle Books. 2005. ISBN 0-8118-4701-2, 376 pages.

== බාහිර යොමු ==
* [http://lovegirls.co.uk/articlecomments/90/Lesbian+Sex+Positions+For+Dummies/ Lesbian Sex Positions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101019075653/http://lovegirls.co.uk/articlecomments/90/Lesbian+Sex+Positions+For+Dummies/ |date=2010-10-19 }}
* [http://gaysexpositionsguide.com/ Gay Sex Positions Guide]
[[ප්‍රවර්ගය:ලිංගික ක්‍රියා]]</text>
      <sha1>a4wmw1q082kvh2lkpao94cl9agvop1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රජ කරන රැජින</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74330</id>
    <revision>
      <id>797353</id>
      <parentid>605837</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16843" sha1="8ven10manoss97irnm203im2rxpi3q1" xml:space="preserve">{{Ranks of Nobility}}

'''රජ කරන රැජින''' යනු [[රජ (පදවිය)|රජ]] පදවියට සමාන කාන්තා රාජ්‍ය පාලකයායි. ඇය ඇගේම අයිතියෙන් යුතුව රාජ්‍ය පාලනය කරන්නී ය. මෙය රජ කරන රජුගේ බිසව වන [[වල්ලභ රැජින]] හෝ ළමා පාලකයාගේ භාරකාරයා වන, තාවකාලිකව එම ස්ථානයේ වැඩබලන [[රාජ්‍යාධිකාරී|රාජ්‍යාධිකාරී රැජින]] යන පදවි දෙකට වඩා වෙනස් ය. '''රජ කරන අධිරාජිනිය''' යනු ස්වකීය අයිතියෙන් යුතුව [[අධිරාජ්‍යය]]ක් පාලනය කරන රාජ්‍ය පාලිකාවකි.

රජ කරන රැජිනක ස්වෛරී බලයන්ට හිමිකම් කියන්නී ය. වල්ලභ රැජිනක සිය සැමියාගේ පදවි නාමවලට හිමිකම් කියන නමුත්, සිය සැමියාගේ ස්වෛරීභාවය භුක්ති විඳින්නේ නැත. සාමාන්‍යයෙන් රජ කරන රැජිනකගේ සැමියා සිය භාර්යාවගේ පදවිය, තත්ත්වය හෝ ස්වෛරීභාවයට හිමිකම් නොකියයි. කෙසේනමුත් [[වල්ලභ රජ]] සංකල්පය අධ්‍යතන හෝ සම්භාව්‍ය යුගවල දී නොඇසූවකි.

[[වැන්දඹු රැජින]] යනු රජකුගේ වැන්දඹුවයි. [[මව් රැජින]] යනු රජකරන රාජ්‍යේශයාගේ මෑණියන් වන වැන්දඹු රැජිනකි.

== ඉතිහාසය ==
[[File:Elizabeth II &amp; Philip after Coronation.JPG|left|thumb|එක්සත් රාජධානියේ [[එලිසබෙත් II|IIවන එලිසබෙත්]] ඇගේ සැමියා සමග 1953 ඇගේ අභිෂේක මංගල්‍යයේ දී]]

පුරාතන ඊජිප්තුව, පුරාතන පර්සියාව, ආසියානු සහ පැසිෆික් සංස්කෘතීන්වල ද, ඇතැම් යුරෝපීය රටවල පවා රාජ්‍ය පාලිකාවනට ''රජ'' හෝ ''[[පාරාවෝ]]'' වැනි එයට අනුරූප පදවි භාවිතා විය. මෙහි දී ඇතැම්විට ලිංගය වැදගත් නොවන පදවි නාම භාවිතා කෙරුණු අතර, ඇතැම් අවස්ථාවල ලිංගය සැලකීමේ දී වදනේ පුරුෂ ලිංග ස්වරූපය ද භාවිතා කොට ඇත. [[බයිසැන්ටයින්]] [[අයිරින් අධිරාජිනිය]] ඇතැම් අවස්ථාවල දී ඇයව ''බැසිලිසා'' (βασίλισσα), 'අධිරාජිනිය' වෙනුවට ''[[බැසිලියස්]]'' (βασιλεύς), 'අධිරාජයා' ලෙස හඳුන්වාගෙන ඇත. [[පෝලන්තයේ ජැඩ්විගා]] අභිෂේක කෙරුණේ ''රෙක්ස් පොලෝනියේ'', ''පෝලන්තයේ රජ'' ලෙසයි.

[[ජුදා රාජධානිය|ජුදා රාජධානියේ]] [[ඩේවිඩික]] රජවරුන් අතර [[ඇතලියා]] නම් තනි රජ කරන රැජිනක පිළිබඳ තොරතුරු හමුවේ. නමුත් [[හීබෲ බයිබලය]] ඇය සිහසුන පැහැරගත්තකු ලෙස ඍණාත්මක අයුරින් සලකා ඇත. පුසකාලීනව [[හැස්මෝනියානු]] රැජිනක වූ [[සැලෝමි ඇලේකසැන්ඩ්‍රා]] (ෂ්ලොම් ට්ෂියන්) අතිශයින් ජනප්‍රිය විය.{{citation needed|date=ජනවාරි 2014}}

ජාතියේ [[අනුප්‍රාප්ති අනුපිළිවෙල]] අවසර දේ නම් රාජ්‍යෙශයකුට අනුප්‍රාප්තියට පත් විය හැක. රාජධානි, රැජිනිධානි, ගෝත්‍රික නායක පදවි සඳහා අනුප්‍රාප්ති ක්‍රමවේද ඇති අතර, රජ කරන රජු හෝ රාජ්‍ය මණ්ඩලය උරුමකරුවකු නම් කරන විට, වැඩිමලාගෙන් බාලයාට උපත පරිදි [[ප්‍රථමජන්මාධිකාරිය]] ඇතිවිට රජ හෝ ප්‍රධානියාගේ රාජ්‍යාධිකාරී වීම සහ එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අයුරින් බාලයාගෙන් වැඩිමලාට පරිදි රාජ්‍යාධිකාරීත්වය හිමි වන [[අන්තජත්වය]] වැනි පිළිවෙත් ද්කනට ලැබිණි. අනුප්‍රාප්ති අවකාශය මව් පෙළපතින්, පිය පෙළපතින් හෝ දෙදෙනාගෙන්ම ලැබිය හැකි අතර, කලාතුරකින් ඡන්දයක් පවත්වා තෝරාගැනීම ද සිදු වේ. අනුප්‍රාප්ති අයිතිය ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයටම හෝ පුරුෂයන්ට පමණක් හෝ ස්ත්‍රීන්ට පමණක් සීමා විය හැක.
[[File:Margaret of Denmark, Norway &amp; Sweden (1389) effigy 2010 (2).jpg|thumb|[[ඩෙන්මාර්කයේ Iවන මාර්ගරට්|Iවන මාර්ගරට්]] විසින් පසුකාලීන 14 වන සහ මුල්කාලීන 15වන සියවස්වල දී ඩෙන්මාර්කය, ස්වීඩනය සහ ‍නෝර්වේ පාලනය කොට ඇත.]]

[[පසුකාලීන මධ්‍යකාලීන යුගය|පසුකාලීන මධ්‍යතන යුගයේ]] සිට විසිවන සියවස දක්වා යුරෝපීය රාජාණ්ඩුවල බොහෝ දර්ශීය අනුප්‍රාප්ති [[පුරුෂ-රුචි ප්‍රථමජන්මාධිකාරය]]ක් විය. එනම් අනුප්‍රාප්තිය චක්‍රීකරණය වූයේ පුත්‍රයන් හරහා උපත අනුව ය. ඔවුන්ගෙන් පසුව දියණියන් හෝ මුණුපරන් ද අනුප්‍රාප්තිය ලබා ඇත. ඓතිහාසිකව බොහෝ රාජ්‍යවල{{which|date=ජනවාරි 2014}} ස්ත්‍රීනට අනුප්‍රාප්තිය තහනම් කළ අතර, ස්ත්‍රී පෙළපත් සඳහා ද අවසර ලබා නොදුන්නේ [[සැලික නීතිය]] අනුව ය. මෙය වර්තමානයේ ඇතැම් රාජ්‍යවල{{which|date=ජනවාරි 2014}} තවමත් දක්නට ලැබේ. නිදසුනක් ලෙස [[ප්‍රංශය|ප්‍රංශයේ]] කිසිදු රජ කරන රැජිනියක සිට නැත. [[ඔස්ට්‍රියාවේ මාරියා තෙරේසා|මාරියා තෙරේසා]] නම් එකම රැජිනක පමණක් ඔස්ට්‍රියාව පාලනය කොට තිබේ. පහත ලැයිස්තුවෙහි දක්වා ඇති පරිදි, පුළුල්ව හඳුනන රජ කරන රැජිනියන් බොහෝ දෙනා යුරෝපීය රාජාණ්ඩු පාලනය කළ තැනැත්තියක් වේ.

20වන සියවසේ අග කාලයේ සහ 21වන සියවසේ මුල් කාලයේ [[ස්වීඩනය]], [[නෝර්වේ]], [[බෙල්ජියම්]], [[නෙදර්ලන්තය]], [[ඩෙන්මාර්කය]], [[ලක්සම්බර්ග්]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/uk-15489544|title=Overturning centuries of royal rules|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; සහ [[එක්සත් රාජධානිය]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/uk-32073399|title=New rules on royal succession come into force|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; විසින් සිය පණත් [[පරම ජන්මාධිකාරිත්වය]] මත පදනම්ව සංශෝධනය කොට ඇත. ඇතැම් අවස්ථාවල දී නීතිය පැනවෙන සමයේ පෙළපතෙහි වූ ජනයාගේ ජීවිත කාලය තුළ මෙම වෙනස්කම් ක්‍රියාවට නොනැංවේ.

2011දී, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජධානි 16ක් එක්ව පුරුෂ-අභිරුචි ප්‍රථමජන්මාධිකාරීත්ව පාලනය ඉවත් කිරීමට එකඟ වී ඇත. සුදුසු ව්‍යවස්ථා සම්පාදනයක් පැමිණි විට, මෙමගින් අර්ථ ගැන්වෙන්නේ [[විලියම් කුමරු]]න්ට පළමුව දියණියක වුවහොත්, ඔහුගේ බාල පුත්‍රයා ඔහුගේ උරුමකරු නොවන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bloxham|first=Andy|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/8854981/Centuries-old-rule-of-succession-in-British-Royal-family-scrapped-by-Commonwealth.html|accessdate=2011-12-31|newspaper=Telegraph|location=London|title=Centuries-old rule of primogeniture in Royal Family scrapped|date=28 October 2011}}&lt;/ref&gt;

===නැගෙනහිර ආසියාව===
[[චීනය|චීනයේ]] චීන රජ කරන අධිරාජිනිය බවට පත් [[වූ සේටියෑන්]] [[චෞ රාජවංශය (690–705)|චෞ රාජවංශය]] පිහිටුවූයේ ඇගේ පුත්‍රයින් ධුරයෙන් පහකිරීමෙනි. කෙසේනමුත්, වැදගත් කරුණක් වන්නේ වූ අධිරාජිනිය ''හුවාංඩි'' (皇帝, &quot;අධිරාජයා&quot;) යන්න භාවිතා කොට තිබීමයි. බොහෝ යුරෝපීය ප්‍රභවවල මෙය රජ කරන අධිරාජිනියක ලෙස නොව ස්ත්‍රී අධිරාජයා ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. මීට සමානව මෙම යුගයට දශක කිහිපයකට පෙර කොරියාවේ [[සිල්ලාහි සොන්දොක් රැජින]] සහ [[සිල්ලාහි ජින්දොක්]] රැජින විසින් තමන්ව හැඳින්වීමට ''යෝවං'' (여왕, &quot;ස්ත්‍රී රජ&quot;) යන වදන භාවිතා කොට ඇත. ඔවුන් රජුගේ හෝ අධිරාජයාගේ භාර්යාව සඳහා යෙදෙන &quot;වල්ලභ රැජින&quot; ලෙස සාමාන්‍යයෙන් පරිවර්තනය කෙරෙන ''වංබි'' (왕비) යන යෙදුම භාවිතා කොට නැත.

වර්තමානයේ [[ජපානය|ජපානයේ]] [[කපුරු සිහසුන]] කාන්තාවන්ට අකැප වුව ද, ජපන් ඉතිහාසය පුරා රජ කරන අධිරාජිනියන් අට දෙනකු සිට ඇත. මේ නිසා සිංහලෙන් &quot;රජ කරන අධිරාජිනිය&quot; යැයි භාවිතා කළ හැකි ''ජොසෙයි තෙන්නෝ'' (女性天皇, &quot;කාන්තා අධිරාජකීය පාලකයා&quot;) යන ජපන් භාෂා වදන මේ සඳහා භාවිතා වේ. ''කෝගෝ'' (皇后) යන්න වල්ලභ අධිරාජිනියන් සඳහා යෙදේ.

==වර්තමාන රාජ්‍ය කරන රැජිනියන්==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
|-
! රැජින !! රටවල් !! දිනය
|-
| rowspan=&quot;16&quot; | '''[[එලිසබෙත් II]]'''&lt;br /&gt;[[File:Queen Elizabeth Toronto 2010.jpg|125px]] || {{ධජය|එක්සත් රාජධානිය}} || rowspan=&quot;4&quot; | 1952 පෙබරවාරි 6
|-
| {{ධජය|කැනඩාව}}
|-
| {{ධජය|ඕස්ට්‍රේලියාව}}
|-
| {{ධජය|නවසීලන්තය}}
|-
| {{ධජය|ජැමෙයිකාව}} || 1962 අගෝස්තු 6
|-
| {{ධජය|බාබඩෝස්}} || 1966 නොවැම්බර් 30
|-
| {{ධජය|බහාමාස්}} || 1973 ජූලි 10
|-
| {{ධජය|ග්‍රෙනාඩා}} || 1974 පෙබරවාරි 7
|-
| {{flag|පපුවා නවගිනිය}} || 1975 සැප්තැම්බර් 16
|-
| {{ධජය|සොලොමන් දිවයින්}} || 1978 ජූලි 7
|-
| {{flag|ටුවාලු}} || 1978 ඔක්තෝබර්
|-
| {{ධජය|ශාන්ත ලුසියා}} || 1979 පෙබරවාරි 22
|-
| {{ධජය|ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනාඩින්ස්}} || 1979 ඔක්තෝබර් 27
|-
| {{flag|බෙලීස්}} || 1981 සැප්තැම්බර් 21
|-
| {{flag|ඇන්ටිගුවා සහ බාබ්‍යුඩා}} || 1981 නොවැම්බර් 1
|-
| {{flag|ශාන්ත කිට්ස් සහ නේවිස්}} || 1983 සැප්තැම්බර් 19
|-
| '''[[ඩෙන්මාර්කයේ IIවන මාර්ග්‍රත්|මාර්ග්‍රත් II]]'''&lt;br /&gt;[[File:HM The Queen of Denmark.jpg|125px]] || {{ධජය|ඩෙන්මාර්කය}} || 1972 ජනවාරි 14
|}

==රජ කරන රැජිනියන් ලැයිස්තුව==
{{Further|රජ කරන රැජිනියන් ලැයිස්තුව}}

==මේවාත් බලන්න==
* [[රජ]]
* [[අනුප්‍රාප්ති අනුපිළිවෙල]]
* [[වල්ලභ රැජින]]
* [[රාජා|රාණි]]
* [[රාජ්‍යාධිකාරී]]
* [[සැලික නීතිය]]
* [[සුල්තානා (පදවිය)|සුල්තානා]]

==ආශ්‍රේයයන්==
{{reflist}}

==වැඩිදුර කියවීමට==
* {{cite book |last1=Monter |first1=William |title=The Rise of Female Kings in Europe, 1300-1800 |url=https://archive.org/details/riseoffemaleking0000mont |publisher=[[යේල් යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස්|Yale University Press]] |year=2012 |pages=271 |isbn=9780300173277}}; මෙමගින් යුරෝපයේ පූර්ණ රාජ්‍යේශ අධිකාරීත්වය ලද ස්ත්‍රීන් 30 දෙනකු පිළිබඳ අද්‍යයනය කෙරේ.

==බාහිර සබැඳි==
*[http://guide2womenleaders.com/women_state_leaders.htm කාලය පුරා රජ කළ රැජිනියෝ]

{{Authority control}}
[[Category:අධිකාරී තත්ත්ව]]
[[ප්‍රවර්ගය:රජ කරන රැජිනියෝ| ]]
[[Category:රජ කරන අධිරාජිනියන්| ]]
[[Category:ලිංගය]]
[[Category:රාජකීය පදවි නාම]]
[[Category:මාතෘමූලිකත්වය]]</text>
      <sha1>8ven10manoss97irnm203im2rxpi3q1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කෘෂ්ණ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74692</id>
    <revision>
      <id>797450</id>
      <parentid>742240</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20455" sha1="43o94yb7sa60slboq5i27yzq5qbmv8g" xml:space="preserve">{{Redirect|වාසුදේව|කෘෂ්ණගේ පියා|වසුදේව|වෛෂ්ණව ආගම|කෘෂ්ණ වාසුදේව}}
{{about|හින්දු දේවතාවා}}
{{Infobox deity
| type               = Hindu
| name               = කෘෂ්ණ
| image              = Sri Mariamman Temple Singapore 2 amk.jpg
| image_size         = 250px
| alt                = කෘෂ්ණ
| caption            = ශ්‍රී මාරිඅම්මාන් කෝවිලේ ඇති කෘෂ්ණ ප්‍රතිමාවක්, [[සිංගප්පූරුව]]
| deity_of           = දිව්‍යත්වය, ආදරය, දැනුම, රූමත්භාවය
| Birth place         = [[මථුරා]], [[උත්තර් ප්‍රදේශ්]], [[ඉන්දියාව]]
| Birth date          = ක්‍රි.පූ. 3112 ජූලි 27
| Sanskrit_Transliteration = {{IAST|Kṛṣṇa}}
| Devanagari         = कृष्ण 
|Affiliation = [[ස්වයං භගවාන්]], [[පරමාත්මන්]]
| Weapon             = [[සුදර්ශන චක්‍රය]] &lt;br&gt; [[කෞමෝදකී]]
| Consort            = [[රාධා]], [[රුක්මිණී]], [[සත්‍යභාමා]], [[ජම්බාවතී]], [[කාලින්දි]], [[මිත්‍රවින්දා]], [[නග්නජිතී]], [[භද්‍රා (කෘෂ්ණගේ බිරිඳ)|භද්‍රා]], [[ලක්ෂ්මණා (කෘෂ්ණගේ බිරිඳ)|ලක්ෂ්මණා]] සහ [[කෘෂ්ණගේ කනිෂ්ඨ භාර්යාවෝ|අනෙක් 16,000 හෝ 16,100ක් වූ කනිෂ්ඨ බිසෝවරු]]&lt;ref&gt;{{cite book|title = The Divine Consort: Rādhā and the Goddesses of India|url = https://archive.org/details/divineconsortrad0000unse|author=John Stratton Hawley, Donna Marie Wulff|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|date= 1982|ISBN	= 9780895811028}}&lt;/ref&gt;
| Abode              = [[ගෝලෝක|ගෝලෝක වෘන්දාවන‍ය]], [[ගෝකුල]], [[ද්වාරකා]]
| Mount              = [[ගරුඩා]]
| texts              = ''[[මහාභාරතය]]'', ''[[භගවද් ගීතාව]]'', ''[[විෂ්ණු පුරාණය]]'', ''[[භගවත පුරාණය]]'' 
| Parents            = [[දේවකී]] සහ [[වසුදේව]], [[යශෝධා]] (හදාගත් මව) සහ [[නන්ද බාබා]] (හදාගත් පියා)
| siblings           = [[බලරාම]], [[සුභද්‍ර]]
| festivals          = [[කෘෂ්ණ ජන්මාෂ්ටමි]], [[හෝලි]]
}}
{{Vaishnavism}}
{{Hinduism small}}
'''කෘෂ්ණ''' ({{IPAc-en|ˈ|k|r|ɪ|ʃ|n|ə}}; [[සංස්කෘත]]: {{lang|sa|कृष्ण}}, ''{{IAST|Kṛṣṇa}}'' [[IAST]] වලින්, උච්චාරණය {{IPA-sa|ˈkr̩ʂɳə||Krishna.ogg}}) යනු විවිධ දෘෂ්ටිකෝණවලින් වන්දනාවට ලක්වන ප්‍රධාන [[හින්දු]] [[දෙවියා|දෙවි කෙනෙකි]]. කෘෂ්ණ ඔහුගේ අයිතියෙන් [[ස්වයං භගවාන්]] හෙවත් [[විෂ්ණු]] දෙවියන්ගේ පූර්ණ/පරම උත්පත්තියක් ලෙසද [[ඊශ්වර]]ගේ පූර්ණ ප්‍රතිරූපයක් ලෙසින්ද සලකනු ලබයි. සියලු [[හින්දු දෙවිවරු]]න් අතුරින් වඩාත් වන්දනාවට ලක්වන සහ ප්‍රචලිත පරමාත්ම ස්වරූපයක් ලෙස කෘෂ්ණ හැඳින්විය හැක.&lt;ref name=EB&gt;{{cite web |title= Krishna |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/323556/Krishna |publisher= Encyclopædia Britannica Online }}&lt;/ref&gt; [[හින්දු දින දර්ශනය]] අනුව හින්දූහු කෘෂ්ණගේ උපන් දිනය සෑම වර්ෂයකම [[ශ්‍රාවණ]] මාසයේ [[පක්ෂ#කෘෂ්ණ පක්ෂ|කෘෂ්ණ පක්ෂ]]යේ (අඳුරු පක්ෂය) අටවන දිනයේ ([[අෂ්ටමි]]) සමරති.&lt;ref name=TOI&gt;{{cite news |title= Krishna lived 125 years |url= http://timesofindia.indiatimes.com/india/Lord-Krishna-lived-for-125-years/articleshow/844211.cms|publisher= Times of India }}&lt;/ref&gt;

කෘෂ්ණව ගෝවින්ද, මුකුන්ද, මධුසුධාන, සහ වාසුදේව යන නම්වලින් ද හඳුන්වනු ලබයි. ඔහුව නිතරම [[‍බටර්|වෙඬරු]] කෑමට ප්‍රිය ළදරුවකු; ''[[භගවත පුරාණය|භගවත පුරාණයේ]]'' සඳහන් පරිදි [[වේණු|වස්දඬු]] වයන දරුවකු;&lt;ref name=Knott56&gt;{{Harvnb|Knott|2000|p=56}}&lt;/ref&gt; [[රාධා]] සමග සිටින තරුණයකු; ස්ත්‍රීන් පිරිවරා ගත් තරුණයකු; හෝ ''[[භගවද් ගීතාව|භගවද් ගීතාවේ]]'' දැක්වෙන පරිදි දිශාව සහ මඟපෙන්වීම සිදුකරන වැඩිමහල් පුද්ගලයකු ලෙස නිරූපණය කිරීම සිදුවේ.&lt;ref name=Knott2000&gt;{{Harvnb|Knott|2000|loc=p. 36, p. 15}}&lt;/ref&gt; කෘෂ්ණගේ කථාපුවත [[හින්දු දර්ශනය]] සහ සම්ප්‍රදායයන් තුළ පුළුල් විවිධත්වයකින් යුතුව දැකගත හැක.&lt;ref name = Thomson&gt;{{cite journal | author = Richard Thompson, Ph.D. | date = December 1994 | title = Reflections on the Relation Between Religion and Modern Rationalism | url = http://content.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html | accessdate = 2008-04-12 | archive-date = 2011-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110104040530/http://content.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ඔවුහු ක්‍රිෂ්ණව විවිධ දෘෂ්ටිකෝණවලින් නිරූපණය කරති: ළමා දෙවියකු, විසුළුකාරයකු, පරමාදර්ශී ප්‍රේමවන්තයකු, දිව්‍යමය වීරයකු, සහ පරම දේවතාවකු ලෙස දක්වා තිබේ.&lt;ref name=&quot;Mahony1987&quot;&gt;{{cite journal| author = Mahony, W.K. | year = 1987 | title = Perspectives on Krsna's Various Personalities | journal = History of Religions | volume = 26 | issue = 3 | pages = 333–335 | jstor = 1062381 | publisher = American Oriental Society| ref = harv | doi=10.1086/463085}}&lt;/ref&gt;  කෘෂ්ණගේ කථාපුවත විස්තර කෙරෙන ප්‍රධාන මූලාශ්‍රයන් වන්නේ ''[[ශ්‍රීමද් භගවතම්]]'', ''[[මහාභාරතය]]'', ''[[හරිවංසය]]'', ''භගවත පුරාණය'', සහ ''[[විෂ්ණු පුරාණය]]''යි. කෘෂ්ණ පිළිබඳ වෘත්තාන්ත සහ උපාඛ්‍යාන සාමාන්‍යයෙන් ''කෘෂ්ණ ලීලා'' ලෙස හැඳින්වේ.

කෘෂ්ණ දේව වන්දනාව කෘෂ්ණ දෙවියන්ගේ ස්වරූපයෙන් හෝ [[කෘෂ්ණ වාසුදේව|වාසුදේව]], [[බාල කෘෂ්ණ]] හෝ [[ගෝපාල් (කෘෂ්ණ)|ගෝපාල්]] වැනි ස්වරූපවලින් වන්දනාවට සාක්ෂි ක්‍රි.පූ. 4වන සියවස තරම් මුල් කාලයෙන් හමුවේ.&lt;ref name =&quot;Cultofgopal&quot;/&gt;&lt;ref name =&quot;Hastings540&quot;/&gt; ''ස්වයං භගවාන්'' ලෙස කෘෂ්ණ වන්දනාව හෝ [[කෘෂ්ණවාදය]] ලෙස කෘෂ්ණ පරම දේවතාවකු ලෙස වන්දනාමාන කිරීම මධ්‍යතන යුගයේ සිදුවූ අතර එය [[භක්ති ව්‍යාපාරය]] අනුව පෙනේ. ක්‍රි.ව. 10වන සියවසේ දී කෘෂ්ණ අභිවාහ්‍ය කලා සඳහා ජනප්‍රිය තේමාවක් බවට පත්වූ අතර, ප්‍රාදේශික ඇදහිලි සම්ප්‍රදායයන් ද වර්ධනය විය. මෙයට උදාහරණ ලෙස [[ඕඩිෂා]]වේ [[ජගන්නාථ]], [[මහාරාෂ්ට්‍ර]]යේ [[විථෝබ]] සහ [[රාජස්ථානය|රාජස්ථානයේ]] [[ශ්‍රීනාත්ජී]] වැනි උදාහරණ දැක්විය හැක. 1960 දශකයේ සිට කෘෂ්ණ වන්දනාව [[බටහිර ලෝකය]] සහ අප්‍රිකාව වෙත ව්‍යාප්ත වූයේ ප්‍රධාන වශයෙන්ම [[කෘෂ්ණ සවිඥානකතාව සඳහා අන්තර්ජාතික සංගමය]] (ISKCON) දැරූ ප්‍රයත්නයන්හි ප්‍රතිඵලයක් ලෙසයි.&lt;ref name=&quot;bare_url&quot;&gt;{{Cite journal |last=Selengut |first=Charles |title=Charisma and Religious Innovation:Prabhupada and the Founding of ISKCON |journal=[[ISKCON සන්නිවේදන ජර්නලය|ISKCON Communications Journal]] |volume=4 |issue=2 |year=1996 |url=http://content.iskcon.com/icj/4_2/4_2charisma.html |ref=harv |postscript=&lt;!--None--&gt; |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713061921/http://content.iskcon.com/icj/4_2/4_2charisma.html |archivedate=13 July 2011 |access-date=18 September 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ක්‍රිෂ්ණ වන්දනාවේ ප්‍රධාන යෝජකයකු ලෙස ගෞඩියා මැත් සැලකේ.

ඇතැම් ආගමික විද්වතුන් කෘෂ්ණගේ උපන්දිනය ගණනයට උත්සාහ දරා ඇත. &quot;වාසුදේව ගෝවින්ද කෘෂ්ණ ශෞරි&quot; යන නාමයෙන් කෘෂ්ණ වර්තමානයේ ගිලීගොස් ඇති [[ද්වාරකා]] දිවයිනේ ([[ගුජරාට්|ඉන්දියාවේ ගුජරාටය]]ට නුදුරින්) ශූරසේනි සහ වෘෂ්ණි ගෝත්‍ර පාලනය කළේ යැයි විශ්වාස කරන ඇතැම්හු ඔහුගේ උපන්දිනය ක්‍රි.පූ. 3200 සහ 3100 අතර දිනයක් යැයි පවසති.&lt;ref name=TOI /&gt;

==මේවාත් බලන්න==
* [[ප්‍රද්‍යුම්න]]
* [[අනිරුද්ධ]]
* [[වජ්‍ර (අනිරුද්ධ රජුගේ පුත්)]]
* [[දශාබතාර]]
* [[චෝබිස් අවතාර්]]

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Reflist|30em}}

==ප්‍රභව==
{{refbegin}}
* {{citation|last=Doniger|first=Wendy|authorlink=වෙන්ඩි ඩොනිජර්|title=Purana Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts|url=https://books.google.com/books?id=-kZFzHCuiFAC|publisher=[[SUNY Press]]|date=1993|location=|isbn=0-7914-1381-0}}
* {{citation |last=Sangave |first=Vilas Adinath |authorlink=විලාස් ආදිනාත් සංගවේ |title=Facets of Jainology: Selected Research Papers on Jain Society, Religion, and Culture |url=https://books.google.com/books?id=QzEQJHWUwXQC |date=2001 |publisher=[[පොපියුලර් ප්‍රකාශන්|Popular Prakashan]] |location=[[මුම්බායි|Mumbai]] |isbn=978-81-7154-839-2 }}
* {{citation |last=Singh |first=Upinder |authorlink=උපින්දර් සිං |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ |publisher=[[පියර්සන් එඩියුකේෂන්|Pearson Education]] |date=2016 |isbn=978-93-325-6996-6 |ref={{sfnref|Upinder Singh|2016}} }}
* {{citation |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=හයින්රිච් සිමර් |title=Philosophies Of India |date=1953 |orig-year=April 1952 |editor-first=Joseph |editor-last=Campbell |editorlink=ජෝසෆ් කැම්ප්බෙල් |publisher=[[රූට්ලෙජ්|Routledge]] &amp; Kegan Paul Ltd |location=[[ලන්ඩන්|London]], E.C. 4 |url=https://archive.org/details/Philosophy.of.India.by.Heinrich.Zimmer |isbn=978-81-208-0739-6 }}
{{refend}}

==වැඩිදුර කියවීමට==
{{Refbegin|40em}}
* {{Cite book|last = Beck|first = Guy L.|authorlink = ගයි බෙක්|title = Sonic theology: Hinduism and sacred sound|publisher = [[දකුණු කැරොලිනා විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|University of South Carolina Press]]|location = Columbia, S.C|year = 1993|url = https://books.google.com/books?id=ZgybmMnWpaUC|isbn = 0-87249-855-7|postscript = &lt;!--None--&gt;}}
* {{Cite book|last = Bryant|first = Edwin F.|title = Krishna: the beautiful legend of God;|publisher = Penguin|year = 2004|pages = |isbn = 0-14-044799-7|url = https://books.google.com/books?id=icxPm82VcbgC|postscript = &lt;!--None--&gt;}}
* {{Cite book|last = Bryant|first = Edwin F.|year = 2007|title = Krishna: A Sourcebook|publisher = Oxford University Press, USA|pages = |isbn = 0-19-514891-6|url = https://books.google.com/books?id=HVDqCkW1WpUC|postscript = &lt;!--None--&gt;}}
* ''The Mahabharata'' of Krishna-Dwaipayana Vyasa, translated by [[කිසාරි මෝහන් ගංගුලි|Kisari Mohan Ganguli]], published between 1883 and 1896
* ''The Vishnu-Purana'', translated by H. H. Wilson, (1840)
* ''The Srimad Bhagavatam'', translated by [[ඒ.සී. භක්තිවේදාන්ත ස්වාමි ප්‍රභූපාද|A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]], (1988) copyright [[භක්තිවේදාන්ත බුක් ට්‍රස්ට්|Bhaktivedanta Book Trust]]
* {{Cite book |  last = Knott |  first = Kim |  year = 2000 |  page = 160 |  title = Hinduism: A Very Short Introduction |  publisher = Oxford University Press, USA |  isbn = 0-19-285387-2 |  url = https://books.google.com/books?id=Wv8XK_GU9icC |  postscript = &lt;!--None--&gt; }}
* ''The Jataka or Stories of the Buddha's Former Births'', edited by E. B. Cowell, (1895)
* {{Cite book |first=Maria |last=Ekstrand |editor=Bryant, Edwin H. |title=The Hare Krishna movement: the postcharismatic fate of a religious transplant |publisher=[[කොලොම්බියා විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|Columbia University Press]] |location=New York |year=2004 |pages= |isbn=0-231-12256-X |url=https://books.google.com/books?id=mBMxPdgrBhoC |postscript=&lt;!--None--&gt; }}
* {{cite web|last=Gaurangapada|first=Swami|title=Sixty-four qualities of Sri Krishna|url=http://nitaaiveda.com/Compiled_and_Imp_Scriptures/Glories_of_Lord_Krishna/Krishna_the_Supreme_Absolute_Truth/64_Qualities_of_Lord_Krishna.htm|work=Nitaaiveda|publisher=Nitaiiveda|accessdate=2013-05-24}}
* {{Cite journal | title = The Qualities of Sri Krsna | first = S.D | last = Goswami | authorlink = සත්ස්වරූප දාස ගෝස්වාමි | publisher = GNPress | year = 1995 | isbn = 0-911233-64-4 | url = http://krishna.com.br/krishna:quem_e_krishna | postscript = &lt;!--None--&gt; | access-date = 2017-09-18 | archive-date = 2015-05-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150518172553/http://krishna.com.br/krishna:quem_e_krishna | url-status = dead }}
* ''Garuda Pillar of Besnagar'', Archaeological Survey of India, Annual Report (1908–1909). Calcutta: Superintendent of Government Printing, 1912, 129.
* {{cite book|author = Flood, G.D.|year = 1996|title = An Introduction to Hinduism|publisher = Cambridge University Press|isbn = 0-521-43878-0|url = https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C}}
* {{Cite book | title =Alternative Krishnas:  Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity | last =Beck | first =Guy L. (Ed.) | authorlink =ගයි බෙක් | url =https://books.google.com/?id=0SJ73GHSCF8C | publisher =SUNY Press | year =2005 | isbn =0-7914-6415-6 | ref =harv | postscript =&lt;!--None--&gt; }}
* {{Cite book |last = Rosen  |first =  Steven | authorlink = සත්‍යරාජ දාස|title=Essential Hinduism |url = https://archive.org/details/essentialhinduis0000rose  |publisher=Praeger |location=New York |year=2006 |pages= |isbn=0-275-99006-0 |ref = harv |postscript = &lt;!--None--&gt;}}
* {{Cite book|last = Valpey|first = Kenneth R.|year = 2006|title = Attending {{IAST|Kṛṣṇa}}'s image: {{IAST|Caitanya Vaiṣṇava mūrti-sevā}} as devotional truth|publisher = Routledge|location = New York|pages = |isbn = 0-415-38394-3|url = https://books.google.com/books?id=N5pjQgAACAAJ|format = |ref = harv|postscript = &lt;!--None--&gt;}}
* {{Cite book|last = Sutton|first = Nicholas|title = Religious doctrines in the Mahābhārata|publisher = Motilal Banarsidass Publ.,|year = 2000|page = 477|isbn = 81-208-1700-1|url = https://books.google.com/books?id=rFyUHC-ORp4C|postscript = &lt;!--None--&gt;}}
* ''History of Indian Theatre'' By M. L. Varadpande. Chapter ''Theatre of Krishna'', pp.&amp;nbsp;231–94. Published 1991, Abhinav Publications, ISBN 81-7017-278-0.
{{refend}}

==බාහිර සබැඳි==
{{Sister project links|commonscat=yes|d=Q42891}} 
* [https://www.britannica.com/topic/Krishna-Hindu-deity ක්‍රිෂ්ණ] සඳහා බ්‍රිටනිකා විශ්වකෝෂයේ ඇති සෙවුම
* [http://www.iloveindia.com/spirituality/gods/krishna/ Iloveindia.com - අධ්‍යාත්මිකතාව - ක්‍රිෂ්ණ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326101640/http://www.iloveindia.com/spirituality/gods/krishna/ |date=2017-03-26 }} 

{{Krishna|state = expanded}}
{{VishnuAvatars|state = collapsed}}
{{Mahābhārata|state = collapsed}}
{{Hindu Culture and Epics|state = collapsed}}
{{Hindudharma|state = collapsed}}
{{Caitanya sampradaya}}
{{Religion topics}}
{{Authority control}}
{{Portalbar|හින්දු ආගම|හින්දු පුරාණෝක්තිවේදය|ඉන්දියානු ආගම්|ඉන්දියාව}}

[[Category:කෘෂ්ණ| ]]
[[Category:මැවුම්කාරී දෙවිවරු]]
[[Category:මහාභාරතයේ චරිත]]
[[Category:භගවත පුරාණයේ චරිත]]
[[Category:වානිජ දෙවිවරු]]
[[Category:විනාශකාරී දෙවිවරු]]
[[Category:විෂ්ණුගේ ස්වරූප]]
[[Category:වාසනා දෙවිවරු]]
[[Category:හින්දු පරම්මරණය]]
[[Category:හින්දු දෙවිවරු]]
[[Category:උපත්-මරණ-පුනර්භව දෙවිවරු]]
[[Category:මෙසියස්වාදය]]
[[Category:හින්දු ආගමේ දෙවිවරුන්ගේ නම්]]
[[Category:ගැලවුම්කාර දෙවිවරු]]
 [[Category:ත්‍රිත්ව දෙවිවරු]]
[[Category:වෛෂ්ණව ආගම]]
[[Category:ප්‍රඥාවේ දෙවිවරු]]
[[Category:මථුරාවේ ජනයා]]
[[Category:අනුගාමිකයන් විසින් අවතාර ලෙස සලකන පුද්ගලයෝ]]
[[Category:උපන් වර්ෂය අවිනිශ්චිත පුද්ගලයෝ]]
[[Category:මරණ වර්ෂය අවිනිශ්චිත පුද්ගලයෝ]]
[[Category:සලාකපුරුස]]
[[Category:නළාවාදකයෝ]]</text>
      <sha1>43o94yb7sa60slboq5i27yzq5qbmv8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෙනෝබියා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74837</id>
    <revision>
      <id>797328</id>
      <parentid>796531</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8488" sha1="nsivq04kz85uci65zgzbnctpeyodfh1" xml:space="preserve">{{other uses}}
{{Infobox royalty
| name            = සෙනෝබියා
| image           = Denarius-Zenobia-s3290.jpg
| caption         = සෙනෝබියා [[ඇන්ටෝනිනියානස්]] කාසියක්; මෙහි ඇගේ ''[[ඔගස්ටා (ගෞරව)|ඔගස්ටා]]'' යන විරුද නාමයත්, ඇය කිරීටය පැළඳ සිටින අයුරුත් නිරූපිත ය. එහි පසුපස පෘෂ්ඨයේ ''පැටෙරා''වක් දකුණතෙහි ද, වමතෙහි සෙංකෝලයක් ද දරා සිටින සිටගත් [[ජූනෝ (පුරාණෝක්තිවේදය)|යූනෝ රෙජිනා]] රුවක් ද වේ. ඇගේ පාදය අසල මොනරකු ද, දකුණු පසින් දීප්තිමත් තරුවක් ද වේ.
| succession      = [[පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යය|පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යයේ]] රැජින
| reign           = 
| predecessor     = 
| regent          =
| reg-type        =
| full name       = ජූලියා ඔරේලියා සෙනෝබියා
| spouse          = [[ඔඩේනැතස්|සෙප්ටිමියස් ඔඩේනැතස්]]
| issue           = [[වැබලැතස්|ලුෂියස් ජූලියස් ඔරේලියස් සෙප්ටිමියස් වැබලැතස් ඇතැනඩෝරස්]]
| children        = 
| royal house     = [[එමීසා රාජකීය පවුල|එමීසා]]
| father          = 
| mother          = 
| birth_date      = 
| birth_place     = [[පැල්මයිරා]], [[රෝමානු සිරියාව|සිරියාව]]
| death_date      = 
| death_place     =
| place of burial = 
}}
'''සෙනෝබියා''' ([[ග්‍රීක භාෂාව|ග්‍රීක]]: Ζηνοβία / ''Zēnobía''; [[අරමයික් භාෂාව|අරමයික]]: בת זבי / ''Bat-Zabbai''; 240 – 275 ප.) යනු 3වන සිවසේ [[රෝමානු සිරියාව|සිරියාවේ]] [[පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යය|පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යයේ]] රැජිනකි. ඇය ප්‍රකට වූයේ [[රෝම අධිරාජ්‍යය]]ට එරෙහිව ඇය දියත් කළ කැරැල්ල නිසායි. [[ඔඩේනැතස්|සෙප්ටිමියස් ඔඩේනැතස්]] රජුගේදෙවන බිසව වූ සෙනෝබියා පැල්මයිරින් අධිරාජ්‍යයේ රැජින බවට පත්වූයේ 267දී ඔ‍ඩේනැතස්ගේ මරණින් පසුවයි. 269දී සිය අධිරාජ්‍යය පුළුල් කළ සෙනෝබියා [[රෝම ඊජිප්තුව|ඊජිප්තුව]] යටත් කරගත් අතර [[ප්‍රේෆෙක්ටස් ඔගස්ටාලිස්|රෝම ප්‍රධානී]] [[ටෙනැජිනෝ ප්‍රෝබස්]]ව නෙරපා දැමුවා ය. සිය භූමිය නැවත ලබාගැනීමට උත්සාහ දැරූ හෙයින් ප්‍රෝබස්ගේ හිස ගසා දමන ලදී. 271 තෙක් ඇය ඊජිප්තුව පාලනය කළා ය. අනතුරුව ඇයව පරාජය කළ [[ඔරේලියන්]] අධිරාජයා ඇයව ප්‍රාණඇපකාරියක ලෙස රෝමයට රැගෙන ආවේ ය.

==මේවාත් බලන්න==
* [[බූඩිකා]]
* [[හයිපිස්ක්‍රේෂියා]]
* [[කාර්ටිමැන්ඩුවා]]
* [[කාරියාහි Iවන ආර්ටිමීසියා]]
* [[ඇමේජ්]]
* [[චියොමාරා]]
* [[ඛුටුලුන්]]
* [[වෙලීඩා]]
* [[ටෲං සොහොයුරියෝ]]
* [[ටෝමයිරිස්]]

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Reflist|2}}

==ග්‍රන්ථාවලිය==
{{Refbegin}}
*{{Cite book|title=Rome in the East: The Transformation of an Empire.|first1=Warwick|last1=Ball|edition=Illustrated, reprint|publisher=Routledge|year=2001|isbn=9780415243575}}
*{{Cite book|title=Arab Nationalism - a History: Nation and State in the Arab World.|url=https://archive.org/details/arabnationalismh0000chou|first1=Youssef M.|last1=Choueiri|edition=Illustrated|publisher=Wiley-Blackwell|year=2000|isbn=9780631217299}}
*{{Cite book|title=Palmyra and its Empire: Zenobia's Revolt against Rome.|first1=Richard|last1=Stoneman|edition=Reprint, illustrated|publisher=University of Michigan Press|year=1995|ISBN=0472083155}}
*{{Cite book|title=Man and Woman, War and Peace: the Strategist's Companion.|url=https://archive.org/details/manwomanwarpeace0000wild|first1=Anthony|last1=Wilden|edition=Illustrated|publisher=Routledge|year=1987|isbn=9780710098672}}
{{refend}}

==වැඩිදුර කියවීමට==
*''Scriptores Historiae Augustae'', ''[[ඔගස්ටානු ඉතිහාසය|Historia Augusta]]''
*[http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&amp;staticfile=show.php%3Ftitle=1228&amp;chapter=99386&amp;layout=html&amp;Itemid=27 The Monkes Tale – Geoffrey Chaucer, Notes to the Canterbury Tales]
*''Zenobia of Palmyra''. Agnes Carr Vaughn, 1967, Garden City, NY: Doubleday &amp; Company, Inc.
*''Zenobia of Palmyra: History, Myth and the Neo-Classical Imagination'', [[රෙක්ස් වින්ස්බරි|Rex Winsbury]], 2010, Duckworth, ISBN 978-0-7156-3853-8

==බාහිර සබැඳි==
{{Commons|Zenobia|සෙනෝබියා}}
{{wikisource portal|සෙනෝබියා}}
*[http://www.mainlesson.com/display.php?author=morris&amp;book=greek&amp;story=zenobia සෙනෝබියා සහ ලොන්ජිනස්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928081617/http://www.mainlesson.com/display.php?author=morris&amp;book=greek&amp;story=zenobia |date=2007-09-28 }}
*[http://www.roman-emperors.org/zenobia.htm වැබලැතසහ් සහ සෙනෝබියා] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515232109/http://www.roman-emperors.org/zenobia.htm |date=2008-05-15 }}
*[http://www.livius.org/paa-pam/palmyra/zenobia.html සෙනෝබියා: පැල්මයිරාවේ අධිරාජිනිය (267–272)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523192507/http://www.livius.org/paa-pam/palmyra/zenobia.html |date=2008-05-23 }}
*[http://womenshistory.about.com/library/bio/ucbio_zenobia.htm සෙනෝබියා තුන්වන සියවසේ පැල්මයිරාවේ රැජින ලෙස] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422092611/https://www.thoughtco.com/queen-zenobia-biography-3528385 |date=2021-04-22 }}
*[[:fr:Zénobia-Halabiyé|යුප්‍රටීස්හි සෙනෝබියා-හැලබියා ‍බලකොටුව]]
*[http://www.projectcontinua.org/zenobia/ කන්ටිනුවා ව්‍යාපෘතිය: සෙනෝබියා චරිපදානය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217222249/http://www.projectcontinua.org/zenobia/ |date=2013-12-17 }} 
{{Authority control}}


[[Category:සිරියානු ජනයා]]
[[Category:තුන්වන සියවසේ අර්බුදය]]
[[Category:රෝම කැරලි]]
[[Category:240 උපත්]]
[[Category:270 දශ‍කයේ මරණ]]
[[Category:මියගිය වර්ෂය ‍අවිනිශ්චිත පුද්ගලයෝ]]
[[Category:පැල්මයිරාවේ පාලකයෝ]]
[[Category:3වන සියවසේ රාජ්‍ය පාලිකාවෝ]]
[[Category:3වන සියවසේ රණකාමී කාන්තාවෝ]]
[[Category:එමීසා රාජකීය පවුල]]
[[Category:යුලී]]
[[Category:ඔරේලී]]
[[Category:සෙප්ටිමී]]
[[Category:පුරාතන මෑත පෙරදිග රණකාමී කාන්තාවෝ]]
[[Category:ඔගස්ටේ]]</text>
      <sha1>nsivq04kz85uci65zgzbnctpeyodfh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>වූ සේටියෑන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75534</id>
    <revision>
      <id>797382</id>
      <parentid>696421</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230295" sha1="p2wtpacqehu8ftxlreuzidsi4zig3ut" xml:space="preserve">{{Redirect|වූ අධිරාජිනිය|වූ අධිරාජිනිය (වක්‍රෝක්තිහරණය)}}
{{තොරතුරුකොටුව රාජකීයයා
 | name            = වූ සේටියෑන් &lt;br /&gt; {{linktext|武則天}}
 | title           =
 | image           = A Tang Dynasty Empress Wu Zetian.JPG{{!}}border
 | caption         = චීන අධිරාජයන් 86 දෙනකුගේ ආලේඛය සිතුවම් සහ චීන ඓතිහාසික සටහන් ඇතුළත් 18වන සියවසේ ඇල්බමයකින් උපුටාගත් සිතුවමක්; මුලින් ප්‍රකාශයට පත්කරන ලද්දේ චීනයේ 18වන සියවසේ ය. (බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරය, රාක්ක සටහන Or. 2231)
 | succession1     = [[චීනයේ පාලකයින් ලැයිස්තුව#ටෑං රාජවංශය|ටෑං රාජවංශයේ වල්ලභ අධිරාජිනිය]]
 | reign1          = 655–683
 | reign-type1     = භුක්තිය
 | predecessor1    = [[වං අධිරාජිනිය (ගඔෂොං)|වං අධිරාජිනිය]]
 | successor1      = [[වෙයි අධිරාජිනිය (ටෑං රාජවංශය)|වෙයි අධිරාජිනිය]]
 | father          = [[වූ ෂිහුවෝ|වූ ෂිහුවෝ, යිංහි ඩිං ආදිපාද]]
 | mother          = යැං ආර්යාව
 | spouse = {{Plainlist|
* [[ටෑංහි ටයිෂොං අධිරාජයා]]
* [[ටෑංහි ගඔෂොං අධිරාජයා]]
 }}
 | issue = {{Plainlist|
* [[ලි හොං|ලි හොං, යිෂොං අධිරාජයා]]
* [[ලි ෂියෑන් (කුමරු)|ලි ෂියෑන්, කිරුළහිමි ෂැංහුවායි කුමරු]]
* අන්දිංහි සි කුමරිය
* [[ටෑංහි චොංසොං අධිරාජයා|ලි ෂියෑන්, චොංසොං අධිරාජයා]]
* [[ටෑංහි රයිෂොං අධිරාජයා|ලි දන්, රුයිෂොං අධිරාජයා]]
* [[ටායිපිං කුමරිය]]同=
 }}
 | birth_date      = වාර්තා නැත, 83දී මියගිය බවට උපකල්පනය අනුව
 | birth_place     = වාර්තා නැත, [[ටෑං රාජවංශය]]
 | death_date      = ක්‍රි.ව. 705 දෙසැම්බර් 16 (80-81 වියැති)
 | death_place     = [[ලුවෝයැං]], [[ටෑං රාජවංශය]]
 | date of burial  = 706
 | place of burial = [[ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබ]]
 | full name       = '''[[පවුල් නාමය]]:''' වූ (武) &lt;br /&gt; '''[[දෙන ලද නාමය]]:'''මුලින් වාර්තා නැත; පසුව, චාඕ (曌/瞾), මුල් නාමය ද චාඕ (照) විය හැක&lt;ref name=name /&gt; &lt;br /&gt;'''[[කලා නාමය]]''':වූ මෙයි (武媚),&lt;ref&gt;630 දශකයේ පසුකාලයේ ඇය මාලිගයට ඇතුළත් වීමෙන් පසු [[ටෑංහි ටයිෂොං අධිරාජයා|ටයිෂොං අධිරාජයා]] විසින් ඇයට මෙයිනියෑං යන නාමය ප්‍රදානය කරන ලදී. නමුත් බිසෝ තනතුරින් ඔසවා නොතබන ලදී.&lt;/ref&gt; 
 | posthumous name = '''කෙටි:''' සේටියෑන් වල්ලභ අධිරාජිනිය (則天皇后)&lt;ref&gt;සේටියෑන් යනු 705 පෙබරවාරි මස ඇගේ පුත්‍රයා වූ [[ටෑංහි චොංසොං අධිරාජයා]] විසින් ප්‍රදානය කරන ලද ගෞරව නාමය (徽號) වන සේටියෑන් දිව්‍යමය රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය ([[සම්ප්‍රදායික චීන අක්ෂර|චීන]]:則天大聖皇帝) යන්නෙහි මුල් කොටසයි. මාස දහයකට පසුව ඇය මියයාමෙන් අනතුරුව ගෞරව නාමය භාවිතා විණි. නමුත් පසුකාලීනව ටෑං රාජවංශයේ ඇයව බොහෝ අවස්ථාවල &quot;දිව්‍යමය අධිරාජිනිය&quot; ලෙස හැඳින්විණි.&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; '''සම්පූර්ණ:''' සේටියෑන් ෂුන්ෂෙං වල්ලභ අධිරාජිනිය (則天順聖皇后)&lt;ref&gt;ඇගේ මරණාපර නාමයේ අවසන් ස්වරූපය 749 ජූලි මස ප්‍රදානය කෙරිණි.&lt;/ref&gt;
 | succession      = [[චීනයේ පාලකයින් ලැයිස්තුව#ටෑං රාජවංශය|චෞ රාජවංශයේ රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය]]
 | reign           = ක්‍රි.ව. 690 ඔක්තෝබර් 6&lt;ref name=ReignStartDate /&gt;&lt;ref&gt;660 අවට කාලයේ සිටම වූ අර්ධ වශයෙන් බලයේ රැඳී සිටි අතර, 665 ජනවාරියෙන් පසුව, ඇය බලය අතින් උච්චස්ථානයට පත් විය. 690 ඔක්තෝබර් 16 දින ඇය විසින් [[චෞ රාජවංශය (690-705)|චෞ රාජවංශය]] පිහිටුවන ලදී. ඔක්තෝබර් 19 දින ඇය තමන්ව රජ කරන අධිරාජිනිය ලෙස ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදී. එහිදී ඇය සිය පුත්‍රයා වූ [[ටෑංහි රුයිෂොං අධිරාජයා|රුයිෂොං අධිරාජයා]]ව [[කිරුළහිමි කුමරු]] පදවියට පහත හෙළා ''හුවාංසි'' (皇嗣) නැමැති අසාමාන්‍ය පදවිය ලබාදෙන ලදී.&lt;/ref&gt; – ක්‍රි.ව. 705 පෙබරවාරි 22&lt;ref name=&quot;兩千年中西曆轉換&quot; /&gt;&lt;ref&gt;705 පෙබරවාරි 20 දින මාලිගයේ කුමන්ත්‍රණයකින් ඇයට බලය අහිමි විය. පෙබරවාරි 22 දින ඇයට රාජකීය අධිකාරි බලය ඇගේ පුත්‍රයා වූ ලි ෂියෑන්ට භාර දීමට සිදු විය. පෙබරවාරි 23 දින ඔහු [[ටෑංහි චොංසොං අධිරාජයා|චොංසොං අධිරාජයා]] ලෙස සිහසුනට පත් විය. චෞ රාජවංශය අවසන් කරමින් මාර්තු 3 දින ටෑං රාජවංශය යළි ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලදී.&lt;/ref&gt;
 | predecessor     = නැත&lt;br /&gt;(ටෑං රාජවංශයේ අධිරාජයා ලෙස [[ටෑංහි රුයිෂොං අධිරාජයා|රුයිෂොං අධිරාජයා]])
 | successor       = රාජවංශය අහෝසි කිරීම&lt;br /&gt;(ටෑං රාජවංශයේ අධිරාජයා ලෙස [[ටෑංහි චොංසොං අධිරාජයා|චොංසොං අධිරාජයා]])
 | house           = [[වු (පෙළපත් නාමය)|වූ]] (武)
 | dynasty         = [[චෞ රාජවංශය (690–705)|චෞ රාජවංශය]] (周)
 | temple name     = නැත&lt;ref&gt;ඇගේ මරණයට පෙර චෞ රාජවංශය අහෝසි කෙරිණි. මරණයේ දී ඇයව යළි වල්ලභ අධිරාජිනී තනතුරට පහත හෙලන ලදී. එම නිසා ඇයට වල්ලභ අධිරාජිනියන් මෙන් විහාර නාමයක් හිමිනොවිණි. රජකරන අධිරාජවරුන්ට මෙන් නොව ඇයට විහාර නාමයක් පිරිනොනැමිණි.&lt;/ref&gt;
| religion = [[බුදු දහම]]
}}
{{Chinese text}}
{{Infobox Chinese
 | title    = වූ සේටියෑන්
 | collapse = yes
 | t        = 武則天
 | s        = 武则天
 | p        = Wǔ Zétiān
 | w        = Wu&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Tse&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-t'ien&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
}}
{{Infobox Chinese
 | title    = වු ෂාඕ
 | collapse = yes
 | c        = 武曌
 | p        = Wǔ Zhào
 | w        = Wu&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Chao&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
}}
{{Infobox Chinese
 | title    = වූ හොවු
 | collapse = yes
 | c        = 武后
 | p        = Wǔ Hòu
 | w        = Wu&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Hou&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
}}
{{Infobox Chinese
 | title    = ටියෑන් හොවු
 | collapse = yes
 | c        = 天后
 | p        = Tiān Hòu
 | w        = T'ien&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Hou&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
}}
{{History of China}}

'''වූ සේටියෑන්''' (624 – 705 දෙසැම්බර් 16),&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Worlds Together Worlds Apart|last=පොලර්ඩ්|first=එලිසබෙත්|year=2015|publisher=ඩබ්. ඩබ්. නෝර්ටන් සමාගම|location =නිව් යෝක්, NY|page=318|isbn=978-0-393-91847-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Paludan, 100&quot;&gt;පැලුඩන්, 100&lt;/ref&gt; හෙවත් '''වු චාඕ''', '''වූ හොවු''' සහ පසුකාලීන [[ටෑං රාජවංශය|තාං රාජවංශ‍]] සමයේ '''ටියෑන් හොවු''' ලෙස හැඳින්වුණේත්, '''වූ වල්ලභ අධිරාජිනිය''' හෙවත්&lt;ref&gt;බලන්න, උදාහරණයක් ලෙස, බෙක්විත්, 130, අං. 51&lt;/ref&gt; &quot;'''වූ අධිරාජිනිය'''&quot; ලෙස හැඳින්වුණේත් [[චීන මහරජ|චීන රැජිනියකි]]. ඇය නිල නොවන වශයෙන් වල්ලභ අධිරාජිනියක සහ වැන්දඹු අධිරාජිනියක ලෙස රාජ්‍ය පාලනය මෙහෙයවූ අතර, පසුව නිල වශයෙන් [[චීනයේ අධිරාජයා|රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය]] (皇帝) ලෙස කෙටිකාලීන [[චෞ රාජවංශය (690-705)|චෞ රාජවංශයේ]] (周, 684-705),&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; රාජ්‍ය පාලනය කරන ලදී. මෙම චෞ රාජවංශය තාං රාජවංශයේ (618–690 සහ 705–907) අතුරු බිඳුම් යුගයක් ලෙස සැලකේ. සහස්‍ර හතරකට අධික ඉතිහාසය තුළ [[චීනය]] පාලනය කළ එකම [[රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය|රජකරන අධිරාජිනිය]] වූ ය.

වූ [[ටෑංහි ටයිෂොං අධිරාජයා|ටයිෂොං අධිරාජයාගේ]] උපබිසවක වූවා ය. ඔහුගේ මරණින් පසු, ඇය ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ ඔහුගේ නවවන පුත් [[ටෑංහි ගඔෂොං අධිරාජයා|ගඔෂොං අධිරාජයා]] සමග විවාහ වී 655දී නිල වශයෙන් ගඔෂොංගේ ''[[ටෑං චීනයේ අධිරාජකීය බිසෝවරුන්|හුවාංහූ]]'' (皇后, විවිධ අයුරින් පරිවර්තනය කෙරේ. එනම් &quot;අධිරාජිනිය&quot;, &quot;භාර්යාව&quot;, හෝ &quot;වල්ලභ අධිරාජිනිය&quot; ලෙස ය) බවට පත්වූවා ය. නමුත් ඇයට මීට පෙර ද සැලකිය යුතු දේශපාලන බලයක් හිමිව තිබිණි. 660දී ගඔෂොං ආඝාතය වැළඳී දුර්වල වීමත් සමග, යූ සේටියෑන් මාලිගයේ පරිපාලකයා බවට පත් විය. අධිරාජයාට සමාන ධුරයක් වූ මෙය ඇය විසින් 705 තෙක් උසුලන ලදී.&lt;ref name=&quot;Paludan, 96&quot;&gt;පැලුඩන්, 96&lt;/ref&gt;

ඉතිහාසය තුළ වූ සේටියෑන් අධිරැජිනියගේ සමය වැදගත් වන්නේ ඇගේ දේශපාලන සහ යුධ නායකත්වය නිසායි. මේ නිසා ඇයට චීන අධිරාජ්‍යය එහි පෙර සීමාවන් අභිබවා යමින් [[මධ්‍ය ආසියාව|මධ්‍ය ආසියාවේ]] ගැඹුරට විහිදිණි. එසේම ඇය [[කොරියානු අර්ධද්වීපය]] තුළ යුධ ව්‍යාපාර මාලාවක් ආරම්භ කළා ය. පළමුව [[ගොගුර්යෝ-ටෑං යුද්ධය|ගොගුර්යෝවට එරෙහිව සිල්ලාව සමග මිත්‍ර වූ]] අතර, අනතුරුව පැරණි [[ගොගුර්යෝ]] භූමිය අයත් කරගැනීමට [[සිල්ලා-ටෑං යුද්ධය|සිල්ලාවට එරෙහිව]] යුධ ප්‍රකාශ කෙරිණි. චීනය තුළ, සිය අධිකාරී බලය පවත්වා ගැනීමට සහ වර්ධනය කරගැනීමට වූට බල අරගලයක නිරත වන්නට සිදුවුව ද, වූගේ නායකත්වය යටතේ චීන සමාජයේ සමාජ පන්ති කෙරහි වැදගත් බලපෑම් ඇති විය. මෙකල [[තාඕවාදය]], [[බුදු දහම]], අධ්‍යාපනය සහ සාහිත්‍යය කෙරෙහි රාජ්‍ය අනුග්‍රහය හිමි විය. වූ සේටියෑන් විසින් ස්මාරක ඉදිකළ අතර, [[ලොංමෙන් ගුහා]]වල ප්‍රතිමා සමූහය සහ [[ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබ|ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබේ]] ඇති &quot;වදන් රහිත ශිලා ස්තම්භය&quot; ද ඇගේ සමයේ ඉදිවූ නිර්මාණ වේ. එපමණක් නොව වර්තාමනයේ දක්නට නොලැබෙන වැදගත් ගොඩනැගිලි කිහිපයක් සහ ‍ලෝකඩ ප්‍රතිමා ඇය විසින් ඉදිකරවන ලදී.

ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ වැදගත් සේවාවන් රැසක් සිදු වුව ද, ඇගේ පාලනයේ දිගු කාලීන බලපෑම් පිළිබඳ අධ්‍යයනය කරන විද්වතුන් වූ සේටියෑන් කෙරෙහි අවධානය වඩාත්ම යොමු කරන්නේ ඇය කාන්තාවක වීම නිසායි.{{Citation needed|date=මාර්තු 2016}} එයට හේතුව එක්සත් චීන අධිරාජ්‍යයේ අසාමාන්‍ය රාජ්‍ය පාලිකාව විසින් නිල වශයෙන් [[චීනයේ අධිරාජයා|''හුවාංඩි'' (皇帝)]] යන පදවිය ඉසිලීමයි. දේශපාලන නායකයකු වුවද, ඇය ක්‍රියාකාරී පවුල් දිවියක් ගතකොට ඇත. ඇතැම් අවස්ථාවන්හි ඇගේ පවුල් සබඳතා ගැටලු සහගත වුවද, වූ සේටියෑන් පුතුන් සිව්දෙනකුගේ මව වූවා ය. ඉන් තිදෙනකුම අධිරාජ පදවිය උසුලා ඇත. නමුත් ඉන් එක් අයකු එම පදවිය උසුලා ඇත්තේ මරණාපර ගෞරව නාමයක් ලෙස පමණි. සුප්‍රකට [[ටෑංහි ෂුවාංෂොං අධිරාජයා|තාංහි ෂුවාංෂොං අධිරාජයා]] ඇගේ මුණුපුරෙකි.

==නම් සහ පදවි==
{{Further|චීන නම}}
චීන ඉතිහාසය සහ සාහිත්‍යය තුළ, වූ සේටියෑන් ({{IPA-cmn|ù tsɯ̯ʌ̌ tʰi̯ɛ́n}}) විවධ නම් සහ පදවිවලින් හඳුන්වා ඇත. ඉංග්‍රීසි භාෂාව තුළ ඇගේ සඳහන් කිරීම මගින් ඒවායේ සංඛ්‍යාව පමණක් වැඩිකොට ඇත. චීන බසින් ඉංග්‍රීසි බවසට පරිවර්තනයේ දී ඇතිවන එක් ගැටලුවක් නම් ලිංගය අවධාරණය කිරීමයි. (&quot;අධිරාජයා&quot; සහ &quot;අධිරාජිනිය&quot; හෝ &quot;කුමරු&quot; සහ &quot;කුමරිය&quot; වැනි) [[සම්භාව්‍ය චීන]] බසින් යෙදෙන ''හොවු'' (后, &quot;මහරාජයා&quot;, &quot;කුමරු&quot;, &quot;රැජින&quot;) හෝ ''හුවාංඩි'' (皇帝, &quot;අධිරාජ ශ්‍රේෂ්ඨ පාලකයා&quot;, &quot;රාජකීය දේවතාවා&quot;) වැනි වදන් [[ව්‍යාකරණමය ලිංගය|ව්‍යාකරණානුකූලව ලිංගය නිර්ණය කළ නොහැකි]] වදන් වේ.

===නම්===
වූ සේටියෑන්ගේ නිශ්චිත උපන් නාමය සොයාගත නොහැක. බලයට පත්වීමෙන් පසු ඇය සිය නාමය වූ චාඕ ලෙස වෙනස් කරගෙන තිබේ.&lt;ref name=&quot;Paludan, 100&quot; /&gt; මෙය බො‍හෝවිට 武曌, (මෙහි 曌 අක්ෂර කලාතුරකින් 瞾 ලෙස ද ලියනු ලැබේ. මෙම අක්ෂර දෙකම 照 මගින් සම්භවය වූ ඒවා වේ. එය ඇගේ සැබෑ නම විය හැක) මෙහි 瞾 වූ විසින් නිර්මාණය කළ අක්ෂරයකි. වූ යනු ඇගේ පීතෘ පාර්ශ්වීය පෙළපත් නාමයයි. ලි පවුලේ ගඔෂොං සමග විවාහ වීමෙන් පසු ඇය සම්ප්‍රදායික චීන පිළිවෙත අනුව ඇගේ පෙළපත් නාමය වෙනස් නොකළා ය. ටයිෂොං අධිරාජයා විසින් ඇයට වූ මෙයි (武媚) නැමැති [[කලා නාමය]] ලබා දී ඇත. එහි අරුත &quot;රූමත්&quot; යන්නයි.&lt;ref name=NBT76 /&gt; (මේ නිසා වර්තමානයේ චීන ජනයා ඇගේ තරුණවිය පිළිබඳ සඳහන් කිරීමේ දී ඇයට වූ මෙයි හෝ වූ මෙයිනියෑං (武媚娘) යන නාමය භාවිතා කරයි. නමුත් ඇයව වල්ලභ අධිරාජිනියක සහ වැන්දඹු අධිරාජිනියක ලෙස සඳහන් කිරීමේ දී වූ හොවු (武后) යන්න භාවිතා වේ. ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ රජකරන අධිරාජිනිය ලෙස ඇය පිළිබඳ පැවසීමේ දී වූ සේටියෑන් (武則天) යන නාමය භාවිතා වේ.){{Citation needed|date=පෙබරවාරි 2008}}

===පදවි නාම===
{{Main article|වූ සේටියෑන්ගේ පදවි නාම ලැයිස්තුව}}
ඇගේ ජීවිත කාලයේ මෙන්ම මරණින් පසුව ද, වූ සේටියෑන් හට විවිධ නිල පදවි නාම (මෙම පදවි නාමය්නහි කාලානුක්‍රම ලැයිස්තුවක් සඳහා බලන්න: [[වූ සේටියෑන්ගේ පදවි නාම ලැයිස්තුව]]) පිරිනමා තිබේ. ''හොවු'' (后) සහ ''හුවාංඩි'' (皇帝) යන දෙකම පදවි නාම වේ. (විකරණයන් හෝ අඩු වැදගත් කමක් ඇති ''හොවු'' යන්නට එකතු කළ අමතර සංශෝධන) වූ චාඕ ලෙස උපන් ඇය 655 තෙක් නිල වශයෙන් &quot;වූ හොවු&quot; ලෙස හැඳින්වුණේ නැත. එසේම ඇගේ රාජ්‍ය නාමය වූ &quot;වූ සේටියෑන්&quot; යන්න ද භාවිතා වූයේ 690දී ඇය විසින් ''හුවාංඩි'' යන පදවිය ආරූඪ කරගැනීමෙන් අනතුරුවයි.

===&quot;අධිරාජිනිය&quot;===
විවිධාකාර චීන පදවි ඉංග්‍රීසි බවට &quot;අධිරාජිනිය&quot; වශයෙන් පරිවර්තනය වී ඇත. මෙහි දී &quot;අධිරාජිනිය&quot; යන්න [[වල්ලභ රැජින|වල්ලභ අධිරාජිනිය]] සහ [[රාජ්‍ය කරන රැජින|රජකරන අධිරාජිනිය]] යන ස්වරූප දෙකෙන්ම භාවිතා වී ඇත. සාමාන්‍යයෙන් අධිරාජයා පුරුෂයකු වූ විට, ඔහුගේ ප්‍රධාන භාර්යාවට ''හුවාංහොවු'' (皇后) වැනි පදිවයක් පිරිනැමිණි. මෙය බොහෝවිට &quot;අධිරාජිනිය&quot; හෝ විශේෂිතව &quot;වල්ලභ අධිරාජිනිය&quot; ලෙස පරිවර්තනය කළ හැක. අධිරාජයාගේ මරණින් පසු, ජීවත්ව සිටින වල්ලභ අධිරාජිනිය, [[වැන්දඹු අධිරාජිනිය]] බවට පත්වන අතර ඇතැම්විට (පුරුෂ) උරුමකරු අධිරාජ පදවිය හෙබවීමට ලාබාල විට [[රාජ්‍යාධිකාරීත්වය (රජය)|අනුරාජ]] පදවිය හොබවමින් දේශපාලන බලය ඉසිලීමට ඇයට හැක.

[[ක්වින් ෂි හුවාං]] (ක්‍රි.පූ. 259–210) සමයේ සිට [[චීනයේ අධිරාජයා]] විසින් ''හුවාංඩි'' යන පදවි නාමය උසුලා තිබේ. නමුත් [[චීන ඉතිහාසය|චීන ඉතිහාසයේ]] ''හුවාංඩි'' පදවිය ඉසිලූ එකම කාන්තාව වූ සේටියෑන් ය.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Storia della Cina. Dalle origini alla fondazione della repubblica|author1=සැබටිනි, මාරියෝ|author2=සැන්ටැන්ජෙලෝ, පාඔලෝ|year=1986|publisher=එඩිටෝරි ලැටර්සා|location=රෝමය|lastauthoramp=yes|page=294}}&lt;/ref&gt; චීනයේ සැබෑ පාලකයා (පළමුව ඇගේ සැමියාගේ මාර්ගයෙන් සහ පසුව ඇගේ පුත්‍රයින් සමග, 665 සිට 690 දක්වා) ලෙස ඇගේ කාර්යභාරය චීන ඉතිහාසයේ පෙර නොවූවිරූ සිදුවීමක් නොවිණි. කෙසේනමුත්, ඇය සිය පූර්වප්‍රාප්තිකයන් බිඳහෙළමින් ක්‍රි.ව. 690දී '''චෞ''' (周) ([[ටෑං රාජවංශය|තාං රාජවංශය]] ඛණ්ඩනය කරමින්) නැමැති ඇගේම රාජවංශයක් පිහිටුවූවා ය. ඇය '''පූජනීය සහ දිව්‍යමය රජකරන අධිරාජිනිය''' (聖神皇帝) යන පදවිය සහ එහි ප්‍රභේදයන් භාවිතයෙන් පෞද්ගලිකව 690 සිට 705 තෙක් රාජ්‍ය පාලනය මෙහෙයවූවා ය.

චීන ඉතිහාසය අනුව, පාලකයා ලෙස කහ ලෝගුව පැළඳි එකම ස්ත්‍රිය වූ සේටියෑන් ලෙස සැලකේ. (මෙය අධිරාජයාගේ අයිතියට පමණක් අවසර තිබුණකි. නමුත් [[ලියු අධිරාජිනිය (චෙන්සොං)|සොං රාජවංශයේ ලියු වැන්දඹු අධිරාජිනිය]] විසින් ද එය භාවිතයට ගෙන තිබේ)&lt;ref&gt;කොටෙරෙල් , 145&lt;/ref&gt;

==පසුබිම සහ මුල්කාලීන දිවිය==
[[File:Tang Emperor Taizong.jpg|thumb|right|[[ටෑංහි ටයිෂොං අධිරාජයා|තාංහි ටයිෂොං අධිරාජයා]] නිරූපිත සිතුවමක්; [[යැන් ලිබෙන්]] විසිනි. (ක්‍රි.ව. 600 – 673 පමණ)]]
වූ පවුල් වංශය සම්භවය වූයේ බිංචූ ([[ෂාන්සි]]හි [[ටායියුවාන්]] නගරයේ පුරාතන නාමය) හි [[වෙන්ෂුයි ප්‍රාන්තය|වෙන්ෂුයි ප්‍රාන්තයේ]] ය. වූ සේටියෑන්ගේ උපන් ස්ථානය මතභේදයට තුඩු දී ඇත. ඇතැමුන් පවසන්නේ වූ සේටියෑන් උපත ලැබූයේ ලිචූ (利州) (වර්තමානයේ [[සිචුවාන් ප්‍රාන්තය|සිච්‍රවාන් ප්‍රාන්තයේ]] [[ගුවාංයුවාන්]] නගරය) හි බවයි.{{Citation needed|date=සැප්තැම්බර් 2012}} නමුත් තවත් සමහරුන් විශ්වාස කරන්නේ ඇය උපත ලැබූයේ අධිරාජ්‍යයේ අගනුවර වූ [[චං'අන්]] හි බවයි.

ඇය ජීවත්ව ඇත්තේ 624 පෙබරවාරි 17&lt;ref name=birth&gt;මෙහි දක්වා ඇති උපන් දිනය නිගමනය කොට ඇත්තේ ''[[ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය|ටෑංහි නව ග්‍රන්ථයේ]]'' දැක්වෙන ඇගේ මියයන විට වයස අනුව ය. මෙම ග්‍රන්ථය 1045–1060 අතර කාලයේ සම්පාදනය කෙරුණකි. මෙම ග්‍රන්ථය කෙරෙහි නූතන ඉතිහාසඥයන් සිය ප්‍රියතාවය පෙන්වන බව පෙනේ. නමුත් 941–945 අතර කාලයේ සම්පාදිත ''[[ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය]]'' තුළ දැක්වෙන මියයන විට ඇගේ වයස අනුව ඇගේ උපන් වර්ෂය ලෙස 623 ලැබේ. ඇය මාලිගයට ඇතුළු වූ වර්ෂය ලෙස 624 ලැබෙන්නේ ''[[සිචි ටොංජියෑන්]]'' නැමැති 1065–84 අතර කාලය තුළ සම්පාදිත ග්‍රන්ථයේ ය. ''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය'', වෙළුම. 4 [http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011061323/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm |date=2007-10-11 }} සමග ''‍ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'', වෙළුම. 6 [http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225082011/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm |date=2007-12-25 }} සහ ''සිචි ටොංජියෑන්'', වෙළුම් [[:zh:s:資治通鑑/卷195|195]], [[:zh:s:資治通鑑/卷208|208]] සංසන්දනය කොට බලන්න.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;සාමාන්‍ය සටහන: මෙහි චක්වා ඇති දිනයන් [[ජූලියානු දින දර්ශනය]] අනුව වේ. ඒවා [[ග්‍රෙගරියානු දින දර්ශනය]] අනුව නොවන බව සලකන්න.&lt;/ref&gt; – 705 දෙසැම්බර් 16 අතර කාලයේ ය.&lt;ref name=&quot;birth&quot; /&gt;&lt;ref name=death&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&amp;dyna=%AD%F0&amp;king=%A4%A4%A9v&amp;reign=%AF%AB%C0s&amp;yy=1&amp;ycanzi=&amp;mm=11&amp;dd=26&amp;dcanzi= |access-date=2017-11-01 |archive-date=2021-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312000824/https://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&amp;dyna=%EF%BF%BD%EF%BF%BD&amp;king=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BDv&amp;reign=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BDs&amp;yy=1&amp;ycanzi=&amp;mm=11&amp;dd=26&amp;dcanzi= }}&lt;/ref&gt; වූ සේටියෑන් උපත ලැබූයේ [[ටෑංහි ගඔෂු අධිරාජයා|තාංහි ගඔෂු අධිරාජයා]]ගේ රාජ්‍ය සමයේ සත්වන වර්ෂයේ ය. එම වර්ෂයේම චීනයට [[7වන සියවසේ සූර්යග්‍රහණ ලැයිස්තුව|පූර්ණ සූර්යග්‍රහණයක්]] දර්ශනය විය. ඇගේ දැව ව්‍යාපාරිකයකු වූ [[වූ ෂිහුඕ]] වූ අතර, ඔවුන් සාපේක්ෂව ධනවත් පවුලක් විය. ඇගේ මව බලවත් යැං පවුලේ සාමාජිකාවකි. [[සුයිහි යැං අධිරාජයා]]‍ගේ අවසන් කාලයේ, ලි යුවාන් (李淵) (අනාගතයේ තාංහි ගඔෂු අධිරාජයා බවට පත්වන) වූ නිවසේ බොහෝවරක් නැවතී සිටි අතර, ඔහු වූ පවුලේ සමීපතමයකු විය. ඔහු හෙඩොං සහ [[ටායියුවාන්]]හි පදවි හොබවමින් සිටියේ ය. යැං අධිරාජයාව සිහසුනෙන් නෙරපූ ලි යුවාන් වූ පවුල කෙරෙහි ත්‍යාගශීලී විය. ඔහු ඔවුනට ධනය, ධාන්‍ය, ඉඩම් සහ වස්ත්‍ර පිරිනැමී ය. තාං රාජවංශය ස්ථාපනය වූ පසු, වූ ෂිහොවු විසින් ජ්‍යෙෂ්ඨ අමාත්‍යාංශ පදවි කිහිපයක් හොබවා තිබේ. මේ අතරට [[යැංචෞ]], ලිචෞ, සහ ජිංචෞ (荊州) (වර්තමාන [[ජියෑංලිං ප්‍රාන්තය]], [[හුබෙයි පළාත]]) හි ආණ්ඩුකාර ධුරය ද වේ.

වූ සේටියෑන් උපත ලද්දේ ධනවත් පවුලක ය. ඇගේ එදිනෙදා කටයුතු ඉටුකරදීමට සේවකයින් පිරිසක් ද ඇයට විය. මේ නිසා ඇයට නිවසේ සිදු කිරීමට එතරම් බැරෑරුම් කටයුතු නොවිණි. මේ නිසා ඇගේ පියා විසින් ඇයට ග්‍රන්ථ කියවීමටත්, ඇයව අධ්‍යාපනය වෙත යොමු කිරීමටත් කටයුතු කරන ලදී. සිය දියණිය හොඳින් උගත් බව ඔහු වටහාගත්තේ ය. මෙය ඇයට හිමිවූ විශේෂ වරප්‍රසාදයක් වන්නේ මෙකල බොහෝ පියවරුන් සිය දියණියන් අධ්‍යාපනය වෙත නැඹුරු නොකිරීම නිසායි. මෙකල වූ සේටියෑන් තුළින් සන්සුන්ව අසුන්ගෙන ගෙතුමෙහි යෙදෙන හෝ දවස පුරාම තේ පානය කරමින් සිටින සාමාන්‍ය දැරියකගේ හැසිරීම දක්නට නොවිණි. මේ නිසා වූ සේටියෑන් දේශපාලනය හා අනෙකුත් රාජ්‍ය සබඳතා, ලේඛන කලාව, සාහිත්‍යය සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් හදාළා ය. වූ හැකි සෑම අවස්ථාවකම සිය අධ්‍යාපන කටයුතුවල නිරත වූ අතර ඇගේ පියා විසින් ඇයට අනුබල දෙන ලදී. දාහතරවන වියේ දී, ඇය [[ටෑංහි ටයිෂොං|තාංහි ටයිෂොං]] අධිරාජයාගේ උපබිසවක් (සුළු භාර්යාවක්) බවට පත්වූවා ය. එහිදී ඇයට යම් ආකාරයක ලේකම්වරියක ලෙස කටයුතු කළ හැකි විය. මේ අවස්ථාව ඇයට සිය අධ්‍යාපනය දියුණු කරගැනීමට ලත් මහඟ අවස්ථාවක් විය. ඇයව තාංහි රාජකීය මට්ටම්-නවයේ ‍ක්‍රමය අනුව පස්වන මට්ටමේ උපබිසෝවරුන්ට හිමිවන ''[[ටෑං චිනයේ රාජකීය උපබිසෝවරුන්|කයිරෙන්]]'' පදවිය පිරිනැමිණි.&lt;ref name=NBT76&gt;{{Citation |title=''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 76 |url=http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm |access-date=2017-11-01 |archive-date=2008-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219204850/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=''ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 51 |url=http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan07.htm |access-date=2017-11-01 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011055105/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan07.htm }}&lt;/ref&gt; ඇයව මාලිගයේ දී මුණගැසුණු විට ඇගේ මව වූ යැං ආර්යාව සිය දියණියට සුබ පතමින් වැළපෙන්නට වූයේලු. එවිට ඇය පිළිතුරු දුන්නේ &quot;[[චීනයේ අධිරාජයා|දෙව්ලොව පුත්‍රයා]] මුණ ගැසීම මාගේ වාසනාවක් නොවන බව ඔබ දන්නේ කෙසේ ද?&quot; යනුවෙනි. අනතුරුව සිය දියණියගේ අපේක්ෂාවන් තේරුම්ගත් යැං ආර්යාව සිය හැඬීම නවතාලූයේලු.

වූ බිසව රජු සමග ලිංගික සම්බන්ධතා පැවැත්වූ බව පෙනුණ ද, ඇය ටයිෂොං අධිරාජයාගේ ප්‍රසාදයට ලක්වූ බවක් නොපෙනේ.&lt;ref name=ChuSuiliang&gt;බලන්න, උදාහරණ ලෙස ''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷199|වෙළු. 199]] ගඔෂොං අධිරාජයා ඇයව අධිරාජිනිය ලෙස පත්කිරීමට උත්සාහ දැරීමේ දී [[චු සුයිලියෑං]] විසින් ඇය ටයිෂොං අධිරාජයාට ‍&quot;සේවය කළ&quot; (ලිංගික සබඳතා අදහස් කෙරේ) බව ස්ථිරව පවසා ඇත.&lt;/ref&gt; ඇගේ ස්වයං චරිතාපදානය අනුව (ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ [[ටෑං රාජවංශයේ අමාත්‍යවරයා|අමාත්‍ය]] [[ජි ෂු]] හට චෝදනා කරමින් ලියූවකි), ඇය උපබිසවකව සිටි කාලයේ සිය ධෛර්යය නිසා ටයිෂොංව විස්මයට පත් වූ අවස්ථාවක් මෙසේ සඳහන් වේ:

{{quote|ටයිෂොං අධිරාජයාට &quot;සිංහ අශ්වයා&quot; යනුවෙන් අශ්වයකු විය. ඌ ඉතා විශාල සහ ශක්තිමත් වූ අතර උගේ පිටට නැගීමට කිසිවකුට නොහැකි විය. ටයිෂොං අධිරාජයාගේ [[පරිවාර කත|පරිවාර කාන්තාවක]] වූ මා ඔහුට යෝජනා කළේ, &quot;ඌව යටත් කිරීමට මා හට අවශ්‍ය දෑ තුනකි: යකඩ කසයක්  යකඩ මිටියක් සහ තියුණු කිණිස්සකි. මා යකඩ කසයෙන් ඌට තලන්නෙමි. ඉන් ඌ දමනය නොවන්නේ නම් යකඩ මිටියෙන් උගේ හිසට පහර දෙන්නෙමි. එවිට ද ඌ මර්දනය නොවන්නේ නම් කිණිස්සෙන් මා උගේ ගෙල කපා දමන්නෙමි&quot; යනුවෙනි. ටයිෂොං අධිරාජයාගේ මාගේ නිර්භීතභාවය අගයකළේ ය. මාගේ කිණිස්ස අපවිත්‍ර කිරීමට ඔබ සුදුස්සෙකැයි ඔබ විශ්වාස කරනවා ද?&lt;ref name=&quot;ZZTJ206&quot; /&gt;}}

ක්‍රි.ව. 649දී ටයිෂොං අධිරාජයා මියයාමත් සමග, ඔහුගේ ලාබාලම පුත්‍රයා වූ ලි චි (මොහුගේ මව ප්‍රධාන භාර්යාව වූ වෙන්ඩේ ය), [[ටෑංහි ගඔෂොං අධිරාජයා|තාංහි ගඔෂොං අධිරාජයා]] ලෙස සිහසුනට පත් විය. ටයිෂොං ජීවත්ව සිටි සමයේ සිට ලි සහ වූ අතර සම්බන්ධයක් පැවතිණි.

ටයිෂොං සතුව පුත්‍රයින් දාහතරදෙනකු විය. මින් තිදෙනකු ඔහුගේ ප්‍රියාදර අධිරාජිනිය වූ [[චෑංසුන් අධිරාජිනිය|වෙන්ඩේ]] (601–636) ගේ ය. නමුත් වූ බිසවට දරුවන් නොවිණි.&lt;ref name=&quot;Paludan, 93&quot;&gt;පැලුඩන්, 93&lt;/ref&gt; මේ නිසා දරුවන් නොවූ මියගිය අධිරාජවරුන්ගේ බිසෝවරුන් ස්ථිරව ආරාමයන් වෙත යැවීමේ සම්ප්‍රදාය අනුව, අධිරජුගේ මරණින් පසු, වූ උපබිසව ගන්යේ විහාරය (感業寺) වෙත පිටත් කරගැනුණේ ඇය එහිදී [[බෞද්ධ භික්ෂුණිය]]ක ලෙස සිය ජීවිතයේ සෙසු කාලය ගතකරනු ඇතැයි අපේක්ෂාවෙනි. කෙසේනමුත්, ආරාමික දිවිය අත්හළ ඇය සුපුරුදු දිවියට යළි එළඹුණා ය. ටයිෂොංගේ මරණින් පසු, ලි චි ඇයව මුණගැසීමට පැමිණියේ ය. ඇය අතිශය රූමත්, බුද්ධිමත් බව දැනගැනීමෙන් පසු ඔහු ඇයව සිය උපබිසවක ලෙස පත්කරගැනීමට තීරණය කළේ ය.

==බලයට පැමිණීම==
===අධිරාජයාගේ උපබිසව===
ක්‍රි.ව. 650 දශකය වන විට, වූ බිසව ගඔෂොං අධිරාජයාගේ උපබිසවක බවට පත්වූවා ය. ඇයට උපබිසෝවරුන් අතුරින් උසස්ම පදවිය වූ දෙවන මට්ටමේ ''චාඕයි'' (昭儀) ධුරය පිරිනැමිණි. ක්‍රමිකව ගඔෂොං අධිරාජයාගේ සමයේ රාජ්‍ය පාලනය කෙරෙහි බලපෑම් කළ ඇය, ප්‍රධාන තීරණ ගැනීමට ක්‍රියාකාරීව සහාය වූවා ය. සම්ප්‍රදායික ඉතිහාසඥයන් විශ්වාස කරන්නේ ඇය බලය ඩැහැ ගැනීමට අනුකම්පා විරහිත උත්සාහයන්හි නියැළුණු බවත්, වං අධිරාජිනිය හසු කිරීමට තමන්ගේම දියණිය මරාදමන්නට ඇති බවත් ය. (එසේම පසුව, බල අරගලයක දී සිය වැඩිමහල්ම පුත්‍රයා වූ [[ලි හොං]] ව ද මරාදැමී ය){{citation needed|date=දෙසැම්බර් 2013}}

ගඔෂොං සිහසුනට පත්වන විට ඔහුගේ වයස අවුරුදු 21කි. අත්දැකීම් රහිත ඔහු, නිතරම කරකැවිල්ල හේතුවෙන් රෝගී භාවයට පත්ව සිටියේ ය.&lt;ref name=&quot;Paludan, 96&quot; /&gt; ගඔෂොං විසින් ඔහුව සිය උරුමකරු ලෙස නම්කරන ලද්දේ ඔහුගේ වැඩිමහල් සොයුරන් දෙදෙනාගේ අපකීර්තිමත් හැසිරීම හේතුවෙනි.&lt;ref name=&quot;Paludan, 93&quot; /&gt; ටයිෂොං අධිරාජයාගේ මරණ සංවත්සරය දින හෝ ඉන් පසුව,&lt;ref&gt;නූතන ඉතිහාසඥ [[බෝ යැං]] විසින් වූ බිසවගේ වැඩිමහල්ම පුත්‍රයා වූ [[ලි හොං]]ගේ උපන් වර්ෂය ලෙස ක්‍රි.ව. 652 වර්ෂය සලකා, මෙම සිදුවීම 650දී සිදුවූවක් ලෙස සලකා ඇත. නමුත් එය 651දී වීමට ද පුළුවන. බලන්න ''සිචි ටොංජියෑන්‍ බෝ යැං සංස්කරණය'', වෙළු. 47.&lt;/ref&gt; ගඔෂොං අධිරාජයා සුවඳ දුම් පූජා කිරීමට ගන්යේ විහාරය වෙත ගියේ ය. ඔහු සහ වූ බිසව එකිනෙකා දුටු විට දෙදෙනාම වැළපෙන්නට වූහ. මෙය ගඔෂොං අධිරාජයාගේ භාර්යාව වූ [[වං අධිරාජිනිය (ගඔෂොං)|වං අධිරාජිනිය]] දුටුවා ය.&lt;ref&gt;[[බෝ යැං]], ''Outlines of the History of the Chinese'' (中國人史綱), වෙළු. 2, පි. 520.&lt;/ref&gt; මෙකල ගඔෂොං අධිරාජයා වං අධිරාජිනියට ප්‍රිය නොකළ අතර, ඔහු වඩාත් ප්‍රිය කළේ ඔහුගේ උපබිසවක වූ [[ෂියාඕ බිසව (ගඔෂොං)|ෂියාඕ බිසව]]ටයි; මීට අමතරව වං අධිරාජිනියට දරුවන් ද නොවිණි. ෂියාඕ බිසවට එක් පුත්‍රයකු ([[ලි සුජියේ]]) සහ දියණියන් දෙදෙනකු (යියැං සහ ෂුවාන්චෙං කුමරියන්) විය. වූ බිසවගේ රූමත් බව දැක ගඔෂොං අධිරාජයා තවමත් ප්‍රීතියට පත්වන බව වටහාගත් වං අධිරාජිනිය ඇයව නැවත උපබිසවක ලෙස රැගෙන ඒමට අදහස් කළේ අධිරාජයා සහ ෂියාඕ බිසව වෙන් කිරීමටයි. මේ නිසා ඇය රහසේම වූ බිසවට ඇගේ හිස මුඩු නොකරන ලෙසට පවසා, පසුව ඇගේ මාලිගය වෙත කැඳවූවා ය. (ඇතැම් නූතන ඉතිහාසඥයන් මෙම සම්ප්‍රදායික වාර්තාව පිළිබඳ සැකපහළ කරන අතර, ඇතැමුන් විශ්වාස කරන්නේ වූ බිසව කිසිදින මාලිගය හැරනොගිය බවත්, ටයිෂොං අධිරාජයා ජීවත්ව සිටියදීත් ඇය සහ ගඔෂොං අධිරාජයා අතර ප්‍රේම සම්බන්ධතාවක් තිබෙන්නට ඇති බවත් ය.){{Citation needed|date=පෙබරවාරි 2008}}

මඳ කලකින්ම වූ බිසව ෂියාඕ බිසවට හිමි ස්ථානය උදුරාගනිමින් ගඔෂොංගේ ප්‍රියතම බිසව බවට පත්වූවා ය. 652දී, ඇය ඇගේ පළමු පුත්‍රයාට උපත ලබාදුන්නා ය. ඔහුව [[ලි හොං]] ලෙස නම්කළා ය. 653දී, ඇය [[ලි ෂියෑන් (කුමරු)|ලි ෂියෑන්]] නැමැති තවත් පුත්‍රයකුට උපත ලබාදුන්නේ ය. මින් එක් පුත්‍රයකුවත් ගඔෂොං අධිරාජයාගේ උරුමකරු වීමට වාදවිෂයයක් නොවූයේ ඒ වනවිටත් අධිරාජයාට උරුමකරුවකු සිටි බැවිනි. වං අධිරාජිනිය‍ගේ සහ ඇගේ මාමණ්ඩියගේ බලපෑම මත මාලිග නිලධාරීන් [[ලියු ෂි (ටෑං රාජවංශය)|ලියු ෂි]] අමාත්‍යවරයා විසින් අධිරජුගේ වැඩිමහල්ම පුත්‍රයා වූ [[ලි චොං]]ව උරුමකරු ලෙස නම්කරන ලදී. ලි චොංගේ මව වූ ලියු බිසව පහත් ජන්මයක් ඇත්තියක වූ බැවින්, ඇයගේ කෘතඥතාව තමන්ට හිමිවේ යැයි වං අධිරාජිනිය බලාපොරොත්තු විය. 654වන විට, වං අධිරාජිනිය සහ ෂියාඕ බිසව වෙත රජුගේ අප්‍රසාදය පල විය. මේ නිසා මෙම පැරණි ප්‍රතිවාදිනියන් දෙපළ එක්ව වූ බිසවට එරෙහිව කුමන්ත්‍රණ සිදුකළහ. වූ බිසවට තමන් දක්වන සෙනෙහසේ සංකේතයක් ලෙස 654දී ගඔෂොං අධිරාජයා විසින් ඇගේ පියා වූ [[වූ ෂිහුඕ]] හට මරණාපර ගෞරව නාමයන් ප්‍රදානය කරන ලදී.

654 වර්ෂයේම, වූ බිසව දියණියකට උපත දුන් අතර එම දියණිය මඳ වේලාවකින් මරණයට පත් විය. බිළිඳියගේ ගෙල සිරකොට ඇති බවට සලකුණු දක්නට ලැබුණු අතර, වූ විසින් ද මේ බව චෝදනා කරන ලදී‍. වූ බිසව විසින් වං අධිරාජිනියට මෙම අපරාධය වෙනුවෙන් දෝෂාරෝපණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Paludan, 96&quot; /&gt; වූගේ එදිරිවාදිනිය වන වං දැරියගේ කුටිය අසල සිටි බවට ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවන් විසින් සාක්ෂි ලබා දෙන ලදී. ගඔෂොං අධිරාජයා ද විශ්වාස කළේ ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පෙළුණු වං විසින් ළදැරිය ඝාතනය කිරීම කටයුතු යෙදූ බවයි. තමන් එතැන නොසිටි බව වංට සනාථ කළ නොහැකි විය. එනිසා ඇයට තම නිර්දෝෂීභාවය ඔප්පු කළ නොහැකි විය. කෝපයට පත් ගඔෂොං අධිරාජයා වං අධිරාජිනිය ධුරයෙන් නෙරපා ඇගේ තනතුරට වං බිසව ඔසවා තැබීමට කල්පනා කළේ ය. නමුත් එයට ප්‍රථම රජයේ අමාත්‍යවරුන්ගේ සහාය මීට ලැබෙන බව සනාථ කරගත යුතු විය. එමනිසා එමනිසා ගඔෂොං වූ බිසව සමගින් ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා මෙන්ම සිය මාමණ්ඩිය ද වූ [[චෑංසුන් වුජි]] මුණගැසීමට පිටත් විය. (පසුව ගඔෂොං අධිරාජයා චැංසුන් හට විශාල ධනයක් පිරිනැමී ය) මෙම හමුවේදී, ගඔෂොං බොහෝවරක් වං අධිරාජිනියට දරුවන් නොමැති වීම යන කරුණ ඉදිරිපත් කළේ ය. මෙය ඇයව ධුරයෙන් පහකිරීමට ප්‍රමාණවත් හේතුවක් විය‍. නමුත් චැංසුන් මෙම සංවාදය වෙනතකට හැරවීමට උත්සාහ ගත්තේ ය. පසුව වූ බිසවගේ මව වූ යැං ආර්යාව සහ වූ බිසවගේ ආධාරකරුවකු වූ [[ෂු ජිංසොං]] ද චැංසුන්ගේ සහාය ලබාගැනීමට තැත් කළ ද, එය සාර්ථක නොවිණි.&lt;ref name=ZZTJ199&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷199|වෙළු. 199]].&lt;/ref&gt; ළදැරියගේ මරණය පිළිබඳ විද්‍යාත්මකව විශ්වාස කළ හැකි [[වෝහාරික ව්‍යාධිවේදය|වෝහාරික ව්‍යාධිවේදීය]] තොරතුරු නොපවතියි. කෙසේනමුත්, මේ පිළිබඳ මතභේදයන් පවතී.

සම්ප්‍රදායික ජනප්‍රවාදවල වූ බිසව හැඳින්වෙන්නේ තමන් නිසා හානියට පත් අය පිළිබඳ තැකීමක් සිදු නොකරන බලලෝභී කාන්තාවක ලෙසයි. වඩාත් ජනප්‍රිය මතය නම් වං අධිරාජිනියව හසු කරලීමට වූ විසින් තමන්ගේම දියණියව මරාදැමූ බවයි. වෙනත් චින්තන පාසල් යෝජනා කරන්නේ වං අධිරාජිනිය හට දරුවන් නොසිටි හෙයින්, සැබැවින්ම ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුතු වං විසින් වූගේ දියණියව මරා දැමූ බවයි. තෙවන මතය නම්, එකල වාතන ක්‍රමවේද නොතිබූ හෝ දුර්වල තත්ත්වයක පැවති නිසා බිළිඳිය [[ඇස්ෆික්සියාව|ප්‍රමාණවත් වාතාශ්‍රය නොමැති වීමෙන්]] හෝ තොටිල්ලේ දී සිදුවූ මරණයකින් බවයි. වාතාශ්‍රය මඳ වීමත්, ගල් අඟුරු ඉන්ධනයක් ලෙස යොදා ගැනීමත් නිසා ඇතිවන දුමාරයෙන් [[කාබන් මොනොක්සයිඩ් විෂ වීම]] පවා සිදුවිය හැක. දැරියගේ මරණයට හේතුව කුමක් වුව ද, වූ චෝදනා කළේ වං වෙත වන අතර, වං අධිරාජිනී ධුරයෙන් ඉවත් කෙරිණි.

655 ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ, වූ බිසව විසින් වං අධිරාජිනිය හා ඇගේ මව වූ ලියු ආර්යාව මායාකර්මයක් සිදුකළේ යැයි චෝදනා නගන ලදී. එයට ප්‍රතිචාර ලෙස, ගඔෂොං අධිරාජයා විසින් ලියු ආර්යාව මාලිගයෙන් නෙරපා වං අධිරාජිනියගේ මාමණ්ඩිය වූ ලියු ෂි ව ධුරයෙන් පහත හෙළන ලදී.&lt;ref name=ZZTJ199 /&gt; මේ අතර, [[ලි යිෆු]], ෂු, කුයි යිෂුවාන් (崔義玄), සහ යුවාන් ගොංග්‍යු (袁公瑜) වැනි නිලධාරීන් පිරිසක් වූ බිසව වටා එක්රොක් වන්නට වූහ. 655 සරත් ඍතුවේ දී, ගඔෂොං අධිරාජයා විසින් චැංසුන්, [[ලි ෂිජි|ලි ජි]], [[යු චිනිං]], සහ [[චු සුයිලියෑං]] යන අමාත්‍යවරුන් මාලිගය වෙත කැඳවී ය. මෙය අධිරාජිනිය වෙනස් කිරීම හා සම්බන්ධ යැයි චු නිගමනය කළේ ය. රෝගී තත්ත්වයක් පවසා ලි ජි රැස්වීමට සහභාගී නොවී ය. රැස්වීමේ දී, වං අධිරාජිනිය ධුරයෙන් නෙරපීමට චු දැඩිව විරුද්ධ විය. චැංසුන් සහ යු සිය නිහඬතාව මගින් විරෝධය පලකළහ. මේ අතර, [[හන් යුවාන්]] සහ [[ලායි ජි]] ද මෙම වෙනස් කිරීමට විරුද්ධ විය. ගඔෂොං අධිරාජයා යළි ලි ජිගෙන් විමසූ විට, ලි ජිගේ පිළිතුර වූයේ, &quot;අධිරාජයාණන් වහන්ස, මෙය ඔබගේ පවුල් ප්‍රශ්නයකි. ඇයි වෙනත් අයගෙන් විමසන්නේ?&quot; යන්නයි. මෙලෙසින් ගඔෂොං අධිරාජයා තීරණයකට එළඹියේ ය. ඔහු විසින් චු ව [[ටෑන්චෞ (වර්තමාන හුනාන්හි)|ටෑන් ප්‍රාන්තයේ]] (දළ වශයෙන් නූතන [[චංෂා]], [[හුනාන්]]) අණදෙන නිලධාරී ලෙස ධුරයෙන් පහත හෙළී ය.&lt;ref name=ZZTJ199 /&gt; අනතුරුව වං අධිරාජිනිය සහ ෂියාඕ බිසව ‍යන දෙදෙනාම ධුරයෙන් පහකළ ඔහු, ඔවුන්ව සිරභාරයේ රඳවා වූ බිසව අධිරාජිනිය ලෙස පත්කළේ ය. (එම වර්ෂයේම පසුව, අධිරාජයා විසින් ඔවුන්ව නිදහස් කිරීමට තැත් කරන බව දැක නව අධිරාජිනියගේ නියෝග මත ඔවුන් දෙදෙනාව මරාදමන ලදී. මෙම මරණවලින් පසුව, වූ අධිරාජිනිය නිතර ඔවුන්ව සිහිනෙන් දැක ඇත. ගඔෂොංගේ ඉදිරි රාජ්‍ය සමයේ ඇය සහ අධිරාජයා බොහෝ අවස්ථාවල සිය නිවහන ලෙස [[ලුවෝයැං]] නැගෙනහිර අගනුවර තෝරාගත්හ. ඔවුන් [[චං'අන්]]වල කාලය ගතකළේ කලාතුරකිනි.)&lt;ref name=ZZTJ200&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷200|වෙළු. 200]].&lt;/ref&gt;

===වල්ලභ අධිරාජිනිය===

ක්‍රි.ව. 655දී, වූ බිසව තාං ගඔෂොං අධිරජුගේ නව වල්ලභ අධිරාජිනිය බවට පත් වූවා ය. (皇后, ''හුවාංහොවු'')

656දී, ෂු ජිංසොංගේ උපදෙස් මත, ගඔෂොං අධිරාජයා ලියු බිසවගේ පුත් ලි චොං සිය කිරුළහිමි කුමරු ධුරයෙන් පහකොට, ඔහුගේ තත්ත්වය යළි ලියෑංහි කුමරු ලෙස පහත හෙලන ලදී. අනතුරුව දායිහි කුමරු යන පදවිය ඉසිලූ වූගේ පුත් ලි හොං කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කළේ ය.&lt;ref name=ZZTJ200 /&gt;

657දී, වූ අධිරාජිනිය සහ ඇගේ පාක්ෂිකයෝ ඇගේ බලයට පත්වීමට විරුද්ධ වූ නිලධාරීන්ට එරෙහිව ප්‍රතිප්‍රහාර එල්ල කරන්නට වූවා ය. පළමුව ඇය ෂු සහ ලි යිෆු මාර්ගයෙන් හන් යුවාන් සහ ලායි ජිහට චු සියුලියෑං සමග එක්ව රාජද්‍රෝහී කුමන්ත්‍රණ සිදුකරන බවට චෝදනා නැගී ය. ඔවුන් තිදෙනා සහ ලි ෂි යන අයව ධුරයෙන් පහත හෙළා ඔවුන්ව දුරබැහැර ප්‍රාන්තවල නායකයින් ලෙස පත්කොට යවන ලද්දේ ඔවුනට නැවත චං'අන් වෙත පැමිණිය නොහැකි වන සේ ය. 659දී, ඇය ෂුගේ මාර්ගයෙන්, පහළ නිලධාරීන් වූ වෙයි ජිෆෑං (韋季方) සහ ලි චාඕ (李巢) සමග එක්ව චැංසුන් වුජි කුමන්ත්‍රණ සැලසුම් කරන බවට චෝදනා නැගුවා ය. චැංසුන්ව පිටුවහල් කෙරුණු අතර, පසුව එම වර්ෂයේදී ම ඔහුට සියතින් සියදිවි නසා ගැනීමට නියෝග කෙරිණි. මීට අමතරව ෂු විසින් චු, ලියු, හන් සහ යු චිනිං යන අයව ද මෙම සැලසුමට හසුකරගන්නා ලදී. 658දී චු මියගිය අතර, මරණාපරව ඔහුගේ පදවි ඉවත් කොට ඔහුගේ පුතුන් වූ චු යැන්ෆු (褚彥甫) සහ චු යැන්චොං (褚彥沖) හට මරණ දඬුවම් පැමිණවිණි. ලියු සහ හන් ට ද මරණ දඬුවම නියෝග කෙරුණුමුත්, දණ්ඩන ආඥාව හන් වෙත ළඟ වීමට පෙර ඔහු මියගොස් සිටියේ ය. මේ සිදුවීමෙන් පසුව කිසිදු නිලධාරියකු අධිරජුව විවේචනය කිරීමට නොපෙළඹුණු බව පැවසේ.

660දී, ගඔෂොංගේ (ලියු බිසවට දාව) පළමුව උපන් පුත්‍රයා වූ ලි චොංව ද මෙහි ගොදුරක් බවට පත් විය. මේ පිළිබඳ බියවූ ලි චොං ශාස්ත්‍රකරුවකුගෙන් උපදෙස් ලබා ගැනීමට බලාපොරොත්තු විය. අනතුරුව වූ අධිරැජිනිය ඔහුව පිටුවහල් කොට නිවාස අඩස්සියේ රඳවන ලදී.&lt;ref name=ZZTJ200 /&gt;

660දී, ගඔෂොං අධිරාජයා සහ වූ අධිරාජිනිය බියෑන් ප්‍රාන්තයේ (වර්තමාන ටායියුවාන්) සංචාරයක නිරත වූහ. වූ අධිරාජිනියට සිය පැරණි අසල්වැසියන් සහ ඥාතීන්ට භෝජන සංග්‍රහයකට ආරාධනා කිරීමේ අවස්ථාව හිමි විය.&lt;ref name=ZZTJ200 /&gt; පසුව එම වර්ෂයේම, ගඔෂොං අධිරාජයා රෝගී තත්ත්වයකින් ‍පෙළෙන්නට වූ අතර, වේදනාකාරී හිසරදය සහ දෘෂ්ටිය නැති වීම වැනි රෝග ලක්ෂණ දක්නට ලැබිණි. සාමාන්‍යයෙන් මෙය අධ්‍යාතතිය හා සම්බන්ධ යැයි සිතිය හැක.&lt;ref&gt;බලන්න, උදා., ''සිචි ටොංජියෑන්හි බෝ යැං සංස්කරණය'', වෙළු. 40 [683].&lt;/ref&gt; මේ නිසා ඔහු නිලධාරීන් විසින් එවන ලද පෙත්සම් පිළිබඳ කටයුතු වූ අධිරාජිනියට පැවරී ය. වූ අධිරාජිනිය ඉක්මන් ප්‍රතික්‍රියා දැක්වූ තැනැත්තියක වූ නිසාත්, සාහිත්‍යය සහ ඉතිහාසය පිළිබඳ අවබෝධයක් තිබූ නිසාත් ඇය නිවැරදිව රාජ්‍ය පාලනය කළ බව පැවසේ. එතැන් සිට ඇගේ අධිකාරය ගඔෂොං අධිරාජයාගේ ආධිපත්‍යය යටපත් කරන්නට විය.&lt;ref name=ZZTJ200 /&gt;

664 වන විට, වූ අධිරාජිනිය අධිරාජ්‍යයේ පාලන කටයුතුවලට බෙහෙවින් මැදිහත් වූ නිසා ඇය ගඔෂොං අධිරාජයාව කෝප ගැන්වූයේ යැයි පැවසේ. මීට අමතරව ඇය [[තාඕවාදියා|තාඕවාදී]] මන්ත්‍රකරුවකු වූ ගුවෝ ෂිංචෙන් (郭行真) මාර්ගයෙන් මායාකර්මයන්හි නියැළුණා ය. වං අධිරාජිනියගේ බිඳවැටීමට හේතු වූ මෙවැනි මායාකර්ම නීති මගින් තහනම් කොට තිබිණි. [[පණ්ඩක (මාලිග නිලධාරියා)|පණ්ඩක]] වං ෆුෂෙං (王伏勝) මේ බව ගඔෂොං අධිරාජයාට දැනුම් දුන්නේ ය. ඔහු [[ෂැංගුවාන් යි]] නැමැති අමාත්‍යවරයාගේ උපදෙස් පැතී ය. යිගේ උපදෙස වූයේ වූ අධිරාජිනිය බලයෙන් පහකළ යුතු ය යන්නයි. ඔහු ෂැංගුවාන් හට රාජ ආඥාවක් සකස් කිරීමට උපදෙස් දුන්නේ ය. නමුත් ෂැංගුවාන් මෙය පිළියෙල කරමින් සිටින විට වූ අධිරාජිනියට මේ පිළිබඳ සැල විය. ෂැංගුවාන් විසින් සැකසූ ආඥාව අතැතිව සිටි අධිරාජයා වෙත ගිය ඈ ආයාචනා කළා ය. ගඔෂොං අධිරාජයාට ඇයව ධුරයෙන් පහ කිරීමට සිත සනසාගත නොහැකි විය. ඔහු එහි වරද ෂැංගුවාන් වෙත පැටවී ය. එයට හේතුව ලි චොංගේ කාර්ය මණ්ඩලයේ වං සහ ෂැංගුවාන් යන දෙදෙනාම සේවය කර තිබීමයි. මේ නිසා වූ අධිරාජිනිය ෂු මාර්ගයෙන් ෂැංගුවාන්, වං, සහ ලි චොං යන අයට අසත්‍ය කුමන්ත්‍රණ චෝදනා ඉදිරිපත් කළා ය. ෂැංගුවාන්, වං සහ ෂැංගුවාන්ගේ පුත් ෂැංගුවාන් ටිංචි (上官庭芝) යන අයට මරණ දඬුවම පැනවිණි. ලි චොං හට සියතින් දිවි නසා ගැනීමට නියෝග කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ201&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷201|වෙළු. 201]].&lt;/ref&gt; (ෂැංගුවාන් ටිංචිගේ දියණිය වූ [[ෂැංගුවාන් වැන්'අර්]] මෙවිට ළදැරියකව සිටි හෙයින් ඇය සහ ඇගේ මව වූ චෙං ආර්යාවට ඇතුළු මාලිගයේ වහල් සේවයට නියම විණි. ෂැංගුවාන් වැන්'අර් හැදී වැඩි පසුකලෙක වූ අධිරාජිනියගේ විශ්වාසවන්ත ලේකම්වරිය බවට පත්වූවා ය.) ඉන් පසුව, රාජකීය රැස්වීම්වල දී, වූ අධිරාජිනිය ගඔෂොං අධිරාජයා පසුපස පිහිටි තිරයෙන් එහා අසුන්ගත්තා ය. ඔවුන් දෙදෙනා මහජනයා අතර &quot;ශුද්ධවන්තයින් දෙදෙනා&quot; (二聖, ''එර් ෂෙං'') ලෙස ප්‍රකට විය.&lt;ref name=ZZTJ201 /&gt;

මේ අතර, වූ අධිරාජිනියගේ නිර්දේශය මත ඇගේ මව වූ යැං ආර්යාව රොං හි ආර්යාව බවටත්, වැන්දඹුවක් බවට පත්ව සිටි ඇගේ වැඩිමහල් සොයුරිය හන් හි ආර්යාව ලෙසත් පත්කෙරිණි. ඇගේ සොයුරන් වූ වූ යුවෑන්ක්විං සහ වූ යුවෑන්ෂුවෑං ද, ඥාති සොයුරියන් වූ වූ වෙයිලියෑං සහ වූ හුවායියුන් ද ධුරයෙන් උසස් කෙරිණි. යැං ආර්යාව ඔවුන් වෙනුවෙන් පැවැත්වූ භෝජන සංග්‍රහයක දී, වූ වෙයිලියෑං යැං ආර්යාවට විරෝධය පෑවේ වූ අධිරාජිනියගේ නිර්දේශය මත තමන්ට උසස් වීම් ප්‍රදානය කිරීම ගෞරවයට කැලලක් බව පවසමිනි. අනතුරුව වූ අධිරාජිනිය ඔවුන්ව තනතුරෙන් පහත හෙළා දූරස්ථ ප්‍රාන්ත වෙත පිටත් කිරීමට ඉල්ලා සිටියා ය. මෙය ඇගේ විනීතභාවය පෙන්වන්නක් ලෙස පිටතට දිස්වුව ද, ඇගේ සැබෑ අභිප්‍රාය වූයේ සිය මෑණියන්ට සිදුකළ අවමානයට දඬුවම් පැමිණවීමයි. වූ යුවෑන්ක්විං සහ වූ යුවාන්ෂුවෑං පිටුවහල් කොට සිටිය දී මියගියහ. මේ අතර ක්‍රි.ව. 666දී හෝ ඊට පෙර හන් හි ආර්යාව ද මියගියා ය. ඇගේ මරණින් පසු ගඔෂොං අධිරාජයා ඇගේ දියණියව වෙයි හි ආර්යාව ලෙස පත්කොට මාලිගයේ රඳවා ගැනීමට උත්සාහ කළේ ය. (උපබිසවක් ලෙස බැව් පෙනේ) නමුත් ඉන් වූ අධිරාජිනිය කෝප වේ යැයි සිතා එය ක්ෂණිකව සිදුනොකළේ ය. මේ පිළිබඳ අසා කෝපයට පත්වූ වූ අධිරැජිනිය වූ වෙයිලියෑං සහ වූ හුවායියුවෑන් විසින් පිළියෙල කළ ආහාරවලට විෂ එකතු කොට ඒවා වෙයි හි ආර්යාව ලබාදුන්නා ය. අනතුරුව වෙයි ආර්යාවගේ මරණයේ වගකීම වූ වෙයිලියෑං සහ වූ හුවායියුවෑන් මත පැටවූවා ය. වූ වෙයිලියෑං සහ වූ හුවායියුවෑන්ට මරණ දඬුවම හිමි විය.&lt;ref name=ZZTJ201 /&gt;&lt;ref name=WuShihuo&gt;වූ ෂිහුඕගේ කාර්යසාධනය සහ පවුල පිළිබඳ දැනගැනීමට බලන්න ''[[ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය]]'', වෙළු. 58 [http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan07.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011055105/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan07.htm |date=2007-10-11 }} සහ ''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 206.[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan22.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209133431/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan22.htm |date=2008-02-09 }}&lt;/ref&gt;

670දී, වූගේ මෑණියන් වූ යැං ආර්යාව මියගියා ය. ගඔෂොං අධිරාජයාගේ නියෝග මත සියලුම රාජ්‍ය නිලධාරීන් සහ ඔවුන්ගේ භාර්යාවන් ඇය‍ වෙනුවෙන් වැළපෙන්නට වූහ. පසුව, එම වර්ෂයේම මහා නියඟයකින් රට පීඩාවට පත්වන විට, වූ අධිරාජිනිය ධුරයෙන් නෙරපිය යුතු බවට යෝජනා ඉදිරිපත් විය. නමුත් ගඔෂොං අධිරාජයා එය ප්‍රතික්ෂේප කළේ ය. මීට අමතරව, වූ ෂිහුඕ (මොහුට මීට පෙර චෞහි ආදිපාද යන මරණාපර ගෞරව නාමය පිරිනමා තිබිණි) සහ යැං ආර්යාවට ටායියුවාන් හි කුමරු සහ කුමරිය යන මරණාපර නාම පිරිනැමීම අධිරාජයා විසින් සිදුකරන ලදී.&lt;ref name=ZZTJ201 /&gt;

මේ අතර වූගේ වැඩිමහල් සොයුරිය වූ හන් හි ආර්යාවගේ පුත්‍රයා (වූගේ බෑණා) වන හෙලෑන් මින්චි (賀蘭敏之) හට වූ යන පෙළපත් නාමය පිරිනැමුණු අතර, ඔහුට චෞහි ආදිපාද පදවිය පාරම්පරිකව උරුම කරගැනීමේ අවස්ථාව ද හිමි විය. මෙලෙස සියල්ල සමථයකට පත්වන විට, ඇගේ බෑණා සිය සොයුරියගේ මරණය වෙනුවෙන් වූ අධිරාජිනියව සැක කරන්නට විය. වූ අධිරාජිනිය ඔහුට එරෙහිව පූර්වෝපායයක් සූදානම් කරමින් සිටියා ය. ඔහු සහ ඔහුගේ මිත්තණිය වන යැං ආර්යාව අතර ව්‍යාභිචාර සම්බන්ධයක් පැවති බව කියැවේ. 671දී, යැං ආර්යාවගේ මරණයේ ශෝක කාලය තුළ ශෝක වීමේ චාරිත්‍රවලට අගෞරව කළේ ය යන චෝදනාව හෙලෑන් මින්චිට යොමු විය. මීට අමතරව ගඔෂොං අධිරාජයා සහ වූ අධිරාජිනිය විසින් මුලින් කිරුළහිමි ලි හොං කුමරුගේ භාර්යාව ලෙස පත් කිරීමට තෝරාගෙන තිබූ යැං සිජියෑන් (楊思儉) නිලධාරියාගේ දියණියට අතවර කිරීම යන චෝදනාව ද ඔහුට එල්ල විය. හෙලෑන් මින්චිව පිටුවහල් කෙරුණු අතර, ඔහුව පිටුවහල් කාලයේ මරාදැමීම හෝ සියදිවි හානි කරගැනීම සිදුවන්නට ඇත. 674දී, වූ අධිරාජිනිය විසින්, පිටුවහල් කොට තිබූ වූ යුවාන්ෂුවෑංගේ පුත්‍රයා වූ [[වූ චෙංසි]] නැවත කැඳවා ඔහුට චෞ හි ආදිපාද ධුරය උරුමකර ගැනීමේ වරප්‍රසාදය පිරිනමන ලදී.&lt;ref name=ZZTJ202&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷202|වෙළු. 202]].&lt;/ref&gt;

[[File:Luoyang 2006 7-29.jpg|thumb|වූ සේටියෑන්ගේ මෙහෙයවීම මත නිමැවුණු [[ලොංමෙන් ගුහා]] අතරින් එකක් වන ෆෙංෂියෑන් ලෙන (ක්‍රි.ව. 675 පමණ); මෙහි විශාල මධ්‍ය බුද්ධ ප්‍රතිමාව මගින් ''[[වෛරෝචන බුදුන් වහන්සේ]]'' නිරූපණය වේ.]]
675දී, ගඔෂොං අධිරාජයාගේ රෝගී තත්ත්වය ක්‍රමයෙන් අයහපත් අතට හැරුණු හෙයින්, ඔහු වූ අධිරාජිනියට නිල වශයෙන් [[අනුරාජයා]] ලෙස රාජ්‍ය පාලනය භාර කිරීමට අදහස් කළේ ය. නමුත් [[හාඕ චුජුන්]] අමාත්‍යවරයා සහ [[ලි යියැන්]] නිලධාරියා මීට විරුද්ධ වූ හෙයින්, ඔහු නිල වශයෙන් ඇයව අනුරාජයා ලෙස පත්කළේ නැත.

මීට අමතරව 675 වන විට, පුද්ගලයින් බොහෝ දෙනකු වූ අධිරාජිනියගේ අප්‍රසාදයට හේතු විය. ගඔෂොං අධිරාජයා ඔහුගේ නැන්දණිය වූ චංලේ කුමරියට පෙන්වූ ප්‍රසාදය ඇයට රිස්සූයේ නැත. චංලේ කුමරිය යනු වූගේ තෙවන පුත්‍රයා වූ චෞ හි කුමාර ලි ෂියෑන්ගේ බිසවගේ මෑණියන් ය. චංලේ කුමරියගේ සැමියා වූයේ චාඕ ගුයි (趙瓌) සෙන්පතියායි. අනතුරුව චාඕ කුමරියව විවිධ අපරාධ සඳහා හසුකොට සිරගත කෙරිණි. අනතුරුව ඇය කුසගින්නේම මියගියේ ය. චාඕ ගුයි සහ චංලේ කුමරියව පිටුවහල් කෙරිණි. මේ අතර, එම මාසයේම කිරුළහිමි ලි හොං කුමරු හදිසියේම මියගියේ ය. කුමරු වූ අධිරාජිනියට ගඔෂොං අධිරාජයාගේ පාලන කටයුතුවලට ඇඟිලි නොගසන ලෙස පවසා තිබූ අතර, සිය අර්ධ සොයුරියන් වන ෂියාඕ බිසවගේ දියණියන් වූ නිවාස අඩස්සියේ සිටි යියැං සහ ෂුවෑන්චෙං කුමරියන් සමග විවාහ වීමට අවසර නොදීම පිළිබඳ දොස් නැගී ය. සම්ප්‍රදායික ඉතිහාසඥයන් විශ්වාස කරන්නේ වූ අධිරාජිනිය විසින් ලි හොංට වස දී මරණයට පත්කළ බවයි. අනතුරුව යොං හි කුමාර පදවිය ඉසිලූ ලි ෂියෑන් කුමරුන් කිරුළ හිමි කුමරුන් ලෙස පත්කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ202 /&gt; මේ අතර ෂියාඕ බිසවගේ පුත්‍රයා වූ ලි සුජියේ සහ ගඔෂොං අධිරාජයාගේ වෙනත් පුත්‍රයකු වූ [[ලි ෂැංජින්]] (李上金) යන අයට අපරාධ චෝදනා නැගූ වූ අධිරාජිනිය ඔවුන්ව ධුරයෙන් පහත හෙළී ය.&lt;ref name=ZZTJ202 /&gt;

මඳ කලකින්ම වූ අධිරාජිනිය සහ ලි ෂියෑන් අතර සම්බන්ධතා දුර්වල වන්නට විය. ලි ෂියෑන් යනු වූ බිසවට උපන් පුත්‍රයකු නොව ඇගේ සොයුරිය වූ හන් හි ආර්යාවට උපන් පුත්‍රයකු බවට පැතිරී ගිය කටකතා හේතුවෙන් කුමරු කලබල විය. වූ අධිරාජිනියට ඔහුගේ බියකරුභාවය හෙළි වූ හෙයින් ඇය කෝපයට පත් විය. මීට අමතරව ගඔෂොං අධිරාජයාගේ සහ ඇගේ ගෞරවය දිනාගත් මිං චොංයැන් (明崇儼) නම් මන්ත්‍රකරුවා ලි ෂියෑන් සිහසුනට නුසුදුසු බව පවසා තිබිණි. 679දී මිං ව ඝාතනය විය. ඝාතකයන් හසුනොවිණි. නමුත් මෙය පසුපස සිටින්නේ ලි ෂියෑන් යැයි වූ අධිරැජින සැකකළා ය. 680දී, [[ෂුඒ යුවාන්චාඕ]], [[පෙයි යෑන්]], සහ [[ගඔ චිචෞ]] යන නිලධාරීන් විසින් ලි ෂියෑන් කුමරුට අපරාධ චෝදනා එල්ල කරන ලදී. ඔහුගේ මාලිගය තුළ තිබී ආයුධ රැසක් හමු විය. අනතුරුව මිං ගේ ඝාතනය සහ රාජද්‍රෝහී කුමන්ත්‍රණ වෙනුවෙන් ලි ෂියෑන්ට චෝදනා එල්ල කළ වූ අධිරැජිනිය ලි ෂියෑන්ව ධුරයන් පහකොට පිටුවහල් කළා ය.

ලි ෂියෑන්ගේ නෙරපීමෙන් පසු ඔහුගේ බාල සොහොයුරා වූ ලි ෂියැන් [ශබ්දය සමාන නමුත් වෙනස් චීන අක්ෂර යෙදේ] (ඔහුව දැන් ලි චේ ලෙස යළි නම් කොට ඇත) කිරුළ හිමි කුමරු ලෙස පත්කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ202 /&gt;

681දී, මහා උත්සවයක් පවත්වා ගඔෂොං අධිරාජයාගේ සොයුරිය වූ  චෙංයැං කුමරියගේ පුත් ෂුඒ ෂාඕ (薛紹) ට තායිපිං කුමරිය විවාහ කරදෙන ලදී. ෂුඒ ෂාඕගේ සොයුරන්ගේ භාර්යාවන්ගේ පෙළපත් පිළිබඳ පැහැදීමක් නොවූ වූ අධිරාජිනියට ඔහුගේ සොයුරන්ගේ භාර්යාවන් දික්කසාද කරවීමට අවශ්‍ය විය. නමුත් මෙය පසුව වැළකුණේ ඇය විසින් ෂුඒ ෂාඕගේ වැඩිමහල් සොයුරා වූ ෂුඒ යි (薛顗) ගේ භාර්යාව වූ ෂියාඕ ආර්යාව මියගිය [[ෂයාඕ යු]] අමාත්‍යවරයාගේ මිණිපිරියක බව හොයා ගැනීමෙන් පසුවයි.&lt;ref name=ZZTJ202 /&gt;

683දී, ලුවෝයැං ප්‍රදේශයේ දී ගඔෂොං අධිරාජයා මරණයට පත් විය. ලි චේ සිහසුන ලබාගත් (චොංසොං අධිරාජයා ලෙස) නමුත්, වූ අධිරාජිනිය [[වැන්දඹු අධිරාජිනිය]] සහ අනුරාජයා ලෙස අධිකාරීත්වය දැරුවා ය.&lt;ref name=ZZTJ203&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷203|වෙළු. 203]].&lt;/ref&gt;

===වැන්දඹු අධිරාජිනිය===

ඇගේ සැමියා වූ ගඔෂොං අධිරාජයාගේ මරණින් පසුව, වූ බිසව වැන්දඹු අධිරාජිනිය (皇太后, ''හුවාංටායිහොවු'') බවටත්, අනතුරුව අනුරාජයා බවටත් පත්වූවා ය. වූ බිසව මේ වනවිටත් කිරුළහිමි ලි හොං කුමරුන්ට වස දී තිබූ අතර, සෙසු කුමාරවරුන්ව පිටුවහල් කොට තිබිණි. ඇය ඇගේ තෙවන පුත්‍රයා වූ ලි චේ උරුමකරු ලෙස නම්කොට තිබිණි. මීට අමතරව, ගඔෂොං අධිරාජයාගේ අවසන් කැමැත්ත වූයේ ලි චේ අධිරාජ පදවියට ක්ෂණිකව පත්කළ යුතු බවත්, යුධ මෙන්ම සිවිල් අංශවල සෑම වැදගත් කාරණයක දී ම වූ අධිරාජිනියගේ උපදෙස් ලබාගත යුතු බවත් ය.&lt;ref name=&quot;Paludan, 97&quot;&gt;පැලුඩන්, 97&lt;/ref&gt;

684 දෙවන මාසයේ, වූගේ පුත්‍රයා වූ කිරුළහිමි ලි චේ කුමරු අධිරාජ පදවියට පත්කෙරුණු අතර, ඔහු චොංසොං යන රාජකීය නාමය ආරූඪ කරගනිමින් සති හයකින් යුත් කෙටි රාජ්‍ය පාලන සමය ඇරඹී ය.

මඳ කලකින්ම චොංසොං අධිරාජයා, වූ වැන්දඹු අධිරැජිනියට අකීකරු ස්වභාවයක් පෙන්නුම් කළේ ය. [[ටෑංහි චොංසොං අධිරාජයා|චොංසොං අධිරජු]] ඔහුගේ බිසව වන වෙයි අධිරාජිනියගේ මෙහෙයවීම අනුව කටයුතු කරන්නට විය. ඔහු සිය මාමණ්ඩියව අග්‍රාමාත්‍ය ලෙස පත්කළේ ය. මීට අමතරව ඔහු සිය මාමණ්ඩියව ''ෂිචොං'' (侍中, රජයේ විභාග අංශයේ ප්‍රධානී, 門下省, ''මෙන්ෂියා ෂෙං'', සහ එය ලබන්නා අමාත්‍යවරයකු වීමට සුදුසුකමක් වන පදවියකි) ධුරයට පත් කිරීමට උත්සාහ ගත් අතර, ඔහුගේ කිරි මවගේ පුත්‍රයාට මධ්‍ය-මට්ටමේ පදවියක් පිරිනැමී ය. මෙයට පෙයි යෑන් අමාත්‍යවරයාගේ බලවත් විරෝධය එල්ල විය. අධිරාජයා පෙයි හට මෙසේ පවසා ඇත:&lt;ref name=ZZTJ203 /&gt;

{{quote|මා අධිරාජ්‍යය පවා වෙයි ෂුවාන්චෙන්ට ලබා දුන්නත්, එහි වරද කුමක් ද? ඇයි ඔබ මේ තරම් ''ෂිචොං'' පදවිය පිළිබඳ උනන්දු වන්නේ?}}

පෙයි මේ පිළිබඳ, වූ වැන්දඹු අධිරැජිනියට වාර්තා කළේ ය. අනතුරුව පෙයි, ලියු යිචි, සහ සෙන්පතිවරුන් වන චෙං වූටිං (程務挺) හා චෑං ක්වියෑන්ෂු (張虔勖) සමග මේ පිළිබඳ සැලසුම් කළ ඇය, අධිරජුව සිහසුනෙන් නෙරපා ඇගේ බාලම පුත්‍රයා වූ ලි දන් හෙවත් යු හි කුමරු (රුයිෂොං අධිරාජයා) ලෙස සිහසුනට පත්කළා ය. චොංසොංගේ මාමණ්ඩිය වූ වෙයි ෂුවාන්චෙන් (韋玄貞) හට රාජද්‍රෝහී චෝදනා එල්ල කළ වූ සේටියෑන් රැජින ඔහුව හුදකලා වාසයට යැවී ය. ලුලිංහි කුමාර පදවියට පහත හෙලන ලද චොංසොං අධිරාජයාව පිටුවහල් කෙරිණි. මීට අමතරව ක්වියු ෂෙන්ජි (丘神勣) සෙන්පතියාව ලි ෂියෑන්ගේ නවාතැන වෙත පිටත් කළ වැන්දඹු අධිරැජින ලි ෂියෑන්ට සියතින් දිවි නසාගැනීමේ මරණ දඬුවම පැනවූවා ය.

වූ සිය බාලම පුත්‍රයා වන ලි දන් [[ටෑංහි රුයිෂොං අධිරාජයා|රුයිෂොං අධිරාජයා]] ලෙස සිහසුනට පත්කළා ය. සැබැවින්ම සැබෑ පාලකයා ඇය බව පෙනෙන්නට තිබිණි. එසේම රාජසභාවේ දී තිරයක් පසුපස සිටීමේ සම්ප්‍රදාය අනුගමනය නොකළ ඇය සිය තීරණ, පාලකයාගේ කනට කොඳුරා සිටියා ය. එවිට නාමික පාලකයා විසින් එය සිය නියෝගයක් ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. රුයිෂොං කිසිදින රාජකීය ගෘහය වෙත පැමිණියේ නැත. එසේම ඔහු කිසිදු රාජකීය කටයුත්තක පෙනී සිටියේ ද නැත. සැබැවින්ම ඔහු ඇතුළු මාලිගයේ සිරකරුවකු හා සමාන වූ බැව් පැවසේ.&lt;ref&gt;පැලුඩන්, 97–101&lt;/ref&gt; 690දී, රුයිෂොං අධිරාජයා ලවා සිහසුන තමන් වෙත පවරාගත් ඇය චෞ රාජංවශය ස්ථාපනය කළා ය. එහි දී ඇය විසින් පාලකයා (''හුවාංඩි'') යන නාමය ආරූඪ කරගන්නා ලදී.

ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ මුල්කාලය රහස් ‍පොලිස් භීෂණවලින් ගහන විය. නමුත් කාලයක් ගතවීමත් සමග එය ක්‍රමයෙන් අඩු වන්නට විය. එසේවුව ද, අනෙක් අතට ඇයට අවමන් කරන සම්ප්‍රදායික ඉතිහාසඥයන් පවා ඇය දක්ෂ සහ සැලකිලිමත් රාජ්‍ය පාලිකාවක බව අවිවාදයෙන් පිළිගෙන තිබේ. දක්ෂ පුද්ගලයින් නිලධාරීන් ලෙස පත් කරගැනීමට ඇයට තිබූ හැකියාව තාං රාජවංශ සමයේ මෙන්ම ඉදිරි රාජවංශවල දී ද පැසසුමට ලක් විය.&lt;ref&gt;බලන්න, උදා., ''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷234|වෙළු. 234]] [මෙය [[ටෑංහි දේසොං අධිරාජයා]]ට [[ලු චි (ටෑං රාජවංශය)|ලු චි]] කළ යටත් ප්‍රකාශයේ දැක්වේ; මෙහි වූ සේටියෑන් යනු නිලධාරීන් දක්ෂ ලෙස තෝරාගත් රජකුට නියම උදාහරණය ලෙස දක්වා ඇත.]; [[චාඕ යි]]ගේ ''[[ඉතිහාස කථා විසිදෙකෙහි සටහන්]]'' (二十二史劄記), ''වූ අධිරාජිනිය සංශෝධන සිදු කළ අතර ජනතාව හැඳිනගත්තා ය.''[http://ctwang.myweb.hinet.net/22szj/300/0260.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113160552/http://ctwang.myweb.hinet.net/22szj/300/0260.htm |date=2009-01-13 }}.&lt;/ref&gt; (705දී කුමන්ත්‍රණයකින් ඇයව බලයෙන් පහකෙරුණු අතර, චොංසොං අධිරාජයා නැවත සිහසුනට පත් විය. නමුත් එම වර්ෂයේ අවසන් කාලයේ ඇගේ මරණය තෙක්ම ඇය විසින් &quot;අධිරාජයා&quot; යන ධුරය භාවිතා කොට තිබේ.)

රුයිෂොං අධිරාජයා අධිරාජ පදවිය ඉසිලුව ද, බලය රැඳී තිබුණේ වූ වැන්දඹු අධිරැජිනියගේ හස්තයේ ය. නිලධාරීන්ට රුයිෂොං අධිරාජයාව හමුවීමට අවසර නොතිබූ අතර, අධිරාජයාට ද රාජ්‍යයේ ගැටලුවලට මැදිහත් වීමට අයිතියක් හිමි නොවිණි. රාජ්‍ය පාලනය සිදුකරන ලද්දේ වූ වැන්දඹු අධිරාජිනිය විසිනි. ඇගේ බෑණා වූ, වූ චෙංසිගේ යෝජනාව අනුව, ඇය විසින් වූ පෙළපතේ මුතුන්මිත්තන්ගේ පූජාසනය විශාල කොට තැනවූ අතර, ඔවුනට උසස් මරණාපර ගෞරව නාමයන් ප්‍රදානය කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ203 /&gt;

686දී, වූ වැන්දඹු අධිරාජිනිය රාජ්‍ය අධිකාරී බලය රුයිෂොං අධිරාජයාට භාර කිරීමට තීරණය කළා ය. නමුත් ඇය සැබැවින්ම එසේ සිදු නොකරන බව දත් රුයිෂොං අධිරාජයා එය ප්‍රතික්ෂේප කළේ ය. මේ නිසා අධිරාජ්‍යයේ බලය ඇ‍යගේ හස්තයේම පැවතිණි.

ඉන් මඳ කලකට පසුව, පිටුවහල් කොට තිබූ ලි ජිගේ මුණුපුරු යිං හි ආදිපාද [[ලි ජිංයේ]] යැං ප්‍රාන්තයේ (揚州, දළ වශයෙන් නූතන [[යැංචෞ]], [[ජියෑංසු]]) කැරැල්ලක් ආරම්භ කළේ ය. කැරැල්ල ප්‍රාන්තය තුළ ජනප්‍රිය වන්නට විය. නමුත් ලි ජිංයේ ප්‍රහාර මෙහෙයවූයේ සෙමින් වන අතර, ජනප්‍රියතාවයේ වාසිය ලබා ගන්නට ඔහු අසමත් විය. මේ අතර, මේ අතර, පෙයි වූ අධිරැජිනියට යෝජනා කළේ ඇය රාජකීය අධිකාරීත්වය අධිරාජයාට භාර දුනහොත් කැරැල්ල මර්දනය කිරීම පහසු වන බවයි. මෙය ඇගේ කෝපයට හේතු විය. ඇය ඔහු ලි ජිංයේට සහාය වන්නේ යැයි චෝදනා කොට මරණ දඬුවම පැනවූවා ය. පෙයි සිරභාරයේ සිටිය දී, ඔහු වෙනුවෙන් කථා කළ නිලධාරීන් ගණනාවක් ද ඇය විසින් මරාදමන ලදී. ලි ජිංයේට පහර දීම පිණිස ඇය ලි ෂියාඕයි (李孝逸) සෙන්පතියා පිටත් කරහැරියා ය. මුලින් ලි ෂියාඕයි අසාර්ථක වූ අතර, ඔහු සිය සහායකයා වන [[වෙයි යුවාන්චොං]] ධෛර්යමත් කරමින්, ලි ජියේගේ සේනා පරාජයට පත් විය. ලි ජිංයේ පලා යන අතරතුර මරණයට පත් විය.&lt;ref name=ZZTJ203 /&gt;

685 වන විට, වූ වැන්දඹු අධිරාජිනිය [[බෞද්ධ භික්ෂුව]]ක වූ [[හුවායියි]] සමග ඇසුරක් පටන් ගත්තා ය. ඉදිරි වර්ෂය කිහිපය තුළ, හුවායියි හට ගෞරව නාමයන් ප්‍රදානය කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ203 /&gt;&lt;ref name=ZZTJ204&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷204|වෙළු. 204]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZZTJ205&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷205|වෙළු. 205]].&lt;/ref&gt;

රාජ්‍යයේ ජනතාවට සෙස්සන් පිළිබඳ රහසිගතව වාර්තා කිරීමට ඇය විසින් රාජකීය පරිපාලන ගොඩනැගිලි පිටත තඹ තැපැල් පෙට්ටි සවිකරන ලදී. ඇය එසේ සිදුකළේ බොහෝ නිලධාරීන් ඇයට එරෙහිව ක්‍රියාකරන බවට සැක කළ නිසායි. ඇගේ මෙම විශ්වාසයෙන් අයුතු ප්‍රයෝජන ගනිමින් [[සුවෝ යුවෑන්ලි]], [[චෞ ෂිං (ටෑං රාජවංශය)|චෞ ෂිං]] සහ [[ලායි ජුන්චෙන්]] ඇතුළු රහස් පොලිස් නිලධාරීන් බලයට පත් වන්නට වූයේ වෙනත් පුද්ගලයන් පිළිබඳ අසත්‍ය චෝදනා සහ වධහිංසා සිදු කරමිනි.&lt;ref name=ZZTJ203 /&gt;

688දී, වූ වැන්දඹු අධිරාජිනිය [[ලුවෝ ගඟ (හෙනාන්)|ලුවෝ ගංගාවේ]] දේවතාවාට (洛水, එකල &quot;නැගෙනහිර අගනුවර&quot; නම් වූ [[ලුවෝයැං]] නැමැති හෙනාන් පළාතේ නගරය ඔස්සේ ගලා යන) පූජා පැවැත්වූවා ය. ඇය තාංහි ලි රාජකීය වංශයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකයන් ලුවෝයැං වෙත කැඳවූවා ය. ඇය තමන්ව මරා දමා සිහසුන ඇගේම කරගැනීමට උත්සාහ දරන්නේ යැයි රාජකීය කුමාරවරු බිය වූහ. මේ නිසා ඔවුහු ඇයට විරුද්ධව කුමන්ත්‍රණ සැලසුම් කළහ. සැලසුම් සහගතව කැරැල්ලක් ඇරඹීමටත් පෙර, ලැංග්යේහි කුමාර ලි චෙන් සහ ඔහුගේ පුත් [[ලි චොං (ටෑං රාජවංශය)|ලි චොං]] පළමුව සටන් ආරම්භ කළහ. ඔවුහු පිළිවෙලින් ඔවුන් අධිපතීත්වය දැරූ යු ප්‍රාන්තයේ (豫州, දළ වශයෙන් නූතන [[චුමැඩියාන්]], [[හෙනාන්]]) සහ බෝ ප්‍රාන්තයේ (博州, දළ වශයෙන් නූතන [[ලියාඕචෙං]], [[ෂැන්ඩොං]]) මෙය ආරම්භ කළහ. නමුත් තවමත් සූදානම්ව නොසිටි සෙසු කුමාරවරුන් නැගී සිටියේ නැත. වූ වැන්දඹු අධිරැජිනියගේ හමුදා විසින් ලි චොං සහ ලි චෙන්ගේ හමුදා පහසුවෙන්ම වනසා දමන ලදී. වූ අධිරාජිනිය මෙය අවස්ථාවක් කරගනිමින් ගඔෂොං අධිරාජයාගේ මුත්තණු-මාමණ්ඩිවරුන් වූ හන් හි කුමාර ලි යුවාන්ජියා (李元嘉) සහ ලු හි කුමාර ලි ලිංකුයි (李靈夔) යන අයටත්, චංලේ කුමරිය ඇතුළු ලි වංශයේ සෙසු සාමාජිකයින්වත් සිරගත කරන ලදී. අනතුරුව ඔවුනට සියතින් දිවි හානි කරගැනීමට ඔවුනට අණකෙරිණි. තායිපිං කුමරියගේ සැමියා වූ ෂුඒ ෂාඕ ව ද අල්ලාගත් අතර, පසුව ඔහු කුසගින්නේ තබා මරණයට පත්කෙරිණි. ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ, දේශපාලනික හේතූන් මත ලි වංශයේ සාමාජිකයන් සහ නිලධාරීන් රැසක් සංහාරය කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ204 /&gt;

690දී, අලුතෙන් ස්ථාපනය කළ චෞ රාජවංශයේ [[රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය]] සහ ''හුවාංඩි'' පදවියට පත්වීමට වූ අධිරැජිනිය අවසන් අදියර වෙත ළඟාවූවා ය. සම්ප්‍රදායික චීන [[අනුප්‍රාප්ති නියමය]] (යුරෝපයේ [[අධිරාජ්‍යයට කාන්තාවන් සම්බන්ධ කර නොගැනීමේ නීතිය]]ට සමාන) අනුව කාන්තාවන්ට සිහසුනට පත්වීමට අවසර නොතිබිණි. නමුත් රහස් පොලීසිය ‍යොදවමින් ප්‍රතිවාදීන් මර්දනය කළ වූ සේටියෑන් සිහසුනට පත්වීමෙන් පසුව ද, ප්‍රතිවාදීන්ට පහර එල්ල කරන්නට වූවා ය. ඇගේ සිවිල් සේවා සංවිධාන ක්‍රමයේ නිලධාරීන්ට උසස්වීම් පිරිනැමීමේ ක්‍රමවේදය ලිහිල් යැයි විවේචන එල්ල වුව ද, වූ සේටියෑන් යනු කාර්යාලවල සිටි නිලධාරීන්ගේ දක්ෂතාවන් හඳුනාගෙන කටයුතු කළ දක්ෂ පාලිකාවක යැයි පැවසේ. [[සොං රාජවංශය|සොං රාජවංශයේ]] ඉතිහාසඥයකු වූ [[සිමා ගුවාං]] ඔහුගේ ''[[සිචි ටොංජියෑන්]]'' ග්‍රන්ථය තුළ මෙසේ සඳහන් කොට ඇත:&lt;ref name=&quot;ZZTJ205&quot; /&gt;

{{quote|වැන්දඹු අධිරාජිනිය&lt;ref&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'' ලේඛනය පුරාම වූ සේටියෑන්ගේ රාජ්‍ය සමය පිළිබඳ සඳහන් කිරීමේ දී සිමා විසින් ඇයව &quot;වැන්දඹු අධිරාජිනිය&quot; ලෙස හඳුන්වා ඇත. ඔහු ඇයව රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනියක ලෙස හැඳින්වීමට මැළි වී ඇති බව පෙනේ. නමුත් ඔහු ඇගේ [[යුග නාමය]]න් භාවිතා කොට තිබේ.&lt;/ref&gt; ජනතාව යටත් කරගැනීමට සිය නිලතල අධිකව භාවිතා කළ ද, යම් අදක්ෂ තැනැත්තකු දුටු විට ඇය ක්ෂණිකව ඔහුව ධුරයෙන් පහ කිරීම හෝ දඬුවම පැමිණවීමට කටයුතු කළා ය. දඬුවම් පැමිණවීමේ සහ ප්‍රදානය කිරීමේ බලය සතු වූ ඇය, රාජ්‍යය පාලනය කළ අතර ඇගේම විනිශ්චයන් සිදුකළා ය. පරීක්ෂාකාරී තැනැත්තියක වූ ඇය සතුව හොඳ විචාර බුද්ධියක් පැවතිණි. මේ නිසා මෙකල විසූ දක්ෂ පුද්ගලයින් සිය සේවයට පත් කරගැනීමට ඇයට හැකි විය.}}

==රාජ්‍ය කරන රැජින==
===මුල්කාලීන රාජ්‍ය සමය===
[[File:Epitaph for Yang Shun, general to Empress Wu Zetian, China, Luoyang, Tang dynasty, 693 AD, limestone - Royal Ontario Museum - DSC03576.JPG|thumb|වූ‍ සේටියෑන් අධිරාජිනියගේ සෙන්පතියකු වූ [[යැං ෂුන්]] වෙනුවෙන් ලියන ලද [[සමරු පාඨය]]; චීනය, [[ලුවෝයැං]], ක්‍රි.ව. 693; හුනුගල්වලිනි, [[රාජකීය ඔන්ටේරියෝ කෞතුකාගාරය]].]]
වූ සේටියෑන් සිහසුනට පත්වූ විගස, ඇය විසින් බෞද්ධාගමේ තත්ත්වය [[තාඕවාදය|තාඕ ආගම]]ට ඉහළින් ඔසවා තබන ලදී. නිල වශයෙන් බුදු දහමට අනුග්‍රහය දැක්වූ ඇය ලුවෝයැං සහ චං'අන් යන ද්විත්ව අගනුවරවල්වලට අයත් සෑම ප්‍රාන්තයකම දායුන් විහාරය (大雲寺) යනුවෙන් හැඳින්වුණු ආගමික ගොඩනැගිලි ඉදිකළා ය. එසේම ජ්‍යෙෂ්ඨ භික්ෂූන් නව දෙනකු ආදිපාදවරුන් වශයෙන් පත්කරන ලදී. වූ පෙළපතේ පරම්පරා සතක මුතුන්මිත්තන් රාජකීය මුතුන්මිත්තන්ගේ විහාරයේ තැන්පත් කළ ඇය ගඔෂු, ටයිෂොං සහ ගඔෂොං යන තාං අධිරාජවරුන්ට පූජාවන් ද සිදුකළා ය.&lt;ref name=ZZTJ204 /&gt;

ඇය අනුප්‍රාප්තියට උරුමකරුවකු පත්කිරීමේ අවස්ථාවට එළැඹියා ය. සිහසුන පවරාගත් අවස්ථාවේ ඇය විසින් හිටපු අධිරාජයා වූ රුයිෂොං අධිරාජයා හෙවත් ලි දන්ව කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කොට ඔහුට වූ යන නාමය පිරිනමන ලදී.&lt;ref name=ZZTJ204 /&gt; කෙසේනමුත්, [[චෑං ජියාෆු]] නැමැති නිලධාරියා වං ක්විංචි (王慶之) යන සාමාන්‍ය වැසියාගේ මාර්ගයෙන් පෙත්සමක් යවමින් ඇගේ බෑණා වූ වූ චෙංසි, කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කරන මෙන් ඉල්ලා සිටියේ ය. ඔහු පැවසූයේ වූ වංශයේ අධිරාජයකු සිහසුන උරුම කර දිය යුත්තේ වූ වංශයේම සාමාජිකයකුට බවයි. ඔවුහු වූ සේටියෑන්ව එසේ සිදුකරන්නට පෙළඹවූහ. [[සෙන් චෙංක්වියෑන්]] සහ [[ගේ ෆුයුවාන්]] යන අමාත්‍යවරුන් දැඩි විරෝධය දක්වන විට, ඔවුන් සහ සහායක අමාත්‍යවරයකු වූ [[ඖයැං ටොං]] හට මරණ දඬුවම ලබා දිණි. එසේවුව ද, ඇය වූ චෙංසිව කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කළ යුතු බවට වං සිදුකළ යෝජනාව නිෂ්ප්‍රභ කළා ය. යම් කාලයක් සඳහා මාලිගයට පැමිණ තමන්ව බැහැදැකීමේ අවසරය ඇය වං හට ලබාදුන්නා ය. නමුත් වං නිතර නිතර මාලිගයට පැමිණෙන්නට වූයෙන්, කෝපයට පත් වූ අධිරාජිනිය, වංහට පහරදෙන මෙන් [[ලි චාඕඩේ]] නිලධාරියාට නියොග් කළා ය. මෙය අවස්ථාවක් කරගත් ලි චාඕඩේ වං හට පහර දී මරණයට පත්කළ අතර, ඔහුගේ පෙත්සම් කරුවෝ පලාගියහ. අනතුරුව ලි දන්ව කිරුළහිමි කුමරුන් ලෙස පත්කරන මෙන් ලි චාඕඩේ වූ සේටියෑන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේ ය. බෑණා කෙනකුට වඩා ඇගේම පුත්‍රයා ඇයට වඩාත් ඥාතීත්වයක් දක්වන බැව් පැහැදිළි කළ ඔහු වූ චෙංසි අධිරජු වූ විට ගඔෂොං අධිරාජයාව කිසිදින වන්දනා කළ නොහැකි වනු ඇති බව පැවසී ය. එයට එකඟ වූ අධිරැජිනිය මේ ගැටලුව පිළිබඳ සලකා බැලීම කල්දැමී ය.&lt;ref name=ZZTJ204 /&gt; මීට අමතරව, වූ චෙංසි බලවත් වෙමින් පවතින බවට ලි චාඕඩේ කළ අනතුරු හැඟවීම නිසා ඇය වූ චෙංසිව අමාත්‍ය ධුරයෙන් ඉවත් කොට බලතල රහිත ගෞරව නාමයන් පිරිනැමුවා ය.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt;

මේ අතර, රහස් පොලිස් නිලධාරීන්ගේ බලය ද ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වන්නට විය. 692දී ලායි ජුන්චෙන් විසින් [[රෙන් චිගු]], [[ඩි රෙන්ජියේ]], [[පෙයි ෂිංබෙන්]] යන අමාත්‍යවරුන් සහ කුයි ෂුවාන්ලි (崔宣禮), ලු ෂියෑන් (盧獻), වෙයි යුවාන්චෞ, සහ ලි සිචෙන් (李嗣眞) යන නිලධාරීන්ව මරණ දඬුවමට ලක්කිරීමට තැත් කිරීමත් සමග ඔවුන්ගේ බලතල සීමා කෙරිණි. ඩි සිරභාරයේ සිටින විට, ඔහු විසින් සිය පුත්‍රයා වූ ඩි ගුවාංයුවෑන් (狄光遠) අත වස්ත්‍රයක සැඟවූ පෙත්සමක් යවා තිබිණි. මේ සත්දෙනා පිටුවහල් කෙරිණි. නමුත් ඉහත සිදුවීමෙන් පසුව, ලි චාඕඩේ, [[චු ජිංසේ]], සහ චෞ ජු (周矩) යන අයගේ ආයාචනය අනුව දේශපාලන සංහාරයන් ක්‍රමයෙන් අඩු විය. නමුත් ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම අවසන් වූයේ නැත.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt;

එසේම 692දී, වූ සේටියෑන්ගේ නියෝගය අනුව [[වං ෂියාඕජියේ]] සෙන්පතියා [[ටුෆාන්]] වෙත පහරදුන්නේ ය. 670දී ටුෆාන් වෙත හිමිව තිබූ [[බටහිර කලාප|ෂියු]] ආරක්ෂක බලකොටු හතර සියතට ගැනීමට වං සමත් විය. මෙම බලකොටු අතරට [[ක්වියුෂි]], [[කෙරියා ප්‍රාන්තය|යූටියෑන්]], [[කාෂ්ගාර්|ෂුලේ]], සහ [[සුයාබ්|සුයියේ]] අයත් විය.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt;

වූ සේටියෑන්ගේ විශ්වාසවන්ත [[පරිවාර කත|පරිවාර පාලිකාව]] වූ වෙයි ටුවෑන්'අර් (韋團兒) ලි දන් කෙරෙහි වෛරයෙන් (ඇය එසේ සිදු කිරීමට හේතුව ඉතිහාසයේ සඳහන් නොවේ) පසුවූවා ය. වෙයි, ලි දන්ගේ භාර්යාව වූ [[ලියු අධිරාජිනිය (ටෑං රාජවංශය)|කිරුළහිමි ලියු කුමරිය]] සහ දෞ බිසව මායාකර්මවල නියැළෙන බවට අසත්‍ය චෝදනා නැගුවා ය. 693දී වූ සේටියෑන් විසින් කිරුළහිමි ලියු කුමරිය සහ දෞ බිසව මරාදමන ලදී. භීතියට පත් ලි දන් ඔවුන් පිළිබඳ කථා කිරීමට තරම් නිර්භය වූයේ නැත. ලි දන් ට ද අසත්‍ය චෝදනා නැගීමට වෙයි සැලසුම් කළ අතර, එය වූ අධිරැජිනියට සැල විය. අනතුරුව වෙයි හට මරණ දඬුවම හිමි විය. එසේවුව ද, වූ සේටියෑන් ලි දන්ගේ පුතුන්ව කුමාර පදවියෙන් පහත හෙළුවා ය. පෙයි ෆෙයිගොං (裴匪躬) සහ ෆැන් යුන්ෂියෑන් (范雲仙) යන නිලධාරීන් රහසේම ලි දන් හමුවීමට යාමේ දී හසු විය. අනතුරුව ඇය ඔවුනට දඬුවම් පැමිණවූවා ය. ලි දන් කුමන්ත්‍රණයක් සැලසුම් කරන බවට චෝදනා එල්ල වූ හෙයින්, වූ සේටියෑන්ගේ මෙහෙයවීම මත ලායි විසින් විමර්ෂණයක් සිදුකරන ලදී. ලි දන්ගේ සේවකයින් සිරභාරයට ගත් ලායි ඔවුනට වධ හිංසා පැමිණවී ය. වධහිංසා දරුණු වූ හෙයින් ඉන් බොහෝ දෙනකු ලි දන්ව පාවා දෙන්නට සූදානමින් සිටියහ. නමුත් ලි දන්ගේ සේවකයකු වූ [[අන් ජින්සෑං]] ලි දන් කුමරු නිර්දෝෂී බව පවසමින්, දිවුරන්නට වූයේ සිය උදරය කපාගනිමිනි. අන් සිදු කළ දෙය පිළිබඳ දැනගත් වූ සේටියෑන් අධිරැජිනිය, වෛද්‍යවරුන් ගෙන්වා මහත් පරිශ්‍රමයක් දරා ඔහුගේ දිවි බේරාගත්තා ය. එලෙසම ඇය ලායි හට විමර්ශනය අවසන් කරන මෙන් නියෝග කළේ ලි දන්ගේ දිවිය ද සුරකිමිනි.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt;

වූ චෙංසිව ධූරයෙන් ඉවත් කිරීමෙන් පසු ලි චාඕඩේ අතිශයින් බලවත්ව සිටින බව සිතූ අධිරාජිනිය 694දී ලි චාඕඩේව ද ධුරයෙන් ඉවත් කළා ය.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt; එසේම මේ කාලය අවට, ඇය ගුප්ත පුද්ගලයින් කිහිප දෙනකු පිළිබඳ උනන්දු වන්නට විය. මේ තැනැත්තන් අතරට වයස අවුරුදු 350කටත් වඩා වැඩි යැයි පැවසුණු [[වෙයි ෂිෆැං]] නම් තාපසයා (ඇය ඔහුට කෙටිකාලීනව අමාත්‍ය ධුරයක් ද පිරිනැමුවා ය), අනාගතය පැවසීමේ හැකියාව ඇති බුද්ධත්වයට පත් වූයේ යැයි විශ්වාස කෙරුණු වියපත් බෞද්ධ භික්ෂුණියක, සහ වයස අවුරුදු 500ක් වයසැති යැයි පැවසුණු [[හන් චීන|හන්]]-නොවන මිනිසකු ඇතුළත් විය. මෙකල වූ අධිරාජිනිය සිය රාජ්‍ය සමය කෙරෙහි ජනතා සහාය ලබාගැනීමේ අරමුණින් යුතුව [[මෛත්‍රෙය]] අනාගත [[බුදුන් වහන්සේ]]ගේ ප්‍රතිමා වන්දනාව ආරම්භ කළා ය.&lt;ref name=&quot;domesticatingdharma&quot;&gt;Domesticating the Dharma, රිචඩ් ඩී. මැක්බ්‍රයිඩ්, 2007. [https://books.google.com/books?id=XpUyLqQ26ioC&amp;dq=Buddha+Maitreya+empress+wu&amp;source=gbs_navlinks_s ගූගල් බුක්ස් පෙරදසුන]&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් 695දී, හුවායියි (වූ සේටියෑන් විසින් රාජකීය වෙදැදුරුවරයා වූ ෂෙන් නැන්ක්වියු (沈南璆) සිය පෙම්වතා ලෙස තෝරාගැනීම කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පසු වූ) විසින් රාජකීය රැස්වීම් ශාලාව (明堂) සහ දිව්‍යමය ශාලාව (天堂) ගිනිබත් කිරීමත් සමග මෙම විනාශය පුරෝකථනය කළ නොහැකි වීම පිළිබඳ වූ සේටියෑන් ගුප්ත පුද්ගලයින් කෙරෙහි කෝප වූවා ය. මහලු භික්ෂුණිය සහ ඇගේ ශිෂ්‍යාවන් වහල් සේවයට යැවුණු අතර, වෙයි සියදිවි හානිකරගත්තේ ය. මහලු හන්-නොවන මිනිසා පලාගියේ ය. මීට අමතරව ඇය විසින් හුවායියිව ද මරාදැමීමට නියෝග කරන ලදී. මෙම සිදුවීමෙන් පසු, ඇය ගුප්ත විශ්වාසයන් කෙරෙහි සිය අවධානය යොමු කළේ මඳ වශයෙන් වන අතර, රාජ්‍ය කටයුතු සිය ප්‍රධාන කාර්යභාරය කොට ගත්තා ය.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt;

===මධ්‍ය රාජ්‍ය සමය===
[[File:Xian 2006 5-1.jpg|thumb|[[මහා වල් පාත්ත ස්තූපය]]; මුලින් 652දී ඉදිවූ මෙය විනාශ විය. අනතුරුව එය 701-704 අතර කාලයේ වූ සේටියෑන් රාජ්‍ය සමයේ යළි ඉදිවිය. මෙම වර්තමාන ව්‍යූහය ද 8වන සියවසේ එය පැවති විශාලත්වයෙන්ම යුක්ත ය. [[1556 ෂාන්සි භූමිකම්පාව]] නිසා හානි සිදුවීමට පෙර මෙය මීට වඩා තවත් මහල් තුනක උසකින් යුක්ත වන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ.]]
වූ සේටියෑන්ගේ පාලන සමයේ මඳ කලකින්ම බටහිර සහ උතුරු දේශසීමාවල ගැටලු ඇතිවන්නට විය. 696 වසන්ත ඍතුවේ වං සියාඕජියේ සහ [[ලෞ ෂිඩේ]]ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ඇගේ හමුදා ටුෆාන් හමුදා සමග සටනට පිටත් විය. නමුත් ටුෆාන් සෙන්පතීන් වූ [[ගාර් ට්‍රින්රිං ට්සෙන්ඩ්‍රෝ]] (ලුන් ක්වින්ලිං 論欽陵) සහ [[ගාර් ට්සෙන්බා]] (ලුන් සැන්පෝ 論贊婆) සොහොයුරන් විසින් ඔවුන්ව අන්ත පරාජයකට පත්කරන ලදී. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අධිරාජිනිය විසින් වංව සාමාන්‍ය තත්ත්වයට පහත හෙළූ අතර, ලෞව පහළ පෙළේ ප්‍රාන්ත නිලධාරී ධුරයකට පත්කෙරිණි. නමුත් පසුව ඇය ඔවුන් දෙදෙනාව පදවිවලට ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළා ය.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt; එම වර්ෂයේම අප්‍රේල් මස, සිය අධිකාරය ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමේ අරමුණින් වූ සේටියෑන් පුරාතන චීනයේ ඒකාධිකාරී බලයේ සංකේතය වූ [[නව තෙපා කටාරම]] යළි නිමැවූවා ය.&lt;ref name=&quot;ZZTJ208&quot; /&gt;

696 ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ තවත් තදබල තර්ජනයක් ඇති විය. යිං ප්‍රාන්තයේ (營州, දළ වශයෙන් නූතන [[චාඕයැං]], [[ලියාඕනිං]]) ප්‍රධානියා වූ චෞ නිලධාරී චාඕ වෙන්හුයි (趙文翽) ඛිටන් ජනයාට අයහපත් අයුරින් සැලකීම පිළිබඳ කෝප වූ [[ඛිටන් ජනයා|ඛිටන්]] ප්‍රධානීන් දෙපළක් වූ [[ලි ජින්චොං]] සහ [[සුන් වන්රොං]] යන ඥාති සොහොයුරෝ කැරැල්ලක් ආරම්භ කළහ. මෙහි දී ලි විසින් වුෂාං ඛාන් (無上可汗) යන පදවි නාමය ආරූඪ කරගන්නා ලදී. ලි සහ සුන්ව පරාජය කිරීමට වූ සේටියෑන් විසින් පිටත් කළ සේනාව ඛිටන් හමුදා අතින් පරාජයට පත් විය. ඔවුහු චෞ භූමිය ආක්‍රමණය කළහ. මේ අතර, [[නැගෙනහිර ටුජුවේ]] ඛාන් [[ආෂිනා මොචුවෝ]] යටත් වූ අතර, ඔහු චෞ සහ ඛිටන් යන දෙපාර්ශ්වයටම එරෙහිව සටන් කරමින් සිටියේ ය. මේ අතර ලිගේ මරණින් මඳ කාලයකට පසුව 696 ශිශිර ඍතුවේ ඇතිවූ ඛිටන් ආක්‍රමණය ද වේ. මෙහි දී ලිගේ සහ සුන්ගේ පවුල්වල සාමාජිකයන් අල්ලාගැනුණු අතර, චෞ දේශයට එරෙහි ඛිටන් ආක්‍රමණ තාවකාලිකව නතර විය.&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt; ඛාන් යන පදවිය ආරූඪ කරගත් සුන්, ඛිටන් හමුදා ප්‍රතිසංවිධානය කරමින් චෞ දේශයට යළි ආක්‍රමණ එල්ල කළ අතර, ඔවුනට චෞවරුනට එරෙහි ජයග්‍රහණ රාශියක් හිමිකරගැනීමට හැකි විය. මෙම සටනේ දී වං ෂිජියේ මියගියේ ය.&lt;ref name=ZZTJ206&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷206|වෙළු. 206]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZZTJ205 /&gt; මෙම තත්ත්වය මර්දනය කිරීමට අෂිනා මොචුවෝ සමග සමාධාන වූ වූ සේටියෑන් චෞ දේශයට‍ යටත්වූ ටුජුවේ ජනයා ආපසු ලබාදුන්නා ය. එසේම අෂිනා මොචුවෝ හට ධාන්‍ය, සේද, උපකරණ සහ යකඩ ද ලබා දුන්නා ය. 697 ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී, ඛිටන්වරුනට එරෙහිව අෂිනා මොචුවෝ තවත් ආක්‍රමණයක් දියත් කළ අතර, මෙහි දී ඛිටන් හමුදා බිඳවැටිණි. සුන් පලායාමේ දී මරණයට පත්වූ අතර, ඛිටන් තර්ජනය ද නිමාවට පත් විය.&lt;ref name=ZZTJ206 /&gt;

මේ අතර, 697 වර්ෂයේම, වරක් බලය අහිමිව තිබී පසුව බලයට පත් ලායි ජුන්චෙන්, ලි චාඕඩේ (සමාව හිමිව තිබූ) හට අපරාධ චෝදනා නැගී ය. අනතුරුව ලි දන්, ලි චේ, වූ වංශයේ කුමාරවරුන්, සහ තායිපිං කුමරියව රා‍ජද්‍රෝහී කුමන්ත්‍රණ චෝදනාවලට හසු කිරීම ඔහුගේ අරමුණ විය. නමුත් පළමුව ක්‍රියාකාරී වූ වූ වංශයේ කුමාරවරුන් සහ තායිපිං කුමරිය ඔහුට විරුද්ධව අපරාධ චෝදනා නගා ලි චාඕඩේ මෙන්ම ලායි හට ද මරණ දඬුවම පැනවූහ. ලායිගේ මරණින් පසු, රහස් පොලීසියේ භීෂණ බෙහෙවින් අඩු විය. ක්‍රමිකව, ලායි සහ සෙසු රහස් පොලිස් නිලධාරීන්ගේ වධහිංසාවන්ට ලක්වූ බොහෝ ජනයා මරණාපරව වරදින් නිදහස් කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ206 /&gt; මේ කාලය වන විට, වූ සේටියෑන් හට නව පෙම්වතුන් දෙදෙනකු හමු විය. ඔවුන් දෙදෙනා නම් [[චෑං යිචි]] සහ [[චෑං චංසොං]] යන සොයුරන් දෙපළයි. මාලිගය තුළ ගරු බුහුමන් ලත් ඔවුහු දෙපළ ක්‍රමයෙන් ආදිපාද පදවි හිමිකරගත්හ.&lt;ref name=ZZTJ206 /&gt;&lt;ref name=ZZTJ207&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷207|වෙළු. 207]].&lt;/ref&gt;

698 අවට කාලයේ, වූ චෙංසි සහ වූ සේටියෑන්ගේ තවත් බෑණකු වූ ලියාං හි කුමාර [[වූ සැන්සි]] යන දෙදෙනා තමන්ගෙන් අයකු කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කරන මෙන් නිලධාරීන් ලවා වූ සේටියෑන්ගෙන් ඉල්ලා සිටින්නට වූහ. ඔවුහු ද අධිරාජයකු එම වංශයේම අයකුට සිහසුන පැවරිය යුතුය යන තර්කය ඉදිරිපත් කළහ. මේ වනවිට, අධිරැජිනියගේ විශ්වාසවනත් අමාත්‍යවරයකු වූ ඩි රෙන්ජියේ මෙම අදහසට දැඩිව විරුද්ධ විය. කෙසේනමුත් අවසානයේ යෝජනා වූයේ ලි චේ කුමරුන්ව යළි කැඳවිය යුතු බවයි. [[වං ෆැංක්විං]] සහ [[වං ජිෂාන්]] යන අමාත්‍යවරුන් ද, වූ සේටියෑන්ගේ සමීපතම උපදේශකයකු වූ [[ජි ෂු]] සහ ඔහුගේ ආයාචනය අනුව චෑං සොහොයුරන් ද මෙයට පක්ෂ වූහ. 698 වසන්ත ඍතුවේ දී, මෙයට එකඟත්වය පල කළ වූ සේටියෑන්, ලි චේව පිටුවහල් භාවයෙන් නිදහස් කොට නැවත කැඳවූවා ය. මඳ කලකින්ම, කිරුළහිමි කුමරු පදවිය ලි චේ හට ලබාදීමට ලි දන් ද කැමති විය. ඒ අනුව, වූ සේටියෑන් අධිරැජිනිය විසින් ලි චේ කුමරුන්ව කිරුළහිමි කුමරුන් ලෙස නම්කරන ලදී. අනතුරුව ඇය ඔහුගේ නම ලි ෂියෑන් ලෙසත්, අනතුරුව වූ ෂියෑන් ලෙසත් වෙනස් කළා ය.&lt;ref name=ZZTJ206 /&gt;

පසුව, අෂිනා මොචුවෝ සිය දියණිය හා විවාහ වීමට [[ටෑං රාජවංශය|තාං රාජවංශයේ]] කුමාරයෙක් ඉල්ලා සිටියේ ය. මෙය චෞ රාජවංශය විස්ථාපනය කොට සිය පවුල හා තාං රාජවංශය සම්බන්ධ කරවීමට දැරූ උපක්‍රමයකි. අනතුරුව තාං පාලනය චීනයේ ස්ථාපිත කරවීම (ඔහුගේ බලපෑම යටතේ) මෙහි අරමුණ විය. නමුත් මොචුවෝගේ දියණිය හා විවාහ වීමට වූ සේටියෑන් සිය පවුලේ ඥාති මුණුපුරකු වූ වූ යැන්ෂියු (武延秀) ව පිටත් කර හැරි මුත්, ඔහු යැන්ෂියුව ප්‍රතික්ෂේප කළේ ය.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of China|author=ජොනතන් වොල්ෆ්‍රම් එබර්හාඩ්|year=1997|publisher=කැලිෆෝනියා විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|page=186|url=https://books.google.com/books?id=mUofeN6WW_IC&amp;pg=PA186&amp;dq=kao+tsung+demanded+chinese+prince+daughter&amp;hl=en&amp;ei=LWhMTOTUDoL58AaKzeU2&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=kao%20tsung%20demanded%20chinese%20prince%20daughter&amp;f=false|access-date=2010-06-28|isbn=978-0-520-03268-2}}&lt;/ref&gt; විවාහය සමග සාමදාන ගිවිසුමක් ඇතිකරගැනීමට අෂිනා මොචුවෝ හට කිසිදු අපේක්ෂාවක් නොවිණි. මේ නිසා, වූ යැන්ෂියු පැමිණිවිට, වූ යැන්ෂියුව සිරකරගත් ඔහු චෞ දේශය වෙත ආක්‍රමණයක් දියත් කළේ ය. පසුබැසීමට පෙර ඔහු එය චාඕ ප්‍රාන්තය (趙州, නූතන [[ෂිජියාචුවාං]]හි, [[හෙබෙයි]]) දක්වා දකුණට මෙහෙයවා තිබිණි.&lt;ref name=ZZTJ206 /&gt;

699දී, ටුෆාන් තර්ජනය අවසන් වන සලකුණු පෙනෙන්නට විය. ගාර් ට්‍රින්රිං ඒකාධිකාරී බලය දැරීම පිළිබඳ ටුෆාන් රජ [[ට්‍රිඩු සොංට්සෙන්]] අසතුටට පත් විය. මේ නිසා ට්‍රින්රිං [[ලාසා]] අගනුවරින් පිටත්ව ගිය අවස්ථාවක රජු ට්‍රින්රිංගේ සහචරයින්ව මරාදමන ලදී. අනතුරුව සටනක දී ට්‍රින්රිංව පරාජය කිරීමට ඔහු සමත් විය. පසුව ට්‍රින්රිං සියදිවි නසාගන්නා ලදී. ගාර් ට්සෙන්බා සහ ට්‍රින්රිංගේ පුත්‍රයා වූ [[ලුන් ගොන්ග්‍රෙන්]] (論弓仁) චෞ දේශයට යටත් විය. ඉන් පසුව, වසර ගණනාවක් යනතෙක්ම ටුෆාන් රාජ්‍යය තුළ අභ්‍යන්තර බල අරගල පැවති හෙයින්, ටුෆාන් දේශසීමාවේ චෞ රාජ්‍යය සාමකාමීව පැවතිණි.&lt;ref name=ZZTJ206 /&gt;

තමන් වියපත්ව ඇති බව වටහාගත් වූ සේටියෑන් අධිරැජිනිය සිය මරණින් පසු ලි ෂියෑන් සහ වූ වංශයේ කුමාරවරුන් අතර සාමය නොපවතීයැයි බියවූවා ය. ඒ නිසා 699දී, ඇය විසින් ලි ෂියෑන්, ලි දන්, තායිපිං කුමරිය, තායිපිං කුමරියගේ දෙවන සැමියා වූ [[වූ යෞජි]] (ඇගේ බෑනා කෙනෙකි), ඩිං හි කුමරු සහ වෙනත් සෙසු වූ වංශික කුමාරවරුන්ගෙන් එකිනෙකා කෙරෙහි දිව්රුමක් ලබාගන්නා ලදී.&lt;ref name=ZZTJ206 /&gt;

===පසුකාලීන රාජ්‍ය සමය===
[[File:Tang Dynasty circa 700 CE.png|thumb|වූ සේටියෑන්ගේ අධිරාජ්‍යයේ ඇස්තමේන්තුගත භූමි ව්‍යාප්තිය]]

වූ සේටියෑන් ක්‍රමයෙන් වියපත් වන විට, චෑං යිචි සහ චෑං චැංසොං අතිශයින් බලවත් වූ අතර, වූ වංශයේ කුමාරවරුන් පවා ඔවුනට ගරුකළහ. රාජ්‍ය කටයුතු පාලනය කිරීමට ඇය බෙහෙවින් ඔවුන් මත රඳාපැවතුණා ය. මෙය ඇගේ මුණුපුරා වූ ෂාඕහි කුමාර (ලි ෂියෑන්ගේ පුත්) [[ලි චොංරුන්]], මිණිපිරිය වූ යොංතායි ආර්යා (ලි චොංරුන්ගේ සොයුරිය වන) ලි ෂියෑන්හුයි (李仙蕙) සහ ලි ෂියෑන්හුයිගේ සැමියා වූ වෙයි හි කුමාර (වූ සේටියෑන්ගේ ඥාති මුණුපුරෙකි; වූ චෙංසිගේ පුත්‍රයායි) වූ යැංජි (武延基) යන අය රහසිගත සාකච්ඡා කරමින් විවේචනය කරන්නට වූහ. කෙසේනමුත්, පසුව මෙය හෙළි වූ අතර, චෑං යිචි විසින් මෙය වූ සේටියෑන්ට දැනුම් දෙන ලදී. ඔවුන් තිදෙනාට සියතින් දිවි හානිකරගන්නා මෙන් ඇය නියෝග කරන ලදී.&lt;ref&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'' ස්ථිර ලෙසම පවසන්නේ ලි චොංරුන් සියදිවි හානිකරගත් බවයි. නමුත් ''[[ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය]]'' සහ ''[[ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය]]'' පවසන්නේ වූ සේටියෑන්ගේ නියෝග මත ඔහුට කෙවිටකින් තලා මරණයට පත්කළ බවයි. සසඳා බලන්න: ''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷207|වෙළු. 207]], සමග ''ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 86 [http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan10.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103738/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan10.htm |date=2007-10-11 }} සහ ''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 81.[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219204850/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm |date=2008-02-19 }} ''ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'' වූ සේටියෑන්‍ගේ වංශකථාවේ අස්ථිර අයුරින් පවසා ඇත්තේ ඔහුට සියදිවි නසාගන්නට නියම වූ බවයි. බලන්න ''ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 6.[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225082011/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm |date=2007-12-25 }} නමුත් ''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථයේ'' වූ සේටියෑන්ගේ වංශකථාව තුළ දැක්වෙන්නේ ඔවුන් තිදෙනාවම &quot;මරාදැමුණු&quot; බව පමණකි. බලන්න ''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 4.[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011061323/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm |date=2007-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;කෙසේනමුත්, ලි ෂියෑන්හුයිගේ සොහොන්ගලෙහි ලේඛනය (705දී චොංසොං අධිරාජයා සිහසුනට ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කෙරුණු පසු ලියැවුණකි) පාදක කරගනිමින් ඇතැම් නූතන ඉතිහාසඥයන් විශ්වාස කරන්නේ ලි ෂියෑන්හුයි ඇගේ සොයුරා සහ සැමියා මියගිය දිනයට පසු දින මියගිය බවයි. මරණය වන විට ඇය ගැබිනියකව සිටි බවත් පැවසේ. ඇගේ යැයි විශ්වාස කෙරෙන ඇටසැකිල්ලේ ශ්‍රෝණිය කුඩා වීම නිසා යෝජනා වී ඇත්තේ ඇයට දිවිනසාගැනීමට නියෝග නොකෙරුණු බවත්, ඇගේ සැමියාගේ සහ සොයුරාගේ මරණය නිසා ඇතිවූ කම්පනයෙන් ඇයට ගබ්සා වන්නට හෝ දරුප්‍රසූතිය අපහසු වීමෙන් මියයන්නට ඇති බවයි. බලන්න උදා., ''සිචි ටොංජියෑන්''හි ''[[බෝ යැං]] සංස්කරණය'' වෙළු. 49හි මුලින් යෙදන රූපසටහන්. &lt;!-- [[:zh:李仙蕙|ලි ෂියෑන්හුයි]] සඳහා [[චීන විකිපීඩියාව|චීන විකිපීඩියාවේ]] ඇති ලිපියේ ඇගේ සොහොන්ගලෙහි ඇති ලේඛනය දක්වා ඇති මුත්, එම ලේඛනය සනාථ කෙරෙන බාහිර සබැඳියක් එහි දක්වා නොමැති බව සලකන්න. --&gt;&lt;/ref&gt; &lt;!-- insert more definitive link later if locatable --&gt;

මහලු වියට පත්ව සිටිය ද, වූ සේටියෑන් දක්ෂ නිලධාරීන් හඳුනාගැනීමේ සහ ඔවුන්ට උසස් වීම් පිරිනැමීමේ ක්‍රමය අත්හළේ නැත. ඇය මහලුවියේ සිටිය දී උසස්වීම් ප්‍රදානය කෙරුණු නිලධාරීන් අතර [[කුයි ෂුවාන්වෙයි]] සහ [[චෑං ජියාචෙන්]] ද වේ.&lt;ref name=ZZTJ207 /&gt;

703 වන විට, චෑං යිචි සහ චෑං චැංසොං මේ වනවිට ජ්‍යෙෂ්ඨ අමාත්‍යවරයකු බවට පත්ව සිටි චෑං චැංසොංව නොරිස්සන්නට වූයේ, ඔහු විසින් ඔවුන්ගේ සොයුරකු වන චෑං චැංයි (張昌儀) හට බැණවැදීමත් සහ තවත් සොයුරකු වූ චෑං චැංකි (張昌期) ගේ උසස් වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත් නිසායි. වූ සේටියෑන් මියගියහොත්, වෙයි කුමන හෝ මාර්ගයකින් තමන්ට මරණ දඬුවම ලබාදේ යැයි ඔවුහු බියවූහ. ඒනිසා ඔවුහු වෙයි සහ තායිපිං කුමරියගේ ප්‍රියතම නිලධාරියකු වූ ගාඕ ජියෑන් (高戩) යන අය වූ සේටියෑන්ගේ මහලු වයස සහ මරණය පිළිබඳ අදහස් කරන බවට චෝදනා කළහ. මුලින් ඔවුන් වෙයිගේ අනුගාමිකයකු වූ [[චෑං යුඒ (ටෑං රාජවංශය)|චෑං ෂුඕ]] හට ව්‍යාජ සාක්ෂි ලබාදෙන ලෙස එකඟකරගන්නා ලදී. නමුත් වූ සේටියෑන් රැජිනිය ඉදිරිපිටට යාමෙන් පසු චෑං ෂු‍ඕ පැවසූයේ චෑං යිචි සහ චෑං චැංසොං තමන්ට ව්‍යාජ සාක්ෂි දීමට බලකළ බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, වෙයි, ගඕ, සහ චෑං ෂුඕ පිටුවහල් කෙරිණි. නමුත් ඔවුන් මරණයෙන් බේරිණි.&lt;ref name=ZZTJ207 /&gt;

==ධුරයෙන් නෙරපීම සහ මරණය==
[[File:Qianling.jpg|thumb|706දී [[ටෑං ගඔෂොං|තාං ගඔෂොං]], වූ අධිරාජිනියගේ සහ චීන [[ටෑං රාජවංශය|තාං රාජවංශයේ]] රාජකීය සාමාජිකයින්ගේ සිරුරු තැන්පත් කිරීමට [[චං'අන්]] අසල ඉදිකළ [[ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබ|ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබේ]] ෆීනික්ස් දොරටුවේ නැගෙනහිරින් පිහිටි විශාල හිස් ශිලා ඵලකයහෙවත් &quot;වදන් රහිත ශිලා ස්තම්භය&quot;. මීටර 6.3ක් උසැති මෙම ඵලකය ටොන් 98ක ස්කන්ධයකින් යුක්ත ය. මෙම ශිලාස්තම්භයේ කිසිදු අභිලේඛනයක් දක්නට නොමැති වුව ද, (මෙයට නම යෙදී ඇත්තේ ද එබැවිනි) මෙහි පැති මකර රූප සහ බෙල්ලන්ගේ කැ‍ටයම්වලින් විසිතුරු කොට ඇත.]]
704 සරක් ඍතුවේ දී, චෑං යිචි සහ චෑං චැසොංට අමතරව, ඔවුන්ගේ සොහොයුරන් වූ චෑං චැංකි, චෑංචැංයි, සහ චෑං ටොංෂියු (張同休) යන අයට විරුද්ධව දූෂණ චෝදනා එල්ල වන්නට විය. චෑං ටොංෂියු සහ චෑං චැංයිව ධුරයෙන් පහත හෙළිණි. ලි චෙංජියා (李承嘉) සහ [[හුවාන් යැන්ෆැන්]] යන නිලධාරීන් පවා චෑං යිචි සහ චෑං චැසොංව ඉවත් කළ යුතු බව පැවසුව ද, [[යැං ෂායිසි]] අමාත්‍යවරයා වූ සේටියෑන්ට උපදෙස් දුන්නේ ඔවුන්ව ඉවත් නොකළ යුතු බවටයි. පසුව, [[වෙයි අන්ෂි]] අමාත්‍යවරයා විසින් චෑං යිචි සහ චෑං චැංසොංට විරුද්ධව යළි දූෂණ චෝදනා නගන ලදී.&lt;ref name=ZZTJ207 /&gt;

704 ශිශිර ඍතුවේ දී, වූ සේටියෑන් කාලයක් ‍දැඩිව රොගාතුර වූවා ය. ඇයව දැක ගැනීමට අවසර වූයේ චෑං සොහොයුරන්ට පමණි. නමුත් අමාත්‍යවරුන්ට අවසර නොතිබිණි. මේ නිසා චෑ යිචි සහ චෑං චැන්සොං සිහසුන පැහැරගන්නට කුමන්ත්‍රණ කරන බවට සැකයක් මතු විය. ඇගේ තත්ත්වය තරමක් යහපත් අතට හැරුණු විට, කුයි ෂුවාන්වෙයි ඉල්ලා සිටියේ ලි ෂියෑන් සහ ලි දන් යන දෙදෙනාට පමණක් රැජිනියව බැහැ දැකීමට අවසර දිය යුතු බවයි. නමුත් ඇය මෙය අනුමත කළේ නැත. හුවාන් සහ [[සොං ජිං]] විසින් චෑං සොහොයුරන්ට විරුද්ධව නොයෙකුත් දෝෂාරෝපණ ඉදිරිපත් කළ පසු, අධිරැජිනිය මේ පිළිබඳ විමර්ශනය කිරීමට සොංට භාරකළා ය. නමුත් විමර්ශනය අවසන් වීමට පෙර, චෑං යිචි නිදොස් කරමින් අධිරැජිනිය ආඥාවක් නිකුත් කළා ය.&lt;ref name=ZZTJ207 /&gt;

705 වසන්ත ඍතුව වන විට, වූ සේටියෑන් නැවත වරක් දැඩිව රොගාතුර වූවා ය. [[චෑං ජියාන්චි]], [[ජිං හුයි]], සහ [[යුවාන් ෂුජි]] විසින් චෑං සොහොයුරන්ව ඝාතනය කිරීමට කුමන්ත්‍රණයක් සැලසුම් කළහ. ඔවුහු [[ලි දුඕෂුවෝ]], ලි දන් (李湛, මෙය [[ටෑංහි රුයිෂොං අධිරාජයා|හිටපු අධිරජුගේ]] නාමය නොවන බව සලකන්න. මෙහි යෙදෙන අක්ෂරය වෙනස් එකකි.) සහ යැං යුවාන්‍යාන් (楊元琰) යන සෙන්පතීන් සහ [[යාඕ චොං|යාඕ යුවාන්චි]] යන අමාත්‍යවරයාව ද මීට දායක කරගත්හ. ලි ෂියෑන්ගේ ද අනුමැතිය ඇතිව පෙබරවාරි 20 දින,&lt;ref name=&quot;兩千年中西曆轉換&quot;&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&amp;dyna=%AD%F0&amp;king=%A4%A4%A9v&amp;reign=%AF%AB%C0s&amp;yy=1&amp;ycanzi=&amp;mm=1&amp;dd=22&amp;dcanzi= |access-date=2017-11-01 |archive-date=2015-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323054815/http://www.blayney.nsw.gov.au/ArticleDocuments/329/3h%20-%20Hobbys%20Yards%20Heritage%20Items.pdf.aspx }}&lt;/ref&gt; ඔවුහු චෑං යිචි සහ චෑං චැංසොංව මරාදමා වූ සේටියෑන්ගේ නවාතැන වූ චෑංෂෙං ශාලාව (長生殿) වැටලූහ. අනතුරුව චෑං සොහොයුරන් රාජද්‍රෝහී චෝදනා මත මරණයට පත්කෙරුණු බව ඇයට දැනුම් දිණි. එසේම සිහසුන ලි ෂියෑන්ට භාරදීමට ඇයට බලකෙරිණි. පෙබරවාරි 21 දින, ඇගේ නාමයෙන් නිකුත් කෙරුණු රාජාඥාවක් මගින් ලි ෂියෑන් අනුරාජයා ලෙස පත්කෙරිණි. පෙබරවාරි 22 දින, ඇගේ නාමයෙන් නිකුත් කෙරුණු රාජාඥාව මගින් සිහසුන ලි ෂියෑන්ට පැවරිණි. පෙබරවාරි 23 දින, ලි ෂියෑන් නිල වශයෙන් සිහසුනට පත් විය. ඉන් පසු දින, දැඩි ආරක්ෂාව යටතේ වූ සේටියෑන් රැජිනියව යාබද ෂැන්ග්යැං මාලිගය (上陽宮) වෙත රැගෙන යන ලදී. නමුත් ඇයට සේටියෑන් දාෂෙං රජකරන අධිරාජිනිය (則天大聖皇帝) යන ගෞරව නාමය පිරිනැමිණි.&lt;ref name=ZZTJ207 /&gt; මාර්තු 3වන දින,&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&amp;dyna=%AD%F0&amp;king=%A4%A4%A9v&amp;reign=%AF%AB%C0s&amp;yy=1&amp;ycanzi=&amp;mm=2&amp;dd=4&amp;dcanzi= |access-date=2017-11-01 |archive-date=2018-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009003047/http://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&amp;dyna=%AD%F0&amp;king=%A4%A4%A9v&amp;reign=%AF%AB%C0s&amp;yy=1&amp;ycanzi=&amp;mm=2&amp;dd=4&amp;dcanzi= }}&lt;/ref&gt; චෞ රාජවංශය අවසන් කරමින්, තාං රාජවංශය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කෙරිණි.&lt;ref name=ZZTJ208&gt;''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷208|වෙළු. 208]].&lt;/ref&gt;

දෙසැම්බර් 16 දින,&lt;ref name=death /&gt; ඇය මරණයට පත් විය. ඇගේ නාමය පිළිබඳ නිකුත් කෙරුණු අවසන් ආඥාව අනුව, ඇයව තවදුරටත් රජකරන අධිරාජිනියක ලෙස හැඳින්වුණේ නැත. ඒ වෙනුවට ඇයව සේටියෑන් දාෂෙං වල්ලභ අධිරාජිනිය (則天大聖皇后) ලෙස හැඳින්විණි.&lt;ref name=ZZTJ208 /&gt; 706දී, වූ සේටියෑන්ගේ පුත්‍රයා වූ [[ටෑංහි චොංසොං අධිරාජයා|චොංසොං අධිරාජයා]] විසින් [[චං'අන්]] අගනුවර අසල ලියෑං කන්දේ [[ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබ]] තුළ වූ ‍සේටියෑන් සහ ඔහුගේ පියා වූ [[ටෑංහි ගඔෂොං අධිරාජයා|ගඔෂොං අධිරාජයා]] හට හවුල් භූමදානයක් ලබාදෙන ලදී. මීට අමතරව චොංසොං අධිරාජයා විසින් වූ සේටියෑන්ගේ කෝපයට ලක්වූ සිය සොහොයුරා වූ [[ලි ෂියෑන් (කුමරු)|ලි ෂියෑන්]], පුත් [[ලි චොංරුන්]], සහ දියණිය ලි ෂියෑන්හුයි (李仙蕙) හෙවත් යොංතායි ආර්යාව (මරණාපරව යොංතායි කුමරිය ලෙස ගෞරව කෙරිණි) ගේ දේහයන් ද ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබේම භූමදාන කරවන ලදී.

== චෞ රාජවංශය ==
වූ සේටියෑන් අධිරාජිනිය විසින් තමන්ව &quot;චෞ රාජවංශයේ&quot; පාලකයා ලෙස හඳුන්වාගන්නා ලදී. මෙය ඓතිහාසික [[ෂෝවු රාජවංශය|චෞ රාජවංශයේ]] (ක්‍රි.පූ. 1046–256) නාමය අනුව යොදන ලද්දකි. මේ නිසා ක්‍රි.ව. 690 සිට 705 දක්වා කාලය තුළ චීන අධිරාජ්‍යය චෞ රාජවංශය ලෙස හැඳින්විණි. සම්ප්‍රදායික ඓතිහාසික දැක්ම අනුව වූගේ &quot;චෞ රාජවංශය&quot; රාජවංශයක් ලෙස සලකා ඇත්තේ, රාජවංශයක අනුප්‍ර“ප්තික පාලකයින් එකම පවුලකින් පැවත එන බව සැලකීමෙනි. වූගේ &quot;චෞ රාජවංශය&quot; පිහිටුවන ලද්දේ ඇය විසින් වන අතර, එය අවසන් වූයේ ඇගේ ජීවිත කාලය තුළ දී ම, ඇගේ සිහසුන අත්හැරීම (705) සමගයි. නමුත් මෙය සම්ප්‍රදායික රාජවංශයක් පිළිබඳ සංකල්පය හා නොගැළපේ. විකල්ප මතයක් නම්, වූගේ &quot;චෞ රාජවංශය&quot; යනු වසර දහස් ගණනකට පෙර පැවති [[ජි (පෙළපත් නාමය)|ජි]] පවුල විසින් පාලනය ගෙනගියේ යැයි (අවම වශයෙන් නාමිකව හෝ) සැලකෙන ඓතිහාසිකව චෞ රාජවංශයේ පුනරාගමනයක් බවයි. නමුත් චෞ රාජවංශය පිළිබඳ ලබාදිය හැකි හොඳම අර්ථකථනය නම්, එය සම්පූර්ණයෙන් සාක්ෂාත් කරගත් රාජවංශයක් නොව ලි පවුලේ තාං රාජවංශයේ කෙටි අතුරු බිඳීම් යුගයක් ලෙසයි. නව රාජවංශයක් පිහිටුවීමේ ඇගේ ප්‍රකාශයට එකල තරමක විරෝධයක් එල්ල විය. (690)&lt;ref&gt;පැලුඩන්, 101&lt;/ref&gt; වූ සේටියෑන් සිය &quot;චෞ රාජවංශය&quot; ලෙස පිහිටුවූ පහළොස් වර්ෂ පාලන සමයට, සැබැවින්ම අඩ සියවසකට ආසන්න කාලයක් පැවති ''නිල නොවන'' පාලන සමය (654–705 පමණ) ඇතුළත් කළ යුතු ද යන්න විවාදිත ය.&lt;ref&gt;ෆෙයාබෑන්ක්, 81–82&lt;/ref&gt; මෙම සන්දර්භය අනුව, ඇය අධිරාජයා වශයෙන් වෙසෙන නව රාජවංශයක් ගොඩනැගීම ඇගේ දේශපාලන දිවියේ කූටප්‍රාප්තිය ලෙස සැලකිය හැක. වූ සේටියෑන්ගේ පහළොස් වර්ෂ චෞ රාජවංශය ඊටම අනන්‍ය වැදගත් ලක්ෂණවලින් හෙබි වුවත්, ඒවා අඩ සියවසකට ආසන්න කාලයක් නිල මෙන්ම ‍නිල නොවන වශයෙන් ද බලය හෙබවූ ඇගේ පාලන සමයෙන් වෙන්කර දැක්විය නොහැක.

රාජ්‍ය බලය ශක්තිමත් කිරීමේ වූ සේටියෑන්ගේ ක්‍රියාන්විතය චරපුරුෂ ක්‍රමය මත බෙහෙවින් රඳා පැවතිණි. මර්දනය කළ යුතු පුද්ගලයින් ඉවත් කිරීමට ඇය විසින් මෙම තොරතුරු උපයෝගී කරගන්නා ලදී. 697දී උච්චස්ථානයට පත් මෙම ක්‍රියාවලියේ දී, විවිධ වංශවත් පවුල් සහ විද්වතුන් ධුරයෙන් පහත හෙළීම, පිටුවහල් කිරීම, හෝ ඝාතනය කිරීම මෙන්ම ඔවුන්ගේ පුත්‍රයින් නිපයන් දැරීම වළක්වාලීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;Paludan, 99&quot;&gt;පැලුඩන්, 99&lt;/ref&gt;

වූගේ ආධිපත්‍යයට නතු වූ එක් ක්ෂේත්‍රයක් වූයේ රාජකීය විභාගයයි. මෙහි මූලික ක්‍රමවේදය වූයේ හොඳින් අධ්‍යාපනය හදාළ, දක්ෂ සහ සිය වගකීම් නිසි අයුරින් ඉටුකළ හැකි මිනිසුන් තෝරාගැනීමයි. අපේක්ෂකයින් සමූහයක් අතුරින් මෙලෙස ඔවුන් තෝරාගැනිණි. මෙම සමූහයට ඇතුළත් වූයේ පුරුෂයින් පමණකි. වූ බලයට පැමිණෙන විට සුදුසුකම් සපුරන ලද අපේක්ෂකයින් අතුරින් රාජ්‍ය සේවයට බඳවා ගැනුණේ අපේක්ෂකයින් සුළු පිරිසකි. මෙහි විභාගවල දී රජයේ නිලධාරීවාදී පාලන ව්‍යූහය පවත්වා ගැනීමට වැදගත් යැයි සැලකුණු කරුණු පරීක්ෂා කර බැලීම සිදු විය. රාජ්‍ය සේවයට බඳවා ගැනීමට අපේක්ෂිත පුද්ගලයින්ගේ ලිවීමේ සහ කියවීමට තිබූ ශක්‍යතා මට්ටම, [[කොන්ෆියුසියානුවාදය|කොන්ෆියුසියානු]] ඉගැන්වීම් වැනි රාජ්‍ය නිලධාරියකුට උචිත යැයි හැඟුණු විශේෂිත දැනුම මෙහි දී පිරික්සා බැලිණි. සිවිල් සේවකයින් බඳවා ගැනීමේ දී රාජකීය විභාග ක්‍රමය අනුගමනය කළ වූ සේටියෑන් එයට නව වෙනස්කම් රැසක් හඳුන්වා දුන්නා ය. එය ඇගෙන් පසු ඉදිරි අධිරජවරුන් විසින් පවා අනුගමනය කරන ලදී. මේ අතරට මුලින් පසුබිම සැලකිල්ලට ගනිමින් නුසුදුස්සන් යැයි සැලකුණු සාමාන්‍ය වැසියන් සහ වංශවතුන්ට ද විභාගයට පෙනී සිටීමට අවසර දී විභාග අපේක්ෂකයින් සංඛ්‍යාව වැඩි කිරීම ප්‍රධාන වේ. 693දී ඇය විසින් රජයේ විභාග ක්‍රමය පුළුල් කිරීමේ අරමුණ ඇතිව නිලධාරීන් බඳවා ගැනීමේ ක්‍රමවේදය දියුණු කළා ය.&lt;ref name=&quot;Paludan, 97&quot; /&gt; වයඹදිග වංශවත් පවුල්වලට (මින් බොහෝමයක් පිරිස ඇය විසින් විනාශ කර දමන ලදී) වඩා වූ අධිරැජිනිය [[උතුරු චීන තැන්න|උතුරු චීන තැන්නේ]] ජනයාට රජය වෙනුවෙන් පෙනීසිටීමේ අවස්ථාව සලසා දුන්නා ය. මෙම විභාග ක්‍රමය ඔස්සේ තේරී පත්වූ සාර්ථක අපේක්ෂකයින්ට ඇගේ රජයේ සුවිශේෂ ස්ථානයක් හිමි විය.&lt;ref name=&quot;Fairbank, 82&quot;&gt;ෆෙයාබෑන්ක්, 82&lt;/ref&gt; මීට පෙර සමාජ පසුබිම හේතුවෙන් ප්‍රජා අයිතිය අහෝසි කර තිබූ පුද්ගලයින් මාලිගයේ වැදගත් නිලධාරීන් බවට පත්වීම හා සම්බන්ධ ඓතිහාසික සිදුවීම් මෙන්ම එහි දී විභාග ක්‍රමයේ කාර්යභාරය ද විද්වතුන්ගේ මතභේදයට තුඩු දී ඇත.

වූ සේටියෑන් සිය බලයට තර්ජනයක් වූ බොහෝ දක්ෂ සහ සූක්ෂ්ම සතුරන් මර්දනය කිරීමේ දී මරණයට පත් කිරීම (මරණ දඬුවම පැනවීම, සිය දිවි හානි කරගැනීමට නියෝග කිරීම, හෝ වඩාත් හෝ මඳ වශයෙන් ඍජුව මිනිසුන් මරා දැමීම වැනි), ධුරයෙන් පහත හෙළීම, සහ පිටුවහල් කිරීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කළා ය. මින් බොහෝ නියෝග ඉටුකරන ලද්දේ ඇගේ රහස් පොලීසිය මගිනි. මෙම ආයතනය වාඕ ගන්ජුන් සහ [[ලායි ජුන්චෙන්]] වැනි පුද්ගලයින්ගෙන් සමන්විත විය. මොවුන් විසින් සම්පාදනය කළේ යැයි විශ්වාස කෙරෙන '''චෝදනා අත්පොත''' නම් ග්‍රන්ථයේ ප්‍රශ්න කිරීමේ සහ වධ හිංසා පැමිණවීමෙන් පාපොච්චාරණ ලබා ගන්නා ක්‍රම විස්තර කොට ඇත. මින් එක් ක්‍රමයක් වන, &quot;මියෙන සූකරයාගේ දොම්නස&quot; (死猪愁),&lt;ref&gt;http://baike.baidu.com/view/159862.htm&lt;/ref&gt; මගින් විස්තර වන්නේ වධහිංසන උපකරණයක් මගින් ඇතිවන වේදනාවන් පිළිබඳවයි. මෙය වූගේ මරණින් පසුව හමුවන [[ලූ චි අධිරාජිනිය|ලු චි]] අධිරාජිනිය විසින් මෙහෙයවන ලද වධහිංසා ක්‍රමයක් වූ &quot;මිනිස් සූකර&quot; කථාව හා සම්බන්ධ කොට දක්වා ඇති බව පෙනේ. එහි දී සිරකරුවන්ගේ ගාත්‍රා සහ දිව ඡේදනය කොට ඔවුනට බලෙන් කවනු ලැබූ අතර, ඔවුන්ගේම මළපහ මත වැතිර සිටීමට දමායන ලදී.

වූ හට ප්‍රතිවාදීන් රැසක් විය. මින් බොහෝමයක් ඇගේම පවුලේ හෝ ඇගේ පවුලට පසුව එකතු වූ සාමාජිකයන් ය. ඇයව බලයෙන් නෙරපීමට දැරූ උත්සාහයකට පළිගැනීමක් වශයෙන් 684දී ඇය විසින් රාජකීය පවුලේ සමපාර්ශ්වික ශාඛාවල සාමාජිකයන් දොළොස් දෙනකු සංහාරය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Paludan, 99&quot; /&gt; මීට අමතරව ඇය, [[ක්වින් රාජවංශය|ක්වින් රාජවංශ]] සමයේ සිට පැවත එන චීනයේ පුරාතන බල තුල්‍යතාව මඳක් වෙනස් කළා ය. [[ක්වින් (රාජ්‍යය)|ක්වින් රාජ්‍ය‍යට]] අයත්ව තිබූ පැරණි භූමිය පසුව [[ගුවාංචොං]] ලෙස හැඳින්විණි. මෙහි සාහිත්‍යමය අරුත &quot;කඳු දුර්ගවලින් වටවූ පෙදෙස&quot; යන්නයි. වයඹදිග චීනයේ මෙම පෙදෙසේ සිට ක්වින්හි යිං පවුල නැගීසිට චීනය එක්සත් කොට ඉතිහාසයේ පළමුවරට එහි අධිරාජ්‍යය බිහි කරන ලදී. [[හන් රාජවංශය|හන් රාජවංශ]] සමයේ, [[සිමා ක්වියෑන්]] ඔහුගේ ''[[මහා ඉතිහාසඥයාගේ වාර්තා|ෂිජි]]'' තුළ සඳහන් කරන්නේ ගුවාංචොං පෙදෙසේ චීනයේ ජනගහනයෙන් දහයෙන් තුනක් විසූ බවත්, රාජ්‍යයේ ධනයෙන් දහයෙන් හයක් සංකේන්ද්‍රගතව පැවති බවත් ය.&lt;ref&gt;කොටෙරල් සහ කොටෙරල්, 90&lt;/ref&gt; මීට අමතරව, වූ සේටියෑන් බලයට පත්වන විටත්, ගුවාංචොං ප්‍රදේශය වඩාත් බලවත් වංශවත් පවුල්වලින් සමන්විත විය. චීනයේ සෙසු ප්‍රදේශවල ආර්ථික වර්ධනය නිසා එම ප්‍රදේශවල ද ධනවත් පවුල් බිහිවෙමින් පැවතිණි. කෙසේනමුත්, ගුවාංචොං වංශවතුන් සිය පාලන ප්‍රදේශ අත්හැරීමට ද සූදානමක් නොතිබිණි. මෙකල [[උතුරු චීන තැන්න]] හෙවත් [[හුබෙයි]] වැනි සෙසු ප්‍රදේශවල විසූ නව ධනවත් පවුල් ජාතික බල ව්‍යාප්තියට දායකත්වයක් දැක්වීමට අපේක්ෂාවෙන් සිටියහ. වූ සේටියෑන්ගේ බොහෝ ප්‍රතිවාදීන් වයඹදිග චීනයේ ගුවාංචොං පවුල්වල සාමාජිකයන් ද විය. මේ නිසා ඇය ඔවුන්ව යටපත් කළේ , වරප්‍රසාද අඩු පවුල් කෙරෙහි සිය අවධානය යොමු කරමිනි. මේ නිසා බොහෝ දක්ෂ නමුත් වංශවතුන් නොවූ නිලධාරීන්ගේ පදවි ඉහළට ඔසවා තැබිණි. මෙය බොහෝවිට විභාග ක්‍රමය ඔස්සේ සිදු විය.&lt;ref name=&quot;Cotterell and Cotterell, 144&quot;&gt;කොටෙ‍රල් සහ කොටෙරල්, 144&lt;/ref&gt; ඇයගේ ප්‍රසාදය ලත් බොහෝ දෙනා උතුරු චීන තැන්නෙන් සම්භවය වූවන් ය.&lt;ref&gt;ෆෙයාබෑන්ක්, 81&lt;/ref&gt; තමන්ට පක්ෂපාතී නොවූ වංශවතුන්ගේ බලය කප්පාදු කිරීමේ ක්‍රියාවලියේ දී, වූ සේටියෑන් විසින් තමන්ට පක්ෂපාතී ප්‍රතිශෝධිත චීන රදළ පන්තියක් බිහි කළා ය. ඇගේ මෙවැනි ප්‍රධාන සමාජ විප්ලවයන් නූතන ඉතිහාසඥයන්ගේ පවා පැසසුමට ලක්වී ඇත.

[[File:Maitreya-Tang Dynasty-side.JPG|thumb|left|වූ සේටියෑන් රාජ්‍ය සමයට අයත් [[මෛත්‍රෙය]] බෝධිසත්ත්ව ප්‍රතිමාවක්]]

වූ සේටියෑන් සිය බලය වර්ධනය කරගැනීමේ දී බෞද්ධ, දාඕයිස්ත, සහ කොන්ෆියුසියානු පිළිවෙත් අනුගමනය කළා ය. ඇතැම්විට මෙය [[ස්වර්ග වරම|දෙව්ලොව වරම]] හා අනුරූප යැයි සිතිය හැක. එසේම මායාකර්ම සහ හූනියම් වැනි ක්‍රමවේද ද අනුගමනය කළ අවස්ථා දක්නට ලැබේ. වූ අධිරැජිනිය ආගමික සහ රාජකීය කටයුතු සංකේතාත්මකව මෙහෙයවන්නට පටන්ගත්තේ ඇය ''හුවාංඩි'' ධරයට පත්වීමට බොහෝ කලකට පෙර සිටයි. ඉන් එක් අවස්ථාවක් ලෙස 666දී ටායි කන්දේ පූජාව දැක්විය හැක. එහි දී ගඔෂොං අධිරාජයා [[ටායි කන්ද|ටායි කන්දේ]] දී දෙව්ලොව සහ පෘථිවියේ දෙවිවරුන්ට පූජාවන් සිදුකළ අවස්ථාවේ, වූ අධිරාජිනිය ඔහුගෙන් පසු පූජා කටයුතු සිදුකළා ය. මෙය පෙර නොපැවති සිදුවීමකි. ඇගෙන් පසුව ගඔෂොං අධිරාජයාගේ සොයුරා වන යුඒ හි කුමාර [[ලි චෙන් (ටෑං රාජවංශය)|ලි චෙන්]]ගේ මැණියන් වූ යැන් වන්දඹු කුමරිය පූජාවන් පැවැත්වූවා ය.&lt;ref name=ZZTJ201 /&gt; ටයිෂාන් මුදුන වෙත වූ සේටියෑන්ගේ කාන්තාවන්ගේ පෙරහැර පැහැදිළිවම වූ සහ චීන අධිරාජ්‍යයේ පූජනීය සම්ප්‍රදායික චාරිත්‍ර සම්බන්ධ කළ බැව් පෙනේ.&lt;ref name=&quot;Paludan, 99&quot; /&gt;

වූ සේටියෑන්ගේ බොහෝ ක්‍රියාමාර්ග ජනප්‍රිය ඒවා විය. මේ නිසා ඇයට ඇගේ පාලනයට ජනතා සහාය ලබාගැනීම පහසු විය. වූ සේටියෑන් සිහසුනට පත්වූයේ චීනයේ ජනතාව සාමාන්‍යයෙන් තෘප්තිමත්ව සිටි, පරිපාලනය හොඳින් පැවති, සහ සශ්‍රීකවත් වෙමින් පැවති ආර්ථිකයක් සහිත යුගයකයි.&lt;ref name=&quot;Paludan, 96&quot; /&gt; ජනතාව කෙරෙහි සැලකිලිමත්ව කටයුතු කළ වූ සේටියෑන්ගේ පාලන සමය ද එවැනි යුගයකි. ඇය විශ්වාස කළේ නිදහස්, යැපුම් ගොවීන් ඔවුන්ගේම වගාබිම්වල වගාකරනු දැකීමටයි. මේ නිසා ඇය සමාන-භූමි ක්‍රමයක් අනුගමනය කරමින්, යාවත්කාලීන කළ සංඛ්‍යාලේඛන අනුසාරයෙන් සාධාරණ ලෙස ජනයාට ඉඩම් බෙදා දුන්නා ය.&lt;ref name=&quot;Fairbank, 82&quot; /&gt; ඇගේ සාර්ථකත්වයන් බොහෝමයක් ඇගේ විවිධ රාජාඥාවන් (මේ අතර ඇගේ &quot;අනුග්‍රහයේ රාජාඥා&quot; ලෙස හඳුන්වන ආඥා ද වේ) නිසා ලත් ජයග්‍රහණ වේ. මේ නිසා විවිධ සහනාධාර මගින් පහළ පන්තිවල ජනයාගේ අවශ්‍යතා ඉටුකරලීමට හැකි විය. සිවිල් සේවාව පුළුල් කිරීම හේතුවෙන් පෙර වරප්‍රසාද අහිමිව තිබූ සාමාන්‍ය වැසියනට පවා රාජ්‍ය සේවයට ඇතුළු වී ගෞරවාන්විත පදවි ලබාගැනීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;Paludan, 100&quot; /&gt;

සිය පදවියේ බලය වැඩි කරගැනීමට වූ සේටියෑන් සිය යුධ ඥානය ද උපයෝගී කරගත්තා ය. ස්වයං උපකාරක සෙබල-ගොවි ජනපදවල ඇය ක්‍රියාත්මක කළ ප්‍රතිපත්ති හේතුවෙන් ඇගේ රජයේ හමුදා අවම වියදමකින් නඩත්තු කළ හැකි විය.&lt;ref name=&quot;Fairbank, 82&quot; /&gt; මීට අමතරව සිය අධිරාජ්‍යය මධ්‍ය ආසියාව දක්වා ව්‍යාප්ත කරලීමට ඇය යුද්ධෝපාය ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කළා ය. නමුත් [[ටිබෙටය]] සහ වයඹදිග පෙදෙස්වලින් අධිරාජ්‍යය ව්‍යාප්ත කිරීමට ගත් උත්සාහයන් එතරම් සාර්ථක වූයේ නැත. [[ගොගුර්යෝ-ටෑං යුද්ධය|ගොගුර්යෝ රාජ්‍යයට]] එරෙහි සටනේ දී කොරියාවේ සිල්ලා රාජධානිය සමග ඇය මිත්‍ර වූයේ ගොගුර්යෝවේ භූමිය සිල්ලාවට ලබාදෙන බව පවසමිනි. ගොගුර්යෝව පරාජය කොට [[සිල්ලා-ටෑං යුද්ධය|එය අත්පත් කරගැනීමෙන්]] පසුව, චීන හමුදා [[සිල්ලා]] රාජ්‍යය ආක්‍රමණය කිරීමට උත්සාහ දැරූහ. චීන පාලකයන්ගේ රැවටීම කෙරෙහි කෝප වූ සිල්ලා රාජ්‍යය, ගොගුර්යෝව සහ බෙක්ජේ රාජ්‍ය සමග මිත්‍ර වී සිය පැරණි සතුරාව අර්ධද්වීපයෙන් පලවා හැරීමට සමත් විය. හොං පවසන්නේ සිල්ලාවට සාර්ථක විය හැකිවූයේ වූ අධිරැජිනිය ටිබෙටය වෙත සිය අවධානය යොමු කිරීමත්, කොරියානු අර්ධද්වීපයේ සිටි ඇගේ හමුදාවලට සැපයුම් හිග වීමත් නිසා බවයි.{{sfn|හොං|2007|244-45}} ටිබෙට්වරුන්ට සහ තුර්කිවරුන්ට එරෙහිව ජයග්‍රහණයන් රැසක් ලබාගත් නමුත්,&lt;ref&gt;පැලුඩන්, 96–97&lt;/ref&gt; 694දී, ටිබෙට්-බටහිර තුර්කි සන්ධානය හේතුවෙන් වූගේ හමුදා තීරණාත්මක පරාජයක් ලැබී ය. 668දී අහිමි වූ [[ආන්ෂිහි බලකොටු සතර]] යළි සියතට ගන්නට එම සන්ධානය සමත් විය.&lt;ref&gt;බෙක්විත්, 130–131&lt;/ref&gt;

මේ අතර, [[පර්සියාවේ මුස්ලිම් ආක්‍රමණය|අරාබි]]වරුන් විසින් [[සැසනියානු අධිරාජ්‍යය]] පරාජය කිරීමත් සමග, 651දී, පළමු අරාබි තානාපතිවරයා චීනය වෙත පැමිණියේ ය.&lt;ref name=&quot;Paludan, 96&quot; /&gt;

== සාහිත්‍යය ==
=== උතුරු දොරටු විද්වතුන් ===
ගඔෂොං අධිරාජයාගේ අවසන් සමයේ වූ අධිරැජිනිය තමන් වෙනුවෙන් ගන්ථ රචනා කිරීමට යුවාන් වැන්ක්විං (元萬頃), [[ලියු යිචි]], [[ෆැන් ලූබිං]], මියාඕ චුකේ (苗楚客), චෞ සිමාඕ (周思茂), සහ හැන් චුබින් (韓楚賓) යන සාහිත්‍යමය දක්ෂතාවන්ගෙන් යුත් මධ්‍යම පාන්තික නිලධාරීන් යොදවා ගත්තා ය. මෙහි දී රචිත කෘති අතර, ''විශිෂ්ට කාන්තාවන්ගේ චරිතාපදාන'' (列女傳), ''රාජකීය විෂයයන් සඳහා මාර්ගසූචක'' (臣軌), සහ ''නිල කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයනට නව ඉගැන්වීම්'' (百僚新誡) යන ග්‍රන්ථ වැදගත් වේ. සමූහයන් වශයෙන් ගත් කළ මෙම ලේඛක මණ්ඩලය &quot;උතුරු දොරටු විද්වතුන්&quot; (北門學士) ලෙස ප්‍රකට විය. එයට හේතුව ඔවුන් සේවය කළේ රාජකීය පරිපාලන ගොඩනැගිලිවලට උතුරින් පිහිටි මාලිගය තුළ වීමයි. අමාත්‍යවරුන්ගේ බලය වෙනතකට හැරවීමට වූ අධිරැජිනිය ඔවුන්ගෙන් උපදෙස් ලබාගත්තා ය.&lt;ref name=&quot;ZZTJ202&quot; /&gt;

=== &quot;යෝජනා දොළස&quot; ===
675 නව වර්ෂය අවට, වූ අධිරාජිනිය යෝජනා දොළහක් ඉදිරිපත් කළා ය. ඉන් එකක් නම් [[ලාඕසි]] (ඔහුගේ පවුල් නාමය ලි වන අතර, තාං රාජකීය පෙළපත සිය මුතුන්මිත්තන් ලෙස ඔවුන්ව සලකා ඇත) ගේ කෘතියක් වන [[ටාඕ ටේ චිං]] කෘතිය රාජකීය සිරසවි සිසුන්ට නිර්දිෂ්ට ග්‍රන්ථයක් බවට පත්කළ යුතු බවයි. තවත් යෝජනාවක් වූයේ පියා ජීවත්ව නොසිටින අවස්ථාවල පමණක් නොව සෙසු අවස්ථාවල දීත්, මවකගේ මරණය වෙනුවෙන් වර්ෂ තුනක ශෝක කාලයක් ප්‍රකාශ කළ යුතු බවයි. ඇගේ යෝජනා අගය කළ ගඔෂොං අධිරාජයා ඒවා ක්‍රියාත්මක කළේ ය.&lt;ref name=&quot;ZZTJ202&quot; /&gt;

=== විකරණය කළ චීන අක්ෂර ===
[[File:则天文字之照一.SVG|thumb|right|50px|&quot;චාඕ&quot; යන විකරණය කළ අක්ෂරයේ පළමු ප්‍රභේදය]]
[[File:则天文字之照二.SVG|thumb|right|50px|&quot;චාඕ&quot; යන විකරණය කළ අක්ෂරයේ දෙවන ප්‍රභේදය]]
[[File:升仙太子碑拓片局部.jpg|thumb|right|200px|[[චෞහි ලිං රජ|චෞහි ලිං රජුගේ]] [[කිරුළහිමි කුමරු]]න් වූ, ජි ජින් (姬晉) වෙනුවෙන් කැපකළ වූ සේටියෑන් යුගයට අයත් ශිලා ස්තම්භයක පාඨයක්; ජනප්‍රවාද අනුව ජි ජින් දෙව්ලොව දෙවියකු වූ බැව් පැවසේ. වූ සේටියෑන් සමයේ විශ්වවේදය අනුව ඇගේ පෙම්වතා වූ [[චෑං චැංසොං]] ජි ජින්ගේ පුනරුත්පත්තියක් ලෙස සැලකිණි. මෙම ශිලාස්තම්භයේ භාවිතා වී ඇති පෙළ ඇය විසින් හඳුන්වා දුන් [[වූ අධිරාජිනියගේ චීන අක්ෂර|විකරණය කළ චීන අක්ෂර]] භාවිතයෙන් ලියා ඇත.]]

690දී, වූ වැන්දඹු අධිරාජිනියගේ ඥාති පුත්‍රයා වූ [[සොං ක්වින්කේ]] විසින් වූ අධිරාජිනියගේ විශිෂ්ටත්වය නිරූපණය කිරීමේ අරමුණින් යුතුව [[වූ අධිරාජිනියගේ චීන අක්ෂර|විකරණය කළ චීන අක්ෂර]] ගණනාවක් හඳුන්වා දෙන ලදී. ඒවා භාවිත කළ ඇය, එක් විකරණය කළ චීන අක්ෂරයක් වූ චාඕ (曌) යන්න ඇගේ නිල නාමය (එනම් මෙම නම භාවිතා කිරීම ජනයාට තහනම් විය) ලෙස යොදාගත්තා ය. 曌 යන්න සෑදුණේ වෙනත් අක්ෂර දෙකක් සංයුක්ත කිරීමෙනි. එනම්: &quot;ආලෝකය&quot; හෝ &quot;නිර්මලභාවය&quot; යන අරුතැති මිං (明) අක්ෂරය මුදුනටත්, &quot;අහස&quot; යන අරුතැති කොං (空) අක්ෂරය පහළටත් යෙදීමෙනි. මින් ගම්‍ය වන්නේ ඇය අහසේ දිදුලන ආලෝකය බඳුය යන්නයි. (曌 අක්ෂරය සම්භවය වූ &quot;දිදුලන&quot; යන අරුතැති චාඕ (照) යන්න ඇතැම්විට ඇගේ සැබෑ නාමය ද වන්නට ඇත. නමුත් මේ පිළිබඳ පැහැදිළි සාක්ෂි හමු නොවේ.)&lt;ref name=name&gt;689 දෙසැම්බර් මස, ඇගේ නෑනණ්ඩියගේ පුත්‍රයා වන [[සොං ක්වින්කේ]] නව අක්ෂර ගණනාවක් නිර්මාණය කළ අතර, ඉන් 曌 යන්න ඇය ඇගේ දෙන ලද නාමය ලෙස තෝරාගන්නා ලදී. ඒ අනුව ඊළඟ වර්ෂයේ ඇය සිහසුනට පත්වීමත් සමග එම නාමය භාවිතා කිරීම ජනතාවට තහනම් විය. ඇතැම් මූලාශ්‍ර සඳහන් කරන්නේ එම අක්ෂරය සැබැවින්ම ලියන ලද්දේ 瞾 ලෙස බවයි. සමහර මූලාශ්‍ර (උදා. සිචි ටොංජියෑන්හි ''[[බෝ යැං]] සංස්කරණය'', වෙළුම්. 47–49) පවසන්නේ ඇගේ සැබෑ දෙන ලද නාමය චාඕ යන්න බවත්, 689දී ඇය විසින් එහි අක්ෂර පමණක් වෙනස් කළ බවත් ය. නමුත් මෙය ''ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'' සහ ''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය'' යන මූලාශ්‍ර දෙකෙන් එකකවත් සඳහන් නොවේ. ඒවායේ ඇගේ සැබෑ නාමය ද දක්වා නැත. ඇගේ මුණුපුරා වූ [[ලි චොංරුන්|ලි චොංචාඕ]] ඇතැම්විට ඇය අධිරාජයා බවට පත්වීමෙන් පසු සිය නාමය ලි චොංරුන් ලෙස වෙනස් කරගෙන ඇ‍ත්තේ ඇය විසින් පැනවූ නාම තහනම නිසා විය හැක. නමුත් ලි චොංචාඕගේ නාමයේ වූ &quot;චාඕ&quot; අක්ෂරය 照 යන්නයි. බලන්න ''ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 86 [http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan10.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103738/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan10.htm |date=2007-10-11 }} සහ ''ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 81.[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219204850/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm |date=2008-02-19 }}&lt;/ref&gt; පසුව, එම වර්ෂයේම, පහළ පෙළේ නිලධාරියකු වන [[ෆු යෞයි]] විසින් ආරම්භ කළ පෙත්සමක් මගින් ඇයට සිහසුන හිමි කරගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටි අවස්ථාවේ, රුයිෂොං අධිරාජයා විසින් වූ නාමය ද භාවිතා කරන ලදී. 690 අගෝස්තු 18 දින,&lt;ref name=ReignStartDate&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&amp;dyna=%AD%F0&amp;king=%AAZ%A6Z&amp;reign=%B8%FC%AA%EC&amp;yy=1&amp;ycanzi=&amp;mm=9&amp;dd=9&amp;dcanzi= |access-date=2017-11-01 |archive-date=2021-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427193433/https://www.sinica.edu.tw/ftms-bin/kiwi1/luso.sh?lstype=2&amp;dyna=%AD%F0&amp;king=%AAZ%A6Z&amp;reign=%B8%FC%AA%EC&amp;yy=1&amp;ycanzi=&amp;mm=9&amp;dd=9&amp;dcanzi= }}&lt;/ref&gt; ඇය එම ඉල්ලීම පිළිගත්තා ය. රාජ්‍යයේ නම චෞ ලෙස වෙනස් කළ ඇය, [[චෞ රාජවංශය|චෞ රාජවංශයේ]] පෙළපත ප්‍රකාශ කරමින් රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය (ෂෙංෂෙන් රජකරන අධිරාජිනිය (聖神皇帝) යන පදවිය සමග, සාහිත්‍යමය &quot;දිව්‍යමය සහ පූජනීය අධිරාජයා හෝ රජකරන අධිරාජිනිය&quot;) ලෙස සිහසුනට පත්වූවා ය. රුයිෂොං අධිරාජයාව ධුරයෙන් ඉවත් කෙරුණු අතර, ඔහුව කිරුළහිමි කුමරු තනතුරට පත්කොට ''හුවාංසි'' (皇嗣) යන පදවි නාමය ලබා දෙන ලදී.&lt;ref name=ZZTJ204 /&gt; මෙලෙසින් තාං රාජවංශයේ අතුරුබිඳුම් යුගයක දී, ඇය රජකරන අධිරාජිනිය ලෙස චීනය පාලනය කළ ප්‍රථම (සහ එකම) කාන්තාව බවට පත්වූවා ය.&lt;ref&gt;ටයිෂොං අධිරාජයාගේ සමයේ, [[චෙන් ෂුවෝචෙන්]] (陳碩眞) නැමැති ගොවි නායිකාවක තමන්ව &quot;අධිරාජයා&quot; ලෙස ප්‍රකාශ කොටගෙන වෙන්ජියා අධිරාජයා (文佳皇帝) යන නාමය ඉසිලූවා ය. චෙන්ව කෙටිකාලයකින්ම පරාජය කොට මරාදැමිණි. සාමාන්‍යයෙන් ඇය සැබෑ &quot;අධිරාජයකු&quot; ලෙස නොසැලකේ. බලන්න ''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷199|වෙළු. 199]]. එයට ප්‍රථම [[උතුරු වෙයි රාජවංශය|උතුරු වෙයි රාජවංශයේ]], [[හු වැන්දඹු අධිරාජිනිය (උතුරු වෙයි)|හු වැන්දඹු අධිරාජිනිය]] සිය පුත්‍රයා වූ [[උතුරු වෙයිහි ෂියාඕමිං අධිරාජයා|ෂියාඕමිං අධිරාජයා]]ගේ මරණින් පසු, ව්‍යාජ ලෙස [[උතුරු වෙයිහි ෂියාඕමිං අධිරාජයාගේ දියණිය|ෂියාඕමිං අධිරාජයාගේ දියණිය]] පුත්‍රයකු යැයි සලකා නව අධිරාජයා ලෙස නම්කළා ය. නමුත් එම දරුවා සැබැවින්ම දැරියක බව හෙළිවීමත් සමග, ෂියාඕමිංගේ මස්සිනා වූ යුවාන් බාඕහුයි (元寶暉) ගේ බාල පුත් [[යුවාන් චාඕ]] අධිරාජයා ලෙස නම්කරන ලදී. බලන්න ''සිචි ටොංජියෑන්'', [[:zh:s:資治通鑑/卷152|වෙළු. 152]]. මේ නිසා සාමාන්‍යයෙන් ෂියාඕමිං අධිරාජයාගේ දියණිය ද සැබෑ අධිරාජයකු ලෙස නොසැලකේ.&lt;/ref&gt;

=== කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය ===
ඇගේම සාහිත්‍ය කෘතීන්වලට අමතරව, වූ සේටියෑන්ගේ රාජසභාව නිර්මාණශීලී සාහිත්‍ය මධ්‍යස්ථානයක් බඳු විය. වූගේ කාව්‍ය හතළිස් හයක් ''[[ක්වාන් ටැංෂි]]'' &quot;රැස් කළ තාං කාව්‍ය&quot; කෘතිය තුළත්, ඇගේ නාමය යටතේ වන රචනා හැට එකක් ''ක්වාන් ටැංවෙන්'' &quot;රැස් කළ තාං රචනා&quot; කෘතිය තුළත් ඇතුළත් කොට ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Women writers of traditional China: an anthology of poetry and criticism|authors=[[කාං-ඉ සුන් චෑං]], [[හෝන් සෝසි]], චාල්ස් යිම්-ට්සේ ක්වොං|year=1999|publisher=ස්ටැන්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|page=31}}&lt;/ref&gt; මෙම ලේඛන අතුරින් බොහෝමයක් දේශපාලන අරමුණින් ලියා ඇති මුත්, සිය මියගිය මෑණියන් යළි දැකගැනීමට නොහැකි වීම පිළිබඳ ශෝකයෙන් යුතුව ලියැවුණු කවියක් ද හමුවේ.

වූ ‍සේටියෑන්ගේ රාජ්‍ය සමයේ රාජ මාලිගයේ නිර්මාණය වූ බොහෝ කෘතීන්වලට ඇය සිය අනුග්‍රහය දැක්වූවා ය. මීට උදාහරණක් ලෙස ඇගේ මාලිගයේ කාව්‍ය සංග්‍රහය වූ ''[[චුයිං ජි]]'' &quot;අගනා ආශ්චර්යයන්ගේ එකතුව&quot; දැක්විය හැක. මෙහි [[කුයි රොං]], [[ලි ජියාඕ (ටෑං රාජවංශය)|ලි ජියාඕ]], [[චෑං යුඒ (ටෑං රාජවංශය)|චෑං යුඒ]], සහ සෙස්සන් විසින් රචනා කරන ලද කාව්‍යයන් ඇතුළත් වේ. මේවා ඔවුන් මාලිගයේ දැරූ නිලය අනුව පෙළගස්වා ඇත.&lt;ref&gt;යු, 56&lt;/ref&gt; වූ සේටියෑන් (සහ ඇගේ රාජ සභාව පැවති) රාජ්‍ය සමයේ සිදුවූ සාහිත්‍යමය ප්‍රගමනයන් ලෙස [[සොං චිවෙන්]] සහ [[ෂෙන් ක්වාන්කි]] විසින් සිදුකළ විධිමත් පද්‍යවල (''ජින්ටිෂි'') &quot;නව ආරේ&quot; අවසන් ශෛලීය සංවර්ධනය සැලකෙයි.

වූ සේටියෑන් විසින් ''සුප්‍රකට කාන්තාවන්ගේ චරිතාපදාන එකතුව'' නිර්මාණය කරලීමට විද්වතුන්ට අනුග්‍රහය ද දක්වන ලදී.&lt;ref name=&quot;Paludan, 99&quot; /&gt; අද අප [[ටෑං කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය|තාං කාව්‍ය ශාස්ත්‍රයේ]] ලක්ෂණයන් යැයි සලකන දෙය සංවර්ධනයට මුල්වූයේ යැයි පැවසෙන්නේ වූගේ අමාත්‍යවරයකු වූ [[චෙන් සි'ඈන්ග්]] ය.&lt;ref&gt;වොට්සන්, 115&lt;/ref&gt;

===සාහිත්‍යමය ව්‍යංගයන්===
වූ සේටියෑන්ගේ දිවියේ සිදුවීම් සලකා බැලීමේ දී, ඇයව බොහෝදෙනා නොයෙකුත් අයුරින් විස්තර කොට ඇත. සිය සීමාවන් නුසුදුසු ලෙස ඉක්මවා ගිය තැනැත්තියක, අනුකම්පාවක් පිළිබඳ වහසි බස් දොඩමින් යම් ආකාරයක දේශපාලන දූෂණයක නිරතවූ තැනැත්තියක, කෲර තැනැත්තියක යනාදී වශයෙන් ඇයව හඳුන්වා තිබේ. සියවස් ගණනාවක් පුරා, වූ අධිරැජිනියව සිහිපත් කෙරුණේ කාන්තාවක අධිපතිනියකව සිටින ස්ථානයක සිදුවිය හැකි වැරදි සඳහා උදාහරණයක් ලෙස ය.

ඇය කෙරෙහි එල්ල වූ එවැනි ලිංගවාදී ප්‍රතිරෝධය සිහිපත් කෙරුණු අවස්ථාවක් ලෙස 1960 දශකයේ පසුකාලයේ [[මාඕ සේතුං|මාඕ සේදොං]]ගේ බිරිඳ වූ [[ජියෑං ක්විං]] විසින් සිය රෝගී සැමියා වෙනුවෙන් අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස කටයුතු කරන බව හඟවන ප්‍රචාරක වැඩසටහනක දී වූ අධිරැජිනියව සිහි ගැන්වීම දැක්විය හැක.

බ්‍රිතාන්‍ය කතුවරයකු වන [[ජොනතන් ක්ලෙමන්ට්ස්]] සිය ''වූ'' නැමැති චරිතාපදානය තුළ සඳහන් කරන්නේ මෙලෙස ඓතිහාසික චරිතයක් පිළිබඳ අයෝග්‍ය අයුරින් සඳහන් කිරීම භින්නෝන්මාදීය හෝ හිස්ටීරිය රෝග ලක්ෂණයක් බවයි. බොහෝ ප්‍රකාශිත වස දීම් සහ වෙනත් සිදුවීම් (උදාහරණයක් ලෙස ඇගේ බිළිඳු දියණියගේ මරණයට වැනි) සඳහා සහේතුක විස්තර කිරීම් ඇතිමුත් ඇගේ පසුකාලීන ප්‍රතිවාදීන් විසින් ඒවා විකෘති කොට දක්වා ඇති බවයි, ඔහුගේ අදහස වන්නේ.

== ඇගයීම ==
=== උද්ධෘත ===
වූ සේටියෑන් අධිරැජිනිය පිළිබඳ ඇති සම්ප්‍රදායික චීන ඓතිහාසික අදහස මිශ්‍ර එකකි. එහි දී රාජ්‍ය පාලනයට ඇය දැක්වූ දක්ෂතාව අගය කොට ඇති අතර, රාජ්‍ය බලය ලබා ගැනීමට ඇය අනුගමනය කළ ක්‍රියාමාර්ග විවේචනයට ලක්කොට ඇත. ලි ජිංයේගේ කැරැල්ලට පක්ෂව අදහස් දක්වන [[ලුවෝ බින්වං]] පවා ඉහත අයුරින් ඇය පිළිබඳ සඳහන් කොට තිබේ. ඇය පිළිබඳ දර්ශීය විවරණයක් ''[[ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය|තාංහි පැරණි ග්‍රන්ථයේ]]'' ප්‍රධාන සංස්කාරක [[පසුකාලීන ජින් (පංච රාජවංශ)|පසුකාලීන ජින් රාජවංශයේ]] ඉතිහාසඥ [[ලියු ෂු]] මෙසේ සඳහන් කරයි:&lt;ref&gt;''ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය'', වෙළු. 6.&lt;/ref&gt;

{{quote|වූ ආර්යාව තමන්වම අනුරාජයා ලෙස ප්‍රකාශ කළ වර්ෂයේ, මෙම අවාසනාවන්ත සිදුවීම පිළිබඳ වීරවරුන් ශෝක වන්නට වූ අතර, රාජවංශය බිඳවැටේ යැයි ඔවුහු බියවූහ. තමන්ට මියගිය අධිරාජයාට [එනම්, ගඔෂොං අධිරාජයා] ගෞරව දැක්වීමටත්, ඔහුගේ පුතුන් ආරක්ෂා කරගැනීමටත් නොහැකි වේදැයි ඔවුහු සිතන්නට වූහ. ඉන් මඳ කලකට පසු, චෝදනා රැසක් නැගෙන්නට විය. බොහෝ අහිංසක ජනයාට අසත්‍ය චෝදනා එල්ල වූ අතර, සිය මරණ දඬවම ලැබෙන තෙක් ඔවුහු ගෙල තබාගෙන උන්හ. දෙව්ලොව සහ පෘථිවිය සුවිසල් සිර මැදිරියක් වැනි විය. ඉන් එක් අයකු මිදුණ ද ඔහු යන්නේ කොතැනට ද? එය ශෝචනීය ය. අතීතයේ, නාසය වසා ගැනීමේ උපක්‍රමය&lt;ref&gt;මෙය ''[[හන් ෆෙයිෂි (ග්‍රන්ථය)|හන් ෆෙයිෂි]]'' ග්‍රන්ථයේ එන සම්බන්ධ කථාවකි. එම කථාව අනුව, [[ක්වි (රාජ්‍යය)|ක්වි]] රාජ්‍යයේ රජු [[චුහි හුවායි රජ|චුහි හුවායි රජු]]ට උපබිසවක ලෙස රූමත් යුවතියක ත්‍යාග කළේ ය. හුවායි රජුගේ ඊර්ෂ්‍යාකාර භාර්යාව වූ චෙං ෂියු රැජින (鄭袖) ඇයට පැවසූයේ, &quot;රජු ඔබට බෙහෙවින් ප්‍රේම කරයි. නමුත් ඔහු ඔබගේ නාසයට අකමැති ය. ඔබ ඔහුව දකින විට ඔබේ නාසය ආවරණය කරගන්නේ නම්, ඔහු නිරතුරුවම ඔබට ප්‍රේම කරනු සහතිකයි.&quot; යනුවෙනි. ඇය චෙං රැජිනගේ යෝජනාව පිළිගත්තා ය. හුවායි රජු චෙං රැජිනගෙන් මෙසේ විමසී ය, &quot;ඇය මාව දකින විට නාසය ආවරණය කරගන්නේ ඇයි?&quot; එවිට රැජින පිළිතුරු දුන්නේ, &quot;ඇය නිතරම පැවසූයේ ඔබ වහන්සේ කෙරෙන් දුර්ගන්ධයක් හමන බවයි.&quot; කෝපයට පත් හුවායි රජු, &quot;ඇගේ නාසය කපා දමන්න!&quot; යැයි අණකළේ ය.&lt;/ref&gt; එහි ඇති කුරිරුභාවය නිසා ප්‍රකට විය. මිනිස් සූකරයාගේ&lt;ref&gt;මෙය [[හන්හි ගඕ අධිරාජයා]]ගේ අගබිසව වූ [[ලූ චි අධිරාජිනිය]] විසින් ගඕ අධිරජු‍ගේ මරණින් පසු අධිරජුගේ ප්‍රියතම උපබිසව වූ [[ක්වි බිසව]]ට එරෙහිව ක්‍රියාත්මක කළ වධහිංසා ක්‍රමයකි. ලූ අධිරාජිනිය වැන්දඹු අධිරාජිනිය බවට පත්වූ පසු, උපබිසවගේ ගාත්‍රා කපා දමා, ඇයව අන්ධ කොට, බිහිරි කොට, මිනිස් සූකරයකු (人彘) ලෙස හැඳින්වූවා ය.&lt;/ref&gt; සිදුවීම ද මුළු රාජ්‍යයම ශෝකයේ ගිල්වී ය. අධිරාජිනිය බවට පත් වීම සඳහා වූ අධිරැජිනිය තමන්ගේම බිළිඳු දියණියගේ ගෙල සිරකර මරාදැමී ය. තමන්ගේම ලේ මස් මෙලෙස විනාශ කිරීමට පෙළඹීමෙන් ඇගේ කුරිරුභාවය සහ දුෂ්ට බව පෙනේ. කුරිරු පුද්ගලයින් සහ ඊර්ෂ්‍යාකාර ස්ත්‍රීන්ට මෙය නුහුරු දෙයක් නොවේ. කෙසේනමුත්, ඇය ධාර්මික පුද්ගලයින්ගේ වචනවලට ඇහුම්කන් දුන් අතර, අවංක පුද්ගලයින්ට ගරුකළා ය. ඇය හඬලන කිකිළියක මෙන් වුව ද, ක්‍රමිකව ඇය සිය පුත්‍රයාට යහපාලනය භාරකළා ය. ක්ෂණිකව වෙයි යුවාන්චොංගේ චෝදනා නිෂ්ප්‍රභ කළ ඇය, ඩි රෙන්ජියේව කාරුණික වදනින් සැනසුවා ය. කාලයාගේ කැමැත්තට ගරුකළ ඇය සි ප්‍රියතමයන් මර්දනය කොට තබාගත්තා ය. අවංක වදන්වලට ඇහුම්කන් දුන් ඇය රහස් පොලිස් නිලධාරීන්ගේ භීෂණය නිමා කළා ය. මෙය යහපත් ය; ඉතා යහපත් ය.}}

වූ සේටියෑන් පිළිබඳව වන නූතන පිළිගැනීමේ ද විවිධත්වයක් ඇති බව පහත චීන-නොවන කතුවරුන්ගේ ප්‍රකාශ තුළින් පෙනේ:

{{quote|&quot;'''වූ සේටියෑන්''' (690–705) යනු සුවිශේෂී කාන්තාවකි. ආකර්ෂණීය, සහජ දක්ෂතාව්නගෙන් හෙබි, දේශපාලනිකව විචක්ෂණශීලී ඇය පිරිමින් පිළිබඳ විශිෂ්ට නිගමනයකට එළඹීමේ හැකියාවෙන් යුතු වූවා ය. තනි අධිෂ්ඨානයෙන් නැගී සිටි ඇය ස්වෝත්සාහයෙන් කොන්ෆියුසියානු ස්ථාපනයේ බාධාවන් මැඬපැවැත්වූවා ය. සිය පවුල උපකාර කර නොගනිමින් මාලිග කාන්තාවන් අතර අනන්‍ය ස්ථානයක් හිමි කරගැනීමට ඇය සමත්වූවා ය.
&quot;ඇගේ බලයට පත්වීම රුධිර වැගිරීම් මතින් සිදුවූවකි....&quot; [[ඈන් පැලුඩන්]]&lt;ref&gt;පැලුඩන්, 98&lt;/ref&gt;}}

{{quote|&quot;සම්ප්‍රදායික චීන ඉතිහාසඥයන්, ''ෂිහ්'' පන්තියේ සියලු සාමාජිකයින් බියට පත් කරමින්, ටෑංහි අඛණ්ඩ සාර්ථකත්වය මහා පරිමාණයෙන් ව්‍යාප්ත වන්නට වූයේ සිහසුන පැහැරගත් හිටපු-උපබිසවක නිසායි....ඇය ඇගේ සතුරන්ට රුදුරු වුව ද, ඇගේ රාජ්‍ය සමය චීනයට යහපත් එකක් විය. රජය දැඩි විය. කැරැලි ඇති නොවී ය. හමුදාව සහ පරිපාලනය අවභාවිත කිරීම් දක්නට නොවිණි. කොරියාව ඈඳා ගැනිණි. මෙය මින් පෙර චීනවරුන් නොලද ජයග්‍රහණයකි...&quot; යොං යැප් කොටෙරල් සහ ආතර් කොටෙරල්.&lt;ref name=&quot;Cotterell and Cotterell, 144&quot; /&gt;}}

{{quote|&quot;චීනයේ එකම රාජ්‍ය පාලිකාව වූ වූ අධිරාජිනිය සුවිශේෂී හැකියාවන්ගෙන් යුත් දක්ෂ දේශපාලනඥවරියකි. නමුත් බලය රැකගැනීමට ඇය අනුගමනය කළ රෞද්‍ර සහ අයථා ක්‍රම පිරිමි වංශවතුන්ගේ අප්‍රසාදයට හේතු විය. එහි දී කාර්ය මණ්ඩල සේවක සංඛ්‍යාව වැඩි වූ අතර, විවිධ ආකාරවල දූෂණයන් පැතිර ගියේ ය...&quot; ජෝන් කිං ෆෙයාබෑන්ක්&lt;ref name=&quot;Fairbank, 82&quot; /&gt;}}

=== කොන්ෆියුසියානු දෘෂ්ටිකෝණය ===
වූ සේටියෑන් අධිරැජිනියගේ රාජ්‍ය සමය [[කොන්ෆියුසියානු]] ඉතිහාසඥයින් විසින් දැඩිව විවේචනය කොට ඇත. නමුත් 1950 දශකයෙන් පසු ඇය කෙරෙහි යොමුවූයේ වෙනස්ම දෘෂ්ටි කෝණයකි.

තාං රාජවංශයේ මුල්කාලීන ස‍මයේ, සියලු අධිරාජවරුන්‍ ඇගෙන් ඍජුව පැවතෙන්නන් නිසා, වූ සේටියෑන් පිළිබඳ ධනාත්මකව ඇගයීම සිදු විය. අනතුරුව එළැඹි යුගවල දී, විශේෂයෙන්ම සිමා ගුවාංගේ ''[[සිචි ටොංජියෑන්]]'' ග්‍රන්ථය තුළ වූ සේටියෑන්ව දැඩිව විවේචනය කොට ඇත. දකුණු [[සොං රාජවංශය]] වන විට, [[නව-කොන්ෆියුසියානුවාදය]] චීනයේ දේශපාලනික දර්ශනය ලෙස දැඩිව මුල්බැසගත් අතර, එම චින්තනය අනුව වූ සේටියෑන් අගය කිරීම තීරණය විය.

== යුග නාමයන් ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | චෞ රාජවංශය (690–705): ''සම්මුතිය: පෞද්ගලික නාමය භාවිතා කිරීම''
|-
! [[විහාර නාමය]]න්
! [[චීන පවුල් නාමය|පවුල් නාමය]] සහ [[චීන නාමය|පළමු නාමය]]
! රාජ්‍ය සමය
! [[යුග නාමය]]න් සහ අනුරූප දිනයන්
|-
| නැත
| වූ චාඕ (武曌)
| 690–705
|
ටියෑන්ෂෞ (天授): 16 ඔක්තෝබර් 690 – 21 අප්‍රේල් 692 (මාස 18)&lt;br /&gt;
රූයි (如意): 22 අප්‍රේල් – 22 ඔක්තෝබර් 692 (මාස 6)&lt;br /&gt;
චෑංෂෞ (長壽): 23 ඔක්තෝබර් 692 – 8 ජූනි 694 (මාස 19 ½)&lt;br /&gt;
යැන්සායි (延載): 9 ජූනි 694 – 21 ජනවාරි 695 (මාස 7 ½)&lt;br /&gt;
චෙංෂෙං (證聖): 22 ජනවාරි – 21 ඔක්තෝබර් 695 (මාස 9)&lt;br /&gt;
ටියෑව්සේවන්සුයි (天冊萬歲): 22 ඔක්තෝබර් 695 – 19 ජනවාරි 696 (මාස 3)&lt;br /&gt;
වැංසුයිඩෙංෆෙං (萬歲登封): 20 ජනවාරි – 21 අප්‍රේල් 696 (මාස 3)&lt;br /&gt;
වැන්සුයිතොංටියෑන් (萬歲通天): 22 අප්‍රේල් 696 – 28 සැප්තැම්බර් 697 (මාස 17)&lt;br /&gt;
ෂෙන්ගොං (神功): 29 සැප්තැම්බර් – 19 දෙසැම්බර් 697 (මාස 2 ½)&lt;br /&gt;
ෂෙංලි (聖曆): 20 දෙසැම්බර් 697 – 26 මැයි 700 (මාස 29)&lt;br /&gt;
ජියූෂි (久視):  27 මැයි 700 – 14 පෙබරවාරි 701 (මාස 8 ½)&lt;br /&gt;
දාසු (大足): 15 පෙබරවාරි – 25 නොවැම්බර් 701 (මාස 9 ½)&lt;br /&gt;
චංආන් (長安): 26 නොවැම්බර් 701 – 29 ජනවාරි 705 (මාස 38)&lt;br /&gt;
ෂෙන්ලොං (神龍): 30 ජනවාරි – 3 මාර්තු 705 (ක්‍රි.ව. 705 මාර්තු 3වන දින චෞ රාජවංශය අහෝසි කරන ලදී. එදිනම [[ටෑං රාජවංශය|තාං රාජවංශය]] ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කෙරිණි. නමුත් ෂෙන්ලොං යුග නාමය ක්‍රි.ව. 7-7 වන තෙක්ම චොංසොං අධිරාජයා විසින් භාවිතා කරන ලදී)
|}

== ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ අමාත්‍යවරුන් ==
{{Main article|වූ සේටියෑන්ගේ අමාත්‍යවරුන් ලැයිස්තුව}}
වූ සේටියෑන් විසින් පිහිටුවන ලද චෞ රාජවංශයේ ඇයට අමාත්‍යවරුන් බොහෝදෙනකු විය. ඉන් බොහෝ දෙනකු ඔවුන්ගේම අයිතියෙන් නැගී සිටි අය වේ. (සම්පූර්ණ ලැයිස්තුවක් සඳහා [[වූ සේටියෑන්ගේ අමාත්‍යවරුන් ලැයිස්තුව]] බලන්න)

==පවුල==
{{For|වූ සේටියෑන්ගේ පවුලේ ලැයිස්තුවක්|වූ සේටියෑන්ගේ පවුල් ලැයිස්තුව}}

===පෙළපත===
{{ahnentafel top|width=100%}}
{{ahnentafel-compact5
 | style=font-size: 90%; line-height: 110%;
 | border=1
 | boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
 | boxstyle_1=background-color: #fcc;
 | boxstyle_2=background-color: #fb9;
 | boxstyle_3=background-color: #ffc;
 | boxstyle_4=background-color: #bfc;
 | boxstyle_5=background-color: #9fe;
 | 1= 1. '''වූ සේටියෑන්'''
 | 2= 2. [[වූ ෂිහුඕ|වූ ෂිහුඕ, යිංහි ඩිං ආදිපාද]]
 | 3= 3. යැං ආර්යාව
 | 4= 4. වූ හුවා
 | 5= 5. චාඕ ආර්යාව
 | 6= 6. යැං ඩා
 | 7=
 | 8= 8. වූ ජියෑන්
 | 9= 9. සොං ආර්යාව
 | 10=
 | 11=
 | 12= 12. යැං ෂාඕ
 | 13=
 | 14=
 | 15=
 | 16= 16. වූ ජුචැං
 | 17= 17. ලියු ආර්යාව
 | 18=
 | 19=
 | 20=
 | 21=
 | 22=
 | 23=
 | 24=
 | 25=
 | 26=
 | 27=
 | 28=
 | 29=
 | 30=
 | 31=
}}
{{ahnentafel bottom}}

==මේවාත් බලන්න==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[ෂියාඕ බිසව]]
* [[ටෑං චීනයේ රාජකීය බිසෝවරුන්]]
* [[ලි චොං (ටෑං රාජවංශය)|ලි චොං]]
* [[ලොංමෙන් ගුහා]]
* [[ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබ]]
* [[වු චෙංසි]]
* [[වු සැන්සි]]
* [[යැං චිරොවු]]
* [[චුයිං ජි]]
* [[තායිපිං කුමරිය]]
* [[ටෑං රාජවංශය]]
{{div col end}}

== සටහන් සහ ආශ්‍රේයයන් ==
{{Reflist|30em}}

=== ප්‍රභව ===
{{refbegin}}
* [[ක්‍රිස්ටෝෆර් අයි. බෙක්විත්|බෙක්විත්, ක්‍රිස්ටෝෆර් අයි.]] (2009): ''Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present''.  ප්‍රින්ස්ටන්: ප්‍රින්ස්ටන් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය. ISBN 978-0-691-13589-2.
* ''[[ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය]]'', වෙළුම. 6.[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225082011/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm |date=2007-12-25 }}
* කොටෙරල්, යොං යැප් සහ ආතර් කොටෙරල් (1975). ''The Early Civilization of China''. නිව් යෝක්: ජී. පී. පට්නම්'ස් සන්ස්. ISBN 978-0-399-11595-0.
* [http://www.heroinesinhistory.com Empress of China: Wu Ze Tian], ජියෑං, චෙං අන් විසිනි; වික්ටරි මුද්‍රණාලය 1998
* [[ජෝන් කේ. ෆෙයාබෑන්ක්|ෆෙයාබෑන්ක්, ජෝන් කිං]] (1992), ''China: A New History''. කේම්බ්‍රිජ්, මැසචුසෙට්ස්: බෙල්ක්නැප් මුද්‍රණාලය/හාවර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය. ISBN 978-0-674-11670-2.
* මර්ක්, ඇල්ෆ්‍රඩා (2000). ''Poetry and Painting in Song China: The Subtle Art of Dissent''. කේම්බ්‍රිජ් (මැසචුසෙට්ස්) සහ ලන්ඩන්: හාවර්ඩ්-යෙන්චිං ආයතනය සඳහා වන හාවර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය ආසියා මධ්‍යස්ථානය. ISBN 978-0-674-00782-6.
* ''[[ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය]]'', වෙළුම්. 4,[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011061323/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm |date=2007-10-11 }} 76.[http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219204850/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm |date=2008-02-19 }}
* [[ඈන් පැලුඩන්|පැලුඩන්, ඈන්]] (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China''. නිව් යෝක්, නිව් යෝක්: තේම්ස් ඇන්ඩ් හඩ්සන්. ISBN 978-0-500-05090-3.
* රැස්ටෙලි, සබ්‍රිනා (2008). ''China at the Court of the Emperors: Unknown Masterpieces from Han Tradition to Tang Elegance (25-907)''. ස්කයිරා. ISBN 978-88-6130-681-3.
* ස්කාර්පැරි, මෝරිෂියෝ (2006). ''Ancient China: Chinese Civilization from the Origins to the Tang Dynasty''. වර්සෙලි: VMB ප්‍රකාශකයෝ. ISBN 978-88-540-0509-9.
* [[බර්ටන් වොට්සන්|වොට්සන්, බර්ටන්]] (1971). ''CHINESE LYRICISM: Shih Poetry from the Second to the Twelfth Century''. (නිව් යෝක්: කොලොම්බියා විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය). ISBN 978-0-231-03464-7.
* යු, පෝලින් (2002). &quot;Chinese Poetry and Its Institutions&quot;; ''Hsiang Lectures on Chinese Poetry, වෙළුම 2'' තුළ, ග්‍රේස් එස්. ෆොං, සංස්කාරක. මොන්ට්‍රියල්: නැගෙනහිර ආසියානු පර්යේෂණ සඳහා වූ මධ්‍යස්ථානය, මැක්ගිල් විශ්වවිද්‍යාලය.
* ''[[සිචි ටොංජියෑන්]]'', වෙළු. [[:zh:s:資治通鑑/卷195|195]], [[:zh:s:資治通鑑/卷199|199]], [[:zh:s:資治通鑑/卷200|200]], [[:zh:s:資治通鑑/卷201|201]], [[:zh:s:資治通鑑/卷202|202]], [[:zh:s:資治通鑑/卷203|203]], [[:zh:s:資治通鑑/卷204|204]], [[:zh:s:資治通鑑/卷205|205]], [[:zh:s:資治通鑑/卷206|206]], [[:zh:s:資治通鑑/卷207|207]], [[:zh:s:資治通鑑/卷208|208]].
{{refend}}

== වැඩිදුර කියවීමට ==
{{Commons category|Empress Wu Ze Tian}}
*{{Cite book|title=Daughter of Heaven – The True Story of the Only Woman to become Emperor of China|url=https://archive.org/details/daughterofheaven0000cawt|author=කැව්තොර්න්, නයිජල්|year=2007|publisher=වන් වර්ල්ඩ් ප්‍රකාශන|location=ඔක්ස්ෆර්ඩ්|isbn=978-1-85168-530-1|ref=harv}}
* ''Wu Zhao: China's Only Woman Emperor'', එන්. හැරී රෝත්ස්චයිල්ඩ්ඤ ප්‍රකාශනය 2008 [[පියර්සන් එඩියුකේෂන්|Pearson Education]], Inc.
* ''Empress Wu Zetian in Fiction and in History: Female Defiance in Confucian China''; ඩෝරා ෂු-‍ෆැං ජියෙන් (නොවා පබ්ලිෂිං, 2003) - මෙමගින් වූ සේටියෑන්ගේ දිවියත්, රාජවංශික චීන සමාජයේ විරෝධයන් හමුවේ කාන්තාවන් මහජන දිවිය ගතකළ අයුරුත් ගවේෂණය කරයි.
* ''Wu: The Chinese Empress Who Schemed, Seduced and Murdered Her Way to Become a Living God'' [[ජොනතන් ක්ලෙමන්ට්ස්]] විසිනි; මෙහි බොහෝ ප්‍රාථමික මූලාශ්‍ර විවේචනය කොට ඇති අතර ප්‍රබන්ධ වාර්තා නාමාවලියක් ද ලබා දෙයි.

{{S-start}}
{{S-roy|cn}}
{{Succession box|title=[[ටෑං රාජවංශය|ටෑං රාජවංශයේ අධිරාජිනිය]]|before=[[වං අධිරාජිනිය (ගඔෂොං)|වං අධිරාජිනිය]]|after=[[වෙයි අධිරාජිනිය (ටෑං රාජවංශය)|වෙයි අධිරාජිනිය]]|years=655–684}}
{{S-reg}}
{{Succession box|before=(රාජවංශය ස්ථාපනය)|after=(රාජවංශය අහෝසි කිරීම)|title=[[චෞ රාජවංශය (690-705)|චෞ රාජවංශයේ]] [[චීනයේ අධිරාජයා|රජකරන අධිරාජිනිය]]|years=690–705}}
{{Succession box|before=[[ටෑංහි රුයිෂොං අධිරාජයා]]|after=[[ටෑංහි චොංසොං අධිරාජයා]]|title=[[චීනයේ අධිරාජයා|චීනයේ රජකරන අධිරාජිනිය]]|years=690–705}}
{{s-hon}}
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
{{s-vac|last=[[ටෑංහි ගඔෂු අධිරාජයා]]}}
{{s-ttl|title=චීනයේ [[ටයිෂෑං හුවාං|විශ්‍රාමලත් රජකරන අධිරාජිනිය]]|years=705}}
{{s-vac|next=[[ටෑංහි රුයිෂොං අධිරාජයා]]}}
{{S-end}}

{{Tang emperors}}
{{Tang Dynasty Buddhists}}

{{Authority control}}

&lt;!--[[Category:මධ්‍යකාලීන ස්ත්‍රීන්]] ආවරණය කරමින් Category:ටෑං රාජවංශයේ අධිරාජිනියන් යෙදේ--&gt;

{{DEFAULTSORT:Wu, Zetian}}
[[Category:624 උපත්]]
[[Category:705 මරණ]]
[[Category:7වන සියවසේ චීන රජවරුන්]]
[[Category:7වන සියවසේ චීන කවියන්]]
[[Category:7වන සියවසේ රාජ්‍ය පාලිකාවන්]]
[[Category:7වන සියවසේ ලේඛිකාවන්]]
[[Category:8වන සියවසේ චීන රජවරුන්]]
[[Category:8වන සියවසේ චීන කවියන්]]
[[Category:8වන සියවසේ රාජ්‍ය පාලිකාවන්]]
[[Category:8වන සියවසේ ලේඛිකාවන්]]
[[Category:චීන අධිරාජවරුන්]]
[[Category:චීන කිවිඳියන්]]
[[Category:උපබිසෝවරුන්]]
[[Category:රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනියන්]]
[[Category:දාරක ඝාතන]]
 [[Category:ටෑං රාජවංශයේ බෞද්ධයින්]]
[[Category:ටෑං රාජවං‍ශයේ වැන්දඹු අධිරාජිනියන්]]
[[Category:ටෑං රාජවංශයේ අධිරාජිනියන්]]
[[Category:ටෑං රාජවංශයේ කවියන්]]
[[Category:චීනයේ නායිකාවන්]]</text>
      <sha1>p2wtpacqehu8ftxlreuzidsi4zig3ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගයා සංයුක්තය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75724</id>
    <revision>
      <id>797428</id>
      <parentid>606746</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23831" sha1="8uhxtcpl5sa2x3din6ra7rj59a3f6ur" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව පුරාණ දේශය
|native_name            = 가야 (加倻)
|conventional_long_name = ගයා සංයුක්තය
|common_name            = ගයා
|continent              = Asia
|region                 = නැගෙනහිර ආසියාව
|country                = කොරියාව
|era                    = පුරාතන
|status                 = 
|status_text            = 
|empire                 = 
|government_type  = රාජාණ්ඩුව, සන්ධානය
|event_start = ස්ථාපනය
|year_start  = 42
|event_end   = [[සිල්ලා]]වට යටත් වීම
|year_end    = 562
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 = 
|event3      = 
|date_event3 = 
|event_pre   =
|date_pre    =
|
|&lt;!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---&gt;
|p1          = බ්යොන්හන් සංයුක්තය
|flag_p1    = 
|s1          = සිල්ලා
|flag_s1    = 
|s2          = බෙක්ජේ
|flag_s2    = 
|image_flag   = &lt;!--- Default: Flag of {{{common name}}}.svg ---&gt;
|flag         = &lt;!--- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common name}}} ---&gt;
|flag_type    = &lt;!--- Displayed text for link under flag. Default &quot;Flag&quot; ---&gt;
|image_coat   =
|symbol       =
|symbol_type  = 
|image_map    = Map of Gaya - en.png|300px|thumb
|image_map_caption  = සිල්ලා සහ බෙක්ජේ රාජ්‍යවලට සාපේක්ෂව තෝරාගත් ගයා රාජ්‍ය සංස්ථාවන්හි ආසන්න පිහිටීම දැක්වෙන සිතියම
|capital          = 
|national_motto   = 
|national_anthem  = 
|common_languages = [[පැරණි කොරියානු]]
|religion         = [[බුදු දහම]], [[කොරියානු ශාමන්වාදය]]
|currency         = 
|title_leader = [[ගයාහි සුරෝ|සුරෝ]]
|year_leader1 = 42–199?
|leader2      = 
|year_leader2 = 
|leader3      = 
|year_leader3 = 
|leader4      = [[ගයාහි දෝසෝලිජි|දෝසෝල්ජි]]
|year_leader4 = ?–562
|
|&lt;!--- Area and population of a given year ---&gt;
|stat_year1 =
|stat_area1 = 
|stat_pop1  = 
|footnotes  =
|today = {{ධජය|දකුණු කොරියාව}}
}}
{{තොරතුරුකොටුව කොරියානු නම
|img=Duck-shaped pottery 오리형 토기.jpg
|caption=ගයාවෙන් හමුවූ තාරා හැඩැති මැටි බඳුන්; 5වන හෝ 6වන සියවස.
|hangul=가야
|hanja=[[wikt:加|加]][[wikt:耶|耶]] හෝ [[wikt:伽|伽]][[wikt:倻|倻]]
|rr=ගයා
|mr=කයා
}}
{{කොරියාවේ ඉතිහාසය}}
'''ගයා''' ({{Ko-hhrm|hanja=加倻|hangul=가야|rr=Gaya}}, {{IPA-ko|ka.ja}}) යුනවෙන් හැඳින්වුණේ දකුණුදිග [[කොරියාවේ]] [[නක්දොං ගඟ|නක්දොං ගංගා]] ද්‍රෝණිය ආශ්‍රිතව පැවති රාජ්‍ය සංස්ථා සමූහයකින් සැදුම්ලත් කොරියානු සංයුක්ත රාජ්‍යයකි.&lt;ref&gt;(2001). Kaya. In ''The Penguin Archaeology Guide'', edited by Paul Bahn, pp. 228–229. Penguin, London.&lt;/ref&gt; මෙය [[සම්හන්]] යුගයේ [[බ්යොන්හන් සංයුක්තය|බ්යොන්හන් සංයුක්තයෙන්]] වෙන්ව වර්ධනය විය.

ගයා කාලානුක්‍රමය සඳහා ඉතිහාසඥයින් විසින් භාවිත කරනු ලබන සම්ප්‍රදායික කාලසීමාව ක්‍රි.ව. 42–532 වේ. තෙවන සහ සිව්වන සියවස්වලට අයත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව, බ්යොන්හන්හි ඇතැම් නගර-රාජ්‍ය ගයා සංයුක්තයට ඇතුළත් වී ඇත. මේවා පසුව [[කොරියාවේ තුන් රාජධානි]]වලින් එකක් වූ [[සිල්ලා]] රාජධානිය විසින් ඈඳාගන්නා ලදී. ගයා සංයුක්ත රාජ්‍යය තැනීමට දායක වූ තනි රාජ්‍ය සංස්ථා කුඩා පුර-රාජ්‍යයන් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;Barnes, Gina L. (2001). Introducing Kaya History and Archaeology. In ''State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives'', pp. 179–200. Curzon, London.&lt;/ref&gt; ගයා සංස්කෘතිය පිළිබඳ භෞතික සංස්කෘතික සාධක ප්‍රධාන වශයෙන්ම භූමදානයන්වලින් හමුවේ. පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් මේ හා සම්න්ධ අවමංගල භාණ්ඩ කැනීම් කටයුතුවල දී සොයාගෙන ඇත. පුරාවිද්‍යාඥයන් විසින් අර්ථකථනය කරන්නේ පසුකාලීන තෙවන සහ මුල්කාලීන සිව්වන සියවස්වලට අයත් ගිම්හේහි දේසොං-දොං සහ බුසන්හි බොක්චොන්-දොං වැනි ගොඩැලි සොහොන් ගයා රාජ්‍ය සංස්ථාවල රාජකීය භූමදාන ස්ථාන බවයි.&lt;ref&gt;Barnes 2001:188–198.&lt;/ref&gt;

==නම්==
{{further|ගයා භාෂාව}}
බොහෝ අවස්ථාවල පොදුවේ මෙය '''ගයා''' (가야; 加耶, 伽耶, 伽倻; {{IPA-ko|kaja|}}) ලෙස හැඳින්වුණ ද, එය කොරියානු වචන [[හන්ජා]] බසට පිටපත් කිරීමේ දී සිදුවූ දෝෂයක් නිසා බිහිවූ නාමයකි. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රවල මෙම රාජ්‍යය සඳහා විවිධ නම් භාවිතා වී ඇති අතර, ඒවා අතර '''ගරාක්''' (가락; 駕洛, 迦落; {{IPA-ko|kaɾak|}}), '''ගරා''' (가라; 加羅, 伽羅, 迦羅, 柯羅; {{IPA-ko|kaɾa|}}), '''ගර්යං''' (가량;加良; {{IPA-ko|kaɾjaŋ|}}), සහ '''ගුයා''' (구야; 狗耶; {{IPA-ko|kuja|}}) වැනි නාමයන් වේ.&lt;ref&gt;Barnes 2001:182-184.&lt;/ref&gt; [[ක්‍රිස්ටෝෆර් අයි. බෙක්විත්]] අනුව, &quot;කයා යන්නෙහි අක්ෂර වින්‍යාසය එහි නාමය ලිවීමට භාවිතා කළ අක්ෂරවල නූතනම කොරියානු කියැවීම අනුව භාවිතා වන්නකි. /කරා/ (පිටපත් කිරීමේ දී *කලා) යන අක්ෂර වින්‍යාසය නිශ්චිත ය.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Beckwith|first=Christopher|title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|url=https://archive.org/details/empiresofsilkroa0000beck|year=2009|publisher=Princeton University Press|location=NJ|isbn=978-0-691-13589-2|page=[https://archive.org/details/empiresofsilkroa0000beck/page/105 105]}}&lt;/ref&gt;

[[ජපන් භාෂාව|ජපන් බසින්]] ගයාව සඳහා යෙදෙන '''මිමානා''' (任那) යන්න සැලකියු යුතු දේශපාලන ගුණාගං හැඟවෙන නාමයකි. කෙසේනමුත්, පුරාතන යුගයේ කොරියානු අර්ධද්වීපයේ ගයාවේ නාමය ලෙස භාවිතා වූ වදන අසුරෙන් බිහිවූයේ යැයි සැලකිය හැකි ''කරා'' (から、唐、漢、韓) නැමැති වදනක් ජපන් භාෂාව තුළ පවතියි. එමගින් &quot;චීනය හෝ කොරියාව, නැගෙනහිර ආසියානු මහාභූමිය&quot; වැනි අරුතක් කියැවේ. මෑතක දී &quot;විදෙස් ජාතීන්, විදේශ රටවල්&quot; වැනි අනුමාන අර්ථයන් සඳහා ද එය භාවිතා වේ.

==ඉතිහාසය==
13වන සියවසේ ලියැවුණු ''[[සම්ගුක් යුසා]]'' මූලාශ්‍රයේ වාර්තාකොට ඇති පුරාවෘත්තයට අනුව ක්‍රි.ව. 42දී දෙව්ලොවෙන් බිජු සයක් අවරෝහණය විය. එමගින් බිහිවන දරුවන් රජවරුන් වන බවට පණිවිඩයක් ද විය. ඉන් පිරිමි දරුවන් සය දෙනකු බිහිවූ අතර, දින 12ක් ඇතුළත ඔවුන් වැඩී පරිණත තත්ත්වයට පත් විය. ඉන් එක් අයකු වූ [[ග්‍යුම්ග්වන් ගයාහි සුරෝ|සුරෝ]], [[ගයුම්ග්වන් ගයා]]හි රජු බවට පත් විය. අනෙක් පස්දෙනා සෙසු ගයා රාජ්‍ය වූ [[දේගයා]], සොංසන් ගයා, [[අරා ගයා]], [[ගොර්යොං ගයා]], සහ සෝගයා පිහිටුවූහ.&lt;ref&gt;Barnes 2001:180-182.&lt;/ref&gt;

ගයා රාජ්‍ය සංස්ථාවන් විකාශනය වූයේ [[සම්හන්]] සංයුක්තයෙන් එකක් වූ [[බ්යොන්හන් සංයුක්තය|බ්යොන්හන් සංයුක්තයේ]] ගෝත්‍ර දොළසෙහි දේශපාලනික ව්‍යූහ ඇසුරෙනි. ලිහිල්ව සංවිධානය වූ බල ප්‍රදේශ ගයා සමූහයන් සයක් ලෙස ග්‍යුම්ග්වන් ගයා වටා කේන්ද්‍රගත විය. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මෙන්ම සීමිත ලිඛිත මූලාශ්‍ර මත පදනම්ව, සින් වැනි විද්වත්හු පසුකාලීන 3වන සියවස බ්යොන්හන් රාජ්‍යය, ගයා තෙක් පරිණාමය වූ සංක්‍රමණ යුගය ලෙස සලකති. මෙකල යුධ කටයුතු වර්ධනය වූ අතර, අවමංගල සම්ප්‍රදායයන් ද වෙනස් විය.&lt;ref&gt;Sin, K.C. (2000).  Relations between Kaya and Wa in the third to fourth centuries CE.  ''Journal of East Asian Archaeology 2''(3–4), 112–122.&lt;/ref&gt; සින්&lt;ref&gt;Sin, K.C. (2000).&lt;/ref&gt; වැඩිදුරටත් පවසන්නේ මෙය වඩාත් යුධමය දර්ශනයක් සහ පාලන ක්‍රමයක් අනුගමනය කළ [[බුයෝ රාජධානිය|බුයෝ රාජධානියේ]] ප්‍රතිපත්ති හේතුවෙන් ඇතැම් රාජ්‍යවල (දේගයා ද ඇතුළත්ව) හිටපු වංශවතුන් විස්ථාපනය වීම හා සම්බන්ධ බවයි.

ක්‍රි.ව. 391 සහ 412 අතර කාලයේ ගොගුර්යෝවෙන් ඇතිවූ පීඩනය හේතුවෙන් ගයා සංයුක්තය කොටස්වලට බිඳී යන්නට විය. කෙසේනමුත්, අවසන් ගයා රාජ්‍ය ක්‍රි.ව. 562දී [[සිල්ලා]]ව විසින් යටත් කරගන්නා තෙක්ම ස්වාධීනව පැවතිණි. මෙසේ සිල්ලාව විසින් ඔවුන්ව යටත් කරගන්නා ලද්දේ සිල්ලාවට එරෙහි යුද්ධයේ දී ගයාව [[බෙක්ජේ]] රාජ්‍යයට සහාය වීමට දඬුවමක් වශයෙනි.

==ආර්ථිකය==
මෙහි රාජ්‍ය සංස්ථා පිහිටා තිබූයේ නක්දොං ගංගාවේ මුවදොර සහ අතු ගංගා නිම්නවල දියළු තලාවන්හි ය. විශේෂයෙන්ම නක්දොං ගංගාවේ මුවදොර සාරවත් තැනිතලා පිහිටා තිබූ අතර, මුහුදට ඍජුවම ළඟා විය හැකි වූවා මෙන්ම යකඩ නිධි ද බහුලව පිහිටා තිබිණි. ගයා රාජ්‍යයන්හි ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන්ම [[කෘෂිකර්මය|කෘෂිකර්මාන්තය]], [[මසුන් ඇල්ලීම]], ලෝහ කර්මාන්තය සහ දිගු-දුර [[වෙළඳාම]] යන අංගවලින් සමන්විත විය. මින් පෙර බ්යොන්හන් සංයුක්තය මෙන්ම ගයාව ද එහි යකඩ කර්මාන්තය හේතුවෙන් ප්‍රකටව පැවතිණි. ගයා රාජ්‍ය විසින් යපස්, යකඩ සන්නාහ සහ වෙනත් ආයුධ [[බෙක්ජේ]] සහ ජපානයේ [[යමාටෝ යුගය|යමාටෝ යුගයේ]] [[වා (ජපානය)|වා රාජධානිය]] වෙත අපනයනය කොට තිබේ. බ්යොන් සංයුක්තය විසින් පවත්වාගෙන ගිය දැවැන්ත ආර්ථික සහ දේශපාලනික-නොවන සම්බන්ධතා හා සැසඳීමේ දී ගයා රාජ්‍ය එම රාජධානි සමග ප්‍රබල දේශපාලන සම්බන්ධතා ද පැවැත්වීමට උත්සාහ දරා තිබේ.

==දේශපාලනය==
පුරාතන ඓතිහාසික වාර්තා කිහිපයක ගයාවේ වූ ‍රාජ්‍ය සංස්ථා ගණනාවක ලැයිස්තුවක් ලබා දී ඇත. උදාහරණයක් ලෙස ගොර්යෝ සර්යක් (고려사략; 高麗史略) පහත රාජ්‍ය පහ දක්වයි: [[ග්‍යුම්ග්වන් ගයා]], [[ගොර්යොං ගයා]], [[බිහ්වා ගයා]], [[අරා ගයා]], සහ [[‍සොංසන් ගයා]] එම ලැයිස්තුවෙහි වේ.

2වන සහ 3වන සියවස්වල දී වර්තමාන [[ගිම්හේ]] ප්‍රදේශයේ පිහිටා තිබූ [[ග්‍යුම්ග්වන් ගයා]] කේන්ද්‍ර කරගනිමින් ගයා රාජ්‍ය සංස්ථා ගණනාවක් රාජ්‍ය සන්ධානයක් නිර්මාණය කොටගෙන තිබේ. පරිහානි සමයයෙන් පසුව පවා 5වන සහ 6වන සියවස් තෙක්ම මෙම රාජ්‍ය සන්ධානය ‍පැවති අතර, ඒ වනවිට එය [[ගොර්යොං ප්‍රාන්තය|ගොර්යොං]]හි දේගයාව කේන්ද්‍රකොට ගෙන පැවතිණි. කෙසේනමුත්, එය අසල්වැසි [[සිල්ලා]] රාජධානියේ ආක්‍රමණ සහ ප්‍රහාරවලින් සිය භූමිය ආරක්ෂා කරගැනීමට සමත් වූයේ නැත.

==මිමානා මතභේදය==
{{main|මිමානා}}
ජපානය සමග පැවති දේශපාලන  සහ වෙළඳ සම්බන්ධතා කොරියාවේ මෙන්ම ජපානයේ ද ජාතිකවාදීන්ගේ වාද විෂයයක් බවට පත්ව තිබේ. දොළොස්වන සියවසේ දී ජපන් ආණ්ඩුක්‍රම විශේෂඥයින් ''[[නිහොන් ෂොකි]]'' නැමැති මූලාශ්‍රය තුළ, ගයාව (&quot;[[මිමානා]]&quot; නැතහොත් ජපන් බසින් &quot;කරා&quot;) යමාටෝ යුගයේ (300–710) ජපන් යුධ මුරපොළක් බව පවසන්නට උත්සාහ ගෙන ඇත. මෙය සනාථ කිරීමට සාක්ෂි නොමැති වුවත්, ජපන් අධිරාජ්‍යවාදීන් සහ ජාතිකවාදීන් විසින් අවස්ථා ගණනාවක දී ජපානයේ කොරියානු ආක්‍රමණය (1910–1945) සාධාරණීකරණය කරන්නට මෙමගින් උත්සාහ දරා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|author=André Schmid|title=Korea Between Empires: 1895 - 1919|url=https://books.google.com/books?id=TJoACPFyYtkC|accessdate=31 July 2013|year=2002|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50630-4}}. Page 150, Page 169&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lee, Peter H &amp; Wm. Theodore De Bary. ''Sources of Korean Tradition''. Columbia University Press, 1997. ISBN 0-231-10567-3. Page 14&lt;/ref&gt;(366-552)&lt;ref&gt;{{cite book|title=Historical Atlas of the Classical World, 500 BC--AD 600|url=https://books.google.com/books?id=SOzKGAAACAAJ|year=2000|publisher=Barnes &amp; Noble Books|isbn=978-0-7607-1973-2|page=2.25}}&lt;/ref&gt;

පුරාවිද්‍යාත්මක සාකෂි අනුව ‍යෝජනා වන්නේ එකල කියුෂු වෙත තාක්ෂණය සහ සංස්කෘතිය ව්‍යාප්ත කිරීමට හේතුවූ ප්‍රධාන අපනයනකරුවා ගයා රාජ්‍ය බවයි. ජපන් මුරපොළ පිළිබඳ මතය ජපානයේ පවා බෙහෙවින් ප්‍රතික්ෂේප කෙරෙන මතයකි. එයට හේතුව ගයාව හෝ කොරියාවේ කොටසක් හෝ ආක්‍රමණය කිරීමට ප්‍රමාණවත් තරමේ යුධ ශක්තියක් එකල කිසිදු ජපන් රාජවංශයකට නොවීමයි.&lt;ref name=&quot;Kenneth B. Lee&quot;&gt;{{cite book|title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix |url=https://archive.org/details/koreaeastasiasto0000leek |author=Kenneth B. Lee |publisher=Greenwood Publishing Group |pages=[https://archive.org/details/koreaeastasiasto0000leek/page/31 31] ~ 35p |chapter=4. Korea and Early Japan, 200 B.C. -700 A.D. |year=1997 |isbn=0-275-95823-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John Whitney Hall&quot;&gt;{{cite book|title=The Cambridge History of Japan |author=John Whitney Hall |publisher=[[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය|Cambridge University Press]] |pages=308 ~ 310p |chapter=5. Japan and the continent |year=1998 |isbn=0-521-22352-0}}&lt;/ref&gt; එසේම එකල ජපන් රාජවංශවල පැවති තාක්ෂණයට වඩා ගයාවේ දියුණු තාක්ෂණයක් පැවතිණි.&lt;ref name=&quot;Kenneth B. Lee&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;John Whitney Hall&quot; /&gt;

==ගැලරිය==
&lt;gallery&gt;
File:Korea-Gaya Inter-relations Gaya and Wa(Japan)1.JPG|thumb|ගයා සහ වා ජනයා අතර අන්තර් සංස්කෘතික සිතියමක්.
File:Korea-Gaya royal tombs inside.jpg|දේගයාහි රාජකීය සොහොන්ගැබක ප්‍රදර්ශනයක්; ගොර්යොං, ග්යොංසංබුක්-දෝ.
Image:Gold Crown access NT138.jpg|රත්රන් කිරූළ සහ අතිරේක අංග.
Image:Pressapochista15.jpg|[[සේද මාවත]] ඔස්සේ කොරියාව වෙත පර්සියානු සංස්කෘතික දායාද හිමිවූ බවට නිදසුන් වශයෙන් දැක්විය හැකි ගයාවෙන් හමුවූ අං-හැඩයේ සරාවක්.
|ගයා සන්නාහයක්
Image:Pressapochista13.jpg|කොරියාවේ ජාතික කෞතුකාගාරයේ ඇති ගයා මැටි බඳුන්.
File:Korea-Gaya Earthwares in display.JPG|thumb|දේගයා කෞතුකාගාරයේ ප්‍රදර්ශනයට තබා ඇති මැටි බඳුන්.
Image:Pressapochista5.jpg|ගිම්හේහි දේසොං-දොං සුසාන භූමියෙන් හමුවූ පලිහ ආභරණ.
Image:Pressapochista8.jpg|මෙම යකඩ හිස්වැස්ම මගින් නක්දොං ගංගා නිම්නයේ යකඩවල වැදගත්කම සහ යකජ කර්මාන්තයේ දියුණුභාවය පෙන්නුම් කරයි. 
File:Korea-Gaya-refinery.jpg|thumb|ගයා ජනයාගේ පට්ටල් ආකෘතියක්.
Image:PressapochistaA.jpg|ගයා කිරුළ
File:Korea-Gaya earrings.JPG|thumb|ගයාහි කර්ණාභරණ.
Image:Korea-Gaya_Warrior.jpg|ගයා සොල්දාදුවෙක්
&lt;/gallery&gt;

==මේවාත් බලන්න==
{{Commons category|ගයා සංයුක්තය}}

*[[කොරියාව හා සම්බන්ධ මාතෘකා ලැයිස්තුව]]
*[[කොරියාවේ ඉතිහාසය]]
*[[කොරියාවේ රජවරුන්ගේ ලැයිස්තුව#ගයා සංයුක්තය]]
*[[කොරියාවේ තුන් රාජධානි]]
*[[ගයාහි කිරුළ]]
*[[කයා සහ පුරාතන ජපානය අතර සබඳතා]]

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Reflist}}

{{coord|35|09|36|N|128|13|48|E|region:KR_type:country_source:kolossus-dewiki|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Gaya Confederacy}}
[[Category:562 ආසියාවේ අහෝසි කිරීම්]]
[[Category:40 දශකයේ ස්ථාපිත රාජ්‍ය සහ භූමි]]
[[Category:560 දශකයේ අහෝසි කළ රාජ්‍ය සහ භූමි]]
[[Category:ගයා සංයුක්තය| ]]
[[ප්‍රවර්ගය:නැගෙනහිර ආසියාව තුළ පෙර පැවති රටවල්]]
[[Category:කොරියානු ඉතිහාසයේ පැරණි රටවල්]]
[[Category:40 දශකයේ ආසියාවේ ස්ථාපිත කිරීම්]]</text>
      <sha1>8uhxtcpl5sa2x3din6ra7rj59a3f6ur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොරියානු අධිරාජ්‍යය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75754</id>
    <revision>
      <id>797449</id>
      <parentid>743528</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52074" sha1="ivh9dgvxlzwkh5n51v7invy0713b9i5" xml:space="preserve">{{Selfref|මෙම පිටුව කොරියානු අධිරාජ්‍යය පිළිබඳ විශ්ලේෂණාත්මක විස්තරයකි. මෙම යුගයේ සිදුවීම්වල කාලරේඛාවක් සඳහා, [[ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණයේ කාලරේඛාව]] බලන්න.}}
{{තොරතුරුකොටුව පුරාණ දේශය
|native_name = {{lang|ko-Hang-KR|대한제국}}({{lang|ko-Hant-KR|大韓帝國}})&lt;br /&gt;''දේහන් ජේගුක්''
|conventional_long_name = කොරියානු අධිරාජ්‍යය &lt;br&gt;'''''මහා කොරියානු අධිරාජ්‍යය'''''
|common_name = කොරියානු අධිරාජ්‍යය
|continent = Asia
|region    = නැගෙනහිර ආසියාව
|country   = [[උතුරු කොරියාව]], දකුණු කොරියාව
|era       = නව අධිරාජ්‍යවාදය
|government_type = [[පරම රාජාණ්ඩුව]]
&lt;!--|status          = අධිරාජ්‍යය--&gt;

|year_start  = 1897
|year_end    = 1910

|event_start = අධිරාජ්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කිරීම
|date_start  = 13 ඔක්තෝබර් 
|event_end   = [[ජපන්–කොරියා ඈඳාගැනීමේ ගිවිසුම|ජපානය විසින් ඈඳා ගැනීම]]
|date_end    = 29 අගෝස්තු 

|event1      = [[කොරියානු අධිරාජ්‍යයේ ආණ්ඩුක්‍රමය|ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව]]
|date_event1 = 17 අගෝස්තු 1899
|event2      = [[යුල්සා ගිවිසුම]]
|date_event2 = 17 නොවැම්බර් 1905
|event3      = [[හේග් රහස් දූත සම්බන්ධතාව]]
|date_event3 = 1907

&lt;!--- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 ---&gt;
|p1          = ‍ජොසොන්
|image_p1     = [[File:Flag of the king of Joseon.svg|30px|link=ජොසොන්]]
|s1      = ජපන් පාලනය යටතේ කොරියාව
|flag_s1 = Merchant flag of Japan (1870).svg
|s2      = කොරියානු ජනරජයේ තාවකාලික රජය    
|flag_s2 = Flag of the Provisional Government of the Republic of Korea.svg

|image_flag   = Flag of Korea (1899).svg{{!}}border
|flag         = කොරියාවේ ධජය
|flag_type    = ධජය (1899&amp;ndash;1910)
|image_coat   = Imperial Seal of Korea Ihwamun.svg

|symbol_type  = රාජකීය මුද්‍රාව
|symbol       = කොරියාවේ රාජකීය මුද්‍රාව

|image_map    = Korea (orthographic projection).svg
|image_map_caption  = කොරියානු අර්ධද්වීපයේ භූමිය

|capital          = [[සෝල්|හන්සොං]] (සෝල්)
|latd = 37 |latm = 32|latNS = N
|longd= 126|longm= 59|longEW= E

|national_motto   = 광명천지&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[හන්ජා]]: 光明天地)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(සිංහල: භූමිය ආලෝකවත් කරන්නට ඉඩ දෙන්න)&lt;/small&gt;
|national_anthem  = {{center|《[[කොරියානු අධිරාජ්‍යයේ ජාතික ගීය|대한제국 애국가]]》&lt;br /&gt;(සිංහල: &quot;[[කොරියානු අධිරාජ්‍යයේ ජාතික ගීය|කොරියානු අධිරාජ්‍යයේ දේශප්‍රේමී ගීතය]]&quot;)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1902–10)&lt;/small&gt;}}
|common_languages = කොරියානු
|religion         = {{nowrap|[[නව-කොන්ෆියුසියානුවාදය]]}}&lt;br /&gt;[[කොරියානු බුදු දහම]]&lt;br /&gt;[[කොරියාවේ ක්‍රිස්තු ධර්මය|ක්‍රිස්තියානි ආගම]]
|currency         = [[කොරියානු යැං|යැං]] &lt;small&gt;(1897–1902)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[කොරියානු වොන්|වොන්]] &lt;small&gt;(1902–10)&lt;/small&gt;

&lt;!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies ---&gt;
|title_leader = [[කොරියාවේ අධිරාජයා|අධිරාජයා]]
|leader1      = [[කොරියාවේ ගෝජොං|ගෝජොං]] (පළමු)
|year_leader1 = 1897–1907
|leader2      = [[කොරියාවේ සුන්ජොං|සුන්ජොං]] (අවසන්)
|year_leader2 = 1907–1910
|title_deputy = [[අග්‍රාමාත්‍ය]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
|deputy1      = [[කිම් හොං-ජිප්|කිම් හොං ජිප්]]
|year_deputy1 = 1894–1896
|deputy2      = [[යුන් යොං-සොන්|යුන් යොං සුන්]]
|year_deputy2 = 1897–1898
|deputy3      = [[හන් ග්‍යු-සොල්|හන් ක්‍යු සුලු]]
|year_deputy3 = 1905
|deputy4      = [[පාක් ජේ-සුන්|පාක් චේ සූන්]]
|year_deputy4 = 1905–1907
|deputy5      = [[යේ වන්යොං]]
|year_deputy5 = 1907–1910

&lt;!--- Legislature ---&gt;
|legislature  = &lt;!--- Name of legislature ---&gt;ජුංචුවොන් (중추원,中樞院)
|house1       = &lt;!--- Name of first chamber ---&gt;
|type_house1  = &lt;!--- Default: &quot;Upper house&quot;---&gt;
|house2       = &lt;!--- Name of second chamber ---&gt;
|type_house2  = &lt;!--- Default: &quot;Lower house&quot;---&gt;

&lt;!--- Area and population of a given year ---&gt;
|stat_year1=1900&lt;ref name=&quot;조선왕조시대 인구추정에 관한 일시론&quot;&gt;{{cite book |author = 권태환 신용하  |title = 조선왕조시대 인구추정에 관한 일시론|year = 1977}}&lt;/ref&gt;
|stat_area1=
|stat_pop1=17,082,000
|today = {{ධජය|උතුරු කොරියාව}}&lt;br&gt;{{ධජය|දකුණු කොරියාව}}&lt;br&gt;{{ධජය|චීනය}} (1909ට පෙර)
|footnotes  = &lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; {{lang |ko|총리대신 (總理大臣)}} පසුව නාමය 1905දී {{lang |ko|의정대신 (議政大臣) ලෙස වෙනස් කෙරුණු අතර, 1907දී 총리대신 ලෙස යළි නෙම්කෙරිණි.}}
}}
'''කොරියානු අධිරාජ්‍යය''' ([[කොරියානු භාෂාව|කොරියානු]]: 대한제국; [[හන්ජා]]: 大韓帝國; ''දේහන් ජේගුක්''; {{IPA-ko|tɛ.ɦan.dʑe.ɡuk̚}}; සාහිත්‍යමය &quot;'''මහා කොරියානු අධිරාජ්‍යය'''&quot;) ප්‍රකාශයට පත්කරන ලද්දේ 1897 ඔක්තෝබර් මස, [[දොංහක් ගොවි විප්ලවය|1894 සිට 1895 තෙක් පැවති දොංහක් ගොවි විප්ලවය]] සහ රට ආගාධයකට ඇද දැමූ 1894-1896 කාලයේ පැවති [[ගැබෝ ප්‍රතිසංස්කරණය|ගැබෝ ප්‍රතිසංස්කරණ]] හේතුවෙනි. 1910 අගෝස්තු මස [[1910 ජපන්–කොරියා ගිවිසුම|ජපානය විසින් කොරියාව ඈඳාගන්නා තෙක්ම]] කොරියානු අධිරාජ්‍යය පැවතිණි.

[[කොරියාවේ ගෝජොං|ගෝජොං අධිරාජයා]]ගේ සමයේ යුධ, ආර්ථික, ඉඩම් ක්‍රමය, අධ්‍යාපන ක්‍රමය සහ නොයෙකුත් කර්මාන්ත අර්ධ වශයෙන් බටහිරකරණයට ලක් විය. [[ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණය|ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණ]] ඔස්සේ කොරියාවේ සිදුවූ බටහිරකරණය සහ කාර්මීකරණය පිළිබඳ ජපානය දැඩිව විමසිලිමත් විය. ජපානයේ නේවාසික-ජනරාල්වරයා වූ [[ඉටෝ හිරොබුමි]]ගේ ඝාතනයෙන් පසු, කොරියානු අධිරාජ්‍යය ඈඳා ගැනීමට ජපානය තීරණය කළේ ය.

==ඉතිහාසය==

===පසුබිම===
[[File:Former Russia legation of Korea 02.JPG|left|thumb|170px|සෝල්හි පැරණි රුසියානු තානාපති කාර්යාල ගොඩනැගිල්ලේ කොටසක්; 1896දී ගෝජොං රජු සහ ඔහුගේ කිරුළහිමි කුමරු ග්යොංබොක් මාලිගයේ සිට සෝල්හි රුසියානු තානාපති කාර්යාලය වෙත රැකවරණය පතා පැමිණියහ.]]
[[ජොසොන්|ජොසොන් රාජවංශ‍ කොරියාව]] නාමිකව [[ක්විං රාජවංශය|චීන ක්විං රාජවංශයේ]] ගැති රාජ්‍යයක් විය. 19වන සියවසේ අවසානය දක්වා, කොරියාව වෙත සිය අණසක පැතිරවීම සඳහා ක්විං සහ ජපානය අතර අරගලයක් පැවතිණි. [[පළමු චීන-ජපන් යුද්ධය]] ඇතිවූයේ කොරියානු භූමියේ සහ අවට මුහුදුවල බැවින් විදේශ බලපෑම්වලට එරෙහිව නැගී සිටීමට ජොසොන් සතුව පැවති බලය ක්‍රමයෙන් හීන වී යන්නට විය. මේ වනවිට නව බලවතකුව සිටි ජපානය, පරිහානියට පත්වෙමින් පැවති දුර්වල ක්විං රාජවංශයට [[ෂිමොනොසෙකි ගිවිසුම]] අත්සන් කිරීමට බලකළේ ය. මෙම ගිවිසුම අත්සන් කිරීම නිසා දකුණුදිගින් රුසියානු අධිරාජ්‍යය ව්‍යාප්ත වීම වැළකුණු අතර, ක්විං සතුව පැවති [[ලියාඕදොං අර්ධද්වීපය]] සිය අණසකට නතු කරගන්නට ජපානයට හැකි විය. මෙය කොරියාවට වැදගත් ප්‍රදේශයක්ව පැවතිණි. කෙසේනමුත්, මෙම ගිවිසුම ඊසානදිග චීනය කෙරෙහි තමන් දැක්වූ ලැදියාවට එරෙහිවීමක් ලෙස සැලකූ රුසියාව, ක්‍රමයෙන් ප්‍රංශය සහ ජර්මනිය සිය පාර්ශ්වයට හරවා ගත්තේ ය. ඔවුහු ලියාඕදොං අර්ධද්වීපය යළි ක්විං චීනය වෙත භාරදිය යුතු බවට ප්‍රකාශ කරන්නට වූහ.

මේ කාලයේ, විදේශ බලවේගවලට විරෝධය පෑම‍ට තරම් ජපානය බලවත් නොවූ හෙයින්, ලියාඕදොං අර්ධද්වීපය වෙත අයිතිවාසිකම් පෑම අත්හැර දැමීමට එයට සිදු විය. රටවල් තුනක (රුසියාව, ප්‍රංශය, ජර්මනිය) මැදිහත්වීම හේතුවෙන් රුසියාව නැගෙනහිර ආසියාවේ තවත් බලවතකු ලෙස නැගී සිටින්නට වූයේ ක්විං චීනය විස්ථාපනය කරමිනි. කොරියානු දේශපාලනය කෙරෙහි ජපන් මැදිහත් වීම් වළක්වනු වස් ජොසොන් රාජ මාලිගයේ බොහෝ නිලධාරීන් ද රුසියාව සමග සමීප සම්බන්ධතා ඇති කරගෙන තිබේ. ගෝජොං රජුගේ භාර්යාව වූ මින් අගබිසව (මරණාපරව [[මියොංසොං අධිරාජිනිය]] යන පදවි නාමය පිරිනමන ලදී) ද මෙම වෙනස වටහාගත් අතර, ඇය ජපන් බලපෑම් මර්දනය කිරීමට රුසියාව සමග සමීප රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති කරගත්තා ය.

ජපන් බලපෑමට එරෙහිව නැගී සිටි ප්‍රබල චරිතයක ලෙස මින් අගබිසව සැලකේ. අගබිසවගේ කටයුතු තමන් හට තර්ජනයක් බව වටහාගත් ජපානය, සිය කොරියාවේ තානාපතිවරයා වන [[සිටුවරයා|සිටුවර]] [[ඉනෝඒ කඔරු|ඉනෝඕ]] ඉවත් කොට එම ධුරයට, [[ලුතිනන් ජනරාල්]] [[මියුරා ගොරෝ|මියුරා]] පත්කළේ ය. මියුරා [[ජපන් රාජකීය හමුදාව|ජපන් රාජකීය හමුදා]] පසුබිම්ක ඇත්තෙකි. 1895 ඔක්තෝබර් 8 දින, මින් අගබිසවගේ ඝාතනය මෙහෙයවූයේ මියුරා විසින් බව පොදුවේ පිළිගැනේ. ඇයව මරාදැමුණේ ග්යොංබොක් මාලිගයේ රජුගේ නිල සයනාගාර‍ය වූ ගොන්චොං මාලිගය තුළදී ය.

===අධිරාජ්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කිරීම===
{{කොරියානු පෙළ අඩංගුය }}
සිය භාර්යාව වූ [[මියොංසොං අධිරාජිනිය|මින් අගබිසව]]ගේ ඝාතනයෙන් පසුව, [[කොරියාවේ ගෝජොං|ගෝජොං රජු]] සහ කිරුළහිමි කුමරු (පසුව [[කොරියාවේ සුන්ජොං|සුන්ජොං අධිරාජයා]] බවට පත්) 1896දී [[රුසියානු තානාපති කාර්යාලයේ කොරියා රාජකීය රැකවරණ ස්ථානය|රුසියානු තානාපති කාර්යාලය]] වෙත පලාගියේ ය. මින් අගබිසවගේ ඝාතනය සිදුවූ සමයේ  සිට රුසියානු ආරක්ෂාවේ සිට රජු යළි පැමිණීම තෙක් කාලසීමාව තුළ කොරියාව තුළ අභ්‍යන්තරව මෙන්ම බාහිරව ද වෙනස් වීම් රැසක්ම සිදු විය. 1894 වන විට, රාජකීය අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ වූ ප්‍රගතිශීලීන් සහ ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන් විසින් නව නීති සම්පාදනය කළ අතර, කොරියාවේ යල් පැනගිය සමාජය අලුත්වැඩියා කිරීම එමගින් අරමුණු කෙරිණි. මෙම නීති [[ගැබෝ ප්‍රතිසංස්කරණය]] යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඒවා ආරම්භ වූ වර්ෂය (1894) පාදක කරගනිමිනි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pratt |first=Keith |title=Korea: A Historical and Cultural Dictionary |url=https://archive.org/details/koreahistoricalc0000prat |publisher=|location= |year=1999 |page=[https://archive.org/details/koreahistoricalc0000prat/page/194 194] }}&lt;/ref&gt;

මේ අතර, නූතනකරණය වන කොරියානු සමාජයක් බිහි කිරීම අරමුණු කරගත් නව ප්‍රතිසංස්කරණ අභ්‍යන්තරව නොයෙකුත් මතභේදයන්ට ලක් විය. [[ජපානයේ කොරියා ආක්‍රමණ (1592–98)]] සමයේ සිට සාමාන්‍ය ජනයාගේ සහ වංශවතුන්ගේ මනස තුළ මුල්බැස තිබූ [[කොරියාවේ ජපන්-විරෝධී මනෝභාවය|ජපන්-විරෝධී ආකල්පය]] 1876 [[ගංග්හ්වා ගිවිසුම]]ත් සමග රාජසභාවේ සහ සමාජයේ ඉහළ පෙළේ යුධ නිලධාරීන්ගේ ද සිත් තුළ ව්‍යාප්ත විය.  කොරියානු රාජමාලිග දේශපාලනය කෙරෙහි මැදිහත් වීම් සහ මින් අගබිසව ඝාතනයට ජපානය සිදුකළ දායකත්වය හේතුවෙන් මෙම හැඟීම බහුතරයක් ජනයා අතර ව්‍යාප්ත විය. කෙසේනමුත්, නව සහ නූතන ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට ජපන්-හිතවාදී ප්‍රගතිශීලී දේශපාලනඥයින් දායක වූ අතර, මෙහි දී වඩාත්ම මතභේදයට හේතු වුයේ පුරුෂ කෙස්වැටි (කොරියාවේ සම්ප්‍රදායයක්ව පැවති) කපා දැමීමට බල කිරීමයි. මෙය ඉමහත් විරෝධයකට සහ අසහනයකට හේතු විය. මෙය මින් අගබිසවගේ ඝාතනයේ වරදකරුවන්ට දඬුවම් කිරීමේ අරමුණින් පසු වූ ඉයුල්මි තාවකාලික හමුදාවේ පිබිදීමට පසුබිම් විය.

1897දී, විදේශයන්ගේ බලපෑම මෙන්ම නිදහස් සංවිධාන විසින් ගොඩනැගූ මහජන මතය හේතුවෙන් ගෝජොං රජු ග්යොංගංගුං (වර්තමාන [[දොක්සුගුං]]) වෙත යළි පැමිණියේ ය. එහි දී ඔහු &quot;'''මහා කොරියානු අධිරාජ්‍යය'''&quot; ([[හංගුල්]]: 대한제국) ප්‍රකාශයට පත්කිරීම නිවේදනය කළ අතර, ජාතික නාමය නිල වශයෙන් ඉහත පරිදි වෙනස් කළේ ය. එසේම, '''ග්වංමු''' ([[හංගුල්]]: 광무, [[හන්ජා]]: 光武) (අරුත ආලෝකයේ යුධභටයා) නැමැති නව [[යුග නාමය]]ක් ද ප්‍රකාශයට පත්කළේ ය. මෙලෙසින් 1636 මැංචු ආක්‍රමණයට පෙර යුගයේ මෙන්, කොරියාව [[ක්විං රාජවංශය|ක්විං චීනයේ]] ගැති රාජ්‍යයක් ලෙස පැවති ඓතිහාසික බැමි බිඳහෙළිණි. ග්වංමු අධිරාජයා බවට පත් ගෝජොං කොරියාවේ පළමු අධිරාජකීය රාජ්‍ය නායකයා සහ පාරම්පරික රාජ්‍යෙශයා වේ. මෙලෙසින් පැරණි ලෝකයේ අවසානය සනිටුහන් කළ අතර, ඈත පෙරදිග සම්ප්‍රදායික සුහද පරායත්ත ක්‍රමය අහෝසි විය. අධිරාජ්‍යයක් ලෙස කොරියාවේ නව තත්ත්වය මගින් අර්ථ ගැන්වුණේ &quot;ක්විංහි සියලු බලපෑම්වලින් සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන&quot; බවයි. එනම් කොරියාව 1895 [[ෂිමොනොසෙකි ගිවිසුම]] අනුව කොරියාවට බාහිරව ක්විං බලපෑම් එල්ල නොවිය යුතු අතර,  ගිවිසුම අනුව &quot;පූර්ණ සහ පරම&quot; නිදහස හිමි විය.

&quot;මහා හන් අධිරාජ්‍යය&quot; යන සාහිත්‍යමය අරුතැති මෙහි නාමය තෝරාගැනුණේ [[කොරියාවේ ප්‍රාක්–තුන් රාජධානි]] යුගයේ [[සම්හන්]] රාජ්‍ය සන්ධානය යළි පුනර්ජීවය ලද බව සංකේතවත් කිරීමටයි. මෙය ඓතිහාසික රාජ්‍යවල නම් ඇසුරෙන් නව රාජ්‍ය නම් කිරීමේ සම්ප්‍රදාය (''ගුබොන් සින්චම්'', [[හන්ජා]]: 舊本新參, [[හංගුල්]]: 구본신참) අනුව යෙදූවකි. අධිරාජ්‍යයක් ප්‍රකාශයට පත්කිරීමේ වැදගත්කම නම්, සෙස්සන්ගෙන් කොරියාවේ ස්වාධීනත්වය ප්‍රදර්ශනය කිරීමටයි. ඓතිහාසිකව අධිරාජයා යන පදවි නාමය භාවිතයට ගැනීමට අවසර තිබුණේ දෙව්ලොව පුත්‍රයා ලෙස සැලකුණු චීන අධිරාජයාටයි. කොරියානු රාජවංශ විසින් තමන් චීනයේ යටත් රාජ්‍ය ලෙස හඳුන්වාගෙන තිබූ අතර, තමන් හා චීනය සම තත්ත්වයේ පවතින බව ප්‍රකාශ කිරීමට එඩිතර වී නැත. ජපානය විසින් [[මෙයිජි ප්‍රතිෂ්ඨාපනය]] ප්‍රකාශයට පත් කිරීමත් සමග [[ජපානයේ අධිරාජයා]] ජපන් රජයේ රාජ්‍යෙශයා ලෙස සැලකිණි. එකල ජපානයේ මෙයිජි ප්‍රතිෂ්ඨාපනය පිළිබඳ පුවත ඇසූ කොරියානු රජය එම වෙනස පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේ ය. ඔවුන් කොරියාවේ අධීශ්වරයා ලෙස චීන අධිරාජයාගේ අධිකාරීත්වය අභියෝගයට ලක් කිරීමට උත්සාහ දරා නොතිබිණි. නමුත් ජපානයේ ක්‍රමවේදය අනුව කොරියාව ද චීනයේ යටත් රාජ්‍යයකට වඩා සමානයකු ලෙස සැලකිණි. මේ හේතුවෙන් කොරියාවේ තත්ත්වය අධිරාජ්‍යයක් ලෙස උසස් කිරීමට හැකියාව හිමිවූයේ චීන-ජපන් යුද්ධයෙන් පසුවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Seth|first=Michael J|title=A History of Korea: From Antiquity to the Present|year=2010|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-0742567160|page=225|url=https://books.google.com/books/about/A_History_of_Korea.html?id=WJtMGXyGlUEC}}&lt;/ref&gt;

===කොරියානු අධිරාජ්‍ය සමයේ බටහිරකරණ ප්‍රතිපත්තිය===

====පසුබිම====
[[File:Joseon New-Style Policeman.JPG|120px|left|thumb|1900දී, බටහිර ඇඳුම් කොරියානු සිවිල් නිලධාරීන්ගේ නිල ඇඳුම බවට පත් විය. ඉන් වසර කිහිපයකට පසුව, සියලු කොරියානු පොලිස් නිලධාරීන්ට ද නූතන නිල ඇඳුම් පැළඳීමට නියම විය.]]
[[Image:Lee Yong-ik Portrait.jpg|thumb|120px|කොරියානු අධිරාජ්‍යය සමයේ මුදල් අමාත්‍යාංශයේ ප්‍රධානියා වූ යි යොං-ඉක්]]
[[File:Streetcar1903.jpg|thumb|160px|1903දී සෝල්හි වීදිකාරයක්]]
සෙසු බටහිරකරණය වූ රාජ්‍ය වෙත සංචාරය කිරීමෙන් පසුව, සිය දේශය පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණයකට ලක් කිරී‍මේ අවශ්‍යතාව කොරියානු නිලධාරීහු සහ රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකයන් කණඩායමක් අවබෝධ කරගන්නට වූහ. බොහෝ විද්වතුන් බටහිර ශිෂ්ටාචාරය පිළිබඳ දැනුවත් වූ අතර, යුරෝපයේ සහ ඇමරිකාවේ නූතනකරණය වූ බලවත් ජාතීන් පිළිබඳ දැනුවත් කෙරිණි. පසුව, මෙම කණ්ඩායම තුළ වූ ප්‍රගතිශීලීන් විසින් 1894දී [[ගැබෝ ප්‍රතිසංස්කරණය]] ආරම්භ කළ අතර, මහා‍ කොරියානු අධිරාජ්‍යය සමයේ මධ්‍යස්ථ ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන් විසින් [[ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණය]] ක්‍රියාවට නංවන ලදී.

කොරියානු රාජ මාලිගය සමග සමීප සම්බන්ධතා පැවැත්වූ ඇමරිකානු මිෂානරිවරුන් ද බටහිර සංස්කෘතිය ව්‍යාප්ත කිරීමට උපකාරී විය. රාජකීය මූල්‍ය අනුග්‍රහය සහ ආධාර යටතේ ඇමරිකානු මිෂනාරි වෛද්‍යවරයකු වූ [[හොරේස් එන්. ඇලන්]] විසින් [[ග්වංහ්යේවොන්]] ස්ථාපනය කරමින් බටහිර වෛද්‍ය විද්‍යාව හඳුන්වා දෙන ලදී. මෙය පසුව [[සෙවරන්ස් රෝහල]] බවට පත්වූ අතර, එය කොරියාවේ පැරණිතම බටහිර-ආරේ රෝහල වේ. මීට අමතරව, මිෂනාරිවරුන් විසින් කොරියානු දැරියන්හට බටහිර අධ්‍යාපනය ලබාදෙන ලදී. මීට‍ පෙර කාන්තාවනට අධ්‍යාපන ක්‍රමය තුළ අධයාපනය අවසර ලබා දී නොතිබිණි.

====ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණය====
{{main|ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණය}}
{{කොරියාවේ ඉතිහාසය}}
කර්මාන්ත විප්ලවයේ පසුකාලීන ආරම්භකයකු ලෙස කොරියාව නූතනකරණය සහ බටහිරකරණය කිරීමේ අරමුණින් ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණය ක්‍රියාත්මක විය. ග්වංමු යුගයේ දී, බටහිර ආරේ නිල ඇඳුම් කොරියාව වෙත හඳුන්වා දෙන ලදී. ආරම්භයේ දී, කොරියානුවන් බටහිර වස්ත්‍රවලට විරෝධය පාන්නට වූ අතර, [[මෙයිජි ප්‍රතිෂ්ඨාපනය|මෙයිජි ප්‍රතිෂ්ඨාපනයෙන්]] පසුව බටහිර වස්ත්‍ර අනුගමනය කළ ජපානය ඔවුන්ගේ සමච්චලයට ලක් විය. මුලින්ම, කොරියානු අධිරාජයා විසින් [[ප්‍රෂියාව|ප්‍රෂියානු]]-ආරේ රාජකීය වස්ත්‍ර භාවිතා රකන ලද අතර, රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයන් ද බටහිර වස්ත්‍ර පළඳින ලදී. 1900දී, බටහිර ඇඳුම් කොරියානු සිවිල් නිලධාරීන්ගේ ද නිල ඇඳුම බවට පත් විය. වසර කිහිපයකට පසුව, සියලුම කොරියානු සෙබලුන් සහ පොලිස් නිලධාරීන්ට ද බටහිර නිල ඇඳුම් ඇඳීමට නිර්දේශ කෙරිණි.

යුධ විෂයය සැලකූ විට, 1890 දශකයේ මුල් භාගයේ කොරියානු හමුදාවට සෙබලුන් 5,000ක් වැනි සුළු පිරිසක් ඇතුළත් විය. [[රුසියානු-ජපන් යුද්ධය]]ට මඳ කාලයකට පෙර එය 28,000 තෙක් වැඩි විය. 1896 සිට රුසියානු නිලධාරීන්ගේ පුහුණුව ලත් [[බර්ඩන් රයිෆල්]]ධාරී ශක්තිමත් රාජකීය ආරක්ෂකයන් 1,000කින් සම්නවිත හමුදාවක් වැඩිදියුණු කළ හමුදාවේ හරය ලෙස ක්‍රියා කළේ ය. මෙම හර ඒකකයේ සිට සෙබලුන් ඇතැම් අවස්ථාවල වෙනත් ඒකක වෙත මාරුකොට යැවිණි. එම ඒකක සෑම එකක්ම මිනිසුන් 900 බැගින් සමන්විත වූ , රෙජිමේන්තු පහකින් යුක්ත විය.{{sfn|Keltie|1900|p=791}}

1897දී, [[ඉඩම් හිමිකාරීත්වය]] නූතනකරණය කිරීමේ අරමුණින් ග්වංමු රජය විසින් [[මහාමානය|මහාමාන]] සමීක්ෂණ ව්‍යාපෘතියක් දියත් කරන ලදී. බටහිර සමීක්ෂණ ක්‍රම අනුගමනය කිරීමට අමතරව, ඇමරිකානු සමීක්ෂකයින් කුලියට ගන්නා ලදී. සමීක්ෂණයෙන් පසුව, භූමියේ නිශ්චිත මිනුම පෙන්වන &quot;ජිග්යේ&quot; නැමැති දේපළ නාමයක් අධිකාරීන් විසින් නිකුත් කළ යුතු බවට යෝජනා විය. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණය ඉඩම් බදු ක්‍රමය ප්‍රතිසංස්කරණයට ද සමීපව දායක විය. මෙය මෙහෙයවන ලද්දේ කොරියාවේ මූල්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ සිදුකළ [[යි යොං-ඉක්]]ගේ නායකත්වය යටතේ ය. 1904–1905 [[රුසියානු-ජපන් යුද්ධය]] හේතුවෙන් මෙම ව්‍යාපෘතිය ඇනහිටිණි. නමුත් ඒ වනවිට සම්පූර්ණ ඉඩම් ප්‍රමාණයෙන් තුනෙන් දෙකක සමීක්ෂණ කටයුතු අවස්නව පැවතිණි.

[[Image:SeoulElectricCompany.jpg|thumb|left|220px|හන්සොං විදුලිබල සමාගමේ ප්‍රධාන කාර්යාල ගොඩනැගිල්ල.]]
මෙකල ග්වංමු රජය විසින් නූතන නාගරික යටිතල ව්‍යූහ ද ඉදිකරන ලදී. 1898දී, අධිරාජයා විසින් ඇමරිකානු ව්‍යාපාරිකයන් සමග [[හවුල් ව්‍යාපාර]] සිදු කිරීමට අනුමැතිය ලබාදෙන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මහජන විදුලිබල ආලෝකකරණ ජාල ක්‍රියාත්මක කළ [[හන්සොං විදුලිබල සමාගම]] සහ විදුලි වීදිකාර් ක්‍රමය බිහි විය. සෝල් නැවුම් උල්පත් ජල සමාගමට ද ඇමරිකානු සම්බන්ධතා පැවතිණි. 1902දී, එනම් කොරියාවට දුරකථනය හඳුන්වා දී වසර දෙකකට පසු පළමු දිගු-දුර පොදු දුරකථනය ස්ථාපනය කෙරිණි.

ග්වංමු යුගයේ දී, කර්මාන්ත ප්‍රවර්ධන ප්‍රතිපත්තිය ද කොරියානු රජය විසින් මෙහෙයවන ලදී. එහි දී තාක්ෂණ සහ කර්මාන්ත පාඨශාලා ආරම්භ කිරීමට සහාය ලබාදෙන ලදී. මේ කාලයේම, දේශීය වෙළඳපොල විලාසිතා ඉල්ලුම සපිරීමට බිහිවූ නූතනකරණය වූ රෙදි විවීමේ කර්මාන්තශාලා සමග කොරියාව තුළ රෙදි විවීමේ ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රගමනයන් රැසක් සිදු විය. උදාහරණයක් වශයෙන් [[සේද]] නිර්මාණය කිරීම සඳහා නූල් කැටීමේ සහ රෙදි විවීමේ යන්ත්‍ර නිර්මාණය විය. මෙය විදේශයෙන් ගෙන්වූ මිලාධික යන්ත්‍ර සඳහා ආදේශකයක් ලෙස භාවිතා විය.&lt;ref&gt;Jae-gon Cho. ''The Industrial Promotion Policy and Commercial Structure of the Taehan Empire''. Seoul: Jimoondang Publishing Company (2006)&lt;/ref&gt;

කෙසේනමුත්, විදේශයන් මත රඳාපැවැත්ම, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය මැඬලීම සහ මන්දගාමීභාවය හේතුවෙන් ග්වංමු ප්‍රතිසංස්කරණය විප්ලවවාදී එකක් ලෙස නොසැලකේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ජපානය සහ රුසියාව අතර අරගලයට කොරියාව මැදි විය.

===පසුකාලීන ප්‍රගමනයන්===
[[File:JAPANESE OCCUPATION OF SEOUL.jpg|thumb|left|440px|1904 රුසියානු-ජපන් යුධ සමයේ [[සෝල්]]හි වීදියක ප්‍රයාණයෙහි නියැළෙන ජපන් පාබල හමුදා.]]

1904 අගෝස්තු 22 ජපානය සහ කොරියාව අතර පළමු ගිවිසුම වූ [[1904 අගෝස්තු ජපන්–කොරියා සම්මුතිය|පළමු ජපන්–කොරියා සම්මුතිය]] අත්සන් තැබිණි. 1905 ජූලි 17 දින, [[‍ටැෆ්ට්-කට්සුරා සම්මුතිය]] (ටැෆ්ට්–කට්සුරා සිහිපන ලෙස ද හඳුන්වයි) අත්සන් තැබිණි. මෙය සැබැවින්ම එක්සත් ජනපදය සහ ජපානය අතර රහස් එකඟතාවක් නොව, එක්සත් ජනපද සහ ජපන් රජයේ සාමාජිකයන් අතර එ.ජ.-ජපන් සබඳතා පිළිබඳ පැවැත්වුණු සාකච්ඡා විස්තර කෙරෙන සටහන් මාලාවකි.&lt;ref&gt;Nahm, Andrew. &quot;The impact of the Taft-Katsura Memorandum on Korea: A reassessment,&quot; ''Korea Journal.'' October 1985, p. 9.&lt;/ref&gt; ජපන් අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූ ටරෝ කට්සුරා විසින් යුධ ලේකම් [[විලියම් හොවාර්ඩ් ‍ටැෆ්ට්]] ටෝකියෝවේ නතර වී සිටි අවස්ථාව ප්‍රයෝජනයට ගනිමින් කොරියා ප්‍රශ්නය පිළිබඳ ටැෆ්ට්ගේ අදහස් ප්‍රකාශයක් (රූස්ට්වෙල්ට් පරිපාලනයේ නියෝජිතයකු ලෙස) ලබා ගත්තේ ය.&lt;ref name=&quot;nahm10&quot;&gt;Nahm, p. 10.&lt;/ref&gt; ටැෆ්ට් සිය සිහිපතෙහි විස්තර කළේ ජපානය සමග අධීශ්වර සම්බන්ධයක් ඔස්සේ කොරියාව &quot;ඈත පෙරදිග ස්ථිර සාමයක්&quot; කරා පියනැගිය යුතු ආකාරයයි.&lt;ref name=&quot;nahm10&quot;/&gt;

1905 සැප්තැම්බර් මස, [[රුසියානු-ජපන් යුද්ධය]] නිමාවට ප්ත කරමින් රුසියාව සහ ජපානය විසින් [[පෝට්ස්මවුත් ගිවිසුම]] අත්සන් කරන ලදී. මෙලෙසින් ස්ථිරව කොරියාව වෙත වූ ජපන් බලපෑම ශක්තිමත් කෙරිණි. 1905 ශීත ඍතුවේ දී ග්වංමු අධිරාජයා විසින් කොරියාවෙන් පිටත රාජ්‍ය වෙත රහස් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික දූත ගමන් පිටත් කරන ලද්දේ සිය ස්වාධිපත්‍යය රැක ගැනීමට ජපන් විමර්ශනය යටතේ සාමාන්‍ය දූත මෙහෙයුම් සිදුකළ නොහැකි හෙයිනි.&lt;ref&gt;Kim, Ki-Seok, &quot;Emperor Gwangmu's Diplomatic Struggles to Protect His Sovereignty before and after 1905,&quot; ''Korea Journal,'' (Summer 2006). p. 239.&lt;/ref&gt;

[[File:Yi Beomjin.jpg|thumb|left|140px|අධිරාජකීය නිලධාරියකු සහ පසුව ජපනුන්ට එරෙහි නිදහස් සටන්කරුවකු වූ යි බොම්-ජින්; 1907දී ගෝජොං විසින් හේග් වෙත පිටත් කරන ලද රහස් දූත මෙහෙයුම්වලට ඔහු උපකාර විය.]]
1905 නොවැම්බර් 17 දින, කොරියාවේ දී [[යුල්සා ගිවිසුම]] (&quot;1905 එකඟතාව&quot;, &quot;පංච පනත් ගිවිසුම&quot; හෝ &quot;දෙවන ජපන්-කොරියා සම්මුතිය&quot; යන නම්වලින් ද හඳුන්වයි) අත්සන් කෙරුණේ ආචාර්ය [[හෝමර් හල්බර්ට්]] ඉදිරියේ ය. වාර්තා අනුව, කොරියානු විදේශ අමාත්‍යාංශයේ මුද්‍රාව බලෙන් පැහැර ගෙන ජපනුන් විසින් සම්පාදිත ලේඛනයට එහි මුද්‍රාව තැබූ බව පැවසේ.මෙම බලකළ &quot;ගිවිසුමෙන්&quot; සතියකට පසු, රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් එහි එක්සත් ජනපද තානාපති කාර්යාලය ඉවත් කරග්නනා ලද්දේ, කොරියාව සිය නව &quot;රැකවරණ රාජ්‍ය&quot; තත්ත්වය එක්ස්ත ජනපදයට දැනුම්දීමටත් පෙරයි.&lt;ref&gt;Kim, p. 245.&lt;/ref&gt;

[[Image:Hague Secret Emissary Affair.jpg|thumb|190px|1907දී නෙදර්ලන්තයේ හේග් වෙත ග්වංමු අධිරාජයා විසින් පිටත් කරන ලද රහස් දූතයින් තිදෙනා වන යි ජුන්, යි සං-සොල් සහ යි වි-‍ජොං.]]

අන්තර්ජාතික අවබෝධය සහ නීතිය අනුව ආරම්භ වූ අධිරාජ්‍යය අවසානයේ, යුධමය අතින් දුර්වල රාජ්‍යයක් බවට පත්විය. ක්‍රමයෙන් ග්වංමු අධිරාජයා හට සිහසුන අත්හැරීමට බලකෙරුණු අතර, 1907දී ඔහු සිය පුත්‍රයා වූ [[කොරියාවේ සුන්ජොං|සුන්ජොං අධිරාජයා]]හට සිහසුන පැවරූයේ සුන්ජොං කොරියානු අධිරාජ්‍යයේ දෙවන සහ අවසන් අධිරාජයා බවට පත් කරමිනි. මෙලෙසින් ගෝජොංහට සිහසුන අත්හැරීමට සිදුවූයේ [[යුල්සා ගිවිසුම|යුල්සා ගිවිසුමේ]] කොන්දේසි කඩකරමින් හේග් සාම සමුළුව ([‍[1907 හේග් සම්මුතිය]]) වෙත නියෝජිතයන් පිටත් කර හැරීම හේතුවෙනි. [[හේග් රහස් දූත සම්බන්ධය|හේග් දූත මෙහෙයුම]] සඳහා මූලිකත්වය ගත් [[යි සං-සොල්]] සහ ඔහුගේ නියෝජ්‍ය නිලධාරීන් වූ [[යි ජුන්]], [[යි වි-ජොං]] යන අය කොරියාවේ ස්වාධිපත්‍යය යළි ප්‍රකාශ කිරීමට රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ප්‍රයත්න දැරූහ. හේග් නුවර දී කොරියාව විසින් යටත්විජිත බලවත් රාජ්‍යවලින් ආයාචනා කළ ද, කොරියාව වෙත වර්ධනය වෙමින් පැවති ජපන් බලපෑම යටතේ කොරියාව ලද රැකවරණ රාජ්‍ය තත්ත්වය ස්වභාවික සහ වාසිදායක බව අධිරාජ්‍යවාදී යුගයේ බටහිර ජාතීන්ට පෙනීගියේ ය.

1910 අගෝස්තු 22 දින, [[ජපන්–කොරියා ඈඳාගැනීමේ ගිවිසුම]] ඔස්සේ කොරියානු අධිරාජ්‍යය ජපානය වෙත ඈඳාගැනිණි. මෙලෙසින් කොරියාවේ ස්වාධිපත්‍යය පැහැරගැනුණු 35 වසරක [[ජපන් පාලනය යටතේ කොරියාව|ජපන් යටත්විජිත පාලන]] සමය ඇරඹිණි.

කොරියානු අධිරාජ්‍යයට ප්‍රථම [[ගෝජොසොන්]], [[බුයෝ රාජධානිය|බුයෝ]], [[ගොගුර්යෝ]], [[සිල්ලා]], [[බෙක්ජේ]], [[බල්හේ]] සහ [[ගොර්යෝ]] යන රාජවංශවල ඇතැම් පාලකයින් විසින් අධිරාජ තත්ත්වය තමන්ට හිමි බව ප්‍රකාශ කරමින් එක්තරා කාලසීමාවන් තුළ අධිරාජකීය පදවි නාම භාවිතා කොට ඇත.

==කොරියානු අධිරාජ්‍ය‍යේ පදවි සහ ආමන්ත්‍රණ ශෛලීන්==
* '''හ්වංජේ''' (皇帝 황제), අධිරාජයා, ඇමතුම් විලාසය ලෙස අධිරාජකීය රාජෝත්තමයාණන් (陛下 폐하 ''ප්යේහා'') යන්න යෙදේ.
* '''හ්වංහු''' (皇后 황후), අධිරාජිනිය (වල්ලභ), අධිරාජකීය රාජෝත්තමාවිය යන විලාසය සමගින් යෙදේ.
* '''හ්වංතේහු''' (皇太后 황태후), වැන්දඹු අධිරාජිනිය, අධිරාජකීය රාජෝත්තමාවිය යන විරුදය සමගින් යෙදේ.
* '''තේහ්වංතේහු''' (太皇太后 태황태후), මහා වැන්දඹු අධිරාජිනිය, වත්මන් අධිරාජයාගේ ජීවත්වන මිත්තණියයි. මැයට ද අධිරාජකීය රාජෝත්තමාවිය යන ආමන්ත්‍රණ ශෛලිය යෙදේ.
* '''හ්නංතේජා''' (皇太子 황태자), අධිරාජ්‍යයේ කිරුළහිමි කුමරු, අධිරාජයාගේ වැඩිමහල්ම පුත්‍රයායි. අධිරාජකීය ‍උතුමාණන් (殿下 전하 ''ජොන්හා'') යන්න සමග යෙදේ.
* '''හ්වංතේජා-බි''' (皇太子妃 황태자비), අධිරාජ්‍යයේ (වල්ලභ) කිරුළහිමි කුමරිය, අධිරාජකීය උත්තමාවිය යන්න සමග යෙදේ.
* '''චින්වං''' (親王 친왕), (අධිරාජකීය) කුමරු, අධිරාජයාගේ පුත්‍රයායි. අධිරාජකීය උතුමාණන් යන්න සමග යෙදේ.
* '''චින්වංබි''' (親王妃 친왕비), (අධිරාජකීය) (වල්ලභ) කුමරිය, අධිරාජකීය උත්තමාවිය යන්න සමග යෙදේ.
* '''ගොංජු''' (公主 공주), අධිරාජ්‍යයේ කුමරිය, අධිරාජයාගේ සහ ඔහුගේ වල්ලභ අධිරැජිනිය‍ගේ දියණියයි. අධිරාජකීය උත්තමාවිය යන්න සමග යෙදේ.
* '''ඔංජු''' (翁主 옹주), අධිරාජ්‍යයේ කුමරිය, අධිරාජයාට දාව ඔහුගේ උපබිසවකට උපන් දියණියන්ට මෙය භාවිතා වේ. මේ සමග අධිරාජකීය උත්තමාවිය යන ඇමතුම් විලාසය යෙදේ.

==රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සබඳතා==
* [[ජපන්අධිරාජ්‍යය]]: 1876–1910
* [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]]: 1882–1905
* [[මහා බ්‍රිතාන්‍ය සහ අයර්ලන්ත එක්සත් රාජධානිය]]: 1882–1905
* [[ජර්මන් අධිරාජ්‍යය]]: 1883–1905
* [[ඉතාලි රාජධානිය]]: 1884–1905
* [[රුසියානු අධිරාජ්‍යය]]: 1884–1905
* [[ප්‍රංශ තෙවන ජනරජය]]: 1886–1905
* [[ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියා]]: 1892–1905
* [[ක්විං රාජවංශය|ක්විං චීනය]]: 1899–1905
* [[බෙල්ජියම් රාජධානිය]]: 1901–1905
* [[ඩෙන්මාර්ක රාජධානිය]]: 1902–1905

==මේවාත් බලන්න==
* [[කොරියාව හා සම්බන්ධ මාතෘකා ලැයිස්තුව]]
* [[කොරියාවේ රජවරුන්ගේ ලැයිස්තුව|කොරියානු රජවරුන් ලැයිස්තුව]]
* [[යි ගෘහය|කොරියානු රාජකීය නිවස]]
* [[ජොසොන්]]

== ආශ්‍රේයයන් ==
=== උද්ධෘත ===
{{Reflist|2}}

=== ප්‍රභව ===
* Dong-no Kim, John B. Duncan, Do-hyung Kim (2006), ''Reform and Modernity in the Taehan Empire'' ([[යොන්සෙයි විශ්වවිද්‍යාලය|Yonsei]] Korean Studies Series No. 2), Seoul: Jimoondang Publishing Company
** Jae-gon Cho, ''The Industrial Promotion Policy and Commercial Structure of the Taehan Empire.'' 
* [[කීත් ප්‍රැට්|Pratt, Keith L.]], [[රිචඩ් රට්|Richard Rutt]], and [[ජේම්ස් හෝවර්|James Hoare]]. (1999). ''Korea: a historical and cultural dictionary,'' Richmond: Curzon Press. ISBN 9780700704637; ISBN 9780700704644; [http://www.worldcat.org/title/korea-a-historical-and-cultural-dictionary/oclc/245844259 OCLC 245844259]
* The Special Committee for the Virtual Museum of Korean History (2009), ''Living in Joseon Part 3: The Virtual Museum of Korean History-11'', Paju: [[:KO:사계절출판사|Sakyejul Publishing Ltd.]]

==බාහිර සබැඳි==
* [http://www.pca-mna.org/korean/GreatRevival.pdf 1907 මහා පුනර්ජීවන ව්‍යාපාරය සහ කොරියානු පල්ලිය කෙරෙහි එහි ඓතිහාසික බලපෑම]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Empires}}

[[Category:කොරියානු අධිරාජ්‍යය| ]]
[[Category:ආසියාවේ පැරණි අධිරාජ්‍ය]]
[[Category:1897 ආසියාවේ ස්ථාපිත කිරීම්]]
[[Category:1910 ආසියාවේ අහෝසි කිරීම්]]</text>
      <sha1>ivh9dgvxlzwkh5n51v7invy0713b9i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බෛතාල දෙවොල</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75817</id>
    <revision>
      <id>797369</id>
      <parentid>592751</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11473" sha1="5fkda9b2rqgb3bdzit9xv9lphoxvo0f" xml:space="preserve">{{Infobox temple
| name               = බෛතාල දෙවොල&lt;br/&gt;ବଇତାଳ ଦେଉଳ
| image              = Vaitala Mandira.jpg
| alt          =
| caption            =
| map_type        = India Orissa
| map_caption        = [[ඔරිස්සා, ඉන්දියාව|ඔරිස්සා]] තුළ පිහිටීම
| coordinates        = {{coord|20|16|N|85|15|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| other_names        =
| proper_name        =
| country            = [[ඉන්දියාව]]
| state              = [[ඔරිස්සා, ඉන්දියාව|ඔරිස්සා]]
| district           = [[ඛූර්ඩා]]
| location           = [[භුබනේස්වර්]]
| elevation_m        =
| deity  = කපාලිනී ([[ශක්ති]])
| primary_deity_Godess =
| utsava_deity_God   =
| utsava_deity_Godess=
| Direction_posture  =
| Pushakarani        =
| Vimanam            =
| Poets              =
| Prathyaksham       =
| festivals=
| architecture       = [[කාලිංග ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය]]
| temple_quantity  =
| monument_quantity=
| inscriptions       =
| year_completed         =
| creator            =
| website            =
}}

'''වෛතාල දෙවොල''' හෙවත් '''බෛතාල දෙවොල'''({{Lang-or|ବଇତାଳ ଦେଉଳ}}, [[දේවනගරි]]: वैताळ देउळ) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ [[චාමුණ්ඩා]] දෙවඟනට කැප කළ දර්ශීය [[කාලිංග ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය|ඛාකරා ශෛලියෙන්]] යුත් 8වන සියවසට අයත් [[හින්දු දේවාල]]යකි. මෙය [[ඔරිස්සා, ඉන්දියාව|ඉන්දියාවේ ඔරිස්සා]] ප්‍රාන්තයේ අගනුවර වන [[භුබනේස්වර්]]හි පිහිටා ඇත. මෙම දේවාලය ප්‍රදේශවාසීන් විසින් &quot;තිනි මුණ්ඩියා මන්දිර&quot; ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

==ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය==
බෛතාල දෙවොලේ ඇති සුවිශේෂී ලක්ෂණය නම් එහි ඇති දේවාල කුළුණේ හැඩයයි. අර්ධ-සිලින්ඩරාකාර හැඩයක් ගන්නා එහි පියස්ස [[ඛාඛර දෙවොල|ඛාඛරා]] දේවාල සම්ප්‍රදාය සඳහා මනා නිදසුනකි. මෙය දකුණු ඉන්දියානු දේවාලවල [[ද්‍රවිඩියානු ශෛලිය|ද්‍රවිඩියානු]] [[ගෝපුරම්|ගෝපුරය]]ට සමානත්වයක් පෙන්වයි. [[ශිඛර]] පෙළක් සමග වූ ‍කුළු ශිඛර මගින් දකුණු ඉන්දියානු ආභාසයේ සලකුණු පෙන්වයි.&lt;ref&gt;D.P.Ghosh, Nirmal Kumar Bose and Y.D.Sharma. ''Designs from Orissan Temples''. P.24&lt;/ref&gt; දෙවොලේ සැලැස්ම ආයත අතර, ''[[ජග මෝහන්]]'' කොටස ඍජුකෝණාස්‍රාකාර ව්‍යූහයකි. නමුත් එහි සෑම කොණකම කුඩා යාබද පූජාසනයක් බැගින් සම්බන්ධ කොට ඇත. බෛතාල දෙවොලේ උන්නත කැටයම් කිහිපයක් දක්නට ලැබෙන අතර, එම කැටයම් ඒවායේ ඇති සියුම් භාවය සම සමානුපාතික භාවය හේතුවෙන් වර්ණනාවට ලක්ව ඇත.&lt;ref name=&quot;encyclo&quot;&gt;{{Cite book |last=Brockman |first=Norbert C. |authorlink= |coauthors= |title= Encyclopedia of Sacred Places |url=https://archive.org/details/encyclopediaofsa0001broc |year=2011|publisher=ABC-CLIO, LLC |location=California |isbn=978-1-59884-655-3|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofsa0001broc/page/212 212]–213}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Parida&gt;{{cite book|title=Early Temples of Orissa|last=Parida|first=A.N.|publisher=Commonwealth Publishers|location=New Delhi|isbn=81-7169-519-1|ref=Parida|year=1999|edition=1st|pages=85–89}}&lt;/ref&gt;

පිටත බිත්තිවල හින්දු දෙවිවරුන්ගේ කැටයම් සහිත පනේල දැකගත හැක. මේ අතරින් ප්‍රධාන වශයෙන්ම [[ශිව]] සහ ඔහු භාර්යාව වන [[පාර්වතී]]ගේ [[ශක්ති]] ස්වරූපය, දඩයම් දර්ශන, වන අලීන් අල්ලා ගැනීම සහ කලාතුරකින් ශෘංගාරාත්මක පෙම් යුවළවල් ද දැකගත හැක.

''ජගමෝහන''යට ඉහලින් වම් පස වූ දෙවොලේ ප්‍රසාද මුඛය ''චෛත්‍ය'' කවුළු දෙකකින් යුක්ත ය. ඉන් එකක අලංකාර [[සූර්ය (දෙවියා)|සූර්ය]] දේව කැටයමක් වේ. මෙම කැටයම එහි වූ හැඟීම් ප්‍රකාශනය හේතුවෙන් ඇගයුමට ලක්ව ඇත. මෙහි සූර්ය සමග [[ඌෂා (දෙවඟන)|ඌෂා]] (අරුණෝදය) ප්‍රත්‍යූෂා දෙවඟනෝ හී විදිමින් සිටිති. සූර්යයාට ඉදිරියෙන් අශ්වයන් සතක් බැඳි රථය පදවන [[අරුණ]]ගේ රුව දැකගත හැක.

ඉහළ ''චෛත්‍ය'' කවුළුවේ වූ වෘත්තාකාර පනේලයෙහි අත් දහයක් ඇති [[නටරාජ]] හෙවත් නර්තනයේ යෙදෙන [[ශිව]] දෙවියන්ගේ රුවක් වේ. පැතලි පියස්සක් සහිත ''ජගමෝහන''ය ඉදිරියේ ධර්ම චක්‍ර ප්‍රවර්තන මුද්‍රාවෙන් වැඩ හිඳින් බුද්ධ රූ දෙකක් ද දැකගත හැක.

දේවාලයේ ඇති තවත් විශේෂ ලක්ෂණයක් නම් මෙහි ගර්භගෘහයේ [[තන්ත්‍ර|තන්ත්‍රික]] සම්ප්‍රදායයන් හා සම්බන්ධ භයානක දර්ශන කැටයම් කොට තිබීමයි. ගර්භගෘහයේ කපාලිනී යනුවෙන් හැඳින්වෙන අත් අටක් සහිත [[චාමුණ්ඩා]] දේවතාවියගේ රුවක් දැකගත හැක. ඇය [[දුර්ගා]] දෙවඟනගේ භයංකාර ස්වරූපය යැයි විශ්වාස කෙරේ. ‍ඒ අනුව බෛතාල දෙවොල [[ශක්ති]] පූජාශ්‍රමයක් යැයි පිළිගැනේ.

==දේවතාවා==
මෙහි ප්‍රධාන දේවතාවා වන [[චාමුණ්ඩා]] හෙවත් චාර්චිකා දෙවඟන සිටින්නේ මලකඳක් මත හිඳගෙන වන අතර, ඇය වටා හිවලකු සහ බකමූණකු පිරිවරා සිටියි. ඇය හිස්කබල් මාලයක් පැලඳ සිටියි. ඇය නාගයකු, දුන්නක්, පලිහක්, අසිපතක්, ත්‍රිශූලයක්, අකුණක් සහ හීයක් දරා සිටින අතර, අසුරයාගේ ගෙල සිදුරු කරමින් සිටියි. මෙම අවකාශයට ඉහළින් හිඳගත් ශිව සහ පාර්වතී නිරූපිත චෛත්‍ය කවුළුව පිහිටයි.

චාමුණ්ඩා වටා වෙනත් මිත්‍ර දෙවිවරුන් ප්‍රමාණයෙන් කුඩාවට බිත්තියේ පහළ කොටස්වල නිරූපණය කොට ඇත. මේ සෑම රුවක් පිහිටි අවකාශයක්ම වෙන් කරන්නේ නෙරි කුළුණක් මගිනි. නැගෙනිහර බිත්තියේ දොරට දකුණු පසින් පිහිටි රූපය මගින් චාමුණ්ඩාගේ ප්‍රතිමූර්තිය වන [[භෛරව]]ගේ සැකිලි ස්වරූපය දැක්වේ.

==ගැලරිය==
&lt;gallery&gt;
File:Bhubaneshwar, Vaital Deul Temple (4).jpg|අර්ධනාරීශ්වර (අර්ධ පුරුෂ, අර්ධ ස්ත්‍රී) දේවතා රුව මගින් ශක්තියේ ද්විත්ව ස්වරූපය සංකේතවත් කෙරේ.
File:Bhubaneshwar, Vaital Deul Temple (3).jpg|ප්‍රතිමාවක්
File:Bhuvanesvar 3004.jpg|ශෛලමය කැටයම්
File:Sculpture of Alasa Kanya at Vaital Deul, Bhubaneswar.jpg|ශෛලමය කැටයම්
File:Sculpture of Alasa Kanya at Vaital Deul - Feb 2008.jpg|අලාස කන්‍යා ප්‍රතිමාවක්
File:Sculptures on Vaital Deul, Bhubaneswar.jpg|පිටත බිත්තියේ ඇති ප්‍රතිමා
File:Sculpture at Vaital Deul, Bhubaneswar.jpg|ප්‍රතිමාවක්
File:Vaital Deul Durga.jpg|දුර්ගා
&lt;/gallery&gt;

==මේවාත් බලන්න==
* [[වරාහි දෙවොල, චෞරාසි]]
* [[භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව]]

==පාදක සටහන්==
{{reflist}}

==බාහිර සබැඳි==
{{commons category|Vaital Deula|වෛතාල් දෙවොල}}
* [http://www.planetware.com/bhubaneswar/vaital-temple-ind-oris-vaital.htm චාමුණ්ඩා දේවාලය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606071023/http://www.planetware.com/bhubaneswar/vaital-temple-ind-oris-vaital.htm |date=2009-06-06 }}
* [http://www.religiousportal.com/VaitalTemple.html භුබනේස්වර්හි දුර්ගාගේ චාමුණ්ඩා ස්වරූපය]
* [http://ignca.nic.in/asp/all.asp?projectid=orkhr2360001 වෛතාල් දියුල පිළිබඳ තවත් පින්තූර]
* [http://fromtraveldiaries.tumblr.com/post/66452709063/vaitala-deula-teeni-mundia-deula වෛතාල දියුල (තීනි මුණ්ඩියා දියුල)]

{{Temples in Bhubaneswar}}
{{Shakti temples in Orissa}}

[[Category:භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල]]
[[Category:ශක්ති දේවාල]]
[[Category:9වන සියවසේ හින්දු දේවාල]]</text>
      <sha1>5fkda9b2rqgb3bdzit9xv9lphoxvo0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කෝතොකු-ඉන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75945</id>
    <revision>
      <id>797464</id>
      <parentid>737960</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17497" sha1="qae4zvglw9qgvk7vw9ck6vjhs4v4d4p" xml:space="preserve">[[Image:Kamakura Budda Daibutsu front 1885.jpg|thumb|right|අමිද බුද්ධ ප්‍රතිමාව, කෝතොකු-ඉන්]]
[[Image:The Great Buddha of Kamakura.jpg|thumbnail|ප්‍රතිමාවේ සමීප දසුනක්.]]
[[File:Kamakura Daibutsu.png|thumb|කාමකුරා දයිබුත්සු ප්‍රතිමාවේ සමීප දසුනක්.]]
'''කෝතොකු-ඉන්''' (高徳院) යනුවෙන් හැඳින්නේනේ [[ජපානය|ජපානයේ]] [[කනගාවා ප්‍රාන්තය|කනගාවා ප්‍රාන්තයේ]] [[කාමකුරා, කනගාවා|කාමකුරා]] නගරයේ පිහිටි [[ජෝදො-ෂූ]] [[නිකාය]]යට අයත් [[බුද්ධාගම|බෞද්ධ]] විහාරස්ථානයකි.

මෙම විහාරය ප්‍රකට වී ඇත්තේ එහි පිහිටි &quot;මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව&quot; (大仏; [[දායිබුත්සු]]) හේතුවෙනි. [[අමිතාභ|අමිද]] [[බුද්ධත්වය|බුදුන් වහන්සේ]] නිරූපිත මෙම එළිමහන් [[ලෝකඩ]] [[ප්‍රතිමාව]] ජපානයේ වඩාත් සුප්‍රකට සංකේත අතුරින් එකක් ලෙස ද සැලකේ.

== මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව ==
[[File:1930s Japan Travel Poster - 19.jpg|thumb|upright|left|1930 දශකයේ සංචාරක පෝස්ටරයක්]]
''කාමකුරාහි මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව'' [[ජපානය|ජපානයේ]] [[කනගාවා ප්‍රාන්තය|කනගාවා ප්‍රාන්තයේ]] [[කාමකුරා, කනගාවා|කාමකුරා]] නගරයේ කෝතොකු-ඉන් විහාරයේ පිහිටි එළිමහන් [[ලෝකඩ]] බුද්ධ ප්‍රතිමාවකි. මෙම බුද්ධ ප්‍රතිමාව මගින් [[අමිතාභය]] බුදුන් වහන්සේ නිරූපණය වේ. විහාරයේ වාර්තා අනුව ලෝකඩ බුද්ධ ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 1252 [[කාමකුරා යුගය]]ට අයත් යැයි සැලකේ. මෙම ලෝකඩ ප්‍රතිමාව ඉදි කිරීමට ප්‍රථම එතැන දැවැන්ත දැවමය බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් පැවතී ඇත. එම දැමය ප්‍රතිමාව 1243දී නිමකෙරුණේ වසර දහයක අඛණ්ඩ කම්කරු දායකත්වය යටතේ ය. ඒ සඳහා අනුග්‍රහය සපයන ලද්දේ ඉනාඩා ආර්යාව (''ඉනාඩා-නෝ-ට්සුබොනේ'') සහ ටෝටෝමිහි ජෝකෝ නම් බෞද්ධ භික්ෂුව විසිනි. 1248 කුණාටුවක් හේතුවෙන් එම දැව බුද්ධ ප්‍රතිමාවට හානි සිදු විය. ප්‍රතිමාව වැඩ හිඳි ශාලාව ද විනාශ විය. මේ නිසා ජෝකෝ විසින් ලෝකඩයෙන් තවත් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් තැනීමට යෝජනා කරන ලදී. මේ සඳහා අතිවිශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය වූ අතර, ව්‍යාපෘතිය වෙනුවෙන් නව ශාලාවක් ද ඉදිකෙරිණි.&lt;ref name=&quot;sato7&quot;&gt;{{cite book|editor=Takao Sato|title=Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher=Hobundo|page=7}}&lt;/ref&gt; මෙම ලෝකඩ ප්‍රතිමාව එකල ප්‍රමුඛ පෙ‍ළේ ලෝකඩ නිර්මාණකරුවන් වූ&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?ei=duN4TryyG4_F0AH_puSCDA&amp;ct=result&amp;id=IU4lAAAAMAAJ&amp;dq=Tanji+Hisatomo+-wikipedia&amp;q=Tanji+Hisatomo#search_anchor ''The New Official Guide, Japan''] Japan Travel Bureau (1975) p.404&lt;/ref&gt; [[ඕනො ගොරෝඉමොන්]]&lt;ref&gt;Frédéric, Louis. [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&amp;pg=PA755#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Japan Encyclopedia''] Harvard University Press (2005). p.755&lt;/ref&gt; හෝ ටන්ජි හිසටොමෝ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtontimes.com/weblogs/donne-travels-washington-times/2008/may/25/the-great-buddha-at-kamakura/|author=Kate Tsubata|title=The Great Buddha at Kamakura|publisher=''The Washington Times''|date=May 25, 2008}} Retrieved 2011-09-20.&lt;/ref&gt; විසින් නිර්මාණය කරන්නට ඇතැයි සිතිය හැක. එක්තරා කාලයක දී ප්‍රතිමාවේ රන් ආලේපිත කොට තිබිණි. ප්‍රතිමාවේ දෙකන් අසල තවමත් රන් පත්‍රවල සලකුණු දැකගත හැක.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html|title=Kotoku-in (The Great Buddha)|publisher=''Kamakura Today''|year=2002}} Accessed 2011-09-20.&lt;/ref&gt;

1334 කුණාටුවක් හේතුවෙන් ශාලාව විනාශ විය. එය නැවත ඉදිකළ ද, 1369දී කුණාටුවක් හේතුවෙන් යළි එය විනාශ විය. අනතුරුව එය නැවත ඉදිකෙරිණි.&lt;ref name=&quot;sato7&quot;/&gt; මෙම ප්‍රතිමාව වටා අවසන් වරට ඉදිකොට තිබූ ගොඩනැගිල්ල [[මුරොමචි යුගය|මුරොමචි යුගයේ]] [[1498 මෙයෝ නැන්කයිඩෝ භූමිකම්පාව|1498 සැප්තැම්බර් 20]] දින ඇතිවූ [[සුනාමි|සුනාමිය]] හේතුවෙන් විනාශයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Tsuji_1983&quot;&gt;{{ Cite book| last = Tsuji| first = Yoshinobu| author-link = Yoshinobu Tsuji| contribution = Study on the Earthquake and the Tsunami of September 20, 1498| title = Tsunamis: Their Science and Engineering, Proceedings of the International Tsunami Symposium, 1981| url = https://archive.org/details/tsunamistheirsci0000inte| pages = [https://archive.org/details/tsunamistheirsci0000inte/page/185 185]–204| year = 1983| editor-last = Iida| editor-first = Kumiji| editor2-last = Iwasaki| editor2-first = Toshio| publisher = Terra Scientific Publishing (Terrapub)| location = Tokyo| isbn = 90-277-1611-0| postscript = &lt;!--None--&gt; }}&lt;/ref&gt; එතැන් සිට මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව විවෘත එළිමහනේ වැඩහිඳියි.&lt;ref name=&quot;Tsuji_1983&quot; /&gt;

පාදම ද ඇතුළුව මෙම ප්‍රතිමාව ආසන්න වශයෙන් මීටර 13.35 (අඩි 43.8) පමණ උසින් යුක්ත ය.&lt;ref&gt;[http://www.kotoku-in.jp/en/about/characteristic.html &quot;An Overview of the Great Buddha&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418063558/http://www.kotoku-in.jp/en/about/characteristic.html |date=2012-04-18 }}  Kotoku-in Official Website. Accessed 2011-09-20.&lt;/ref&gt; ප්‍රතිමාවේ බර [[ටොන්]] 93ක් පමණ වේ. ප්‍රතිමාව කුහරමය ආකාරයෙන් තනා ඇති අතර, නරඹන්නන් හට ප්‍රතිමාවේ ඇතුළත දසුන ද නැරඹිය හැක. වසර ගණනාවක් පුරා පැමිණි සංචාරකයින් විසින් ප්‍රතිමාවේ ඇතුළත කුරුටු ලේඛන සටහන් කොට ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Takao Sato|title=Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher=Hobundo|page=14}}&lt;/ref&gt; එක්තරා කාලයක දී, ප්‍රතිමාවේ පාදමේ ලෝකඩ නෙළුම් පෙති තිස් දෙකක් විය. නමුත් වර්තමානය වන විට ශේෂව ඇත්තේ ඉන් සතරක් පමණක් වන අතර, සෙසු කොටස් දක්නට නැත.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Takao Sato|title=Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher=Hobundo|page=16}}&lt;/ref&gt; භූමිය වෙත පිවිසෙන ස්ථානයෙහි අන්තර්ගත දැන්වීමෙහි මෙසේ සඳහන්ව ඇත: &quot;ආගන්තුකය, නුඹගේ ශිල්පය කුමක් වුවත්, කුමන ඇදහිල්ලකට අයත් වුවත්, මෙම අභයභූමියට පිවිසෙන නුඹ යුග ගණනාවක් පුරා වන්දනාමානයට පාත්‍ර වූ භූමියක පය තබන බව අමතක නොකරන්න. මෙය බුදුන්ගේ විහාරයක් වන අතර, සදාතනිකත්වයේ ද්වාරය ද වේ. මේ නිසා ඇතුළු විය යුත්තේ ඉමහත් ගෞරවයෙන් යුතුව ය.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Takao Sato|title=Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher=Hobundo|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[1923 මහා කැන්ටෝ භූමිකම්පාව]] හේතුවෙන් ප්‍රතිමාව වැඩහිඳින පාදමට හානි සිදු විය. නමුත් 1925දී පාදම ප්‍රතිසංස්කරණය කෙරිණි.&lt;ref name=&quot;sato7&quot;/&gt; භූමිකම්පාවලින් ප්‍රතිමාවට සිදුවිය හැකි හානි වළක්වා ගැනීම සඳහා 1960-61 අතර කාලයේ ප්‍රතිමායේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සිදුවූ අතර, ගෙළ ප්‍රදේශය ශක්තිමත් කිරීම ද සිදු විය.&lt;ref name=&quot;sato7&quot;/&gt;

2016 මුල් කාලයේ, ප්‍රතිමාව පිළිබඳ වැඩිදුර පර්යේෂණ, ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සංරක්ෂණ වැඩ කටයුතු ක්‍රියාත්මක විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nippon.com/en/views/b03206/|author=Waku Miller|title=A Clean Bill of Health for Kamakura’s Great Buddha|publisher=''Nippon.com''|date=March 11, 2016}} Retrieved 2016-11-10.&lt;/ref&gt; 

=== ලක්ෂණ ===
*බර: ටොන් 121 (රාත්තල් 267,000)&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information about Daibutsu onsite |url=http://no.spam.ee/~tonu/gallery/index.php/Japan-2012/Kamakura-february-2012/Kamakura-Daibutsu-21-February-2012/P2191231 |access-date=2017-11-12 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://archive.is/20120630214730/http://no.spam.ee/~tonu/gallery/index.php/Japan-2012/Kamakura-february-2012/Kamakura-Daibutsu-21-February-2012/P2191231 }}&lt;/ref&gt;
*උස: මීටර 13.35 (අඩි 43.8)
*මුහුණේ දිග: මීටර 2.35 (අඩි 7 අඟල් 9)
*ඇසෙහි දිග: මීටර 1.0 (අඩි 3 අඟල් 3)
*මුඛයේ දිග: මීටර 0.82 (අඩි 2 අඟල් 8)
*කනෙහි දිග: මීටර 1.90 (අඩි 6 අඟල් 3)
*එක් දණක සිට අනෙක් දණට දිග: මීටර 9.10 (අඩි 29.9)
*මහපටැඟිල්ලෙහි පරිධිය: මීටර 0.85 (අඩි 2 අඟල් 9)

== රඩ්යාර්ඩ් කිප්ලිංගේ කාව්‍යය ==
[[රඩ්යාර්ඩ් කිප්ලිං]]ගේ ''[[කිම් (නවකථාව)|කිම්]]'' (1901) නවකථාවේ පූර්විකාවේ ආරම්භක පරිච්ඡේදයන්හි &quot;[[s:කාමකුරාහි බුද්ධ ප්‍රතිමාව|කාමකුරා බුද්ධ ප්‍රතිමාව]]&quot; පිළිබඳ පැදි කිහිපයක් ඇතුළත් ය. මෙම පැදි උපුටාගන්නා ලද්දේ 1892දී කතුවරයා විසින් කාමකුරා නැරඹීමෙන් පසු එම නාමයෙන්ම රචිත පැදි පෙළකිනි.&lt;ref name=&quot;margins&quot;&gt;[http://themargins.net/anth/19thc/kipling.html Rudyard Kipling, &quot;The Buddha at Kamakura&quot;]. Retrieved 2011-09-20.&lt;/ref&gt; මෙම කවිය 1903 &quot;The Five Nations&quot; තුළ සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් කොට ඇත.&lt;ref name=&quot;margins&quot;/&gt;

== ගැලරිය ==
&lt;gallery&gt;
Image:Buddha kamakura closeup.jpg|කාමකුරා බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ ප්‍රමාණය සැසඳීම සඳහා [[ගල් පරෙවියා|පරෙවියකු]] සමග සමීප දසුනක්.
Image:Daibutsu Kamakura rear side.jpg|විවෘත කවුළු සහිත ප්‍රතිමාවේ පසුපස පෙනුම
Image:Buddha's slippers, Kōtoku-in.jpg|බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ පාවහන්
Image:Inside view of the Great Buddha of Kamakura.JPG|මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ ඇතුළත පෙනුම
Image:Explanation plate of Kamakura Daibutsu building technique.JPG|මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ ඉදිකිරීම් තාක්ෂණය විස්තර කෙරෙන එම ස්ථානයේ පිහිටුවා ඇති ඵලකයක්
&lt;/gallery&gt;

== මේවාත් බලන්න ==
{{Portal|ජපානය|බුදු දහම|ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය}}
*[[ජපන් බුදු දහම පිළිබඳ ශබ්ද මාලාව]] - ජපන් බුදු දහම, ජපන් බෞද්ධ කලාව සහ ජපන් බෞද්ධ ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය පිළිබඳ පාරිභාෂික වචන පිළිබඳ පැහැදිළි කිරීමකි.
*[[ජපානයේ ජාතික වස්තූන් ලැයිස්තුව (ප්‍රතිමා)]]
*[[ටියෑන් ටෑං බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] - [[හොං කොං]]හි පිහිටි මෙය ලොව උසම හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවයි.
*[[තෝදයි-ජි]] - [[නාරා, නාරා|නාරා]]හි මෙම විහාරය තුළ ජපානයේ විශාලතම ලෝකඩ බුද්ධ ප්‍රතිමාව දැකගත හැක.
*[[උසිකු දායිබුත්සු]] - [[ජපානය|ජපානයේ]] [[ඉබරාකි ප්‍රාන්තය|ඉබරාකි ප්‍රාන්තයේ]] [[උෂිකු, ඉබරාකි|උෂිකු]]හි පිහිටි මෙය ජපානයේ උසම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වේ. 

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{reflist|33em}}

== බාහිර සබැඳි ==
{{commons|කාමකුරා දයිබුත්සු}}
{{wikisource|කාමකුරාහි බුද්ධ ප්‍රතිමාව}}
*[http://www.kotoku-in.jp/en/top.html කෝතොකු-ඉන් ප්‍රධාන පිටුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203160340/http://www.kotoku-in.jp/en/top.html |date=2010-12-03 }} (ඉංග්‍රීසි බසින්)
*[http://www.kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html ''කාමකුරා ටුඩේ'' වෙබ්අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607142528/http://kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html |date=2012-06-07 }} &quot;කෝතොකු-ඉන් (මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව)&quot; පිටුව
*[http://kamakuratrip.net/edaibutu.html ''කාමකුරා සංචාරය'' වෙබ්අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025110958/http://kamakuratrip.net/edaibutu.html |date=2016-10-25 }} &quot;කාමකුරා දයිබුත්සු (කාමකුරාහි මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව)&quot; පිටුව (ඉංග්‍රීසි බසින්)

{{Daibutsu}}
{{Colossal Buddha statues}}
{{Buddhist temples in Japan}}
{{coord|35.31684|N|139.53573|E|format=dms|region:JP_type:landmark|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Kotoku-in}}
[[Category:1243දී නිමකෙරුණු ගොඩැනගිලි සහ ව්‍යූහ]]
[[Category:කනගාවාහි කාමකුරාහි පිහිටි බෞද්ධ විහාර]]
[[Category:දැවැන්ත බුද්ධ ප්‍රතිමාව]]
[[Category:ජපානයේ ජාතික වස්තූන්]]</text>
      <sha1>qae4zvglw9qgvk7vw9ck6vjhs4v4d4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිරායා ජනයා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76360</id>
    <revision>
      <id>797448</id>
      <parentid>772293</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13901" sha1="peb1sgrh4640h3ne8pf08htip5d9ur6" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
|group    = සිරායා&lt;br&gt;&lt;small&gt; 西拉雅族 &lt;/small&gt;
|image    = [[File:Siraya people.jpg|200px|සිරායා ජනයා]]
|caption  = සිරායා යුවළක්
|poptime  = 
|popplace = [[තායිනාන් නගරය]] සහ [[තායිටුං ප්‍රාන්තය|තායිටුං]] දේශය ([[චීන සමූහාණ්ඩුව|තායිවානය]])
|langs    = [[සිරායා භාෂාව|සිරායා]] (පැරණි), [[චීන මැන්ඩරීන් |මැන්ඩරීන්]], [[තායිවාන හොක්කියෙන්]]
|rels     = [[ජීව වාදය]], [[ක්‍රිස්තියානි ආගම]]
|related  = [[තායිවාන ආදිවාසීන්]]
}}

[[Image:Traffic light at green state on Siraya Blvd. 20060702.jpg|300px|thumb|right|[[තායිනාන් විද්‍යා උද්‍යානය|තායිනාන් විද්‍යා උද්‍යානයේ]] ඇති සිරායා මාවතක්]]

'''සිරායා''' ({{zh|c=西拉雅族|p=Xīlāyǎ Zú}}) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ [[තායිවාන]] [[ස්වදේශික ජනයා]]  වේ.සිරායා ජනයා තායිවාන දිවයිනේ දකුණු බටහිර පෙදෙස් සමතලා වෙරළාශ්‍රිත තැනිතලා පෙදෙස්වල හා ඊට සමාන පෙදෙස් වන නැගෙනහිර වෙරළාශ්‍රිත පෙදෙසේ ජීවත්විය. එම ප්‍රෙද්ශය අදවන විට [[තායිනාන් නගරය]] සහ [[තායිටුං දේශය]] ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. අවසානයේදී මෙම ජනවර්ගය කාණ්ඩ හතරකින් සෑදී ඇත. ඒවා නම්: මත්තාව්,  සෝලන්ඝ්,  බක්ක්ලොන්ඝ්, සහ සින්ක්කාන්  ලෙස වේ. පළමු කණ්ඩායම් හතර ව්‍යාප්තව ඇත්තේ අද වන විට [[මාදෝ දිස්ත්‍රික්කය |මාදෝ]], [[ජිආලි දිස්ත්‍රික්කය |ජිආලි]], [[ෂැන්හුආ දිස්ත්‍රික්කය|ෂැන්හුආආ]], සහ [[ක්ෂින්ෂි දිස්ත්‍රික්කය, තායිනාන්| ක්ෂින්ෂි ]] යන පෙදෙස් වල වෙන් වෙන් වශයෙනි. 

සිරායා යනු [[තායිවාන ආදිවාසීන්]] (''පින්ග්පු'') වන අතර  ඔවුන් කදුකර  පෙදෙස් වලට වඩා සමතල වෙරළාශ්‍රිත පෙදෙස් වලට ප්‍රිය කළහ. අනෙකුත් තායිවාන ස්වදේශික ජනයා මෙන් මොවුන්ද ජනවාර්ගිකත්වයෙන්  සහ භාෂාවෙන්  [[ඔස්ට්‍රොනීසියානු]]වෝ වූහ. &quot;තායිවාන්&quot; යන නාමය (ඓතිහාසිකව ''තායියෝවාන්ග් '', {{linktext|臺員}} සහ වෙනත් වර්ග) [[සිරායා භාෂාව]] මඟින් හටගැනුණකි. සිරායාවරුන්ට අයත් වන [[ඔස්ට්‍රෝනීසියානු භාෂාව]] බටහිර පැසිෆික්, [[පොලිනිසියානු භාෂාව |පොලිනීසියානු]] ඇතුළත්ව, [[ඉන්දුනීසියානු භාෂාව|ඉන්දුනිසියානු]], [[පිලිපීන භාෂාව|පිලිපීන]] සහ [[මැලේ භාෂාව|මැලේසියානු]] භාෂා අයත්වන කාණ්ඩයට නෑකම් කියයි.&lt;ref name=&quot;culture.tw&quot;&gt;{{cite web |last=Crook |first=Steven |date=26 Sep 2008 |url=http://www.culture.tw/index.php?option=com_content&amp;task=rdmap&amp;Itemid=262&amp;id=903 |title=Taiwan Culture Portal - Pingpu tribe: We have not disappeared! |publisher=Culture.tw |accessdate=2013-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518102526/http://www.culture.tw/index.php?option=com_content&amp;task=rdmap&amp;id=903&amp;Itemid=262 |archive-date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;

[[තායිවාන ජනයා|තායිවාන]] සහ [[මටාකෝ ජනයා |මකාටෝ]] ලෙස  සිතා මතා සිරායා සමූහ දෙකක් වර්ග කළහ. නමුත් නූතන වර්ගීකරණය රඳා පැවතුනේ බුද්ධිමත් ජනතාවගෙනි. මේ සඳහා මූලික වූයේ නව්‍ය  භාෂණ සොයාගැනීම්, සංස්කෘතික මුහුණුවර, සහ බුද්ධිමත් ජනයාගේ ස්වයං හඳුනාගැනීම් ය.

==නූතන ඉතිහාසය ==
සිරායා පෙදෙස් වල ව්‍යාප්තියෙන් පසුව [[ක්විං රාජ වංශයේ පාලනය යටතේ තායිවානය|1683 චීනයේ ක්විං රාජවංශය විසින් තායිවාන ඈඳාගැනීම]] හේතුවෙන් සිදුවූ [[සංස්කෘතික සමායෝගය]] නිසා කෙමෙන් කෙමෙන් [[සිරායා භාෂාව]] භාවිතයෙන් ඉවත් විය.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Adelaar, K.A. |year=1997 |title=Grammar notes on Siraya, an extinct Formosan language |journal=Oceanic Linguistics |volume=36 |issue=2 |pages=362&amp;ndash;397 |jstor=3622990 |doi=10.2307/3622990 |publisher=University of Hawai'i Press}}&lt;/ref&gt; එහි අවසන් වාර්තාගත විධිමත් යොදාගැනීම 1908 දී, තායිවානය [[ජපන් පාලනය යටතේ තායිවානය|ජපන් පාලනය]]ට නතුව පැවති කාලයේදී වාර්තා වේ.&lt;ref name=&quot;culture.tw&quot;/&gt; පසුව බොහෝ සිරායා පවුල් වල මව් භාෂාව ලෙස [[හොක්කියෙන්]] චීන භාෂාව  යොදා ගැනිනි. ''[[පොදු භාෂා]]''ලෙස  ජපන් සහ චීන මැන්ඩරීන් භාෂාවෙන් බලපත්‍ර ලාභී රජයේ පාසල් වල ඉගැන්වීම සිදුවිය. 

සිරායා සමන්විත වන  [[සංස්කෘතික අනන්‍යතාවය|මොවුන්ගේ සංස්කෘතියේ විවිධ අංගයන්]] පැවත ඒම පහත පරිදි වේ. පවුල් ගණනාවක් වන ත්සො-චෙන්, කෝ-පෙයි සහ [[ෂින්හුවා, තායිනාන්|ෂින්හුවා]] නියම් ගමෙහි චියු-චෙන්-ලින් යන ‍පවුල්  සිරායා ස්වදේශිකයන් ලෙස තවමත් සිය සංස්කෘතික අනන්‍යතාවය හඳුනා ගැනීම සිදුකරති. පාරම්පරික නාමයක් වන  ''වෑන්'' (萬) යන නාමය ඇතැම් ප්‍රදේශයන් වල හමුවේ. චීන අක්ෂර පරිවර්තන වලින් හෙළිවන පරිදි  ''තලාවෑන්'' යනුවෙන් සිරායා මුල් නාමයක් තිබී ඇත. &lt;ref name=&quot;culture.tw&quot;/&gt; සිරායා සංස්කෘතික සංගමය (台南縣平埔族西拉雅文化協會) 1999 වර්ෂයේදී ආරම්භ විය. 2002 වර්ෂය වන විට යළි ගොඩනගන ලද සිරායා භාෂාව (පහතින් දැක්වේ) ඉගැන්වීම ආරම්භ වූ අතර එය නව සාහිත්‍යයට ද යොදා ගැණිනි.&lt;ref name=&quot;culture.tw&quot;/&gt; 2005 වසරේදී, තායිනාන් ප්‍රාන්ත‍යේදී (වර්තමානයේදී තායිනාන් නගරයේ කොටසකි.) රජය විසින් සිරායා ආදිවාසී තොරතුරු සංගමයක් (台南縣西拉雅原住民族事務委員會)  පිහිටුවූ අතර  සිරාය වචන 4,000 ක් පමණ අන්තර්ගත වන අතිරේක වාග්මාලාවක් 2008 වසරේදී නිකුත් කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;culture.tw&quot;/&gt;

සිරායා සහ සම්බන්ධිත තැනිතලාවන්හි ආදිවාසී ජනයාට තායිවාන ජාතික රජය වෙතින් නිල පිළිගැනීම ලබාගැනීම සඳහා වන ප්‍රයත්නයන් තවමත් දැකගත හැකි ය. 2010දී සිරායා ජනයා [[එක්සත් ජාතීන්]]ගේ ආධාර වැඩපිළිවෙල යටතට ඇතුළ්ත කෙරිණි. සිරායා සහ තායිවාන රජයේ නියෝජිතයින් භාෂාවේ නීතියෙහි කිසියම් දෝෂ සහගත බවක් ඇති බැව් නිරීක්ෂණය කොට ඇත: ස්වදේශික ජනයා සඳහා යෙදෙන චීන වදනෙහි සාහිත්‍යමය අර්ථය වන්නේ &quot;කඳුකර ජනයා&quot; යන්නයි. නීතියෙහි සාහිත්‍යමය අර්ථ දැක්වීම මගින්, වෙරළාසන්න ජන කණ්ඩායම් වෙත පිළිගැනීම ගිලිහෙන්නේ ඉබේම ය. සියලු ස්වදේශික ජන කණ්ඩායම් ඇතුළත් කොට නිවරද්‍ය පිළිගැනීමක් ලබාදීම සම්බන්ධයෙන් රජයේ නිලධාරීන් සිය අවධානය යොමුකොට තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Loa |first=Iok-sin |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2010/05/06/2003472328 |title=Pingpu activists ask UN assistance in Aboriginal claim |work=Taipei Times |page=1 |date=6 May 2010 |accessdate=2013-01-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2010/05/27/2003473997 |title=CIP says Pingpu recognition requires law revision |work=Taipei Times |page=3 |date=27 May 2010 |accessdate=2013-01-23}}&lt;/ref&gt;

==මේවාත් බලන්න==
*[[ඩැනියෙල් ග්‍රේවියස්]] - සිරායා භාෂා විද්වතෙකි.
*[[අන්තරායට පත් භාෂා සඳහා පදනම]]

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Reflist}}&lt;!--added above categories/infobox footers by script-assisted edit--&gt;

==වැඩිදුර කියවීමට==
* {{cite book|last1=Shepherd|first1=John Robert|title=Marriage and mandatory abortion among the 17th century Siraya|url=https://archive.org/details/marriagemandator0000shep|date=1995|publisher=American Anthropological Assoc.|location=Arlington, Va.|isbn=9780913167717}}
* {{cite news|last1=Lin Meng-ting|title=Siraya people to file suit to claim Aboriginal status |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2015/02/01/2003610572|accessdate=15 April 2016|work=Taipei Times|date=1 Feb 2015|page=3}}

==බාහිර සබැඳි==
*[http://www.tatalag.org.tw/ සිරායා සංස්කෘතික සංවිධානය (台南縣平埔族西拉雅文化協會)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906193501/http://www.tatalag.org.tw/ |date=2008-09-06 }} (චීන)
*[http://www.tnc.gov.tw/tnc/index.aspx තායිනාන් සංස්කෘතික සබඳතා දෙපාර්තමේන්තුව (台南縣政府文化局)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529063932/http://www.tnc.gov.tw/tnc/index.aspx |date=2008-05-29 }} (චීන)
*[http://www.siraya-nsa.gov.tw/welcome.aspx සිරායා ජාතික දර්ශනිය කලාපය (西拉雅國家風景區)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108071429/http://www.siraya-nsa.gov.tw/welcome.aspx |date=2011-11-08 }} (චීන, ඉංග්‍රීසි)
*[http://www.nmp.gov.tw/ ප්‍රාග්ඉතිහාසය පිළිබඳ ජාතික කෞතුකාගාරය, තායිවානය (國立臺灣史前文化博物館)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041130024748/http://www.nmp.gov.tw/ |date=2004-11-30 }} (චීන, ඉංග්‍රීසි)
*[http://siraya.tnc.gov.tw/ සිරායා ආදිවාසී සබඳතා කමිටුව (台南縣西拉雅原住民事務委員會)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106115843/http://siraya.tnc.gov.tw/ |date=2009-01-06 }}  (චීන)

{{Taiwan (island) aborigines}}

{{DEFAULTSORT:ජනයා, සිරායා}}
[[Category:තායිවානයේ ජන වර්ග]]
[[Category:තායිවාන ආදිවාසීන්]]</text>
      <sha1>peb1sgrh4640h3ne8pf08htip5d9ur6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගැහැනිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77012</id>
    <revision>
      <id>797351</id>
      <parentid>749108</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55557" sha1="n5l9i17k8sdz232ncchswzagoffuvmr" xml:space="preserve">{{පරිවර්තනය}}
[[ගොනුව:The_Birth_of_Venus_detail_-_Venus.jpg|thumb|[[සැන්ඩ්‍රෝ බොටිෂෙලී]]ගේ ''[[වීනස්ගේ උපත]]'' (1485 අවට) සිතුවමේ සමීප දසුනක්]]
'''ගැහැනිය '''යනු මනව වර්ගයාට අයත් ස්ත්‍රී ලිංගික ජීවියාය.ගැහැනිය යනුවෙන් සමාන්‍යයෙන් වැඩුනු හෙවත් ලිංගික පරිණතියට පත් ස්ත්‍රිය ලෙස හඳුන්වයි.කුඩා වියේදී ගැහැණු ළමයා ලෙස හදුන්වයි.එනම් ගැහැනිය යනු ගැහැනු මානවයාය.මිනිස් දරුවකුට උපත ලබාදිය හැක්කේ ගැහැනියට පමණය.මිනිසා ක්ෂීරපායි කාණ්ඩයට අයත් බැවින් මවු කුසින් බිහිවන මිනිස් ළදරුවා තම මවගෙන් කිරි උරාබීම සිදුකරයි.දරුවන් හදාවඩා ගැනීමේදී වැඩි මෙහෙයක් ගැහැනිය අතින් සිදුවේ.

== නිරුක්තිය ==
ඉංග්‍රීසි බසින් ගැහැනිය හැදින්වීමට භාවිතවන &quot;woman&quot; යන වචනය  ''wīfmann යන වචනයෙන් බිඳී අවකි.'' &lt;ref&gt;&quot;wīfmann&quot;: Bosworth &amp; Toller, ''Anglo-Saxon Dictionary'' (Oxford, 1898-1921) p. 1219. The spelling &quot;wifman&quot; also occurs: C. T. Onions, ''[//en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Dictionary_of_English_Etymology Oxford Dictionary of English Etymology]'' (Oxford, 1966) p. 1011&lt;/ref&gt; ''wīmmann'' යන වදන ''wumman'' , සෙද අවසානයේ  ''woman වෙනස්වී ඇත''.&lt;ref&gt;''Webster's New World Dictionary, Second College Edition'', entry for &quot;woman&quot;.&lt;/ref&gt;  පැරණි ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ  ''wīfmann යන වදනෙහි තේරුමද ගැහැණිය යන්නයි.'' 

තවත් අදහසක් නම් &quot;woman&quot; යන වචනය  &quot;womb&quot;.යන වචනයෙන් බිඳී ආවක් බවයි.පැරණි ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ ''wambe'' යන වචනයේ අරුත උදරය යන්නයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

සිංහල බසින් ගැහැනිය යන වදනට සමාන පද ලෙස ස්ත්‍රිය,ලඳ,ලලනාව,ලතා,මාගම,මහිලාව,වාමී,වනිතාව,නාරී,බවලතී යන පද යෙදේ.

=== ජීව විද්‍යාත්මක සංකේතය ===
ග්‍රීක දේව විශ්වාසයන්ට අනුව ස්ත්‍රීත්වයට අධිපත් දේවතාවිය වන වීනස් දෙවඟනගේ සංකේතය ගැහැනිය හැදින්වීමට යොදාගනී.&lt;ref&gt;Jose A. Fadul. ''Encyclopedia of Theory &amp; Practice in Psychotherapy &amp; Counseling'' p. 337&lt;/ref&gt;
== ජීව විද්‍යාව ==
[[ගොනුව:Scheme_female_reproductive_system-en.svg|දකුණ|thumb|ස්ත්‍රී ප්‍රජනන පද්ධතිය]]
[[ගොනුව:Sky_spectral_karyotype.png|දකුණ|thumb|Spectral karyotype of a human female]]
[[ගොනුව:Human_anatomy.jpg|alt=Photograph of an adult female human, with an adult male for comparison.  Note that both models have partially shaved body hair.|වම|thumb|වැඩුනු ගැහැනියකගේ හා පිරිමියකුගේ ඡායාරූප සංසංදනය.දෙදෙනාගේම සිරුරේ රෝම ඉවත්කර ඇත. ]]
ජීව විද්‍යාත්මකව ගැහැනියට ස්ත්‍රී ප්‍රජනන පද්ධතියට අයත් අවයව පිහිටයි.කලලයක් දරා සිටීම හා එය පොෂණය කර මෙලොවට බිහිවීම හා එසේ බිහිවූ දරුවාට කිරි දී පොෂණය කිරීම හා සමාජයට අනුගත කිරීම යන කාර්‍ය රැසක් ගැහැනිය විසින් සිදුකරයි.ගැහැනු දරුවකු හා පිරිමි දරුවකු උපතේදී ලිංගික අවයව පරික්ෂා කිරීමෙන් මිස වෙනත් බාහිර ලක්ෂණ අනුව ලිංගිකත්වය හඳුනාගත නොහැකිය.එහෙත් ඇය ක්‍රමයෙන් වැඩිවියට පත්වන විට ක්‍රමයෙන් ද්වී ලිංගික ලක්ෂණ ඇතිවේ.ද්වී ලිංගික ලක්ෂණ මතුවීම ආසන්න වශයෙන් වයස අවුරුදු 10-13 අතර කාලය තුල සිදුවේ.මුලින්ම ඇයට ප්‍රථම ඔපස්වීම මෙම කාලය තුල සිදුවන අතර ඒ සමගම ද්වී ලිංගික ලක්ෂණ ඇතිවීම සිදුවේ.එවන් ද්වී ලිංගික ලක්ෂණ ලෙස කලවා අත් ගොබ මහත්වීම,පියයුරු වර්ධනයවීම,උකුල පළල් වීම, ලිංගේන්ද්‍රිය විශාලවීම,කිහිලි හා ලිංගේන්ද්‍රිය අවට රෝම වැවීම,යෝනි ස්‍රාව ඇතිවීම දැක්විය හැක.මෙසේ ද්වී ලිංගික ලක්ෂණ ඇතිවීම මගින් ඇය නව ජනිතයන්ට ජීවය ලබාදීමට සුදුසු තත්වයේ පසුවන බව පෙන්වයි.මෙම ද්වී ලිංගික ලක්ෂණ ඊස්ට්‍රජන් හෝමොනයේ ක්‍රියාකාරීත්වය නිසා ඇතිවේ.අර්ථවය ආරම්භ වීමත් සමග සංසේචනය නොවූ ඩිම්බ පිටවීම මාසිකව සිදුවේ.ලිංගිකව පරිණතවූ ගැහැනියක් හා පුරුෂයෙකු අතර ඇතිවන ලිංගික සංසර්ගයේදී පුරුෂයාගේ ශිශ්නයෙන් පිටවන ශුක්‍රාණු යෝනි  මාර්ගය හරහා පැලෝපීය නාලවෙත ගමන්කර ඩිම්බයක් හා සංසේචනයවී ගර්භාෂයේ තැන්පත්වී ක්‍රමයෙන් වර්ධනයවී  නව ජනිතයෙකු ලොවට බිහිවේ.

ස්ත්‍රීන්ගේ බාහිර ලිංගික අවයවය ලෙස යෝනිය හඳුන්වයි.යොනි තොල් භගමණිය හා යෝනි විවරය ලිංගික සංසර්ගයේදී වැදගත්වේ.යෝනිය පුරුෂ ලිංගය ඇතුලු කිරීමේදී මෙන්ම දරු ප්‍රසූතියකදී  ප්‍රසාරණය වීමේ හැකියාව පවතී. මිනිසා ක්ඹීරපායි සතකු බැවින් දරු ප්‍රසූතියෙන් පසු ළදරුවා විසින් කිරි උරාබීම සිදුකරයි.අනෙකුත් ක්ෂීරපායි සතුන්ගේ මෙන් දරු උපතින් පසු පියයුරු විශාල වීමක් ගැහැනිය තුලද දැකිය හැක.මෙම පියයුරු විශාලව වැඩීම ලිංගික දැරියක් මල්වරවීමෙන් ඇරඹේ.දරු ප්‍රසූතියෙන් පසු ඉතා හොදින් පියයුරු වැඩේ.මෙමගින් අලුත උපන් දරුවාට කිරි උරාබීම පහසු කරවයි.මීට අමතරව ලිංගික තෘප්තිය ලබාගත හැකි ස්ථානයක් ලෙසද පියයුරු ඉතා වැදගත්වේ.ස්ත්‍රී පුරුෂයන් වෙන් කොට හඳුනා ගැනීමටද පියයුරු වැදගත්වේ.පුරුෂයන්හටද නිසිලෙස නොවැඩුනු අසම්පූර්ණ පියයුරු දැකිය හැකිය.එහෙත් එම පියයුරු මගින් කිසි ලෙසකින් කිරි නිපදවීම සිදු නොවේ.

පුද්ගලයෙකුගේ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය තීරනය වන්නේ ඩිම්බයක් හා ශුක්‍රාණුවත් අතර ඇතිවන සංසේචනයේදීමය.මිනිස් ශුක්‍රාණුවක හා ඩිම්බයක වර්ණ දේහ 23 බැගින් ඇත.මෙම වර්ණ දේහ සංසේචනයෙන් පසු 48ක් බවට පත්වේ.මවු පාර්ශවයෙන් ලැබෙන වර්ණ දේහයක අඩංගු වන්නේ X වර්ගයට අයත් වර්ණ දේහ පමණය.පිය පාර්ශවයෙන් ලැබෙන ශුක්‍රාණුවක X හෝ Y වර්ගයට අයත් වර්ණ දේහ පිහිටා තිබිය හැක.ඒ අනුව X වර්ණ දේහ දෙකක් එක්වීමෙන් ගැහැණු දරුවකු බිහිවේ.වර්ණ දේහ යුගල XY ලෙස එක්වුව හොත් පිරිමි දරුවකු බිහිවේ.ඒ අනුව උපත ලබන දරුවා කුමන ලිංගයට අයත් වන්නේද යන්න තීරනය වන්නේ පිය පාර්ශවයෙන් ලැබෙන වර්ණ දේහය මතයි.

මවගෙන් හා පියාගෙන් ලැබෙන වර්ණ දේහවල අඩංගු ජාන තුල ඇති DNA අනු මිගින් නව ජනිතයාගේ ස්වරූපය තීරනය වෙයි.DNA මගින් පුද්ගල ස්වභාවය තීරනය කිරීමේදී පිය පාර්ෂවයට වඩා වැඩි වටිනාකමක්මවු පාර්ශවයට ලැබේ.එයට හේතුව නම් මවු පාර්ශවයෙන් ලැබෙන මක්‍රොෙකාන්ඩීය DNA අනු වෙනස් නොවී පැවතීමයි.ඒ අනුව යම් මානව වර්ගයක පූර්වජකයන් කෙසේද යන්න තීරනය කිරීමට මානව විද්‍යාඥයන් විසින් මයික්‍රොෙකාන්ඩීය DNA පරීක්ෂණය යොදාගනී.


[[ගොනුව:11-stages-womanhood-1840s.jpg|වම|thumb|ගැහැනියකගේ ජීවන චක්‍රය]]
ආයු අපේක්ෂාව අනුව පිරිමියාට වැඩි ආයු කාලයක් ස්ත්‍රිය ගතකරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;  [[ප්‍රවේණි විද්‍යාව|genetics]] (redundant and varied [[ජාන|genes]] present on sex chromosomes in women); sociology (such as the fact that women are not expected in most modern nations to perform military service); [[සෞඛ්‍යය|health]]-impacting choices (such as [[සියදිවි නසාගැනීම|suicide]] or the use of cigarettes, and alcohol); the presence of the female hormone estrogen, which has a cardioprotective effect in premenopausal women; and the effect of high levels of androgens in men. Out of the total human population in 2015, there were 101.8 men for every 100 women.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Lactancia_bebe_aire_libre.jpg|thumb|දරුවකුට කිරි දෙන මවක්]]
Girls' bodies undergo gradual changes during puberty, analogous  to but distinct from those experienced by boys. Puberty is the process of physical changes by which a child's [[මිනිස් සිරුර|body]] matures into an adult body capable of sexual reproduction to enable fertilisation. It is initiated by hormonal signals from the brain to the gonads-either the ovaries or the [[වෘෂණ කෝෂය|testes]]. In response to the signals, the gonads produce hormones that stimulate libido and the growth, function, and transformation of the brain, bones, muscle, [[ලේ|blood]], skin, hair, breasts, and sexual organs. Physical growth—height and weight—accelerates in the first half of puberty and is completed when the child has developed an adult body. Until the maturation of their reproductive capabilities, the pre-pubertal, physical differences between boys and girls are the genitalia, the penis and the vagina. Puberty is a process that usually takes place between the ages 10–16, but these ages differ from girl to girl. The major landmark of girls' puberty is menarche, the onset of menstruation, which occurs on average between ages 12–13.&lt;ref name=&quot;Tanner&quot;&gt;(Tanner, 1990).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;U.S. menarche&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–50|date=April 2003|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111.4.844}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canadian menarche&quot;&gt;{{Cite journal|year=2010|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children &amp; Youth|journal=BMC Public Health|volume=10|page=736|publisher=BMC Public Health|pmid=21110899|PMID=21110899|pmc=3001737|PMC=3001737|doi=10.1186/1471-2458-10-736|DOI=10.1186/1471-2458-10-736}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UK menarche&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hamilton-Fairley|first=Diana|title=Obstetrics and Gynaecology|url=http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf|edition=Second|publisher=Blackwell Publishing|access-date=2018-01-11|archive-date=2013-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209051838/http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Most girls go through menarche and are then able to become pregnant and bear children.&lt;ref&gt;Menarche and menstruation are absent in many of the intersex and transgender conditions mentioned above and also in [//en.wikipedia.org/wiki/Primary_amenorrhea primary amenorrhea].&lt;/ref&gt; This generally requires internal fertilization of her eggs with the sperm of a man through [[ලිංගික සංසර්ගය|sexual intercourse]], though artificial insemination or the surgical implantation of an existing embryo is also possible (see reproductive technology). The study of female reproduction and [[ලිංගික ඉන්ද්‍රියන්|reproductive organs]] is called gynaecology.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

== සෞඛ්‍ය ==
[[ගොනුව:Pregnancy_26_weeks_1.jpg|thumb|ගැබිනි මවක්]]
Women's health refers to health issues specific to human female anatomy. There are some diseases that primarily affect women, such as lupus. Also, there are some gender-related illnesses that are found more frequently or exclusively in women, e.g., breast cancer, cervical cancer, or ovarian cancer. Women and men may have different symptoms of an illness and may also respond to medical treatment differently. This area of medical research is studied by gender-based medicine.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

The issue of women's health has been taken up by many [[ස්ත්‍රි වාදය|feminists]], especially where reproductive health is concerned. Women's health is positioned within a wider body of knowledge cited by, amongst others, the [[ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය|World Health Organisation]], which places importance on gender as a social determinant of health.&lt;ref&gt;http://www.who.int/social_determinants&lt;/ref&gt;

Maternal mortality or maternal death is defined by [[ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය|WHO]] as &quot;the death of a woman while pregnant or within 42 days of termination of pregnancy, irrespective of the duration and site of the pregnancy, from any cause related to or aggravated by the pregnancy or its management but not from accidental or incidental causes.&quot;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; About 99% of maternal deaths occur in developing countries. More than half of them occur in sub-Saharan Africa and almost one third in [[දකුණු ආසියාව|South Asia]]. The main causes of maternal mortality are severe bleeding (mostly bleeding after childbirth), infections (usually after childbirth), pre-eclampsia and eclampsia, unsafe abortion, and pregnancy complications from [[මැලේරියාව|malaria]] and [[ඒඩ්ස්|HIV/AIDS]].&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; Most European countries, Australia, as well as Japan and Singapore are very safe in regard to childbirth, while Sub-Saharan countries are the most dangerous.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

== ප්‍රජනන අයිතිය හා නිදහස ==
[[ගොනුව:Sterilization_states.jpg|thumb|A poster from a 1921 eugenics conference displays the U.S. states that had implemented sterilization legislation]]
Reproductive rights are legal rights and freedoms relating to [[මානව ප්‍රජනනය|reproduction]] and reproductive health. The International Federation of Gynecology and Obstetrics has stated that:&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;
: (...) the human rights of women include their right to have control over and decide freely and responsibly on matters related to their sexuality, including sexual and reproductive health, free of coercion, discrimination and violence. Equal relationships between women and men in matters of sexual relations and reproduction, including full respect for the integrity of the person, require mutual respect, consent and shared responsibility for sexual behavior and its consequences.
Violations of reproductive rights include forced pregnancy, forced sterilization and forced abortion.

Forced sterilization was practiced during the first half of the 20th century by many Western countries. Forced sterilization and forced abortion are reported to be currently practiced in countries such as [[උස්බෙකිස්ථානය|Uzbekistan]] and China.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550|title=Uzbekistan's policy of secretly sterilising women|date=12 April 2012|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18435126|title=China forced abortion photo sparks outrage|date=14 June 2012|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/HRNK_HiddenGulag2_Web_5-18.pdf |access-date=2018-01-11 |archive-date=2015-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313045221/http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/HRNK_HiddenGulag2_Web_5-18.pdf }}&lt;/ref&gt;

The lack of adequate laws on sexual violence combined with the lack of access to [[උපත් පාලනය|contraception]] and/or [[ගබ්සාව|abortion]] are a cause of enforced pregnancy (see pregnancy from rape).{{තහවුරු​ කරන්න}}

== සංස්කෘතිය ==
[[ගොනුව:Weaving_profile.jpg|thumb|A woman weaving. [[රෙදිපිළි|Textile]] work is traditionally and historically a female occupation in many cultures.]]
In many [[ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය|prehistoric]] cultures, women assumed a particular cultural role. In hunter-gatherer societies, women were generally the gatherers of plant foods, small animal foods and fish, while men hunted meat from large animals.{{තහවුරු​ කරන්න}}

In more recent history, gender roles have changed greatly. Originally, starting at a young age, aspirations occupationally are typically veered towards specific directions according to gender.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sharpe|last1=Sharpe|first1=S.|first=S.|date=1976|title=Just like a Girl|location=London|publisher=Penguin}}&lt;/ref&gt; Traditionally, middle class women were involved in domestic tasks emphasizing child care. For poorer women, especially working class women, although this often remained an ideal,{{Specify|date=February 2007}} economic necessity compelled them to seek employment outside the home. Many of the occupations that were available to them were lower in pay than those available to men.{{තහවුරු​ කරන්න}}

As changes in the labor market for women came about, availability of employment changed from only &quot;dirty&quot;, long hour factory jobs to &quot;cleaner&quot;, more respectable office jobs where more education was demanded, women's participation in the U.S. labor force rose from 6% in 1900 to 23% in 1923. These shifts in the labor force led to changes in the attitudes of women at work, allowing for the revolution which resulted in women becoming career and education oriented.{{තහවුරු​ කරන්න}}
[[ගොනුව:WomanFactory1940s.jpg|thumb|During [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|World War II]], some women performed roles which would otherwise have been considered male jobs by the culture of the time]]
In the 1970s, many female academics, including scientists, avoided having children. However, throughout the 1980s, institutions tried to equalize conditions for men and women in the workplace. However, the inequalities at home stumped women's opportunities to succeed as far as men. Professional women are still responsible for domestic labor and child care. As people would say, they have a &quot;double burden&quot; which does not allow them the time and energy to succeed in their careers. Furthermore, though there has been an increase in the endorsement of egalitarian gender roles in the home by both women and men, a recent research study showed that women focused on issues of morality, fairness, and well-being, while men focused on social conventions.&lt;ref&gt;Gere, J., &amp; Helwig, C. C. (2012). Young adults' attitudes and reasoning about gender oles in the family context. &quot;Psychology of Women Quarterly, 36&quot;, 301-313. doi: [http://pwq.sagepub.com/ 10.1177/0361684312444272]&lt;/ref&gt; Until the early 20th century, U.S. women's colleges required their women faculty members to remain single, on the grounds that a woman could not carry on two full-time professions at once. According to Schiebinger, &quot;Being a scientist and a wife and a mother is a burden in society that expects women more often than men to put family ahead of career.&quot; (pg. 93).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Schiebinger|first=Londa|year=1999|title=Has Feminism Changed Science? : Science and Private Life|url=https://archive.org/details/hasfeminismchang0000schi|pages=[https://archive.org/details/hasfeminismchang0000schi/page/92 92]–103|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

Movements advocate equality of opportunity for both sexes and equal rights irrespective of gender. Through a combination of [[ආර්ථික විද්‍යාව|economic]] changes and the efforts of the [[ස්ත්‍රි වාදය|feminist]] movement,{{Specify|date=May 2007}} in recent decades women in many societies now have access to careers beyond the traditional homemaker. 

Although a greater number of women are seeking higher education, salaries are often less than those of men. CBS News claimed in 2005 that in the United States women who are ages 30 to 44 and  hold a university degree make 62 percent of what similarly qualified men do, a lower rate than in all but three of the 19 countries for which numbers are available. Some Western nations with greater inequity in pay are Germany, New Zealand and Switzerland.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/13/national/main838207_page2.shtml?tag=contentMain;contentBody|title=U.S. Education Slips In Rankings|date=13 September 2005|work=CBS News}}&lt;/ref&gt;

=== කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය ===
[[ගොනුව:Campaign_road_sign_against_female_genital_mutilation_(cropped).jpg|thumb|ලිංග ඡෙදනයට එරෙහි අදහස් පළකරන පොස්ටරයක්]]
[[ගොනුව:Torturing_and_execution_of_witches_in_medieval_miniature.jpg|thumb|මයාකාරියන් ගිනිතබා මරා දැමීම]]
[[ගොනුව:Chinese_girl_from_one_of_the_Japanese_Army's_'comfort_battalions'.jpg|thumb| A young ethnic Chinese woman from one of the Imperial Japanese Army's &quot;comfort battalions&quot; is interviewed by an Allied officer.]]
The [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය|UN]] Declaration on the Elimination of Violence against Women defines &quot;violence against women&quot; as:&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;{{Cquote|any act of gender-based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or mental harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life.}}and identifies three forms of such violence: that which occurs ''in the family'', that which occurs ''within the general community'', and that which is perpetrated or condoned ''by the State''. It also states that &quot;''violence against women is a manifestation of historically unequal power relations between men and women''&quot;.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

Violence against women remains a widespread problem, fueled, especially outside the West, by patriarchal social values, lack of adequate laws, and lack of enforcement of existing laws. Social norms that exist in many parts of the world hinder progress towards protecting women from violence. For example, according to surveys by UNICEF,  the percentage of women aged 15–49 who think that a husband is justified in hitting or beating his wife under certain circumstances is as high as 90% in [[ඇෆ්ගනිස්තානය|Afghanistan]] and [[ජෝර්දානය|Jordan]], 87% in [[මාලි|Mali]], 86% in Guinea and [[නැගෙනහිර ටිමෝරය|Timor-Leste]], 81% in [[ලාඕසය|Laos]], and 80% in the Central African Republic.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; A 2010 survey conducted by the Pew Research Center found that stoning as a punishment for adultery was supported by 82% of respondents in [[ඊජිප්තුව|Egypt]] and [[පාකිස්ථානය|Pakistan]], 70% in [[ජෝර්දානය|Jordan]], 56% Nigeria, and 42% in [[ඉන්දුනීසියාව|Indonesia]].&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

Specific forms of violence that affect women include [[ස්ත්‍රී ප්‍රජනකාංග ඡේදනය|female genital mutilation]], sex trafficking, forced prostitution, forced marriage, rape, sexual harassment, honor killings, acid throwing, and dowry related violence. Governments can be complicit in violence against women, for instance through practices such as stoning (as punishment for adultery).

There have also been many forms of violence against women which have been prevalent historically, notably the burning of witches, the sacrifice of widows (such as [[සති (සිරිත)|sati]]) and foot binding. The prosecution of women accused of witchcraft has a long tradition, for example witch trials in the early modern period (between the 15th and 18th centuries) were common in Europe and in the European colonies in North America. Today, there remain regions of the world (such as parts of Sub-Saharan Africa, rural North India, and Papua New Guinea) where belief in witchcraft is held by many people, and women accused of being witches are subjected to serious violence.&lt;ref&gt;http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1129&amp;context=djcil#H2N1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.mrc.ac.za/crime/witchhunts.pdf |access-date=2018-01-11 |archive-date=2017-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506125641/http://www.mrc.ac.za/crime/witchhunts.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21363894|title=Woman burned alive for 'sorcery' in Papua New Guinea|date=7 February 2013|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; In addition, there are also countries which have criminal legislation against the practice of witchcraft. In [[සවුදි අරාබියාව|Saudi Arabia]], witchcraft remains a crime punishable by death, and in 2011 the country beheaded a woman for 'witchcraft and sorcery'.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/12/13/world/meast/saudi-arabia-beheading/|title=Saudi woman beheaded for 'witchcraft and sorcery' - CNN.com|date=14 December 2011|work=CNN}}&lt;/ref&gt;

It is also the case that certain forms of violence against women have been recognized as criminal offenses only during recent decades, and are not universally prohibited, in that many countries continue to allow them. This is especially the case with marital rape.&lt;ref&gt;In 2006, the UN Secretary-General's ''In-depth study on all forms of violence against women'' found that (pg 113): &quot;Marital rape may be prosecuted in at least 104 States. Of these, 32 have made marital rape a specific criminal offence, while the remaining 74 do not exempt marital rape from general rape provisions. Marital rape is not a prosecutable offence in at least 53 States. Four States criminalize marital rape only when the spouses are judicially separated. Four States are considering legislation that would allow marital rape to be prosecuted.&quot;[https://www.un.org/womenwatch/daw/vaw/publications/English%20Study.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In [//en.wikipedia.org/wiki/England_and_Wales England and Wales], marital rape was made illegal in 1991. The views of Sir Matthew Hale, a 17th-century jurist, published in ''The History of the Pleas of the Crown (1736)'', stated that a husband cannot be guilty of the rape of his wife because the wife &quot;''hath given up herself in this kind to her husband, which she cannot retract''&quot;; in England and Wales this would remain law for more than 250 years, until it was abolished by the [//en.wikipedia.org/wiki/Appellate_Committee_of_the_House_of_Lords Appellate Committee of the House of Lords], [http://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1991/12.html in the case of ''R v R'' in 1991.]&lt;/ref&gt; In the Western World, there has been a trend towards ensuring gender equality within [[විවාහය|marriage]] and prosecuting [[ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය|domestic violence]], but in many parts of the world women still lose significant legal rights when entering a marriage.&lt;ref&gt;For example, in [//en.wikipedia.org/wiki/Yemen Yemen], marriage regulations state that a wife must obey her husband and must not leave home without his permission.[http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/docs/ngos/Yemen%27s%20darkside-discrimination_Yemen_HRC101.pdf] In [//en.wikipedia.org/wiki/Iraq Iraq] husbands have a legal right to &quot;punish&quot; their wives. The criminal code states at Paragraph 41 that there is no crime if an act is committed while exercising a legal right; examples of legal rights include: &quot;The punishment of a wife by her husband, the disciplining by parents and teachers of children under their authority within certain limits prescribed by law or by custom&quot;.{{උපන්‍යාස වෙබ්}} In the [//en.wikipedia.org/wiki/Democratic_Republic_of_Congo Democratic Republic of Congo] the Family Code states that the husband is the head of the household; the wife owes her obedience to her husband; a wife has to live with her husband wherever he chooses to live; and wives must have their husbands' authorization to bring a case in court or to initiate other legal proceedings.[https://www.hrw.org/reports/2002/drc/Congo0602-09.htm]&lt;/ref&gt;

Sexual violence against women greatly increases during times of [[යුද්ධ|war]] and [[යුද්ධ|armed conflict]], during military occupation, or [[ජනවාර්ගික අර්බුදය|ethnic conflicts]]; most often in the form of war rape and sexual slavery. Contemporary examples of sexual violence during war include rape during the Bangladesh Liberation War, rape in the Bosnian War, rape during the Rwandan Genocide, and rape during Second Congo War. In Colombia, the armed conflict has also resulted in increased sexual violence against women.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

Laws and policies on violence against women vary by jurisdiction. In the [[යුරෝපා සංගමය|European Union]], sexual harassment and human trafficking are subject to directives.&lt;ref&gt;Directive 2002/73/EC&amp;nbsp;— equal treatment of 23 September 2002 amending Council Directive 76/207/EEC on the implementation of the principle of equal treatment for men and women as regards access to employment, vocational training and promotion, and working conditions [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1976L0207:20021005:EN:PDF]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

== විලාසිතා ==
{{බහුවිධ රූපය|footer=Women's clothing varies highly in different cultures. From left to right: Afghan women wearing [[burqa]]s, Japanese women wearing [[kimono]]s, and German women in casual [[tank top]]s and [[miniskirt]]s.|image1=Women wearing burqa in Kabul.jpg|width1=127|image2=KIMONO GORLS IN TOKYO A.jpg|width2=150|image3=ADAC MX Masters ADAC Promotiongirls.JPG|width3=130}}Women in different parts of the world dress in different ways, with their choices of clothing being influenced by local culture, religious tenets traditions, social norms, and fashion trends, amongst other factors. Different societies have different ideas about [[විළිබිය|modesty]]. However, in many jurisdictions, women's choices in regard to dress are not always free, with laws limiting what they may or may not wear. This is especially the case in regard to Islamic dress. While certain jurisdictions legally mandate such clothing (the wearing of the headscarf), other countries forbid or restrict the wearing of certain hijab attire (such as burqa/covering the face) in public places (one such country is [[ප්‍රංශය|France]] - see French ban on face covering). These laws are highly controversial.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

== පවුල් ජීවිතය ==
[[ගොනුව:Countriesbyfertilityrate.svg|thumb|300x300පික්|A world map showing countries by total fertility rate (TFR), according to the CIA ''World Factbook''&lt;nowiki/&gt;'s 2015 data.
{{col-begin}}
{{col-break}}
{{legend|#AE23AE|7–8 Children}}
{{legend|#FF00FF|6–7 Children}}
{{legend|#FF0000|5–6 Children}}
{{legend|#FF6600|4–5 Children}}
{{col-break}}
{{legend|#FFFF00|3–4 Children}}
{{legend|#00FF00|2–3 Children}}
{{legend|#35B0E3|1–2 Children}}
{{legend|#3555E3|0–1 Children}}
{{col-end}}]]
[[ගොනුව:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|thumb|Percentage of births to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.&lt;ref name=&quot;non_mar1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm|title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States|work=CDC/National Center for Health Statistics|date=May 13, 2009|accessdate=September 24, 2011}}&lt;/ref&gt;]]
[[ගොනුව:Bhutan_(63774069).jpg|thumb|Mother and child, in [[භූතානය|Bhutan]]]]
The total fertility rate (TFR) - the average number of children born to a woman over her lifetime&amp;nbsp;— differs significantly between different regions of the world. In 2016, the highest estimated TFR was in [[නයිජර්|Niger]] (6.62 children born per woman) and the lowest in [[සිංගප්පූරුව|Singapore]] (0.82 children/woman).&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; While most Sub-Saharan African countries have a high TFR, which creates problems due to lack of resources and contributes to overpopulation, most Western countries currently experience a sub replacement fertility rate which may lead to  population ageing and population decline.

In many parts of the world, there has been a change in family structure over the past few decades. For instance, in the West, there has been a trend of moving away from living arrangements that include the extended family to those which only consist of the nuclear family. There has also been a trend to move from marital fertility to non-marital fertility. Children born outside marriage may be born to cohabiting couples or to single women. While births outside marriage are common and fully accepted in some parts of the world, in other places they are highly stigmatized, with unmarried mothers facing ostracism, including violence from family members, and in extreme cases even honor killings.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130501013343/http://www.mrt-rrt.gov.au/CMSPages/GetFile.aspx?guid=91cf943a-3fa6-4fce-afec-4ab2c2a356fd&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3523123.stm|title=Turkey condemns 'honour killings'|date=1 March 2004|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; In addition, sex outside marriage remains illegal in many countries (such as Saudi Arabia, Pakistan,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; Afghanistan,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;travel.state.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|title=Iran|publisher=Travel.state.gov|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084310/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|archivedate=2013-08-01|df=}}&lt;/ref&gt; Iran, Kuwait,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; Maldives,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; Morocco,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19049000|title=BBC News&amp;nbsp;– Morocco: Should pre-marital sex be legal?|last=Fakim|first=Nora|date=9 August 2012|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; Oman,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; Mauritania,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; United Arab Emirates,&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/briton-faces-jail-for-sex-on-dubai-beach-863918.html|title=Briton faces jail for sex on Dubai beach&amp;nbsp;– Middle East&amp;nbsp;– World|last=Judd|first=Terri|date=10 July 2008|work=The Independent|location=London}}&lt;/ref&gt; Sudan,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400|title=Sudan must rewrite rape laws to protect victims|date=28 June 2007|agency=Reuters}}&lt;/ref&gt; and Yemen&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;).

The social role of the [[අම්මා|mother]] differs between cultures. In many parts of the world, women with dependent children are expected to stay at home and dedicate all their energy to child raising, while in other places mothers most often return to paid work (see working mother and stay-at-home mother).

== ආගම ==
Particular religious doctrines have specific stipulations relating to gender roles, social and private interaction between the sexes, appropriate dressing attire for women, and various other issues affecting women and their position in society. In many countries, these religious teachings influence the [[අපරාධ නීතිය|criminal law]], or the [[පවුල් නීතිය|family law]] of those jurisdictions (see [[ෂරීආ - ඉස්ලාමීය නීති රීති|Sharia law]], for example). The relation between religion, law and gender equality has been discussed by international organizations.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

== Education ==
'''Female education''' includes areas of gender equality and access to education, and its connection to the alleviation of poverty. Also involved are the issues of single-sex education and religious education in that the division of education along gender lines as well as religious teachings on education have been traditionally dominant and are still highly relevant in contemporary discussions of educating females as a global consideration.

While the feminist movement has certainly promoted the importance of the issues attached to female education the discussion is wide-ranging and by no means narrowly defined. It may include, for example, [[ඒඩ්ස්|HIV/AIDS]] education.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; Universal education, meaning state-provided primary and secondary education independent of gender is not yet a global norm, even if it is assumed in most developed countries. In some Western countries, women have surpassed men at many levels of education. For example, in the United States in 2005/2006, women earned 62% of associate degrees, 58% of bachelor's degrees, 60% of master's degrees, and 50% of doctorates.&lt;sup&gt;[2]&lt;/sup&gt;
[[ගොනුව:Bolivia_la_paz_literacy_LOC.jpg|දකුණ|thumb|Women attending an adult literacy class in the El Alto section of La Paz, [[බොලිවියාව|Bolivia]]]]
[[ගොනුව:Paula_Khan.jpg|thumb|A female biologist weighs a desert [[කැස්බෑවා|tortoise]] before release]]

=== සාක්ෂරතාව ===
World literacy is lower for females than for males. The CIA World Factbook presents an estimate from 2010 which shows that 80% of women are literate, compared to 88.6% of men (aged 15 and over). Literacy rates are lowest in South and West Asia, and in parts of Sub-Saharan Africa.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

The educational gender gap in Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) countries has been reduced over the last 30 years. Younger women today are far more likely to have completed a tertiary qualification: in 19 of the 30 OECD countries, more than twice as many women aged 25 to 34 have completed tertiary education than have women aged 55 to 64. In 21 of 27 OECD countries with comparable data, the number of women graduating from university-level programmes is equal to or exceeds that of men. 15-year-old girls tend to show much higher expectations for their careers than boys of the same age.&lt;ref&gt;[http://www.oecd.org/document/31/0,2340,en_2649_201185_33710751_1_1_1_1,00.html Education Levels Rising in OECD Countries but Low Attainment Still Hampers Some,] [//en.wikipedia.org/wiki/Organisation_for_Economic_Co-operation_and_Development Organisation for Economic Co-operation and Development]&lt;span&gt;, Publication Date: 14 September 2004&lt;/span&gt;. Retrieved December 2006.&lt;/ref&gt;
While women account for more than half of university graduates in several OECD countries, they receive only 30% of tertiary degrees granted in science and engineering fields, and women account for only 25% to 35% of researchers in most OECD countries.&lt;ref&gt;[http://www.oecd.org/document/13/0,2340,en_2649_33703_37682893_1_1_1_1,00.html Women in Scientific Careers: Unleashing the Potential,] [//en.wikipedia.org/wiki/Organisation_for_Economic_Co-operation_and_Development Organisation for Economic Co-operation and Development]&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;{{ISBN|92-64-02537-5}}&lt;span&gt;, Publication Date: 20 November 2006&lt;/span&gt;. Retrieved December 2006.&lt;/ref&gt;

There is a common misconception that women have still not advanced in achieving academic degrees. According to Margaret Rossiter, a historian of science, women now earn 54 percent of all bachelor's degrees in the United States. However, although there are more women holding bachelor's degrees than men, as the level of education increases, the more men tend to fit the statistics{{පහදන්න|date=August 2014}} instead of women. At the graduate level, women fill 40 percent of the doctorate degrees (31 percent of them being in engineering).&lt;ref&gt;{{Cite book|authors=Eisenhart, A. Margaret; Finkel, Elizabeth|year=2001|title=Women (Still) Need Not Apply:The Gender and Science Reader|pages=13–23|location=New York|publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;

While to this day women are studying at prestigious universities at the same rate as men,{{පහදන්න|date=August 2014}} they are not being given the same chance to join faculty. Sociologist Harriet Zuckerman has observed that the more prestigious an institute is, the more difficult and time-consuming it will be for women to obtain a faculty position there. In 1989, Harvard University tenured its first woman in chemistry, Cynthia Friend, and in 1992 its first woman in physics, Melissa Franklin. She also observed that women were more likely to hold their first professional positions as instructors and lecturers while men are more likely to work first in tenure positions. According to Smith and Tang, as of 1989, 65 percent of men and only 40 percent of women held tenured positions and only 29 percent of all scientists and engineers employed as assistant professors in four-year colleges and universities were women.&lt;ref&gt;{{Cite book|authors=Brainard, Susanne G.; Carlin, Linda|year=2001|title=A six-year Longitudinal Study of Undergraduate Women in Engineering and Science:The Gender and Science Reader|pages=24–37|location=New York|publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;

==== රැකියා ====
In 1992, women earned 9 percent of the PhDs awarded in [[ඉංජිනේරු විද්‍යාව|engineering]], but only one percent of those women became professors.{{තහවුරු​ කරන්න}} In 1995, 11 percent of professors in science and engineering were women. In relation, only 311 deans of engineering schools were women, which is less than 1 percent of the total. Even in [[මනෝවිද්‍යාව|psychology]], a degree in which women earn the majority of PhDs, they hold a significant amount of fewer tenured positions, roughly 19 percent in 1994.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Schiebinger|first=Londa|year=1999|title=Has feminism changed science ?: Meters of Equity|url=https://archive.org/details/hasfeminismchang0000schi|publisher=Cambridge: Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

== කාන්තා දේශපාලනය ==
[[ගොනුව:Map3.8Government_Participation_by_Women_compressed.jpg|alt=A world map showing female governmental participation by country, 2010.|වම|thumb|A world map showing female governmental participation by country, 2010]]
[[ගොනුව:Angela_Merkel_(2008).jpg|thumb|Angela Merkel has earned the top spot on the ''FORBES'' list of Most Powerful Women In The World for eight of the past 10 years&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;]]
Women are underrepresented in government in most countries. In October 2013, the global average of women in national assemblies was 22%.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; Suffrage is the civil right to [[ඡන්දය ප්‍රකාශකිරීම|vote]]. Women's suffrage in the United States was achieved gradually, first at state and local levels, starting in the late 19th century and early 20th century, and in 1920 women in the US received universal suffrage, with the passage of the Nineteenth Amendment to the United States Constitution. Some Western countries were slow to allow women to vote; notably [[ස්විට්සර්ලන්තය|Switzerland]], where women gained the right to vote in federal elections in 1971, and in the canton of Appenzell Innerrhoden women were granted the right to vote on local issues only in 1991, when the canton was forced to do so by the Federal Supreme Court of Switzerland;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt; and [[ලීච්ටන්ස්ටේන්|Liechtenstein]], in 1984, through a women's suffrage referendum.

== කලාව හා සාහිත්‍ය ==
[[ගොනුව:Franz von Lenbach - Clara Schumann (Pastell 1878).jpg|thumb|German composer Clara Schumann in 1878]]
Women have, throughout history, made contributions to science, [[සාහිත්‍යය|literature]] and [[කලාව|art]]. One area where women have been permitted most access historically was that of obstetrics and gynecology (prior to the 18th century, caring for pregnant women in Europe was undertaken  by women; from the mid 18th century onwards medical monitoring of pregnant women started to require rigorous formal education, to which women did not generally have access, therefore the practice was largely transferred to men).&lt;ref name=&quot;Gelis&quot;&gt;Gelis, Jacues. History of Childbirth. Boston: Northern University Press, 1991: 96-98&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bynum, W.F., &amp; Porter, Roy, eds. Companion Encyclopedia of the History of Medicine. London and New York: Routledge, 1993: 1051-1052.&lt;/ref&gt;

Writing was generally also considered acceptable for upper class women, although achieving success as a female writer in a male dominated world could be very difficult; as a result several women writers adopted a male pen name (e.g. George Sand, George Eliot).{{තහවුරු​ කරන්න}}

Women have been composers, songwriters, instrumental performers, [[ගායකයා|singers]], conductors, music scholars, music educators, music critics/music journalists and other musical professions. There are music movements, events and genres related to women, women's issues and [[ස්ත්‍රි වාදය|feminism]]. In the 2010s, while women comprise a significant proportion of popular music and classical music singers, and a significant proportion of songwriters (many of them being singer-songwriters), there are few women record producers, rock critics and rock instrumentalists. Although there have been a huge number of women composers in classical music, from the Medieval period to the present day, women composers are significantly underrepresented in the commonly performed classical music repertoire, music history textbooks and music encyclopedias; for example, in the ''Concise Oxford History of Music'', Clara Schumann is one of the only female composers who is mentioned.

Women comprise a significant proportion of instrumental soloists in classical music and the percentage of women in orchestras is increasing. A 2015 article on concerto soloists in major Canadian orchestras, however, indicated that 84% of the soloists with the Orchestre Symphonique de Montreal were men. In 2012, women still made up just 6% of the top-ranked Vienna Philharmonic orchestra. Women are less common as instrumental players in popular music genres such as rock and heavy metal, although there have been a number of notable female instrumentalists and all-female bands. Women are particularly underrepresented in extreme metal genres.&lt;ref&gt;Julian Schaap and Pauwke Berkers. &quot;Grunting Alone? Online Gender Inequality in Extreme Metal Music&quot; in ''Journal of the International Association for the Study of Popular Music''. Vol.4, no.1 (2014) p. 103&lt;/ref&gt; Women are also underrepresented in orchestral conducting, music criticism/music journalism, music producing, and sound engineering. While women were discouraged from composing in the 19th century, and there are few women musicologists, women became involved in music education &quot;... to such a degree that women dominated [this field] during the later half of the 19th century and well into the 20th century.&quot;&lt;ref name=&quot;parlorsongs.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://parlorsongs.com/issues/2002-9/thismonth/feature.php|title=Women Composers In American Popular Song, Page 1|publisher=Parlorsongs.com|date=1911-03-25|accessdate=2016-01-20}}&lt;/ref&gt;

According to Jessica Duchen, a music writer for London's ''The Independent'', women musicians in classical music are &quot;... too often judged for their appearances, rather than their talent&quot; and they face pressure &quot;... to look sexy onstage and in photos.&quot;&lt;ref name=&quot;music.cbc.ca&quot;&gt;{{cite web|url=http://music.cbc.ca/#!/blogs/2014/3/Classical-musics-shocking-gender-gap|title=CBC Music|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160301002442/http://music.cbc.ca/|archivedate=2016-03-01|df=}}&lt;/ref&gt; Duchen states that while &quot;[t]here are women musicians who refuse to play on their looks, ... the ones who do tend to be more materially successful.&quot;

According to the UK's Radio 3 editor, Edwina Wolstencroft, the classical music industry has long been open to having women in performance or entertainment roles, but women are much less likely to have positions of authority, such as being the leader of an orchestra.&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;&gt;{{cite web|author=Jessica Duchen|url=https://www.theguardian.com/music/2015/feb/28/why-male-domination-of-classical-music-might-end|title=Why the male domination of classical music might be coming to an end &amp;#124; Music|publisher=The Guardian|date=|accessdate=2016-01-20}}&lt;/ref&gt; In popular music, while there are many women singers recording songs, there are very few women behind the audio console acting as music producers, the individuals who direct and manage the recording process.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ncube|first=Rosina|date=September 2013|title=Sounding Off: Why So Few Women In Audio?|url=http://www.soundonsound.com/sos/sep13/articles/sounding-off-0913.htm|journal=Sound on Sound}}&lt;/ref&gt;

''''''== මේවාත් බලන්න ==
* Se x ssgent
* Lists of wom
esexn
'''Medical:'''
* Feminine psychology
* Gender differences
'''Dynamics:'''
* Femininity
* Feminization (sociology)
* Matriarchy
* [[නාරිද්වේෂය|Misogyny]]
* Mitochondrial Eve
* Sexism

* Women as theological figures
* Women in science
'''Political:'''
* Gender studies
* Womyn

* List of female explorers and travelers
* Women in space

== References ==
{{Reflist|30em}}</text>
      <sha1>n5l9i17k8sdz232ncchswzagoffuvmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සිංහල අක්ෂර මාලාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77623</id>
    <revision>
      <id>797447</id>
      <parentid>766193</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79374" sha1="fjo7mvilf6cer8pcls5raa7cq8gxaxq" xml:space="preserve">{{Infobox Writing system
|name=Sinhalese alphabet
|   =සිංහල අක්ෂර මාලාව
|type=[[Abugida]]
|time=C. 700–present
|languages=[[Sinhalese language|Sinhalese]]
|fam1=[[Proto-Sinaitic alphabet]]
|fam2=[[Phoenician alphabet]]
|fam3=[[Aramaic alphabet]]
|fam4=[[Brāhmī script|Brāhmī]]
|fam5=[[Tamil-Brahmi|Tamili]]
|fam6=[[Pallava alphabet|Pallava]]
|fam7=[[Grantha alphabet]]
|sisters=[[Goykanadi]]&lt;br&gt;[[Cham alphabet]]&lt;br&gt;[[Tigalari alphabet]]&lt;br&gt;[[Malayalam script]]&lt;br&gt;[[Dhives akuru]]
|unicode = {{ublist |class=nowrap |[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf U+0D80–U+0DFF] {{smaller|Sinhala}} |[http://www.unicode.org/charts/PDF/U111E0.pdf U+111E0–U+111FF] {{smaller|Sinhala Archaic Numbers}}}}
|iso15924=Sinh
|fam8=[[Kadamba alphabet|Kadamba]]}}{{Contains Indic text}}
{{Brahmic}}

''' සිංහල අක්ෂර මාලාව''' යනු සිංහල භාෂාව සහ සමහරවිට පාලි හෝ සංස්කෘත භාෂාවන් ලියනු ලබන අක්ෂර මාලාවයි.&lt;ref name=&quot;World 408&quot;&gt;Daniels (1996), p. 408.&lt;/ref&gt; සිංහල අක්ෂර මාලාව පිළිබඳ විද්වත් මත වලට අනුව සිංහල අකාරය ආකාර දෙකකි.එනම් සංවෘත හා විවෘත භේදයයි .&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fcQSAAAAMAAJ|title=History of the Evolution of the Sinhala Alphabet|last=Jayarajan|first=Paul M.|date=1976-01-01|publisher=Colombo Apothecaries' Company, Limited|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World 408&quot; /&gt;

Sinhalese is often considered two alphabets, or an alphabet within an alphabet, due to the presence of two sets of letters. The core set, known as the '''''{{IAST|śuddha siṃhala}}''''' (pure Sinhalese,  ශුද්ධ සිංහල{{ref|suddhasimhala|img}}) or '''''{{IAST|eḷu hōḍiya}}''''' ({{IAST|[[Elu|Eḷu]]}} alphabet  එළු හෝඩිය {{ref|eluhodiya|img}}), can represent all native [[phoneme]]s. In order to render Sanskrit and Pali words, an extended set, the '''''{{IAST|miśra siṃhala}}''''' (mixed Sinhalese, මිශ්‍ර සිංහල{{ref|misrasimhala|img}}), is available.&lt;ref name=&quot;Gair1997:15f&quot;&gt;Gair and Paolillo 1997: 15f.&lt;/ref&gt;

==Characteristics==

[[Image:Sinhala-ka-k-ki-img.png|left|thumb|The basic form of the letter k is ක &quot;ka&quot;. For &quot;ki&quot;, a small arch called ''ispilla'' is placed over the ක: කි. This replaces the inherent {{IPA|/a/}} by {{IPA|/i/}}. It is also possible to have no vowel following a consonant. In order to produce such a pure consonant, a special marker, the ''hal kirīma'' has to be added: ක්. This marker suppresses the inherent vowel.]]

[[අබුගිඩා|The alphabet is written from left to right. The Sinhalese script is an abugida, as each consonant has an inherent vowel ({{IPA|/a/}}), which can be changed with the different vowel signs or removed (see image on left for examples).]]

[[අබුගිඩා|Most of the Sinhalese letters are curlicues; straight lines are almost completely absent from the alphabet. This is because Sinhala used to be written on dried palm leaves, which would split along the veins on writing straight lines. This was undesirable, and therefore, the round shapes were preferred.]]

[[අබුගිඩා|The core set of letters forms the '''''{{IAST|śuddha siṃhala}}''''' alphabet (pure Sinhalese, ශුද්ධ සිංහල{{ref|suddhasimhala|img}}]][[සිංහල අක්ෂර මාලාව#endnote suddhasimhala|img]]), which is a subset of the '''''{{IAST|miśra siṃhala}}''''' alphabet (mixed Sinhalese, මිශ්‍ර සිංහල{{ref|misrasimhala|img}}). This &quot;pure&quot; alphabet contains all the graphemes necessary to write Eḷu  (classical Sinhalese) as described in the classical grammar Sidatsan̆garā (1300 AD).&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot;&gt;Gair and Paolillo 1997.&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|This is the reason why this set is also called '''''Eḷu hōdiya''''' (&quot;Eḷu alphabet&quot; එළු හෝඩිය{{ref|eluhodiya|img}}]][[සිංහල අක්ෂර මාලාව#endnote eluhodiya|img]]).

[[අබුගිඩා|The definition of the two sets is thus a historic one. Out of pure coincidence, the phoneme inventory of present-day colloquial Sinhala is such that yet again the ''śuddha'' alphabet suffices as a good representation of the sounds.]]&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|All native phonemes of the Sinhala spoken today can be represented in ''{{IAST|śuddha}}'', while in order to render special Sanskrit and Pali sounds, one can fall back on ''{{IAST|miśra siṃhala}}''. This is most notably necessary for the graphemes for the Middle Indic phonemes that the Sinhalese language lost during its history, such as aspirates.]]&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|Sinhalese had special symbols to represent numerals, which were in use until the beginning of the [19th] century.
This system is now superseded by Arabic numerals.]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sundayobserver.lk/2004/09/19/fea29.html |title=Online edition of Sunday Observer – Business |publisher=[http://www.sundayobserver.lk Sunday Observer] |accessdate=21 September 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090207073829/http://sundayobserver.lk/2004/09/19/fea29.html |archivedate=7 February 2009 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unicode.org/mail-arch/unicode-ml/y2006-m12/0127.html |title=Unicode Mail List Archive: Re: Sinhala numerals |publisher=[http://unicode.org Unicode Consortium] |accessdate=21 September 2008}}&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|Neither the Sinhala numerals nor U+0DF4  ෴  Sinhalese punctuation kunddaliya is in general use today. The kunddaliya was formerly used as a full stop.]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sinhala-online.com/sinhala-digits-number-page.html |title=Old Sinhala Numbers and Digits |publisher=[http://www.sinhala-online.com Sinhala Online] |author=Roland Russwurm |accessdate=23 September 2008}}&lt;/ref&gt;

==[[අබුගිඩා|History and usage]]==
[[අබුගිඩා|The Sinhalese script is a Brahmi derivate, and was imported from Northern India, around the 3rd century BCE,]]&lt;ref&gt;Daniels (1996), p. 379.&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|but was influenced at various stages by South Indian scripts, manifestly influenced by the early Grantha script.]]&lt;ref name=&quot;World 408&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|There have been found potteries in Anuradhapura from the 6th century BCE, with lithic inscription dating from 2nd century BCE written in Prakrit.]]&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.no/books?id=iHHzP4uVpn4C&amp;pg=PA119&amp;dq=anuradhapura+brahmi&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiY18bj_ufTAhXMWSwKHQjzAdcQ6AEIIjAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Archaeology of Seafaring in Ancient South Asia|last=Ray|first=Himanshu Prabha|date=2003-08-14|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521011099|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|By the 9th century CE, literature written in Sinhalese script had emerged and the script began to be used in other contexts. For instance, the Buddhist literature of the Theravada-Buddhists of Sri Lanka, written in Pali, used the Sinhalese alphabet.]]

[[අබුගිඩා|Today, the alphabet is used by approximately 16,000,000 people to write the Sinhalese language in very diverse contexts, such as newspapers, TV commercials, government announcements, graffiti, and schoolbooks.]]

[[අබුගිඩා|Sinhala is the main language written in this script, but rare instances of Sri Lanka Malay are recorded.{{Citation needed|date=September 2016}}]]''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (2016 සැප්තැම්බර්)&quot;&gt;තහවුරු කර නොමැත&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;

==[[අබුගිඩා|Relations between orthography and phonology]]==

[[අබුගිඩා|Most phonemes of the Sinhalese language can be represented by a ''śuddha'' letter or by a ''miśra'' letter, but normally only one of them is considered correct. This one-to-many mapping of phonemes onto graphemes is a frequent source of misspellings.]]&lt;ref name=&quot;Matzel151718&quot;&gt;Matzel (1983) p. 15, 17, 18&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|While a phoneme can be represented by more than one grapheme, each grapheme can be pronounced in only one way. This means that the actual pronunciation of a word is always clear from its orthographic form.]]

==[[අබුගිඩා|Śuddha graphemes]]==
[[අබුගිඩා|The ''śuddha'' graphemes are the mainstay of the Sinhalese alphabet and are used on an everyday-basis. Every sequence of sounds of the Sinhalese language of today can be represented by these graphemes. Additionally, the ''śuddha'' set comprises graphemes for retroflex {{angle bracket|ḷ}} and {{angle bracket|ṇ}}, which are no longer phonemic in modern Sinhala. These two letters were needed for the representation of Eḷu, but are now obsolete from a purely phonemic view. However, words which historically contain these two phonemes are still often written with the graphemes representing the retroflex sounds.]]

===[[අබුගිඩා|Consonants]]===

[[අබුගිඩා|The ''śuddha'' alphabet comprises 8 plosives, 2 fricatives, 2 affricates, 2 nasals, 2 liquids and 2 glides. Additionally, there are the two graphemes for the retroflex sounds {{IPA|/ɭ/}} and {{IPA|/ɳ/}}, which are not phonemic in modern Sinhala, but which still form part of the set. These are shaded in the table.]]

[[අබුගිඩා|The voiceless affricate (ච {{IPA|[t͡ʃa]}}) is not included in the ''śuddha'' set by purists since it does not occur in the main text of the Sidatsan̆garā. The Sidatsan̆garā does use it in examples though, so this sound did exist in Eḷu. In any case, it is needed for the representation of modern Sinhala.]]&lt;ref name=&quot;Gair1997&quot; /&gt;

[[අබුගිඩා|The basic shapes of these consonants carry an inherent {{IPA|/a/}} unless this is replaced by another vowel or removed by the ''hal kirīma''.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-suddha-consonants.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''  [[අබුගිඩා|Plosives]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiceless]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiced]]'''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ක]]|| [[අබුගිඩා|0D9A]]|| [[අබුගිඩා|ka]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ka]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ග]]||  [[අබුගිඩා|0D9C]]|| [[අබුගිඩා|ga]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɡa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ට]]|| [[අබුගිඩා|0DA7]]|| [[අබුගිඩා|ṭa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ʈa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඩ]]||  [[අබුගිඩා|0DA9]]||  [[අබුගිඩා|ḍa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɖa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ත]]||   [[අබුගිඩා|0DAD]]|| [[අබුගිඩා|ta]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[t̪a]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ද]]|| [[අබුගිඩා|0DAF]]|| [[අබුගිඩා|da]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d̪a]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ප]]|| [[අබුගිඩා|0DB4]]|| [[අබුගිඩා|pa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[pa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|බ]]||  [[අබුගිඩා|0DB6]]|| [[අබුගිඩා|ba]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ba]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;|
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Other letters]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' ''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' '''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|fricatives]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ස]]||  [[අබුගිඩා|0DC3]]|| [[අබුගිඩා|sa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[sa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|හ]]|| [[අබුගිඩා|0DC4]]|| [[අබුගිඩා|ha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ha]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|fricatives]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|affricates]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|(ච)]]|| [[අබුගිඩා|(0DA0)]]|| [[අබුගිඩා|(ca)]]||[[අබුගිඩා|({{IPA|[t͡ʃa]}})]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ජ]]|| [[අබුගිඩා|0DA2]]|| [[අබුගිඩා|ja]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d͡ʒa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|affricates]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ම]]|| [[අබුගිඩා|0DB8]]|| [[අබුගිඩා|ma]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ma]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|න]]|| [[අබුගිඩා|0DB1]]|| [[අබුගිඩා|na]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[na]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|liquid]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ල]]|| [[අබුගිඩා|0DBD]]|| [[අබුගිඩා|la]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[la]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ර]]||  [[අබුගිඩා|0DBB]]|| [[අබුගිඩා|ra]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ra]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|liquid]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|glide]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ව]]||   [[අබුගිඩා|0DC0]]|| [[අබුගිඩා|va]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ʋa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ය]]|| [[අබුගිඩා|0DBA]]|| [[අබුගිඩා|ya]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ja]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|glide]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#999; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#bbb; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ණ]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|0DAB]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|ṇa]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|{{IPA|[ɳa]}}]]
|  style=&quot;background:#bbb; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#bbb; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ළ]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|0DC5]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; |  [[අබුගිඩා|ḷa]]|| style=&quot;background:#eee;&quot; | [[අබුගිඩා|{{IPA|[ɭa]}}]]
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
|  style=&quot;background:#999; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}
[[අබුගිඩා|Vowels]][[Image:Sinhala u diacritics (wip ku kuu).svg|thumb|right|[[අබුගිඩා|The vocalic diacritics for ''u'' and ''ū'' vary according to the consonant to which they are attached.]]]]
[[අබුගිඩා|Vowels come in two shapes: independent and diacritic. The independent shape is used when a vowel does not follow a consonant, e.g. at the beginning of a word. The diacritic shape is used when a vowel follows a consonant. Depending on the vowel, the diacritic can attach at several places. The diacritic for {{angle bracket|i}} attaches above the consonant, the diacritic for {{angle bracket|u}} attaches below, the diacritic for {{angle bracket|ā}} follows, while the diacritic for {{angle bracket|e}} precedes. {{angle bracket|o}} finally is marked by the combination of preceding {{angle bracket|e}} and following {{angle bracket|ā}}.]]

[[අබුගිඩා|While &lt;a,e,i,o&gt; are regular, the diacritic for {{angle bracket|u}} takes a different shape according to the consonant it attaches to. The most common one is represented on the image on the right for the consonant ප (p). The k-shape is used for some consonants ending at the lower right corner (ක (k),ග (g), ත(t), but not න(n) or හ(h)). Combinations of ර(r) or  ළ(ḷ) with {{angle bracket|u}} have idiosyncratic shapes.]]&lt;ref name=&quot;JM11&quot;&gt;Jayawardena-Moser (2004) p. 11&lt;/ref&gt;

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you only see boxes below)
|
[[Image:sinhala-suddha-vowels.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |  '''  [[අබුගිඩා|Vowels]]'''
|-  style=&quot;background:#999; text-align:center;&quot;
|
| colspan=&quot;8&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|short]]''' ||
|
|
|
| colspan=&quot;8&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|long]]''' ||
|
|
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||  ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||  ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||   ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||   ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|අ]]|| [[අබුගිඩා|0D85]]||   [[අබුගිඩා|a]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[a]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:12px;&quot;| [[අබුගිඩා|inherent]]|| || [[අබුගිඩා|a]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[a, ə]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ආ]]|| [[අබුගිඩා|0D86]]|| [[අබුගිඩා|ā]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[aː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ා]]||  [[අබුගිඩා|0DCF]]|| [[අබුගිඩා|ā]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[aː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඇ]]|| [[අබුගිඩා|0D87]]|| [[අබුගිඩා|æ/ä]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æ]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ැ]]|| [[අබුගිඩා|0DD0]]|| [[අබුගිඩා|æ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æ]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඈ]]|| [[අබුගිඩා|0D88]]|| [[අබුගිඩා|ǣ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ෑ]]|| [[අබුගිඩා|0DD1]]|| [[අබුගිඩා|ǣ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[æː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඉ]]|| [[අබුගිඩා|0D89]]|| [[අබුගිඩා|i]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[i]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ි]]||  [[අබුගිඩා|0DD2]]|| [[අබුගිඩා|i]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[i]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඊ]]|| [[අබුගිඩා|0D8A]]||  [[අබුගිඩා|ī]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[iː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|  [[අබුගිඩා|ී]]||  [[අබුගිඩා|0DD3]]|| [[අබුගිඩා|ī]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[iː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|උ]]|| [[අබුගිඩා|0D8B]]||  [[අබුගිඩා|u]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[u]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ු]]||  [[අබුගිඩා|0DD4]]|| [[අබුගිඩා|u]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[u]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඌ]]|| [[අබුගිඩා|0D8C]]|| [[අබුගිඩා|ū]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[uː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ූ]]||  [[අබුගිඩා|0DD6]]|| [[අබුගිඩා|ū]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[uː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|එ]]|| [[අබුගිඩා|0D91]]|| [[අබුගිඩා|e]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[e]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෙ]]||  [[අබුගිඩා|0DD9]]|| [[අබුගිඩා|e]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[e]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඒ]]|| [[අබුගිඩා|0D92]]|| [[අබුගිඩා|ē]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[eː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ේ]]||  [[අබුගිඩා|0DDA]]|| [[අබුගිඩා|ē]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[eː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඔ]]|| [[අබුගිඩා|0D94]]||  [[අබුගිඩා|o]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[o]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ො]]||  [[අබුගිඩා|0DDC]]|| [[අබුගිඩා|o]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[o]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඕ]]|| [[අබුගිඩා|0D95]]||  [[අබුගිඩා|ō]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[oː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෝ]]||  [[අබුගිඩා|0DDD]]|| [[අබුගිඩා|ō]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[oː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;24&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

[[අබුගිඩා|In Sinhala the diacritics are called පිලි ''pili'' (vowel strokes). දිග ''diga'' means &quot;long&quot; because the vowel is sounded for longer and දෙක ''deka'' means &quot;two&quot; because the stroke is doubled when written.]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |
! colspan=&quot;4&quot; |[[අබුගිඩා|Using the consonant 'k' + 'vowel' as an example:]]
|-
! [[අබුගිඩා|පිල්ල ''pilla'']]!! [[අබුගිඩා|Name]]!! [[අබුගිඩා|Transliteration]]
![[අබුගිඩා|Formation]]
![[අබුගිඩා|Compound form]]
![[අබුගිඩා|ISO 15919]]
![[අබුගිඩා|IPA]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|්]]|| [[අබුගිඩා|හල් කිරිම]]|| [[අබුගිඩා|hal kirīma]]
|[[අබුගිඩා|ක්]]
|[[අබුගිඩා|ක්]]
|[[අබුගිඩා|k]]
|[[අබුගිඩා|[k]]]
|-
|[[අබුගිඩා|◌]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[අබුගිඩා|Inherent /a/ (without any ''pili'')]]
|[[අබුගිඩා|ක් + අ]]
|[[අබුගිඩා|ක]]
|[[අබුගිඩා|ka]]
|[[අබුගිඩා|[kʌ]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ා]]|| [[අබුගිඩා|ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|ælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ආ]]
|[[අබුගිඩා|කා]]
|[[අබුගිඩා|kā]]
|[[අබුගිඩා|[kɑː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ැ]]|| [[අබුගිඩා|ඇදය]]|| [[අබුගිඩා|ædaya]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඇ]]
|[[අබුගිඩා|කැ]]
|[[අබුගිඩා|kæ]]
|[[අබුගිඩා|{{IPA|[kæ]}}]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෑ]]|| [[අබුගිඩා|දිග ඇදය]]|| [[අබුගිඩා|diga ædaya]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඈ]]
|[[අබුගිඩා|කෑ]]
|[[අබුගිඩා|kǣ]]
|[[අබුගිඩා|{{IPA|[kæː]}}]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ි]]|| [[අබුගිඩා|ඉස්පිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|ispilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඉ]]
|[[අබුගිඩා|කි]]
|[[අබුගිඩා|ki]]
|[[අබුගිඩා|[ki]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ී]]|| [[අබුගිඩා|දිග ඉස්පිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|diga ispilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඊ]]
|[[අබුගිඩා|කී]]
|[[අබුගිඩා|kī]]
|[[අබුගිඩා|[kiː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ු]]|| [[අබුගිඩා|පාපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|pāpilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + උ]]
|[[අබුගිඩා|කු]]
|[[අබුගිඩා|ku]]
|[[අබුගිඩා|[ku], [kɯ]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ූ]]|| [[අබුගිඩා|දිග පාපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|diga pāpilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඌ]]
|[[අබුගිඩා|කූ]]
|[[අබුගිඩා|kū]]
|[[අබුගිඩා|[kuː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෘ]]|| [[අබුගිඩා|ගැටය සහිත ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|gæṭa sahita ælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ර් + උ]]
|[[අබුගිඩා|කෘ]]
|[[අබුගිඩා|kru]]
|[[අබුගිඩා|[kru]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෲ]]|| [[අබුගිඩා|ගැටය සහිත ඇලපිලි දෙක]]|| [[අබුගිඩා|gæṭa sahita ælapili deka]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ර් + ඌ]]
|[[අබුගිඩා|කෲ]]
|[[අබුගිඩා|krū]]
|[[අබුගිඩා|[kruː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෟ]]|| [[අබුගිඩා|ගයනුකිත්ත]]|| [[අබුගිඩා|gayanukitta]]
| colspan=&quot;4&quot; |[[අබුගිඩා|Used in conjunction with kombuva for consonants.]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෳ]]|| [[අබුගිඩා|දිග ගයනුකිත්ත]]|| [[අබුගිඩා|diga gayanukitta]]
| colspan=&quot;4&quot; |[[අබුගිඩා|Not in contemporary use]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෙ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව]]|| [[අබුගිඩා|kombuva]]
|[[අබුගිඩා|ක් + එ]]
|[[අබුගිඩා|කෙ]]
|[[අබුගිඩා|ke]]
|[[අබුගිඩා|[ke]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ේ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ හල්කිරීම]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha halkirīma]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඒ]]
|[[අබුගිඩා|කේ]]
|[[අබුගිඩා|kē]]
|[[අබුගිඩා|[keː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෛ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බු දෙක]]|| [[අබුගිඩා|kombu deka]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඓ]]
|[[අබුගිඩා|කෛ]]
|[[අබුගිඩා|kai]]
|[[අබුගිඩා|[kʌj]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ො]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha ælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඔ]]
|[[අබුගිඩා|කො]]
|[[අබුගිඩා|ko]]
|[[අබුගිඩා|[ko]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෝ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ හල්ඇලපිල්ල]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha halælapilla]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඕ]]
|[[අබුගිඩා|කෝ]]
|[[අබුගිඩා|kō]]
|[[අබුගිඩා|[koː]]]
|-
| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ෞ]]|| [[අබුගිඩා|කොම්බුව සහ ගයනුකිත්ත]]|| [[අබුගිඩා|kombuva saha gayanukitta]]
|[[අබුගිඩා|ක් + ඖ]]
|[[අබුගිඩා|කෞ]]
|[[අබුගිඩා|kau]]
|[[අබුගිඩා|[kʌʋ]]]
|}

===[[අබුගිඩා|Prenasalized consonants]]===

[[අබුගිඩා|The prenasalized consonants resemble their plain counterparts. {{angle bracket|m̆b}} is made up  by the left half of {{angle bracket|m}} and the right half of {{angle bracket|b}}, while the other three are just like the grapheme for the plosive with a little stroke attached to their left.]]&lt;ref name = &quot;Fairbanks126&quot;&gt;Fairbanks et al. (1968), p. 126&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|Vowel diacritics attach in the same way as they would to the corresponding plain plosive.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;9&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-suddha-prenasalized-stops.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;9&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Prenasalized consonants]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot; colspan=&quot;9&quot;|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|  [[අබුගිඩා|nasal]]||[[අබුගිඩා|obstruent]]|| [[අබුගිඩා|prenasalized &lt;br /&gt; consonant]]|| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]||
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඞ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ග]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඟ]]
| [[අබුගිඩා|0D9F]]
| ''[[අබුගිඩා|n̆ga]]''
| [[අබුගිඩා|{{IPA|[ⁿɡa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ණ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඩ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඬ]]
| [[අබුගිඩා|0DAC]]|| ''[[අබුගිඩා|n̆ḍa]]'' ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ⁿɖa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|න]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ද]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඳ]]
| [[අබුගිඩා|0DB3]]|| ''[[අබුගිඩා|n̆da]]'' ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ⁿd̪a]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ම]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|බ]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඹ]]
| [[අබුගිඩා|0DB9]]|| ''[[අබුගිඩා|m̆ba]]'' ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ᵐba]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;7&quot; |
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
|  colspan=&quot;9&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

===[[අබුගිඩා|Non-vocalic diacritics]]===
[[Image:Sinhala-hal-kiriima.svg|thumb|130px|right|[[අබුගිඩා|The two shapes of the ''hal kirīma'' for p (left) and b (right).]]]]
[[අබුගිඩා|The anusvara (often called ''binduva'' 'zero' ) is represented by one small circle ං (Unicode 0D82),]]&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxii&quot;&gt;Karunatillake (2004), p. xxxii&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|and the visarga (technically part of the ''miśra'' alphabet) by two ඃ (Unicode 0D83). The inherent vowel can be removed by a special virama diacritic, the ''hal kirīma'' ( ්), which has two shapes depending on which consonant it attaches to. Both are represented in the image on the right side. The first one is the most common one, while the second one is used for letters ending at the top left corner.]]

==[[අබුගිඩා|''Miśra'' set]]==

[[අබුගිඩා|The ''miśra'' alphabet is a superset of ''śuddha''. It adds letters for aspirates, retroflexes and sibilants, which are not phonemic in today's Sinhala, but which are necessary to represent non-native words, like loanwords from Sanskrit, Pali or English. The use of the extra letters is mainly a question of prestige. From a purely phonemic point of view, there is no benefit in using them, and they can be replaced by a (sequence of) ''śuddha'' letters as follows: For the ''miśra'' aspirates, the replacement is the plain ''śuddha'' counterpart, for the ''miśra'' retroflex liquids the corresponding ''śuddha'' coronal liquid,]]&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxi&quot;&gt;Karunatillake (2004), p. xxxi&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|for the sibilants, {{angle bracket|s}}.]]&lt;ref&gt;Daniels (1996), p. 410.&lt;/ref&gt;  [[අබුගිඩා|ඤ (ñ) and  ඥ (gn) cannot be represented by ''śuddha'' graphemes but are found only in fewer than 10 words each. ෆ fa can be represented by ප pa with a Latin {{angle bracket|f}} inscribed in the cup.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-misra-consonants.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Extra miśra plosives]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiceless]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|voiced]]'''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඛ]]|| [[අබුගිඩා|0D9B]]|| [[අබුගිඩා|kha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ka]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඝ]]|| [[අබුගිඩා|0D9D]]|| [[අබුගිඩා|gha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɡa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|velar]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඨ]]|| [[අබුගිඩා|0DA8]]|| [[අබුගිඩා|ṭha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ʈa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඪ]]|| [[අබුගිඩා|0DAA]]|| [[අබුගිඩා|ḍha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɖa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|retroflex]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ථ]]|| [[අබුගිඩා|0DAE]]|| [[අබුගිඩා|tha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[t̪a]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ධ]]|| [[අබුගිඩා|0DB0]]|| [[අබුගිඩා|dha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d̪a]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|dental]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඵ]]|| [[අබුගිඩා|0DB5]]|| [[අබුගිඩා|pha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[pa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|භ]]|| [[අබුගිඩා|0DB7]]|| [[අබුගිඩා|bha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ba]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|labial]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;|
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;12&quot; |  '''[[අබුගිඩා|Other additional miśra graphemes]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' ''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  ''' '''
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| [[අබුගිඩා|Unicode]]|| [[අබුගිඩා|translit.]]|| [[අබුගිඩා|IPA]]
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|sibilants]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ශ]]|| [[අබුගිඩා|0DC1]]|| [[අබුගිඩා|śa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[sa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෂ]]|| [[අබුගිඩා|0DC2]]|| [[අබුගිඩා|ṣa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[sa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|sibilants]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|aspirate affricates]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඡ]]|| [[අබුගිඩා|0DA1]]|| [[අබුගිඩා|cha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[t͡ʃa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඣ]]|| [[අබුගිඩා|0DA3]]|| [[අබුගිඩා|jha]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[d͡ʒa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|aspirate affricates]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඤ]]|| [[අබුගිඩා|0DA4]]|| [[අබුගිඩා|ña]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɲa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඥ]]|| [[අබුගිඩා|0DA5]]|| [[අබුගිඩා|gna]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ɡna]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|nasals]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඞ]]|| [[අබුගිඩා|0D9E]]|| [[අබුගිඩා|ṅa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ŋa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෆ]]|| [[අබුගිඩා|0DC6]]|| [[අබුගිඩා|fa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[fa, ɸa, pa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ඦ]]|| [[අබුගිඩා|0DA6]]|| [[අබුගිඩා|n̆ja]]&lt;ref&gt;This letter is not used anywhere, neither in modern nor ancient Sinhala. Its usefulness is unclear, but it forms part of the standard alphabet &lt;http://unicode.org/reports/tr2.html&gt;.&lt;/ref&gt;  ||[[අබුගිඩා|{{IPA|[nd͡ʒa]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|fප]]|| [[අබුගිඩා|n/a]]|| [[අබුගිඩා|fa]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[fa, ɸa, pa]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;| [[අබුගිඩා|other]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;12&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

[[අබුගිඩා|There are six additional vocalic diacritics in the ''miśra'' alphabet. The two diphthongs are quite common, while the &quot;syllabic&quot; ṛ is much rarer, and the &quot;syllabic&quot; ḷ is all but obsolete. The latter are almost exclusively found in loanwords from Sanskrit.]]&lt;ref name=&quot;Matzel8&quot;&gt;Matzel (1983), p. 8&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|The ''miśra'' {{angle bracket|ṛ}} can also be written with ''śuddha'' {{angle bracket|r}}+{{angle bracket|u}} or {{angle bracket|u}}+{{angle bracket|r}}, which corresponds to the actual pronunciation. The ''miśra'' syllabic {{angle bracket|ḷ}} is obsolete, but can be rendered by ''śuddha'' {{angle bracket|l}}+{{angle bracket|i}}.]]&lt;ref name=&quot;Matzel14&quot;&gt;Matzel (1983), p. 14&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|Miśra {{angle bracket|au}} is rendered as  ''śuddha'' {{angle bracket|awu}}, ''miśra'' {{angle bracket|ai}}  as ''śuddha'' {{angle bracket|ayi}}.]]

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  style=&quot;border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |
   {{show
|(Click on [show] on the right if you see only boxes below)
|
[[Image:sinhala-misra-vowels.png]]
   }}
|-  style=&quot;background:#888888; text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;24&quot; |  '''  [[අබුගිඩා|Vocalic diacritics]]'''
|-  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|
| colspan=&quot;4&quot;  |  '''[[අබුගිඩා|independent]]''' ||
||  '''[[අබුගිඩා|diacritic]] '''
|
|
|
|
|
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||  ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||  ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
|   ||   ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
|   ||   ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|  [[අබුගිඩා|diphthongs]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඓ]]|| [[අබුගිඩා|0D93]]|| [[අබුගිඩා|ai]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ai]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:12px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෛ]]|| [[අබුගිඩා|0DDB]]|| [[අබුගිඩා|ai]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ai]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඖ]]|| [[අබුගිඩා|0D96]]|| [[අබුගිඩා|au]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[au]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෞ]]|| [[අබුගිඩා|0DDE]]|| [[අබුගිඩා|au]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[au]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|     [[අබුගිඩා|diphthongs]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|   [[අබුගිඩා|syllabic r]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඍ]]|| [[අබුගිඩා|0D8D]]|| [[අබුගිඩා|ṛ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ur]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෘ]]||  [[අබුගිඩා|0DD8]]|| [[අබුගිඩා|ṛ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ru, ur]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඎ]]|| [[අබුගිඩා|0D8E]]|| [[අබුගිඩා|ṝ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ruː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෲ]]||  [[අබුගිඩා|0DF2]]|| [[අබුගිඩා|ṝ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[ruː, uːr]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|  [[අබුගිඩා|syllabic r]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|  [[අබුගිඩා|syllabic l]]
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඏ]]|| [[අබුගිඩා|0D8F]]|| [[අබුගිඩා|ḷ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[li]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;|[[අබුගිඩා|ෟ]]||  [[අබුගිඩා|0DDF]]|| [[අබුගිඩා|ḷ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[li]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:right;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ඐ]]|| [[අබුගිඩා|0D90]]|| [[අබුගිඩා|ḹ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[liː]}}]]
|  style=&quot;background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;|
|  style=&quot;background:#ccc; font-size:24px;&quot;| [[අබුගිඩා|ෳ]]|| [[අබුගිඩා|0DF3]]|| [[අබුගිඩා|ḹ]]||[[අබුගිඩා|{{IPA|[liː]}}]]
| style=&quot;background:#ccc;&quot;|
|  style=&quot;background:#aaa; text-align:left;&quot;|  [[අබුගිඩා|syllabic l]]
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|
| || ||
| style=&quot;border-right-width:1px; border-right-style:solid;&quot;| ||
| || ||
|
| style=&quot;background:#aaa;&quot;|
|-
| colspan=&quot;24&quot;  style=&quot;background:#aaa; text-align:center;&quot;| [[අබුගිඩා|Display this table as an image]]
|}

[[අබුගිඩා|Note that the transliteration of both ළ් and ෟ is {{angle bracket|ḷ}}. This is not very problematic as the second one is extremely scarce.]]

==[[අබුගිඩා|Names of the graphemes]]==
[[අබුගිඩා|The letters of the English alphabet have more or less arbitrary names, e.g. ''em'' for the letter {{angle bracket|m}} or ''bee'' for the letter {{angle bracket|b}}. The Sinhala ''śuddha'' graphemes are named in a uniform way adding ''-yanna'' to the sound produced by the letter, including vocalic diacritics.]]&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fairbanks366&quot;&gt;Fairbanks et al. (1968), p. 366&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|The name for the letter අ is thus ''ayanna'', for the letter ආ ''āyanna'', for the letter ක ''kayanna'', for the letter කා ''kāyanna'', for the letter කෙ ''keyanna'' and so forth. For letters with ''hal kirīma'', an epenthetic ''a'' is added for easier pronunciation: the name for the letter  ක් is ''akyanna''. Another naming convention is to use ''al-'' before a letter with suppressed vowel, thus ''alkayanna''.]]

[[අබුගිඩා|Since the extra ''miśra'' letters are phonetically not distinguishable from the ''śuddha'' letters, proceeding in the same way would lead to confusion. Names of ''miśra'' letters are normally made up of the names of two ''śuddha'' letters pronounced as one word. The first one indicates the sound, the second one the shape. For example, the aspirated  ඛ  (kh) is called ''bayanu kayanna''. ''kayanna'' indicates the sound, while ''bayanu'' indicates the shape: ඛ  (kh) is similar in shape to  බ (b) (''bayunu = like bayanna''). Another method is to qualify the ''miśra'' aspirates by ''mahāprāna'' (ඛ: ''mahāprāna kayanna'') and the ''miśra'' retroflexes by ''mūrdhaja'' (ළ: ''mūrdhaja layanna'').]]

==[[අබුගිඩා|Consonant conjuncts]]==
[[Image:sinhala-shri.png|thumb|left|[[අබුගිඩා|Śrī]]]]
[[අබුගිඩා|Certain combinations of graphemes trigger special ligatures. Special signs exist for an ර (r) following a consonant (inverted arch underneath), a ර (r) preceding a consonant (loop above) and a  ය (y) following a consonant (half a ය on the right).]]
&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxi&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Fairbanks109&quot;&gt;Fairbanks et al. (1968), p. 109&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;JM12&quot;&gt;Jayawardena-Moser  (2004), p. 12&lt;/ref&gt;
[[අබුගිඩා|Furthermore, very frequent combinations are often written in one stroke, like ''ddh'', ''kv'' or ''kś''. If this is the case, the first consonant is not marked with a ''hal kirīma''.]]
&lt;ref name=&quot;Karunatillakexxxi&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Matzel8&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;JM12&quot; /&gt;
[[අබුගිඩා|The image on the left shows the glyph for ''śrī'', which is composed of the letter ''ś'' with a ligature indicating the ''r'' below and the vowel  ''ī'' marked above. Most other conjunct consonants are made with an explicit virama, called ''al-lakuna'' or ''hal kirīma'', and the zero-width joiner as shown in the following table, some of which may not display correctly due to limitations of your system. Some of the more common are displayed in the following table. Note that although modern Sinhala sounds are not aspirated, aspiration is marked in the sound where it was historically present to highlight the differences in modern spelling. Also note that all of the combinations are encoded with the ''al-lakuna'' (Unicode U+0DCA) first, followed by the zero-width joiner (Unicode U+200D) except for touching letters which have the zero-width joiner (Unicode U+200D) first followed by the ''al-lakuna'' (Unicode U+0DCA). Touching letters were used in ancient scriptures but are not used in modern Sinhala. Vowels may be attached to any of the ligatures formed, attaching to the rightmost part of the glyph except for vowels that use the ''kombuva'', where the ''kombuva'' is written before the ligature or cluster and the remainder of the vowel, if any, is attached to the rightmost part. In the table below, appending &quot;o&quot; (''kombuva saha ælepilla'' – ''kombuva'' with ''ælepilla'') to the cluster &quot;ky&quot; {{IPA|/kja/}} only adds a single code point, but adds two vowel strokes, one each to the left and right of the consonant cluster.]]

{| class=wikitable align=center
|-
! [[අබුගිඩා|IPA]]!! [[අබුගිඩා|Letters]]!! [[අබුගිඩා|Unicode]]!! [[අබුගිඩා|Combined]]!! [[අබුගිඩා|Unicode]]!! [[අබුගිඩා|Type]]
|-
| [[අබුගිඩා|/kja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| ''[[අබුගිඩා|yansaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/kjo/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්යො]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBA U+0DCC]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක‍්‍යො]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA U+0DCC]]|| ''[[අබුගිඩා|yansaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/ɡja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| ''[[අබුගිඩා|yansaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/kra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| ''[[අබුගිඩා|rakāransaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/ɡra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| ''[[අබුගිඩා|rakāransaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/rka/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ක]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9A]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ක]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9A]]|| ''[[අබුගිඩා|rēpaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/rɡa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ග]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9C]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ග]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9C]]|| ''[[අබුගිඩා|rēpaya]]''
|-
| [[අබුගිඩා|/kjra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ය්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DBA U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ය්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| [[අබුගිඩා|''yansaya'' + ''rakāransaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/ɡjra/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්ය්ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+0DBA U+0DCA U+0DBB]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ග්‍ය්‍ර]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBA U+0DCA U+200D U+0DBB]]|| [[අබුගිඩා|''yansaya'' + ''rakāransaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/rkja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ක්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9A U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ක්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| [[අබුගිඩා|''rēpaya'' + ''yansaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/rɡja/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්ග්ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+0D9C U+0DCA U+0DBA]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ර්‍ග්‍ය]]|| [[අබුගිඩා|U+0DBB U+0DCA U+200D U+0D9C U+0DCA U+200D U+0DBA]]|| [[අබුගිඩා|''rēpaya'' + ''yansaya'']]
|-
| [[අබුගිඩා|/kva/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DC0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DC0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/kʃa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්ෂ]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+0DC2]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ක්‍ෂ]]|| [[අබුගිඩා|U+0D9A U+0DCA U+200D U+0DC2]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/t̪t̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්ථ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+0DAE]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්‍ථ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+200D U+0DAE]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/t̪va/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+0DC0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ත්‍ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DAD U+0DCA U+200D U+0DC0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/nd̪a/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්ද]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+0DAF]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්‍ද]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+200D U+0DAF]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/nd̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+0DB0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|න්‍ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB1 U+0DCA U+200D U+0DB0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/ⁿd̪t̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්ඨ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+0DA8]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්‍ඨ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+200D U+0DA8]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/ⁿd̪d̪ʰa/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+0DB0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්‍ධ]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+200D U+0DB0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/ⁿd̪va/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+0DC0]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ඳ්‍ව]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB3 U+0DCA U+200D U+0DC0]]|| [[අබුගිඩා|conjunct]]
|-
| [[අබුගිඩා|/mma/]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ම්ම]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB8 U+0DCA U+0DB8]]|| style=&quot;font-size:125%&quot; | [[අබුගිඩා|ම්ම]]|| [[අබුගිඩා|U+0DB8 U+200D U+0DCA U+0DB8]]|| [[අබුගිඩා|touching]]
|}

==[[අබුගිඩා|Similarities to other scripts]]==
[[අබුගිඩා|Sinhala is one of the Brahmic scripts, and thus shares many similarities with other members of the family, such as the Kannada, Malayalam, Telugu, Tamil script and Devanāgarī. As a general example, {{IPA|/a/}} is the inherent vowel in all these scripts.]]&lt;ref name=&quot;World 408&quot; /&gt; [[අබුගිඩා|Other similarities include the diacritic for {{angle bracket|ai}}, which resembles a doubled {{angle bracket|e}} in all scripts and the diacritic for {{angle bracket|au}} which is composed of preceding {{angle bracket|e}} and following {{angle bracket|ḷ}}.]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[අබුගිඩා|Script]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|e}}]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|ai}}]]
![[අබුගිඩා|{{angle bracket|au}}]]
|-
| [[අබුගිඩා|Sinhala]]|| [[අබුගිඩා|ෙ]]|| [[අබුගිඩා|ෛ]]
|[[අබුගිඩා|ෞ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Malayalam]]|| [[අබුගිඩා|െ]]|| [[අබුගිඩා|ൈ]]
|[[අබුගිඩා|ൌ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Tamil]]|| [[අබුගිඩා|ெ]]|| [[අබුගිඩා|ை]]
|[[අබුගිඩා|ௌ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Eastern Nagari]]|| [[අබුගිඩා|ে]]|| [[අබුගිඩා|ৈ]]
|[[අබුගිඩා|ৌ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Dēvanāgarī]]|| [[අබුගිඩා|े]]|| [[අබුගිඩා|ै]]
|[[අබුගිඩා|ौ]]
|}

[[අබුගිඩා|Likewise, the combination of the diacritics for {{angle bracket|e}} and {{angle bracket|ā}} yields {{angle bracket|o}} in all these scripts.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[අබුගිඩා|Script]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|e}}]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|ā}}]]!! [[අබුගිඩා|{{angle bracket|o}}]]
|-
| [[අබුගිඩා|Sinhala]]|| [[අබුගිඩා|ෙ]]|| [[අබුගිඩා|ා]]|| [[අබුගිඩා|ො]]
|-
| [[අබුගිඩා|Malayalam]]|| [[අබුගිඩා|െ]]|| [[අබුගිඩා|ാ]]|| [[අබුගිඩා|ൊ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Tamil]]|| [[අබුගිඩා|ெ]]|| [[අබුගිඩා|ா]]|| [[අබුගිඩා|ொ]]
|-
| [[අබුගිඩා|Eastern Nagari]]|| [[අබුගිඩා|ে]]|| [[අබුගිඩා|া]]
|[[අබුගිඩා|ো]]
|-
| [[අබුගිඩා|Dēvanāgarī]]|| [[අබුගිඩා|े]]|| [[අබුගිඩා|ा]]|| [[අබුගිඩා|ो]]
|}

==[[අබුගිඩා|Differences from other scripts]]==
[[අබුගිඩා|Sinhala alphabet differs from other Indo-Aryan alphabets in that it contains a pair of vowel sounds (U+0DD0 and U+0DD1 in the proposed Unicode Standard) that are unique to it. These are the two vowel sounds that are similar to the two vowel sounds that occur at the beginning of the English words ''at'' (ඇ) and ''ant'' (ඈ).]]&lt;ref&gt;https://www.isoc.org/inet97/proceedings/E1/E1_3.HTM&lt;/ref&gt;

[[අබුගිඩා|Another feature that distinguishes Sinhala from its sister Indo-Aryan languages is the presence of a set of five nasal sounds known as half-nasal or prenasalized stops.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|[[අබුගිඩා|ඟ]]||[[අබුගිඩා|ඦ]]||[[අබුගිඩා|ඬ]]||[[අබුගිඩා|ඳ]]||[[අබුගිඩා|ඹ]]
|-
|[[අබුගිඩා|n̆ga]]||[[අබුගිඩා|n̆ja]]||[[අබුගිඩා|n̆ḍa]]||[[අබුගිඩා|n̆da]]||[[අබුගිඩා|n̆ba]]
|}

==[[අබුගිඩා|Sinhala transliteration]]==

[[අබුගිඩා|Sinhala transliteration (Sinhala: රෝම අකුරින් ලිවීම ''rōma akurin livīma'', literally &quot;Roman letter writing&quot;) can be done in analogy to Devanāgarī transliteration.]]

[[අබුගිඩා|Layman's transliterations in Sri Lanka normally follow neither of these. Vowels are transliterated according to English spelling equivalences, which can yield a variety of spellings for a number of phonemes. {{IPA|/iː/}} for instance can be {{angle bracket|ee}}, {{angle bracket|e}}, {{angle bracket|ea}}, {{angle bracket|i}}, etc.
A transliteration pattern peculiar to Sinhala, and facilitated by the absence of phonemic aspirates, is the use of {{angle bracket|th}} for the voiceless dental plosive, and the use of {{angle bracket|t}} for the voiceless retroflex plosive.
This is presumably because the retroflex plosive {{IPA|/ʈ/}} is perceived the same as the English alveolar plosive {{IPA|/t/}}, and the Sinhala dental plosive {{IPA|/t̪/}} is equated with the English  voiceless dental fricative {{IPA|/θ/}}.]]&lt;ref name=&quot;Matzel16&quot;&gt;Matzel (1983), p. 16&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|Dental and retroflex voiced plosives are always rendered as {{angle bracket|d}}, though, presumably because {{angle bracket|dh}} is not found as a representation of {{IPAslink|ð}} in English orthography.]]

==[[අබුගිඩා|Unicode]]==

{{Main article|Sinhala (Unicode block)}}

[[අබුගිඩා|Sinhalese script was added to the Unicode Standard in September 1999 with the release of version 3.0.
This character allocation has been adopted in Sri Lanka as the Standard SLS1134.]]

[[අබුගිඩා|The main Unicode block for Sinhala is U+0D80–U+0DFF. Another block, Sinhala Archaic Numbers, was added to Unicode in version 7.0.0 in June 2014. Its range is U+111E0–U+111FF.]]
{{Unicode chart Sinhala}}
{{Unicode chart Sinhala Archaic Numbers}}

==[[අබුගිඩා|Computer support]]==
{{External links|section|date=August 2017}}
[[Image:Sinhala-script-scim-screenshot.png|thumb|right|[[අබුගිඩා|Input of Sinhala characters into a terminal and Firefox on the xubuntu desktop using SCIM]]]]

[[අබුගිඩා|Generally speaking, Sinhala support is less developed than support for Devanāgarī for instance. A recurring problem is the rendering of diacritics which precede the consonant and diacritic signs which come in different shapes, like the one for {{angle bracket|u}}.]]

[[අබුගිඩා|Sinhala does not come built in with Windows XP, unlike Tamil and Hindi. However, all versions of Windows Vista and Windows 10 come with Sinhala support by default, and do not require external fonts to be installed to read Sinhalese script. ''Nirmala UI'' is the default Sinhala font in windows 10.]]

[[අබුගිඩා|For Mac OS X, Sinhala font and keyboard support can be found at ''web.nickshanks.com/typography/'' and at ''www.xenotypetech.com/osxSinhala.html''.]]

[[අබුගිඩා|For Linux, the IBus, and SCIM input methods allow the use Sinhalese script in applications with support for a number of key maps and techniques such as traditional, phonetic and assisted techniques.]]&lt;ref&gt;[http://imgur.com/owFIn4z A screenshot showing some of the options]&lt;/ref&gt; [[අබුගිඩා|In addition, newer versions of Android mobile operating system also support both rendering and input of the Sinhala script.]]

===Online resources===
* [[w:si:Wikipedia:Sinhala font|Sinhala guide of the Sinhalese Wikipedia (in English)]]
* [http://www.kaputa.com/uniwriter Online Sinhala Unicode Writer]
* [https://words.devadara.com/ Sinhala English Dictionary and Sinhala To Hindi Language Translator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116115134/https://words.devadara.com/ |date=2023-11-16 }}
* [http://groups.google.com/group/Sinhala-Unicode Sinhala Unicode Support Group]
* [http://www.ucsc.cmb.ac.lk/ltrl/services/keyboard/ Online Unicode Converter]
* [https://spell.devadara.com/ Sinhala spell checker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116115133/https://spell.devadara.com/ |date=2023-11-16 }}

==Image list for readers with font problems==
#{{note|suddhasimhala}}[[Image:Sinhala-suddhasinhala-img.png|150px]]
#{{note|misrasimhala}}[[Image:Sinhala-misrasinhala-img.png|150px]]
#{{note|eluhodiya}} [[Image:Sinhala-eluhodiya-img.png|150px]]

==See also==
* [[Sinhalese Braille]]
* [[Dutch loanwords in Sinhala]]
* [[English loanwords in Sinhala]]
* [[Portuguese loanwords in Sinhala]]
* [[Tamil loanwords in Sinhala]]
* [[History of Sinhala software]]
* [[Singlish Typewriter]]

==Notes==
{{Reflist|30em}}

==References==
*{{cite book
  |last=Daniels
  |first=Peter T.
  |authorlink=Peter T. Daniels
  |title=The World's Writing Systems
  |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse_v1k3
  |publisher=Oxford University Press
  |year=1996
  |location=Oxford, UK
  |chapter= Sinhala alphabet
  |doi=
  |id=
  |isbn=0-19-507993-0}}
*{{cite book
  |last=Fairbanks
  |first=G. W. |author2=J. W. Gair |author3=M. W. S. D. Silva
  |title=Colloquial Sinhalese (Sinhala)
  |publisher=South Asia Programm, Cornell University
  |year=1968
  |location=Ithaca, NY
  |id=
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Gair
  |first=J. W.
  |author2=John C. Paolillo
   |title=Sinhala
  |publisher=South Asia Programm, Cornell University
  |year=1997
  |location=München, Newcastle
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Geiger
  |first=Wilhelm
  |title=A Grammar of the Sinhalese Language
  |publisher=AES  Reprint
  |year=1995
  |location=New Delhi
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Jayawardena-Moser
  |first=Premalatha
  |title=Grundwortschatz Singhalesisch – Deutsch
  |publisher=Harassowitz
  |year=2004
  |location=Wiesbaden
  | edition = 3
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Karunatillake
  |first=W. S.
  |title=An Introduction to Spoken Sinhala
  |publisher=
  |year=1992
  |location=Colombo
  | edition = [several new editions]
  |isbn=}}
*{{cite book
  |last=Matzel
  |first=Klaus
  |title=Einführung in die singhalesische Sprache
  |publisher=Harrassowitz
  |year=1983
  |location=Wiesbaden
  |isbn=}}

==External links==
{{Commons category|Sinhala script}}
*[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Sinhala Unicode Character Code Chart]
*[http://www.unicode.org/charts/PDF/U111E0.pdf Sinhala Archaic Numbers Unicode Character Code Chart]
*[http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html Complete table of consonant-diacritic-combinations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806024953/http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html |date=2009-08-06 }}
*[http://www.sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?unicode=yes&amp;languages=English Complete table of consonant-diacritic-combinations as text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313045421/http://sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?languages=english&amp;unicode=yes |date=2016-03-13 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/sinhala.htm Sinhala page at Omniglot]
*[http://fsi-language-courses.org/Courses/Sinhala/Basic/Module%201/FSI%20-%20Sinhala%20Basic%20Course%20-%20Module%201%20-%20Student%20Text.pdf ''Sinhala basic course'', module 1, &quot;Beginning signs and letters&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313053356/http://fsi-language-courses.org/courses/sinhala/basic/module%201/fsi%20-%20sinhala%20basic%20course%20-%20module%201%20-%20student%20text.pdf |date=2016-03-13 }} (Bonny Graham MacDougall and Kamini de Abrew, [[Foreign service institute]])
&lt;!-- *[http://www.downloads.sinhalaya.com/Pages/SinhalaFont.htm List of free fonts for the Sinhalese script] link now 404 not found as of 09/Nov/08 --&gt;
*[https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ Transliteration Add-on for Firefox (Tamil script to Sinhalese script)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013022115/https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ |date=2017-10-13 }}
*[http://asiantribune.com/news/2009/11/30/sinhala-accepted-one-world%E2%80%99s-most-creative-alphabets Sinhala Accepted As One Of The World’s Most Creative Alphabets]
*[https://unicode.madusanka.net/ Sinhala Unicode Converter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002171118/https://unicode.madusanka.net/ |date=2022-10-02 }}

{{Sinhala language}}
{{list of writing systems}}

{{good article}}

{{DEFAULTSORT:Sinhalese script}}
[[Category:Brahmic scripts]]
[[Category:Sinhalese script]]
[[Category:Scripts encoded in Unicode 3.0]]</text>
      <sha1>fjo7mvilf6cer8pcls5raa7cq8gxaxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හෝමියෝපති</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77701</id>
    <revision>
      <id>797452</id>
      <parentid>722861</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45298" sha1="e2y2zfsv9htfr1dc5bkmvambz32hei1" xml:space="preserve">හෝමියෝපති යනු 1796 දී සැමුවෙල් හානමන් විසින් ආරම්භ කළ විකල්ප වෛද්‍ය ක්‍රමයකි. එය ඔහුගේ &quot;like cures like&quot; නම් මතය මත ආරම්භ වී ඇත. එනම් නිරෝගී පුද්ගලයෙකුගේ කිසියම් රෝග ලක්ෂණ ඇති කරන ද්‍රව්‍යයක් මගින් සමාන රෝගලක්ෂණ සුවකරනු ඇති බවයි. හෝමියෝපති යනු ව්‍යාජ විද්‍යාවකි, එනම් විද්‍යාවක් ලෙස ඉදිරිපත් කරන නමුත් විද්‍යාත්මක නොවන්නකි. හෝමියෝපති නිශ්පාදන කිසිම රෝගයකට හෝ තත්වයකට ප්‍රතිකාර ලෙස ඵලදායි නොවේ. මහා පරිමාණ සමීක්ෂණ වලින් හෝමියෝපති ප්‍රතිකාර &quot;ඖෂධ නොවන ප්‍රතිකාර (placebo)&quot; වලට වඩා කිසිදු සාර්ථකත්වයක් නොමැති වන බව පෙනී ඇති අතර, පෙනෙන්නට ඇති හොඳ ප්‍රතිඵල ප්ලැසීබෝ නිසාත්, රෝග වලින් සාමාන්‍ය ලෙස සුව වීමත්, මධ්‍ය ලක්ෂය කරා පැමිනීම නම් සංඛ්‍යාත ලක්ෂණය නිසාත් සිදුවන බව පෙනේ.

හානමන් විශ්වාස කළේ miasms ලෙස හැඳින්වෙන සංසිද්ධියක් රෝග සඳහා පාදක වූ බවත් හෝමියෝපති නිශ්පාදන මේ සඳහා උපකාරි විය හැකි බවය. මෙම නිශ්පාදන හෝමියෝපතික තනුක කිරීම මගින් නිශ්පාදනය කරයි. මෙහිදී අදාල රසායනිකය නැවත නැවත ආසවනය කරනලද ජලයේ දියාරුකරනු ලැබේ. මෙසේ තනුක කරන සෑම වරකම එම භාජනය ග්‍රන්ථයක තදින් වද්දනු ලැබේ. මෙම දියාරු කිරීම දිගින් දිගට අදාල රසායනිකයේ අංශුවක්වත් නැතිවන තරමටත් වඩා ප්‍රමාණයක් කරනු ලැබේ. මෙම රසායනික සහ සාදන උපදෙස් රෝගියාගේ ලක්ෂණ, පෞද්ගලික ගති ලක්ෂණ, භෞතික සහ මානසික තත්වය සහ ජීවිත ඉතිහාසය යන පරිණාමය සැලකිල්ලට ගනිමින් නිර්දේශිත ග්‍රන්ථ වලින් ලබා ගැනේ&lt;ref name=&quot;Organon_5th_5+217&quot;&gt;{{cite book|author=[[Samuel Hahnemann|Hahnemann S]]|title=[[The Organon of the Healing Art]]|year=1833|edition=5th|at=aphorisms 5 and 217|isbn=0-87983-228-2}}&lt;/ref&gt;

සියවස් දෙකකට ඉහත හෝමියෝපති ක්‍රමයේ නිර්මාණය සිට මිනිස් සිරුර, ඖෂධ, ද්‍රව විද්‍යාව පිලිබඳව නව සොයාගැනීම් රාශියක් සිදු වී ඇත. ජීව විද්‍යාව, භෞතික විද්‍යාව මානසික විද්‍යාව රසායනික විද්‍යාව හරහා සොයාගත් පුළුල් පරාසයකින් යුත් සොයා ගැනීම් වලින් අනාවරණය වී ඇති කරුණු අනුව හෝමියෝපති ක්‍රමය සිදුවිය හැක්කක් නොවන බව පැහැදිලි වී ඇත.&lt;ref name=&quot;ernst-skeptical-inquirer&quot;&gt;{{cite journal|last=Ernst|first=E.|date=December 2012|title=Homeopathy: a critique of current clinical research|url=http://www.csicop.org/si/show/homeopathy_a_critique_of_current_clinical_research|journal=[[Skeptical Inquirer]]|volume=36|issue=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/pharmacologicalandbiologicaltreatment/homeopathy|title=Homeopathy|publisher=American Cancer Society|accessdate=October 12, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inquiry_cfm&quot;&gt;UK Parliamentary Committee Science and Technology Committee - [http://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/science-and-technology-committee/inquiries/homeopathy-/ &quot;Evidence Check 2: Homeopathy&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EASAC2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.easac.eu/fileadmin/PDF_s/reports_statements/EASAC_Homepathy_statement_web_final.pdf|title=Homeopathic products and practices: assessing the evidence and ensuring consistency in regulating medical claims in the EU|date=September 2017|work=European Academies' Science Advisory Council|page=1|accessdate=1 October 2017|quote=... we agree with previous extensive evaluations concluding that there are no known diseases for which there is robust, reproducible evidence that homeopathy is effective beyond the placebo effect.}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් සායනික පරීක්ෂණ මගින් ධනාත්මක ප්‍රතිඵල ඇති වුවද, බහු විධිමත් විචාරයන් පෙන්නුම් කර ඇත්තේ මෙය අහම්බෙන්, දුර්වල පර්යේෂණ ක්‍රම සහ පක්ෂග්‍රාහී වාර්තාකරණ නිසා පමනක් සිදුවී ඇති බවය. HIV රෝගය හා මැලේරියාව වැනි බරපතල රෝගාබාධවලට ප්‍රතිකාර කිරීමට උත්සාහ කිරීම සඳහා හෝමියෝපති භාවිතයට ගැනීම නිසා භාවිතයට ගතහැකි ප්‍රතිකාර ක්‍රම අධෛර්යමත් වීම ආචාරසම්පන්න නොවන බැවින් අනතුරු ඇඟවීමක් ලෙස ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය විසින් හෝමියෝතික ඖෂධ විවේචනය කර ඇත..&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mashta|first=O|date=August 24, 2009|title=WHO warns against using homoeopathy to treat serious diseases|journal=BMJ|volume=339|issue=aug24 2|pages=b3447–b3447|doi=10.1136/bmj.b3447}}&lt;/ref&gt; කිසිදු සාර්ථකත්වයක් නොමැති බව හෙලිවී ඇති නමුත් දිගින් දිගටම හෝමියෝපති ක්‍රමය භාවිතා කිරීම නිසා විද්‍යාත්මක හා වෛද්‍ය සමාජය තුල මෙය විකාරයක්,&lt;ref name=&quot;Walport-Nonsense&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/10003680/Homeopathy-is-nonsense-says-new-chief-scientist.html|title=Homeopathy is nonsense, says new chief scientist|work=[[The Daily Telegraph]]|date=April 18, 2013|accessdate=September 9, 2013}}&lt;/ref&gt;බොරුවක්,&lt;ref name=&quot;oxcompus&quot;&gt;{{cite book|title=The Oxford companion to United States history|isbn=9780195082098|url=https://books.google.com/books?id=SgtyKzBes6QC&amp;lpg=PA630&amp;pg=PA630#v=snippet&amp;f=false|author=Paul S. Boyer|accessdate=January 15, 2013|quote=After 1847, when regular doctors organized the American Medical Association (AMA), that body led the war on &quot;quackery&quot;, especially targeting dissenting medical groups such as homeopaths, who prescribed infinitesimally small doses of medicine. Ironically, even as the AMA attacked all homeopathy as quackery, educated homeopathic physicians were expelling untrained quacks from their ranks.}}&lt;/ref&gt; වංචාවක් ලෙස විවේචනයට බඳුන් වී ඇත.&lt;ref name=&quot;aaci&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aacijournal.com/content/7/1/14|accessdate=January 15, 2013|quote=Within the non-CAM scientific community, homeopathy has long been viewed as a sham|title=Supported by science?: What Canadian naturopaths advertise to the public}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික සෞඛ්‍ය හා වෛද්‍ය පර්යේෂණ කවුන්සිලය, එක්සත් රාජධානියේ ප්‍රජාමූල  විද්‍යා හා තාක්ෂණ කමිටුව, යුරෝපීය ශාස්ත්‍රීය විද්‍යා උපදේශක සභාව සහ ස්විට්සර්ලන්ත ෆෙඩරල් සෞඛ්‍ය කාර්යාංශය විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයන් මගින් හෝමියෝපති ක්‍රමය නිශ්ඵල බව නිගමනය කරන ලද අතර, තව දුරටත් අරමුදල් සැපයීමට විරුද්ධව උපදෙස් දී ඇත.&lt;ref name=&quot;Conversation-NHMRC&quot;&gt;{{cite news|url=http://theconversation.com/no-evidence-homeopathy-is-effective-nhmrc-review-25368|title=No evidence homeopathy is effective: NHMRC review|last=Musgrave|first=I|date=April 8, 2014|work=The Conversation|accessdate=January 10, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Swiss make New Year's regulations|url=http://www.swissinfo.ch/eng/swiss-make-new-year-s-regulations/31867422|publisher=Swiss Info|accessdate=December 16, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/homeopathy-nonsense-risk-harm-29-european-academies-science-advisory-council-remedies-a7963786.html|title=Homeopathic remedies are 'nonsense and risk significant harm' say 29 European scientific bodies|date=September 23, 2017|accessdate=October 10, 2017|publisher=The Independent}}&lt;/ref&gt; එංගලන්තයේ ජාතික සෞඛ්‍ය සේවය විසින් &quot;සම්පත් අනිසි ලෙස භාවිත කිරීම&quot; නිසා හෝමියෝපති වෛද්‍ය විද්‍යාව වෙනුවෙන් අරමුදල් වෙන්නොකිරීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/07/21/nhs-ban-homeopathy-herbal-medicine-misuse-resources/|title=NHS to ban homeopathy and herbal medicine, as 'misuse of resources'|date=July 21, 2017|accessdate=July 21, 2017|publisher=Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt; එක්සත් රාජධානියේ සෞඛ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් තහනම් බෙහෙත් වට්ටෝරුවන්ගේ කලු ලයිස්තුවට හෝමියෝපති ඖෂධ එකතු කරන ලෙස ඉල්ලා ඇත.&lt;ref name=&quot;bbc-blacklist&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-34744858|title=Homeopathy 'could be blacklisted'|last=Gallagher|first=James|date=2015-11-13|work=BBC News|access-date=2017-12-05|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==
[[ගොනුව:Beydeman_Gomeopatiya_vzir.jpg|වම|thumb|''හෝමියෝපති වෙදදුරන් ඇලොපති වෛද්‍ය ක්‍රමයේ භයානක කම දෙස බලන සිතුවමක්. 1857දී ඇලෙක්සැන්ඩර් බේඩිමන් විසින් සිතුවම් කර ඇත.'']]

=== ඓතිහාසික පසුබිම ===
හිපොක්‍රිටස් විසින් ක්‍රි.පූ. 400 දී පමණ හෝමියෝපති ක්‍රමය ආරම්භ කර ඇති බවට හෝමියෝපති ඖෂධවේදීන් ප්‍රකාශ කරන බව පෙනෙන්නට තිබේ. ඒ ඔහු විශාල මාත්‍රාවකින් උමතු විය හැකි බව දන්නා විට උමතු රෝගීන්ට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා මැන්ඩ්රේක් මුල්වල කුඩා මාත්‍රාවක් නියම කළේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hemenway|first1=Henry Bixby|year=1894|title=Modern Homeopathy and Medical Science|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|volume=XXII|issue=11|pages=367|doi=10.1001/jama.1894.02420900001001}}&lt;/ref&gt; 16 වන ශතවර්ෂයේදී ඖෂධවේදී පුරෝගාමියෙකු වූ පැරාසෙල්ස්ස් ප්‍රකාශ කළේ, &quot;මිනිසෙකු රෝගී කරන ද්‍රව්‍යයක කුඩා මාත්‍රාවකින් එම රෝගයම සුව කරන්නේය&quot; යන්නයි.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/442424/Paracelsus|title=Paracelsus (German-Swiss physician)|work=Britannica Online Encyclopedia|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=March 24, 2009}}&lt;/ref&gt; 18 වන ශතවර්ෂයේ අග භාගයේදී සැමුවෙල් හානමන් (1755-1843) හෝමියෝපති නම සහ එහි මුලධර්ම වැඩිදියුණු කළේය.

8 වන හා 19 වන සියවසේ අග භාගයේ දී ප්‍රධාන වෛද්‍ය ක්‍රම අතර ලේ වැගිරීම් සහ පිරිසිදු කිරීම වැනි ක්‍රම භාවිත කළ අතර, ඔපියම්, සුවඳ වර්ග සහ පොලොන් මස් ඇතුළු ද්‍රව්‍ය 64 කින් සෑදූ වැනීස් පැණි වැනි සංකීර්ණ මිශ්‍රණ භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt; {{cite book|author=Hodgson B|title=In the Arms of Morpheus: The Tragic History of Morphine, Laudanum and Patent Medicines|url=https://archive.org/details/inarmsofmorpheus0000hodg|publisher=Firefly Books|year=2001|isbn=1-55297-540-1|page=[https://archive.org/details/inarmsofmorpheus0000hodg/page/18 18]}}&lt;/ref&gt; මෙම ප්‍රතිකාර ක්‍රම බොහෝ විට රෝගය දරුණු කිරීමට ඉඩ ඇති අතර සමහර අවස්ථාවලදී මාරාන්තික විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=1871|title=British Medical Journal|journal=BMJ|volume=1|issue=533|pages=283–4|doi=10.1136/bmj.1.533.283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kaufmanm&quot; /&gt; හානමන් සියවස් ගණනාවක් පුරා වර්ණනා කර තිබූ මෙම ක්‍රමවේදයන් අතාර්තික හා නොසැලකිලිමත් බව පවසා ප්‍රතික්ශේප කලේය&lt;ref name=&quot;isbn0-393-06661-4&quot;&gt;{{cite journal|author1=Edzard Ernst|author2=Singh, Simon|year=2008|title=[[Trick or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine]]|location=New York|publisher=W. W. Norton|pages=|doi=|isbn=0-393-06661-4|oclc=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lasagna&quot;&gt;{{cite book|author=Lasagna L|title=The doctors' dilemmas|location=New York|publisher=Collier Books|year=1970|origyear=1962|page=33|isbn=978-0-8369-1669-0}}&lt;/ref&gt; ඒ වෙනුවට ඖෂධ කුඩා මාත්‍රා වලින් සහ තනි තනි ඖෂධ භාවිතා කිරීම උපදෙස් දුන් අතර ජීවීන්ගේ රෝග සඳහා ආධ්‍යාත්මික මෙන්ම භෞතික හේතුද ඇති බව පැවසීය.&lt;ref name=&quot;Pray2003&quot;&gt;{{cite book|author=W. Steven Pray|title=a History of Nonprescription Product Regulation|url=https://books.google.com/books?id=uadgq04eLr0C&amp;pg=PA192|accessdate=January 21, 2013|date=August 1, 2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7890-1538-9|page=192}}&lt;/ref&gt;

=== හානමන්ගේ සංකල්පය ===
[[ගොනුව:Samuel_Hahnemann_Monument,_Scott_Circle.jpg|thumb|සැමුවෙල් හානමන් ස්මාරකය, වොෂින්ටන් D.C. &quot;Similia Similibus Curentur&quot; - සමාන දෙයින් සමාන දේ සුව කරයි.]]
&quot;හෝමියෝපති&quot; යන යෙදුම හානමන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද අතර 1807 දී මුල් වරට මුධ්‍රිත මාධ්‍යයක පලවිය.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Dean ME|year=2001|title=Homeopathy and &quot;the progress of science&quot;|url=http://www.shpltd.co.uk/dean-homeopathy.pdf|format=PDF|journal=Hist Sci|volume=39|issue=125 Pt 3|pages=255–83|pmid=11712570|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060101084902/http://www.shpltd.co.uk/dean-homeopathy.pdf|archivedate=January 1, 2006|accessdate=March 31, 2009}}
&lt;/ref&gt;

ස්කොට් ජාතික වෛද්‍යවරයෙක් හා රසායන විද්‍යාඥයෙක් වූ විලියම් කැල්නන් විසින් රචිට වෛද්‍ය නිබන්ධයක් ජර්මන් බසට විට හෝමියෝපති පිලිබඳ අදහස හානමන් තුල හට ගත්බව සඳහන්ය.මැලේරියා රෝගය සුව කිරීම සඳහා සින්කෝනා ශාක කොටස් භාවිතා කිරීම පිලිබඳ න්‍යාය ගැන සැක සිතූ හානමන් එම පොත්තේ කොටසක් ආහාරයට ගත්තේය.මැලේරියා රෝගයට සමාන ලෙස හන්දි වේදනාව, උණ, ඇඟ සිතල කිරීම වැනි රෝගලක්ෂණ ඔහු අත්දුටුවේය.මෙයින් හානමන් නිගමනය කලේ පුරාණ වෛද්‍යවරුන් යෝජනා කල පරිදි (සමාන දෙයින් සමාන දෙය සුව කිරීම ) රෝග වලට පලදායී ඖෂධ නිරෝගී පුද්ගලයන්ගේ රෝගයට සමාන ලක්ෂණ ඇති කරන බවයි.&lt;ref name=&quot;UllmanReichenberg-Ullman1994&quot;&gt;{{cite book|author1=Robert W. Ullman|author2=Judyth Reichenberg-Ullman|title=The patient's guide to homeopathic medicine|url=https://books.google.com/books?id=LColT6LtubcC&amp;pg=PA1|accessdate=January 24, 2013|date=October 1, 1994|publisher=Picnic Point Press|isbn=978-0-9640654-2-0|pages=1–2}}&lt;/ref&gt; නමුත් 1861දී ඔලිවර් වෙන්ඩල් හොල්ම්ස් සඳහන් කර ඇත්තේ ඔහු විසින්ද සින්කෝනා පරිබෝජනය කලනමුත් හානමන් අත්දකිනලද ලක්ෂණ නොදැක්ක බවයි.&lt;ref name=&quot;Holmes&quot; /&gt;{{Rp|128}}&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt; හානමන්ගේ සමාන බවේ නිතිය විද්‍යාත්මක නිගමනයකට වැඩ උපකල්පනයක් බව සඳහන්ය.&lt;ref name=&quot;Kirk&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1894|title=A wail from the waste-basket|url=http://quod.lib.umich.edu/d/dencos/acf8385.0036.001/1050:349?didno=ACF8385.0036.001;rgn=full+text;view=image|journal=[[Journal of the American Dental Association|The Dental Cosmos]]: a monthly record of dental science|type=editorial|volume=36|issue=12|pages=1030–1032|editors=J. D. White, John Hugh McQuillen, George Jacob Ziegler, James William White, Edward Cameron Kirk, Lovick Pierce Anthony}}CS1 maint: Uses editors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_editors_parameter link]) 
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 errors: deprecated parameters|Category:CS1 maint: Uses editors parameter]]&lt;/ref&gt; &lt;span&gt;මෙම නිතිය හෝමියෝපති නම නිර්මාණය කිරීමට දායක විය. ග්‍රීක බසින් හෝමියෝ යන්නෙන් සමාන ලෙසත් (ὅμοιος hómoios, &quot;-like&quot;), පති යන්නෙන් පීඩාව හෙවත් වේදනාව ලෙසත් (πάθος páthos, &quot;suffering&quot;) හැඳින්වේ.&lt;/span&gt;
[[Category:Articles containing Ancient Greek-language text|Category:Articles containing Ancient Greek-language text]]
[[Category:Articles containing Greek-language text|Category:Articles containing Greek-language text]]

පසුකාලින විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් තහවුරු වී ඇත්තේ සින්කෝනා ශාකයෙන් මැලේරියාව සුව වන්නේ එහි අඩංගු ක්වීනින්(quinine) නම් ඖෂධයක් මගින් Plasmodium falciparum නම් පරපෝෂිතයා විනාශ කරන නිසා බවත්, එය හානමන්ගේ අදහස් වලට කිසිම සමබන්දයක් නොමැති බවත්ය.&lt;ref name=&quot;Atwood-BTTF1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sciencebasedmedicine.org/homeopathy-and-evidence-based-medicine-back-to-the-future-part-i/|title=Homeopathy and evidence-based medicine: back to the future|publisher=[[Science Based Medicine]]|date=January 4, 2008|accessdate=September 9, 2013|last=Atwood|first=Kimball}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:LedumPalustre15CH.jpg|දකුණ|thumb|තේ ශාකයකින් සකස්කළ හෝමියෝපති නිෂ්පාදනයක්: &quot;-15 සී&quot; යන්නෙන අදහස් වන්නේ මුල් ද්‍රාවනය 1/10&lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt; දක්වා  තනුක කරන බවයි.එම නිසා මෙහි මුල් ද්‍රාවණයේ එක අංශුවක්වත් තිබීමේ හැකියාව ඉතා අඩුය.]]

=== 19 වන සියවස: ජනප්‍රියත්වට පත් වීම සහ මුල් විවේචන ===
හෝමියෝපති 19වන සියවසේදී ඉමහත් ජනප්‍රියත්වයට පත්විය. 1825දී හානමන්ගේ ශිෂ්‍යයෙක් වූ  හාන්ස් බර්ක් ග්‍රෑම් විසින් මෙය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Miller&quot;&gt;{{cite book|last=Miller|first=Timothy|authorlink=Timothy Miller|title=America's alternative religions|url=https://archive.org/details/americasalternat0000unse|publisher=State University of New York Press, Albany|date=1995|pages=[https://archive.org/details/americasalternat0000unse/page/80 80]|isbn=978-0-7914-2397-4}}&lt;/ref&gt; පළමු හෝමිෙයෝපති පාසල 1835දී එක්සත් ජනපදයේ ආරම්භ වූ අතර පළමු එක්සත් ජනපද ජාතික වෛද්‍ය සංගමය,   ඇමරිකානු හෝමියෝපති ආයතනය, 1844 දී පිහිටුවන ලදී. 19 වන සියවස පුරාවට, දුසිම් ගනනක් හෝමිෙයෝපති ආයතන යුරෝපයේ හා එක්සත් ජනපදයේ බිහි විය.&lt;ref name=&quot;Julian&quot;&gt;{{cite book|url=http://www.wholehealthnow.com/homeopathy_pro/homeopathy_1825_1849.html|title=Homeopathy Timeline|accessdate=July 23, 2007|author=Winston J|year=2006|work=The Faces of Homoeopathy|publisher=Whole Health Now|isbn=0-473-05607-0|archive-date=December 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215122834/http://www.wholehealthnow.com/homeopathy_pro/homeopathy_1825_1849.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1900දී හෝමිෙයෝපති විද්‍යාල 22ක් සහ වෘත්තිකයින් 15,000 එක්සත් ජනපදය තුල සිටියහ.. එවකට වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර බොහෝ විට නිෂ්පල අසාර්ථක ඒවා වූ බැවින් හෝමියෝපති වෘත්තිකයන්ගේ ප්‍රතිකාර වැඩ හොද ප්‍රතිපල ලබා දී ඇත.&lt;ref name=&quot;pmid8885813&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ernst|first1=E.|last2=Kaptchuk|first2=TJ|year=1996|title=Homeopathy revisited|journal=Archives of Internal Medicine|volume=156|issue=19|pages=2162–4|doi=10.1001/archinte.156.19.2162|pmid=8885813}}&lt;/ref&gt; හෝමිෙයෝපති ප්‍රතිකාර නිෂ්පල වුවත් නියත වශයෙන්ම ඇති කිසිදු හානියක් නොකරන බැවින් හෝමියෝපති භාවිතා කරන්නන් මරණයට පත්වීමේ හැකියාව අඩුවිය.  හෝමියෝපති ඇති වූ සාපේක්ෂ සාර්ථකත්වය නිසා අකාර්යක්ෂම හා හානිකර පතිකාර වෙනුවට වඩාත් ප්‍රතිපලදායි විද්‍යාව මත පදනම් වූ වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර වලට යොමිවී ඇති පවා පෙනේ.&lt;ref name=&quot;kaufmanm&quot;&gt;{{cite book|author=Kaufman M|title=Homeopathy in America: The rise and fall of a medical heresy|url=https://archive.org/details/homeopathyinamer0000kauf|publisher=[[The Johns Hopkins University Press]]|year=1971|isbn=978-0-8018-1238-5}}{{Page needed|date=March 2011}}&lt;/ref&gt;
හෝමියෝපති ජනප්‍රිය වීමට තවත් හේතුවක් වන්නේ බෝවන වසංගත රෝග වලට ප්‍රතිකාර වල පෙනෙන්නට තිබු සාර්ථකත්වයයි.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coulter HL|year=1973|title=Divided Legacy|pages=II:544–6; III:267–70, 298–305|location=Berkeley|publisher=North Atlantic|oclc=9538442}}&lt;/ref&gt; 19 වන සියවසේ [[කොලරාව]] වැනි වසංගත රෝග වල මරණ අනුපාතය හෝමිෙයෝපති රෝහල්වලට වඩා සම්ප්‍රදායික රෝහල්වලට වැඩි  වුයේ ඒවාද නිෂ්පල වීමට අමතරව හානිදායි වීමටද ඉඩ තිබු බැවිනි.&lt;ref&gt;Death rates in conventional hospitals were typically two- to eight-fold higher than in homeopathic hospitals for patients with these infectious diseases; see
{{cite book|title=The logic of figures or comparative results of homeopathic and other treatments|author=Bradford TL|publisher=Kessinger|year=2007|origyear=1900|isbn=1-4304-8892-1}}{{Page needed|date=March 2011}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත්, එහි ආරම්භයේ සිටම, හෝමියෝපති විද්‍යාව තුල විවේචනයට ලක් විය. [[වික්ටෝරියා අධිරාජිනිය|වික්ටෝරියා රැජින]]ගේ වෛද්‍යවරයා වූ සර් ජෝන් ෆෝබ්ස් 1843 දී හෝමියෝපති සමච්චලයට ලක්කලේ එවැනි ඉතාමත්ම කුඩා ප්‍රමාණවලින් කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බවත් &quot;මිනිසාගේ තාර්කික බුද්ධියට අවනම්බුවක්&quot; බවයි.&lt;ref name=&quot;John_Forbes&quot;&gt;{{cite book|author=Forbes J|title=Homeopathy, allopathy and young physic|url=https://archive.org/details/b2934704x|location=London|year=1846}}&lt;/ref&gt; 1853 දී ජේම්ස් යන්ග් සිම්ප්සන් ප්‍රකාශ කලේ මොනතරම් බලවත් විෂක් වුවත් බිලියන ගණනක් දියාරු කලවිට මිනිසෙකුට නොව මැස්සෙකුටවත් බලපෑමට නොහැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Simpson JY|title=Homoeopathy, its tenets and tendencies, theoretical, theological and therapeutical|location=Edinburgh|publisher=Sutherland &amp; Knox|year=1853|page=11}}&lt;/ref&gt;
19 වන සියවසේ විසු ඇමරිකානු වෛද්‍යවරයෙක් සහ කතුවරයෙකු වූ Oliver Wendell Holmes, ජේෂ්ඨ ද 1842 දී රචිත &quot;Homœopathy and Its Kindred Delusions  ග්‍රන්ථයේ හෝමියෝපති ක්‍රමය තදබල ලෙස විවේචනය කර ඇත. 1867දි ප්‍රංශ හෝමියෝපති සමාජය නිරීක්ෂණය කලේ යුරෝපයේ ප්‍රධාන හෝමියෝපති වෛද්‍යවරුන් මෙලෙස ඉතා කුඩා ප්‍රමාණ වලින් ඖෂධලබාදීම අතහැරදමා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Homœopathists vs homœopathy|editor=Allen JA|journal=Chic Med J|pages=268–269|year=1867|volume=24|url=https://books.google.com/?id=R08VAAAAYAAJ&amp;pg=PA268&amp;vq=leading+europe+abandoning|publisher=A.B. Case.}}&lt;/ref&gt; 1920 දී එක්සත් ජනපදයේ අවසාන හෝමියෝපති පමණක් උගන්වන පාසැල වසාදමනු ලැබුණි.

=== 20 වැනි සියවසේ දී පුනර්ජීවනය ===
[[:de:Paul Ulrich Unschuld|පෝල් උල්රිච්]] අන්ෂල්ඩ් ට අනුව ජර්මනියේ නාසිවරුන් හෝමියෝපති පිළිබඳව ඉතා කැමැත්තක් දැක්වූ අතර එය ක්‍රියාකරන ආකාරය සෙවීමට විශාල මුදලක් වය කර ඇති නමුදු හොඳ ප්‍රතිපලයක් ලබානොමත. අන්ෂල්ඩ් තවදුරටත් පවසන්නේ හෝමියෝපති ඉන් අනතුරුව [[එක්සත් ජනපදය]] තුල පැතිරුනේ නැති නමුත් යුරෝපීය චින්තනය ගැඹුරින් දී ස්ථාපිත විය.&lt;ref name=&quot;Unschuld2009&quot;&gt;{{cite book|author=Paul Ulrich Unschuld|title=What Is Medicine?: Western and Eastern Approaches to Healing|url=https://books.google.com/books?id=bPMTlS1pzEUC&amp;pg=PA171|accessdate=September 7, 2013|date=August 9, 2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94470-1|page=171}}&lt;/ref&gt;
එක්සත් ජනපදය තුල 1938දී, ''ආහාර, ඖෂධ හා විලවුන් පනත''  ([[නිව්යෝර්ක්|නිව් යෝර්ක්]] සෙනෙට් සභික හා හෝමියෝපති වෛද්‍ය රෝයල් කාර්පෙන්ටර් ) හෝමියෝපති නිෂ්පාදන ඖෂධ ලෙස පිළිගන්නා ලදී. 1950දි හෝමියෝපති වෙදදුරන් සිටියේ 75ක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891760,00.html|title=Homeopathic Hassle|date=August 20, 1956|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=February 15, 2018|archive-date=December 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081214115339/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891760,00.html|url-status=deviated|archivedate=December 14, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081214115339/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891760,00.html}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 1970 දශකයේ මැද භාගය වනවිට හෝමියෝපති සමාගම් ප්‍රමාණය දසගුනයකින් වැඩිවිය.&lt;ref name=&quot;rader&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.homeowatch.org/history/fdac1.html|title=Riding the coattails of homeopathy's revival|author=Rader WM|date=March 1, 1985|publisher=FDA Consumer Magazine}}&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් 2015දි එක්සත් ජනපද අහර හා ඖෂධ පාලනාධිකාරියේ වාර්තා අනුව 2007දි කවුන්ටරයෙන් ලබා ගතහැකි හෝමියෝපති ඖෂධ වල විකිණීම ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 2.7 කට වැඩිය.&lt;ref name=&quot;FR032715&quot;&gt;{{cite web|author1=U.S. Food and Drug Administration|title=Homeopathic Product Regulation: Evaluating the Food and Drug Administration's Regulatory Framework After a Quarter-Century; Public Hearing|url=https://www.federalregister.gov/articles/2015/03/27/2015-07018/homeopathic-product-regulation-evaluating-the-food-and-drug-administrations-regulatory-framework|publisher=Federal Register|date=March 27, 2015|accessdate=April 23, 2015}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Rhustox.jpg|thumb|පොයිසන් අයිවි නම් ශාකයෙන් සකස් කල හෝමියෝපති නිෂ්පාදනයක්.]]
[[ගොනුව:Homeo_ingredients_r87.jpg|thumb]]
[[ගොනුව:Mortar2.jpg|thumb]]
[[ගොනුව:Arnica_montana_homéopathie_zoom.jpg|thumb|This bottle is labelled ''Arnica montana'' (wolf's bane) D6, i.e. the nominal dilution is one part in a million (10&lt;sup&gt;'''-6'''&lt;/sup&gt;).]]
[[ගොනුව:Rep1.JPG|thumb|Homeopathic repertory by James Tyler Kent]]
[[ගොනුව:DoseOscillococcinum.jpg|වම|thumb|Homeopathic pills, homeopathic preparation ''oscillococcinum'']]

== සඵලත්වය සහ සාර්ථකත්වය පිලිබඳ සාක්ෂි ==
හෝමියෝපති නිෂ්පාදන වල අධික තනුක කිරීම නිසා මුල් රසායනිකයේ එකම අනුවක්වත් අවසාන මිෂණයේ තිබීමේ හැකියාව අඩුය. මේ කරුණ නිෂ්පාදන වල ක්‍රියාකාරීත්වය පිලිබඳ ප්‍රශ්න කිරීමට හේතු විය. හෝමියෝපති පිලිබඳ නුතන හඬනගන්නන් &quot;ජලයේ මතකය&quot; එනම් අදාල රසායනිකය පිළිබඳව ජාල අංශු මතක තබා ගනිමින්, එහි ගුණාංග සම්ප්‍රේෂණය කරන බව පවසයි.නමුත් මෙවැනි සංසිද්ධියක් පිළිබඳව භෞතික විද්‍යාව අනුව කිසිදු සාක්ෂියක් නොමැත.&lt;ref name=&quot;NatureWhenToBelieve&quot;&gt;{{Cite journal}}&lt;/ref&gt; 

ජේම්ස් රැන්ඩි සහ වෙනත් බොහෝ ය මෙම නිෂ්පාදන වල කිසිම ක්‍රියාකාරී ද්‍රව්‍යයක් නොමැතිබව පෙන්වීමට ඒවාගෙන් මාත්‍රාවට වැඩ විශාල ප්‍රමාණවලින් පානය කර පෙන්වා ඇත. එක්සත් රාජධානියේ, ඔස්ට්‍රේලියාව, නවසීලන්තය, කැනඩාව හා එක්සත් ජනපද වැනිරටවල් වල බොහෝ ප්‍රදර්ශකයන් කිසිවෙකුට මෙවැනි ප්‍රදර්ශන වලින් කිසිම අනතුරක් වී නොඅමති අතර කිසිම දෙයක් සුවවිමක්ද සි වී නැත.&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;Sam Jones, [https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/jan/29/sceptics-homeopathy-mass-overdose-boots &quot;Homeopathy protesters to take 'mass overdose' outside Boots&quot;], ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Guardian The Guardian]'', January 29, 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coghlan&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්}}&lt;/ref&gt;

 විකල්ප විද්‍යා සමාජ වල හැර විද්‍යාඥයන් මෙය වංචාවක් හෝ  හෝ  ව්‍යාජ විද්‍යාවක්&lt;ref name=&quot;Tuomela&quot;&gt;{{Cite book|last=Tuomela, R|author=Tuomela, R|author-link=Raimo Tuomela|authorlink=Raimo Tuomela|year=1987|title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning|series=Boston Studies in the Philosophy of Science|volume=98|pages=83–101|chapter=Chapter 4: Science, Protoscience, and Pseudoscience|publisher=Springer|doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4|DOI=10.1007/978-94-009-3779-6_4|isbn=978-94-010-8181-8|ISBN=978-94-010-8181-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smith2012&quot;&gt;{{Cite journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ladyman&quot;&gt;{{Cite book|last=Ladyman J|author=Ladyman J|year=2013|title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem|pages=48–49|chapter=Chapter 3: Towards a Demarcation of Science from Pseudoscience|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-05196-3|ISBN=978-0-226-05196-3|quote=Yet homeopathy is a paradigmatic example of pseudoscience. It is neither simply bad science nor science fraud, but rather profoundly departs from scientific method and theories while being described as scientific by some of its adherents (often sincerely).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baran2014&quot;&gt;{{Cite book|year=2014|title=Chapter 2: Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ?|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4614-8541-4_2/fulltext.html|pages=19–57|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2|DOI=10.1007/978-1-4614-8541-4_2|isbn=978-1-4614-8540-7|ISBN=978-1-4614-8540-7|quote=within the traditional medical community it is considered to be quackery}}&lt;/ref&gt; ලෙස සැලකේ. විද්‍යාත්මකව ක්‍රියාකාරී ක්‍රමයක් නොමැති පරිද්දෙන්ම පරීක්ෂණවලින් එහි ක්‍රියාකාරිත්වය පිළිබඳ සංඛ්‍යාත්මක සාක්ෂිද නොමැත.&lt;ref name=&quot;pmid12492603&quot;&gt;{{Cite journal}}&lt;/ref&gt;

== යොමු ==
{{Reflist|30em|refs=&lt;ref name=&quot;Hahnemann&quot;&gt;{{cite book | title=The homœopathic medical doctrine, or &quot;Organon of the healing art&quot; | publisher=W. F. Wakeman | author=Hahnemann, Samuel | authorlink=Samuel Hahnemann | year=1833 | location=Dublin | pages=[https://books.google.com/books?id=EnEFAAAAQAAJ&amp;pg=PR3 iii], [https://books.google.com/books?id=EnEFAAAAQAAJ&amp;pg=PA48 48–49] | quote=Observation, reflection, and experience have unfolded to me that the best and true method of cure is founded on the principle, ''[[similia similibus curentur]]''. To cure in a mild, prompt, safe, and durable manner, it is necessary to choose in each case a medicine that will excite an affection similar (''{{lang|el|ὅμοιος πάθος}}'') to that against which it is employed.}} Translator: Charles H. Devrient, Esq.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=WHO&gt;
{{cite web
 |url=http://www.who.int/medicinedocs/en/d/Jh2943e/
 |title=Legal status of traditional medicine and complementary/alternative medicine: a worldwide review
 |year=2001
 |publisher=[[World Health Organization]]
 |isbn=978-92-4-154548-8
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=pmid9310601&gt;{{cite journal |last1=Linde |first1=K |last2=Clausius |first2=N |last3=Ramirez |first3=G |last4=Melchart |first4=D |last5=Eitel |first5=F |last6=Hedges |first6=L |last7=Jonas |first7=W |title=Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? A meta-analysis of placebo-controlled trials |journal=The Lancet |volume=350 |pages=834–43 |year=1997 |doi=10.1016/S0140-6736(97)02293-9 |pmid=9310601 |issue=9081}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NSBattitudes&quot;&gt;
{{cite web
 |author=National Science Board
 |year=2002
 |title=Science and engineering indicators 2002
 |chapter=Science Fiction and Pseudoscience
 |url=http://www.nsf.gov/statistics/seind02/c7/c7s5.htm
 |place=Arlington, Virginia
 |publisher=National Science Foundation Directorate for Social, Behavioral and Economic Sciences
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Holmes&gt;
{{cite book
 |author=[[Oliver Wendell Holmes, Sr.]]
 |title=Homoeopathy and its kindred delusions: Two lectures delivered before the Boston Society for the Diffusion of Useful Knowledge
 |url=https://archive.org/details/b29306589
 |location=Boston
 |year=1842
}} as reprinted in
{{cite book
 |author=[[Oliver Wendell Holmes, Sr.]]
 |title=Currents and counter-currents in medical science
 |year=1861
 |publisher=Ticknor and Fields
 |pages=72–188
 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/011611362
 |oclc=1544161
 |ol=14731800M
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pmid17719708&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wahlberg |first1=A |title=A quackery with a difference―New medical pluralism and the problem of 'dangerous practitioners' in the [[United Kingdom]] |journal=Social Science &amp; Medicine |volume=65 |pages=2307–16 |year=2007 |doi=10.1016/j.socscimed.2007.07.024 |pmid=17719708 |issue=11}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Time19951125&quot;&gt;{{cite news |vauthors=Toufexis A, Cole W, Hallanan DB |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983466,00.html |title=Is homeopathy good medicine? |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=September 25, 1995 |access-date=February 15, 2018 |archive-date=August 12, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812011028/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983466,00.html |url-status=deviated |archivedate=August 12, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130812011028/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983466,00.html }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;shang&quot;&gt;{{cite journal |last1=Shang |first1=Aijing |last2=Huwiler-Müntener |first2=Karin |last3=Nartey |first3=Linda |last4=Jüni |first4=Peter |last5=Dörig |first5=Stephan |last6=Sterne |first6=Jonathan AC |last7=Pewsner |first7=Daniel |last8=Egger |first8=Matthias |title=Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy |journal=The Lancet |volume=366 |pages=726–732 |year=2005 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67177-2 |pmid=16125589 |issue=9487}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pmid10853874&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cucherat |first1=M |last2=Haugh |first2=MC |last3=Gooch |first3=M |last4=Boissel |first4=JP |title=Evidence of clinical efficacy of homeopathy. A meta-analysis of clinical trials. HMRAG. Homeopathic Medicines Research Advisory Group |journal=European journal of clinical pharmacology |volume=56 |issue=1 |pages=27–33 |year=2000 |doi=10.1007/s002280050716|pmid=10853874}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=pmid14705842&gt;{{cite journal |last1=Chakraborti |first1=D |last2=Mukherjee |first2=SC |last3=Saha |first3=KC |last4=Chowdhury |first4=UK |last5=Rahman |first5=MM |last6=Sengupta |first6=MK |title=Arsenic toxicity from homeopathic treatment |journal=Journal of toxicology. Clinical toxicology |volume=41 |issue=7 |pages=963–7 |year=2003 |pmid=14705842 |doi=10.1081/CLT-120026518}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=nhsdirect&gt;{{cite web |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Homeopathy/Pages/Issues.aspx |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513063945/http://www.nhs.uk/Conditions/Homeopathy/Pages/Issues.aspx |url-status=dead |archive-date=May 13, 2010 |title=Issues surrounding homeopathy |accessdate=September 11, 2011 |publisher=[[National Health Service]] |df= }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=pmid17285788&gt;{{cite journal |last1=Altunc |first1=U. |last2=Pittler |first2=M. H. |last3=Ernst |first3=E. |title=Homeopathy for childhood and adolescence ailments: systematic review of randomized clinical trials |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=82 |issue=1 |pages=69–75 |year=2007 |pmid=17285788 |doi=10.4065/82.1.69 |quote=However, homeopathy is not totally devoid of risks… it may delay effective treatment or diagnosis}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pmid8554846&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ernst |first1=E |last2=White |first2=AR |title=Homoeopathy and immunization |journal=The British journal of general practice |volume=45 |issue=400 |pages=629–30 |year=1995 |pmid=8554846 |pmc=1239445}}&lt;/ref&gt;}}
[[ප්‍රවර්ගය:නවීන විද්‍යාවට අනුකූල නොවන දැණුම සහ ශිල්ප]]</text>
      <sha1>e2y2zfsv9htfr1dc5bkmvambz32hei1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රාම් නාරායන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78031</id>
    <revision>
      <id>797453</id>
      <parentid>764051</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56497" sha1="31zvvt0j7usl853xcmfljpfhgohx1xw" xml:space="preserve">{{අමතර මූලාශ්‍ර අවශ්‍යයි|date=නොවැම්බර් 2024}}{{තොරතුරුකොටුව සංගීත කලාකරු|Background=non_vocal_instrumentalist|background=non_vocal_instrumentalist|Name=රාම් නාරායන්|name=රාම් නාරායන්|image=Ram Narayan in Delhi 2010.jpg|alt=වයසක මිනිසෙකු පිලෙහි වාඩිවී සංගීත භාණ්ඩයක් වයමින් සිටී&amp;nbsp;|caption=නාරායන් 2010 දී දිල්ලි හිදී&amp;nbsp;|birth_date={{birth date|1927|12|25|df=y}}|birth_place=මේවර් ,ඉන්දියාව&amp;nbsp;|Genre=[[Hindustani classical music]]|genre=[[Hindustani classical music]]|Instrument=''[[sarangi]]''|instrument=''[[sarangi]]''|Years_active=1944–2013&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/Cqn7PvNBZN0/ |title=Today even at the age ... |last=Narayan |first=Harsh |date=5 April 2023 |website=Instagram|access-date=7 April 2023}}&lt;/ref&gt;|years_active=1944–present|Associated_acts=[[Abdul Wahid Khan]], Aruna Narayan Kalle, [[Brij Narayan]], [[Chatur Lal]], [[Suresh Talwalkar]]|associated_acts=[[Abdul Wahid Khan]], Aruna Narayan Kalle, [[Brij Narayan]], [[Chatur Lal]], [[Suresh Talwalkar]]|website=[http://ramnarayan.com/ ramnarayan.com]|death_date={{nowrap|{{death date and age|2024|11|9|1927|12|25|df=y}}}}}}

'''රාම් නාරායන්'''  . ඔහු ජනප්‍රියත්වයට පත් වූයේ සරන්ගී නම් සංගීත උපකරණය ඒකල ප්‍රසංග සදහා හදුන්වාදීමත් සමගිනි. එසේම ඔහු ලොව ප්‍රථම සාර්ථක සරන්ගි වාදකයා ද වේ. 

උදෛපුර් අසල උපත ලැබූ නාරායන් කුඩා කල පටන්ම සරන්ගි වාදනයට හුරු විය.බොහෝ සරන්ගි වාදකයන් හා ගායකයන් යටතේ අධ්‍යාපනය ලැබූ ඔහු තරුණ වියේදී ගුරුවරයෙකු හා සංචාරක සංගීත ශිල්පියෙකු ලෙස කටයුතු කළේ ය. All India Radio, Lahore ආයතනය 1944 දී  නාරායන් සහාය ගායකයෙකු ලෙස බදවා ගත්තේ ය. 1947 දී දිල්ලි  නුවරට ගීය  ඔහු පසුව 1949 දී ඉන්දියානු සිනමාවට එක් වීම සදහා මුම්බායි නගරයට ගියේ ය. 
[[ප්‍රවර්ගය:සිංහල නොවන පාඨ අඩංගු ලිපි]]
නාරායන් 1956 දී ඒකල ප්‍රසංග  ගායකයෙකු බවට පත් විය.ප්‍රසිද්ධ උත්සව අවස්ථාවන්හිදී ඔහු තම ගායන   ඉදිරිපත්  කළේය.ප්‍රකට සිතාර් වාදක රවී ශංකර් බටහිර රටවල පැවැත්වූ සාර්ථක ප්‍රසංග ආදර්ශයට ගත්  ඔහු ඒකල ඇල්බම සකස් කොට 1964 දී ඔහුගේ සහෝදරයා වූ චතුර් ලාල්  ද සමගින් ඇමෙරිකාවට හා යුරෝපයට පිටත් විය .එහිදී ඔහු ඉන්දියානු හා විදේශික සිසුන්ට පුහුණුව ලබා දුන් අතර 2000 දක්වා බොහෝ ප්‍රසංග පැවැත්වීය. 2005 දී ඉන්දියාවේ දෙවන විශිෂ්ටතම සිවිල් ගව්රව සම්මානය වන පද්ම විභූෂණ සම්මානය නාරායන් හිමි කරගත්තේය. 

== මුල් ජීවිතය ==
[[ගොනුව:Udaipur-citypalace.jpg|alt=Side view of an ornately decorated palace with several towers on a hill over a city of terraced houses.|වම|thumb|250x250පික්|උදයපුර් නගර මන්දිරය   ]]
රාම්  නාරායන් 1927 දෙසැම්බර් මස 25 වන දින වයඹ දිග ඉන්දියාවේ  උදයපුර් අසල වූ අම්බ්ර් නම් ගමෙහි උපත ලැබීය.ඔහුගේ මුත්තනුවන් දෙදෙනා වූ සගාද් දන්ජී බය්යවත්   හා බගාජි බය්යවත් දෙදෙනා අම්බෙර් ගමෙහි දක්ෂ ගායකයන් වූ අතර ඔවුන් එක්ව  උදයපුර්හි මහාරාන නම් ස්ථානයේ ගායනා     කර ඇත .ඔහුගේ පියා  ද දිල්රුබා  නම් සංගීත භාණ්ඩය වාදනය කළේය .ඔහුගේ මව සංගීතය ලැදි   තැනැත්තියක්  වූවාය .නාරායන් ගේ මුල් බස රාජස්තනි වූ අතර   පසුව හින්දි හා ඉංග්‍රීසි උගත්තේය.වයස  අවුරුදු 6 දී පමණ ඔහු  සරන්ගී  යක් සොයා ගෙන තම පියාගෙන් එය වාදනයට උගත්තේය .නමුත් එකල සරන්ගී   යනු නොසලකා හැරුණු  වාද්‍ය භාණ්ඩයක් විය.පසුව ඔහුගේ පිය ඔහුව මෙහ්බූබ් ඛාන්  නම් තැනැත්තාට  බාර  දුන්නේය .නමුත් ඔහු විසින් නාරායන් එතෙක් උගත් ශිල්පය වෙනස් කල යුතු බව පැවසු හෙයින් පියා නාරායන් පාසල් නොයවා තනිව සරනගී වාදනයට හුරු වන්නට ලබා දුන්නේය. 

වයස අවරුදු දහයෙදි පමණ නාරායන් dhrupad නම් වූ ඉන්දියාවේ පැරණිතම සම්භාව්‍ය සංගීත වර්ගයට අදාල සියලු මුලික කරුණු උගත්තේය.ඒ සරන්ගි   වාදකයෙකු වූ උදය ලාල් නම් පුද්ගලයා අනුකරණය කිරීමෙනි.ඔහු මිය යාමෙන් පසු නාරායන් සංචාරක ගායකයෙකු වූ මාධව් ප්‍රසාද්හමුවිය.ඔහුට සේවය කල නාරායන් ඔහුගෙන් සුවිශේෂී සංගීත වර්ගයක් වූ khyal උගත්තේය.නමුත් වසර 4 කට පසු ඔහු නැවත උදයපුර් වෙත පැමිණ සංගීත පාසලක ඉගැන්වීමට පටන්ගත්තේය.පසුව ඔහු හමුවට පැමිණි ප්‍රසාද් ගුරු ජීවිතයෙන් ඉවත් වී තම ජීවිතය සංගීතවේදියෙකු ලෙස ඉදිරියට යාමට කැප කරන ලෙස නාරායන් ගෙන් ඉල්ලා සිටීයේය .එයට එකග වූ නාරායන් ප්‍රසාද් සමග ඉන්දියාවේ විවිධ  ප්‍රදේශ කරා  ගමන් කරේය.පසුව ප්‍රසාද් අසනීප වී මිය යාමෙන් පසු ඔහු වෙනත්   ගුරුවරයෙකු සමග එක් වුවද  ටික කලකින් ලාහෝරේ කරා  පිටත් විය .


== රැකියාව ==
නාරායන් 1943 දී ලාහෝරයට ගොස්  All India Radio (AIR ) හි ගායකයෙකු වීමට  කුසලතා පරීක්ෂණයට සහභාගි විය. නමුත් සරන්ගි  වාදනය හේතුවෙන් ගෙවී ගිය නියපොතු දුටු නිෂ්පාදක ජීවන් ලාල් මත්තූ විසින් ඔහුව ගායකයෙකු ලෙස බදවා නොගෙන සරන්ගි වාදකයෙකු ලෙස බදවා ගත්තේය.සමාන්‍යයෙන් සරන්ගි යනු ගායන    ඛණ්ඩ  අතරමැදින්   වාදනය කරනු ලබන භාණ්ඩයකි. එහිදී ගායකයා අනුකරණය කරනු ලබයි .මත්තූ විසින් ඔහුට ඔහු සිව් වසරක් අධ්‍යාපනය   ලැබූ ගුරුවරයා වූ  khyal ගායක අබ්දුල් වහිද් ඛාන් සම්බන්ද කර දෙනු ලැබිය .නාරායන් හට AIR වරින් වර ඒකල ඉදිරිපත්කිරීම් සදහා අවස්ථාව හිමි විය.එබැවින් ඔහු ඒකල  වාදකයෙකු ලෙස රැකියාවේ යෙදුනි .    

[[ගොනුව:Ram_Narayan_2.jpg|alt=Narayan looks to the side with a sarangi held close to his body.|වම|thumb|නාරායන් 1974 දී ]]
1947 ඉන්දියාවේ බෙදීමට පසු  නාරායන් දිල්ලියට ගොස් දේශීය AIR  ආයතනයේ රැකියාවේ යෙදුනි.ප්‍රකට ගායකයන්  වෙනුවෙන් වාදනයේ දීමෙන් නාරයන්ගේ ප්රසිද්ධිය මෙන්ම විවිධ සංගීත විධි  පිළිබද ඔහුගේ දැනුමද වැඩි විය.  ඔහු ඉන්දියාවේ සම්භාව්‍ය ගායකයන් වූ ඕම්කර්නාත්‍ තාකූර් ,බදේ ගුලාම් අලි ඛාන් ,හිරාබයි බදෝදේකර් හා ක්‍රිෂ්නරාවෝ ශංකර් පණ්ඩිත් වෙනුවෙන් වාදනයේ යෙදී  ඇත.එමෙන්ම ඔහු 948 දී අමීර් ඛාන් නම් ගායකයා සමග සහාය වාදනයේ  යෙදී   ඇත .ඒ ඉන්දියාවේ බෙදීමෙන් පසු අමීර් පළමු වරට AIR හි ගායනය කල අවස්ථාවේදීය.සහාය  වාදකයෙකු  වශයෙන්ද ඔහු තම දස්කම් විදහා දැක්විය .නමුත් ඇතැමුන් ඔහු ඒ සදහා නොගැලපෙන බවන චෝදනා නැගිය.කෙසේ වුවද ඔහුඔහු තම ශෛලිය වෙනස් නොකළේය.ඕම්කර්නාත්  තාකුර්,ක්‍රිෂ්නරාවෝ ඇතුළු බොහෝ ගායකයන් හා තබ්ලා  වාදකයන් ඔහුගේ හැකියාවන් අගය කලෝය.                  .

ගායකයන් වෙනුවෙන් සහාය වාදනයේ යෙදීමෙන්   විඩාවට පත් නාරායන් 1949 දී මුම්බායි වෙත ගොස් තනිව පටිගතකිරීම් හා චිත්‍රපට ගීත සදහා වාදනයේ යෙදීමට පෙළඹුනි .ඕහු 1950 දී බ්‍රිතාන්‍ය HMV සමාගම  සදහා  78 rpm ග්‍රැමෆෝන් පටිගතකිරීම් 3 ක්  ද 1951 දී මුම්බායි   හිදී  අගල් 10 LP  Album එකක්ද නිකුත් කරන ලදී.නමුත් ඇල්බමය එතරම් සාර්ථක නොවිණි .ඉල්ලීම අඩු විය.   මීළග  වසර 15  තුල ඔහු වාදනයේ මෙන්ම චිත්‍රපට ගීත රචනා කිරිමේද යෙදුණි. අඩලට් ,ගුන්ගා   ජුම්නා,හුම්දර්ඩ් ,කාශ්මීර් කි කාලි ,මධුමති ,මිලාන් ,මුග්හල් ඒ  අසම්  සහ නුර්ජෙහාන් එම චිත්‍රපට අතරින් සමහරකි.නාරායන් ප්‍රකට සංගීත  අධ්‍යක්ෂකවරයෙකු වූ  o .p .නය්යර් ගේ ප්‍රියතම තේරීමක් බවට පත් විය.     
[[ගොනුව:Ram_Narayan_in_New_Delhi.jpg|alt=Narayan and another man perform on a platform.|thumb|1980 අග භාගයේදී නාරායන් දිල්ලි හිදී වාදනය කරමින් ]]
නාරායන් 1952 දී ඇෆ්ගනිස්ථානයේද 1954 දී චිනයේදීද වාදනයෙන්  ඉමහත් කීර්තියක් ලබාගත්තේය.නරයන්ගේ ප්‍රථම එකල ප්‍රසංගය 1954 දී මුම්බායි  හිදී පැවතුනද ප්‍රේක්ෂකයන්ට අවශ්‍ය වූ යේ ජනප්‍රිය ගායකයන්ගේ ගීත ඇසීමට පමණි .එබැවින් ඔහුගේ වාදනයන් කෙටියෙන් අවසන් කිරීමට සිදු විය.මින්  පසුව නාරායන් සරන්ගි   වාදනය අතහැර ගායකයෙකු වීමට සිතා  බැලුවේය.නමුත් පසුව නැවත සිතට දිරි ගෙන කුඩා පිරිස් සදහා වාදනයේ යෙදුනි.ඔහුගේ දෙවන උතසහයේදී එනම් 1956 මුම්බායි සංගීත උළෙලේදී සාර්ථක ප්‍රතිචාර ලබා ගත්තේය.එතැන් සීට ඉන්දියාවේ ප්‍රධානතම උත්සව බොහොමයක ඔහු වාදනයේ යෙදී   ඇත.      .

 ප්‍රකට  වාදක  රවී ශංකර් ගේ   සාර්ථක ඉදිරිපත්කිරීම් දුටු නාරයන්ද ඒකල ඇල්බම පටිගත කොට ඔහුගේ වැඩිමල් සහෝදරයාද    සමග පළමු වරට 1964 දී ඇමෙරිකාවට හා යුරෝපයට පිටත් විය.යුරෝපා සංචාරයේදී [[ප්‍රංශය]],ජර්මනිය හා එංගලන්තයේදී ඔහු ප්‍රසංග පැවැත්විය .1960 ආරම්භයේදී නාරායන් නිතරම ඉන්දියාවෙන් පිටතදී සිසුන් පුහුණු කිරීමේ හා ප්‍රසංග පැවැත්වීමේ යදුනි.ඔහුගේ බටහිර සංචාරයේදී ඔහු තුල සරන්ගි  කෙරෙහි පවතී කැමැත්ත තව තවත් වැඩි විය.එයට   හේතුව සරන්ගි   හා චෙලෝ ,වයලීනය අතර   තිබු සමානත්වයයි .1960 අග භාගයේදී නාරයන්ගේ සමීපතම සහයකයා බවට සුරේෂ් තල්වකර් පත් විය.ඉන් පසු දශක කිහිපයේම  නාරයන් ඉන්දියාව   තුල හා විදේශයන්හිදී ප්‍රසංග පවත්වමින්පටිගතකිරීම් වල නියැලුණි.ඔහුගේ වාදන ඉන්දියාවේ ඇමෙරිකාවේ සහ යුරෝපයේ ඉතාමත්ම ජනප්‍රිය විය.1880 අග කාලයේදී නාරායන් සාම වසරකම මසක් පමණ බටහිර රටවල සංචාරයට පුරුදු විය.2000 වන විට ඔහු ඉද  හිට ප්‍රසංග පැවැත්වූ අතර 2010 වන විට ඉතාමත්ම කලාතුරකින් ප්‍රසංග සදහා ඉදිරිපත් විය.  

== ශෛලිය ==

නාරයන්ගේ ශෛලිය සම්භාව්‍ය ඉන්දියානු සංගීතයට ලාක්ෂණික වේ.නමුත් ඔහු තෝරාගත් සංගීත භාණ්ඩය හා ඔහු සංගීතය  බාහිර සමාජයෙන් උගත් අයුරු අන් අයට   පොදු නොවේ.තම වාදනය කරන විට ප්‍රේක්ෂකයන් තුල සාමකාමී හැගීමක් ජනිත කිරීම තම අරමුණ බවත් ප්‍රේක්ෂකයින්ද ඒ හා සමානව තමාට  ප්‍රතිචාර දක්වනු දැකීමට කැමැති බවත් ඔහු ප්‍රකාශ කොට ඇත.

නාරයන්ගේ සංගීතය dhrupad ශෛලියට අයත් alap හා jor කොටස් වලින් හා khyal ශෛලියට අයත් gat ඛණ්ඩ වලින් සමන්විත විය.ඔහු බුන්දු ඛාන් විසින් ගොඩනංවන ලද jhala නම් ශෛලියද අත්හදා බැලූ   නමුත් එය වඩාත් උචිත වන්නේ සරන්ගි   සදහා නොවන බව වටහාගෙන එය න වතා  දැමුවේය. නාරයන්ගේ ප්‍රසංග thumri ශෛලීය  මුසු වූ raga වලීන් සමන්විත විය.එය මිශ්‍ර ශෛලියකි . 
&lt;ref name=&quot;Sorrell125&quot; /&gt;

නාරායන් සීමිත paltas සංඛ්‍යාවක්  යොදා ගනිමින් ඉතා කුඩා පරාසයක ව්‍යායාම සිදු කරමින්  පුහුණුවීම් හා ඉගැන්වීම් සිදු කළේය.එමගින් වැඩි ස්වර ගණනක් වාදනයට හැකි විය.නාරායන් වේග රිද්ම සදහා paltas  මගින් ව්‍යුත්පන්න වූ දිගු ස්වර සටහන් විශේෂයක් වන tans යොදාගත්තේය. නාරායන් වේග රිද්ම හා පුළුල් පරාසයන්  වාදනයට තම වම අතද රිද්මයනුකුල වාදනයන් සදහා වම අත්හද යොදා ගත්තේය.නාරායන් සරන්ගි වාදනයේදී යොදා ගත්  ඇගිලි තාක්ෂණය අන් අයට   වඩා  බොහෝ වෙනස් විය.එහිදී ඔහු තම දකුණු අත  තරමක් පහතින් තබා ගැනීම,වාද්‍ය භාණ්ඩය අංශක 90 ට ආසන්නව තබා ගැනීම හා bow length පුර්ණ පරාසයේ තබා ගැනීම සුවිශේෂී වේ. 
{{External media|float=right|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=SWu9HYgkjjw Full performance of Mishra Des, recorded 1991], YouTube video by Music Today}}&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;External media&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;float&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;float&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;float&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;right&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;video1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;video1&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;video1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=SWu9HYgkjjw Full performance of Mishra Des, recorded 1991], YouTube video by Music Today&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;නාරායන් අබ්දුල් වහිඩ් ඛාන්ගේ මාර්ගයෙන් kirana gharana පාසලට එකතු වුවත් ඔහුගේ රටාව ඊට වෙනස් විය .ඔහුගේ සංයෝජන බොහොමයක් ඔහුගේ ගුරුවරුන්ගෙන් උපුටා ගන්න ලද සරන්ගී වාදනය සදහා නවීකරණ කරන ලද ඒවා විය .නාරායන් අලුතින් [[රාග (සංගීතය)|රාග]] නිර්මාණයට අකමැති වුවද kedar සමග nand හා kaafi සමග malhar එක්  කොට  සංයුක්ත රාග  නිර්මාණය කළේය.


නාරායන් ඔහුගේ ප්‍රසංග සදහා භාවිතා කළේ 1920 දී හෝ 1930 දී මීරුත් හිදී නිෂ්පාදනය කරන ලද සරන්ගියකි .එය ඔහුට ලැබුනේ උදය ලාල් ගෙනි.ඔහුගේ සරණගිය සදහා කල අත්හදාබැලීම් වලින් පසුව ඔහු එයට 4 වන තතක් එක් කළේය .නමුත් එය වාදනයේදී බාදාවක් වූ නිසා පසුව ඉවත් කළේය .1940 දී ඔහු gut වෙනුවට වානේ යොදා පළමු තත සෑදිය .එය වාදනයට පහසු වුවද හඩ  වෙනස් වීම නිසා එයද ඉවත් කළේය.  .

== දායකත්වය හා පිළිගැනීම ==
[[ගොනුව:Ram_Narayan_May_2007.jpg|alt=Narayan sits in front of an ornamented partition and speaks into a microphone.|thumb|නාරායන් 2007 දී එංගලන්තයේ slough හි thames valley විශ්ව විද්‍යාලයේදී ]]
නාරායන් සරන්ගි   සංගීත භාණ්ඩය ලොව පුරා  ප්‍රසන්ග  සදහා ජනප්‍රිය භාණ්ඩයක් බවට පත් කළේය.ඔහු ජාත්‍යන්තරව සාර්ථක වූ ලොව පළමු සරන්ගි   වාදකයා විය.ඔහුට පසු සුල්තාන් ඛාන් එම මග ගත්තේය.නාරායන් සරන්ගි   වාදනයේදී ඇගිලි භාවිත කරන අයුරු සරල කොට නුතන ප්‍රසංග සදහා ගැලපෙන පරිදි සකස් කළේය. 


''නාරායන් පෙරදිග සංගීතය පිළිබද ඇමරිකානු සංගමයේ හා 970-1980 දී මුමබායි  හි ජාතික කලා  ආයතනයේද ඉගැන්විය. ඔහු පෞද්ගලිකවද සරන්ගි   වාදන පුහුණු කළේය .ඔහුගේ දියණිය වූ අරුණා නාරායන්.මුණුපුරා  වූ හරෂ් නාරායන්  හා වසන්ති ශ්‍රිඛන්දේ  එවැනි පුද්ගලයන්ය.ඔහු sarod වදකයන්වද පුහුණු කළේය.ඔහුගේ පුතා වූ බ්‍රිජි නාරායන් එවැන්නෙකි .එමෙන්ම නාරායන් වයලින්  වාදකයන් හා ගායකයන්වද පුහුණු කොට ඇත .2002 දී ඔහු ඉන්දියාවේ සිසුන් 15 දෙනෙකු මෙන්ම ඇමෙරිකාවේ හා යුරෝපයේ සිසුන් 500 කට වඩා පුහුණු කර ඇත.Indian music in performance: නම් ප්‍රායෝගික ඉදිරිපත් කිරීමක් ඔහු 1980 දී නීල්  සෝර්රෙල් සමග එක්ව නිකුත් කළේය.එය උතුරු ඉන්දියානු සංගීතයේ හොදම ඉදිරිපත්කිරීමක් බව  Hans Neuhoff විසින් පවසා ඇත .&lt;br /&gt;
''{{Quote box|align=left|width=20%|quote=&quot;මගේ ප්‍රයත්නය සමාජ මුලාරම්භය හේතුවෙන් සරන්ගි&amp;nbsp; වෙත ඇතිවී තිබු කැළල කටුගා&amp;nbsp; දැමීමටයි .මා&amp;nbsp; සාර්ථක වුවා&amp;nbsp; යැයි&amp;nbsp; සිතමී .&quot;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;lt;ref name=&quot;TIE020218&quot; &amp;gt;|source=රාම් නාරායන් ,Indian Express  මගින් උපුටා  ගන්නා  ලදී ''&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;''}}සරන්ගීය  හා තමන් වෙතට ප්‍රසාදය හිමිවුයේ බටහිර ප්‍රේක්ශකයක් එය ආදරයෙන් වලදගත්තට පසුව බවට නාරායන්  තර්ක කළේයඔහු සරණගි වාදනය පුහුණු වීමට ප්‍රමාණවත් සිසුන් හා ගුරුවරුන් නොමැති වීම පිලිබදව කණගාටු විය.සරන්ගිය රැක ගැනීමට රජය විසින් අනුග්‍රහය දැක්විය යුතු බව ඔහු පවසා සිටියේය .මුම්බායි රාම් නාරායන් පදනම විසින් සරණගි පුහුණුව ලබන සිසුන්ට ශිෂ්‍යත්ව ලබා දේ .සරන්ගිය ජනප්‍රිය කිරිමේ  උත්සාහය කිසිදා අත  නොහරින බව නාරායන් පවසා  ඇත.     .

  නාරායන් 1976 දී පද්ම ශ්‍රී සම්මානයද,1991දී පද්ම භූෂණ සම්මානයද ,2005 දී පද්ම විභූෂණ සම්මානයද හිමි කර ගත්තේය .ඉන්දියාවේ දෙවන උසස්ම  සිවිල් ගෞරවය  වන පද්ම විභූෂණ සම්මානය ඉන්දියානු අගමැති A .P .J .අබ්දුල් කලාම් විසින් පිරිනමන ලදී.එමෙන්ම 1974-75  Rajasthan Sangeet Natak Akademi සම්මානය ,1975 ජාතික Sangeet Natak Akademi සම්මානය ද  හිමි කරගත්තේය.1991-92 කාලිදාස් සම්මානයද 1999 දී මහාරාෂ්ට ප්‍රදේශයේ ආණ්ඩුකාර P .C .Alexandar  විසින් Aditya Vikram Birla Kalashikhar Puraskar සම්මානයද ඔහුට ලබා දෙන ලදී.2013 දී රාජස්තාන් රත්න සම්මානය ,2014 GiMA  හි Lifetime Achievement Honour සම්මානය, 2015-2016  සම්භාව්‍ය සංගීතය සදහා Pandit Bhimsen  j oshi Lifetime Achievement සම්මානය නාරායන් සතු කරගන්නට ඔහු සමත් විය.2007 දී නාරයන්ගේ ජීවිත කතාව ඇතුළත් Sarangi Ke Sang චිත්‍රපටය ඉන්දියානු චිත්‍රපට සම්මාන උළෙලේදී තිරගත විය.  .

== පවුල   හා පුද්ගලික ජීවිතය ==
[[ගොනුව:Ram_and_Aruna_Narayan_2009_crop.jpg|alt=A mixed-gender group of five people sits on a platform, two playing long-necked lutes, another two playing bowed instruments, and one resting his hands next to drums.|thumb|250x250පික්|නාරායන් හා ඔහුගේ දියණිය 2009 ලන්ඩන් හි royal albert  hall  හිදී ]]
නාරායන් ඔහුගේ වැඩිමල් සොහොයුරා වූ චතුර් ලාල් සමග සමීප සබදත්වක් පැවැත්විය.ඔහු නාරයන්ගේ සරන්ගී වාදනයට සහය වීමට තබ්ලා වාදනය උගත්තේය.තරුණ වියේදී තබ්ලා   වාදනය සදහා ගුරුවරුන් යටතේ පුහුණු වූ චතුර් පසුව ගොවිතැනට යොමු විය.නාරායන් ප්‍රකට සරන්ගි   වාදකයෙකු වූ පසු චතුර් ලාල් 1948 දී දිල්ලියට ගොස් ඔහු හමු විය.චතුර් ලාල් ට දිගටම තබ්ලා වාදකයෙකු ලෙස AIR හි සේවය කිරීමට නාරායන් උපදෙස් ලබා දුන්නේය.ඔහු අතිදක්ෂ සංගීතවේදියෙකු බවට පත්විය.1950 දී ඔහු ප්‍රකට වාදකයන් වූ රවී ශංකර්,අලි අක්බර් ඛාන් වැනි අය  සමග විදේශ සංචාරයන්හි යෙදුනි.බටහිර රටවල [[තබ්ලාව]] ජනප්‍රිය කිරීමට ඔහු කටයුතු කළේය.ලාල් 1965 දී මිය ගිය පසු නාරායන් ඔහුග දරුවන් 4 දෙන හද වැඩ ගත්තේය.ලාල්ගේ පුතු වූ චරන්ජිත් ලාල් තබ්ලා වාදකයෙකු ලෙස නාරායන් සමග විදේශ සංචාර සදහාද එක්  විය.නාරයන්ගේ බිරිද ශීලා නිවාස ඉදිකරන්නියකි .1950 දී ඇය  මුම්බායි  නගරයට පැමිණියේය.ඔවුන්ට දරුවන් 4 දෙනෙකි.වැඩිමල් පුතු වූ බ්‍රිජි නාරායන් සරෝඩ් වාදකයෙකු විය.ඔහු 1952 දී උපත ලැබිය.ශීලා 2001 ට පෙර මිය ගියාය.දෙවන දරුවා වූ අරුණා 1959 දී උපත ලැබිය.ඇය ඒකල සරන්ගි   ප්‍රසංගයක් පැවැත්වූ ප්‍රථම කාන්තාව වුවාය.ඇය 1984 දී කැනඩාවට  සංක්‍රමණය විය.තෙවන දරුවා වූ ශිව්‍  තබ්ලා  වාදකයෙකු විය.ඔහු පිය සමග ඕස්ට්‍රේලියාවේ   සංචාරයටද  එක්  විය.  බ්‍රිජි නාරයන්ගේ පුතු වූ හර්ෂ් නාරයන්ද සරන්ගී වාදකයෙකු විය.  නාරායන් 2009 දී අරුණා සමග ලන්ඩන් හි ඇල්බර්ට්   ශාලාවේදී ද  2010 දී  සවායි  ගන්ධර්ව සංගීත උත්සවයේදී  හර්ෂ් සමග  පූනේ  හිදීද ප්‍රසංග පැවැත්විය.

නාරායන් හින්දු අගමිකයෙකු විය.&quot;මාගේ ආගම සංගීතයයි&quot;යනුවෙන් පවසා ඇත.දිවය සම්පත් ලැබීමට සංගීතයට වඩා  සුදුසු වෙනත් මාර්ගයක් නැති බව ඔහු පැවසීය.&lt;ref name=&quot;Sharma&quot; /&gt;

== රචනා කල ග්‍රන්ථ ==
* {{Cite book|last=Sorrell|last2=Narayan, Ram|author2=Narayan, Ram|first=Neil|year=1980|origyear=1980|title=Indian music in performance: a practical introduction|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=0-7190-0756-9|ISBN=0-7190-0756-9}}
* {{Cite book|last=Narayan|first=Ram|year=2009|title=एक सुर मेरा एक सारंगी का|trans_title=A tune of mine, one of the sarangi|location=New Delhi|publisher=Kitabghar Prakashan|language=Hindi|isbn=81-907221-2-3|ISBN=81-907221-2-3}}

* {{Cite book|last=Roy|first=Ashok|year=2004|title=Music Makers: Living Legends of Indian Classical Music|url=https://archive.org/details/musicmakerslivin0000roya|publisher=[[Rupa &amp; Co.]]|isbn=81-291-0319-2}}

* {{Cite book|last=Bor|last2=Narayan, Ram|first=Joep|year=1980|date=1 March 1987|title=The Voice of the Sarangi|volume=15, 16|issue=3, 4; 1|journal=Quarterly Journal|location=Mumbai, India|publisher=[[National Centre for the Performing Arts (India)|National Centre for the Performing Arts]]|isbn=0-7190-0756-9}}
* Bor,&amp;#x20;Joep&amp;#x3B;&amp;#x20;Bruguiere,&amp;#x20;Philippe&amp;#x20;(1992).&amp;#x20;''Masters of Raga''.&amp;#x20;Berlin:&amp;#x20;Haus der Kulturen der Welt.&amp;#x20;[[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;3-8030-0501-9.{{cite encyclopedia|last=Sorrell|first=Neil|editor=Sadie, Stanley|encyclopedia=[[Grove Dictionary of Music and Musicians|The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]|title=Narayan, Ram|edition=2nd|year=2001|publisher=[[Macmillan Publishers]]|volume=17|location=London|isbn=0-333-60800-3}}
* {{Cite book|last=Bor|last2=Rao, Suvarnalata; Van der Meer, Wim; Harvey, Jane|author2=Rao, Suvarnalata; Van der Meer, Wim; Harvey, Jane|first=Joep|year=1999|title=[[The Raga Guide]]|publisher=[[Nimbus Records]]|isbn=0-9543976-0-6|ISBN=0-9543976-0-6}}
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.&quot;&gt;Cite book&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Title&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;The title of the book; displays in italics&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;[[The Raga Guide]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last&quot; title=&quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Bor&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;first&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;First name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;first&quot; title=&quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;first&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Joep&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name 2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last2&quot; title=&quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'authorlink2'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Rao, Suvarnalata; Van der Meer, Wim; Harvey, Jane&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Publisher&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;Name of the publisher; displays after title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;[[Nimbus Records]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;year&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Year of publication&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;year&quot; title=&quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;year&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1999&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;isbn&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ISBN&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;isbn&quot; title=&quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;isbn&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;0-9543976-0-6&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{Cite book|last=Naimpalli|first=Sadanand|year=2005|title=Theory and Practice of Tabla|publisher=Popular Prakashan|isbn=81-7991-149-7|ISBN=81-7991-149-7}}
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.&quot;&gt;Cite book&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Title&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;The title of the book; displays in italics&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Theory and Practice of Tabla&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last&quot; title=&quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Naimpalli&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;first&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;First name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;first&quot; title=&quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;first&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Sadanand&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Publisher&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;Name of the publisher; displays after title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Popular Prakashan&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;year&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Year of publication&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;year&quot; title=&quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;year&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2005&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;isbn&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ISBN&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;isbn&quot; title=&quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;isbn&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;81-7991-149-7&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{cite encyclopedia|last=Neuhoff|first=Hans|editor=Finscher, Ludwig|encyclopedia=[[Musik in Geschichte und Gegenwart|Die Musik in Geschichte und Gegenwart: allgemeine Enzyklopädie der Musik]]|title=Narayan, Ram|language=German|edition=2nd|year=2006|publisher=[[Bärenreiter]]|volume=12|isbn=3-7618-1122-5}}
* {{Cite book|last=Neuman|first=Daniel M.|year=1990|origyear=1980|title=The Life of Music in North India|url=https://archive.org/details/lifeofmusicinnor0000neum|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=0-226-57516-0|ISBN=0-226-57516-0}}
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.&quot;&gt;Cite book&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Title&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;The title of the book; displays in italics&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;The Life of Music in North India&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last&quot; title=&quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Neuman&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;first&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;First name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;first&quot; title=&quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;first&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Daniel M.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Publisher&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;Name of the publisher; displays after title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;[[University of Chicago Press]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;year&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Year of publication&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;year&quot; title=&quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;year&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1990&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;isbn&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ISBN&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;isbn&quot; title=&quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;isbn&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;0-226-57516-0&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;orig-year&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Original year&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;orig-year&quot; title=&quot;Original year of publication; provide specifics&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;orig-year&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1980&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{Cite book|last=Qureshi|first=Regula Burckhardt|year=2007|title=Master musicians of India: hereditary sarangi players speak|url=https://archive.org/details/mastermusicianso0000qure|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-97202-7|ISBN=0-415-97202-7}}
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.&quot;&gt;Cite book&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Title&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;The title of the book; displays in italics&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Master musicians of India: hereditary sarangi players speak&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last&quot; title=&quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Qureshi&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;first&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;First name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;first&quot; title=&quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;first&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Regula Burckhardt&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Publisher&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;Name of the publisher; displays after title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;[[Routledge]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;year&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Year of publication&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;year&quot; title=&quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;year&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2007&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;isbn&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ISBN&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;isbn&quot; title=&quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;isbn&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;0-415-97202-7&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{Cite book|last=Roy|first=Ashok|year=2004|title=Music Makers: Living Legends of Indian Classical Music|url=https://archive.org/details/musicmakerslivin0000roya|publisher=[[Rupa &amp; Co.]]|isbn=81-291-0319-2|ISBN=81-291-0319-2}}
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.&quot;&gt;Cite book&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Title&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;The title of the book; displays in italics&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Music Makers: Living Legends of Indian Classical Music&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last&quot; title=&quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Roy&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;first&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;First name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;first&quot; title=&quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;first&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Ashok&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Publisher&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;Name of the publisher; displays after title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;[[Rupa &amp; Co.]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;year&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Year of publication&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;year&quot; title=&quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;year&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2004&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;isbn&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ISBN&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;isbn&quot; title=&quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;isbn&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;81-291-0319-2&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{Cite book|last=Sorrell|last2=Narayan, Ram|author2=Narayan, Ram|first=Neil|year=1980|title=Indian music in performance: a practical introduction|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=0-7190-0756-9|ISBN=0-7190-0756-9}}
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.&quot;&gt;Cite book&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Title&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;The title of the book; displays in italics&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Indian music in performance: a practical introduction&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last&quot; title=&quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Sorrell&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;first&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;First name&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;first&quot; title=&quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;first&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Neil&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;last2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Last name 2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;last2&quot; title=&quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'authorlink2'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;last2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Narayan, Ram&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Publisher&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;Name of the publisher; displays after title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;[[Manchester University Press]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;year&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Year of publication&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;year&quot; title=&quot;Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;year&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1980&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;isbn&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ISBN&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;isbn&quot; title=&quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;isbn&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;0-7190-0756-9&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{cite encyclopedia|last=Sorrell|first=Neil|editor=Sadie, Stanley|encyclopedia=[[Grove Dictionary of Music and Musicians|The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]|title=Narayan, Ram|edition=2nd|year=2001|publisher=[[Macmillan Publishers]]|volume=17|location=London|isbn=0-333-60800-3}}

== මූලාශ්‍ර ==
[[ප්‍රවර්ගය:1927 උපත්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]</text>
      <sha1>31zvvt0j7usl853xcmfljpfhgohx1xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශක්තී ධර්මය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78867</id>
    <revision>
      <id>797451</id>
      <parentid>613497</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11167" sha1="9uz72a7xrhhlha9yo821if4hgbty8iz" xml:space="preserve">'''ශක්ති ධර්මය''' යනු [[ආදි පරාශක්ති]] දේවිය පූර්ණ පරබ්‍රහ්මන් ලෙසින් පිළිගන්නා හින්දු උප ලබ්ධියයි. පරම දෙවිඳුන් මාතෘත්වයෙන් දැකීම සහ වන්දනා කිරිම මෙහි මූලික සිදු වේ.
{{Saktism}}
[[ගොනුව:3 Shaktism goddesses Devi collage.jpg|වම|thumb|ශක්‍ති වන්දනයේ ප්‍රධාන වන [[දේවී]] සංකල්පය]]
නැගෙනහිර ඉන්දියාවේ එනම් [[බෙංගාලය]], ඇසෑමය වැනි ප්‍රදේශ වල ශක්ති වාදය බහුලව පවති. ආදි ශක්තිය නැතහොත් පරා ශක්තිය විශ්වයේ සියලූ යාම් ඊම් වල ගැබ්වන අභ්‍යන්තර ශක්තිය ලෙසින් ශක්තිවාදි හින්දූන් විශ්වාස කරයි. පරා ශක්තියේ ප්‍රධාන ස්වරූපයන් ලෙස [[භුවනේශ්වරී]] සහ [[සරස්වතී]], [[ලක්ෂ්මී]],[[දුර්ගා]],[[රාධා]] සහ සාවිත්‍රී යන දෙවඟනන්  දැක්වේ. දේවි භාගවත පුරාණයට අනුකූලව ත්‍රිමූර්තිය එනම් බ්‍රහ්ම,[[විෂ්ණු]] සහ [[ශිව]] දෙවියන්ගේ මාතාවද ආදි ශක්තිය යි.

== ඉතිහාසය සහ ආරම්භය ==
ශක්ති වාදය පිළිබඳව සඳහන් වන පැරණිතම මුලාශ්‍රය වන්නේ සෘග් වේදයේ දසවන පරිච්ඡේදයේ දේවි සුක්තම් වේ.

'''''මා වෙමි රැජිණිය, සියලු නිධානයන් රැස් කර දෙන්නියයි. සියල්ලගේම වන්දනයට සුදුසු වන්නා වූ අධිකතර චින්තකයාය. එමතුද නොව මා විසින් දේව ගණයා (ත්‍රිමූර්තියද ඇතුලුව) හට බොහෝ ස්ථානයන් හී වාසයට පැමිණිය හැකි සේ ස්ථාපිත කර ඇත්තේය.මා විසින් සියල්ල ආහාර ගෙන යැපෙති. දෘෂ්ටිය ශබ්දය සහිත ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස කරන්නා වූ සියලු ජීවීන් එය දනී හෝ නොදනී. මා මහා විශ්වයෙහි ප්‍රකට ස්වභාවය තුළ වාසය කරන්නෙමි. මා විවර කරන්න කරන්නා වූ මෙම සත්‍ය සියල්ල අසත්වා.සැබැවින්ම මා  සම්පූර්ණ කොට පවසන මෙම වදන් සියලු දෙවියන් ඇතුළු මිනිසුන් තමන්ගේ යහපත උදෙසා ඒ ආකාරයෙන් ම පිළිගත යුත්තේ ය.මාගේ ඉච්ඡාව වන්නේත් අරමුණ වන්නේ මිනිසා අග්‍රගණ්‍ය බවට පත්වී විශ්වය අවබෝධ කර කරවූ සෘෂිවරයන් බවට පත්කිරීමයි. ඒ සඳහා මා ඔවුන් පෝෂණය කරමි. විශ්වයේ එදිරිවාදින් හට විරෝධය පෑම උදෙසා මා ඔහුගේ (රුද්‍ර) දුන්නෙහි දුනුදිය අදින්නෙමි.'''''

'''''මං පෘථිවියේ සහ ස්වර්ගය නිර්මාණය කර එහි ඇතුළාන්තයේ පරි පාලිකාව ලෙස හිඳිමි. ලෝකයේ මුදුන මා අහස්ගැබ ඉදිරියට වන සේ ගෙන ආ මුත්, මාගේ නිවස ජලය සහිත සාගරයේ ය. එතැන් සිට පැතිරුණු සියළු සියලු ජීවීන්ගේ පෞර්ෂය ද මා වෙමි. මාගේ විශ්ව රුව තුළ ඔවුන් සියල්ල විද්‍යාමාන වේ. මහ පරයන උත්තරීතර අයකු නොමැති ලෙස ඔවුන් සියල්ලම පැතිරව වාසය කරන්නා සේ, මාගේ ඉඡ්චාවන් පරිදි සියලු ලෝකයන් මා විසින් විද්‍යාමාන කොට ඇත. සදාතනික වූ පරම විඥානය මා වෙමි. එය මාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය තුළ ලැඟුම් ගෙන ඇත.'''''

–[[Devi]] Sukta, ''Rigveda 10.125.3 – 10.125.8'',{{Sfn|June McDaniel|2004|p=90}}{{Sfn|Cheever Mackenzie Brown|1998|p=26}}&lt;ref name=&quot;Hymn 125&quot;&gt;[[wikisource:The_Rig_Veda/Mandala_10/Hymn_125|The Rig Veda/Mandala 10/Hymn 125]] Ralph T.H. Griffith (Translator); for Sanskrit original see: [https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.१२५ ऋग्वेद: सूक्तं १०.१२५]&lt;/ref&gt;

චතුර් වේදය තුල ස්ත්‍රී තත්වයට වඩා පුරුෂාර්තයට වැඩි ඉඩකඩක් ලබා දුන්නද, මෙයින් සඳහන් වන්නේ විශ්වයේ ඇති සැඟවුණු ශක්තිය නම් ස්ත්‍රී තත්වයක් බවයි.

==ලිඛිත මුලාශ්‍රයන්==

===දේවි භාගවත පුරාණය ===

[[දේවී භාගවත පුරාණ]]ය යනු ශක්ති ධහම අඩංගු මුලිකම ග්‍රන්ථයයි. මෙම පුරාණයට අනුකූලව විශ්වයේ සැබෑම අන්තර් ශක්තිය වන්නෙ [[ආදි පරාශක්ති]] දේවිය යි. ත්‍රිමූර්තිය වන [[බ්‍රහ්ම]], [[විෂ්ණු]] සහ [[ශිව]] යන දෙවිවරුන්ද එතුමියගේ නිර්මාණයක් ලෙසින් දැක්වේ. ඒ අනුව දේවියගේ සත්‍යම නිවාසය වන්නේ [[මණිද්වීපය]] නම් ආධ්‍යාත්මික ලෝකයයි. එහි එතුමිය [[භුවනේශ්වරී]]/ [[ත්‍රිපුරසුන්දරි]] ඇතලු [[දසමහාවිද්‍ය]] ස්වරූප වලින් විරාජමානව වැඩ සිටි.

===දේවි මහත්ම්‍යම්===

[[මාර්කණ්ඩේය පුරාණය]]  81 සිට 93 දක්වා පරිච්ඡේදයන් දේවි මහත්ම්‍යම් (දුර්ගා සප්තශති) ලෙසින් හැඳින්වේ. දේවි මහත්ම්‍යම් තුල ධර්මය සහ අධර්මය අතර ඇති අන්නා යුද්ධයන් පිළිබඳ කතා පුවත් දැක්වේ. හින්මදු ධහමේ ඉතා ප්‍රචලිත කතා පුවතක් දුර්ගා දේවිය සහ මහිශාසසුර අතර ඇති වන්නා වූ මහා යුද්ධය පිළිබඳව දැක්වෙන්නේ මෙහිය. මෙහි සඳහන් අකාරයට විශ්වයේ පරම වූ සත්‍ය වන බ්‍රහ්මන් ස්ත්‍රී තත්වයකි. මෑණියන්ගේ ප්‍රචලිත සාධනා අඩංගු මෙය ස්ලෝකයන් 700කින් සමන්විත වේ.

===කාලිකා පුරාණය===

සාග මාර්කණ්ඩේය විසින් රචිත උප පුරාණයකි. මෙය ඉන්දියාවේ ඇසෑම් ප්‍රාන්ථයේ නිර්මාණය කෙරු බවට විශ්වාසයක් පවති. දේවිය සහ සහ ශිව දෙවියන් වටා ගෙතුනු කතා පුවත් වලින් සමන්විත වන අතර, ත්‍රිමූර්තිය වනාහි එක් අයෙකු ලෙසින් මෙහි දක්වා ඇත. එමෙන්ම සියලු දෙවඟනන් එම මහා ශක්තියේම ස්ත්‍රී ස්වරූප ලෙසින් දක්වයි.

===මහා භාගවත පුරාණය===

ශක්ති ධහම අඩංගු වන වේද ව්‍යාස විසින් රචිත තවත් අප්‍රකට උප පුරාණය කි. මෙහි පෘකෘති දේවිය විසින් විශ්ව නිර්මාණය ඇතුළු [[සති]] සහ පාර්වති දේවියගේ විස්තර අඩංගු අතර ශක්ති ධහමට අනූකූලව රාමායණය කතා පුවතත්, අනෙකුත් පුරාණ ග්‍රන්ථයන් හී සඳහන් නොවන්නා වූ ඉතා විරල කතා පුවතක් වන [[කාලි]] දෙවඟන ගේ කෘෂ්ණ ස්වරූපයේ කතා පුවතත් අඩංගු වේ. එමෙන්ම මෙහි අවසාන පරිච්ඡේදයන් හී [[ශක්ති පීඨ]] යන්හි තොරතුරුද ගංගා දේවියගේ වැදගත්කමද අඩංගු වේ.

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{reflist}}

* {{cite book|last=Bhattacharyya|first=N. N.|title=History of the Sakta Religion|publisher=[[Munshiram Manoharlal Publishers]]|location=New Delhi|orig-year=1974|edition=2nd|year=1996|ref=harv}}
* {{cite book|last=Brown|first=C. Mackenzie|title=The Devi Gita: The Song of the Goddess: A Translation, Annotation and Commentary|url=https://archive.org/details/devigitasongofgo0000unse|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1998|isbn=978-0-7914-3940-1|ref=harv}}

{{Mahavidya}}
{{HinduMythology}}

{{Authority control}}

[[Category:පාර්වතීගේ ස්වරූප]]
[[Category:මහාවිද්‍යාවෝ]]
[[Category:ත්‍රිපුර සුන්දරී| ]]</text>
      <sha1>9uz72a7xrhhlha9yo821if4hgbty8iz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විකිමූලාශ්‍ර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79163</id>
    <revision>
      <id>797420</id>
      <parentid>708605</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="h3bocwh5qldy6f456uh2q9vsl4ofa6v" xml:space="preserve">{{Infobox Website
| name         = විකිමූලාශ්‍ර
| logo         = [[File:Wikisource-logo.svg|100px|The current Wikisource logo]]
| screenshot   = [[File:Wikisource screenshot 2008.png|250px|Detail of the Wikisource multilingual portal main page.]]
| caption      = Screenshot of wikisource.org home page
| url          = [[wikisource:|wikisource.org]]
| commercial   = නැත
| type         = [[Digital library]]
| registration = විකල්පයකි
| owner        = [[Wikimedia Foundation]]
| author       = User-generated
| launch_date  = {{Start date and age|2003|11|24}}&lt;ref name=ayersmatthewsyates&gt;{{cite book|title=How Wikipedia Works|url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0|first1=Phoebe|last1=Ayers|first2=Charles|last2=Matthews|first3=Ben|last3=Yates|publisher=No Starch Press|year=2008|isbn=978-1-59327-176-3|pages=[https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0/page/436 435]–436}}&lt;/ref&gt;
| current_status = Online
| alexa          = {{DecreasePositive}} 3,477 ({{as of|2018|05|13|alt=May 2018}})&lt;ref name=&quot;alexa&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikisource.org |title= Wikisource.org Site Info | publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2017-12-04 }}&lt;/ref&gt;
}}

'''විකිමූලාශ්‍ර''' යනු [[විකිමීඩියා පදනම]] මගින් ක්‍රියාත්මක කරන වෙබ් අඩවියකි.

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

[[Category:විකිපීඩියා]]</text>
      <sha1>h3bocwh5qldy6f456uh2q9vsl4ofa6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මණිද්වීපය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79175</id>
    <revision>
      <id>797320</id>
      <parentid>508820</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36894" sha1="my99x7q0smmucd63zwp32vidpv48eqk" xml:space="preserve">'''මණිද්විපය'''  ''(සංස්කෘත: मणिद्वीप)'' හින්දු ආගමේ ආදි පරාශක්තිය නම් උත්තරීතර දෙවඟනගේ සදාකාලික උත්තරීතර වාසස්ථානයයි. දේවී ලෝක, දේවි ධාම, භක්ති ධාම සහ ශක්තී ධාම යනුවෙන්ද අරුත් ගන්වන්නේ මණිද්වීපයයි. පුරාණ ග්‍රන්ථයන්ට අනුකූලව විශ්වයේ සර්වබලධාරි දෙවඟන වන [[ආදි පරාශක්ති]] දේවීයගේ බෞතික ස්වරූපයන්ගේ නිවහන වන අතර එහි සෙවනැල්ල මහා විශ්ව ගර්භයට පතිත වන නිසා සහ සියලු ලෝකයන්ට වඩා උසස් වන හෙයින් '''සර්වලෝක''' ලෙසින් හඳුන්වයි. සමස්ථ විශ්වයන්හී උච්චතම ස්ථානය මෙන්ම ගෝලෝකය හෙවත් [[කෘෂ්ණ]] ලෝකය, වෛකුන්ඨය, [[කෛලාශය]], බ්‍රහ්ම ලෝකය සහ මහා විශ්වය මෙයට පහලින් පිහිටයි. නිර්මාණ ක්‍රියාවලියේදි දෙවඟන තම ස්වකැමැත්ත පරිදි මෙම ද්වීපය නිර්මාණය කරන ලදි. සර්වබලධාරි දෙවඟනගේ සමස්ථ දසමහාවිද්‍ය ස්වරූපයන් ඇතුළු සියලු ස්වරූපයන් මෙහි වාසය කරන අතර ඇය සමඟ පරාශිව දෙවිඳුන්ගේ ඊට අනුරූප ස්වරූපයන් වාසය කරන්නේය.

=='''නිරුක්තිය'''==
මණිද්වීපය යන්නෙහි අරුත මාණික්‍යන්ගෙන් නිර්මිත දිවයින යන්නයි. [[දේවී භාගවත පුරාණ]]යේ 12වන ග්‍රන්ථයේ 10-12 පරිච්ඡේදයන්හී දේවී ලෝකය පිළිබඳව සවිස්තරාත්මකව විග්‍රහා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mani Dvipa the Abode of Devi Bhagavati|url=https://www.kamakoti.org/kamakoti/details/devibhagvatpurana79.html}}&lt;/ref&gt;

=='''මණිද්වීප ව්‍යුහය'''==

=== පුරාණ ===
මණිද්වීපය පිළිබඳ විස්තරයක් [[දේවී භාගවත පුරාණ|ශ්‍රීමද් දේවි භාගවතම්]] සහ මහාභාගවත පුරාණය තුළ දක්නට ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Essence of Devi Bhagavatha Purana Mani Dvipa the Abode |url=http://www.kamakoti.org/kamakoti/details/devibhagvatpurana79.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Pushpendra Kumar|title=Mahabhagavata purana|url=https://books.google.lk/books/about/Shri_Mah%C4%81bh%C4%81gavata_upapur%C4%81%E1%B9%87a.html?id=nVcNAAAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
දේවී භාගවතම් 12.10.03:04 මුල් සංස්කෘත:{{Quote|text=&lt;poem&gt;सर्वदो निजवासार्थ प्रकृत्या मूलभूतया ।
कैलासादधिको लोको वैकुण्ठादपि चोत्तमः ॥
गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः ।
नैतत्समं त्रिलोक्यां तु सुन्दरं विद्यते क्वचित्‌ ॥&lt;/poem&gt;}}{{Quote|text=ආරම්භයේදී මූල ප්‍රකෘති භගවති දේවිය විසින් කෛලාශය, වෛකුණ්ඨය සහ ගෝලෝකයට වඩා උසස් වූ මෙම ස්ථානය ඇයගේ වාසය සඳහා ඉදිකරන ලදී. සත්‍ය වශයෙන්ම මේ විශ්වයේ වෙනත් කිසිම ස්ථානයකට එය ඉදිරියේ නැගී සිටිය නොහැක. එහෙයින් මණිද්වීපය සර්වලෝක නම් වන සේක.|source=සර්ග 12, පරිච්ඡේදය 10, ශ්ලෝක 03:04}}

මණිද්වීපය පිහිටා ඇත්තේ ඇත්තේ සුධා සමුද්‍රය නම් අමෘතය පිරුණු සාගරයක් වන  මධ්‍යයේය.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Devi Loka – Material World of Birth and Death|url=https://www.vedicfeed.com/devi-loka-material-world-of-birth-and-death/}}&lt;/ref&gt; මෙහි පිටතින්ම තිබෙන්නේ දොරටු සතරක් සහිත විශාල බැම්මකි එහි සෑම දොරටුවකම ආරක්ශකයන් සියය බැගින් සිටින අතර දෙවඟන බැහැ දැකීමට විවිධ විශ්වයන්ගෙන් එන සමස්ථ දේව ගණයාගේ වාහන නවතා තිබෙන බැවින් මෙහි සෑම විටම ඉතාම කලබලකාරී ස්වභාවයක්. මෙහි ඉතා මිහිරි පැන් සහිත ළිඳවල්ද තිබේ. දෙවනි ප්‍රාකාරය නිර්මාණය කර තිබෙන්නෙ රසදිය මිශ්‍ර සින්ක් සහ තඹ වලිනි. එම ප්‍රාකාරයට බොහෝ පිවිසුම් තිබෙන්නා සේම පළමු ප්‍රකාරයට වඩා ඉතාමත් විශාලය. එම ප්‍රාකාරය තුළ ලිං පොකුණු යනාදිය ද, සෑම විටම ඵල හට ගන්නා විශ්වයේ තිබෙන සෑම අකාරයේ වෘක්ෂයක්ම වර්ධනය වී තිබේ. එම සෑම වෘක්ෂයකම කොවුලන් සිටින අතර ඔවුන්ගේ හඬ ඉතාමත්ම මනරම්ය. බිගුන් මල් පැණි උරා බොන අතර ගිරවුන් සමණලුන් ඔබ මොබ සැරිසරම හා එහි පවතින යුශ රැගත් සප්ත ගංගාවන් පරිසරයේ සුන්දරත්වය වඩාවාලයි. තඹ ලෝහයන්ගෙන් නිර්මිත තෙවනි ප්‍රාකාරය  සමචතුරස්‍රාකාර වන අතර  මීටර් 84000 ක් පමණ විශාලය. මෙම ප්‍රකාරය තුළ කල්පවෘක්ෂයන් ( සිතූ පැතු සම්පත් දෙන වෘක්ෂයක්, ඉන්ද්‍ර දෙවියන් සතුවත් මෙවැනි වෘක්ෂයක් තිබේ) වලින් පිරුණු වනයක් තිබෙන අතර මෙහි සෘතුන් වලට අධිපති නිරිදුන් වාසය කරනු ලබයි. ඔහුගේ සිංහාසනය සහ ආභරණ නිමවා තිබෙන්නෙ සුවඳවත් පුෂ්පයන්ගෙනි. ඔහු නිරතුරුව පුෂ්පයන්ගෙන් රොන් ගමින් සිටින අතර '''මධු ශ්‍රී සහ මාධව ශ්‍රී''' යන බිරින්ඳෑවරු දෙදෙනා පිරිවරා සිටී. සිව්වන ප්‍රාකාරය ගොඩනගා ඇත්තේ ඊයම් ලෝහයෙනි. එහි උසද පෙර ප්‍රාකාරය හා සමානය. මෙම ප්‍රාකාරය තුළ මධ්‍ය උද්‍යානයේ වාසය කරනු ලබන්නේ තම පතිනියන් වන ශුක්‍ර ශ්‍රී සහ ශුචි ශ්‍රී සමඟින් වසන්ත සෘතුවයි.  මෙහි සියලු ගස් වැල් ඉතා සශ්‍රීක සේම ජලයේද පවතින්නේ ඉතාමත්ම සිසිලසකි. පිත්තල ලෝහයෙන් නිර්මිත පස්වැනි ප්‍රාකාරය තුළ සඳුන් වෘක්ෂයන්ගෙන් ගහණ උද්‍යානයෙහි පාලකයා වන්නේ වස්සාන සෘතුවයි. ඔහු ගේ ඇස් අකුණුසැර සේය, ඔහුගේ ශරීර ආවරණ වන්නේ  වැසි වළාකුලුයි. ස්වරය කුණාටුවක් මෙන්ය. '''නභ ශ්‍රී, නභශ්‍ය ශ්‍රී, ස්වරස්‍ය, රස්‍යසාලිණි, අම්භා, දුලා, නිරත්නි, අභ්‍රමන්ති, මේඝ යාන්තිකා, වර්ශ්‍යන්ති, චිවුනිකා සහ වරිධාරා''' යනුවෙන් බිරින්ඳෑවරු දොළොස් දෙනෙකි. මෙහි තිබෙන සෑම ගසක්ම ලා දළු වලින් යුක්තය.සෑම ගංගාවක් ම ඉතා වේගයෙන් ප්‍රවාහය වන්නා සේම පොකුණු සංසාර චක්‍රයට ඇලුණු මිනිසුන් මෙන් බොහෝ අපිරිසිදුය. ඉන්පසුව පවතින්නේ පංච ලෝහ වලින් නිර්මාණය කෙරූ සයවන ප්‍රාකාරයයි. මෙහි මධ්‍යයේ පවතින  මන්දාර වෘක්ෂයන්ගෙන් පිරුණ උද්‍යානයෙහි විරාජමානව සිටින්නේ සරත් සෘතුවයි. ඔහුගේ පතිනියන් දෙදෙනා වෙන්නෙ ඉශූලක්ශ්මි සහ උර්ජාලක්ශ්මි යන දේවීන්‍ ය. ඉන්පසුව තියෙන්නෙ රිදි වලින් තැනු සත්වෙනි ප්‍රාකාරයයි. එහි මධ්‍යයේ තිබෙන්නේ නිරන්තරයෙන් පුෂ්පයන්ගෙන් විකසිත වී ඇති පරිජාතා වෘක්ෂයන්ගෙන් ගහණ උද්‍යානයයි. සර්වබලධාරී දෙවඟනගේ බැතිමතුන් මෙම මල් වල සුවදින් කුල්මත් වෙයි. මෙහි වාසය කරන්නේ හේමන්ත සෘතුවයි. ඔහුගේ බිරින්ඳෑවරු වන්නේ සහ ශ්‍රී, සහස්‍ය ශ්‍රී යන දෙදෙනායි. එමෙන්ම දේවියගේ භක්තිකයන් මෙහිදි වෘතයන්ද රකිනු ලබයි. රත්‍රන් වලින් නිර්මාණය කෙරු අටවැනි ප්‍රාකාරය මධ්‍යයේ පවතින්නේ ඵල වැල වලින් පිරුණු කධම්භ වෘක්ෂයක් සහිත උද්‍යානයකි. මෙහි පුෂ්පයන්ගේ පැණි භක්තියන් විසින් පානය කරනවා සේම මෙහි වාසය කරන්නෙ පිනි සෘතුවයි ඔහුගේ බිරින්ඳෑවරු වන්නේ '''තප ශ්‍රී සහ තපස්‍ය ශ්‍රී''' යන දේවීන්ය. ඒ වගේම දේවිය වෙනුවෙන් අගණා තෑගි නිර්මාණය කරන බැතිමතුන්ද මෙහි වාසය කරයි.

මෙම ප්‍රාකාරයට පසුව තිබෙන්නේ පුෂ්පරාග මාණික්‍යන්ගෙන් නිර්මිත නමවන ප්‍රාකාරයයි. ඒ තුළ විවිධ මාණික්‍යන් සහ දියමන්ති වලින් තැනු බොහෝ ප්‍රාකාර තිබෙන අතර නගරයේ මධ්‍යට විට  එවායේ දීප්තියද ක්‍රම ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වේ. මේ එක් එක් ප්‍රාකාර තුළ විවිධ අංගනයන් තුළ සෑම විශ්වයකම සිටින ආරක්ෂකයන්ගේ මූල ස්වරූපය වාසය කරයි.  නැගෙනහිරින් පිහිටි ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇත්තේ සුරයන්ගේ නරපති වන [[ඉන්ද්‍ර]] දෙවිඳුන් සහ ඉන්ද්‍රානි දේවියගේ මනරම් අමරාවතී පුරයයි. සෑම විශ්වයකම සිටින ඉන්ද්‍ර දෙවිවරුන්ට වඩා ආලෝකයක් තේජසක් මෙම ඉන්ද්‍ර දෙවිඳුන්ට තිබේ. ගිනිකොණ ප්‍රදේශයේ තිබෙන්නේ අග්නි නගරයයි. මෙහි වාසය කරන්නේ සෑම විශ්වයකම සිටින අග්නි  දෙවිවරුන්ගේ මූල තත්වයයි. එතුමා එතුමාගේ බිරින්දෑවරු වන ස්වාභා සහ ස්වදා සමගින් වාසය කරයි. දකුණු ප්‍රදේශයේ යම දෙවියනුත්, නිරිතදිගින් රාක්ශ නගරයත්, බටහිර දෙසින් වරුණ නගරයත්, වයඹ දෙසින් වායු නගරයත්, උතුරෙන් කුබෙර ප්‍රමුඛ යක්ඛයන්ගේ නගරයත් පිහිටා තිබේ. ගිණිකොණ දෙසින් පිහිටන්නේ රුද්‍ර ලෝකයයි. මෙහි [[රුද්‍ර]] දෙවියන් ප්‍රමුඛ එකාදශ රුද්‍රයන් මෙහි වාසය කරනු ලබයි. ඔවුන් ඉතා වියරුවෙන් සිටින අතර එය පිළිබිඹු වන්නේ  මුඛයෙන් නිකුත් වන අග්නියෙනි. ඊසානදිගින් [[බද්‍රකාලි]] දේවිය සහ [[වීරබද්‍ර]] ඇතුළු කෝටියක් වූ රුද්‍රානීන් වාසය කරනු ලබයි. බද්‍රකාලි සහ වීරබද්‍ර දෙවියන්ගේ ශරීරය කාල වර්ණ වන අතර එතුමාගේ හස්තයන්හී ත්‍රිශුලයක් සහ උඩැක්කියක්ද, ගෙලෙහි නාගයෙකු මෙන්ම ශරීරය සත්ව සමකින් ආවරණය කරගෙන සිටී.

පුෂ්පරාග මාණික්‍යන්ගෙන් නිර්මිත එම ප්‍රාකාරයට පසුව පද්මරාග රත්නයන්ගෙන් නිර්මිත දසවන ප්‍රාකාරය පවති. එහි වාසය කරන්නේ සිව්සැට කාලාවන් වන අතර ඒ සෑම කලාවක් සඳහාම වෙන වෙනම ලෝක බැගින් තිබේ. ඔවුන් සෑම දෙනෙක්ගේම මුහුණු ඉතාමත් බියකරුය. සෑම කලාවකටම සහස්‍ර දහසක සෙනාව බැගින් සිටී. එම කලාවන් වන්නේ '''පිංගලාක්ශී, විශාලක්ශී, සමෘද්ධි, වෘද්ධි, ශ්‍රද්ධා, ස්වාහා, ස්වධා, මායා, ස්මඥා, වසුන්ධරා, ත්‍රීලොකධාත්‍රී, සාවිත්‍රී, ගායත්‍රී, ත්‍රිදශෙශ්වරී, සුරූපා, බහුරූපා, ස්කන්ධමාතා, අච්යුතප්‍රියා, විමලා, අමලා, අරුණී, ආරුණී, ප්‍රකෘති, විකෘති, ස්‍රිෂ්ටි, ස්ථිති, ස්මහෘති, සන්ධ්‍යා, මාතා, සතී, හම්සී, මර්දිකා, වජ්රිකා, පරා, දේවමාතා, භගවතී, දේවකී, කමලාසනා, ත්‍රිමුඛී, සප්තමුඛී, සුරාසුරවිමර්ධිනී, ලම්බොස්තී, ඌර්ධ්වකේශී, බහුශීර්ෂා, වෘකොදරී, රතරෙඛාවයා, ශෂිරෙකා, ගගණවෙගා, පවනවෙගා, භුවනපාලා, මදනාතුරා, අනංගා, අනංගමතනා, අනංගමෙඛලා, අනංගකුසුමා, විශ්වරූපා, සුරාදිකා, ක්සයංකරී, අක්ශෝභ්‍යා, සත්‍යවාදිනී, බහුරූපා, ශුචිව්‍රතා, උදාරා සහ වාගීසී යන දේවීන්ය.'''   ඉන්පසු තිබෙන්නේ ගෝමේධ මාණික්‍යන්ගෙන් නිර්මිත එකලොස්වන ප්‍රාකාරයයි. මෙහි වාසය කරනු ලබන්නේ විවිධ අස්ත්‍ර ශස්ත්‍ර දරා සිටින දෙවඟනගේ දෙතිස් මහා ශක්තීන් වන  '''විද්‍යා , හ්‍රී, පුෂ්ඨි, ප්‍රඥා, සිනිවාලි, කුහූ, රුද්‍රා, වීර්‍යා, ප්‍රභා, නන්දා, පොශාණි, රිධිදා, ශුභා, කාලරාත්‍රි, මහා රාත්‍රි, බද්‍රකාලි, කපර්ධිනි, විකෘති, ධන්ඩි, මුණ්ඩිනි, සෙන්ධුකන්ධා, ශිකන්ධිණි, නිශුම්භශුම්භමතනී (කෞශිකි), මහිශාසුරමර්ධිනි, ඉන්ද්‍රානි, රුද්‍රානි, ශංඛරාර්ධශාරීරිණී, නාරී, නිරායනී, ත්‍රීශූලිණි, පාලිණි, අම්භිකා සහ හ්ලාධිනි''' යන දේවීන්ය. ඔවුන් සියල්ලගේම පෙනුම ඉතාමත් භයංකර මෙන්ම ඔවුන් ජිවින්ගේ පාපි ක්‍රියාවන් විනාශ කරන්නීය. සෑම අයෙක්ටම දිගු දිවක් පිහිටා තිබෙන්නේය. එම දේවින් සියල්ලෝටම සමස්ථ විශ්වයන් සියල්ල එකවර විනාශ කිරීමේ හැකියාව ඇත්තාය. 

දියමන්තීන්ගෙන් නිර්මිත  ප්‍රාකාරය අන් සියලුම ප්‍රාකාරයන්ට වඩා උසින් වැඩිය. එහි සෑම පසෙකින්ම පිවිසුන් දොරටු ඇති අතර දෙවඟන ගේ දසමහාවිද්‍යා ස්වරූපයන් වාසය කරන්නෙ මේ තුලයි. මණිද්වීපයේ මහාරාඥිය වන භුවනේශ්වරි/ත්‍රිපුරසුන්දරී දේවිය තම සේවිකාවන් සමඟ විරාජමානව සිටින්නේ මෙහි මධ්‍යයේය. ඒ සෑම සේවිකාවක්ම ස්වරූපයෙන්ද, විවිධ වූ කලාවන්ගේද අග තැන්පත් වන්නෝය. දේවියගේ ආශිර්වාදය හේතුවෙන් ඔවුන් සියල්ලොම සදා තරුණ වියේම පසුවන්නෝය. එම අෂ්ට ශක්තීන් වන්නේ '''අනංගරූපා, අනංගමදනා, මදනාතුරා, භුවනවේගා, භුවනපාළිකා, සර්වශිෂිර,අනංගවෙදනා සහ අනංගමෙඛලා'''  මෙයින් පසු තිබෙන්නේ වෛඩූර්‍ය මාණිකයෙන් සැඳුනු දහතුන්වන ප්‍රාකාරය තිබෙන අතර එය යෝජනා දහයක උසකින් යුක්තය. ඒවා තුළ වෛඩූර්‍ය මෑණික් වලින් සෑඳුනු නිවාස සහ මාර්ගද, අෂ්ට කෝණයන් තුළ සෑම විශ්වයක් තුළ සිටින සමස්ථ අශ්ඨ [[මාත්‍රිකා]] දේවින් ගේ සමස්ථය වෙන වෙනම වාසය කරනු ලබයි. මේ ප්‍රාකාරයේ පිවිසුම් දොරටු සතරේ දේවියගේ විවිධ වාහනද නවතා තිබේ. එක පෙදෙසක හස්ථීන් කෝටියක්ද, තවත් පෙදෙසක අශ්වයන් කෝටියක්ද, සිංහයන්, හංසයන්, ගුරුලන්, ගවයන් ආදියද සිටී. ඒ සමඟම අහස් යානාද, රථයන්ද අනේක ප්‍රමාණයක් නවතා තිබේ.

ඉන්පසුව තිබෙන්නේ ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයන්ගෙන් නිර්මාණය වුණු දහහතරවන ප්‍රාකාරයයි. ඒ තුළ ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යන්ගෙන් නිර්මිත නිවාස සහ මාර්ග තිබේ. එමෙන්ම එහි ඉතා විශාල පද්මයක් මධ්‍යයේ සර්වබලධාරී දෙවඟනගේ ශක්තින් 16 වාසය කරයි. එනම්, '''කරාලි, විකරාලි, උමා, සරස්වති, ශ්‍රී දුර්ගා, ඌශා, ලක්ශ්මි, ශෘතී, ස්මෘති, දෘති, ශ්‍රද්ධා, මේධා, මතී, කාන්ති සහ ආර්‍ය''' ලෙසයි. මේ සියල්ල අන් කිසිවක් දේවියගේම විවිධ විවිධ ශක්ති ප්‍රභේදයන්ය. ඉන්පසුව තිබෙන්නේ මුතු වලින් නිර්මාණය වුනු පහළොස්වන ප්‍රාකාරයයි. ඒ තුල සිටින්නෙ දේවියගේ අශ්ඨ ශක්තින් වන '''අනංගකුසුමා, අනංගකුසුමාතුරා, අනංගමධනා, අනංගමධමාතුරා, භුවනපාලා, ගගණවෙගා, ශෂිකේහා සහ ගගණරෙඛා යන දේවීන්ය.''' මේ සියලු ශක්තීන් ඉතාමත් ඥාණාන්විත මෙන්ම සමස්ථ විශ්වයක් තුළ සිදුවන සියලු දෑ පිළිබඳව හොඳින් දැනුවත්. ඔවුන් විසින් මහා දේවියට සෑම විශ්වයක් තුල සිදුවන සෑම ක්‍රියාවක්ම නිරන්තරයෙන් වාර්තා කරනු ලබයි. 

ඊලඟට මරකත මාණික්‍යන්ගෙන් නිමවුනු දහසයවෙනි ප්‍රාකාරය පිහිටා තිබේ. එහි ඇතුලත තිබෙන නිවාස, මාර්ග සහ ප්‍රාකාර සියල්ලද මරකත මාණික්‍යන් ගෙන්ම නිර්මිතය. මෙහි මධ්‍යයේ ඉතා විශාල කොන් සයක් සහිත යන්ත්‍ර ආකෘතියක් ඇති අතර එහි නැගෙනහිර කෝණයේ චතුර්වේදය ඇතුලු සියලු පුරාණ සමඟ [[බ්‍රහ්ම]] දෙවිඳුන් සහ සියලු අවතාර සමඟ [[ගායත්‍රී]] දේවිය වාසය කරයි. නිරිත දිග කෝණයේ සිටින්නෙ [[සරස්වතී]] දේවිය සමඟින් මහා [[විෂ්ණු]] දෙවිඳුන් සහ එතුමාගේ දස අවතාරයි. වයඹ දිශාවේ සිටින්නෙ [[ශිව]] දෙවියන් සහ [[පාර්වතී]] දේවියගේ ස්වරූපයි. ගිනිකොණ දිශාවේ වාසය කරන්නේ [[කුවේර]] සහ [[මහාලක්ෂ්මී]] දේවියයි. බටහරි දිශාවේ වාසය කරන්නේ කාම දෙවියන් සහ [[රතී]] දෙවඟනයි. [[මහාගණපති]] දෙවිඳුන් සහ එතුමාගේ ශක්තිය වන පුෂ්ඨි දෙවඟන වාසය කරන්නේ ඊශාණ දිශාවේය. මෙහි පෙන්නුම් කරන්නේ සෑම විශ්වයකම සිටින සියලුම ප්‍රධාන දෙවියන්ගේ සමස්ථයයි.  සමස්ථයක් ලෙස ගත්විට දෙවඟනගේ ස්වරූප කෝටි 7ක් පමණ මෙහි වෙන් වෙන් වශයෙන් වාසය කරනු ලබයි.

යෝජනා සියයක් පමණ විශාල රතු කැට මාණික්‍යන්ගෙන් නිර්මිත දහහත්වන ප්‍රාකාරය තුළ  සිටින්නේ හෘල්ලෙකා, ගගණා, රක්තා, කරාලිකා සහ මහොච්චුස්මා යන පංචමහා භූතයන්ට අධිපතී දේවින්ය. ඔවුන් සියල්ලෝම [[භුවනේශ්වරී]] දේවිය මෙන් තම අත් සතරෙහි පාශයක්, අංකුශයක්, වරද සහ අභය මුද්‍රාවන් දරා සිටින්නීය. එමෙන්ම මේ තුළ දේවියගේ සමස්ථ දසමහාවිද්‍යා ස්වරූපද,  භුවනේශ්ව්රී දේවියගේ අවතාරද වාසය කරනු ලබයි.

==== මහාකාලි දේවියගේ ආසනය ====
නවරත්නයන්ගෙන් නිර්මිත දහඅටවන ප්‍රාකාරය තුළ බහිරවයන් විසින් ආරක්ෂා කරනු ලබන ඉතා විශාල කුළුනු දහස් ගණනකින් යුත් විශාල මැදුරක් මෙහි තිබෙන අතර එහි මධ්‍යයේ සූසැට යෝගිනියන් පිරිවරමින් ඉතා දිව්‍යමය කේසරයන් දහසකින් යුක්ත සිංහාසනයක විරාජමානව සිටින්නේ විශ්වයේ ආදි [[මහාවිද්‍යා]]ව වන ශ්‍රී [[මහාකාලි]] දේවියයි. ඇයගේ වාහනය ලෙස ශිව දෙවියන්ගේ අප්‍රාණික සිරුර බිම වැතිරී සිටින අතර දේවියගේ ස්වාමියා වන ශ්‍රී [[මහාකාල]] ඇයගේ දකුණු පසින් විරාජමානව සිටී. ඔවුන් දෙදෙනාගේ ස්වරූපය රෞද්‍ර සේම අඳුරු පැහැතිය.

==== චින්තාමණී ගෘහය ====
දේවි ලෝකයේ බින්දු ස්ථානය හෙවත් සර්වබලධාරී දෙවඟනගේ ස්ථානය වන්නේ  ශ්‍රී දේවිය වාසය කරන චින්තාමණි රත්නයන්ගෙන් නිර්මිත මන්දිරයයි. මෙහි එක්දහස් එකසියක් පමණ අලංකාර ස්ථම්භයන් දක්නට ලැබන අතර ඇතැම් ඒවා සූර්‍යකාන්ත මාණික්‍යන්ගෙන්ද, චන්ද්‍රකාන්ත මාණික්‍යන්ද, ඇතැම් ස්ථම්භ විද්යුත්කාන්ත රත්නයන්ගෙන්ද නිර්මිතය. මෙය මූල ප්‍රකෘති ශ්‍රී දේවියගේ රාජ මන්දිරය වන අතර සියලු ස්ථානයන්ගේ සර්ව උත්තරීතර ස්ථානය වන මෝක්ෂයේ ස්ථානයයි. මෙම මන්දිරය තුළ ප්‍රධානව '''ශෘංගාර මණ්ඩපය, මුක්ති මණ්ඩපය, ඥාන මණ්ඩපය සහ ඒකාන්ත මණ්ඩපය''' ලෙසින් ස්ථම්භ දහස බැගින් යුක්ත මණ්ඩප සතරක් තිබේ. ඒ එක් එක් මණ්ඩපයන්හී ආලෝකය සූර්‍යන් කෝටියකගේ රශ්මිය හා සමානය. මෙම මණ්ඩප සතරෙහි හාත්පසින් පිච්ච මල් වලින් සුවදවත් වන අලංකාර උද්‍යාන සහ එවා තුළ පද්මයන්ගෙන් පිරි විල් ඇති අතර බඹරුන් ගුමු ගුමු නාදයෙන් හාත්පසර පියාසර කරන්නේය. ශෘංගාර මණ්ඩපය තුළ ශ්‍රී දේවිය තම ආසනයේ විරාජමානව සිටිමින් දෙවි දේවතාවුන් විසින් ගායනා කරන ස්තෝත්‍ර ගායනාවන්ට සවන් දෙමින් සිටි. ඒ අතරම මුක්ති මණ්ඩපයේ සිටිමින් ජිවින්ව භව සාගරයෙන් එතෙර කිරිමට මුක්තිය ප්‍රධානය කරයි. ඒ මොහොතේම ඥාන මණ්ඩපය තුළදී බ්‍රහ්මයන්, මුණිවරුන් හට ඥානය ප්‍රධානය කරන අතර ඒකාන්ත මණ්ඪපය තුළ හිදිමින් ඇය තම සෙනාපතිවරුන් සමඟ නිමන්ත්‍රණයේ යෙදෙමින් සිටින්නීය.

මෙහි උච්චතම ස්ථානයේ පිහිටියේ දේවියගේ ප්‍රධානම සභාවයි. මෙය චින්තාමණි ගෘහ යනුවෙන් හඳුන්වන අතර මෑණියන්ගේ සර්ව උත්තරීතර සිංහාසනය පිහිටන්නෙ මෙහිය. [[බ්‍රහ්ම]], [[විෂ්ණු]], [[රුද්‍ර]] සහ [[ඊශ්වර]] යන පාද සතරෙන් යුක්ත මතුපිට සදා ශිව වූ ශිවාකර ආසනයක මහා [[භුවනේශ්වරී]] දේවිය විරාජමානව සිටින්නීය. එතුමියගේ දකුණු පසින් විශ්වයේ ගෘහපති වන [[භුවනේශ්වර]] මහාදේව විරාජමානව සිටී.   නිර්මාණය අවස්ථාවේදි මෑණියන් තම ශරීරයේ දකුණු පාර්ශවයෙන් මහාදේව ප්‍රකට කෙරු අතර එතුමා හිස් පහකින් යුක්ත වේ. එතුමාගේ වම් උකුලේ දෙවඟන වැඩ සිටී. එතුමියගේ සේවිකාවන් වන්නේ '''ජයා, විජයා, අජිතා, අපරාජිතා, නිත්‍යා විලාසිණි, ධොග්ද්‍රී, අඝෝරා සහ මංගලා''' යන දේවීන්ය. ඔවුන් සියල්ල නිරතුරුවම මහාදේවිය උදෙසා ගීතිකා ගායනා කරමින් සිටින්නීය. දේවියගේ වම් පස ඇති වස්තු සම්භාරය ගංගාවක් බවට පරිවර්තනය වී සුධ සමුද්‍රයට එකතු වේ.

=== අනෙකුත් ===
[[ත්‍රිපුරා රහස්‍ය]], ඥාන ඛණ්ඩය තුළ [[ත්‍රිපුර සුන්දරී]] දේවිය පවසන්නේ ඇයගේ බෞතික ස්වරූපයේ වාසස්ථානය මණිද්වීපය බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=A. U.|first=Vasavada|title=Tripura-Rahasya (Jnankhanda)|publisher=Chowkhamba Sanskrit Series Office|year=2014|isbn=8170804167|edition=2014|pages=135|language=English}}&lt;/ref&gt;

{{Quote|text=විශ්වයෙන් එතෙර වූ, අමෘත සාගරයෙන් වට වූ මණිද්වීපයෙහි,කදම්බ (බක් මී) වෘක්ෂයන්ගෙන් වටවූ චින්තාමණී (වරයන් ලබාදෙන මාණික්‍ය) නම් ප්‍රාසාදයක් ඇත. එහි බ්‍රහ්මා, විෂ්ණු, මහේෂ සහ ඊශ්වර නියෝජනය කරන පාද හතරක් සහිත වේදිකාවක් ඇති අතර, වේදිකාවෙ පෘෂ්ඨය සදාශිව නියෝජනය වේ. එය මත, සදාකාලික විඤ්ඤාණයේ ස්වරූපයෙන් ත්‍රිපුරා ලෙස මාගේ ලෝකෝත්තර නොවන ස්වරූපය ස්ථාපනය කර ඇත.|source=}}

== '''ආශ්‍රේයයන්''' ==
{{reflist}}

* {{cite book|last=Bhattacharyya|first=N. N.|title=History of the Sakta Religion|publisher=[[Munshiram Manoharlal Publishers]]|location=New Delhi|orig-year=1974|edition=2nd|year=1996|ref=harv}}
* {{cite book|last=Brown|first=C. Mackenzie|title=The Devi Gita: The Song of the Goddess: A Translation, Annotation and Commentary|url=https://archive.org/details/devigitasongofgo0000unse|publisher=State University of New York Press|location=Albany|year=1998|isbn=978-0-7914-3940-1|ref=harv}}

{{Mahavidya}}
{{HinduMythology}}

{{Authority control}}

[[Category:පාර්වතීගේ ස්වරූප]]
[[Category:මහාවිද්‍යාවෝ]]
[[Category:ත්‍රිපුර සුන්දරී| ]]</text>
      <sha1>my99x7q0smmucd63zwp32vidpv48eqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බ්‍රොක් ලෙස්නර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80304</id>
    <revision>
      <id>797354</id>
      <parentid>788553</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43223-33</username>
        <id>80356</id>
      </contributor>
      <origin>797354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10144" sha1="gp0o5dm6nviej8rnrlgyuqjgihj4zf3" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = බ්‍රොක් ලෙස්නර්
| image = 
| image_size = 
| caption = 
| birth_name = Brock Edward Lesnar
| birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1977|7|12}}
| birth_place = [[Webster, South Dakota]], U.S.
| occupation = Professional wrestler, mixed martial artist, American football player
| years_active = {{ubl|2000–2007; 2012–2026|(professional wrestling)|2004 (football)|2007–2011; 2016 (MMA)}}
| spouse = {{marriage|[[Sable (wrestler)|Sable]]&lt;br /&gt;|2006}}
| children = 4
| module = {{Infobox professional wrestler
| child = yes
| names = '''Brock Lesnar'''&lt;ref name=&quot;SlamBio&quot;&gt;{{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/Bios/lesnar.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429201156/http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/Bios/lesnar.html|url-status=dead|archive-date=April 29, 2015|title=Brock Lesnar Bio|work=Slam! Sports|publisher=[[Canoe.com|Canadian Online Explorer]]|first1 =John|last1=Milner|first2=Frederik|last2=Heinen|access-date=March 9, 2019}}&lt;/ref&gt;
| height = 6 ft 3 in&lt;ref name=&quot;WWEbio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/brock-lesnar|title=Brock Lesnar bio|publisher=[[WWE]]|access-date=August 7, 2015}}&lt;/ref&gt;
| weight = 286 lb&lt;ref name=&quot;WWEbio&quot;/&gt;
| billed = [[Minneapolis|Minneapolis, Minnesota]]&lt;ref name=&quot;WWEbio&quot;/&gt;
| trainer = {{ubl|[[Brad Rheingans]]&lt;ref name=&quot;Cagematch&quot;/&gt;|[[Curt Hennig]]&lt;ref name=&quot;Cagematch&quot;/&gt;|[[Dean Malenko]]&lt;ref name=&quot;Cagematch&quot;/&gt;|[[Doug Basham]]&lt;ref name=&quot;Cagematch&quot;/&gt;|[[Nightmare Danny Davis]]&lt;ref name=&quot;Cagematch&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cagematch.net/?id=2&amp;nr=669&amp;gimmick=Brock+Lesnar|title=Brock Lesnar|publisher=Cagematch.net|access-date=March 27, 2015}}&lt;/ref&gt;}}
| debut = October 11, 2000&lt;ref name=&quot;Cagematch&quot;/&gt;
}}
| module2 = {{Infobox martial artist
| child = yes
| name =
| image =
| image_size =
| alt =
| caption =
| other_names =
| height = 6 ft 3 in
| weight = 265 lb
| weight_class = [[Heavyweight (MMA)|Heavyweight]]
| reach_in = 81
| style = Wrestling 
| wrestling = [[NCAA Division I]] [[Collegiate wrestling|Wrestling]]&lt;ref name=UFCprofile&gt;{{cite web|title=Brock Lesnar – Official UFC Fighter Profile|url=http://www.ufc.com/fighter/Brock-Lesnar|publisher=UFC.com|access-date=March 7, 2012}}&lt;/ref&gt;
| stance = Orthodox
| fighting_out_of = [[Regina, Saskatchewan]], Canada
| team = DeathClutch Gym
| trainer = {{ubl|Marty Morgan&lt;ref name=&quot;Wetzel&quot;&gt;{{cite web|last=Wetzel|first=Dan|url=https://sports.yahoo.com/mma/news;_ylt=ArGvbAykYTgiXrh_Sj9_BFE9Eo14?slug=dw-lesnar100709&amp;prov=yhoo&amp;type=lgns|title=Enigmatic Lesnar defies definition|work=sports.yahoo.com|date=October 8, 2009|access-date=October 8, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120503023058/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1335754751|archive-date=May 3, 2012}}&lt;/ref&gt;|MMA: Greg Nelson, [[Erik Paulson]]&lt;ref name=&quot;ChicagosMMA.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://chicagosmma.com/2010/10/erik-paulson-brock-lesnar-will-be-150-ready-for-cain-velasquez/|title=Erik Paulson: Brock Lensnar Will Be 150% Ready for Cain Valsquez|work=ChicagosMMA.com|date=October 10, 2010|access-date=October 14, 2010}}&lt;/ref&gt;|Boxing: Peter Welch&lt;ref name=&quot;Gross&quot;&gt;{{cite magazine|last=Gross|first=Josh|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/josh_gross/07/02/lesnar.carwin/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705140815/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/josh_gross/07/02/lesnar.carwin/index.html|url-status=dead|archive-date=July 5, 2010|title=No bout bigger than Lesnar-Carwin|magazine=Sports Illustrated|date=July 2, 2010|access-date=July 3, 2010}}&lt;/ref&gt;|Jiu-Jitsu: [[Rodrigo Medeiros]]&lt;ref name=&quot;Ozório&quot;&gt;{{cite web|last=Ozório|first=Carlos|url=http://www.graciemag.com/en/2010/07/comprido-and-his-work-with-brock-&quot;ill-bet-my-job-on-him&quot;/|title=Comprido and his work with Brock: 'I'll bet my job on him!'|work=graciemag.com|date=July 6, 2010|access-date=July 6, 2010|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130102233606/http://www.graciemag.com/en/2010/07/comprido-and-his-work-with-brock-%E2%80%9Cill-bet-my-job-on-him%E2%80%9D/|archive-date=January 2, 2013}}&lt;/ref&gt;}}
|rank = Blue belt in [[Brazilian jiu-jitsu]] under [[Rodrigo Medeiros]]&lt;ref name=&quot;Hywel Teague&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.flograppling.com/article/42734-rodrigo-comprido-medeiros-promotes-brock-lesnar-to-blue-belt-in-jiu-jitsu|title=Rodrigo 'Comprido' Medeiros Promotes Brock Lesnar To Blue Belt In Jiu-Jitsu|publisher=FloGrappling|author=Hywel Teague|date=June 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jesse Holland&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.mmamania.com/2016/6/17/11964052/video-brock-lesnar-is-huge-again-earns-brazilian-jiu-jitsu-blue-belt-ufc-200-mma|title=Video: Brock Lesnar is huge again, earns Brazilian Jiu-Jitsu Blue Belt ahead of UFC 200|publisher=MMAmania.com|author=Jesse Holland|date=June 17, 2016}}&lt;/ref&gt;
| mma_win = 5
| mma_kowin = 3
| mma_subwin = 1
| mma_decwin = 1
| mma_loss = 3
| mma_koloss = 2
| mma_subloss = 1
| mma_decloss =
| mma_draw =
| mma_nc = 1
| occupation =
| students =
| club =
| school =
| url =
| boxrec =
| sherdog = 17522
| footnotes =
| updated =
| medaltemplates = 
{{MedalSport|[[Collegiate Wrestling]]}} 
{{Medal|Country|the|}} [[Minnesota Golden Gophers wrestling|Minnesota Golden Gophers]]  
{{MedalCompetition|[[NCAA Division I Wrestling Championships|NCAA Division I Championships]]}} 
{{MedalGold|2000 St. Louis|285 lb}}
{{MedalSilver|1999 State College|285 lb}}}}
| module3 = '''Professional football career'''
{{Infobox NFL biography
| embed         = yes
| name          =
| image         = 
| image_size    = 
| caption       = 
| number        = 69&lt;ref name=&quot;Cards&quot;/&gt;
| position      = [[Defensive tackle]]
| high_school   = Webster
| college       = [[Minnesota Golden Gophers wrestling|Minnesota]]
| undraftedyear = 2004
| pastteams     = * [[Minnesota Vikings]] ([[2004 Minnesota Vikings season|2004]])* 
}}
| module4 = {{Infobox military person
| embed = yes
| allegiance  = {{Flag|United States}}
| branch = {{tree list}} 
* [[United States Army]] 
** [[Army National Guard]]
{{tree list/end}}
| serviceyears  = 1994
| unit = [[Missouri National Guard]]&lt;br&gt;[[35th Engineer Brigade (United States)|35th Engineer Brigade]]
| rank =
| battles =
}}
| module5 = 
}}

'''බ්‍රොක් ලෙස්නර්''', (Brock Edward Lesnar) යනු ඇමරිකානු වෘත්තීය මල්ලවපොර ක්‍රීඩකයෙකි.

== සටහන් ==
{{notelist}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Cards&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cardboardconnection.com/brock-lesnars-2004-minnesota-vikings-rookie-cards-among-hobbys-hidden-gems|title=Brock Lesnar's 2004 Minnesota Vikings Rookie Cards Among Hobby's Hidden Gems|publisher=cardboardconnection.com|date=July 26, 2010|access-date=July 9, 2016|author=Lewis, Brett|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709170705/http://www.cardboardconnection.com/brock-lesnars-2004-minnesota-vikings-rookie-cards-among-hobbys-hidden-gems|archive-date=July 9, 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons|Brock Lesnar}}
* {{wwe superstar|brock-lesnar|Brock Lesnar}}
* {{Twitter}}
* {{Professional wrestling profiles}}
* {{IMDb name|1137025}}
* {{Sherdog}}
* {{UFC|brock-lesnar}}
{{Navboxes
|list1=
{{WWE personnel}}
{{IWGP Heavyweight Championship}}
{{UFC Heavyweight Championship}}
{{OVW Tag Team Championship}}
{{WWE Championship}}
{{WWE Universal Championship}}
{{King of the Ring winners}}
{{Royal Rumble winners}}
{{Money in the Bank winners}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:1977 births]]
[[Category:21st-century male professional wrestlers]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[Category:American emigrants to Canada]]
[[Category:American expatriates in Canada]]
[[Category:American football defensive tackles]]
[[Category:American male mixed martial artists]]
[[Category:American male professional wrestlers]]
[[Category:American male sport wrestlers]]
[[Category:American people of German descent]]
[[Category:American practitioners of Brazilian jiu-jitsu]]
[[Category:American sportspeople in doping cases]]
[[Category:Bismarck State College alumni]]
[[Category:Canadian male mixed martial artists]]
[[Category:Canadian catch wrestlers]]
[[Category:Canadian male professional wrestlers]]
[[Category:Canadian male sport wrestlers]]
[[Category:Canadian people of German descent]]
[[Category:Canadian practitioners of Brazilian jiu-jitsu]]
[[Category:Doping cases in mixed martial arts]]
[[Category:Expatriate professional wrestlers in Japan]]
[[Category:Heavyweight mixed martial artists]]
[[Category:IWGP Heavyweight champions]]
[[Category:Military personnel from South Dakota]]
[[Category:Minnesota Golden Gophers wrestlers]]
[[Category:Minnesota Republicans]]
[[Category:Minnesota Vikings players]]
[[Category:Mixed martial artists from Minnesota]]
[[Category:Mixed martial artists from South Dakota]]
[[Category:Mixed martial artists utilizing boxing]]
[[Category:Mixed martial artists utilizing Brazilian jiu-jitsu]]
[[Category:Mixed martial artists utilizing collegiate wrestling]]
[[Category:Money in the Bank winners]]
[[Category:Naturalized citizens of Canada]]
[[Category:People from Maple Plain, Minnesota]]
[[Category:People from Webster, South Dakota]]
[[Category:Players of American football from Minneapolis]]
[[Category:Players of American football from South Dakota]]
[[Category:Professional wrestlers from Minnesota]]
[[Category:Professional wrestlers from Saskatchewan]]
[[Category:Professional wrestlers from South Dakota]]
[[Category:Professional wrestlers who competed in MMA]]
[[Category:Royal Rumble winners]]
[[Category:Sportspeople from Regina, Saskatchewan]]
[[Category:Sportspeople from the Minneapolis–Saint Paul metropolitan area]]
[[Category:Ultimate Fighting Championship champions]]
[[Category:Ultimate Fighting Championship male fighters]]
[[Category:United States Army soldiers]]
[[Category:WWE Champions]]
[[Category:WWE Universal Champions]]
[[Category:King of the Ring tournament winners]]
[[Category:OVW Tag Team Champions]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>gp0o5dm6nviej8rnrlgyuqjgihj4zf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කුරානය සහ අන්‍යාගමිකයන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83159</id>
    <revision>
      <id>797366</id>
      <parentid>722671</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57435" sha1="stw1twpax64x86nf676sh4xvi1kyyrn" xml:space="preserve">ඉස්ලාමයේ ශුද්ධ වූ ග්‍රන්ථය ලෙස සැලකෙන්නේ [[කුරානය]] යි. මුස්ලිම්වරුන්ගේ විශ්වාසයට අනුව එය [[මුහම්මද් නබි|මුහම්මද් නබිතුමන්ට]] දශක 2කට ආසන්න කාලයක් පුරා විටින් විට පහළ වූවක් වන අතර එහි වැකි  විවිධ අවස්ථාගත කරුණුවලට අනුකූල වෙමින් එළිදරව් කෙරී ඇත. කුරානයේ පවුල, විවාහය, කාන්තාවන්, දේපල උරුමය, අපරාධ හා දඩුවම්, යහසිරිත්, විශ්වය, ස්වර්ගය හා නිරය වැනි විවිධ කරුණු හා අංශ සමග ගනුදෙනු කරන වැකි 6666ක් ඇත.  

මේ අතර [[ඉස්ලාම් හි දෙවියන් ආගම් අතර සැසදිමක්|අන්‍යාගමිකයන් සම්බන්ධ]] වැකි ගත්කළ අන්‍යාගමිකයන් සමග සාමකාමීව හැසිරීමට උපදෙස් දෙන වැකි මෙන් ම ඔවුන්ට විරුද්ධ ව සටන් කළ යුතු බව පවසන වැකි ද ඇත. වෙසෙසින් ම මුල් කාලයේ දී පහළ වූ වැකි සාමයෙන් සමාදානයෙන් කටයුතු කිරීමට සහ ප්‍රතික්ශේප කරන්නන්  සමග නො ගැටී සිටීමට අනුබල දෙන නමුත් පසුකාලීන ව පහළ වූ වැකි විසින් අන්‍යාගමිකයන් සමග සටන් කිරීමටත් ඔවුන් ව දුටු තැන මරාදැමීමටත් අණ කරයි. පසුකාලීන වැකියක් විසින් මුල්කාලීන වැකියක් අහෝසි කිරීමේ සිද්ධාන්තයක් පවතින බැවින් ද, ඇතැම් වැකි පොදුවේ අදාළ වන අතර තවත් වැකි විශේෂිත ඓතිහාසික අවස්ථාවන්ට පමණක් අදාල වන බව පැවසෙන බැවින් ද මෙම වැකි අතර සබඳතාවය වටහාගැනීම තුළින් අර්ථය නිරවුල් කරගැනීම යුද්ධය සම්බන්ධ ඉස්ලාමීය චින්තනයේ තීරණාත්මක කරුණක් වී තිබෙන බව චාල්ස් මැතිව්ස් වැනි මේ පිළිබද අධ්‍යයනය කර ඇති විද්වතුන්ගේ අදහසයි. &lt;ref name=&quot;Mathewes&quot; /&gt; 

ඉස්ලාමීය විද්වතුන් රැසක් ම කුරානයේ [[ආගමික ප්‍රචණ්ඩත්වය|අන්‍යාගමිකයන්ට එරෙහි ව ප්‍රචණ්ඩ ව කටයුතු කිරීම]]ට අණ දෙන වැකි අතීතයේ මුස්ලිම්වරුන් සිය ආගම හේතුවෙන් අන්‍යාගමිකයන්ගේ හිංසනයට ලක් වූ තත්ත්වයන් තුළ එකී ප්‍රචණ්ඩත්වයට ප්‍රතිප්‍රචණ්ඩත්වය දැක්වීමට අණ කළ අවස්ථාවන් පමණක් බව පවසා තිබෙන නමුත් &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Durie|first1=Mark|title=Violence and Context in Islamic 
Texts|url=https://www.gatestoneinstitute.org/3771/violence-islamic-texts|website=GatestoneInstitute.com|publisher=Gatestone  Institute – International Policy Council|accessdate=5 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Who Are the Moderate Muslims&quot;&gt;Sam Harris [http://www.huffingtonpost.com/sam-harris/who-are-the-moderate-musl_b_15841.html Who Are the Moderate Muslims?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Abdala|first1=Mohamad|title=Critical opinion of Islam ignores the fundamental truths|url=http://www.smh.com.au/comment/critical-opinion-of-islam-ignores-the-fundamental-truths-20130527-2n7gg.html|website=smh.com.au|publisher=The Sydney Morning Herald|accessdate=5 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boundaries_Princeton&quot;&gt;Sohail H. Hashmi, David Miller, ''Boundaries and Justice: diverse ethical perspectives'', Princeton University Press, p. 197&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www-rohan.sdsu.edu&quot;&gt;The non-Muslims take their proof from the actions of the radical Muslim Jihadists. Khaleel Muhammad, professor of religious studies at San Diego State University, states, regarding his discussion with the critic Robert Spencer, that &quot;when I am told ... that Jihad only means war, or that I have to accept interpretations of the Quran that non-Muslims (with no good intentions or knowledge of Islam)and 21st century radical Jihadists  seek to force upon me, I see a certain agendum developing: one that is based on hate, and I refuse to be part of such an intellectual crime.&quot;[http://www-rohan.sdsu.edu/~khaleel/]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708102707/http://www-rohan.sdsu.edu/~khaleel/  |date=8 July 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Walker|first1=Adam|title=Are peaceful Muslims in denial about their religion?|url=https://www.independent.co.uk/voices/comment/are-peaceful-muslims-in-denial-about-their-religion-0084960.html|website=www.independent.co.uk|publisher=The Independent UK|accessdate=5 March 2017}}&lt;/ref&gt; [[ඉස්ලාමීය අන්තවාදය|අන්තවාදී ඉස්ලාම් කණ්ඩායම්]] සිය [[ත්‍රස්තවාදය|ත්‍රස්ත ක්‍රියාවන්]] කුරානයට සහ ඉස්ලාම් ධර්මයට එකග බව පෙන්වීමට ද මෙම වැකි යොදාගෙන තිබේ. &lt;ref&gt;{{Cite news| url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2015/03/what-isis-really-wants/384980/|title=What
ISIS Really Wants|last=Wood|first=Graeme|date=March 2015|work=The Atlantic|access-date=2017-04-06|language=en-US}}&lt;/ref&gt; එබැවින් ඉස්ලාමයේ යුද්ධය සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිබද ඉගැන්වීම්වල හරි අරුත නිමාවක් නැති විවාදයක් බවට පත් වී තිබේ. &lt;ref&gt;{{cite web|title=What the Quran Really Says About Violence|url=http://www.beliefnet.com/faiths/islam/2002/08/what-the-quran-really-says-about-violence.aspx|website=Belief  Net|accessdate=5 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/joseph-e-b-lumbard/understanding-the-quran-and extremism_b_9528766.html|title=Understanding the Relationship Between the Quran and Extremism|last=Lumbard|first=Joseph E. B.|date=2016-03-23|website=Huffington 
Post|language=en-US|access-date=2017-04-06}}&lt;/ref&gt; 

== සාමය සහ සමාදානය ==
කුරානය ප්‍රචණ්ඩත්වය, හිංසනය, කෲරත්වය, තාඩන පීඩන කිරීම ප්‍රතික්ශේප කරන [[ආගමික සංහිඳියාව|ආගමික නිදහස]] සහ යුක්තිය වෙනුවෙන් පෙනීසිටින කෘතියක් බව සනාථ වන බව මුස්ලිම් නොවන අය ද ඇතුලු ව විද්වතුන් රැසක් විසින් පෙන්වා දී තිබේ. ෆවුසි අබ්දුල්මාලික්ට අනුව අතිබහුතරයක් මුස්ලිම් විද්වතුන් ඉස්ලාමය හදුන්වා ඇත්තේ සාමයේ දහමක් වශයෙන් මිස යුධකාමී දහමක් ලෙස නොවේ. ඔවුන් පවසන්නේ කුරානයේ [[ජිහාඩ්|ජිහාඩය]] සහ යුද්ධෝපදේශ ඇතුළත් වැකි ඒවායේ නිසි සන්දර්භයෙන් තොර ව කියවීම නිසා බොහෝ මුස්ලිම් නොවන අය එම වැකි වරදවා වටහාගෙන ඇති බවයි. &lt;ref&gt;{{cite book |title=The Turning 
Point: Islam &amp; Jesus Salvation|first=Fawzy T. |last=Abdelmalek |publisher=AuthorHouse |year=2008 |page=210 |url=https://books.google.com/books? id=REW7sYxFyBYC&amp;pg=PA210&amp;dq=Quran+violence#v=onepage&amp;q=Quran%20violence&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; 

නිසිම් රෙජ්වාන් පවසන පරිදි  &quot;ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ කෲරත්වය කුරානයේ දැක්ම නොවේ. එය නබිතුමන්ගේ හෝ මුල්කාලීන ශ්‍රේෂ්ඨ මුස්ලිම්වරුන්ගේ හෝ ජීවිත තුළ ද දැකගත නොහේ.” &lt;ref&gt;{{cite book |title=The many faces of Islam: Perspectives on a resurgent civilization |first=Nissim |last=Rejwan|publisher=HarperCollins |year=2004 |page=151 |url=https://books.google.com/books?id=hjyM4r5IJhMC&amp;pg=PA151&amp;dq=Quran+violence#v=onepage&amp;q=Quran%20violence&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; 

ෆෙයිසාල් අබ්දුල් රාවුෆ්ට අනුව &quot;බලහත්කාරයෙන් ආගමට කැඳවා ගැනීම කුරානය ප්‍රකාශිතව ම සහ නිශ්චිත ව ම තහනම් කර තිබේ. මන්ද යත් මූලික ම මානව අයිතියක් වන සිතීමේ නිදහස නැති කරන බැවිනි.” වෙනත් විශ්වාසයන් දැරීම ඉස්ලාම් නීතිය තුළ ප්‍රචණ්ඩත්වය දැක්වීමට හෝ අනෙකා සමග සටන් කිරීමට සාධාරණ හේතුවක් ලෙස නො පිළිගැනේ. කුරානය මේ සම්බන්ධ ව නිසැක මතයක් දරයි: “ආගම උදෙසා බලකිරීමක් නොමැත” යනුවෙන් එය පවසයි (2: 256 වැකිය). &quot;ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ට ඔබ මෙසේ පවසනු. ඔබට ඔබගේ මාර්ගය, මා හට මාගේ මාර්ගය.” යනුවෙන් ද එය පවසයි. (109: 1-6 වැකි) &lt;ref&gt;{{cite book |title=What's 
right with Islam: a new vision for Muslims and the West |first=Feisal Abdul |last=Rauf |page=129 |url=https://books.google.com/books? id=RgFQ06W5UrkC&amp;pg=PA129&amp;dq=Quran+violence#v=onepage&amp;q=Quran%20violence&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; 

අනෙක් පාර්ශ්වය සාමයට කැමති නම් ඔවුන් මුස්ලිම්වරුන් නොවුණත් ඔවුන්ට එරෙහිව සටන් නොකළ යුතු බව පවසන වැකි සාම වැකි වශයෙන් හදුනා ගත හැකි බව චාල්ස් මැතිව්ස් පවසයි. කුරානයේ දෙවන පරිච්ඡේදයේ එන විශ්වාසවන්තයන්ට සීමාව ඉක්මවා නොයන ලෙස අණකරන වැකියක් නිදසුනක් වශයෙන්  හෙතෙම ගෙනහැර දක්වයි. “අල්ලාහ්ගේ මාර්ගයෙහි (ඔබ යාම වළක්වා) ඔබට විරුද්ධ වූවන් සමග ඔබත් යුද්ධ කරනු. නමුත් ඔබ සීමාව ඉක්මවා නොයනු. මන්දයත් අල්ලාහ් නියත වශයෙන් ම සීමාව ඉක්මවන්නන් ආදරය කරන්නේ නැත.” (2:190 වැකිය) &lt;ref name=&quot;Mathewes&quot; /&gt; 

චිබා සහ ෂොඑන්බෝම් තර්ක කරන පරිදි &quot;මතවාදී වෙනස්කම් තිබීම මත අන්‍යයන් සමග සටන් කිරීමට ඔවුන් මුස්ලිම්වරුන් වූවත් නොවූවත් ඉස්ලාමය ඉඩ නොතබයි.” එසේ පවසනු වෙනුවට එය &quot;ඔවුන් කෙරෙහි කාරුණික ව කටයුතු කිරීමට පොළඹවයි”. &lt;ref&gt;{{Cite web 
|url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/004.qmt.html
 |title=Archived copy |access-date=4 December 2010 
|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204153931/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/004.qmt.html#004.0904:90
 |archive-date=4 December 2010 |url-status=dead |df=dmy-all 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/008.qmt.html#008.0618:61 |access-date=2019-09-04 |archive-date=2008-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081129085157/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/008.qmt.html#008.0618:61 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=60:8 |url=http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/060.qmt.html#060.008 |access-date=2019-09-04 |archive-date=2011-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821020036/http://www.usc.edu/schools/college/crcc/engagement/resources/texts/muslim/quran/060.qmt.html#060.008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Schoenbaum, Thomas J. 
|author2=Chiba, Shin |title=Peace Movements and Pacifism After September
 11 |url=https://archive.org/details/peacemovementspa0000unse
|publisher=Edward Elgar Publishing |location= 
|year=2008|pages=[https://archive.org/details/peacemovementspa0000unse/page/115 115]–16|isbn=1-84720-667-0 |oclc= |doi= }}&lt;/ref&gt; යොහාන් ෆ්‍රීඩ්මන් තර්ක කරමින් පවසන්නේ මුස්ලිම්වරුන්ගේ සතුරන් ඉස්ලාමයේ සතුරන් ලෙස හැදින්වීම (8:57-62 වැකි) මත යුද්ධ කිරීමේ අවසරය ආගමික ස්වරූපයක් ගත්තත් කුරානය ආගම ව්‍යාප්ත කිරීමේ අරමුණින් සටන් කිරීමට අනුබල නොදෙන බව ය. &lt;ref&gt;{{cite book|author=Friedmann, Yohanan 
|title=Tolerance and coercion in Islam: interfaith relations in the 
Muslim tradition|publisher=Cambridge University Press 
|location=Cambridge, UK |year=2003 |pages=94–95 |isbn=0-521-82703-5 
|oclc= |doi=}}&lt;/ref&gt; 

සොලමන් ඒ. නිගොල්සියන් තර්ක කරන්නේ කලහකාරී තත්ත්වයක් වැළැක්වීමට හෝ ඉස්ලාමය රැකගැනීම වෙනුවෙන් අවශ්‍ය වන අවස්ථාවක දී එකී තත්ත්වය සංසිෙඳන තුරු සටන් කිරීමට විරුද්ධකරුවන් මුස්ලිම්වරුන් වූවත් නොවූවත් අවසර දී තිබෙන බවයි. එවැනි අවස්ථාවක දී නිර්භීත ව සහ ධෛර්යයෙන් යුක්ත ව එම සටන ගෙන යාමට කුරානය අණ කරයි. ඔහු වැඩිදුරටත් පවසන්නේ ඉස්ලාමය රැකගැනීම වෙනුවෙන් සටන් කිරීම අනිවාර්ය යුතුකමක් බව කුරානයෙන් පැහැදිලි ව පැවසෙන බව යි. එවැනි අවස්ථාවක දී සටන ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් සිදුකළ යුතු බවත් අසාධාරණය සහ පීඩනය නැවැත්වීමේ අරමුණින් සටන් කරන එකී සටන්කරුවන් මියගියත් අල්ලාහ් ඔවුන්ට ප්‍රතිලාභ ලබාදෙන බවත් කුරානය ප්‍රකාශ කරන බව හෙතෙම පෙන්වාදෙයි. &lt;ref name=&quot;Nigosian2004&quot;&gt;{{cite book|last=Nigosian|first=Solomon A.|title=Islam: Its History, Teaching, 
and Practices|url=https://books.google.com/books?id=my7hnALd_NkC|date=29
January 2004|publisher=Indiana University 
Press|isbn=0-253-11074-2}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=November 2015}} 

චන්ද්‍ර මුසාෆර්ට අනුව &quot;පීඩනයට, කලහකාරීත්වයට, අසාධාරණයට එරෙහි ව ප්‍රතිචාර දැක්වීමට කුරානය කරන දිරිමත් කිරීම ප්‍රචණ්ඩත්වය යුක්තිසහගත කළ හැකි පසුබිම් පෙන්වා දෙයි. එනම් ප්‍රචණ්ඩත්වය යුක්තිසහගත වන්නේ කවර පසුබිමක දී ද යන්න පිළිබද නිර්ණායකයක් ලෙස කුරානය යොදාගත හැකි ය.&quot;  &lt;ref&gt;{{cite book |title=Rights, 
religion and reform: enhancing human dignity through spiritual and moral
 transformation |first=Chandra|last=Muzaffar|publisher=Taylor &amp; 
Francis |year=2002 |page=345 
|url=https://books.google.com/books?id=MQA02NT6tmAC&amp;pg=PA345&amp;dq=Quran+violence#v=onepage&amp;q=Quran%20violence&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; 

කුරානයේ එන ආබෙල් සහ කායින් පුවතේ ආබෙල් සිය ඝාතක සොයුරාට පවසන්නේ &quot;ඔබ මාව කපා දැමීම සදහා ඔබගේ අත මා වෙත දිගු කළහොත්, ඒ (අවස්ථාවේ වුවද), මා ඔබ ව කපා දැමීමට මාගේ අත ඔබ වෙත දිගු නොකරන්නෙමි. මන්දයත් නියත වශයෙන්ම මම සකල ලෝකවාසීන් උත්පාදනය කර, පෝෂණය කර, ආරක්ෂා කරන්නා වන අල්ලාහ්ට බිය වන්නෙමි.” යනුවෙනි. ජව්දාත් සායිද් වැනි විද්වතුන් &lt;ref&gt;Said, Jawdat. &quot;The Doctrine of the First Son 
of Adam&quot;, 1964&lt;/ref&gt; මෙය අහිංසාව ප්‍රවර්ධනය කරන අවස්ථාවකට නිදසුනක් ලෙස හදුනාගෙන ඇත. &lt;ref&gt;McGaffey, Rahula. 
&quot;[http://ibible.enablepassion.org/Writing/school/08%20nyu%20gallatin%20fall%2006/Restorers%20of%20the%20Humanity%20of%20Both.doc
Making Peace: Non-violence and peacebuilding in Palestine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005153743/http://ibible.enablepassion.org/Writing/school/08%20nyu%20gallatin%20fall%2006/Restorers%20of%20the%20Humanity%20of%20Both.doc/ |date=2020-10-05 }}&quot;&lt;/ref&gt; 

මුහම්මද් අලි, මව්ලානා සද්ර් උද් දීන්, බෂාරත් අහමද් වැනි අහ්මදියා ඉස්ලාම් විද්වතුන් මෙන් ම බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික [[ප්‍රාචීනවාදය|ප්‍රාචීනවාදී]] විද්වතෙක් වන ගොට්ලීබ් විල්හෙල්ම් ලෙයිට්නර් ද පෙන්වා දෙන්නේ කුරානය ප්‍රචණ්ඩත්වය ප්‍රථමයෙන් ඇරඹීම තහනම් කරන බව සහ එය අවසර දෙන්නේ [[ආත්මාරක්ෂාව]] සදහා සටන් කිරීමට පමණක් බව කුරානයේ වැකි ඒවා පහළ වූ වීමට හේතු වූ පසුබිම සමගින් කියවූ විට මැනවින් පැහැදිලි වන බවයි. &lt;ref name=&quot;Ali, Maulana Muhammad - p. 414&quot;&gt;Ali, 
Maulana Muhammad; The Religion of Islam (6th Edition), Ch V &quot;Jihad&quot; p. 
414 &quot;When shall war cease&quot;. Published by''[[Lahore Ahmadiyya Movement 
for the Propagation of Islam|The Lahore Ahmadiyya 
Movement]]''[http://www.aaiil.org/text/books/mali/religionislam/religionofislam.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223064650/http://www.aaiil.org/text/books/mali/religionislam/religionofislam.pdf |date=2015-12-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sadr-u-Din, Maulvi page 8&quot;&gt;Sadr-u-Din, Maulvi. &quot;Quran and 
War&quot;, p. 8. Published by The Muslim Book Society, Lahore, Pakistan. 
[http://www.aaiil.org/text/books/others/sadrdin/quranwar/quranwar.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520015216/https://www.aaiil.org/text/books/others/sadrdin/quranwar/quranwar.pdf |date=2020-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2002/0302ukbulletin.pdf
Article on Jihad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011945/http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2002/0302ukbulletin.pdf |date=2016-03-05 }} by Dr G. W. Leitner (founder of The Oriental 
Institute, UK) published in Asiatic Quarterly Review, 1886. (&quot;Jihad, 
even when explained as a righteous effort of waging war in self-defense 
against the grossest outrage on one's religion, is strictly 
limited..&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Qur p. 228-232&quot;&gt;[http://www.aaiil.org/text/articles/bash/quraniccommandmentswarjihad.shtml
 The Quranic Commandments Regarding War/Jihad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426223211/http://www.aaiil.org/text/articles/bash/quraniccommandmentswarjihad.shtml |date=2018-04-26 }} An English rendering of 
an Urdu article appearing in Basharat-e-Ahmadiyya Vol. I, pp. 228–32, by
 Dr Basharat Ahmad; published by the Lahore Ahmadiyya Movement for the 
Propagation of Islam&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ali, Maulana Muhammad - pages 411-413&quot;&gt;Ali, Maulana Muhammad. ''The Religion of Islam'' (6th 
Edition), Ch V &quot;Jihad&quot;. pp. 411–13.  Published by The Lahore Ahmadiyya 
Movement. 
[http://www.aaiil.org/text/books/mali/religionislam/religionofislam.pdf 
link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223064650/http://www.aaiil.org/text/books/mali/religionislam/religionofislam.pdf |date=2015-12-23 }}&lt;/ref&gt; 

අරවින්ද් කුමාර් මෙලෙස පවසයි:  &lt;blockquote&gt;කුරානය ප්‍රචණ්ඩත්වය අනුදකින්නේ ප්‍රචණ්ඩත්වයට ප්‍රතිප්‍රචණ්ඩත්වයක් වශයෙන් පමණකි. එම යුගයේ අරාබි ගෝත්‍රවල ඉතිහාසය සහ ඔවුන් නියැලුණු දරුණු සටන් පිළිබද හදාරන කෙනකුට එම පසුබිම තුළ අහිංසාවාදී අරගලයක් ඵල දරන්නට ඉඩක් නොතිබුණු බව වැටහෙනු ඇත. &lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia of Human Rights, Violence and Non-violence: 
Non-violence and societal control |first=Arvind |last=Kumar |publisher=Anmol Publications PVT. LTD. |year=1998 |page=187 |url=https://books.google.com/books?id=aAtWUgpPB2YC&amp;pg=PA187 }}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;ඛාලිඩ් අබු එල් ෆාදි පවසන පරිදි “කිසිදු සාධාරණ හේතුවකින් තොර ව, සීමාකිරීම්වලින් තොර ව අන්‍යාගමිකයන් සමග සටන් කිරීමට අණකරන කිසිදු කුරාන වැකියක් හදුනාගත නො හැකි ය.” &lt;ref&gt;{{cite book |title=The Great Theft: 
Wrestling Islam from the Extremists |first=Khaled M. Abou |last=El Fadl 
|publisher=HarperCollins |year=2007 |page=240 
|url=https://books.google.com/books?id=fIrLjWF98FIC&amp;pg=PA240}}&lt;/ref&gt; එස්පොසිටෝ සහ මොගාහෙඩ් යන අයට අනුව කුරානය යුද්ධ කිරීමට සපයන අවසරය සතුරාට සාමය සදහා  දෙන බලවත් වරමකින් තුලිත කරයි. &lt;ref&gt;{{cite  quran|8|61|s=r|quote=If your enemy inclines toward peace, then you too 
should seek peace and put your trust in 
God}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Who speaks for Islam?: 
what a billion Muslims really think |url=https://archive.org/details/whospeaksforisla00espo
 |first1=John L. |last1=Esposito 
|first2=Dalia |last2=Mogahed |publisher=Gallup Press 
|year=2007}}&lt;/ref&gt; 

== සටන් වැකි ==
දීපක් ගුප්තා පවසන පරිදි මිත්‍යාදෘෂ්ටිකයන්ට (දාර් අල් කුෆ්ර්) එරෙහි ව ඉස්ලාමීය ප්‍රචණ්ඩත්වය සාධාරණීකරනයට [[ජිහාඩ්වාදය|ජිහාඩ්වාදීන්]] විසින් බහුලව ම යොදාගෙන ඇත්තේ කුරානයේ එන &quot;අසිපත් වැකි&quot; යනුවෙන් හදුන්වන වැකි ය. &lt;ref&gt;{{cite book 
|title=
Understanding terrorism and political violence: the life cycle of birth,
 growth, transformation, and demise |first=Dipak 
K.|last=Gupta|publisher=Taylor &amp; Francis |year=2008 |page=232 
|url=https://books.google.com/books?id=a5S8tAyPuQwC&amp;pg=PA232}}&lt;/ref&gt;අන්‍යාගමිකයන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය සදහා යොදාගත හැකි බව පෙනෙන වැකි කීපයක් ම කුරානයේ හමුවන අතර &lt;ref name=&quot;globalpolitician&quot;&gt;{{cite web|last=Roy|first=Saberi|title=Islam, Islamic Fundamentalism and 
Islamic 
Terrorism|url=http://www.globalpolitician.com/print.asp?id=3084|publisher=Globalpolitician|accessdate=17
 March 
2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015005435/http://www.globalpolitician.com/print.asp?id=3084|archivedate=15
October 2013}}&lt;/ref&gt;2: 191, 193 වැකිත්, 9:5 සහ 49:9 වැකිත් ඒ අතර වේ.  &lt;blockquote&gt;

ඔවුන් ව දුටු තැන කපා දමනු. ඔවුන් ඔබ ව පිටමං කළ ආකාරයට ම ඔබත් ඔවුන් ව පිටමං කර දමනු. අයුක්තිය (persecution) ඝාතනයට වඩා ඉතාමත් නපුරු ය.  

... තවද ආරවුල (අරාබි - fitnah) පහ වී ධර්මය අල්ලාහ් උදෙසා ම වන තුරු ඔවුන්ට විරුද්ධ ව යුද්ධ කරනු.   

(කුරානය 2: 191) &lt;/blockquote&gt;ඉස්ලාම් විද්වතුන් පවසන පරිදි මෙම වැකියට පසුබිම් වන්නේ මුස්ලිම්වරුන්ගේ සතුරන් වූ කුරයිෂිවරුන් සමග එක් ව කටයුතු කටයුතු කළ බානු බක්ර් නම් ගෝත්‍රය විසින් මුස්ලිම්වරුන් සමග ගිවිසුම්ගත ව සිටි බානු කුසාආ වරුන්ට පහර දෙමින් හුදයිබියා ගිවිසුම බිද දැමීමෙන් පසු මුස්ලිම්වරුන් කළ ආරක්ෂාකාරී සටන යි. මීට ප්‍රතිචාරයක් වශයෙන් නබිතුමන් විසින් කුරයිෂ්වරුන්ට ලිපියක් යවන ලදී. ඒ ඊට වන්දියක් ගෙවන ලෙස හෝ  යටත් වන ලෙස ය. නමුත් කුරයිෂ්වරු මුහම්මද්ගේ මෙම වරයන් දෙක ම ප්‍රතික්ෂේප කළෝ ය. ඒ අනුව ඔවුන් [[සාම ගිවිසුම්|සාම ගිවිසුම]] කඩ කළ අය බවට පත්විය. මෙම වැකිය අදාල වන්නේ සාම ගිවිසුම කඩ කිරීමට හේතු වූ අය සම්බන්ධයෙන් පමණක් ය යන්න පිළිබඳව ද විද්වතුන් අතර එකගත්වයක් ඇත. &lt;ref&gt;{{cite web| 
title=Hudaibiyah: A turning point in the history 
Islam|url=http://www.arabnews.com/hudaibiyah-turning-point-history-islam|author=Abu
 Tariq Hijazi|accessdate= 3 December 2017}}&lt;/ref&gt; මෙම වැකියට පෙර වැකිය මෙසේ පවසයි:  &lt;blockquote&gt;අල්ලාහ්ගේ මාර්ගයෙහි ඔබ යුද්ධ කරනු. නමුත් ඔබ සීමාව ඉක්මවා නොයනු. අල්ලාහ් නියත වශයෙන් ම සීමාව ඉක්මවන්නන් ආදරය කරන්නේ නැත.    

(කුරානය 2: 190) &lt;/blockquote&gt;සටන් කිරීමට අවසර ලබා දී ඇත්තේ ආත්මාරක්ෂාව උදෙසා පමණක් ය යන්න පෙන්වාදීම සදහා මෙම වැකිය දක්වා ඇත. &lt;ref&gt;{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://alpha.quran.com/2/190-192?startPlay=undefined |access-date=2019-09-04 |archive-date=2016-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130105502/http://alpha.quran.com/2/190-192?startPlay=undefined }}&lt;/ref&gt; 

කෙසේනමුත් 2: 191 වැකිය සම්බන්ධයෙන් ගැටලුසහගත ස්වභාවයක් ද තිබේ. එය අන්‍යයන් මරාදැමීම සදහා අවසර ලබාදෙන්නේ අයුක්තියක් (event of persecution) සිදුවන අවස්ථාවක දී පමණ ය. &lt;ref name=&quot;ibnkathirfitnah&quot;&gt;{{cite web|title=The
 Order to fight until there is no more 
Fitnah|url=http://abdurrahman.org/qurantafseer/ibnkathir/ibnkathir_web/2.5035.html|publisher=Abdur
 Rahman|accessdate=26 March 2012}}&lt;/ref&gt;නමුත් එය ම පවසන පරිදි &quot;ධර්මය අල්ලාහ් උදෙසා ම වන තුරු” එම සටන ගෙන යා යුතු ය. එමෙන් ම මෙහි අයුක්තිය යනුවෙන් මෙන් ම ආරවුල යනුවෙන් ද පරිවර්තනය වී තිබෙන ෆිට්නා නම් අරාබි වචනයේ අර්ථය සම්බන්ධයෙන් මතභේදයක් තිබේ. ෆිට්නා යන්නට බොහෝ අරුත් දිය හැකි අතර ප්‍රමුඛ ම අරුත වන්නේ පරීක්ෂාව හෝ අභියෝගය වැන්නකි. (කුරානය 2:191-193) ෆිට්නා ව නොමැති වන තුරු සටන් කරනු (fight until there is no more fitnah) යනුවෙන් මෙහි සදහන් වේ. මධ්‍යකාලීන යුගයේ විසූ විශිෂ්ට ඉස්ලාමීය විද්වතෙක් වන ඉබ්න් කාතිර් සිය කුරාන අර්ථවිවරණයේ ෆිට්නා යන්න විග්‍රහ කර ඇත්තේ &quot;ෂිර්ක්&quot; හෙවත් බහුදේවවන්දනාව යනුවෙනි. &lt;ref name=&quot;tafsir&quot;&gt;Ibn
 Kathir asserted that &quot;Fitnah&quot; means &quot;[[Shirk (Islam)|Shirk]]&quot;. {{cite 
web|title=Tafsir Ibn 
Kathir|url=http://www.qtafsir.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=233|publisher=Quick
Quran Tafsir|accessdate=26 March 2012}}&lt;/ref&gt; 

මිෂෙලින් ආර්. ඉෂේ තර්ක කරන පරිදි කුරානය යුක්තිසහගත කරන්නේ ඉස්ලාමීය සමාජය බාහිර හෝ අභ්‍යයන්තර කෝලාහලකරුවන්ගෙන් සහ ඔවුන්ගේ ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් ආරක්ෂා කරගැනීමට සිදුකරන යුද්ධයන් පමණකි. එමෙන් ම සිදුකර තිබෙන යුද්ධයන් ද සිදු වී ඇත්තේ සිය ප්‍රතිඥාවන් කඩ කරමින් ද්‍රෝහී වූ  පිරිස්වලට එරෙහි ව පමණි. &lt;ref&gt;{{cite quran|9|12|end=15|s=r}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite quran|42|39|s=r}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ishay, 
Micheline|title=The history of human rights |publisher=University of 
California |location=Berkeley |year=|page=45 |isbn=0-520-25641-7 |oclc= 
|doi=}}&lt;/ref&gt; මුෆ්තිවරයෙක් වන එම්. මුකර්රම් අහ්මද් පවසා ඇත්තේ ද කුරානය දිරිමත් කරන්නේ ආත්මාරක්ෂාව උදෙසා සටන් කිරීම සදහා පමණක් වන බව ය. &lt;ref&gt;{{cite quran|9|36|end=41|s=r}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite quran|4|74|s=r}}&lt;/ref&gt; ඔහු තවදුරටත් පෙන්වා දී ඇති පරිදි සතුරන්ට එරෙහි ව සටන් කිරීමට අවශ්‍ය වන සෑම සූදානම් කිරීමක් ම සදහා අවශ්‍ය මගපෙන්වීම කුරානයේ දක්වා තිබෙන බව යි. &lt;ref&gt;{{cite quran|8|60|s=r}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mufti M. 
Mukarram Ahmed |title=Encyclopaedia of Islam  |publisher=Anmol 
Publications Pvt. Ltd |location=New Delhi|year=2005 
|pages=386–89|isbn=81-261-2339-7 |oclc= |doi= }}&lt;/ref&gt; 

=== අත් තව්බා 5 ===
අසිපත් වැකි යනුවෙන් හදුන්වා දිය හැකි අන්‍යාගමිකයන් සමග සටන් කිරීමට සහ ඔවුන් ව ඝාතනය කිරීමට අණ දෙන ප්‍රබල වැකි දෙකක් ඇන්ටොනී වෙසල්ස් හදුනා ගනී. ඒ කුරානයේ 9 වන පරිච්ඡේදය වන අත් තව්බා (පසුතැවිල්ල) හි 5 වැනි වැකියත් එම පරිච්ඡේදයේ ම 29 වන වැකියත් ය. &lt;ref&gt;{{citation |title=Muslims in the West: 
can they be integrated |first=Antonie |last=Wessels |publisher=Peeters 
Publishers |year=2006 |page=99 
|url=https://books.google.com/books?id=De3ap-Bz5eIC&amp;pg=PA99}}&lt;/ref&gt;වෙසෙසින් ම 9:5 වැකිය අසිපත් වැකිය (ආයත් අල් සායිෆ්) ලෙස ප්‍රචලිත වී තිබේ. &lt;blockquote&gt;ශුද්ධ වූ මාස හතර ගෙවී ගිය පසු සමානයන් තබන්නන්ව දුටු තැන කපාදමනු. ඔවුන්ව සිරගත කර තබනු. ඔවුන්ව වටලනු. සෑම සැගවෙන ස්ථානයකම ඔවුන්ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් සැගවී සිටිනු. ඔවුන් පසුතැවිලි වී ඈත් වී සලාතයද නොකඩවා ඉටුකර, සකාතයද ගෙවමින් සිටියහොත් ඔබ ඔවුන්ව යුද්ධ නොකර අතහැර දමනු. නියත වශයෙන් ම අල්ලාහ් ඉතාමත් ක්ෂමා කරන්නෙකු හා කරුණාවන්තයකු වශයෙන් සිටින්නේ ය.  

(කුරානය 9:5) &lt;/blockquote&gt;යුසුෆ් අලි පෙන්වා දෙන පරිදි මෙම වාක්‍යයට පසුබිම් වූ තත්ත්වය හදුනාගැනීමට නම් මෙම පරිච්ඡේදයේ පළමු වැකියේ සිට කියවිය යුතු ය. එම වැකියට අනුව මුස්ලිම්වරුන් සහ මක්කාවේ මුෂ්රික්වරු (පිළිම අදහන්නන්) අතර සාම ගිවිසුමක් තිබී ඇත. මෙම ගිවිසුම මක්කාවේ මුෂ්රික්වරුන් විසින් කඩකරනු ලැබී ය.&lt;ref&gt;{{cite quran|9|1|s=r|quote=A (declaration) of immunity from Allah and His 
Messenger, to those of the Pagans with whom ye have contracted mutual 
alliances.|t=y}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ට නගරයෙන් ඉවත් වීම සදහා මාස හතරක කාලයක් දෙනු ලැබී ය. එම කාලය ඇතුළත එසේ නොකළහොත් ඔවුන්ට එරෙහිව යුධ කළ යුතු විය. &lt;ref&gt;{{cite quran|9|2|quote=Go ye, then, for four 
months, backwards and forwards, (as ye will), throughout the land, but 
know ye that ye cannot frustrate Allah (by your falsehood) but that 
Allah will cover with shame those who reject Him.|t=y|s=r}}&lt;/ref&gt; කුරානය එහි දී ද ඔවුන්ගෙන් (සමානයන් තබා නමදින්නන්ගෙන්) කවරකු හෝ යුද්ධය අතරතුර මුස්ලිම්වරුන්ගේ ආරක්ෂාව පැතුවහොත් ඔහුට ආරක්ෂාව සපයන ලෙස පමණක් නොව ඔහු ව ආරක්ෂා සහිත වෙනත් ස්ථානයකට යවන ලෙස ද අණ කරයි (කුරානය 9: 6 වැකිය). &lt;ref&gt;{{cite quran|9|6|quote=If one amongst the Pagans ask 
thee for asylum, grant it to him, so that he may hear the word of Allah;
 and then escort him to where he can be secure. That is because they are
 men without knowledge.|t=y|s=r}}&lt;/ref&gt;

රූවන් ෆයරස්ටන් පවසන පරිදි මධ්‍යකාලීන යුගයේ විසූ විශිෂ්ට ඉස්ලාමීය විද්වතකු වන ඉබ්න් කාතිර්ට අනුව  අසිපත් වැකි හතරක් පවතින අතර එම වැකි ඔවුන්ට එරෙහි ව සටන් කිරීම මුස්ලිම්වරුන්ගේ නියත යුතුකමක් වන කණ්ඩායම් හතරක් දක්වා ඇත. ඒ අනුව 9:5 වැකිය පිළිම අදහන්නන් සමග සටන් කිරීමට ද, 9:29 වැකිය පුස්තකයේ සදහන් කර ඇති අයවලුන් (යුදෙව්, ක්‍රිස්තියානි) සමග ඔවුන් [[ජිස්යා]] නම් බද්ද ගෙවන තුරු සටන් කිරීමට ද, 9:73 මුස්ලිම්වරුන් බව වංචනිකව පෙන්වමින් ඇතුළතින් නබිවරයාට හා ඉස්ලාමයට එරෙහි ව නටයුතු කරන්නන්ට එරෙහි ව සටන් කිරීමට ද, 49:9 අනෙකුත් මුස්ලිම්වරුන් ව පෙළීමට ලක් කරන මුස්ලිම්වරුන්ට එරෙහි ව සටන් කිරීමට ද අණ කරයි. &lt;ref&gt;{{cite book |title=Jihād: the origin of holy war in Islam |first=Reuven 
|last=Firestone |publisher=Oxford University Press US |year=1999 
|page=63 
|url=https://books.google.com/books?id=A6kVVeIkzDkC&amp;pg=PA63}}&lt;/ref&gt;අරුන් ෂූරි අසිපත් වැකිය මෙන් ම කුරානයේ වෙනත් බොහෝ වැකි ද විවේචනයට ලක් කර තිබේ. ඔහු පවසන්නේ සුන්නාවන් (නබිතුමාගේ ආදර්ශයන්) සහ හදීස් (නබිතුමාගේ කියුම්) කුරානය පුරා ම දක්නට තිබෙන පණිවිඩය වන ජිහාඩය කෙරෙහි සමාන වූ පෙළඹවීමක් සිදුකරන බව යි. &lt;ref&gt;Shourie, Arun. ''Indian ''
Controversies, Essays in Religion and Politics'' ASA Publications, New ''
Delhi-110021&lt;/ref&gt;

සුප්‍රසිද්ධ අසිපත් වැකියෙන් ඉළක්ක වී ඇත්තේ ගිවිසුම් කඩකිරීම සහ කළහකාරී හැසිරීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලබා තිබෙන නිශ්චිත පිරිසකට පමණක් බවත් නීතිගරුකව කටයුතු කරන පිරිස් එම නියෝගයෙන් බැහැර කෙරී ඇති බවත් පැට්‍රීෂියා ක්‍රෝන් පවසයි. ක්‍රෝන් පවසන පවසන පරිදි මෙම වැකිය පෙර කියන ලද යුක්තිසහගත සංග්‍රාම රීතීන් සමග එකඟ වේ. ඔවුන් නිවැරදි වුවහොත් සටන අත්හැර දමන ලෙස මෙහි ද පවසා තිබේ. &lt;ref name=&quot;Crone&quot;&gt;Patricia Crone, Encyclopedia of the Quran, War article, 
p. 456&lt;/ref&gt;

සටන් කිරීමට සහ මරාදැමීමට අවසර දී ඇත්තේ  මුස්ලිම්වරුන් සමග පැවති ගිවිසුම් කඩකරමින් ඔවුන්ට ප්‍රථමයෙන් පහරදුන් සහ ඒ වන විටත් යුධ වැදී සිටි ඇතැම් ගෝත්‍රයන් සම්බන්ධයෙන් පමණක් බව මෙම වැකිවල සන්දර්භය පහදා දෙමින් (මුහම්මද් අසාද් සහ මවුලානා මුහම්මද් අලි වැනි) කුරාන විෂාරදයන් පවසා ඇත. &lt;ref name=&quot;Ali, Maulana Muhammad - p. 414&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Asad, Muhammad: The Message of The Quran. 
Footnote 7, p. 256. Redwood Books, Wiltshire, Great Britain&lt;/ref&gt;

මුස්ලිම්වරුන් කෙරෙහි සාධාරණ ව සහ මිත්‍රශීලී ව කටයුතු කරන මුස්ලිම් නොවන්නන් වෙනත් විශ්වාසයක් දරන්නන් වීම මත ප්‍රහාරයට ලක් කළ නොහැකි බව කුරානයේ 60: 8 &lt;ref name=&quot;quran&quot;&gt;{{cite web|title=Allah forbids you not regarding those who have not fought 
against you in religion and expelled you not 
from|url=https://quran.com/60/8|publisher=Quran|accessdate=15 March 
2012}}&lt;/ref&gt;වැකියෙන් පැහැදිලි වන බව ඔලිවර් ලීමාන් සඳහන් කරයි. &lt;ref name=&quot;Leaman&quot;&gt;{{citation |title=Jewish 
thought: an introduction |first=Oliver|last=Leaman|publisher=Taylor 
&amp; Francis |year=2006 |page=69 
|url=https://books.google.com/books?id=DLLKcZuGCQ4C&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt;

== සාම වැකි ==
සාමකාමී අන්තර්සබදතාවක පූර්වවශ්‍යතාවයක් වන විවිධත්වය ඉවසීම කෙරෙහි දිරිමත් කරන කුරාන වැකි කීපයක් පිළිබද ව ඛාලිඩ් අබු එල් ෆාදි සදහන් කරයි. කුරානයේ 49:13, 11:118-119, 5:48 වැකි ආගමික විවිධත්වය ද ඇතුලු ව මානව සමාජයේ විවිධත්වය දිව්‍යමය සැලැස්මේ ප්‍රතිඵලයක් බව පෙන්වා දෙයි.  &lt;ref name=&quot;KAEF-15-17&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N3FIT27sjWAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=place+of+tolerance+in+islam+el+fadl&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjnms6Ah4LTAhUB84MKHdGBA_IQ6AEIGjAA#v=onepage&amp;q=place%20of%20tolerance%20in%20islam%20el%20fadl&amp;f=false|title=The
Place of Tolerance in Islam|last=Abou El 
Fadl|first=Khaled|last2=Lague|first2=Ian|date=2002 |publisher=Beacon 
Press|year|isbn=9780807002292|location|pages=15–17|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;මිනිසුනේ! නියත වශයෙන්ම අපි ඔබව එක් පිරිමියකු හා ගැහැනියකගෙන්ම උත්පාදනය කළෙමු. පසුව කෙනකු අනිත් කෙනාව හදුනා ගැනීම පිණිස ජාතීන් බවටද, ගෝත්‍රිකයින් බවටද පත් කළෙමු. ඔබගෙන් කවුරුන් භය භක්තිකයින් වශයෙන් සිටින්නේද, ඔහුම නියත වශයෙන්ම අල්ලාහ්ගේ සන්නිධානයෙහි ඉතාමත් ගෞරවණීය කෙනකු වන්නේය. නියත වශයෙන්ම අල්ලාහ් හොදින් දන්නෙකු හා හොදින් දැනුවත් කෙනෙකු වශයෙන් සිටින්නේය. 

(කුරානය 49: 13) &lt;ref name=&quot;KAEF-15-17&quot; /&gt;


ඔබගේ දෙවියන් අදහස් කළේ නම්, මිනිසුන් සියල්ල එකම සමූහයක් බවට පත් කරන්නට තිබුණි. නමුත් ඔවුහු වෙනස්කම් ඇති අය වශයෙන්ම සිටින්නෝය. ඔබගේ දෙවියන් දයාව පහළ කළ අය හැර, ඒ අයුරින්ම ඔවුන්ව නිර්මාණය කර ඇත්තේය.

(කුරානය 11: 118) &lt;ref name=&quot;KAEF-15-17&quot; /&gt;


සත්‍යයෙන් පිරි මෙම ධර්මය අපිම ඔබ කෙරෙහි පහළ කළෙමු. මෙය තමන්ට පෙර ඇති ධර්මයන්ද සත්‍යය කර තබන්නේය. තවද ඒවා ආරක්ෂා කරන්නක් වශයෙන්ද ඇත්තේය. එබැවින් ඔබ අල්ලාහ් පහළ කළ මෙමගින්ම ඔවුන් අතරේ විනිශ්චය දෙනු. ඔබට පැමිණි සත්‍යය ප්‍රතික්ෂේප කර දමා ඔවුන්ගේ කැමැත්ත ඔබ අනුගමනය නොකරනු. ඔබගෙන් සෑම සමූහයකටම එක් එක් ධර්මයද, මාර්ගයද අපිම ඇති කළෙමු. අල්ලාහ් අදහස් කළා නම් ඔබ සියල්ලන්වම එකම සමූහයක් බවට පත්කරන්නට තිබුණි. එහෙත් ඔබට පහළ කළ දැයෙන් ඔබව පිරික්සුමට ලක්කිරීම සදහාම මෙසේ කර ඇත්තේය. එබැවින් හොද දැය දෙසටම ඉක්මන් කර යනු. අල්ලාහ් දෙසටම ඔබ සියල්ලන්වම යා යුතුව ඇත්තේය. ඔබ කුමන තර්ක කරමින් සිටියේද, එය ඔහු, ඔබට හොදින් දැනුම් දෙනු ඇත.

(කුරානය 5: 48)


විශ්වාසය තැබූවන්ගෙන්ද, යුදෙව්වන්ගෙන්ද, සාබිඊන්වරුන්ගෙන්ද, ක්‍රිස්තියානුවන්ගෙන්ද, කවුරු අල්ලාහ්වද, අවසාන දිනයද විශ්වාස කර, දැහැමි ක්‍රියාවන් කරන්නෝද, ඔවුන්ට නියත වශයෙන්ම කිසිම බියක් නැත. ඔවුහු දුක් නොවන්නෙහුය.

(කුරානය 5: 69) &lt;ref name=&quot;KAEF-15-17&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;සාමය ඇතිකර ගැනීමට අවසර දෙන සහ සතුරන් සාමයට කැමති නම් එම ඉල්ලීම මගනොහරින ලෙස මුස්ලිම්වරුන්ට අණ කරන වැකි කීපයක් ද අබු එල් ෆාදි හදුනාගනී. &lt;blockquote&gt;ඔවුන් සමාදානය දෙසට ගමන් කළහොත් ඔබත් ඒ දෙසටම ගමන් කරනු. අල්ලාහ්වද විශ්වාස කරනු. නියත වශයෙන්ම ඔහු සවන් දෙන්නකු හා හොදින් දන්නකු වශයෙන් සිටින්නේය. 

(කුරානය 8: 61) &lt;ref name=&quot;KAEF-20&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N3FIT27sjWAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=place+of+tolerance+in+islam+el+fadl&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjnms6Ah4LTAhUB84MKHdGBA_IQ6AEIGjAA#v=onepage&amp;q=place%20of%20tolerance%20in%20islam%20el%20fadl&amp;f=false|title=The
Place of Tolerance in Islam|last=Abou El 
Fadl|first=Khaled|last2=Lague|first2=Ian|date=2002|publisher=Beacon 
Press|year|isbn=9780807002292|location|page=20|language=en}}&lt;/ref&gt;


මන්දයත් අල්ලාහ් අදහස් කළහොත් ඔවුන් ජයග්‍රහණය කර, ඔවුන් ඔබව කපන මෙන් සලස්වන්නට ඉඩ තිබුණි. එබැවින් ඔබ සමග යුද්ධ නොකර ඈත් වී සිට ඔබ වෙතින් සමාදානය ඉල්ලා සිටියහොත් එය බාර ගනු. මන්දයත් මෙවැන්නන් සමග යුද්ධ කිරීමට අල්ලාහ් ඔබට කිසිම මගක් තැබුවේ නැත.

(කුරානය 4: 90) &lt;ref name=&quot;KAEF-20&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== අහෝසි කිරීම ==
චාල්ස් මැතිව්ස් පවසන පරිදි කුරානයේ සටන් වැකි ලෙසින් හදුනාගත හැකි වැකිත් සාම වැකි ලෙස හදුනාගත හැකි වැකිත් සම්බන්ධයෙන් විශාල මතභේදයක් පවතී. ඔහු පෙන්වා දෙන පරිදි ගැටලුව වී ඇත්තේ  මෙම දෙවර්ගයට අයත් වැකි එකකට එකක් ප්‍රමුඛ විය යුතු අන්දම යි. එම වැකි එකිනෙකාගේ වලංගුතාවය කෙරෙහි දක්වන බලපෑම නිශ්චය කරගැනීම ඉස්ලාමයේ යුධ න්‍යාය තුළ සාකච්ඡාවට ලක්වන  ප්‍රධාන ම කරුණක් වී ඇති බව හෙතෙම පෙන්වා දෙයි. &lt;ref name=&quot;Mathewes&quot;&gt;{{cite book |title=Understanding Religious
 Ethics |first=Charles T. |last=Mathewes|publisher=John Wiley and Sons 
|year=2010 |page=197 
|url=https://books.google.com/books?id=EyCsZE_iHp4C&amp;pg=PA197&amp;dq=Koran+%22sword+verses%22#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; [[හිජ්රා (ඉස්ලාම් දහම)|හිජ්රා ගමන]]ට පෙර මුහම්මද් [[මක්කම|මක්කා]]වේ සිය සතුරන්ට එරෙහි ව සාමකාමී අරගලයක් ගෙන ගියේ ය.&lt;ref name=&quot;cultures&quot;&gt;Boulding, Elise. &quot;Cultures of Peace: The Hidden Side 
of History&quot;, p. 57&lt;/ref&gt; කුරානයේ නියෝගයන් ප්‍රචණ්ඩ ස්ථාවරයක් ගන්නේ මෙම නික්මයාමෙන් අනතුරු ව ය. &lt;ref&gt;Howard, Lawrence. &quot;Terrorism: Roots, Impact, 
Responses&quot;, p. 48&lt;/ref&gt;

ඔලිවර් ලීමන් පෙන්වා දෙන පරිදි එක්තරා ඓතිහාසික තත්ත්වයක දී පමණක් අදාල වූ සහජීවන වැකි අභිබවා සටන් වැකි ප්‍රමුඛ වන බව ඉස්ලාමීය නීතිවේදීන් රැසක් විසින් පවසා ඇත. &lt;ref name=&quot;Leaman&quot; /&gt; නිදසුන් ලෙස අසිපත් වැකිය වන 9:5 විසින් නබිතුමන් සහ පිළිම අදහන්නන් අතර ඇතිකරගත් සෑම සාම ගිවිසුමක් ම අහෝසි කරන්නේ යැයි ඉබ්න් කාතිර් (1301 - 1372) පවසා තිබෙන බව ඩයනා මෝර්ගන් පෙන්වා දෙයි. &lt;ref&gt;{{cite book 
|title=Essential Islam: a comprehensive guide to belief and practice 
|first=Diane |last=Morgan|publisher=ABC-CLIO |year=2010 |page=89 
|url=https://books.google.com/books?id=U94S6N2zECAC&amp;pg=PA89&amp;dq=sword+verses+quran#v=onepage&amp;q=sword%20verses%20quran&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

කුරානයේ පසු ව පහළ වූ වැකියක් සහ කලින් පහළ වූ වැකියක් අතර ගැටුමක් ඇති විට පසුව පහළ වූ වැකිය වලංගු වන බවට කුරාන අර්ථ විග්‍රහයේ මූලධර්මයක් වෙයි. මෙය නස්ක් (අහෝසිකිරීම) යනුවෙන් හඳුන්වයි. මෙය පදනම් වී ඇත්තේ කුරානයේ 16: 101 වැකිය මත ය. 

සාමය සහ සමාදානය වෙනුවෙන් පෙනීසිටින කුරාන වැකි රැසක් බලරහිත කිරීමට තුඩුදිය හැකි සටන් වැකිවල මෙම අහෝසිත්වය (abrogation) නූතන මුස්ලිම්වරු නිතැනින් ම ප්‍රතික්ශේප කරති.  &lt;ref&gt;{{cite book 
|title=Shariʻa as discourse: legal traditions and the encounter with Europe |first1=Jørgen S.|last1=Nielsen |first2=Lisbet 
|last2=Christoffersen |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2010 
|page=39 
|url=https://books.google.com/books?id=0VJ_t0F7ZGEC&amp;pg=PA39&amp;dq=Quran+%22sword+verses%22#v=onepage&amp;q=Quran%20%22sword%20verses%22&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Muslims and modernity: an introduction to the issues and debates |first=Clinton |last=Bennett |publisher=Continuum International 
Publishing Group |year=2005|page=220 
|url=https://books.google.com/books?id=D0vYYovH7OQC&amp;dq=Koran+%22sword+verses%22}}&lt;/ref&gt;

==මේවාද බලන්න==
*[[ඉස්ලාමය සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය]]
*[[මුහම්මද් නබිතුමන් ගැන විවේචනය]]
*[[ඉස්ලාමයේ ව්‍යාප්තිය]]
*[[ඉස්ලාම් ධර්මයේ එන දෙවියන්වහන්සේ - දෙවියන්වහන්සේගේ ඒකීයත්වය]]

==ආශ්‍රිත නාමාවලිය==
{{reflist}}
==අඩවියෙන් බැහැර පිටු==

* [http://yayuthumaga.com/PDF/sinhala_quran.pdf ශුද්ධ වූ අල් කුරානය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021151431/http://yayuthumaga.com/PDF/sinhala_quran.pdf |date=2020-10-21 }}

[[ප්‍රවර්ගය:ඉස්ලාම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉස්ලාම් ආගම]]</text>
      <sha1>stw1twpax64x86nf676sh4xvi1kyyrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඉස්ලාමය සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83389</id>
    <revision>
      <id>797397</id>
      <parentid>744729</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 7 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141254" sha1="2ngwpn56umsxslakgj3uq8eiq4v6vai" xml:space="preserve">[[ඉස්ලාම්|ඉස්ලාමය]] යනු පරිපූර්ණ ජීවන පද්ධතියකි. එනම් එය අනෙකුත් බොහෝ ආගම් මෙන් ආධ්‍යාත්මික මතවාද පමණක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් වැළකී [[රාජ්‍යය (ආණ්ඩුක්‍රමය)|රාජ්‍යය පාලනය]], [[මානව අයිතිවාසිකම්|මානව හිමිකම්]], [[අපරාධ නීතිය|අපරාධ]], [[පවුල් නීතිය|පවුල් කටයුතු]], [[ගිවිසුම් නීතිය|ගනුදෙනු]] වැනි සෑම අංශයක් ම සම්බන්ධයෙන් අනුගමනය කළ යුතු ක්‍රමය දක්වා ඇත. ඒ හුදු අනුශාසනාවක් වශයෙන් නොව නීතිය වශයෙනි. එම නීතිය ම අනුගමනය කරන ලෙස ඔවුන්ට අණ කර තිබේ. එම නීති කඩකිරීම ආගමික වශයෙන් පවක් ලෙස සැලකෙන අතර ඇතැම් වැරදි සදහා මෙලොව දී ලබා දිය යුතු දඩුවම් ද නියම කර ඇත. 

මෙසේ කුරානයේ ඇති වැකි සහ නබිතුමාගේ කියමන් හා ක්‍රියාවන් මත පදනම් ව ඊට සපයන අර්ථ නිරූපණ හරහා බිහිකරගන්නා චර්යා ධර්ම පද්ධතිය [[ෆිඛ්|ඉස්ලාමීය නීතිය]] (ෆික්) වේ. විවිධ ඉස්ලාමීය නිකායන් හා නීති විද්වතුන්ගේ අර්ථ නිරූපණය හේතුවෙන් මෙය සුලු වශයෙන් වෙනස් වන තැන් ද ඇත. මෙසේ විවිධ වීම හේතුවෙන් නීති ගුරුකුල (මද්හබ්) ද බිහි වී තිබේ. බහුතරයක් මුස්ලිම්වරු අයත් වන [[සුන්නි ඉස්ලාම්|සුන්නි]] නිකායේ ෂාෆි ඉ, මාලිකි, හන්බලි, හනෆි ලෙස මෙවැනි ගුරුකුල හතරක් පවතින අතර සුලුතර මුස්ලිම්වරු වන [[ෂියා ඉස්ලාම් ආගම|ෂියා]] මුස්ලිම්වරුන්ගේ ජෆාරි ලෙසත් පවතින ගුරුකුල ඉන් ප්‍රධාන ය. 

සම්භාව්‍ය ඉස්ලාමීය නීතිය තුළ [[ප්‍රචණ්ඩත්වය]] යොදාගැනීම පිළිගත් අවස්ථා කීපයක් ම හදුනා ගත හැකි අතර [[මානව අයිතිවාසිකම් 1945 ට පෙර හා පසු|ජාත්‍යයන්තර ව පිළිගත් මානව හිමිකම්]] කඩවීමට ඉඩ සැලසීම තුළ මේ ප්‍රතිපාදන දැඩි විවේචනයට ද ලක් ව තිබේ. පවුල තුළ [[ගෘහස්ත හිංසනය|ගෘහස්ත හිංසනයට]] අනුබල දෙන ඇතැම් ප්‍රතිපාදන, ඉස්ලාම් නීතියේ ඇති ඇතැම් අසාධාරණ අපරාධ වැරදි  සදහා ලබාදෙන දඩුවම්, ඉස්ලාමීය නීතියේ ඇතැම් ප්‍රතිපාදන නිසා ඇතිවන අමානුෂික තත්ත්වයන් සහ යුද්ධෝපදේශ (සටන් කළ යුතු අය, කළ යුතු ආකාරය, කළ යුතු අවස්ථා) මේ යටතට ගැනේ. සැමියාට බිරිද ව කායික ව හික්මවීමට ඇති අවසරය, ආගම හැරයන්නන්ට [[මරණ දඩුවම]] ලබාදීම, විවාහකයන් අතර [[අනාචාරය]] සදහා ගල්ගසා මැරීම, [[සමලිංගිකතාව|සමලිංගිකයන්]] මරාදැමීමට සහ සිරගතකිරීමට අණදෙන ප්‍රතිපාදන, හිමිකරුවන් විසින් යුද්ධයේ දි අල්ලාගත් (වහල්) කාන්තාවන් [[ස්ත්‍රීදූෂණය|දූෂණය කිරීම]] නීත්‍යානුකූල වීම, ඇසින් දුටු සාක්කිකරුවන් හතර දෙනෙක් සැපයීමට අසමත් වීම මත ස්ත්‍රී දූෂණයකට ලක් වූ අය පවා අනාචාරය වරදට මරණ දඩුවමට හෝ කසපහරට ලක්වීම වැනි තත්ත්වයන් සහ ඊට තුඩුදෙන ප්‍රතිපාදන නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකි ය. 

== ෂරියා නීතිය ==
ෂරියා නීතිය යනු ඉස්ලාමය තුළ දක්නට ලැබෙන ආගමික නීතිය යි. එය ගොඩනැගී ඇත්තේ [[කුරානය|කුරානයේ]] සදහන් ආගමික නියමකිරීම් සහ [[මුහම්මද් නබි|නබිතුමාගේ]] ක්‍රියාවන් (සුන්නා) සහ [[හදීස්|ප්‍රකාශයන්]] (ඒකවචන – හදීත්/ බහුවචන - හදීස්) මූලාශ්‍ර කර ගනිමිනි. කුරානය සහ නබිතුමන්ගේ ක්‍රියා සහ කියමන් මෙහි ප්‍රාථමික මූලාශ්‍ර ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Oxford Dictionar Definition of sharia in English|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|website=[[OxfordDictionaries.com]]|publisher=[[Oxford University Press]]|accessdate=22 March 2016}} Quote: &quot;[...], 9වන සියවස වනවිට සම්භාව්‍ය න්‍යාය තුළ ඉස්ලාම් නීතියේ මූලාශ්‍ර කුරානය, නබිතුමාගේ ක්‍රියා (සුන්නා), කයියා (තර්ක බුද්ධියෙන් නිශ්චය කිරීම), සහ ඉජ්මා (සම්මුතියකට පැමිණීම) යන හතරට සීමා විය.&quot;&lt;/ref&gt; ඒවායෙහි කිසිවක් සදහන් නොවන අවස්ථාවන් හි දී ඉස්ලාමීය විද්වතුන් විසින් නීතිය නිපදවෙනු ලැබෙති. සුන්නි හා ෂියා යන ඉස්ලාම් ධර්මයේ ආගමික බෙදීම් සහිත කණ්ඩායම් අතර මෙන් ම සුන්නි නිකායේ හනෆි, මාලිකි, ෂාෆි ඉ, හන්බලි වැනි නීතියේ අර්ථනිරූපණ පදනම් කරගත් ගුරුකුලයන් අතර ද මෙසේ නිපද වූ ඇතැම් නීති අතර වෙනස්කම් ඇත.&lt;ref name=&quot;hmr&quot;&gt;Hisham M. Ramadan (2006), [https://books.google.com/books?id=5ZS7EaHTQX8C&amp;pg=PA6 Understanding Islamic Law: From Classical to Contemporary], Rowman Altamira, {{ISBN|978-0759109919}}, pp. 6–21&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Esposito |first=John |year=1999 |title=The Oxford history of Islam |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-510799-9 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; මෙසේ නීති නිපදවීමේ දී නබිතුමන්ගේ සහගාමිකයන් (සහාබාවරු) එකග වූ කරුණු සැලකීම (ඉජ්මා), කුරානයේ සහ හදීත්හි දක්වා ඇති වෙනත් කරුණු අනුසාරයෙන් අපෝහනය කිරීම (කයියා), ඉස්ලාමීය ව නිවැරදි දෙය පිළිබද නීති විද්වතුන්ගේ අභිමතය යෙදීම (ඉජ්තිහාද්) සහ පැවති සිරිත් දෙස යොමුවීම (උර්ෆ්) යන ක්‍රමවේදයන් අනුපිළිවෙළින් යොදාගැනේ.&lt;ref name=&quot;hmr&quot; /&gt; එනම් පළමුවැන්න යොදාගත නොහැකි නම් දෙවැන්න ද, දෙවැන්න යොදාගත නොහැකි නම් තෙවැන්න ද ආදී වශයෙනි. ෂරියා නීතිය මුස්ලිම් රටවල නීති සම්පාදනය කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් කිරීමට සමත් වී තිබේ. සමහර මුස්ලිම් රටවල් එය රටේ [[ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව|ව්‍යවස්ථාව]] ලෙස හෝ ප්‍රධාන නීති මූලාශ්‍රය ලෙස හෝ යොදාගනිති. නිදසුන් වශයෙන් [[සවුදි අරාබියාව|සවුදි අරාබිය]], [[සුඩානය]], [[ඉරානය]], [[ඉරාක ජනරජය|ඉරාකය]], [[ඇෆ්ගනිස්ථානය]], [[පාකිස්ථානය|පාකිස්තානය]], [[බෲනායි]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]], [[කාටාර්|කටාර්]], [[යේමනය]] සහ [[මොරිටේනියා|මොරිටානියාව]] දැක්විය හැකි ය. මේ රටවල නීතියේ වැඩිකොටසක් හෝ සියල්ල ම ෂරියා ව වෙයි. සවුදියේ ලිඛිත නීතියක් හෝ මිනිසුන් විසින් සම්පාදිත නීතියක් නැති අතර කුරානය ප්‍රමුඛ ඉස්ලාමීය නීතිය රටේ එකම නීතිය ලෙස ක්‍රියාකරයි. ඉහත සදහන් කළ ෂරියාව අනුගමනය කරන රටවල හිස ගසා මරා දැමීම, කසපහර දීම, ගල් ගසා මැරීම යන ඉස්ලාමීය නීතියේ එන දඩුවම් ක්‍රියාත්මක කරනු දැකිය හැකි ය. [[අධිකරණය|අධිකරණයෙන්]] ම හෝ වෙනත් ආයතනයක් විසින් ඒ ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබෙති. &lt;ref&gt;{{cite book | last=Otto | first=Jan | title=Sharia incorporated a comparative overview of the legal systems of twelve Muslim countries in past and present | url=https://archive.org/details/shariaincorporat0000unse | publisher=Leiden University Press | location=Leiden | year=2010 | isbn=978-90-8728-057-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nabiad&quot;&gt;Nisrine Abiad (2008), Sharia, Muslim States and International Human Rights Treaty Obligations, British Institute of International and Comparative Law, {{ISBN|978-1905221417}}&lt;/ref&gt; ෂරියා නීතිය මුලුමනින් ම ස්ථාපිත කරගැනීම ලොව පුරා විවිධ [[ඉස්ලාම්කරණය|ඉස්ලාම්කරණ]] න්‍යායපත්‍රවල දිගුකාලීන අරමුණ වී තිබේ. බටහිර රටවල ද සංක්‍රමණය වූ මුස්ලිම්වරු [[බහුසංස්කෘතිකත්වය|බහුසංස්කෘතිකත්වයේ]] නාමයෙන් එය ක්‍රියාත්මක කරවන මෙන් හඩනගති. ෂරියා නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ යෝජනාව සමාජ ආන්දෝලනයන්&lt;ref&gt;Hamann, Katie (December 29, 2009). [http://www.voanews.com/content/acehs-sharia-law-still-controversial-in-indonesia-80257482/369606.html &quot;Aceh's Sharia Law Still Controversial in Indonesia&quot;]. [[Voice of America]]. Retrieved September 19, 2011.

* Iijima, Masako (January 13, 2010).
[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-aceh-police-idUSTRE60D07420100114 &quot;Islamic Police Tighten Grip on Indonesia's Aceh&quot;]. [[Reuters]]. Retrieved September 18, 2011.

* [http://www.thejakartapost.com/news/2010/02/08/aceh-sharia-police-loved-and-hated.html &quot;Aceh Sharia Police Loved and Hated&quot;]. ''[[The Jakarta Post]].''&lt;/ref&gt;සහ [[ජනවාර්ගික ජාතිවාදය|වාර්ගික ගැටුම්]]&lt;ref&gt;Staff (January 3, 2003). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2632939.stm &quot;Analysis: Nigeria's Sharia Split&quot;]. [[BBC News]]. Retrieved September 19, 2011. &quot;උතුරු නයිජීරියාවට අයත් පලාත්වල ෂරියා දඩුවම් හදුන්වා දීමෙන් අනතුරුව ක්‍රිස්තියානි ජනතාව සහ මුස්ලිම් ජනතාව අතර ඇති වූ ගැටුම්වලින් පසුගිය වසර 3ක කාලය තුළ දහස් ගණනක් මිනිසුන් මියගොස් ඇත. &quot;.

* Harnischfeger, Johannes (2008).&lt;br /&gt;{{•}} p. 16. &quot;ජනගහණයෙන් අඩක් ම මුස්ලිම් නොවන්නන් වන කඩුනා ප්‍රදේශයේ ආණ්ඩුකාරවරයා ෂරියාව අදාල කිරීම නිවේදනය කිරීමත් සමග පැන නැගි ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1000කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියහ.&quot;&lt;br /&gt;{{•}} p. 189. &quot;පෙබරවාරියේ සිදු වූ ගැටුමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 200ක් පමණ මිය ගියහ. මක් නිසා ද යත් කඩුනාහි සිටින ප්‍රබල ක්‍රිස්තියානි සුලුතරය ෂරියා නීතිය යටතේ පාලනය වීමට කිසිසේත් සූදානම් නොවූ බැවිනි. සුල්තාන් සහ ඔහුගේ නියෝජිතයන් වූ එමිර්වරු 18 දෙනෙක් ආණ්ඩුකාරයා හමු වී පනත ක්‍රියාත්මක කරන ලෙස බල කර සිටියහ.&quot;
* Mshelizza, Ibrahim (July 28, 2009).
[https://www.independent.co.uk/news/world/africa/fight-for-sharia-leaves-dozens-dead-in-nigeria-1763253.html &quot;Fight for Sharia Leaves Dozens Dead in Nigeria&amp;nbsp;– Islamic Militants Resisting Western Education Extend Their Campaign of Violence&quot;]. ''[[The Independent]]''. Retrieved September 19, 2011.

* [https://web.archive.org/web/20030809092546/http://www.pbs.org/newshour/bb/africa/nigeria/religous_violence.html &quot;Nigeria in Transition: Recent Religious Tensions and Violence&quot;]. [[PBS]].
* Staff (December 28, 2010). [http://www.aljazeera.com/news/africa/2010/01/201012314018187505.html &quot;Timeline: Tensions in Nigeria&amp;nbsp;– A Look at the Country's Bouts of Inter-Religious and Ethnic Clashes and Terror Attacks&quot;]. [[Al Jazeera English]]. Retrieved September 19, 2011. &quot;මුස්ලිම් නොවන වැසියන් ෂරියා හෙවත් ඉස්ලාම් නීතිය නීතිය හදුන්වා දීමට විරුද්ධ වීම හේතුවෙන් උතුරු නයිජීරියාවේ දහස් ගණනක් මරා දමා තිබේ. කඩුනාහි උතුරු ප්‍රාන්තයේ ෂරියාව ස්ථාපිත කරගැනීමේ අරමුණ සහිත මුස්ලිම්වරු සටන් කරමින් සිටිති.&quot;.
* Ibrahimova, Roza (July 27, 2009). [https://web.archive.org/web/20090728100441/http://english.aljazeera.net/news/africa/2009/07/2009727182749635965.html &quot;Dozens Killed in Violence in Northern Nigeria&quot;] (video (requires [[Adobe Flash]]; 00:01:49)). [[Al Jazeera English]]. Retrieved September 19, 2011. &quot;ෂරියා (ඉස්ලාමීය නීතිය) මුලුමනින් ම ස්ථාපිත කරගැනීම උදෙසා සටන් කරන බොකෝ හරාම් සංවිධානය පොලිස් ස්ථාන සහ දෙව්මැදුරුවලට ප්‍රහාර එල්ල කර තිබේ.&quot;&lt;/ref&gt; පමණක් නොව සන්නද්ධ අරගල&lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/sudan/63.htm]. ''[[Library of Congress Country Studies|Library of Congress Country Studies: Sudan:]]''. &quot;හමුදාව විසින් බලය අල්ලා ගැනීම මෙහෙයවූ ප්‍රාථමික හේතූන් 1991 දී නිරාකරණය නොවුණු ඉස්ලාම් නීතිය සහ දකුණේ සිවිල් නීතිය සම්බන්ධ ගැටලු සමග දැඩි ව බැදී තිබුණි. 1983 සැප්තැම්බරයේ දී මුලුරටට ම බලපාන පරිදි ෂරියාව ක්‍රියාත්මක කිරීම දැඩි ආන්දෝලනයකට ලක්වූ අතර මුස්ලිම් නොවන ජන අනන්‍යතාවයක් සහිත දකුණු ප්‍රදේශය පුරා දැඩි විරෝධතා ඇතිකිරීමට හේතු විය. ෂරියාවට එල්ල වූ විරෝධය, විශේෂයෙන් ම සොරකම වැනි වැරදිවලට අත් කපා දැමීම වැනි හදද් (ඒකවචන – හද්) දඩුවම් හෙවත් ඉස්ලාමීය දඩුවම් ක්‍රම සම්බන්ධයෙන් එල්ල වූ විවේචනය දකුණට පමණක් සීමා නොවූ අතර 1985 දී ජාෆර් අන් නිමෙයිරිගේ රජයට ගෙදර යාමට සිදු වූ කරුණු අතර ප්‍රධාන ම හේතුවක් ද විය.&quot;.

* Marchal, R. (2013), Islamic political dynamics in the Somali civil war. Islam in Africa South of the Sahara: Essays in Gender Relations and Political Reform, pp. 331–52
* {{cite web |title=PBS Frontline: &quot;Civil war was sparked in 1983 when the military regime tried to impose sharia law as part of its overall policy to &quot;Islamicize&quot; all of Sudan.&quot; |url=https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/sudan/facts.html |publisher=Pbs.org |accessdate=2012-04-04}}
* [[Bassam Tibi|Tibi, Bassam]] (2008). ''Political Islam, World Politics and Europe''. [[Routledge]]. p. 33. &quot;1983 සැප්තැම්බර් මස සුඩානයේ මුස්ලිම් නොවන පිරිස් මත ද ෂරියාව ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. එතැන් පටන් උතුරු සුඩානයේ සිටින මුස්ලිම්වරු දකුණු සුඩානයේ සිටින මුස්ලිම් නොවන වැසියන්ට එරෙහි ව ජිහාඩයක් (සන්නද්ධ අරගලයක්) ගෙන යමින් සිටිති.&quot;&lt;/ref&gt; පවා ඇතිකිරීමට හේතුකාරක වී තිබේ. ආගමික මූලධර්ම පදනම් කරගත් ෂරියා නීතිය නූතන නීතියට සපුරා වෙනස් දර්ශනයක් අනුගමනය කිරීම නිසා [[අනාගමික රාජ්‍යය|නූතන රාජ්‍ය පාලනය]], මානව හිමිකම්, [[චින්තන නිදහස]], [[කාන්තා අයිතිවාසිකම්]] වැනි ඇගයුම් සුරැකීමට එහි ඇති අසමත්භාවය ෂරියාව සම්බන්ධ ව විවේචන පැනනැගීමට හේතු වී තිබේ. &lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica, see article on [http://www.britannica.com/topic/Shariah Shari'ah (Islamic law)], 2006

*Otto, J. M. (2008). [https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/20694/Sharia%20and%20national%20Law%20in%20Muslim%20countries.pdf?sequence=1 Sharia and National Law in Muslim Countries] (Vol. 3), Amsterdam University Press&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;naim96&quot;&gt;Abdullahi Ahmed An-Na’im, &quot;Islamic Foundations of Religious Human Rights&quot;, in  ''Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives'', pp 351–56 (John Witte Jr. &amp; Johan D. van der Vyver eds., 1996).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hajjar2004&quot;&gt;Hajjar, Lisa. &quot;Religion, state power, and domestic violence in Muslim societies: A framework for comparative analysis.&quot; ''Law &amp; Social Inquiry'' 29.1 (2004); pp. 1–38&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Al-Suwaidi, J. (1995). &quot;Arab and western conceptions of democracy&quot;; in ''Democracy, war, and peace in the Middle East'' (Editors: David Garnham, Mark A. Tessler), Indiana University Press, see Chapters 5 and 6; {{ISBN|978-0253209399}}&lt;/ref&gt; 

== ඉස්ලාමය සහ යුද්ධය ==

=== ජිහාඩය ===
ජිහාඩ් ([[Wiktionary:جهاد|جهاد]]) යනු සිය ආගම ආරක්ෂා කිරීමට මුස්ලිම්වරුන්ට ආගමින් පැවරී තිබෙන වගකීම හැදින්වීම සදහා යෙදෙන ඉස්ලාමීය ආගමික යෙදුමකි.  අරාබි බසින් ජිහාඩ් යනු වීර්යය, අරගලය, සුරක්ෂිතවීම යන අරුත් දෙන නාමපදයකි.&lt;ref name = kaef2007&gt;{{cite book|author=Khaled M. Abou El Fadl|authorlink=Khaled Abou El Fadl|title=The Great Theft|url=https://books.google.com/books?id=fIrLjWF98FIC&amp;pg=PA221|date=13 October 2009|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-174475-4|page=221}}&lt;/ref&gt; ජිහාඩයේ යෙදෙන පුද්ගලයා මුජාහිද්වරයකු වේ. එහි බහුවචනය මුජාහිදීන් ([[Wiktionary:مجاهدين|مجاهدين]]) යන්නයි. ජිහාඩ් යනු කුරානයේ නිරන්තර ව දකින්නට ලැබෙන වචනයක් වේ.&lt;ref name=&quot;Al-Dawoody2011&quot;&gt;{{cite book|last=Al-Dawoody|first=Ahmed|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://books.google.com/books?id=Bd5dAQAAQBAJ|date=15 February 2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-31994-3|page=56|quote=මක්කාවේ දී පහළ වූ වැකි එකොළහකුත් මදීනාවේ දී පහළ වූ වැකි තිහකුත් එක් ව ගත් විට ජිහාඩ් යන්න කුරානයේ භාවිත ව ඇති අවස්ථා හතලිස් එක තුළ එය එකිනෙකට වෙනස් අරුත් දහහතකින් යෙදී ඇත. ඒ අතර පහත අරුත් පහ ද වේ. වරහන් තුළ දක්වා ඇත්තේ එම එක් එක් අරුතින් යෙදී ඇති අවස්ථා ගණන ය. ආගමික විශ්වාසය වෙනුවෙන් වීර්යය කිරීම (21), යුද්ධය (12), මුස්ලිම් නොවන මව්පියන් ඔවුන්ගේ දරුවන් ඉස්ලාමය ඇදහීමෙන් වැළැක්වීම සදහා තැත් කිරීම - ඒ සදහා ඔවුන්ගේ ව්‍යායාමය හැදින්වීමට (2), ස්ථිර ප්‍රතිඥාවන් හැදින්වීමට (5) සහ ශාරීරික ශක්තිය හැදින්වීමට (1)}}&lt;/ref&gt; &quot;අල්-ජිහාඩ් ෆි සබිල් අල්ලාහ්&quot; (අල්ලාහ්ගේ මාර්ගයෙහි වීර්යය කරන්න/සටන් කරන්න) යනාදී වශයෙන් එය මනුෂ්‍යයන් වශයෙන් දෙවියන්ගේ අභිලාෂය කෙරෙහි ක්‍රියාකිරීම/අවනත වීම හදුන්වනු පිණිස භාවිත වී ඇත.&lt;ref name=&quot;morgan2010&quot;&gt;{{cite book|title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice|last=Morgan|first=Diane|year=2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=0-313-36025-1|page=87|url=https://books.google.com/books?id=U94S6N2zECAC&amp;pg=PA87|accessdate=5 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kaef2007/&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor=[[Wendy Doniger]]|encyclopedia=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&amp;pg=PA571|page=571|publisher=[[Merriam-Webster]]|year=1999|isbn=0-87779-044-2}}, ''Jihad''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MIC&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor=[[Josef W. Meri]]|encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=BFZsBgAAQBAJ&amp;pg=PA419|page=419|year=2005|isbn=0-415-96690-6}},''Jihad''.&lt;/ref&gt; ෂාෆි ඉ ගුරුකුලයේ ෂරියා අත්පොත වන Reliance of the Traveller ග්‍රන්ථයට අනුව ජිහාඩ් යනු මුස්ලිම් නොවන්නන්ට එරෙහි ව කරන යුද්ධය වන අතර නිරුක්තිමය වශයෙන් ආගම ස්ථාපිත කිරීම සදහා කරන සංග්‍රාමය හැදින්වීමට යෙදෙන මුජාහදා යන වදනින් බිදී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ieproject.org/projects/shariamanual.pdf |title=Archived copy |accessdate=2016-06-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625045616/http://www.ieproject.org/projects/shariamanual.pdf |archivedate=25 June 2016 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;{{page needed|date=March 2017}} 
[[ගොනුව:Muslim Conquest.PNG|thumb|300px|[[මුහම්මද් නබි|මුහම්මද්]]ගේ සහ රශිදුන් හෙවත් සත්‍ය මගපෙන්වීම ලද යනුවෙන් හැදින්වෙන මුල් කාලිෆ්වරුන් සිව්දෙනාගේ යුධ ජයග්‍රහණයන්|alt=]]
මුස්ලිම්වරුන් සහ ඉස්ලාම් විද්වතුන් අතර ද ජිහාඩ් යන්නේ නිර්වචනය පිළිබද මතභේද පවතී. මුස්ලිම්වරුන්&lt;ref&gt;[http://rissc.jo/index.php/english-publications.html Jihad and the Islamic Law of War]  {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818180319/http://www.rissc.jo/index.php/english-publications.html |date=18 August 2013 }}&lt;/ref&gt; සහ මුස්ලිම් නොවන අය&lt;ref&gt;Rudolph Peters, ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History'' (Mouton Publishers, 1979), p. 118&lt;/ref&gt; ද ඇතුලු ව බොහෝ විද්වතුන් මෙන්ම  Dictionary of Islam ග්‍රන්ථය ද&lt;ref name=&quot;morgan2010&quot;/&gt; ජිහාඩ් යන්නේ අර්ථ දෙකක් ඇති බව පිළිගනී. එනම් සිය අභ්‍යයන්තරය සමග කරන ආධ්‍යාත්මික අරගලය (උත්තම ජිහාඩය) සහ බාහිරය සමග කරන භෞතික අරගය හෙවත් ඉස්ලාමයේ සතුරන්ට එරෙහිව කරන අරගලය (ද්විතීයික ජිහාඩය) ත් වශයෙනි.&lt;ref name=&quot;morgan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=BBCjihad&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|accessdate=20 February 2012}}&lt;/ref&gt; ඉස්ලාමයේ සතුරන්ට එරෙහි ව කරන යුද්ධය සන්නද්ධ අරගලයක් වීමට හෝ නොවීමට පුලුවන.&lt;ref name=kaef2007/&gt;&lt;ref&gt;DeLong-Bas (2010), p. 3&lt;/ref&gt; ජිහාඩ් යන්න බොහෝවිට ශුද්ධ යුද්ධය යනුවෙන් පරිවර්තනය වී ඇතත්&lt;ref name=holy&gt;{{cite book|last1=Lloyd Steffen|first1=Lloyd|title=Holy War, Just War: Exploring the Moral Meaning of Religious Violence|date=2007|publisher=Rowman &amp; Littlefield|page=221|url=https://books.google.com/books?id=JRe_AAAAQBAJ&amp;pg=PA221&amp;dq=jihad+often+translated+as+holy+war&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=Pyz9U9SWCoKkyATB2IKoDQ&amp;ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=jihad%20often%20translated%20as%20%20holy%20war&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf., e.g., BBC news article [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8537925.stm Libya's Gaddafi urges 'holy war' against Switzerland]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Peter-Jihad-3&gt;Rudolph Peters, ''Jihad in Medieval and Modern Islam'' (Brill, 1977), p. 3&lt;/ref&gt; එම පරිවර්තනය ප්‍රශ්නකාරී ය.&lt;ref&gt;Patricia Crone, ''Medieval Islamic Political Thought'' ([[Edinburgh University Press]], 2005), p. 363&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ඉස්ලාමීය ආගමික සම්ප්‍රදාය තුළ ශුද්ධ යුද්ධයක් පිළිබද අදහසක් නොමැති බව ඛාලිඩ් අබු එල් ෆාදි අවධාරණය කරයි. ශුද්ධ යුද්ධය යන්න සදහා අරාබි යෙදුම වන අල්-හාර්බ් අල්-මුක්වාද්දසා යන්න කුරාන පාඨ තුළ හෝ මුස්ලිම් දේවධර්මවේදීන් විසින් හෝ භාවිත කර නැති බව හෙතෙම පවසයි. ඔහු පවසන පරිදි ඉස්ලාමයට අනුව යුද්ධය කිසිසේත් ශුද්ධ වූවක් නොවේ. යුද්ධ කිරීම සාධාරණ හෝ අසාධාරණ වනවා මිස ශුද්ධ වන්නේ නැත. කුරානය යුද්ධ කිරීම සාධාරණ වන අවස්ථාවක දී යුද්ධ කිරීම අනුමත කරයි. ඔහු වැඩිදුරටත් පවසන පරිදි කුරානය යුද්ධ කිරීම හෝ සටන් කිරීම හැදින්වීමේ දී ඒ පිණිස භාවිත කර ඇත්තේ ක්විතාල් යන යෙදුම මිස ජිහාඩ් යන්න නොවේ. (source:{{cite book|last1=[[Khaled Abou El Fadl|Abou El Fadl]]|first1=[[Khaled Abou El Fadl|Khaled]]|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl0000abou|date=January 23, 2007|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036|page=[https://archive.org/details/greattheftwrestl0000abou/page/222 222]}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රාචීනවාදියකු වන බර්නාඩ් ලුවිස්ට අනුව &quot;සම්භාව්‍ය ඉස්ලාමීය විද්වතුන්ගෙන්, නීතිවේදීන්ගෙන් සහ හදීස් කලාවේ විශේෂඥයන්ගෙන්” අති බහුතරය ජිහාඩය යන්න අවබෝධ කරගෙන ඇත්තේ සන්නද්ධ අරගලයක් යන අර්ථයෙනි.&lt;ref&gt;Bernard Lewis, ''[https://books.google.com/books?id=NXCTjv2oFtUC&amp;pg=PA72&amp;dq=%22the+overwhelming+majority+of+classical+theologians,+jurists%22+The+Political+Language+of+Islam%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=BsWiVd8yypnIBPPeirgL&amp;ved=0CB4Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22the%20overwhelming%20majority%20of%20classical%20theologians%2C%20jurists%22%20The%20Political%20Language%20of%20Islam%22&amp;f=false The Political Language of Islam]'' (University of Chicago Press, 1988), p. 72. Cf. William M. Watt, ''Islamic Conceptions of the Holy War'' in: Thomas P. Murphy, ''The Holy War'' (Ohio State University Press, 1974), p. 143&lt;/ref&gt; ජාවෙද් අහ්මද් ඝමිදි නම් නූතන ඉස්ලාමීය විද්වතා පවසන පරිදි  ජිහාඩය සෑමවිටම වරදකාරීව හැසිරෙන පුද්ලයන්ට එරෙහිව සන්නද්ධ අරගලයක් විය යුතු බවට ඉස්ලාමීය විද්වතුන් අතර එකගත්වයක් පවතී.&lt;ref name=&quot;jihad-ghamidi&quot;&gt;{{cite book|last=Ghamidi|first=Javed|authorlink=Javed Ahmed Ghamidi|title=[[Mizan]]|publisher=[[Al-Mawrid|Dar ul-Ishraq]]|chapter=The Islamic Law of Jihad|chapter-url=http://www.javedahmadghamidi.com/renaissance/view/the-islamic-law-of-jihad-part-1-2|year=2001|OCLC=52901690}}&lt;/ref&gt; 
ජොනතන් බර්කීට අනුව කුරානය ජිහාඩයේ යෙදෙන ලෙස මුලින් සදහන් කරන්නට ඇත්තේ මුහම්මද්ගේ කාලීන පසමිතුරන්, මක්කාවේ ගෝත්‍රික ලබ්ධිකයන් හෝ මදීනාවේ යුදෙව්වන් ඉළක්ක කරගෙන විය හැකි වුවත් මේ පිළිබද ව කුරානීය ප්‍රකාශ නව සතුරන් අභිමුඛ වූ විගස ඔවුන් දෙසට එල්ල කළ හැකි පරිද්දෙන් ඉදිරිපත් වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Berkey2003&quot;&gt;{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|authorlink=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800|url=https://books.google.com/books?id=mLV6lo4mvj0C&amp;pg=PA73|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58813-3|page=73|quote=කුරානය යනු සංවේදී ලියවිල්ලක් නොවේ. එය සිය විශ්වාසවන්තයින්ව ජිහාඩය පිණිස දිරිගන්වයි. ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ගේ මතයට නොනැමෙනු. ඔවුන් කෙරෙහි ඔබ තිර ව සිටිනු. (කුරානය 25:52) සහ ධර්මය පහළ කරනු ලැබූවන්ගෙන් කවුරුන් අල්ලාහ්වද අවසාන දිනයද විශ්වාස නොකර සිටින්නෝ ද ඔවුන් සමග සටන් කරනු. (කුරානය 9:29) මුහම්මද්ගේ කාලීන පසමිතුරන්, මක්කාවේ ගෝත්‍රික ලබ්ධිකයින් හෝ මදීනාවේ යුදෙව්වන් වැනි පිරිස් කෙරෙහි අදහස් කරමින් පහළ වී තිබිය හැකි වුවත් එවැනි නව සතුරන් අභිමුඛ වූ විට ඔවුන්ට එරෙහිව ද යොදාගත හැක.}}&lt;/ref&gt; ජිහාඩයේ නීති පිළිබද ව ප්‍රථම ලියවිල්ල අබ්ද් අල්-රහ්මාන් අල් අව්සායි සහ මුහම්මද් ඉබ්න් අල්-හසන් අල් ෂයිබානි විසින් රචනා කරන ලදී. 

ප්‍රථම වරට යුධමය ජිහාඩයක් ඇතිවූයේ මුහම්මද් සහ ඔහුගේ අනුගාමිකයන් වූ සුලු පිරිස මක්කම සිට මදීනාවට ගමන් කිරීමෙන් අනතුරුව මදීනාවේ සිටි අයගෙන් පිරිසක් ඉස්ලාමයට හරවා ගැනීමට හැකි වූ  පසුව ය. මක්කාවාසීන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට අණකරන ප්‍රථව වැකි  22 වන පරිච්ඡේදයේ 39-40 වැකි වෙයි.&lt;ref&gt;William M. Watt: ''Muhammad at Medina'', p. 4; q.v. the [[Tafsir]] regarding these verses&lt;/ref&gt; මුහම්මද්ගේ පසුකාලීන ජීවිතයේ ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ සිය පාර්ශ්වකරුවන් සංඛ්‍යාවද මුස්ලිම් පාලනය යටතේ පවතින ප්‍රදේශය ද පුලුල් කරගැනීමයි.&lt;ref name=&quot;DavidCook2005&quot;&gt;David Cook, ''Understanding Jihad''; University of California Press: CA, 2005&lt;/ref&gt;

රිචඩ් එඩ්වර්ඩ්ස්ට සහ ෂෙරීෆා සුහුර්ට අනුව ආක්‍රමණික ජිහාඩය යනු මුල් මුස්ලිම් ප්‍රජාව විසින් කරන්නට යෙදුණු ජිහාඩයයි. ඔවුන් ව අතුගා දැමීමට බලා සිටි අරාබි ගෝත්‍රවල සාමූහික බලයට එරෙහිව සන්නද්ධ ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය නොකර ආරක්ෂා විය නොහැකි වූ බැවිනි. සාමූහික වගකීමක් ලෙස සිදුකරන ජිහාඩය (ෆාඩ් කිෆායා) සහ ආක්‍රමණික ජිහාඩය සම්භාව්‍ය ඉස්ලාම් නීති සම්ප්‍රදාය තුළ පර්යාය සංකල්ප වන අතර ආක්‍රමණික ජිහාඩයක් පිණිස අණ කළ හැක්කේ කාලිෆ්වරයකුට පමණි. එහෙත් පුද්ගලික වගකීමක් ලෙස කළ යුතු ජිහාඩය (ෆාඩ් අයින්) කිරීම සදහා අවශ්‍ය වන්නේ ඉස්ලාමය හෝ මුස්ලිම්වරුන් ඉළක්ක කරගනිමින් පීඩනයක් සිදුවන බව පෙනී යාම පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url=https://books.google.com/books?id=YAd8efHdVzIC&amp;pg=PA553&amp;dq=jihad+declared+by+caliph&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0CCIQ6AEwAWoVChMIh7D86LCfyAIVFxKSCh1bnQiW#v=onepage&amp;q=jihad%20declared%20by%20caliph&amp;f=false|accessdate=30 September 2015}}&lt;/ref&gt; 

ආර්හස් විශ්වවිද්‍යාලයේ ව්‍යාපාර සංවර්ධනය සහ තාක්ෂණය පීඨයේ සහකාර මහාචාර්යවරියක වන ටීනා මෙගාර්ඩ් ලොව විශාලත ම ආගම් 10 හි ආගමික ලියවිලිවල ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිබද ව අධ්‍යයනයක් කර තිබේ. සංවාදයක දී ඇය පවසා සිටියේ ඉස්ලාම් ධර්මයේ මූලික ග්‍රන්ථ අනිකුත් ආගමික ග්‍රන්ථවල ඇති ප්‍රමාණයට වඩා විශාල පරිමාණයකින් අන්‍යලබ්ධිකයන්ට එරෙහි ව ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ ප්‍රහාරකත්වය පිණිස අණ කරන බවයි. එම මූලාශ්‍ර තුළ ත්‍රස්තවාදයට සෘජුව ම අනුබල දෙන තැන් ද තිබෙන බව ඇය තර්ක කරමින් පවසයි. &lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=Jyllands-Posten|url=http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5097347/Islam-er-den-mest-krigeriske-religion/|title=Islamer den mest krigeriske religion|date=Oct 9, 2005|language=Danish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last1= Magaard | first1= Tina | year = 2007 | chapter = Fjendebilleder og voldsforestillinger i islamiske grundtekster [Images of enemies and conceptions of violence in Islamic core scriptures] |language=Danish | url = | title = Totalitarisme: venskab og fjendskab. | editors = Mehdi Mozaffari; Hans-Jørgen Schanz; Mikkel Thorup. | publisher = Århus Universitetsforlag | pages = 213–238 }}&lt;/ref&gt;

=== තවලම් කොල්ලකෑම ===
තවලම් කොල්ලකෑම් යනු [[මුහම්මද් නබි|මුහම්මද් නබිතුමන්]] විසින් සිය අනුගාමිකයන්ගේ ද සහයෙන් කරන ලද සන්නද්ධ වැටලීම් මාලාවකි. [[මක්කම|මක්කාවේ]] වැසියන් දැක්වූ සතුරු ප්‍රතිචාර හේතුවෙන් මක්කම සිට [[මදීනා|මදීනාවට]] පැමිණි පසු එහි සිටි, [[මුස්ලිම්|මුස්ලිම්වරුන්ට]] පක්ෂපාත වූ ගෝත්‍ර ද සමග එක් ව මක්කාවේ සිට ගමන් කළ කුරයිෂ්වරුන්ට අයත් තවලම් ඉළක්ක කරගනිමින් සිදුකළ මෙම යුධ මෙහෙයුම් සිදුකළේ අල්ලාගත් පිරිස්වලින් බුද්ධි තොරතුරු සපයා ගැනීමටත් තවලම්වල වූ බඩු බාහිරාදිය අත්පත් කර ගැනීමටත් ය.&lt;ref name=&quot;Watt1974&quot;&gt;{{cite book|author=William Montgomery Watt|title=Muhammad: Prophet and Statesman|url=https://books.google.com/books?id=RV7uAAAAMAAJ&amp;pg=PA105|accessdate=26 February 2016|year=1974|publisher=Oxford University Press|page=105}}&lt;/ref&gt; නබිතුමන්ගේ අරමුණ වූයේ එ මගින් මක්කාවේ ආර්ථිකය බිද දැමීමයි. අනෙක් අතට ඔහුගේ අනුගාමිකයන්ට ආදායම් මාර්ගයක් නොවීම ද මීට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;Gabriel2007&quot;/&gt; සිය සනුහරයේ ම අය සමග සටන් නොකළ යුතු බවට වූ අරාබි සම්ප්‍රදායක් ද ඔහු විසින් මෙසේ තවලම් කොල්ලකෑම විසින් කඩකරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Gabriel2007&quot;&gt;{{cite book|author=Richard A. Gabriel|authorlink=Richard A. Gabriel|title=Muhammad: Islam's First Great General|url=https://books.google.com/books?id=nadbe2XP2o4C&amp;pg=PA73|accessdate=13 December 2015|year=2007|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=978-0-8061-3860-2|page=73}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--

&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''ඉස්ලාමික මූලධර්මවාදීන් ඇල්ජීරියාව තුළ'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
[[ගොනු|thumb|අැල්ජීරියාවේ ළමා සොල්දාදුවන්]]
Lalith Karunaratna
16 February at 15:37
ඇල්ජීරියාවේ ඉස්ලාමික මූලධර්මවාදීන්.

සහරාවේ කොටසක්ද අයිති විශාල රටක් වන ඇල්ජීරියාව තෙල් සම්පතින් අනුන රටකි. අද දින එය සාමකාමීය. එහෙත් ඕනෑම මූලධාර්මික ඉස්ලාමික රටක් මෙන්, ඉස්ලාමික සමාජයක් මෙන් කොයි මොහොතක හෝ පුපුරා යෑමේ ඛේදනීය තත්වය එහිද පවතී. 1996 වසරේ ආණ්ඩුව සහ මූලධර්මවාදී ඉස්ලාමික කණ්ඩායම් අතර දරුණු සටන් ඇවිලිණි. මෙහි වන්දිය ගෙව්වේ ඊට මැදි වූ අහිංසක ජනතාවය.

එකළ කුඩා කොල්ලෙක් වූ නසීම් එම කාලය ගැන කිව්වේ මෙසේය.

… “සිඩි එල් කබීර්”, මගේ ගම විය. එය කඳුකර ප්‍රදේශයක ආණ්ඩුවේ හමුදා සහ ඉස්ලාමික ත්‍රස්තවාදී කණ්ඩායම් පාලනය කරන ප්‍රදේශ දෙකක් අතර මැදිව පිහිටා තිබුනේය. මේ වන විට එම ගම්මානයේ මිනිසුන්, ගැහැණුන් සහ ළමා ළපටින් හාරසීයක් පමණ ඝාතනය කර තිබුණි. මොන මොහොතක ඉස්ලාමික ත්‍රස්තවාදීන් අප වෙත කඩා පනිතයි අප බියෙන් පසු වුනෙමු. මේ ඉස්ලාමික ත්‍රස්තවාදීන්ගේ බලාපොරොත්තු වූයේ උතුරු අප්‍රිකානු රටක් වූ ඇල්ජීරියාව අති ධාවන කාරී මුස්ලිම් රටක් කිරීමටය.

ඔවුන් කියා සිටියේ ආණ්ඩුව දෙවියන්ට විරුද්ධ බවය”...

… “ මා නිදා සිටින විට දොරට තට්ටු කරනවා ඇසිණි. රළු කට හඬකින් මෙසේ කියනු ලැබීය. … “උඹලගේ පුතා හමුදාවේ ඉන්නවා කියා අපට ආරංචි වුනා ..! එවිට මගේ මව මෙසේ ඇසීය. … “ඔහුගෙන් ඔබට මොනවාද අවශ්‍ය වී ඇත්තේ?... පිළිතුර මෙසේ විය. … “ඔහු දෙවියන් අදහන්නේ නැහැ”... “ඔහු ආණ්ඩුවට සේවය කරනවා”,... “දොර කඩන්න පෙර දොර ඇරපන් !... අම්මා දොර අරින්නට නොදී හඬා වැටුනාය. තවත් මොහොතකින් දිග කඩු වැනි පිහි සහ තුවක්කු රැගත් මිනිසුන් ගේ වටකර තිබි තාප්පය නගින බව දුටුවෙමි. දෙදෙනෙක් ඇතුලට පැමිණ අම්මාගේ කෙස් වැටියෙන් අල්ලා ඇයව දනින් වැට්ටුවාය.

තුන් වෙනියා දිලිසෙන පිහියක් රැගෙන ඇයගේ බෙල්ල කැපුවේය.

… “ඒ සමඟම එහි කඩා පැන මගේ සොහොයුරා සහ පියා අල්ලා ගත් තවත් කිහිප දෙනෙක් අම්මාට දුන් දඬුවම ඔවුන්ටද දුන්නෝය. කපන ලද බෙලි වලින් විදි ලේ දහරාවෙන් බිත්ති තෙත් විය. මා ඊළඟ ඉරණම බව දැන ගල් ගැසී සිටියෙමි. එහෙත් අම්මා තාත්තා සහ සහෝදරයා ගේ මළ කඳන් අබියස ඔවුන් මා තනි කර දමා ගියහ. මේ අයුරෙන් අපේ ගමේ තිස් දෙදෙනෙක් එදින රාත්‍රියේ ඝාතනය කළහ” ...

ඒ නසීම් ගේ කතාව වුවද, මේ සිවිල් අරගලයේදී එවැනි කතා බොහෝ තිබුනේය. මෙසේ ඝාතනය කල මිනිසුන් ගේ සංඛ්‍යාව 65,000 ඉක්මවයි. 1992 වසරේ ගරිල්ලා ඉස්ලාමික භටයන් ආණ්ඩුවට විරුද්ධව යුධ ප්‍රකාශ කළහ. ඒ අනුව ඔවුන් ආණ්ඩුවට සම්බන්ද යයි සිතන ඕනෑම කෙනෙක් ඝාතනය සඳහා සැදී පැහැදී සිටියහ. කළා කරුවන්, මාධ්‍ය වේදීන්, සංගීතඥයන් [ ඉස්ලාමයේ සංගීතය තහනම් වේ.] හෝ ඕනෑම කෙනෙක් බටහිරට ලැදි නම්, බටහිර අගයයන් වැළඳ සිටින්නේ නම්, ඔවුන්ව වහා ඝාතනය කළහ.

පාසැල් 500 කට වඩා විනාශ කර ගුරුවර ගුරුවරියන් 200ක් ඝාතනය කල ඔවුන්, හිජාබ් වේලය නොපැළඳ සිටින පාසල් ශිෂ්‍යාවන්ගේ බෙලි අනුකම්පා විරහිතව කපා දැමුහ.

ඇල්ජීරියාවේ දේශපාලනය ආරම්භ වන්නේ 1962 වසරේ ප්‍රංශ යටත් විජිතවාදී පාලනය පෙරලා දැමීමෙනි. අලුත් නායකයන් එකළ සෝවියට් සංගමයේ ප්‍රතිපත්ති අගය කළහ. ඒ අනුව තෙල් වලින් ලැබුණු ආදායම ඔවුන් විසින් එතරම් කාර්යක්ෂම නැති කර්මාන්ත වලට භාවිතා කළහ. මේ අතර ඉස්ලාමික මුල්ලා වරු ප්‍රධාන ගුරුවරුන් අරාබි අගයයන් රටේ ප්‍රචලිත කිරීමට තරුණ තරුණියන් අතර මූලධර්ම ඉස්ලාමය ප්‍රචලිත කළහ.

1980 තෙල් මිල කඩා වැටීම සමඟම පාලක පැලැන්තිය දුර්වල වීමත්, රැකියා නැති වීමත් හේතුවෙන් ජනතාව පීඩා වින්දහ.

රටේ සිටි පාලකයන් මේ කාලයේ විශාල දූෂණ වලට මැදිවී සිටි නිසා මිනිසුන් කලකිරී සිටි සමයේ විදේශීය ණය බරද ජනතාවට අමතර පීඩනයක් වය. මේ තත්වය අතරේ ඉස්ලාමික දේශපාලන පක්ෂයකට [Islamic salvation front - ISF] , නගර සභා චන්දයේදී 50%ක චන්ද ගැනීමට හැකි විය. ඊළඟ වසරේ මහ චන්දයෙන් පහසු ජයක් ගත හැක යයි එම පක්ෂය සිතා ගෙන සිටියද, යුධ හමුදා පාලනයක් පැමිණීමෙන් ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු කඩ විය. හමුදා පාලනය යටතේ රට හදිසි නීති තත්වයක තිබිණ. චන්දය ඇත හිටවුනු අතර ISF පක්ෂය තහනම් විය.

මෙය රුසියානු සහ ඇෆ්ගනිස්ථාන් යුධ පෙරමුණු වල සේවය කල ගරිල්ලා වරුන්ගේ නැගිටීමට හේතුකාරක විය. මුල් කාලයේ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ සහයෝගයය ඔවුන්ට ලැබුනද, ත්‍රස්තවාදී සංවිධානයක් නිසා සාමාන්‍යයෙන් වන නීතිය කඩවීම් ඉදිරියේ සාමාන්‍ය ජනතාව පසු කලෙක ඊට විරුද්ධ වුවද, ජනතාවට කරන්නට දෙයක් නොතිබිණි. නිවාස කොල්ල කෑම, දහස් ගණන් මිනී මැරුම් සහ දහස් ගණන් ස්ත්‍රී දූෂණ බහුලව සිදු විය. මෙය එල්. ටී. ටී. සංවිධානයේ ගමන් මඟට බොහෝ සමීප විය.

ඔවුන් විදේශිකයන්ද මරා දැමූහ. මුස්ලිම් නොවන ඕනෑම කෙනෙක් ඝාතනය කරන්නට ඔවුන් පැකිලුනේ නැත. මේ අතර රටේ පැවතුනු පාලක තන්ත්‍රය කෙමෙන් නිදහස් ආර්ථිකය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට යොමුවීම මේ තත්වය වෙනස් වීමේ ප්‍රථම පියවර විය. 1994 වසරේ ‘ලියමින් සෙරුල්’ [Liyamine Zeroul] යන හමුදා නිලධාරියා රටේ ජනාධිපති බවට පත් විය. මේ කාලයේද මිනී මැරුම් සහ ස්ත්‍රී දූෂණ වල නිමක් නැති විය. මිනිසුන් කෙමෙන්, ‘ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ අගය’ වටහා ගනිමින් සිටියහ. මෙහිදී රජය වුවද සාධාරණ ආකාරයෙන් ක්‍රියා කලේ නැති බව කියැවේ.

රජය විසින් ගරිල්ලා භටයන් අනුකම්පා විරහිතව ඝාතනය කළහ. ඒ හැර අන් විකල්පයක් නැති බව රජය කියා සිටියේය.

රජය විසින් මාධ්‍ය වල පුවත් ප්‍රකාශය පාලනය කරන ලදී. බොහෝ මාධ්‍යවේදීන් මෙතත්වය තේරුම් ගත්හ. එක්තරා ප්‍රසිද්ධ මාධ්‍යවේදියෙක් වන මොහොමඩ් ගසේලි [Mohammad Ghezeli] මෙසේ කියා සිටියේය. … “ මා කිසි දිනෙක ඉස්ලාමිකයෙක් නොවීමි”... “එහෙත් ඉස්ලාමිකයන්ට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය අනුව කටයුතු කල හැකි යයි විශ්වාස කරමි”... “මූලධාර්මික ඉස්ලාමය, කිසිසේත්ම විසඳුමක් නොවේ” …

අද දින වාසනාවට ඇල්ජීරියාව මේ ප්‍රශ්ණ වලින් මිදී යථා තත්වයට පැමිණ ඇත. එහෙත් මුස්ලිම් ප්‍රජාව සිටින ඕනෑම රටක ක්ෂණිකව ඇති වන ලේ වැගිරීම් සහ අන්තවාදී ඉස්ලාමික ක්‍රියා පටිපාටිය තීරණය වන්නේ කිසියම් රටක අන්ධ සේ ඉස්ලාමය අදහන්නේ නම් පමණි. මේ ආකාරයේ තත්වයකට රටක ආර්ථිකය දුර්වල වීම හේතුවක් වේ. අද දින තෙල් සම්පතින් අනුන වුවද, පුනර්ජනනීය බලය යටතේ ෆොසිල ඉන්ධන වලට ඇති ස්ථානය කෙමෙන් ගිලිහී යන බැවින් ඇල්ජීරියාවේ අනාගතය නම් අවිනිශ්චිතය.

අරගල සියල්ල ආර්ථිකයට වක්‍රව හෝ සම්බන්ද වේ. අරගලයේ ස්වරූපය ඒ ඒ රටවල සංස්කෘතිය ආගමට නෑදෑ කම් කියයි. එවිට නැවතත් මූලධර්මවාදී ඉස්ලාමය හිස ඔසවන්නේ නැතැයි කීමට සාධක නැත. කුඩා දරුවන්ටද මේ විෂා කැවීම ඉස්ලාමයේ කොටසක් වී තිබීම ඉතා අවාසනාවන්ත තත්වයකි.

ඉස්ලාමිකයන් තරම් බෙදී වෙන් වන්නට වෙර දරන තවත් කොටසක් ලෝකයේ නැත. ටියුනීසියාවේ පමණක් නොව ලංකාවේ වුවද ඉස්ලාමිකයා ඉස්ලාමිකයාමය. 21 වන සියවසේ ලෝකය විශ්ව ගම්මානයක් වන බව ඔහු පිළිගන්නේ නැත. ඕනෑම රටක ඉස්ලාමිකයන් වැඩි වත්ම ඒ රටේ ගැටළුද, අසමගියද, අසහනයද ඊට අනුලෝමව සමානුපාතික වේ.

භෞතික සේම මනුෂ්‍යයන් වශයෙන් දියුණු වන ජර්මනිය වැනි රටක මිනිසුන්, මෙයට වසර ගණනාවකට පෙර නැගෙනහිර සහ බටහිර ජර්මනිය සේ බෙදා වෙන් කල තිබු රටවල් දෙකක් එකට එකතු කළහ.

මෙය කිසි දිනෙක ඉස්ලාමිකයා අතින් වන්නේ නැත. ගමක් හෝ කඩා වෙන්කර ඉස්ලාම් ලේබලය ඇලවීම ඔවුන්ගේ සිරිතකි.
--&gt;
=== කුරානය තුළ ===
{{main|කුරානය සහ අන්‍යාගමිකයන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය}}

== ඉස්ලාම් නීතිය තුළ මානව හිමිකම් සම්බන්ධ ගැටලු තැන් ==

=== දේවාපහාසය ===
[[ගොනුව:Ali Beheading Nadr ibn al-Harith in the Presence of the Prophet Muhammad. Miniature from volume 4 of a copy of Mustafa al-Darir’s Siyar-i-Nabi. Istanbul; c. 1594 The David Col..jpg|thumb|මුහම්මද් සහ ඔහුගේ අනුගාමිකයන් ඉදිරියේ අලි විසින් නද්ර් ඉබ්න් අල් හාරිත්ගේ හිස ගසා දමන අයුරු දැක්වෙන සියෙර් අයි නබි හි එන සිතුවමක්.]]
[[දෙවියන්වහන්සේ (ඉස්ලාම් මතය)|දෙවියන්]], මුහම්මද් හෝ ඉස්ලාමය තුළ ශුද්ධත්වයෙන් සැලකෙන වෙනත් කවර හෝ දෙයක් සම්බන්ධයෙන් භක්තියෙන් තොර බව හෝ හෙලාදැකීම පෙන්නුම් කරන ක්‍රියාවක් හෝ ප්‍රකාශයක් දේවාපහාස වරද යටතට ගැනේ.&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/blasphemy Blasphemy] at dictionary.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wiederhold, Lutz 1997&quot;&gt;Wiederhold, Lutz. &quot;Blasphemy against the Prophet Muhammad and his companions (sabb al-rasul, sabb al-sahabah): The introduction of the topic into shafi'i legal literature and its relevance for legal practice under Mamluk rule.&quot;Journal of semitic studies 42.1 (1997): 39-70.&lt;/ref&gt; කුරානය දේවාපහාසය නොකරන ලෙස අවවාද කරන නමුත් ඒ සදහා මෙලොව දී ලබා දිය යුතු කිසිදු දඩුමක් සදහන් නොකරයි.&lt;ref name=&quot;SaeedSaeed2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Abdullah Saeed|author2=Hassan Saeed|title=Freedom of Religion, Apostasy and Islam|url=https://books.google.com/books?id=HzFZKWc9SCgC|year=2004|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-3083-8|pages=38–39}}&lt;/ref&gt; එහෙත් ෂරියා නීතියේ කුරානය හැරුණු කොට ඇති ප්‍රබල මූලාශ්‍රයක් වන හදීස (නබිතුමාගේ ප්‍රකාශ) දේවාපහාසය සදහා මරණ දඩුවම තෙක් විවිධ දඩුවම් යොදාගැනීමට පදනම සපයයි.&lt;ref name = &quot;Saeed&quot;/&gt;&lt;ref name=khan/&gt; දේවාපහාසය සම්බන්ධයෙන් අදහස් පළකරන කුරාන වැකි රැසක් ඇති අතර  දේවාපහාසකයන්ට දඩුවම් කිරීමට සහ දඩුවම් කිරීම සාධාරණීකරණයට ඉස්ලාමීය ඉතිහාසය තුළ නිතර භාවිත වී ඇත්තේ මේ අතරින් 5 වැනි පරිච්ඡේදයේ 33 වන වැකියත් 33 වන පරිච්ඡේදයේ 57-61 වැකිත් ය.&lt;ref name=khan&gt;
*Siraj Khan, Blasphemy against the Prophet, in Muhammad in History, Thought, and Culture (Editors: Coeli Fitzpatrick and Adam Hani Walker), {{ISBN|978-1610691772}}, pp. 59-67
*R Ibrahim (2013), Crucified Again, {{ISBN|978-1621570257}}, pp. 100-101&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brian Winston (2014), The Rushdie Fatwa and After: A Lesson to the Circumspect, Palgrave Macmillan, {{ISBN|978-1137388599}}, pp. 74, Quote - &quot;(In the case of blasphemy and Salman Rushdie) the death sentence it pronounced was grounded in a jurisprudential gloss on the Surah al-Ahzab (33:57)&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Richard T. Antoun|title=Muslim Preacher in the Modern World: A Jordanian Case Study in Comparative Perspective|url=https://books.google.com/books?id=_QsABAAAQBAJ&amp;pg=PA194|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6007-4|page=194|quote=All the negative connotations of factionalism, social dissension, blasphemy, and their logical conclusions conspiracy, military confrontation and damnation - are captured in the title of this sura, al-Ahzab (The Confederates, Book 33)}}&lt;/ref&gt; වරද කරන පුද්ගලයාගේ ස්ත්‍රී-පුරුෂභාවය මත මෙන් ම ඔහු හෝ ඇය මුස්ලිම්වරයකු ද නැත් ද යන්න මත ද දේවාපහාසය සදහා එක් එක් මද්හබය විසින් වෙනස් දඩුවම් අදාල කෙරේ.&lt;ref name=&quot;SaeedSaeed2004&quot;/&gt; මේ දඩුවම දඩයක්, සිරගත කිරීමක්, කසපහර ගැසීමක්, අත්/පා කපා දැමීමක්, එල්ලා මැරීමක් හෝ හිස ගසා දැමීමක් විය හැකි ය.&lt;ref&gt;See the articles about Islamic jurisdictions under Blasphemy law.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=psns&gt;P Smith (2003), Speak No Evil: Apostasy, Blasphemy and Heresy in Malaysian Syariah Law, UC Davis Journal Int'l Law &amp; Policy, 10, pp. 357-373;
*N Swazo (2014), The Case Of Hamza Kashgari: Examining Apostasy, Heresy, And Blasphemy Under Sharia, The Review of Faith &amp; International Affairs, 12(4), pp. 16-26&lt;/ref&gt;

දේවාපහාස වරදක් කළ බවට චෝදනා ලැබූ තැනැත්තකුට දිය යුතු දඩුවම නියම කර එය ඉටු කරන ලෙස ප්‍රසිද්ධ නියෝගයක් (ෆත්වා) ඉස්ලාම් පූජකවරයකු විසින් නිකුත් කරනු ලැබිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;Rushdie&quot;&gt;{{cite web|title=Blasphemy Salman Rushdie|work=Constitutional Rights Foundation|year=2009|url=http://www.crf-usa.org/america-responds-to-terrorism/blasphemy-salman-rushdie.html|accessdate=10 July 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090818052403/http://www.crf-usa.org/america-responds-to-terrorism/blasphemy-salman-rushdie.html|archivedate=18 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Doran&quot;&gt;{{cite web|last=Doran|first=Michael Scott|title=The Saudi Paradox|publisher=Foreign Affairs|date=January–February 2004|url=http://www.udel.edu/global/agenda/2004/student/readings/FASaudi-Doran.html|accessdate=27 July 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051204191437/http://www.udel.edu/global/agenda/2004/student/readings/FASaudi-Doran.html|archivedate=4 December 2005}}&lt;/ref&gt; 

ඉස්ලාමීය මූලාශ්‍රවලට අනුව පූර්ව ඉස්ලාමීය ගෝත්‍රික ආගමිකයකු වූ [[අරාබි|අරාබි ජාතික]]  නද්ර් ඉබ්න් අල් හාරිත් නම් වෛද්‍යවරයා අරාබිවරුන්ට ඉපැරණි මිත්‍යා කතන්දර කීමටත් මුහම්මද්ට සමච්චල් කිරීමටත් පුරුදු ව සිටියේ ය.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=js30HODt2aYC&amp;pg=PA179Byzantium and the Arabs in the Sixth Century, Volume 2, Part 2], p.179, Irfan Shahîd. Also see footnote&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Husayn Haykal |first=Muhammad |authorlink=Muhammad Husayn Haykal |title=The Life of Muhammad |url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC&amp;pg=PA250 |year=2008 |publisher=Islamic Book Trust |location=[[Selangor]] |isbn=978-983-9154-17-7 |page=250}}&lt;/ref&gt; බද්ර් යුද්ධයෙන් පසු අල් හාරිත් ජීවග්‍රහයෙන් ගත් අතර පළිගැනීම් වශයෙන් ඔහු ව මරාදැමීම මුහම්මද් විසින් සිය බෑණා වන අලිට පවරන ලදී.&lt;ref&gt;The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Vol. VII, 1993, p. 872&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Sirat Rasul Allah&quot; by Ibn Ishaq, p.135-136&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abdul-Rahman2009&quot;&gt;{{cite book|author=Muhammad Saed Abdul-Rahman|title=The Meaning and Explanation of the Glorious Qur'an|url=https://books.google.com/books?id=k8kH-dzOKFIC&amp;pg=PA412|accessdate=26 February 2016|edition=2|volume=3|year=2009|publisher=MSA Publication Limited|isbn=978-1-86179-769-8|page=412}}&lt;/ref&gt;

=== ආගම අත්හැරීම ===
[[ගොනුව:Apostasy laws world map.svg|thumb|360px|2013 වන විට මුස්ලිම් බහුතර රටවල් කීපයක ඉස්ලාමය අත්හැරීම සදහා දඩුවම් ක්‍රියාත්මක වී තිබුණු හෝ යෝජිත වී තිබුණු ආකාරය. |alt=]]
ඉස්ලාමය තුළ ආගම අත්හැරීම බරපතළ අපරාධ වරදක් ලෙස සැලකේ. කෙසේනමුත් නූතන විද්වතුන් අතලොස්සක් මීට වෙනස් මතයක් දරනු දැකිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref name=bbcsudan&gt;[https://www.bbc.com/news/world-africa-27424064 Sudan woman faces death for apostasy] BBC News (May 15, 2014); Quote &quot;There is a long-running debate in Islam over whether apostasy is a crime. Some liberal scholars hold the view that it is not (...), Others say apostasy is (...). The latter is the dominant view (...).&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peters &amp; De Vries (1976), [https://www.jstor.org/stable/1570336 Apostasy in Islam], Die Welt des Islams, Vol. 17, Issue 1/4, pp 16&lt;/ref&gt; මෙහි දී ආගම අත්හැරීම යන්නෙන් මුස්ලිම්වරයකු සිය ක්‍රියා හෝ වචන මගින් චේතනාන්විත ව සිය ආගම අත්හළ පෙන්නුම් කිරීම අදහස් වෙයි.&lt;ref&gt;Frank Griffel, Apostasy, in (Editor: Gerhard Bowering et al.) The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, {{ISBN|978-0691134840}}, pp 40-41; Diane Morgan (2009), Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice, {{ISBN|978-0313360251}}, pages 182-183&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hebatallah Ghali (2006), [http://dar.aucegypt.edu/bitstream/handle/10526/3405/GHALI%20000710037%20RIGHTS%20OF%20CONVERTS%20UPDATE%20FEB%202013.pdf?sequence=3 Rights of Muslim Converts to Christianity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904065937/http://dar.aucegypt.edu/bitstream/handle/10526/3405/GHALI%20000710037%20RIGHTS%20OF%20CONVERTS%20UPDATE%20FEB%202013.pdf?sequence=3 |date=2014-09-04 }} Ph.D. Thesis, Department of Law, School of Humanities and Social Sciences, The American University in Cairo, Egypt, page 2; “Whereas apostate (murtad) is the person who commits apostasy (’rtidad), that is the conscious abandonment of allegiance, and  renunciation of a religious faith or abandonment of a previous loyalty.”&lt;/ref&gt;   

ආගම අත්හැරීම සංයුක්ත වන කාරණා සහ එයට නිසි දඩුවම පිළිබද ව ඉස්ලාමීය නීති විද්වතුන් අතර මතභේද පවතී.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;{{Cite news|first=Magdi |last=Abdelhadi |date=27 March 2006 |title=What Islam says on religious freedom |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4850080.stm |publisher=BBC News |accessdate=14 October 2009}}&lt;/ref&gt; ඉස්ලාමය තුළ ආගම අත්හැරීම යන්නට නව දහමක් වැළද ගැනීම, කිසිදු ආගමික විශ්වාසයකින් බැහැර වීම, කිසියම් ඉස්ලාම් ආගමික විශ්වාසයක් හෝ මූලධර්මයක් (නිදසුන් ලෙස අල්ලාහ්ගේ සර්වබලධාරීත්වය හෝ නබිවරයාගේ වක්තෘත්වය) ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හෝ ප්‍රශ්න කිරීම, දෙවියන් සරදමට ලක් කිරීම හෝ [[ෂිර්ක්|පිළිම වන්දනය]] යන සියලු ක්‍රියා මෙම වරද යටතේ ගැනේ.&lt;ref&gt;Peters &amp; De Vries (1976), [https://www.jstor.org/stable/1570336 Apostasy in Islam], Die Welt des Islams, Vol. 17, Issue 1/4, p. 3, quote - &quot;By the murtadd or apostate is understood as the Moslem by birth or by conversion, who renounces his religion, irrespective of whether or not he subsequently embraces another faith&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Apostasy in Islam&quot;&gt;Peters &amp; De Vries (1976), [https://www.jstor.org/stable/1570336 Apostasy in Islam], Die Welt des Islams, Vol. 17, Issue 1/4, pp. 3-4&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rottrav&quot;&gt;Nuh Ha Mim Keller (1997), Umdat as-Salik by Ahmad ibn Naqib al-Misri, Reliance of the Traveller: A Classic Manual of Islamic Sacred Law, {{ISBN|978-0915957729}}, pp. 596-598, Section O-8.7&lt;/ref&gt; කෙසේවුවත් සිය කැමැත්තෙන් සිදු නොවන මෙවැනි ක්‍රියා, එනම් උමතුබව නිසා, බලකිරීම නිසා හෝ ආගමික හිංසනයකින් ගැලවීම සදහා නොමග යැවීමක් ලෙස සිදුකරන විට අපරාධයක් ලෙස නොසැලකේ. (වැඩි විස්තර සදහා [[අල් ටකියා|තකිය්යා]] සහ කිත්මාන් යන සංකල්ප ඇසුරු කරන්න.)&lt;ref&gt;R. Ibrahim (2009, editors: J. Gallagher and E. Patterson), Debating the War of Ideas, Palgrave Macmillan, {{ISBN|978-0-23061-9364}}, p. 68-72, quote - &quot;Muslims who were forced to choose between recanting Islam or suffering persecution were, and still are, permitted to lie by feigning apostasy&quot; (p. 68).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J.T. Munroe (2004), Hispano-Arabic Poetry, Gorgias Press, {{ISBN|978-1-59333-1153}}, p. 69&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI Murtadd&quot; /&gt;    

ඓතිහාසිකව ඉස්ලාම් විද්වතුන් අතිබහුතරයකගේ ම මතය වී ඇත්තේ ආගම අත්හැරීම හදද් ගණයේ අපරාධයක් සහ බරපතළ අකුසලයක් බවත් එහෙයින් එය ඉස්ලාම් නීතිය තුළ මරණ දඩුවම ලබා දිය යුතු රාජද්‍රෝහී ක්‍රියාවක් බවත් ය. ඉස්ලාම් ධර්මානුකූල ව කිසිසේත් වෙනස් කළ නොහැකි නීතියක් ලෙස මෙය ඔවුන් දැක තිබේ.&lt;ref&gt;Mansour, A. A. (1982). [https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=87487 Hudud Crimes] (From Islamic Criminal Justice System, P&amp;nbsp;195–201, 1982, M Cherif Bassiouni, ed.-See NCJ-87479).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lippman, M. (1989). Islamic Criminal Law and Procedure: Religious Fundamentalism v. Modern Law. BC Int'l &amp; Comp. L. Rev., 12, pages 29, 263-269&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rudolph Peters &amp; Gert De Vries (1976), [https://www.jstor.org/stable/1570336 Apostasy in Islam], Die Welt des Islams, Vol. 17, Issue 1/4, pp 1-3, 5-7, 1-25&lt;/ref&gt; සුන්නි මුස්ලිම්වරු අතර ඇති මද්හබ් හතරෙන් එකක් වන ෂාෆි නීති ගුරුකුලයේ නිර්මාතෘවරයා වන ෂාෆි ඉ විද්වතා කුරානයේ 2: 217 වැකිය අර්ථනිරූපණය කරමින් එය ආගම හැරයන්නන්ට මරණ දඩුවම දිය යුතු බවට කුරානය පවසන අවස්ථාවක් ලෙසත් ඒ සදහා ඇති ප්‍රධාන සාක්ෂිය ලෙසත් දක්වයි.&lt;ref&gt;W. Heffening, in Encyclopedia of Islam&lt;/ref&gt; ([[ශ‍්‍රී ලාංකික මුස්ලිම්|ශ්‍රී ලංකාවේ මුස්ලිම්වරුන්]] ද බහුතරයක් සුන්නිවරු වන අතර ඔවුන්ගෙන් ද බහුතරය ෂාෆි ගුරුකුලයේ නීති අනුගමනය කරන අය වෙති.සෙසු අය හනෆි ගුරුකුලයට අයත් වෙති.)  
[[ගොනුව:Rechtsgutachten betr Apostasie im Islam.jpg|alt=|thumb|[[ක්‍රිස්තියානි ආගම|ක්‍රිස්තියානිය]] කරා ගිය පුද්ගලයකු සම්බන්ධ සිද්ධියක දී ෆත්වා කමිටුව ලබා දුන් තීන්දුවක්: &quot;ඉස්ලාමය හැරගොස් ඇති බැවින් ඔහුට වරද නිවැරදි කරගැනීමට ආරාධනා කළ යුතු ය. ඔහු ඉස්ලාමය කරා පෙරළා නොපැමිණියහොත්, ඉස්ලාම් නීතිය යටතේ තිබෙන අයිතිවාසිකම් හා යුතුකම් අනුව කටයුතු කරමින් ඔහු මරාදැමිය යුතු ය.” මෙම පිළිවෙත ම සහ දඩුවම ම ඔහුගේ දරුවන්ට ද [[යෞවනෝදය]] කරා එළඹුණු පසු අදාල කළ යුතු බව ද මෙහි දක්වා ඇත.]]
ආගම අත්හැරීමේ දඩුවම වශයෙන් රජය විසින් ඔවුන්ගේ විවාහ අවලංගු කිරීමත්, දරුවන්ගේ භාරකාරත්වය සහ දේපල අයිතිය අහිමි කිරීමත් මරණ දඩුවම ලබා දීමට අමතර ව සිදු වේ.&lt;ref&gt;Ibn Warraq (2003), Leaving Islam: Apostates Speak Out, {{ISBN|978-1591020684}}, pp 1-27&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;saeed2004&quot;&gt;Saeed, A., &amp; Saeed, H. (Eds.). (2004). Freedom of religion, apostasy and Islam. Ashgate Publishing; {{ISBN|0-7546-3083-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Forte, D. F. (1994). Apostasy and Blasphemy in Pakistan. Conn. J. Int'l L., 10, 27.&lt;/ref&gt; මරණ දඩුවම ලබාදීමට පෙර සාමාන්‍යයෙන් නැවත ආගමට පැමිණීමට දින කීපයක පොරොත්තු කාලයක් ද දෙනු ලැබේ. එසේ කළහොත් දඩුවමින් මිදිය හැකි ය.&lt;ref name=&quot;aromar&quot;&gt;{{cite book|author1=Mohammed Abu-Nimer|author2=David Augsburger|title=Peace-Building by, between, and beyond Muslims and Evangelical Christians|url=https://books.google.com/books?id=HvrDWka4iRgC&amp;pg=186|date=16 February 2009|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-3523-5|pages=179–194}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KEY&quot;&gt;{{cite book|authors=Kecia Ali and Oliver Leaman|title=''Islam: the key concepts''|publisher=Routledge|year=2008|page=10 |url=https://books.google.com/books?id=H5-CdzqmuXsC&amp;pg=PA10|accessdate=2013-11-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;johnesposito&quot;&gt;{{cite book|author=John L. Esposito|title=''The Oxford dictionary of Islam''|publisher=Oxford University Press|year=2004|page=22|url=https://books.google.com/books?id=6VeCWQfVNjkC&amp;pg=PA22|accessdate=2013-11-28}}&lt;/ref&gt;

ආගම අත්හරින කාන්තාවන් උදෙසා ද මරණ දඩුවම ක්‍රියාත්මක කළ යුතු බව සුන්නි නිකායේ ෂාෆි ඉ, මාලිකි සහ හන්බලි යන මද්හබ්වල මතය වන අතර සුන්නි නිකායේ හනෆි මද්හබයේ මතය වන්නේ නැවත ඉස්ලාමය වැළද ගන්නා තුරු ඔවුන් ව සිරගත කර තැබිය යුතු බවයි. &lt;ref name=&quot;EI Murtadd&quot;&gt;{{cite encyclopedia|year=1993|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]]|publisher=Brill Academic Publishers|editor1=C.E. Bosworth|volume=7|pages=635–6|isbn=978-90-04-09419-2|author=Heffening, W.|article=Murtadd|editor2=E. van Donzel|editor3=W.P. Heinrichs|display-editors=etal}}&lt;!-- bibliographic info. Retrieved 2009-12-22 from http://www.brill.nl/default.aspx?partid=227&amp;pid=582 --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Miller|first=Duane Alexander|title='Your Swords do not Concern me at all': The Liberation Theology of Islamic Christianity|journal=St Francis Magazine|date=April 2011|volume=7|issue=2|pages=244, 228–260|url=http://www.stfrancismagazine.info/ja/images/stories/11.%20Duane%20Miller%20SFM%20April%202011.pdf|accessdate=16 November 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203032443/http://www.stfrancismagazine.info/ja/images/stories/11.%20Duane%20Miller%20SFM%20April%202011.pdf|archivedate=3 December 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

කෙසේනමුත් ඇතැම් මුල්කාලීන ඉස්ලාමීය විද්වතුන් මරණ දඩුවම ලබාදීමට එකග වී නැති අතර ඒ වෙනුවට යළි ඉස්ලාමය වැළදගන්නා තුරු නොවෙනස් සිරදඩුමක් ලබාදිය යුතු බව පවසා ඇත. හනෆි මද්හබයට අයත් ඉස්ලාමීය වියතකු වන සරක්ෂි ද මහජන කැළඹීම් ඇතිකරනසුලු දේශපාලනික (රාජද්‍රෝහී) ස්වභාවයේ ආගම් අත්හැරීම් සහ එසේ නොවන ආගම් අත්හැරීම් කෙරෙහි වෙනස් දඩුවම් අදාල කළ යුතු බව පෙන්වා දී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Saeed&quot;&gt;{{Cite book|publisher= Ashgate Publishing, Ltd.| isbn = 978-0-7546-3083-8| last = Saeed| first = Abdullah| author2 = Hassan Saeed| title = Freedom of religion, apostasy and Islam|url= https://archive.org/details/freedomofreligio0000saee| year = 2004|page=[https://archive.org/details/freedomofreligio0000saee/page/85 85]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QAE&quot;&gt;{{Cite encyclopedia| edition = 1st| last=Saeed | first=Abdullah |publisher = Routledge| isbn = 978-0-415-77529-8| others =Oliver Leaman  et al. (eds.) | encyclopedia = The Qur'an: An Encyclopedia| year = 2005| title = Ridda and the case for decriminalization of apostasy| page=551}}&lt;/ref&gt;

ඇතැම් නූතන විද්වතුන් ද ආගම අතහැරීම කෙරෙහි මරණ දඩුවම ලබා දීම ඉස්ලාමයට එකග නොවන බව පෙන්වා දී තිබේ.&lt;ref name=&quot;hassanibrahim&quot;&gt;Hassan Ibrahim in Editor: Ibrahim M. Abu-Rabi (2006), The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought, Blackwell Publishing, {{ISBN|978-1-4051-2174-3}}, pages 167-169&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dforte2&quot;&gt;Forte, D. F. (1994), Apostasy and Blasphemy in Pakistan, Conn. Journal of Int'l Law, Vol. 10, pages 27-41&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fkazemi&quot;&gt;Kazemi F. (2000), [https://web.archive.org/web/20020909222846/http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/HST451/Readings/Kazemi1.html Gender, Islam, and politics], Social Research, Vol. 67, No. 2, pages 453-474&lt;/ref&gt; එය කුරානයේ 88:21-22 වැකිවල නියමයන්ට&lt;ref name=&quot;Fadl2007&quot;&gt;{{cite book|author=Khaled M. Abou El Fadl|authorlink=Khaled Abou El Fadl|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|url=https://books.google.com/books?id=d8GAlwEACAAJ|year=2007|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-118903-6|page=158}}&lt;/ref&gt; හෝ නැතිනම් &quot;ආගමෙහි බලකිරීමක් නොමැත&quot; යනුවෙන් පවසන 2: 256 වැකියට&lt;ref name=&quot;ELLIOTT-3-26-2006&quot;&gt;{{cite news|last1=ELLIOTT|first1=ANDREA|title=In Kabul, a Test for Shariah |url=https://www.nytimes.com/2006/03/26/weekinreview/26elliott.html?_r=0|accessdate=28 November 2015|agency=New York Times|date=March 26, 2006}}&lt;/ref&gt; ද පටහැනි බව ඔවුහු පෙන්වා දෙති.  එමෙන් ම ඉස්ලාමය අතහැර ගිය අය ව මරාදැමීමට නබිතුමන් අණ කළ අවස්ථා නිශ්චිත ඓතිහාසික පසුබිමක, එනම් මුස්ලිම් සමාජය විනාශ කිරීම සහ එය බිදහෙලීම සදහා අවියක් ලෙස ඉස්ලාමයේ සතුරන් විසින් අන්‍යාගමිකකරණය භාවිත වූ සමයක එය වැළැක්වීම සදහා ගත් මාවතක් (රාජද්‍රෝහීත්වයට දඩුවම් කිරීම වැන්නක්) මිස සදාකාලික නියමයක් නොවන බව&lt;ref&gt;[[John Esposito]] (2011), ''What Everyone Needs to Know About Islam'', p.74. {{ISBN|978-0-19-979413-3}}.&lt;/ref&gt; ද ඔවුහු පවසති. ඒ අනුව මරණ දඩුවම ක්‍රියාත්මක කළ යුත්තේ ආගම අතහැරීම සමාජයේ විනය බිදහෙලීමේ ව්‍යාපාරයක් සහ කැරළිකාරීත්වයක ප්‍රවේශයක් වන අවස්ථාවක දී පමණක් බව ඔවුන්ගේ මතය යි.&lt;ref&gt;Ahmet Albayrak writes in ''The Qur'an: An Encyclopedia'' that regarding apostasy as a wrongdoing is not a sign of intolerance of other religions, and is not aimed at one’s freedom to choose a religion or to leave Islam and embrace another faith, but that on the contrary, it is more correct to say that the punishment is enforced as a safety precaution when warranted if apostasy becomes a mechanism of public disobedience and disorder (''[[Fitna (word)|fitna]]''). Oliver Leaman, ''The Qur'an: An Encyclopedia'', pp. 526-527.&lt;/ref&gt;

සුන්නි, ෂියා දෙපිරිස විසින් ම මිත්‍යාදෘෂ්ටිකයන් (කාෆිර්වරුන්) සහ ඉස්ලාමයට ද්‍රෝහී වූ මුස්ලිම් පිරිසක් ලෙස&lt;ref name=&quot;HadratMirzaTahirAhmad&quot; /&gt;{{rp|8}}&lt;ref&gt;Khan, A. M. (2003), Persecution of the Ahmadiyya Community in Pakistan: An Analysis Under International Law and International Relations, Harvard Human Rights Journal, 16, 217&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Andrew March (2011), Apostasy: Oxford Bibliographies Online Research Guide, Oxford University Press, {{ISBN|978-0199805969}}&lt;/ref&gt; සලකනු ලබන සුලුතර මුස්ලිම් නිකායක් වන [[අහමදියා|අහමදියාවරුන්]] ආගම හැර යාම සදහා මරණ දඩුවමක් කුරානයෙන් හෝ නබිතුමා විසින් නියම කර ඇති වගක් නොපිළිගනී.&lt;ref name=&quot;HadratMirzaTahirAhmad&quot;&gt;{{cite book|author=Hadrat Mirza Tahir Ahmad|format=PDF|url=http://www.ahmadiyya-islam.org/dk/files/2013/05/Apostasy-in-Islam.-hadhrat-mirza-tahir-ahmad.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416191957/http://www.ahmadiyya-islam.org/dk/files/2013/05/Apostasy-in-Islam.-hadhrat-mirza-tahir-ahmad.pdf|archivedate=16 April 2014|title=The Truth about the Alleged Punishment for Apostasy in Islam|publisher=Islam International Publications|year=2005|isbn=1-85372-850-0|accessdate=31 March 2014}}&lt;/ref&gt;

ඉස්ලාමීය රටවල කාලීන නීතිය ආගම හැර යාම සදහා දඩුවම් නොකිරීමේ සිට මරණය හෝ සිරගත කිරීම දක්වා පරාසයක විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි.&lt;ref name=&quot;locapo&quot;&gt;[https://www.loc.gov/law/help/apostasy/apostasy.pdf Laws Criminalizing Apostasy] Library of Congress (2014)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e174 Apostasy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904042337/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e174 |date=2014-09-04 }} Oxford Islamic Studies Online, Oxford University Press (2012)&lt;/ref&gt; ෂරියා නීතිය සහිත ඉස්ලාමීය රාජ්‍යයන්හි ආගම අත්හරින මුස්ලිම්වරුන්ගේ විවාහ ශූන්‍ය කිරීමට සහ දරුවන්ගේ භාරකාරත්වය කෙරෙහි ඇති අයිතිය සහ දේපල උරුමයට ඇති අයිතිය අහිමි කිරීම සදහා [[සිවිල් නීතිය]] යොදාගෙන තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Zwemer|first1=Samuel M.|title=THE LAW OF APOSTASY|journal=The Muslim World|volume=14|issue=4|pages=41–43, Chapter 2|issn=0027-4909}}&lt;/ref&gt; 2013 වන විට මුස්ලිම් බහුතරයක් සිටින රටවල් 23ක ම සිවිල් නීතියට අමතර ව [[අපරාධ නීතිය]] තුළින් ද ආගම අත්හැරීමට එරෙහි ව කටයුතු කර තිබුණි.&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/law/help/apostasy/index.php Laws Criminalizing Apostasy] Library of Congress (2014)&lt;/ref&gt; අද ද මුස්ලිම් බහුතර රටවල් 49කින් 23ක ම ආගම අතහැරයාම අපරාධ වරදක් වන අතර [[ඉන්දුනීසියාව]] සහ [[මොරොක්කෝ රාජධානිය|මොරොක්කෝව]] වැනි තවත් සමහර රටවල මෙය වෙනත් නීති මගින් අනියම් ලෙස ආමන්ත්‍රණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;locapo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pew2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-muslim-majority/|title=Muslim-Majority Countries|date=27 January 2011|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=2015-03-17}}&lt;/ref&gt;ක්‍රියාත්මක වී ඇත්තේ කළාතුරකින් වුවත් සවුදිය හා ඉරානය වැනි ආගම අතහැරයාම සදහා මරණ දඩුවම ක්‍රියාත්මක වන රටවල් කීපයක් සම්බන්ධයෙන් උණුසුම් කථාබහක් ද ඇති වී තිබේ. [[තුර්කිය]] වැනි ලෞකික නීති ක්‍රම පවතින මුස්ලිම් රටවල ආගම අතහැරයාම නීතියෙන් වරදක් වී නැත.&lt;ref name=&quot;apost&quot;&gt;{{cite book | author = Zaki Badawi, M.A.| chapter= Islam | title = Encyclopedia of religious freedom | editor= Cookson, Catharine| publisher =Routledge | location = New York | year = 2003 | pages = 204–8| isbn = 0-415-94181-4 | oclc = | doi = | url = https://books.google.com/?id=R0PrjC1Ar7gC&amp;pg=PA206 }}&lt;/ref&gt; මුස්ලිම් බහුතර රටවල් රැසක බොහෝ පුද්ගලයන් හුදෙක් ආගම හැරයාමේ වරදට අත්අඩංගුවට ගැනීම හෝ දඩුවම් කිරීම සිදු වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Pew2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://iheu.org/content/fate-infidels-and-apostates-under-islam-0|title=The Fate of Infidels and Apostates under Islam|work=International Ethics and Humanist Union|date=21 June 2005|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620231843/http://iheu.org/content/fate-infidels-and-apostates-under-islam-0|archivedate=20 June 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Freedom of Religion, Apostasy and Islam by Abdullah Saeed and Hassan Saeed (Mar 30, 2004), {{ISBN|978-0-7546-3083-8}}&lt;/ref&gt; මුස්ලිම් බහුතර රටවල් 13ක ම [[අදේවවාදය|අදේවවාදීත්වය]] මරණ දඩුවම් ලැබිය හැකි වරදකි. &lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/2013/12/10/atheists-death-penalty-_n_4417994.html &quot;Atheists Face Death Penalty In 13 Countries, Discrimination Around The World According To Freethought Report&quot;]. The Huffington Post. 12 October 2013.&lt;/ref&gt;

2013 වසරේ දී ආගමික ආකල්ප පිළිබදව සිදුකළ අන්තර්ජාතික සමීක්ෂණයක් ඇසුරින් පළ කළ වාර්තාවකට අනුව මුස්ලිම් රටවල් 6ක ජනගහණයෙන් 50%කට වැඩි පිරිසක් ඉස්ලාමය අතහැර යන ඕනෑම මුස්ලිම්වරයකුට මරණ දඩුවම දිය යුතු බව විශ්වාස කරති.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|work=Washington Post|accessdate=2015-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pewforum&quot;&gt;{{cite web|format=PDF|url=http://www.pewforum.org/files/2013/04/worlds-muslims-religion-politics-society-full-report.pdf|title=TheWorld's Muslims: Religion, Politics and Society|publisher=pewforum.org|date=30 April 2013|accessdate=25 February 2016}}&lt;/ref&gt; 2007 වසරේ [[එක්සත් රාජධානිය|එක්සත් රාජධානියේ]] මුස්ලිම් ප්‍රජාව අළලා කළ එවැනි ම සමීක්ෂණයකට අනුව ද වයස 16ත් 24ත් අතර තරුණ පිරිසෙන් තුනෙන් එකකට ආසන්න පිරිසක් වෙනත් ආගම් කරා යන මුස්ලිම්වරු මරාදැමිය යුතු බව විශ්වාස කරන බව පෙනීගොස් තිබේ. නමුත් වයස 55ට වැඩි පිරිසෙන් එම මතය දරා ඇත්තේ පහෙන් එකකට අඩු පිරිසකි.&lt;ref&gt;{{cite  web|url=https://www.theguardian.com/uk/2007/jan/29/thinktanks.religion|title=More young Muslims back sharia, says poll|author=Stephen Bates|work=the Guardian|accessdate=2015-03-17}}&lt;/ref&gt;

=== ලිංගික වැරදි සහ දඩුවම් ===
[[ගොනුව:Criminalization of premarital and extramarital sex as zina under sharia in Islam.SVG|thumb|360px|වැඩිහිටියන් අතර කැමැත්තෙන් සිදුවන විවාහ පූර්ව ලිංගික හැසිරීම්වලට සහ විවාහයෙන් බැහැර ලිංගික හැසිරීම්වලට එරෙහි සිනා නීති පවතින මුස්ලිම් බහුතර රටවල්.&lt;ref&gt;Ziba Mir-Hosseini (2011), Criminalizing sexuality: zina laws as violence against women in Muslim contexts, SUR - Int'l Journal on Human Rights, 15, pp. 7-31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haideh Moghissi (2005), Women and Islam: Part 4 Women, sexuality and sexual politics in Islamic cultures, Taylor &amp; Francis, {{ISBN|0-415-32420-3}}&lt;/ref&gt;|alt=]] 
මුස්ලිම්වරුන් අතර [[විවාහය|විවාහයකින්]] පරිබාහිර ව ඇතිවන [[ලිංගික සංසර්ගය|ලිංගික එක්වීම්]] සිනා (Zina) යනුවෙන් හැදින්වේ.&lt;ref&gt;Julie Chadbourne (1999), Never wear your shoes after midnight: Legal trends under the Pakistan Zina Ordinance, ''Wisconsin International Law Journal'', Vol. 17, pp. 179–234&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aq97&quot;&gt;Quraishi, A. (1997). [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1524245 Her Honor: An Islamic Critique of the Rape Laws of Pakistan from a Woman-Sensitive Perspective], ''Michigan Journal of International Law'', {{vol.|18}}, {{No.|287}} (1997).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sas01&quot;&gt;Sidahmed, A. S. (2001). &quot;Problems in contemporary applications of Islamic criminal sanctions: The penalty for adultery in relation to women&quot;, ''British Journal of Middle Eastern Studies'', 28(2), {{pp.|187|204}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;R. Peters, Encyclopaedia of Islam, 2nd Edition, Edited by: P. Bearman et al., Brill, {{ISBN|978-9004161214}}, see article on ''Zinā''&lt;/ref&gt; මෙයට විවාහක අය අතර අනාචාරය මෙන් ම විවාහ පූර්ව මෛථූන්‍යය ද අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;msawwa&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Sakah Saidu Mahmud (2013), Sharia or Shura: Contending Approaches to Muslim Politics in Nigeria and Senegal, Lexington, {{ISBN|978-0739175644}}, Chapter 3&lt;/ref&gt; මෙය ඉස්ලාම් නීතිය තුළ සෑම ගුරුකුලයක ම නීතිමීමංසාව (jurisprudence) අනුව බරපතළ අපරාධ වරදක් ලෙස ගැනේ. විවාහකයකු අනියම් ලිංගික සබදතා පැවැත්වීම&lt;ref&gt;Ursula Smartt, [http://ursulasmartt.com/pdf/JustPeace%5B1%5D.HonourKillings.9.1.06.pdf Honour Killings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126160259/http://ursulasmartt.com/pdf/JustPeace&amp;#91;1&amp;#93;.HonourKillings.9.1.06.pdf |date=2020-11-26 }} Justice of the Peace, Vol. 170, January 2006, pp. 4–6&lt;/ref&gt;, විවාහයට පෙර ලිංගික සබදතා පැවැත්වීම&lt;ref&gt;Z. Mir-Hosseini (2011), Criminalizing sexuality: zina laws as violence against women in Muslim contexts, Int'l Journal on Human Rights, 15, 7–16&lt;/ref&gt;, වහල් කාන්තාවක් අනීතික ලෙස ලිංගික ව හැසිරීම&lt;ref name=&quot;nisrine&quot;&gt;Nisrine Abiad (2008), Sharia, Muslim States and International Human Rights Treaty Obligations, British Institute of International and Comparative Law, {{ISBN|978-1905221417}}, pp. 24-25&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abudawud&quot;&gt;{{Hadith-usc|abudawud|38|4448|usc=yes}}&lt;/ref&gt; සහ සමලිංගික සබදතා&lt;ref name=adang&gt;Camilla Adang (2003), Ibn Hazam on Homosexuality, [[:fr:Qantara|Al Qantara]], Vol. 25, No. 1, pp. 5–31&lt;/ref&gt; යන සියල්ලම මේ යටතට ගැනේ. මුස්ලිම් පිරිමියකුට ඔහු විවාහකයකු වුවත් නොවූවත් තමා යටතේ සිටින මුස්ලිම් නොවන [[ඉස්ලාමය තුළ වහල් සේවය|වහල් කාන්තාවන්]] සමග ඔවුන්ගේ කැමැත්ත ඇති ව හෝ නැති ව ලිංගික ව එක්විය හැකි අතර සම්ප්‍රදායට අනුව එය සිනා වරදක් ලෙස නො සැලකේ.&lt;ref name=zmh&gt;Z. Mir-Hosseini (2011), Criminalizing sexuality: zina laws as violence against women in Muslim contexts, SUR-Int'l Journal on Human Rights, 8(15), pp. 7–33&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. S. Sujimon (2003), [https://www.jstor.org/stable/3381986 Istilḥāq and Its Role in Islamic Law], Arab Law Quarterly, Vol. 18, No. 2, pp. 117–43&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ali-164&gt;
*{{cite book|last1=Ali|first1=Kecia|title=Marriage and slavery in early Islam|date=2010|publisher=Harvard University Press|location=US|pages=161–72}};
*{{cite book|last1=Haeri|first1=Shahla|title=Law of Desire: Temporary Marriage in Shi'i Iran|url=https://archive.org/details/lawofdesiretempo0000haer|date=1989|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0815624837|pages=[https://archive.org/details/lawofdesiretempo0000haer/page/24 24]–32|quote=Quote: Sexual intercourse with one's own slave girl continued to be legitimate until recently in most Islamic societies. Slave ownership should not be confused with slave marriage. Slave marriage involves marriage of a slave with another person, with the permission of the slave master. Marriage is not necessary between a male slave owner and his female slaves. His ownership entitles him to a right of intercourse.}}&lt;/ref&gt;

විවාහයකින් බැදී නැති වැඩිහිටි යුවළක් අතර ලිංගික සංසර්ගයක් සිදු වූ බව ඔප්පු කිරීමට ඒ බව ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවන් 4 දෙනෙකු සිටිය යුතු බව කුරානයේ 24: 4 වැකිය පවසයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/024-qmt.php#024.002|title=Translations of the Qur'an, Surah 24: Al-noor (the light) – 24:2|publisher=Center for Muslim-Jewish Engagement|date=|accessdate=25 February 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818132125/http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/024-qmt.php#024.002|archivedate=18 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leaman 2013 78&quot; /&gt; එසේ නොහැකි වුවහොත් එම චෝදනාව සිදුකරන අය කුරානයේ 24: 13ට අනුව අන් අයට එරෙහි ව සාවද්‍ය චෝදනා ඉදිරිපත් කරන්නන් වන අතර කුරානයේ 24: 4ට අනුව කසපහර 80ක් ගැසිය යුතු ය. එමෙන් ම ඉන්පසු කිසිදු නඩු විභාගයක දී ඔවුන්ගේ සාක්ෂිය පිළිනොගැනෙනු ඇත.&lt;ref name=&quot;Leaman78&quot;&gt;{{cite book |title=Controversies in Contemporary Islam |last=Leaman |first=Oliver |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-67613-7 |location=New York |page=78}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Quran-usc|24|4|}}&lt;/ref&gt; ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවන් 4 දෙනකු ගෙන ඒම වෙනුවට වරදකරු ඒ බව පාපොච්ඡාරණය කිරීමෙන් ද වරදක් ඔප්පු වූ බව සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Leaman 2013 78&quot; /&gt; මේ පාපොච්ඡාරණය සිහි බුද්ධිය හොදින් ඇති අයකු විසින් කිසිදු බලපෑමකින් තොර ව ස්වේච්ඡාවෙන් ම කළ යුතු අතර වෙන් වෙන් අවස්ථා 4ක දී ම ඒ බව පැවසුවහොත් පමණක් බාර ගැනේ.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Controversies in Contemporary Islam |last=Leaman |first=Oliver |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-67613-7 |location= |pages=}}&lt;/ref&gt; සාමාන්‍යයෙන් ෂරියා නීතිය තුළ කාන්තාවකගේ සාක්ෂිය පිරිමියකුගේ සාක්ෂියෙන් අඩක් වන නමුත් ස්ත්‍රී දූෂණය සම්බන්ධ සිද්ධියක දී තනි කාන්තාවකගේ සාක්ෂිය පිළිගත හැකි බවට ඇතැම් ඉස්ලාම් වියත්තු එකග වෙති.&lt;ref name=&quot;ae2004&quot;/&gt; අන් අවස්ථාවල දී කාන්තාවන් දෙදෙනකුගේ සාක්ෂිය එක් පිරිමි සාක්ෂියකට සමාන බව සැලකේ.&lt;ref name=ae2004&gt;A. Engineer (2004), The Rights of Women in Islam, 3rd Edition,{{ISBN|978-8120739338}}, pp. 80–86&lt;/ref&gt; ඒ කුරානයේ 2:282වැකියට අනුව ය. 

[[ගොනුව:A map showing countries where public stoning is judicial or extrajudicial form of punishment.SVG|thumb|360px|2013 වන විට ප්‍රසිද්ධියේ ගල් ගසා මැරීම අධිකරණමය හෝ අධිකරණ පරිබාහිර දඩුවමක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වූ රටවල් දැක්වෙන සිතියමක්.&lt;ref&gt;Emma Batha, [http://news.trust.org//item/20130927165059-w9g0i/ Stoning - where does it happen?] Thomson Reuters Foundation, September 29, 2013&lt;/ref&gt;|alt=]]
සිනා යනු හද් දඩුවම් ලැබිය යුතු (දෙවියන්ට එරෙහි) අපරාධයකි. සහී හදීත් (නබිතුමා පැවසූ බව කියවෙන ප්‍රකාශයන්ගෙන්, එය වාර්තා කළ අය සහ පැමිණි ආකාරය අනුව විශ්වාසවන්ත යැයි ගැණිය හැකි ඒවා මෙ නමින් හැදින්වේ.) රැසකට ම අනුව එයට ගල්ගසා මරා දැමිය යුතු ය.&lt;ref name=&quot;nisrine&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;msawwa&quot;&gt;Muḥammad Salīm ʻAwwā (1982), Punishment in Islamic Law: A Comparative Study, American Trust Publications, {{ISBN|978-0892590155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;KB Khan (2014), Versions and Subversions of Islamic Cultures in the Film The Stoning of Soraya, Journal of Literary Studies, 30(3), pp. 149–67&lt;/ref&gt; එනම් ගැහැනුන් හා පිරිමින් අතර විවාහයෙන් බැහැර ලිංගික සබදතා සදහා ගල්ගසා මරා දැමීම දඩුවම ලෙස නිර්දේශ කර ඇත.&lt;ref&gt;{{hadith-usc|usc=yes|Muslim|8|3435}}&lt;/ref&gt; නබිතුමාගේ ක්‍රියාවන් දැක්වෙන ඇතැම් වාර්තාවන් පවසන පරිදි එය ක්‍රියාත්මක කර ඇත්තේ වළක් සාරා චූදිතයාගේ (ස්ත්‍රීන් ද ඇතුලු ව) ඉණෙන් පහළ කොටස වළ තුළ සිරවන සේ පස් පිරවීමෙන් අනතුරු ව ය.&lt;ref&gt;{{Hadith-usc|usc=yes|abudawud|38|4421}}, {{Hadith-usc|usc=no|abudawud|38|4429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Z Maghen (2005), Virtues Of The Flesh: Passion and Purity In Early Islamic Jurisprudence, Studies in Islamic Law and Society, Brill Academic, {{ISBN|978-9004140707}}, p. 155&lt;/ref&gt; මේ මත පදනම් වෙමින් ඇතැම් මුස්ලිම් රටවල විවාහක අනාචාරිකයන් ව මරණ දඩුවමට ලක් කරනු ලැබෙන අතර ස්වකැමැත්තෙන් විවාහ පූර්ව මෛථූන්‍යයේ යෙදුණු අයට කසපහර 100කින් දඩුවම් කරති. අනාචාරය සදහා ද දඩුවම කසපහර 100කින් දඩුවම් කළ හැකි වුවත් එය රදා පවතින්නේ විනිසුරුවරයාගේ අභිමතය මත ය.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/024-qmt.php#024.002|title=Center for Muslim-Jewish Engagement|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818132125/http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/024-qmt.php#024.002|archivedate=18 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hallaq, W. B. (1999). ''A History of Islamic Legal Theories: An Introduction to Sunni Usul al-Fiqh''. Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-59986-3}}, {{pp.|70|71}}.&lt;/ref&gt; කෙසේනමුත් කුරානයේ අනාචාරය සදහා ගල්ගසා මැරීම හෝ මරණ දඩුවම ගැන සදහනක් නැති අතර ඒ සදහා දඩුවම ලෙස කසපහර පමණක් සදහන් කර තිබේ. එහෙත් නබිතුමාගේ කියමන් සහ ආදර්ශයන් ගල්ගසා මැරීම දඩුවම ලෙස සැලකීමට ප්‍රමාණවත් සාධක සපයන බව ඉස්ලාම් වියතුන්ගේ බහුතර පිළිගැනීම යි.&lt;ref name=eab&gt;E. Ann Black, Hossein Esmaeili and Nadirsyah Hosen (2014), Modern Perspectives on Islamic Law, {{ISBN|978-0857934475}}, pp. 222-223&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mqz&quot;&gt;Muhammad Qasim Zaman (2012), Modern Islamic Thought in a Radical Age, Cambridge University Press, {{ISBN|978-1107096455}}, pp. 30–31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Neal Robinson (2013), Islam: A Concise Introduction, Routledge, {{ISBN|978-0878402243}}, Chapter 7, pp. 85–89&lt;/ref&gt;

සිනා වැරදි යන පොදු වර්ගය යටතට ගත්තත් ෂරියා නීතිය දූෂණය සහ අනාචාරය නෛතික ව වෙන්කර දක්වයි.&lt;ref name=&quot;Leaman 2013 78&quot;&gt;{{cite book |title=Controversies in Contemporary Islam |last=Leaman |first=Oliver |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-67613-7 |location= |page=78}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kamali, M. H. (2003), ''Principles of Islamic jurisprudence'', Cambridge, UK (Islamic Texts Society).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Guy Bechor (2012), ''Between Vision and Reality: Law in the Arab World'', ISBN [?], {{pp.|105|110}}.&lt;/ref&gt; ඒ අනුව මේ තත්ත්වයන් දෙකේ දී ක්‍රියාකරන ආකාරය ද වෙනස් වේ. ස්ත්‍රී දූෂණයක් සිදු වූ අවස්ථාවක දී දූෂණය සිදුකළ වැඩිහිටි පිරිමියා හද් දඩුවමට ලක් වුණත් සිය කැමැත්තෙන් ලිංගික ක්‍රියාවට එක් නොවූ (දූෂණය වූ) කාන්තාවට ඇසින් දුටු සාක්ෂි හතරක් මගින් ඒ බව පෙන්වාදීමෙන් හද් දඩුවමින් මිදිය හැකි ය.&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Feminism, Law, and Religion|url = https://archive.org/details/feminismlawrelig0000unse|last = Failinger|first = Marie A.|publisher = Ashgate|year = 2013|isbn = 978-1409444213|location = Farnham, England|pages = [https://archive.org/details/feminismlawrelig0000unse/page/328 328]–29|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aquraishi&quot;&gt;A. Quraishi (1999), Her honour: an Islamic critique of the rape provisions in Pakistan's ordinance on zina, ''Islamic studies'', Vol. 38, No. 3, pp. 403–31&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Joseph Schacht 1973 pp. 176-183&quot;&gt;Joseph Schacht, ''An Introduction to Islamic Law'' (Oxford: Clarendon Press, 1973), pp. 176–83&lt;/ref&gt; එවිට ඇය සිනා වරදකට හවුල්කාරියක් ලෙස නො සැලකෙන බැවිනි. මෙසේ සාක්ෂි හතරක් හරහා සිද්ධිය ඔප්පු කරන අවස්ථා හෝ සැකකරු විසින් වරද කළ බවට කරන පාපොච්චාරණ ඉතා දුර්ලභ ය. බොහෝ විට සිදුවන්නේ දූෂණයට ලක් වූ කාන්තාවක් යුක්තිය සොයා නීතියේ පිහිට පැතූ විට ෂරියා අධිකරණ සැකකරු ව නිසි විමසුමකට ලක් කර ඒ බව තහවුරු කරගැනීම වෙනුවට ඇසින් දුටු සාක්ෂි හතරක් ගෙන ඒමට අපොහොසත් වීම මත ඇය ව සිනා වරදකට වරදකාරියක් කර දඩුවම් කිරීම යි.&lt;ref name=&quot;Joseph Schacht 1973 pp. 176-183&quot; /&gt;&lt;ref&gt;A.S. Sidahmed (2001), Problems in contemporary applications of Islamic criminal sanctions: The penalty for adultery in relation to women, British journal of middle eastern studies, 28(2): 187–204&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;M. Tamadonfar (2001), Islam, law, and political control in contemporary Iran, ''Journal for the Scientific Study of Religion'', 40(2): 205–20&lt;/ref&gt;

සිනා වැරදි යන සංකල්පය අදාල වන්නේ නිදහස් මුස්ලිම් පුරවැසියන්ට පමණි. මුස්ලිම් නොවන වහල් කාන්තාවක් දූෂණය කිරීම සිනා වරදක් නොවන අතර එවැනි ක්‍රියාවක් සැලකෙන්නේ වහල් කාන්තාවට එරෙහි ව සිදු කළ වරදක් ලෙස නොව ඇගේ හිමිකරුවාට එරෙහි ව කළ අපරාධයක් ලෙස ය.&lt;ref name=&quot;ae2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Kecia Ali (2006), Sexual Ethics and Islam, {{ISBN|978-1851684564}}, Chapter 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Juan Eduardo Campo|title=Encyclopedia of Islam|url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;pg=PA13|accessdate=28 February 2016|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2696-8|pages=13–14}}&lt;/ref&gt; 

ෂරියා නීතිය පිළිපදින රටවල සිනා වැරදි සහ ස්ත්‍රීදූෂණය සම්බන්ධව පණවා ඇති නීති ගෝලීය ප්‍රජාව තුළ මානව හිමිකම් කඩවීම සම්බන්ධ දැඩි කථාබහක් ඇතිකිරීමට සමත් වී ඇත.&lt;ref name=&quot;laum&quot;&gt;LAU, M. (2007), Twenty-Five Years of Hudood Ordinances: A Review, Washington and Lee Law Review, n. 64, pp. 1291–314&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rehmanj&quot;&gt;Rehman J. (2007), The sharia, Islamic family laws and international human rights law: Examining the theory and practice of polygamy and talaq, International Journal of Law, Policy and the Family, 21(1), pp. 108–27&lt;/ref&gt; ඉස්ලාමය නූතන යුගයට සුදුසු පරිදි ප්‍රතිසංවිධානය කළ යුතු බවට වන යෝජනා මෙන් ම ඉස්ලාම් නීතිය තුළ ලෞකික සහ ආගමික කාරණා වෙන් නොකිරීම ගැන විවේචනය ද බොහෝවිට පැන නැගී ඇත්තේ මේ වැනි කරුණු මුල්කරගනිමිනි.&lt;ref name=laum/&gt;&lt;ref name=&quot;rehmanj&quot; /&gt; සම්ප්‍රදායධාරීන් සහ මුස්ලිම් ලෝකයේ නූතනවාදීන් අතර මේ ආශ්‍රිත ව ඇති මත ගැටුම ඉස්ලාමය තුළ ලිංගික බල දේශපාලනය සම්බන්ධ සුවිශේෂී කඩඉමක් බව සමකාලීන මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරීහු පවසති. මක් නිසා ද යත් ඉස්ලාමීය ආගමික මූලාශ්‍රවලට නෛතික බලය ලබා දීම තුළින් ලිංගභාවය පදනම් කරගත් ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිගැනීමට සහ අභ්‍යාස කිරීමට අවස්ථාව සැලසීමක් දක්නට ලැබෙන හෙයිනි.&lt;ref&gt;KAMALI (1998), Punishment in Islamic Law: A Critique of the Hudud Bill of Kelantan Malaysia, Arab Law Quarterly, vol. 13, no. 3, pp. 203–34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;QURAISHI, A (1996), Her Honor: An Islamic Critique of the Rape Laws of Pakistan from a Woman-Sensitive Perspective, Michigan Journal of International Law, vol. 18, pp. 287–320&lt;/ref&gt;

එහෙත් මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරීන්ගේ මතයට එරෙහි ව ඉස්ලාමීය වියතුන් හා දේශපාලන පක්ෂ පවසන්නේ විශ්ව මානව හිමිකම් ප්‍රකාශනය පදනම් කරගත් තර්කවලින් සිදුවන්නේ මුස්ලිම් නොවන සංස්කෘතියක් මුස්ලිම්වරුන් මත පැටවීම බවත් තම පාරම්පරික සංස්කෘතික භාවිතාවන්ට සහ ඉස්ලාමයේ මූලික ව පිළිගැනෙන ලිංගිකත්වය පිළිබද සීමාකිරීම්වලට ගරු නොකිරීමක් බවත් ය. සිනා වැරදි අයත් වන්නේ හදද් යනුවෙන් හැදින්වෙන අල්ලාහ්ට එරෙහි වැරදි යටතට බැවින් සිනා වැරදි සම්බන්ධ ඉස්ලාම් නීතියේ සහ වෙනත් ඒ ආශ්‍රිත නීතිවල කරන වෙනස් කිරීමක් තමන්ට අනුමත කළ නොහැකි යැයි ඉස්ලාම්වාදීහු පවසති. එසේ කිරීම සිය ආගම කපා කොටා වෙනස් කිරීමක් යැයි ඔවුහු පවසති. අන්තර්ජාතික මානව හිමිකම් සංවිධාන ඉස්ලාම් නීතිය වෙනස් කිරීමට කරන මැදිහත්වීම් බටහිර සංස්කෘතික ආක්‍රමණයන් ලෙස දැක්වීම ඉස්ලාම්වාදී ව්‍යාපාරවල දේශපාලන උපක්‍රමයක් ද වී තිබේ.&lt;ref&gt;A. SAJOO (1999), Islam and Human Rights: Congruence or Dichotomy, Temple International and Comparative Law Journal, vol. 4, pp. 23–34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;K. ALI (2003), Progressive Muslims and Islamic Jurisprudence: The Necessity for Critical Engagement with Marriage and Divorce Law, In: SAFI, O. (Ed.). Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism, Oxford: Oneworld, pp. 163–89&lt;/ref&gt;
===සමලිංගික ජනතාවට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය===
ලූත්ගේ ජනයාට අත් වූ ඉරණම සම්බන්ධ ව කුරානයේ අවස්ථා හතක සදහන් වන අතර ඔවුන් තුළ පැවති ලිංගික චර්යා එම විනාශ කිරීමට හේතු වූ බව අවධාරණය කර තිබේ.&lt;ref&gt;Duran (1993) p. 179&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MC&quot;&gt;Kligerman (2007) pp. 53–54&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hQuHFPKp8L0C&amp;pg=PA88|last=Wafer |first=Jim |chapter=Muhammad and Male Homosexuality |editor=Stephen O. Murray and Will Roscoe |title=Islamic Homosexualities: Culture, History and Literature |page=88 |publisher=New York University Press |year=1997 |accessdate=2010-07-24}}&lt;/ref&gt; අරාබි උච්චාරණය අනුව කුරානයේ ලූත් යනුවෙන් හදුන්වන්නේ පැරණි බයිබලයේ එන ලොත් නම් චරිතයයි. මොහු ජීවත් වූ සොදොම් නම් නගරයේ ඇතැම් වැසියන් සමලිංගික චර්යාවෙහි නියැළුණු බැවින් ලොත් හට ඉන් පිටවන ලෙස අණ කර දෙවියන් විසින් එම නගරය විනාශ කර දමයි. මෙ බයිබලීය කථව කුරානයේ ද යළි සිහිපත් කෙරේ. (පැරණි ඉංග්‍රීසියේ සමලිංගික චර්යාව /ගුද රමණය හැදින්වීමට යෙදුණු සොදොමි යන වචනයේ ප්‍රභවය ද සිදු වී ඇත්තේ මේ පුවත ඇසුරිනි.) 
සමලිංගික චර්යාවන් උදෙසා දිය යුතු දඩුවම කුරානයේ සෘජු ව පවසා නොමැති බැවින් මෙය හදද් ගණයේ වරදක් බව පෙන්වාදීමට ඉස්ලාමීය නීතිවේදීහු හදීත් සහ සීරා (නබිවරයාගේ චරිතාපදාන වාර්තා) ව කරා යොමු වෙති.&lt;ref name=&quot;BosworthDonzel1983&quot;&gt;Ed. C. Bosworth, E. van Donzel, ''The Encyclopaedia of Islam'', Leiden, 1983&lt;/ref&gt; සමලිංගිකයන්ට මරණ දඩුවම ලබාදිය යුතු ක්‍රමය සම්බන්ධයෙන් විවිධ මත පවතී. අබු බක්ර් මේ සදහා බිත්තියකට යට වීමට සැලැස්වීම හෝ පණපිටින් පිළිස්සීම නිර්දේශ කර ඇති සෙයක් පෙනී යන අතර&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hQuHFPKp8L0C&amp;pg=PA88|last=Wafer |first=Jim |chapter=Muhammad and Male Homosexuality |editor=Stephen O. Murray and Will Roscoe |title=Islamic Homosexualities: Culture, History and Literature |pages=89–90 |publisher=New York University Press |year=1997 |accessdate=2010-07-24}}&lt;/ref&gt; අලි බින් අබි තාලිබ් එක් අයකුට ගල්ගසා මැරීමටත් තවත් අයකු උස් ගොඩනැගිල්ලක් මුදුනින් හිස පහතට සිටින සේ බිමට වැටෙන්නට සැලැස්වීමටත් අණ කර තිබේ. ඉබ්න් අබ්බාස්ට අනුව මේ අවසන් දඩුවම ගල්ගැසීමෙන් අනතුරුව සිදුවිය යුතු ය.&lt;ref name=&quot;BosworthDonzel1983&quot;/&gt; ව්‍යතිරේඛයන් කිහිපයක් හැරුණු විට ෂරියා හෙවත් ඉස්ලාමීය නීතිය පිළිබද සියලුම විද්වතුන් සමලිංගික ක්‍රියාකාරකම් දඩුවම් ලැබිය යුතු අපරාධයක් ලෙස මෙන් ම බලවත් අකුසලයක් ලෙස ද දැක තිබේ. නිශ්චිත දඩුවමක් මේ සදහා නියම කර නැති අතර අධිකාරී පුද්ගලයන්ගේ අභිමතය මත දඩුවම අවස්ථාගතව තීරණය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;Duran, K. (1993). ''Homosexuality in Islam'', p. 184. Cited in: Kligerman (2007) p. 54.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MurrayRoscoe1997&quot;&gt;{{cite book|author=Jim Wafer|editor1=Stephen O. Murray|editor2=Will Roscoe|title=Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature|url=https://books.google.com/books?id=hQuHFPKp8L0C&amp;pg=PA89|accessdate=26 February 2016|year=1997|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-7468-7|page=89|chapter=Muhammad and Male Homosexuality}}&lt;/ref&gt; ලිංගිකව හැසිරුණු පුරුෂ සහ ස්ත්‍රී සමසරාගිකයන්ට දඩුවම් කළ යුතු ආකාරය සම්බන්ධයෙන් ඉස්ලාමීය නීතිවේදීන් ඉදිරිපත් කරන අදහස් කීපයක් ඇත. එකක් නම් සමලිංගික චර්යාවක නියැළුණු තැනැත්තාව මුස්ලිම් ජන පිරිසක් ලවා ගල්ගසා මරණයට පත්කිරීමයි.&lt;ref&gt;The Hudud: The Hudud are the Seven Specific Crimes in Islamic Criminal Law and Their Mandatory Punishments, 1995 Muhammad 
Sidahmad&lt;/ref&gt; මෙයට වෙනස් මතය දරන විද්වතුන් ඉජ්මා තීරණයක් අනුව යමින් පවසන්නේ සමලිංගික ව හැසිරුණු අය ව උස් ගොඩනැගිලිවල සිට පහළට අතහැරීමෙන් මරණයට පත් කළ යුතු බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Stonebanks|first1=Christopher Darius|title=Teaching Against Islamophobia|date=2010|page=190}}&lt;/ref&gt; සලෆිවරුන් බහුතරයකගේ අදහස වන්නේ ද මෙයයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tax|first1=Meredith|title=Double Bind|date=2010|page=46}}&lt;/ref&gt; 
=== ගෘහස්ත ප්‍රචණ්ඩත්වය ===

බොහෝ විද්වතුන් සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිකයන් පෙන්වා දෙන පරිදි ෂරියා නීතිය කාන්තාවන්ට එරෙහි ගෘහස්ත හිංසනයට අත්වැල් සපයයි.&lt;ref name=&quot;hajjar2004&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Treacher, Amal. &quot;Reading the Other Women, Feminism, and Islam.&quot; Studies in Gender and Sexuality 4.1 (2003); pages 59-71&lt;/ref&gt; ඒ කුරානයේ 4 වන පරිච්ඡේදයේ 34 වන වැකිය සැමියාට බිරිදගේ අවනත නොවීමක්, චපලබවක්, කැරලි ගැසීමක් හෝ අවකල් හැසිරීමක් (මෙහි භාවිත ව ඇති නුශුස් යන [[අරාබි භාෂාව|අරාබි වචනය]] මෙවැනි අරුත් දෙයි) ගැන සැක ඇති වූ විට &lt;ref&gt;John C. Raines &amp; Daniel C. Maguire (Ed), Farid Esack,  What Men Owe to Women: Men's Voices from World Religions, State University of New York (2001), see pages 201-203&lt;/ref&gt; ඇයට පහර දීමට&lt;ref name=&quot;Ahmed&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Makarem&quot;&gt;[http://www.al-ijtihaad.com/ulema-e-islam/ulema_10.html ''Grand Ayatullah Nasir Makarem Shirazi: Fatwas and viewpoints.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029091401/http://www.al-ijtihaad.com/ulema-e-islam/ulema_10.html |date=2018-10-29 }} Al-Ijtihaad Foundation. Retrieved 14 Nov. 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R166&quot;&gt;{{cite book | last= Roald | first=Anne S. | title=Women in Islam: The Western Experience | url= https://archive.org/details/womeninislamwest0000roal | publisher=Routledge | year=2001 | isbn=0415248965| page=[https://archive.org/details/womeninislamwest0000roal/page/166 166]}}&lt;/ref&gt;{{efn|1=[[Abdullah Yusuf Ali]] in his Quranic commentary states that: &quot;In case of family jars four steps are mentioned, to be taken in that order. (1) Perhaps verbal advice or admonition may be sufficient; (2) if not, sex relations may be suspended; (3) if this is not sufficient, some slight physical correction may be administered; but Imam Shafi'i considers this inadvisable, though permissible, and all authorities are unanimous in deprecating any sort of cruelty, even of the nagging kind, as mentioned in the next clause; (4) if all this fails, a family council is recommended in passage 4:35.&quot;&lt;ref name=Ali&gt;[[Abdullah Yusuf Ali|Ali, Abdullah Yusuf]], (1989) ''The Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary.'' Brentwood, MD: Amana Corporation. {{ISBN|0-915957-03-5}}.&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;[[Ibn Kathir]], &quot;Tafsir of Ibn Kathir&quot;, Al-Firdous Ltd., London, 2000, 50-53&lt;/ref&gt; අණ කිරීම හේතුවෙනි.&lt;ref name=&quot;Ahmed&quot;&gt;Ahmed, Ali S. V.; Jibouri, Yasin T. (2004). ''The Koran: Translation.'' Elmhurst, NY: Tahrike Tarsile Qur'ān. Print.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;කාන්තාවන්ගේ පරිපාලකයන් වශයෙන් පිරිමීහුම සිටින්නෝය. මන්දයත් ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකුට වඩා අනිත් කෙනාව අල්ලාහ් උසස් කර තබා ඇත්තේය. හැරත් ඔවුහු තමන්ගේ වස්තුව කාන්තාවන් වෙනුවෙන් වියදම් කරන්නාහ. එබැවින් හොද සීලාචාර ගති පැවතුම් ඇති කාන්තාවෝ අල්ලාහ්ටද ස්වාමිපුරුෂයාටද යටහත් පහත් වී කටයුතු කරන්නාහ. තමන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයා ඉදිරියේ නැති අවස්ථාවන්හිදී ආරක්ෂා කරගත යුතුය යනුවෙන් අල්ලාහ් කැමති වන දෙය (තමන්වද ස්වාමිපුරුෂයාගේ වෙනත් වස්තූන්ද) ඉතාමත් ප්‍රවේශමෙන් ආරක්ෂා කරගන්නාහ. කවුරුන් හෝ ස්වාමිපුරුෂයාට වෙනස්කම් කරනු ඇතැයි ඔබ බිය වුවහොත්, ඇයට හොද ඔවදන් ලබා දෙනු. එයින් ඇය නිවැරදි නොවුවහොත් යහනාවෙන් ඈත් කර තබනු. එයිනුත් ඇය පිළිසකර නොවුවහොත් ඇයට ගසනු. එමගින් ඇය ඔබට අවනත වුවහොත් ඇය කෙරෙහි වෙනත් වැරදි පැටවීමට කිසි මාර්ගයක් නොසොයනු. නියත වශයෙන්ම අල්ලාහ් අති ශ්‍රේෂ්ඨවන්තයකු හා අති විශාලවන්තයකුද වශයෙන් සිටින්නේය. (අන් නිසා - 34)&lt;/blockquote&gt;නමුත් ඇතැම් ඉස්ලාම් විද්වතුන් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම වැකිය පිළිබද නවීන අර්ථකථන අනුව බිරිදට පහරදීමක් පිළිගත නොහැකි බවයි.&lt;ref&gt;Jackson, Nicky Ali, ed. Encyclopedia of domestic violence. CRC Press, 2007. (see chapter on Qur'anic perspectives on wife abuse)&lt;/ref&gt; නූතනයේ සිටින [[ඊජිප්තුව|ඊජිප්තු]] ජාතික ඉස්ලාමීය විද්වතකු වන අබ්ද් අල්-හලීම් අබු ෂක්කා මධ්‍යකාලීන යුගයේ සිටි ෂාෆි-ඉ ගුරුකුලයේ විද්වතෙක් වන ඉබ්න් හජාර් අල් අස්කලානි සහ යේමන ජාතික සලෆි විද්වතකු සහ ඉස්ලාමීය නීතිවේදියකු වන අල් ෂව්කානි වැනි විද්වතුන්ගේ මත දක්වමින් පෙන්වා දෙන්නේ පහරදිය යුත්තේ ඉතා ම සීමාසහිත (නොඉවසිය හැකි හැසිරීම් පෙන්වන = in extraordinary cases) අවස්ථාවල දී පමණක් බව ය.&lt;ref name=&quot;Roald 2001 p. 169&quot;&gt;Roald (2001) p. 169.&lt;/ref&gt; පහරදීමට අවසර දී තිබුණ ද එය සිදුකළ යුත්තේ දරුණු ලෙස නොවන බව ද ඇතැම් ඉස්ලාම් වියතුන් පවසා ඇත.&lt;ref name=&quot;Makarem&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Classic Manual of Islamic Sacred Law, Al-Nawawi, කොටස m10.12 &quot;Dealing with a Rebellious Wife&quot; (කලහකාරී ලෙස හැසිරෙන බිරියක් සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කිරීම), පිටුව 540; ලේ ගැලීමක්, තැල්මක් හෝ අස්ථි බිදීමක් සිදු නොවන තාක් දුරට ඇයට ගැසිය හැකි ය. &lt;/ref&gt;{{efn|1=ඉබ්න් කාතිර් අද් දමිෂ්කී සිය කුරාන් අර්ථවිවරණය වන තෆ්සීර් අල් කුරාන් අල් ආසිම් හි දැනුම් දෙන පරිදි &quot;මෙම ආයාව විසින් ප්‍රචණ්ඩ/හානිකර නොවන පහර දීමක් ගැන අදහස් කරන බව ඉබ්න් අබ්බාස් සහ තවත් කීපදෙනෙක් ම පැවසී ය. ඉන් අදහස් වන්නේ තදින් කරන/දැඩි පහර දීමක් නොවන බව අල් හසන් අල්-බස්රි පැවසුවේ ය.&quot; &lt;ref name=&quot;shaf&quot;&gt;Shafaat, Ahmad, ''[http://www.islamicperspectives.com/Quran-4-34.htm Tafseer of Surah an-Nisa, Ayah 34]'', Islamic Perspectives. 10 Aug. 2005.&lt;/ref&gt;}}

ඇතැම් අය මෙහි පහරදීම හදහා යෙදී ඇති අරාබි වචනයේ තවත් අර්ථයක් මතු කරමින් මින් අදහස් වන්නේ පහරදීමක් නොව බිරියගෙන් ඈත්වීමක් බව පැවසීමට උත්සහ කර ඇතත් මෙය පිළිගැනීමකට ලක් වී නොමැත. මේ තර්කය ඉස්ලාමය ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට තැත් කරන නූතනවාදීන් සහ මානව හිමිකම්  ක්‍රියාකාරිකයන් වෙතින් පැන නැගී ඇත.&lt;ref name=&quot;Hajjar&quot;&gt;Hajjar, Lisa. (2004) Religion, State Power, and Domestic Violence in Muslim Societies: A Framework for Comparative Analysis. ''Law and Social Inquiry.'' 29(1):1-38.&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Use of Sharia law by country XML map.svg|alt=|thumb|රටවල් අනුව කාන්තාවන්ට බලපාන කාරණා සම්බන්ධයෙන් ෂරියා නීතිය යොදාගැනෙන ආකාරය:&lt;br /&gt;{{legend|#179C86|ෂරියාවඅධිකරණ පද්ධතිය තුළ කිසිදු අයුරකින් යොදා නොගැනේ. }}{{legend|#F6DD4F|ෂරියාව පුද්ගලික කරුණු සම්බන්ධයෙන් අදාල වේ. }}{{legend|#706EA4|ෂරියාව අපරාධ නීතිය ද ඇතුලු ව සෑම කරුණක් සදහා ම භාවිතා වේ. }}{{legend|#FF9950|ෂරියාව යොදාගැනෙන ප්‍රමාණය පලාත් අනුව වෙනස් වේ. }}]]
ඉස්ලාමය සැමියාගේ වධහිංසා ඉවසීමට නොහැකි වීම මත කාන්තාවකට දික්කසාදය ලබාගැනීමට අවස්ථාව දුන්නත් ඉස්ලාම් නීතිය තුළ කාන්තාවන්ට දික්කසාදය ලබාගැනීමේ ක්‍රියාවලිය ඉතා දුෂ්කර වූවක් නිසා ගෘහස්ත හිංසනයට ලක්වන කාන්තාවන්ට දික්කසාදය ලබාගැනීම දුෂ්කර වූවක් වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Coomaraswamy&quot;&gt;Coomaraswamy, Radhika [http://www1.umn.edu/humanrts/commission/thematic52/53-wom.htm Further Promotion and Encouragement of Human Rights and Fundamental Freedoms.] United Nations. Economic and Social Council. 5 Feb. 1996. Retrieved 19 Oct. 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jones, Gavin. &quot;Marriage and Divorce in Islamic South East Asia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Muḥammad, Farida Khanam; Ḫān, Wahīd-ad-Dīn. (2009). The Quran. New Delhi: Goodword. Print.&lt;/ref&gt; 4: 34 වැකියේ සැමියාට ඇති අයිතිය පිළිගැනීම හේතුවෙන් ෂරියා නීතිය පවතින බොහෝ රටවල ගෘහස්ත හිංසනය ගැන කාන්තාවන් වෙතින් ඉදිරිපත් වන පැමිණිලි විභාග කිරීමට හෝ භාරගැනීමට ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදු වේ.&lt;ref&gt;Maghraoui, Abdeslam. &quot;Political authority in crisis: Mohammed VI's Morocco.&quot;Middle East Report 218 (2001): 12-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Critelli, Filomena M. &quot;Women's rights= Human rights: Pakistani women against gender violence.&quot; J. Soc. &amp; Soc. Welfare 37 (2010), pages 135-142&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oweis, Arwa, et al. &quot;Violence Against Women Unveiling the Suffering of Women with a Low Income in Jordan.&quot; Journal of Transcultural Nursing 20.1 (2009): 69-76.&lt;/ref&gt;

ෆිලිස් චෙස්ලර් වැනි ඇතැම් ලේඛිකාවන් ඉස්ලාමය කාන්තා හිංසනය සමග බැදී ඇති බව, පවුලේ නම්බුව රැකගැනීම සදහා කරන ඝාතන ([[:en:Honor_killing|Honor killings]]) නිදසුන් ලෙස දක්වමින් පවසා ඇති මුත්&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.meforum.org/2067/are-honor-killings-simply-domestic-violence|title=Are Honor Killings Simply Domestic Violence?|author=Phyllis Chesler|work=Middle East Forum|accessdate=22 August 2015}}&lt;/ref&gt; පාකිස්තානයේ අගා ඛාන් විශ්වවිද්‍යාලයේ ස්ත්‍රිය සම්බන්ධ කරුණු කෙරෙහි අධ්‍යයනය කරන මහාචාර්යවරියක් වන තහිරා ෂහීද් ඛාන් වැනි අය පිළිතුරු වශයෙන් පවසන්නේ එවැනි දේ සිදුවන්නේ සමාජය තුළ කාන්තාව කෙරෙහි ඇති පහත් ය යන මතය සහ පුරුෂයාට ඇති බලය හේතුවෙන් මිස ආගම තුළ ඇති පෙළඹවීමක් නිසා නොවන බව යි.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Mayell|first1=Hillary|title=Thousands of Women Killed for Family &quot;Honor&quot;|url=http://www.unl.edu/rhames/courses/212/readings/honor-kil-ng.pdf publisher=[[University of Nebraska–Lincoln]]|format=PDF|accessdate=28 November 2015|location=[[Lincoln, Nebraska]]|date=12 February 2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;{{cite web url=&lt;/nowiki&gt;http://www.sanctuaryforfamilies.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=252&amp;Itemid=259 archiveurl=https://web.archive.org/web/20121115002215/http://www.sanctuaryforfamilies.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=252&amp;Itemid=259&lt;nowiki&gt;|archivedate=2012-11-15|title=Sanctuary for Families|work=Sanctuary for Families|accessdate=22 August 2015}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; බටහිර රටවල මුස්ලිම්වරුන්ගේ සංක්‍රමණය සහ මෙවැනි කාන්තා හිංසනයන් එකට බැදී තිබීම මත මාධ්‍ය සහ දේශපාලනය තුළ ඉස්ලාමය ආශ්‍රිත ව මෙවැනි කරුණු අළලා සමාජ සංවාදයන් ඇති වී ඇති අතර එය සමාජය තුළ ආන්දෝලනයකට ද හේතු වී තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/%28httpPublications%29/E61F80827BF3409FC1257744004DC465?OpenDocument|title=Religion, Culture and the Politicization of Honour-Related Violence: A Critical Analysis of Media and Policy Debates in Western Europe and North America|author=UNRISD|publisher=|accessdate=22 August 2015}}&lt;/ref&gt;
==සටහන්==
{{notelist|30em}}

==ආශ්‍රිත නාමාවලිය==
{{Reflist|30em}}

[[ප්‍රවර්ගය:ඉස්ලාම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉස්ලාම්වාදය]]
[[ප්‍රවර්ගය:මානව අයිතිවාසිකම්]]
[[ප්‍රවර්ගය:නීතිය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ඉස්ලාම් ආගම]]
[[ප්‍රවර්ගය:ෂරියා]]
[[ප්‍රවර්ගය:ෆිඛ්]]</text>
      <sha1>2ngwpn56umsxslakgj3uq8eiq4v6vai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nimitz-class aircraft carrier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84023</id>
    <revision>
      <id>797460</id>
      <parentid>591153</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5855" sha1="a7op0ya2c6tbar1828qdp8od2ya9h5r" xml:space="preserve">{|{{Infobox ship begin|infobox caption=''Nimitz''-class aircraft carrier}}
{{Infobox ship image
|Ship image=USS Nimitz in Victoria Canada 036.jpg
|Ship caption=USS ''Nimitz'' (CVN-68), lead ship of her class of supercarriers, at sea near [[Victoria, British Columbia]] after her 1999–2001 refit}}
{{Infobox ship class overview
|Name=''Nimitz''-class aircraft carrier
|Builders=[[Newport News Shipbuilding Company]]
|Operators={{navy|USA}}
|Class before=* {{sclass-|Kitty Hawk|aircraft carrier|4}} and
* {{sclass-|Enterprise|aircraft carrier|4}}
|Class after={{sclass-|Gerald R. Ford|aircraft carrier|4}}
|Subclasses=* [[#Design differences within the class|''Theodore Roosevelt'' class]] and
* [[#Design differences within the class|''Ronald Reagan'' class]]
|Cost= Approximately {{US$}}8.5 billion
|Built range=
|In service range=
|In commission range=3 May 1975
|Total ships building=
|Total ships planned=10
|Total ships completed=10
|Total ships in commission=10
|Total ships active=10
|Total ships laid up=
|Total ships lost=0
|Total ships retired=0
|Total ships preserved=
}}
{{Infobox ship characteristics
|Hide header=
|Header caption=
|Ship type=[[Aircraft carrier]]
|Ship tonnage=
|Ship displacement={{Convert|100000|to(-)|104600|LT|MT}}&lt;ref name=&quot;Polmar&quot;&gt;Polmar, p. 112&lt;/ref&gt;
|Ship length={{Nimitz class aircraft carrier length}}
|Ship beam={{Nimitz class aircraft carrier beam}}
|Ship height=
|Ship draft={{Nimitz class aircraft carrier draught}}
|Ship depth=
|Ship hold depth=
|Ship decks=
|Ship deck clearance=
|Ship ramps=
|Ship ice class=
|Ship power=
|Ship propulsion={{Nimitz class aircraft carrier propulsion}}
|Ship sail plan=
|Ship speed={{Nimitz class aircraft carrier speed}}
|Ship range={{Nuclear ship range}}
|Ship endurance=
|Ship boats=
|Ship capacity=
|Ship troops=
|Ship complement={{Nimitz class aircraft carrier complement}}
|Ship crew= 6,012&lt;ref name=&quot;NavReg&quot;/&gt; (including airwing)
|Ship time to activate=
|Ship sensors={{Nimitz class aircraft carrier sensors I}}
|Ship EW={{Nimitz class aircraft carrier EW}}
|Ship armament=
* 16–24 × [[RIM-7 Sea Sparrow]] or NATO [[RIM-7 Sea Sparrow|Sea Sparrow]] missiles
* 3 or 4 × [[Phalanx CIWS]]s or [[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]s
|Ship armor= {{convert|2.5|in|mm|abbr=on}} [[Kevlar]] over vital spaces&lt;ref name=&quot;Fontenoy&quot;&gt;{{cite book |title=Aircraft carriers: an illustrated history of their impact |last=Fontenoy |first=Paul E. |authorlink= |year=2006 |publisher=ABC-CLIO Ltd |location= |isbn=978-1-85109-573-5 |page=[https://archive.org/details/aircraftcarriers0000font/page/349 349] |pages= |url=https://archive.org/details/aircraftcarriers0000font|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
|Ship aircraft=85–{{Nimitz class aircraft carrier aircraft}}&lt;ref name=&quot;ship encyclopedia&quot;/&gt;
|Ship aircraft facilities=
|Ship notes=
}}
|}

'''''Nimitz'' class''' යනු [[ඇමෙරිකානු නාවික හමුදාව|ඇමෙරිකානු නාවික හමුදාවේ]] (United States Navy) ඇති න්‍ය්ෂ්ටික බලයෙන් ක්‍රියාත්මක වන [[aircraft carriers]] දහයකින් (10) සමන්විත වන [[Ship class|class]] එකකි.

==ආශ්‍රිත==
* [[Chester W. Nimitz]]

==සටහන්==
=== පාදසටහන් ===
{{Reflist|group=Note}}

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;NavReg&quot;&gt;{{cite web |title=Naval Vessel Register - USS NIMITZ (CVN 68) |url=http://www.nvr.navy.mil/SHIPDETAILS/SHIPSDETAIL_CVN_68_5151.HTML |website=www.nvr.navy.mil |accessdate=30 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180906195559/http://www.nvr.navy.mil/SHIPDETAILS/SHIPSDETAIL_CVN_68_5151.HTML |archivedate=6 September 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ship encyclopedia&quot;&gt;{{cite book |title=The Encyclopedia of Ships |last=Gibbons |first=Tony |authorlink= |year=2001 |publisher=Amber Books |location=London, United Kingdom |isbn=978-1-905704-43-9 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofsh0000unse_k6n4/page/444 444] |pages= |url=https://archive.org/details/encyclopediaofsh0000unse_k6n4}}&lt;/ref&gt;
}}

==වැඩිදුර කියවීම සඳහා==
* {{cite book |first= John F. |last= Schank |author2=Mark V. Arena |author3=Denis Rushworth |author4=John Birkler |author5=James Chiesa  |title= Refueling and Complex Overhaul of the USS ''Nimitz'' (CVN 68): Lessons for the Future |url= http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR1632/index.html |publisher= [[Rand Corporation]] |location= [[Santa Monica, California]] |isbn= 0-8330-3288-7 |year= 2002 |accessdate= 4 December 2010}}

==භාහිර සබැඳි==
{{Commons category|Nimitz class aircraft carriers}}
* [https://web.archive.org/web/20120115151332/http://www.nvr.navy.mil/nvrships/active/fleet_02.htm ඇමෙරිකානු නාවික හමුදාවේ වෙබ් අඩවිය (ඉංග්‍රීසි)]
* [http://military.discovery.com/videos/top-ten-fighting-ships-nimitz-aircraft-carrier.html ඩිස්කවරි නාලිකාවේ වීඩියෝවක් (ඉංග්‍රීසි] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507062101/http://military.discovery.com/videos/top-ten-fighting-ships-nimitz-aircraft-carrier.html |date=2012-05-07 }}
* {{NVR url|id=CVN68|title=Naval Vessel Register page for USS ''Nimitz''}}
* [http://www.navweaps.com/index_tech/tech-028.htm Busting the speed myth of USS Enterprise and Nimitz-class nuclear-powered supercarrier], a special report by NavWeaps.Com
* [http://www.globalsecurity.org/military/systems/ship/cvn-68-mods.htm CVN-68 ''Nimitz''-class Modernization] – GlobalSecurity.org

{{Nimitz class aircraft carrier}}
{{Aircraft carrier classes in service}}

{{Authority control}}

[[ප්‍රවර්ගය:ඇමෙරිකාව]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>a7op0ya2c6tbar1828qdp8od2ya9h5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anne Hathaway (Shakespeare)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84097</id>
    <revision>
      <id>797374</id>
      <parentid>713370</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58893" sha1="ox0l2mqrnuqltedbi38ixkbur8iskz0" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name= Anne Hathaway(ඇන් හැත්වේ) 
|image=AnneHathaway CUL Page4DetailB.jpg
| caption       = [https://en.wikipedia.org/wiki/Sir_Nathaniel_Curzon,_4th_Baronet Sir Nathaniel Curzon, (4th Baronet 1676–1758)] විසින්, 1078 වසරේදී,ඇන් හැතවේ නිරුපණය කිරීමට අදින ලද්දකී.
[https://en.wikipedia.org/wiki/Samuel_Schoenbaum Samuel Schoenbaum]විස්තර කරන්නේ නම් මෙය නැති වු එලිසබෙතියන් රුවක් පිටපත් කිරීමක් බවයි, නමුත් මෙම රුව නිසැකවම හැත්වේ නිරුපණය කරන බවටද සාධක හමුවී නැත.
| birth_date    = 1556
| birth_place   = [https://en.wikipedia.org/wiki/Shottery ෂොටරි ගම්මානය],එන්ගලන්තය
| death_date    = 1623 අගෝස්තු 6 (වයස 66-67)
| death_place   = [https://en.wikipedia.org/wiki/Stratford-upon-Avon Stratford-upon-Avon (ස්ටැඩ්ෆෝර්ඩ්-අපොන්-අවොන්)], Warwickshire(වො(ර්)ක්වික්ශයර්), England (එන්ගලන්තය)
| spouse        = [https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B8%E0%B7%8A_%E0%B7%82%E0%B7%9A%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A විලියම් ශේක්ස්පියර්] 
.&lt;ref name=&quot;Schoenbaum&quot;&gt;{{cite book
  | last = Schoenbaum
  | first = Samuel
  | year = 1987
  | title = William Shakespeare: A Compact Documentary Life
  | url = https://archive.org/details/williamshakespea0000scho
  | edition = Revised
  | location = Oxford
  | publisher = Oxford University Press
  | isbn = 0-19-505161-0
  | pages = [https://archive.org/details/williamshakespea0000scho/page/92 92], 240
  | ref = harv
  }}&lt;/ref&gt;  
}}

== ඇන් හැතවේ ==
 '''ඇන් හැත්වේ'''(1556   - 1623 අගෝස්තු 6) ඉංග්‍රීසි කවියෙකු, නාට්‍ය රචකයෙකු සහ නළුවෙකු වූ [https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B8%E0%B7%8A_%E0%B7%82%E0%B7%9A%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A විලියම් ෂේක්ස්පියර්]ගේ බිරිඳයි. ඔවුන් විවාහ වූයේ 1582 දී ය. ඒ වනවිට ඔහුට වයස අවුරුදු 18 ක් හා ඇයට අවුරුදු 26ක් වූවාය. ඇය තම ස්වාමිපුරුෂයාට වඩා අවුරුදු හතක් ජීවත් වූවාය. නෛතික ලියකියවිලි කිහිපයකින් ඔබ්බට ඇය ගැන දන්නේ අල්ප වශයෙනි, නමුත් ෂේක්ස්පියර් සමඟ ඇයගේ පෞරුෂය හා සම්බන්ධතාවය බොහෝ ඓතිහාසික සහ නිර්මාණාත්මක ලේඛකයින්ගේ සමපේක්ෂනයට ලක්ව ඇත.
== ජීවිතය ==
හැත්වේ හැදී වැඩුණේ එංගලන්තයේ වෝර්වික්ෂයර් හි [https://en.wikipedia.org/wiki/Stratford-upon-Avon Stratford-upon-Avon (ස්ට්‍රැට්ෆර්ඩ්-ඔන්- ඒවන්]හට බටහිර දෙසින් පිහිටි ෂොටරි නම් ගම්මානයේ ය. ඇය හැදී වැඩී ඇත්තේ ෂොටරි හි හැතවේ පවුලේ ගොවිපොළේය. එමෙන්ම දැන් එය ගමේ ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණයකි. ඇගේ පියා, රිචඩ් හැතවේ සුලු ගොවියෙකි. තම දියණියට “විවාහ වන දිනයේ”දී මාර්ක්ස් දහයක් නැතිනම් පවුම් හයක්, සිලිං දහතුනක් සහ පැන්ස හතරක්  ගෙවිය යුතුව තිබියදී,ඔහු 1581 සැප්තැම්බරයේදී මිය ගියා.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080510192302/http://www.shakespeare.org.uk/content/view/50/50/ Anne Hathaway's Cottage &amp; Gardens-Shakespeare Birthplace Trust] Shakespeare.org.uk archived from [http://www.shakespeare.org.uk/content/view/50/50/ The Original] on May 2008&lt;/ref&gt;ඇගේ පියාගේ අභිමතය පරිදි ඇගේ නම &quot;ඇග්නස්&quot; ලෙස ලැයිස්තු ගත කර ඇති අතර සමහර විද්වතුන් ඇයව &quot;ඇග්නස් හැත්වේ&quot;ලෙස හැඳින්විය යුතු යැයි විශ්වාස කරයි.&lt;ref&gt;pogue, kate(2008
[https://books.google.com/id=w0oHBU6VBhwC&amp;pg=PA58&amp;lpg=PA58&amp;dq=%22Anne+Hathaway%22+Agnes+father%27s+will#v=onepage&amp;q=%22Anne%20Hathaway%22%20Agnes%20father%27s%20will&amp;f=false Shakespeare's family]{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''Greenwood'', p. 58.{{ISBN|978-0-275-99510-2}}&lt;/ref&gt;

== විවාහය ==
[[ගොනුව:Anne_Hathaways_Cottage_and_gardens_15g2006.jpg|left|thumb|[https://en.wikipedia.org/wiki/Hathaway_family_cottage Hathaway family cottage] ස්ටැඩ්ෆොර්ඩ්-අපොන්-අවොන් අසල හැත්වේ පවුල් ගෘහය]]
හැත්වේ 1582 නොවැම්බරයේදී ෂේක්ස්පියර් සමඟ විවාහ වූ අතර ඒ වන විටත් යුවළගේ පළමු දරුවා ගැබ්ගෙන ඇති අතර මාස හයකට පසු ඇය දරුවා බිහි කළාය. හැත්වේගේ පූර්ව ගර්භණීභාවය සහ මෙම වයස් පරතරය කරුණුකොටගෙන සමහර ඉතිහාසඥයින් විසින් එය [https://en.wikipedia.org/wiki/Shotgun_wedding &quot;shotgun wedding හෙවත් හදිස්සි විවාහ මංගල්‍යයක් &quot;] ලෙස හදුන්වනවා සේම එය හැත්වේ පවුල විසින් ෂේක්ස්පියර්ට බලකොට කරන ලද්දක් බැව් පවසයි. කෙසේ වෙතත් මෙම නිගමනයට වෙනත් සාක්ෂි නොමැත.&lt;br&gt;


කලකට ඉහතදී මෙම මතය ගොඩනැගීම සඳහා Worcester හී එපිස්කෝපල් රෙජිස්ටාර් කාර්යාලයෙ ඇති ලතින් බසින් ලියවුනු [https://en.wikipedia.org/wiki/Temple_Grafton Temple Grafton] හී &quot;Wm Shaxpere&quot; හා &quot;Annam Whateley&quot; යන දෙදෙනාට නිකුත් කරන ලද මංගල බලපත්ර වාර්තා සාධක වූ බව විශ්වාස කෙරේ. එදින ස්ට්‍රැට්ෆෝර්ඩ් හි හැත්වේ පවුලේ මිතුරන් වන ෆුල්ක් සැන්ඩෙල්ස් සහ ජෝන් රිචඩ්සන් &quot;විලියම් ශෙක්ස්පියර් සහ ඇන් හැත්වේ ගේ විවාහ මංගල්‍යය&quot; සඳහා මූල්‍ය ඇපකරයක් ලෙස ඩොලර් 40 ක [https://en.wikipedia.org/wiki/Surety ඇපයක්] අත්සන් කළහ.&lt;ref&gt;Stanley Wells, &quot;Hathaway, Anne&quot;. Oxford Companion to Shakespeare, Oxford University Press, 2005, p. 185. Sandells had overseen the drawing up of Richard Hathaway's will and Richardson had been a witness.&lt;/ref&gt; [https://en.wikipedia.org/wiki/Frank_Harris Frank Harris (ෆ්‍රෑන්ක් හැරිස්)] ගේ The Man Shakespeare (1909)හි තර්ක කළේ මෙම ලේඛන ෂේක්ස්පියර් කාන්තාවන් දෙදෙනෙකු සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති බවට සාක්ෂි බවයි. ඔහු [https://en.wikipedia.org/wiki/Anne_Whateley Anne Whateley] සමග විවාහ වීමට තෝරාගෙන ඇති නමුත් මෙය දැනගත් වහාම හැත්වේගේ පවුලේ අය ඔහුට ගැබිනි ඇන් හැත්වේ හා විවාහ වීමට බලකරන්නට ඇත. හැරිස් විශ්වාස කළේ &quot;ෂේක්ස්පියර් තම බිරිඳ කෙරෙහි දක්වන පිළිකුල මැනිය නොහැකි&quot; බවත් හා ස්ට්‍රැට්ෆොර්ඩ් අතහැර නාට්‍ය කලාවේ නියැලීමට ඔහු ගත් තීරණයට ඇයගේ උගුලේ ඔහුව හසුකර ගැනීම හේතු වූ බවත්ය.&lt;ref&gt;Frank Harris, The Man Shakespeare, BiblioBazaar, LLC, 2007, (reprint) p. 362.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;


කෙසේ වෙතත්, [https://en.wikipedia.org/wiki/Stanley_Wells Stanley Wells (ස්ටැන්ලි වෙල්ස්)] පවසන පරිදි, ෂේක්ස්පියර්ගේ ඔක්ස්ෆර්ඩ් සහයෝගීතා පදනමේ බොහෝ නූතන විද්වතුන් සිතන්නේ වොට්ලි (Whateley) යන නම “ලිපිකරු දෝෂයේ ප්‍රතිඵලයක්” බවයි.&lt;ref&gt;Stanley Wells, &quot;Whateley, Anne&quot;. Oxford Companion to Shakespeare, Oxford University Press, 2005, pp. 185, 518. See also Park Honan, Shakespeare: a life, Oxford University Press, 2000, p. 84.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;


[https://en.wikipedia.org/wiki/Germaine_Greer Germaine Greer] තර්ක කරන්නේ ෂේක්ස්පියර් සහ හැත්වේ අතර වයස් පරතරය ඔහුට ඇයව විවාහ කර ගැනීමට බල කළ බවට සාක්ෂියක් වනවා වෙනුවට ඇයව ලුහුබැඳ ගොස් ඇගේ කැමැත්ත ගන්නට ඇත්තේ ඔහු බවය.පියා නොමැතිව අනාථ වූ හැත්වේ වැනි කාන්තාවන් බොහෝ විට බාල සහෝදර සහෝදරියන් රැකබලා ගැනීම සඳහා නිවසේ නැවතී සිටි අතර ඔවුන් වයස විස්සෙදී හෝ ඊට අගභාගයේදී විවාහ විය. ස්වාමිපුරුෂයෙකු ලෙස ෂේක්ස්පියර්ගේ අපේක්ෂාවන් කිහිපයක් තිබිණි. ඔහුගේ පවුල මූල්‍යමය විනාශයකට ඇද වැටී ඇති අතර, මෙය සමාජීය හා මූල්‍යමය වශයෙන් යහපත් තත්වයක සිටින හැත්වේ පවුලෙන් ඇයව අල්ලා ගැනීමක් ලෙස සලකනු ඇත. තවද, [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_marriage_in_Great_Britain_and_Ireland &quot;handfast නැතිනම් probationary marriage (පරිවාස විවාහයක්)&quot;] සහ ගැබ් ගැනීම එකල නිතර නීත්‍යානුකූල විවාහයකට මුළපුරන්නක් විය. 1580 ගණන්වල ස්ට්‍රැට්ෆර්ඩ්-ඔන්-ඒවොන් සහ ඒ අවට ගම්මානවල ඉතිරිව ඇති වාර්තා විමසා බැලීමේදී Greer තර්ක කරන්නේ කරුණු දෙකක් කැපී පෙනෙන ලෙස පෙනෙන බවයි: පළමුව, එකල ගැබිනි මනාලියන් විශාල සංඛ්‍යාවක් පූජාසනය වෙත ගිය බවත්; දෙවනුව, වසන්තය සමය නොව එකල සරත් සමය විවාහ වීමට වඩාත් පොදු කාලය යන්නත් බවයි. ඔහු විසින් ගැබ්ගෙන ඇති හැත්වේ සමඟ විවාහවීමට ෂේක්ස්පියර් බැඳී සිටියේය, නමුත් මෙය සැමවිටම ඔහුගේ අභිප්‍රාය නොවූ බව උපකල්පනය කිරීමට හේතුවක් නැත. මනාලිය හා මනාලයාගේ පවුල් එකිනෙකාව දැන සිටි බව සහතිකයි&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Germaine_Greer Greer Germaine(2008)][https://archive.org/details/shakespeareswife00gree ''Shakespeare's wife'']New York, Harper {{ISBN|978-0-06-153715-8}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;


හැත්වේට සහ ඇගේ සැමියාට දරුවන් තිදෙනෙක් උපත ලැබූහ: ඒ 1583 දී [https://en.wikipedia.org/wiki/Susanna_Hall Susanna (සුසන්නා)] සහ 1585 දී [https://en.wikipedia.org/wiki/Hamnet_Shakespeare Hamnet (හැම්නෙට්)] සහ [https://en.wikipedia.org/wiki/Judith_Quiney Judith (ජුඩිත්)] නැමැති නිවුන් දරුවන්ය. හැම්නෙට් වයස අවුරුදු 11 දී [https://en.wikipedia.org/wiki/Bubonic_plague bubonic plagues (බුබොනික් වසංගතය)]හේතුවෙන් එකවරම මිය ගිය අතර 1596 අගෝස්තු 11 වන දින ඇවොන්හි ස්ට්‍රැට්ෆෝර්ඩ් හි මිහිදන් කරන ලදී.&lt;br&gt;


ඇගේ විවාහය හා ඇගේ දරුවන්ගේ උපත සම්බන්ධ ලියකියවිලි හැරුණු විට,හැත්වේගේ ජීවිත කාලය තුළ වාර්තා වී ඇති එකම සඳහන1601 දී මියගිය ඇගේ පියාවන Thomas Whittington (තෝමස් විට්ටිංටන්)ගේ කුතුහලය දනවන ආගමික කැමැත්ත පමණි. විට්ටිංටන් සිලිං 40 ක් “ස්ට්‍රැට්ෆෝර්ඩ් හි දුප්පතුන්ට” ඉතිරි කළ අතර, එම මුදල් මාස්ටර් විලියම් ෂේක්ස්පියර්ගේ බිරිඳ ඇන් ෂේක්ස්පියර් හට භාර දී ඇති අතර, එය ඔහුට ණයකරයක් වන අතර,එය විලියම් ෂේක්ස්පියර් හෝ ඔහුගේ පැවරුම් මගින් ඔහුගේ විධායකයට ගෙවනු ලැබීම ඔහුගේ කැමැත්ත විය. &quot;in the hand of Anne Shakespeare wife unto Master William Shakespeare, and is due debt unto me, being paid to mine executor by the said William Shakespeare or his assigns according to the true meaning of this my will.&quot; in the hand of Anne Shakespeare, wife unto Master William Shakespeare, and is due debt unto me, being paid to mine executor by the said William Shakespeare or his assigns according to the true meaning of this my will.&quot; මෙම ඡේදය විවිධ ආකාරවලින් අර්ථකථනය කර ඇත. එක් මතයක් නම්, විටින්ටන් ඇන්හට මුදල් ණයට දී ඇති බවයි. කෙසේවෙතත්, බොහෝ විට එය එකතු නොකළ වැටුප් හෝ සුරක්ෂිතව තබා ගැනීමේ ඉතුරුම් &quot;uncollected wages, or savings held in safekeeping&quot; විය හැකිය. මන්දයත්, සිය කැමැත්තේ ඇයගේ සහෝදරයන්ගෙන් ඔහුට ගෙවිය යුතු ණයද එම ප්‍රමාණයෙන්ම ලැයිස්තුගත කර ඇති බැවිනි&lt;br&gt;


1607 දී හැත්වේගේ දියණිය සුසන්නා ප්‍රාදේශීය [https://en.wikipedia.org/wiki/John_Hall_(physician) Dr.John Hall ( වෛද්‍ය ජෝන් හෝල්)] සමඟ විවාහ වූ අතර හැත්වේ සහ ෂේක්ස්පියර්ගේ මිනිබිරිය වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Barnard Elizabeth (එලිසබෙත් බර්නා(ර්)ඩ්)] බිහි කළාය. ඊළඟ අවුරුද්දේ ජුඩිත් 1616 පෙබරවාරි මාසයේදී හොඳ පවුලක මිදි වතු සහ ආපනශාලා හිමිකරුවෙකු වූ [https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Quiney Thomas Quinney (තෝමස් ක්වීනී)] සමඟ විවාහ වුයේ ඇයට වයස අවුරුදු 31 හා ඔහුට වයස 27කින්ය. ක්වීනී හේතුවෙන් තවත් ගැහැණු ළමයෙකු ගැබ්ගෙන ඇති බව දැනගත් විටෂේක්ස්පියර් පසුව මෙම තේරීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත එමෙන්ම ලෙන්ට් සමයේදී අවශ්‍ය විශේෂ විවාහ බලපත්‍රයක් ලබා ගැනීමට ක්වීනී අපොහොසත් වීම නිසා මාර්තු 12 වන දින ජුඩිත් සහ තෝමස් නෙරපා හැරිනලදී. වැඩි කල් යන්නට මත්තෙන්, 1616 මාර්තු 25 වන දින, ෂේක්ස්පියර් ජුඩිත්ට ඇගේ නමින් ඩොලර් 300 ක් උරුම කර ගැනීම සඳහා වූ ඔහුගේ කැමැත්ත වෙනස් කළ අතර, ක්වීනීව කැමැත්තෙන් ඉවත්ව කොට ඔහුගේ දේපළවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් සුසන්නාට සහ ඇගේ සැමියාට ලබා දුන්නේය.&lt;ref&gt; [http://www.literarygenius.info/children-william-shakespeare.htm The children of William Shakespeare]''literarygenius.info''&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;


සමහර විට ෂේක්ස්පියර් තම බිරිඳට අකමැති වූ බව අනුමාන කර ඇත, නමුත් මෙම උපකල්පනයට සහාය දැක්වීම සඳහා දැනට පවතින ලියකියවිලි හෝ ලිපි හුවමාරුවක් හමුවී නොමැත. ඔවුන්ගේ විවාහ ජීවිතයේ වැඩි කාලයක් ඔහු ලන්ඩනයේ ජීවත් වූ අතර ඔහුගේ නාට්‍ය ලිවීමට හා රඟ දැක්වීමට සමත් විය. එ අතර ඇය ස්ට්‍රැට්ෆර්ඩ් හි රැඳී සිටියේය. කෙසේ වෙතත්, [https://en.wikipedia.org/wiki/John_Aubrey John Aubrey (ජෝන් ඕබ්රි)] පවසන පරිදි, ඔහු සෑම වසරකම නැවත ස්ට්රැට්ෆර්ඩ් වෙත පැමිණියේය. 1613 දී ඔහු රංග ශාලාවෙන් විශ්‍රාම ගත් පසු ලන්ඩනයට වඩා තම බිරිඳ සමඟ ස්ට්‍රැට්ෆර්ඩ්හි ජීවත් වීම තෝරාගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;Stanley Wells, Gary Taylor, John Jowett, William Montgomery, William Shakespeare, a textual companion, W. W. Norton &amp; Company, 1997, p. 90&lt;/ref&gt;

== ෂේක්ස්පියර්ගේ අවසන් කැමැත්ත  ==
ඔහුගේ කැමැත්ත පරිදි ෂේක්ස්පියර් ප්‍රසිද්ධියේම ඇයට එක් උරුමයක් දෙනලදී ඒ ඔහුගේ ගෘහ භාණ්ඩ සහිත දෙවන හොඳම ඇඳයි; &quot;second-best bed with the furniture&quot;.මෙහි &quot;best&quot;(හොඳම )ඇඳ ගැන සඳහනක් නැත, එය සුසන්නාගේ උරුමයට ඇතුළත් වන්නට ඇත. ඇන්ට දෙන ලද මෙම උරුමය බොහෝ විට සුළු වශයෙන් අර්ථකථනය කර ඇති අතර එයින් ගම්‍ය වන්නේ ඇන් ඔහුගේ සමීප ජීවිතයේ &quot;දෙවන හොඳම&quot; පුද්ගලයා පමණක් බවය.&lt;ref&gt;Marjorie Garber, Profiling Shakespeare, Routledge, 2008, pp. 170–175&lt;/ref&gt; පැහැදිලි කිරීම් කිහිපයක් ඉදිරිපත් කර ඇත: පළමුව, නීතියට අනුව, ඔහුගේ කැමැත්ත නොතකා,හැත්වේට ඇගේ ස්වාමිපුරුෂයාගේ දේපළෙන් තුනෙන් එකක් ලබා ගැනීමට අයිතියක් ඇති බව කියැවේ, මෙය මතභේදයට තුඩු දී ඇත.&lt;ref&gt;Best, Michael (2005) [http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/SLT/life/anne.html Anne's inheritance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091206050743/http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/SLT/life/anne.html |date=2009-12-06 }}. Internet Shakespeare Editions, University of Victoria, Canada.&lt;/ref&gt; හැත්වේට ඇගේ දරුවන්ගේ සහාය ලැබිය යුතු යැයිද අනුමාන කෙරේ. Germaine Greer (ජර්මයින් ග්‍රියර්) යෝජනා කරන්නේ, වෛද්‍ය හෝල් සමඟ සුසෑනා විවාහ වන අවස්ථාවේ දී ඇති කරගත් ගිවිසුම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස: ෂේක්ස්පියර්ගේ වතුයායෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ඇයට (සහ ඇගේ සැමියාට) උරුම වූ බවයි. ෂේක්ස්පියර් ආචාර්ය හෝල් සමඟ ව්‍යාපාර කටයුතු කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජෝන් සහ සුසන්නා ඔහුගේ උරුමකරුවන් වූහ. ආචාර්ය හෝල් සහ සුසානා ෂේක්ස්පියර්ගේ මරණයෙන් පසු උරුම වූ New Place (නව පෙදෙස) ට ගියහ.&lt;ref&gt;[http://www.literarygenius.info/children-william-shakespeare.htm The children of William Shakespeare]''literarygenius.info''&lt;/ref&gt; ඔහුගේ බාල දියණිය වන ජුඩිත්ට සැලකූ ආකාරය ෂේක්ස්පියර්ගේ කැමැත්ත අශෝබන බවට එක් උදාහරණයකි.&lt;br&gt;


හැත්වේ ඇයගේම අතින් මූල්‍යමය වශයෙන් සුරක්‍ෂිත වන්නට ඇති බවට ඇඟවීමක් තිබේ. [https://en.wikipedia.org/wiki/National_Archives_(UK) National Archives (ජාතික ලේඛනාගාරය )] පවසන්නේ ඇඳන් සහ වෙනත් ගෘහ භාණ්ඩ කැබලි බොහෝ විට බිරිඳට ඇති එකම උරුමය බවයි &quot;beds and other pieces of household furniture were often the sole bequest to a wife&quot; සහ සාමාන්‍යයෙන් ළමයින්ට හොඳම භාණ්ඩ සහ වැන්දඹුවට දෙවන හොඳම දේ ලැබෙනු ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.nationalarchives.gov.uk/museum/item.asp?item_id=21 Shakespeare&quot;s Will]. The National Archives (UK government)&lt;/ref&gt; ෂේක්ස්පියර්ගේ කාලයේ, සමෘද්ධිමත් පුරවැසියන්ගේ ඇඳන් මිල අධික වූ අතර සමහර විට එය කුඩා නිවසක වටිනාකමට සමාන විය. මේ අනුව, ඔහුගේ කැමැත්ත නූතන යුගයේ පෙනෙන තරම් සුළු එකක් නොවේ. [https://en.wikipedia.org/wiki/Elizabethan Elizabethan (එලිසබෙතන් යුගය)] චාරිත්‍ර විධි අනුව නිවසේ හොඳම ඇඳ අමුත්තන් සඳහා වෙන් කර තිබුණි. එසේ නම්, ෂේක්ස්පියර් ඇන්ට ලබා දුන් ඇඳ ඔවුන්ගේ විවාහක ඇඳ විය හැකි අතර, එබැවින් ඇයට අපහාස කිරීමට ඔහු අදහස් නොකළේය.&lt;br&gt;


කෙසේ වෙතත්, කැමැත්ත සදහන් කරඇති ලෙඛනයේත් ඇන් ගැන කිසිසේත් සඳහනක් කර නැත. ෂේක්ස්පියර් මිය යාමට මසකට මඳක් අඩු කාලයකදී [[1616]] මාර්තු 25 වන ඔහුගේ &quot;ගෘහ භාණ්ඩ සහිත දෙවන හොඳම ඇඳ&quot; ඔහුගේ බිරිඳට උරුමවූ පරිදි දෙන ලදී. Will in the World හි කතුවරයා වන Stephen Greenblatt (ස්ටීවන් ග්‍රීන්බ්ලැට්) යෝජනා කරන්නේ, ෂේක්ස්පියර් මිය යන විට, “ඔහු තම බිරිඳ අමතක කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, දෙවන හොඳම ඇඳ සමඟ ඇයව සිහිපත් කරන්නට ඇති බවයි. ඔහු මරණින් මතු ජීවිතය ගැන සිතන විට, ඔහුට අවශ්‍ය අන්තිම දෙය වූයේ ඔහු විවාහ වූ කාන්තාව සමඟ සම්බන්ධ වීමයි. ස්ට්‍රැට්ෆර්ඩ් පල්ලියේ චැන්සලයේ [ෂේක්ස්පියර්ගේ] සොහොන් කොතෙහි පේළි හතරක් කැටයම් කර ඇත: ජේසුස් වහන්සේට හොඳ මිතුරා ඉවසන්න, දූවිලි හාරා සවන් දෙන්න: ඔබ මිනිසාගේ ගල්වලින් බේරීමට ඉඩ නොතබන්න. ශාප වීමට මගේ ඇටකටු. [ෂේක්ස්පියර්] ඔහුගේ ඇටකටු හාරා අසල පිහිටි චැනල් හවුස් තුළට දමනු ඇතැයි බියවන්නට ඇත ... නමුත් ඇන් ෂේක්ස්පියර්ගේ සිරුර තුළට යාමට ඔහුගේ සොහොන කවදා හෝ විවෘත වේ යැයි ඔහු තව දුරටත් බිය වන්නට ඇත. ” &quot;he tried to forget his wife and then remembered her with the second-best bed. And when he thought of the afterlife, the last thing he wanted was to be mingled with the woman he married. There are four lines carved in [Shakespeare's] gravestone in the chancel of Stratford Church: Good friend for Jesus sake forbeare, To digg the dust encloased heare: Bleste be ye man y't spares thes stones, And curst be he y't moves my bones. [Shakespeare may have] feared that his bones would be dug up and thrown in the nearby charnel house ... but he may have feared still more that one day his grave would be opened to let in the body of Anne Shakespeare.&quot;.&lt;ref&gt;Stephen Greenblatt, Will in the World, How Shakespeare Became Shakespeare, W. W. Norton &amp; Company, New York, 2004.&lt;/ref&gt; 

== භූමදානය ==

[[ගොනුව: Anne Shakespeare tombstone.JPG|left|thumb|ශුද්ධ ත්‍රිත්ව දේවස්ථානයේ ෂේක්ස්පියර්ගේ සොහොන් ගලෙහි පිත්තලින් සටහනක් කර ඇත, [https://en.wikipedia.org/wiki/Church_of_the_Holy_Trinity,_Stratford-upon-Avon Church of the Holy Trinity, Stratford-upon-Avon]]]
1693 දී වාර්තා වූ සම්ප්‍රදායක් නම් හැත්වේ සිය සැමියා සමඟ භූමදාන කිරීමට බොහෝ සෙයින් කැමති &quot;greatly desired&quot; බවය. ඇත්ත වශයෙන්ම ඇයව ස්ට්‍රැට්ෆර්ඩ්-ඔන්-ඒවොන් හී [https://en.wikipedia.org/wiki/Church_of_the_Holy_Trinity,_Stratford-upon-Avon ශුද්ධ වු ත්‍රිත්ව දේවස්ථානයේ (Church of the Holy Trinity, Stratford-upon-Avon)]හි ඔහු අසල වෙනම සොහොනක තැන්පත් කරන ලදී. සෙල්ලිපියේ මෙසේ සඳහන් වේ: &quot;Here lyeth the body of Anne wife of William Shakespeare who departed this life the 6th day of August 1623 being of the age of 67 years.&quot; ;1623 අගෝස්තු 6 වන දින වයස අවුරුදු 67 ක් වූ විලියම් ෂේක්ස්පියර්ගේ බිරිඳ වන ඇන් ගේ දේහය මෙහි තැන්පත් කර ඇත. ලතින් සෙල්ලිපියකින් පසුව “පියයුරු, අහෝ මව්නි, කිරි සහ ජීවිතය ඔබ ලබා දුන්නා. මට දුක් වේ! මක්නිසාද මම කොතරම් විශාල ආශීර්වාදයක් ලද්හෙහිද? යහපත් දේවදූතයා ක්‍රිස්තුස්ගේ ශරීරය මෙන් ඔබේ ස්වරූපය ඉස්මතු වන පිණිස ගල චලනය කළ යුතු යැයි මම කොතරම් යාච්ඥා කරමිද! නමුත් මගේ යාච්ඥා වලංගු නැත. ක්‍රිස්තුස් වහන්ස, මාගේ මව මේ සොහොන් ගෙය තුළ වසා දැමුවද නැවත නැඟිට තරු කරා ළඟා වන පිණිස ඉක්මනින් එන්න.&quot;; &quot;Breasts, O mother, milk and life thou didst give. Woe is me—for how great a boon shall I give stones? How much rather would I pray that the good angel should move the stone so that, like Christ's body, thine image might come forth! But my prayers are unavailing. Come quickly, Christ, that my mother, though shut within this tomb may rise again and reach the stars.&quot;&lt;ref&gt;Vbera, tu mater, tu lac, vitamque dedisti. / Vae mihi: pro tanto munere saxa dabo / Quam mallem, amoueat lapidem, bonus angelus orem / Exeat Christi corpus, imago tua~~ / Sed nil vota valent. venias citò Christe; resurget / Clausa licet tumulo mater et astra petet.&lt;/ref&gt; මෙම සෙල්ලිපිය ජෝන් හෝල් විසින් ඔහුගේ බිරිඳ වන ඇන්ගේ දියණිය සුසන්නා වෙනුවෙන් ලියා ඇති බව විශ්වාස කෙරේ.

== සාහිත්යයේ ==
=== ෂේක්ස්පියර්ගේ සොනෙට් ===
[https://en.wikipedia.org/wiki/Shakespeare%27s_sonnets ෂේක්ස්පියර්ගේ සොනෙට්] එකක් වන අංක [https://en.wikipedia.org/wiki/Sonnet_145 145], ඇන් හැත්වේ ගැන සඳහන් කරන බව ප්‍රකාශ කර ඇත: 'hate away' (හේට් අවෙ(යි)) යන වචනය 'Hathaway' (හැත්වේ(යි)) (එලිසබෙතන් උච්චාරණයෙන්) විය හැකිය. &quot;And saved my life&quot;යන ඊළඟ වචනයෙන් &quot;And saved my life&quot; යන උච්චාරණයෙන් වෙන් කොට හඳුනාගත නොහැකි වනු ඇතැයි ද යෝජනා වී තිබේ.&lt;ref&gt;[http://www.shakespeares-sonnets.com/145comm.htm ''Shakespeare-sonnets.com''] Retrieved 19 April 2007.&lt;/ref&gt; මෙම පදය අනෙක් සියලුම රේඛාවල දිගට වඩා වෙනස් වේ. එහි තරමක් සරල භාෂාවක් සහ වාක්‍ය ඛණ්ඩය වල පරිණත බාවයක් ඇති නිසා අනෙක් සොනෙට් වලට වඩා බොහෝ කලකට පෙර ලියා ඇති බවට යෝජනා කිරීමට හේතු වී තිබේ.

Those lips that Love's own hand did make &lt;br /&gt;
Breathed forth the sound that said 'I hate' &lt;br /&gt;
To me that languish'd for her sake; &lt;br /&gt;
But when she saw my woeful state &lt;br /&gt;
Straight in her heart did mercy come, &lt;br /&gt;
Chiding that tongue that ever sweet &lt;br /&gt;
Was used in giving gentle doom, &lt;br /&gt;
And taught it thus anew to greet: &lt;br /&gt;
'I hate' she alter'd with an end, &lt;br /&gt;
That follow'd it as gentle day &lt;br /&gt;
Doth follow night, who like a fiend &lt;br /&gt;
From heaven to hell is flown away; &lt;br /&gt;
'I hate' from '''hate away''' she threw, &lt;br /&gt;
'''And saved my life''', saying 'not you.'

=== වෙනත් සාහිත්‍යන්  ===
ඇන් පිළිබඳ පහත කාව්‍යය ෂේක්ස්පියර්ට ද ආරෝපණය කර ඇත, නමුත් එහි භාෂාව හා ශෛලිය ඔහුගේ පදයෙහි සාමාන්‍ය නොවේ. එය පුළුල් ලෙස ආරෝපණය කර ඇත්තේ Charles Dibdin (චාල්ස් ඩිබ්ඩින්) (1748-1814) වන අතර එය 1769 දී Stratford-upon-Avon ෂේක්ස්පියර් උළෙල සඳහා ලියා ඇත:

But were it to my fancy given &lt;br /&gt;
To rate her charms, I'd call them heaven; &lt;br /&gt;
For though a mortal made of clay, &lt;br /&gt;
Angels must love Anne Hathaway;

She hath a way so to control, &lt;br /&gt;
To rapture the imprisoned soul, &lt;br /&gt;
And sweetest heaven on earth display, &lt;br /&gt;
That to be heaven Anne hath a way;

She hath a way, &lt;br /&gt;
Anne Hathaway,— &lt;br /&gt;
To be heaven's self Anne hath a way.

=== ප්‍රබන්ධ නිරූපණයන්  ===
[[ගොනුව: Shakespeare's family circle.jpg|right|thumb|19 වන සියවසේ ජර්මානු කැටයමක්, [https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B8%E0%B7%8A%20%E0%B7%82%E0%B7%9A%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A ෂේක්ස්පියර්] තම දරුවන්ගෙන් වට වූ පවුලේ මිනිසෙකු ලෙස නිරූපණය කරයි. ඇන් දකුණේ නිරූපණය කරන්නේ පරමාදර්ශී ගෘහණියක් ලෙසයි.]]
19 වන ශතවර්ෂයේ දී ෂේක්ස්පියර් පුළුල් ජාතික හා ජනප්‍රිය සංස්කෘතියේ චරිතයක් බවට පත්වීම ආරම්භ වන විට ඇන් ප්‍රබන්ධයකින් නිරූපණය කෙරන ලදී. Emma Severn (එමා සෙවර්න්)ගේ නවකතාව වන Anne Hathawayනොහොත් Shakespeare in Love (1845) හී නිරූපණය කරන්නේ ග්‍රාමීය ස්ට්‍රැට්ෆෝර්ඩ්හි පරමාදර්ශී ආදරයක් හා ප්‍රීතිමත් විවාහයකි.&lt;ref&gt;Watsaon, Nicola, &quot;Shakespeare on the Turist Trail&quot;, Robert Shaughnessy (ed), The Cambridge Companion to Shakespeare and Popular Culture, Cambridge University Press, 2007, p. 211.&lt;/ref&gt; ඇයව 1884 දී [https://en.wikipedia.org/wiki/William_Black_(novelist) William Black(විලියම් බ්ලැක්)] ගේ නවකතාවක් වන Judith Shakespeare හී ද නිරූපණයවේ.&lt;br&gt;

20 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගය වන විට 20 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගය වන විට ෂේක්ස්පියර්ගේ ආදර ජීවිතය පිළිබඳ [https://en.wikipedia.org/wiki/Frank_Harris Frank Harris (ෆ්‍රෑන්ක් හැරිස්)] ගේ පොත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසුව යුවළ විවාහ වන විට ඇන් ඒවනවිටත් ගැබ්ගෙන ඇති බව සොයා ගැනීමෙන් පසුව හැත්වේ පිළිබඳ වඩාත් නිෂේධාත්මක ප්‍රතිරූපයක් මතු විය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ හැත්වේ පිළිබඳ සාහිත්‍යයේ ප්‍රවණතාවක් වූයේ ඇය ලිංගිකව නොගැලපෙන [https://en.wikipedia.org/wiki/Age_disparity_in_sexual_relationships cradle-snatcher] ලෙස හෝ වෙනත් විකල්පයක් ලෙස නිතර තරහා ගන්නා නොරිස්සුම් ගති පැවතුම් ඇති කාන්තාවක් ලෙස සිතීමයි. වඩාත් මෑත සාහිත්‍යයෙහි ඇය පිළිබඳ වඩාත් විවිධාකාර නිරූපණයන් ඇතුළත් කර ඇත. ඉතිහාසඥ Katherine Scheil (කැතරින් ෂෙයිල්), විසින් නූතන ලේඛකයින් භාවිතා කරන ලද &quot;wife-shaped void” ලෙස ඇයව විස්තර කරයි. සමකාලීන කාන්තාවන්ගේ අරගල ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා කැන්වසයක් ලෙස ඇය නිරූපණය වේ තවද ස්වාධීනත්වය, තනි මාතෘත්වය, ලිංගික නිදහස, අවිශ්වාසවන්ත ස්වාමිපුරුෂයන්, ස්ත්‍රියගේ අධ්‍යාපනය සහ ස්වාමිපුරුෂයා සහ භාර්යාව අතර බලය සම්බන්ධතා ද ඒ අතර වේ; &quot;as a canvas for expressing contemporary woman's struggles—over independence, single motherhood, sexual freedom, unfaithful husbands, woman's education and power-relations between husband and wife.&quot;&lt;ref&gt;Katherine Scheil, &quot;Filling the Wife-Shaped Void: The Contemporary Afterlife of Anne Hathaway&quot;, Peter Holland (ed), Shakespeare Survey: Volume 63, Cambridge University Press, 2010, pp. 225ff.&lt;/ref&gt;

හැත්වේ ගැන බොහෝ සඳහන් සිදු කරන [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Joyce James Joyce (ජේම්ස් ජොයිස්)] ගේ චරිතයක් වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_Dedalus Stephen Dedalus (ස්ටීවන් ඩෙඩලස්)] කාමමිථ්‍යාචාරී ඇන්ව පරිකල්පනය කිරීම සිදුලකරනලදී.&lt;ref&gt;[http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/scylla.html ''Robotwisdom.com''][https://web.archive.org/web/20060113091013/http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/scylla.html Archived]13th January 2006 at the [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine].Retrieved April 2007. &lt;/ref&gt; Ulyssesහී, ඔහු අනුමාන කරන්නේ මේම කුප්රකට දීමනාව නැතිනම් &quot;දෙවන-හොඳම ඇඳ&quot; ඇගේ කාමමිථ්යාචාරය, ඇයට දුන් දඬුවමක් බව&lt;ref&gt;[http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/scylla.html ''Robotwisdom.com''][https://web.archive.org/web/20060113091013/http://www.robotwisdom.com/jaj/ulysses/scylla.html Archived]1st December 2005 at the [https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine].Retrieved April 2007.&lt;/ref&gt; සහ පෙර එම නවකථාව තුළ Dedalus විශ්ලේෂණය කරන්නේ ශේක්ස්පියර්ගේ විවාහය [https://en.wikipedia.org/wiki/Pun a pun (අත්වැරැද්දක් නැතිනම් විහිලුවක්)] ලෙසය: &quot;He chose badly? He was chosen, it seems to me. If others have their will Ann hath a way.&quot; ඔහු දරුණු ලෙස තෝරා ගත්තේ? ඔහු තෝරාගෙන ඇත, එය මට පෙනේ. අන් අයට ඔවුන්ගේ කැමැත්ත තිබේ නම් ඇන්ට ක්‍රමයක් තිබේ. [https://en.wikipedia.org/wiki/Hubert_Osborne Hubert Osborne (හියුබට් ඔස්බෝන්)] ගේ The Shakespeare Play (ක්‍රි.ව. 1911) සහ එහි අනුප්‍රාප්තික The Good Men Do (1917) යන නාට්යවල ද ඇන් පෙනී සිටියි. මෙය අලුතෙන් වැන්දඹුවක් වූ ඇන් සහ විලියම්ගේ ආදරිය වූ ඇගේ පැරණි ප්‍රතිවාදියා වන &quot;ඇන් වට්ලි&quot; අතර හමුවීමක් නාට්‍යමය කරයි. පළමු නාට්‍යයේ දී ඇන් විචක්ෂණශීලී ලෙසත්, පසුව ඇයගේ හිටපු ප්‍රතිවාදියා කෙරෙහි ද්වේෂ සහගත ලෙසත් නිරූපණය කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Good Men Do |url=http://www.canadianshakespeares.ca/anthology/good_men_do.pdf |access-date=2020-01-16 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716141130/http://www.canadianshakespeares.ca/anthology/good_men_do.pdf }}&lt;/ref&gt; ෂේක්ස්පියර්ගේ අන්තිම දවස් ගැන ලියැවුණු, [https://en.wikipedia.org/wiki/Edward_Bond Edward Bond (එඩ්වඩ් බොන්ඩ්)] ගේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Bingo_(play) Bingo: Scenes of Money and Death (1973)]හීද, 1978 දී [https://en.wikipedia.org/wiki/Will_Shakespeare_(TV_series) Will Shakespeare] නම් රූපවාහිනී කතා මාලාවේත් ඔවුන් අතර නුරුස්සන සම්බන්ධතාවයක් නිරූපණය කෙරේ.&lt;br&gt;


[https://en.wikipedia.org/wiki/Carol_Ann_Duffy Carol Ann Duffy (කැරොල් ඈන් ඩුෆි)] විසින් ලියූ කවි එකතුවක් වනThe World's Wife හී [https://en.wikipedia.org/wiki/Anne_Hathaway_(poem) 'Anne Hathaway'] නමින් එක් පද්යක් ශේක්ස්පියර්ගෙ &quot; දෙවැනි හොඳම ඇඳ&quot; නැමති වාක්ය පදනම් කොටගෙන ලියැවි ඇත.මෙය ඔවුන්ගේ විවාහ යහන විය හැකි නිසා Duffy එය තෝරා ගන්නේ එය ඔවුන්ගේ ප්‍රේමයේ සිහිවටනයක් මිස සුළු දෙයක් නොවන බැව් පසක් කරමිණි. ඔවුන්ගේ ආදරණීය නිර්මාණය &quot;romance and drama&quot;; ආදර හා නාට්‍ය ලෙස ඇන් සිහිපත් කරයි, අමුත්තන් භාවිතා කරන හොඳම ඇඳ මත ලියා ඇති &quot;prose&quot; (ගද්‍යය) මෙන් නොව, &quot;I hold him in the casket of my widow's head/ as he held me upon that next best bed&quot; මම ඔහුව මගේ වටිනා දැ දමන පෙට්ටිය මෙන් ඇති වැන්දඹු හිස තුළ තබාගෙන සිටිමි /හරියට ඔහු මා ඊලග හොදම ඇද මත තැබුවා සේ... [https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Nye Robert Nye (රොබට් නයි)] ගේ නවකතාව වන Mrs Shakespeare: the Complete Works, නම් කෘතිය ඇන් ගේ ස්වයං චරිතාපදානක් යැයි කියනු ලැබේ. ඇන් ලන්ඩනයට පැමිණි විට, මෙම යුවළ තම ලිංගික වික්‍රමාන්විතයන් සඳහා ඇඳ භාවිතා කරන අතර, එහිදී ඔහුගේ නාට්‍ය මත පදනම්වන මනකල්පිත භූමිකාවන් රඟ දැක්වීමේ නිරත වේ. ඔහු ඇයගේ ඇඳන් ගැන සඳහන් කරන්නේ ඔවුන්ගේ මතකයේ හොඳම ඇඳ ඇයට මතක් කර දීම සඳහා &quot;දෙවන හොඳම&quot; ලෙසිනි. නවකතාව 1998 දී බීබීසී ගුවන් විදුලිය සඳහා නාට්‍යකරණය කරන ලද්දේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Maggie_Steed Maggie Steed] වේ.&lt;br&gt;


[https://en.wikipedia.org/wiki/Connie_Willis Connie Willis (කොනී විලිස්)] ගේකෙටිකතාවක් වන &quot;Winter's Tale&quot;හී ෂේක්ස්පියර්ගේ අනන්‍යතා න්‍යාය (identity theory) සමඟ ඒකාබද්ධ කරන ඇන් හැත්වේ පිළිබඳ සත්‍ය තොරතුරු හා ඔවුන්ගේ සම්බන්ධතාවයේ ස්වභාවය ආදරණීය ලෙසත්, දෙවන හොඳම ඇඳ ඇතිරීම ප්‍රේමාන්විත ලෙසත් නිරූපණය වේ.&lt;br&gt;


[https://en.wikipedia.org/wiki/Neil_Gaiman Neil Gaiman (නීල් ගයිමන්)] ගේ විකට කතා මාලාවක් වන [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Sandman:_The_Wake%23%22The_Tempest%22 &quot;The Tempest&quot;] හි කොටසක් වන [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Sandman_(Vertigo) The Sandman] හීද ඇය පෙනී සිටී. ඇය සහ ෂේක්ස්පියර් අතර නොසන්සුන්, නමුත් ආදරණීය සම්බන්ධතාවයක් ඇත. Gaimanගේ අර්ථ නිරූපණයට අනුව, තම ස්වාමිපුරුෂයා සමඟ විවාහ වීමට බල කිරීම සඳහා ඇන් හිතාමතාම ගැබ්ගෙන ඇති නමුත් සන්දර්භය අනුව ඔවුන් දෙදෙනාම අවසානයේ ඔවුන්ගේ තීරණය ගැන පසුතැවීමක් පෙනෙන්නට නැත.&lt;br&gt;


Mrs Shakespeare හී ඇගේ දීර්ඝකාලීන ඒකල ප්‍රසංගය හරහා Will's first and last love (1989)හී ඇමරිකානු නිළිය-ලේඛිකා Yvonne Hudson, ඇන් හැත්වේ සමඟ එතිහාසිකව හා නාට්‍යමය ලෙස දීර්ඝ සම්බන්ධතාවයක් පවත්වා ඇත. දිගුකාලීන ඇත්වීම් හා ඛේදවාචකයන්ට මුහුණ දී භියෝග නොතකා මිත්‍රත්වයක් පවත්වාගෙන යන ලෙස ඇන් සහ විල් නිරූපණය කරයි. මුල් හා මෑත කාලීන ශිෂ්‍යත්ව හා සම්පූර්ණ කෘති හෑරූ හඩ්සන්, යුවළගේ අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය පිළිබඳ සාක්ෂි,නාට්‍ය හා සොනෙට් වල සැබවින්ම පැහැදිලිව පෙනෙන බ්වත් ලේඛ්කයාගේ කාමුක මෝහය සබඳතාවලට සහාය වන්නට ඇත. Hudson ඇඳ ඇතිරිලි පිළිබඳ ධනාත්මක දෘෂ්ටියක් තෝරා ගනිමින්, &quot;it may have been only here that I possessed William.&quot;;මම විලියම් සන්තකයේ සිටියේ මෙහි පමණක් විය හැකිය යනුවෙන් සදහන් කරයි. Mrs Shakespeare කිසියම් නාට්‍යමය බලපත්‍රයක් අයදුම් කරන අතර ස්වාමිපුරුෂයෙකු නොමැතිව නිවසක් තබා ගැනීමේ යථාර්ථයන් ගවේෂණය කරයි. මෙමඟින් ඇන්ට අවම වශයෙන් ගැමි භාර්යාවක් ලෙස තම උගත් කලත්‍රයාගේ වැඩ කටයුතු පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට ඉඩ සලසයි. කැනේඩියානු නාට්‍ය රචක Vern Thiessen (වර්න් තයිසන්) විසින් 2005 දී කරන් ලද [https://en.wikipedia.org/wiki/Shakespeare%27s_Will_(play) Shakespeare's Will] නාට්‍යය හඩ්සන්ගේ ප්‍රසංගයට සමාන ය. එහි සැමියාගේ අවමංගල්‍ය දිනයේදී ඇන් හැත්වේ වෙත අවධානය යොමු කරන එක් කාන්තාවකගේ කොටසකි. Avril Rowlandගේ Mrs Shakespeare (2005) විසින් ඇන් නිරූපණය කරන්නේ නිවස කාර්යක්ෂමව පවත්වාගෙන යන බහු කාර්යයන් සහිත [https://en.wikipedia.org/wiki/Superwoman_(sociology) &quot;සුපිරි කාන්තාවක්&quot;] ලෙසටය. එසේම ඇයගේ සැමියාගේ නාට්‍යයන් ඔහු සමඟ ව්‍යාපාරික හවුල්කාරිත්වයකින් ලියන අතර ඇයගේ ප්‍රවර්ධකයා / රංගන ශිල්පිනිය ලෙසද කටයුතුකර ඇත.&lt;br&gt;

[[ගොනුව:Falstaff.jpg |right|thumb|Falstaff: ගෘහ උයනේ මූර්ති උද්‍යානයේ කොටසක්]]

[https://en.wikipedia.org/wiki/Romantic_comedy ආදර විකට(Romantic comedy)] චිත්‍රපටයක් වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Shakespeare_in_Love Shakespeare in Love] නිෂේධාත්මක දෘෂ්ටියකට උදාහරණයක් සපයයි, ඔහුගේ විවාහය සිරකරන ලද හා ආදරයක් නැති බැඳීමක් ලෙස නිරූපණය කරමින් ආදරය සොයා ගැනීමට ෂේක්ස්පියර් ලන්ඩනය වෙත පැන යැම පෙන්වයි. [https://en.wikipedia.org/wiki/Harry_Turtledove Harry Turtledove (හැරී ටර්ට්ලෙඩෝව්)] ගේ විකල්ප ඉතිහාස නවකතාව වන [https://en.wikipedia.org/wiki/Ruled_Britannia Ruled Britannia (2002)] හි ද එම තත්වයම ඇති අතර, ෂේක්ස්පියර් තම නව පෙම්වතිය සමඟ විවාහ වීමට හැත්වේගෙන් දික්කසාද වීමට උත්සාහ කරයි. ඒ හා සමාන ආදරයක් නැති සම්බන්ධතාවයක් [https://en.wikipedia.org/wiki/A_Waste_of_Shame A Waste of Shame (2005)] චිත්‍රපටයේද දැක්වේ.&lt;br&gt;

[https://en.wikipedia.org/wiki/Arliss_Ryan Arliss Ryan (ආර්ලිස් රයන්)] විසින් රචිත නවකතාවක් වන The Secret Confessions of Anne Shakespeare (2010), ෂේක්ස්පියර් නාට්‍ය බොහොමයක සැබෑ කතුවරයා ලෙස ඇන් හැත්වේ යෝජනා කරයි (මෙම ප්‍රකාශය මුලින් 1938 දී කරන ලදි )&lt;ref&gt;R. C. Churchill, Shakespeare and His Betters: A History and a Criticism of the Attempts Which Have Been Made to Prove That Shakespeare's Works Were Written by Others, Max Reinhardt, London, 1958, p. 54. Churchill refers to an article entitled &quot;The Plays of Mrs. Shakespeare&quot; by [https://en.wikipedia.org/wiki/J._P._de_Fonseka J. P. de Fonseka] in G.K's Weekly, 3 March 1938.&lt;/ref&gt;. නවකතාවේ දී, ඇන් සිය රංගන දිවියට සහාය වීම සදහා ඔහුගේ කැමැත්ත පරිදි ලන්ඩන් යයි. ඔහුගේ සැබෑ කැඳවීම ලිඛිතව සොයා ගන්නා විට, ඇන් ගේ සාහිත්‍ය කුසලතා පුෂ්පය, රහසිගත සහයෝගීතාවයකට මඟ පාදන අතර, එය එංගලන්තයේ එලිසබෙතන්හි ප්‍රමුඛතම නාට්‍ය රචකයා ලෙස විලියම් ෂේක්ස්පියර් පත්කිරීමට උදව් වේ.&lt;br&gt;


[https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_Two BBC Two] විහිලු කතා මාලාවක් වන සහ, පසු කාලීනව අපකීර්තියට [https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_VI_(play) පත්හෙන්රි VI] හා [https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_III_(play) රිචඩ් III] යන කලා කෘතිවලින් පසුව ලියන ලද ශේක්ස්පියර්ගේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Romeo_and_Juliet රෝමියෝ ජුලියට්] හී විලාසයන් අනුගමනය කරන [https://en.wikipedia.org/wiki/Upstart_Crow Upstart Crow] හී [https://en.wikipedia.org/wiki/Liza_Tarbuck Liza Tarbuck] විසින්, ඇයව නිරූපණය කරනු ලබයි.&lt;br&gt;


රන්ගන ශිල්පි [https://en.wikipedia.org/wiki/Cassidy_Janson Cassidy Janson (කැසිඩි ජැන්සන් )] විසින් ඇයව [https://en.wikipedia.org/wiki/%26_Juliet the musical &amp;juliet] හිද නිරූපණය කර ඇත. ප්‍රසන්ගය 2019 වසරේ නොවැම්බර් මස 20වෙනිදා [https://en.wikipedia.org/wiki/West_End_theatre The West End Theatre] හිදී වේදිකාගත විය.

== ඇන් හැත්වේගේ ගෘහය  ==
ඇන් හැත්වේගේ ළමා කාලය ගත කළේ එංගලන්තයේ [https://en.wikipedia.org/wiki/Warwickshire Warwickshire] හි ස්ට්‍රැට්ෆර්ඩ්-ඔන්-ඒවොන් අසල නිවසක ය. එය බොහෝ විට [https://en.wikipedia.org/wiki/Cottage cottage( ගෘහයක්)] ලෙස හැඳින්වුවද, ඇත්ත වශයෙන්ම එය කාමර 12 කින් යුත් ඉඩකඩ සහිත ගොවිපොළක් වන අතර නිදන කාමර කිහිපයක්ද ඇත. එය ෂේක්ස්පියර්ගේ කාලයේ Newlands Farm ලෙස හැඳින්වූ අතර එයට අක්කර 90 වඩා විශල 90 acres (36 hectares) ඉඩමක් තිබුණි. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ බොහෝ නිවාසවල මෙන්, ශීත ඍතුවේ දී නිවස පුරා තාපය ඒකාකාරව පැතිරීම සඳහා බහු චිමිනි ඇත. විශාලතම චිමිනිය ආහාර පිසීම සඳහා භාවිතා කරන ලදී. [https://en.wikipedia.org/wiki/Timber_framing visible timber framing] හෙවත් දෘශ්‍ය දැවමය රාමු ද එහි ඇත, එය [https://en.wikipedia.org/wiki/Tudor_style_architecture Tudor style architecture] වෙළඳ ලකුණකි.&lt;br&gt;


ඇන්ගේ පියාගේ අභාවයෙන් පසු, මෙම ගෘහය ඇන් ගේ සහෝදරයා වූ Bartholomewට අයත් වූ අතර, මූලයමය වැටීම හෙතුවෙන් විකුණා දැමීම වන තෙක් සිට 1846පවුලෙන් සමුගනු ලැබීය. එය දැන් [https://en.wikipedia.org/wiki/Shakespeare_Birthplace_Trust Shakespeare Birthplace Trust] සතු වන අතර කලමනාකරණයද කර ඇති අතර එය කෞතුකාගාරයක් ලෙස මහජනතාවට විවෘතය.

== බාහිර සබැඳි ==
* [https://shakespearedocumented.folger.edu/exhibition/document/shakespeare-marriage-bond Hathaway &amp; shakespeare-marriage-bond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619072259/https://shakespearedocumented.folger.edu/exhibition/document/shakespeare-marriage-bond |date=2020-06-19 }}
* [http://www.britishtours.com/360/anne-hathaways-cottage Virtual Tour of Anne Hathaway's Home]
== යොමුව ==</text>
      <sha1>ox0l2mqrnuqltedbi38ixkbur8iskz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>විද්‍යාගාරයේ වගා කරනු ලබන මස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86307</id>
    <revision>
      <id>797390</id>
      <parentid>633022</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149027" sha1="8jhlwrw4fijrx7zdngp8f25o6omg4yz" xml:space="preserve">වගා කළ මාංශ යනු, සතුන් ඝාතනය කරනවා වෙනුවට, ජීවී හෝ ස්වාභාවික පසුබිමක් තුළ නොවන පාලනයේ පවතින පර්යේෂණාත්මක පරිසරයක සත්ව සෛල වගා කරනු ලැබීමයි (vitro cell culture). මෙය සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තයේ ආකාරයකි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Datar|first=I|date=January 2010|title=Possibilities for an in vitro meat production system|journal=Innovative Food Science &amp; Emerging Technologies|volume=11|issue=1|pages=13–22|doi=10.1016/j.ifset.2009.10.007|pmid=}}&lt;/ref&gt;

සාම්ප්‍රදායිකව පුනර්ජනනීය වෛද්‍ය විද්‍යාවේ භාවිතා වන පටක ඉංජිනේරු ශිල්පීය ක්‍රමම මෙහිදී භාවිතා කරනු ලැබේ&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Post|first=Mark|date=4 December 2013|title=Medical technology to Produce Food|journal=Journal of the Science of Food and Agriculture|volume=94|issue=6|pages=1039–1041|doi=10.1002/jsfa.6474|pmid=24214798}}&lt;/ref&gt;. වගාකළ මාංශ පිළිබඳ සංකල්පය 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී ජේසන් මැතනි (Jason Matheny) විසින් ජනප්‍රිය කරන ලදි&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Edelman|first=PD|date=3 May 2005|title=Commentary: In Vitro-Cultured Meat Productionsystem|url=https://www.researchgate.net/publication/7746539|journal=Tissue Engineering|volume=11|issue=5–6|pages=659–662|citeseerx=10.1.1.179.588|doi=10.1089/ten.2005.11.659|pmid=15998207|access-date=8 April 2018}}&lt;/ref&gt;. වගා කළ මාංශ පිළිබඳව පත්‍රිකාවක් සම-රචනා කිරීමෙන් පසුව ඔහු මෙම විෂයෙහි පර්යේෂණ සඳහාම කැපවූ මේ සම්බන්ධයෙන් ලොව පළමු ලාභ නොලබන සංවිධානය වන &quot;New Harvest&quot; නිර්මාණය කළේය&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Schonwald|first=Josh|date=May 2009|url=http://magazine.uchicago.edu/0906/features/future_fillet.shtml|title=Future Fillet|publisher=The University of Chicago Magazine}}&lt;/ref&gt;.


2013දී මාස්ට්‍රික්ට් විශ්ව විද්‍යාලයේ මහාචාර්යවරයෙකු වන '''මාක් පෝස්ට්''' (Mark Post), සෛල වගාවෙන් නිර්මාණය කළ පළමු බර්ගර් පෙත්ත නිර්මාණය කරමින් මෙම සංකල්පය සනාථ කළ ප්‍රථමයා බවට පත්විය. එදා පටන්, සෛල වගාවෙන් නිර්මාණය කළ මාංශ මූලාකෘති කිහිපයක්ම මාධ්‍ය අවධානය දිනාගෙන ඇත. කෙසේ නමුත්, සීමිතව කැපවූ පර්යේෂණ ක්‍රියාකාරකම් නිසා, වගාවන් කිහිපයක්ම ව‍ර්තමානයේ සිදුවුවද, මේවා තවමත් වාණිජකරණය වී නොමැත. &quot;Memphis&quot; සහ &quot;Supermeat&quot; ආයතන කියා සිටින්නේ 2020වන විට විද්‍යාගාරවල වැඩුණු මස් වෙළඳපොළට ගෙන ඒමට හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Chalmers University of Technology|date=7 September 2011|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/09/110906085145.htm|title=Growing meat in the lab: Scientists initiate action plan to advance cultured meat|website=Science Daily}}&lt;/ref&gt; මෙලෙස වගා කළ මස් වාණිජමය වශයෙන් තවමත් ලබාගත නොහැකි බැවින් පාරිභෝගිකයන් මෙම නිෂ්පාදන පිළිගනීද යන්න පිළිබඳව නිශ්චිත අදහසක් නැත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bekker|first1=Gerben A.|last2=Tobi|first2=Hilde|last3=Fischer|first3=Arnout R.H.|date=July 2017|title=Meet meat: An explorative study on meat and cultured meat as seen by Chinese, Ethiopians and Dutch|journal=Appetite|volume=114|pages=82–92|doi=10.1016/j.appet.2017.03.009|pmid=28323057}}&lt;/ref&gt; 

මෙහි නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය වැඩිදියුණු කිරීමට තවමත් විශාල ඉඩක් ඇති අතර එය විවිධ සමාගම් යටතේ ඉදිරියට ගොස් ඇත&lt;ref name=&quot;:032&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;. සාම්ප්‍රදායික මස් හා සැසඳීමේදී මේවායේ භාවිතයේදී සදාචාරාත්මක, සෞඛ්‍ය, පාරිසරික, සංස්කෘතික සහ ආර්ථික වශයෙන් සළකා බැලීමට ලක්විණි.&lt;ref name=&quot;:122&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|title=Cultured Meat - Sentience Politics|last=Rohrheim|first=A|date=June 2016|work=Sentience Politics|access-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005128/https://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|archive-date=1 December 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== නාමකරණය ==
&quot;Cultured meat&quot; යන්න වෙනුවට, &quot;slaughter-free meat&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/will-people-eat-slaughter-free-lab-grown-meat_n_5bc8915ae4b0a8f17ee9e84a|title=Slaughter-Free Meat Is An Answer To Our Cruel And Broken Food System|work=Huffington Post|accessdate=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;, &quot;in vitro meat&quot;, &quot;vat-grown&quot;&lt;ref name=&quot;kosher222&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/rabbi-meat-from-cloned-pig-could-be-eaten-by-jews-with-milk/|title=Rabbi: Lab-grown pork could be kosher for Jews to eat – with milk|author=JTA|work=Times Of Israel|accessdate=22 March 2018}}&lt;/ref&gt;, &quot;lab-grown meat&quot;&lt;ref name=&quot;nyt3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/08/06/science/a-lab-grown-burger-gets-a-taste-test.html|title=A Lab-Grown Burger Gets a Taste Test|last1=Fountain|first1=Henry|date=6 August 2013|newspaper=The New York Times|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt;, &quot;cell-based meat&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://vegnews.com/2018/9/usda-and-fda-to-host-joint-meeting-on-cell-based-meat-regulation|title=USDA and FDA to Host Joint Meeting On Cell-Based Meat Regulation|work=VegNews.com|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;, &quot;clean meat&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/davidebanis/2018/12/14/7-predictions-on-the-future-of-clean-meat-in-2019/#1683bcf83a99|title=7 Predictions On The Future Of Clean Meat in 2019|work=Forbes|access-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;, &quot;cultivated meat&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2019/09/12/Cultivated-meat-could-be-the-most-consumer-friendly-term-for-cell-cultured-meat-suggests-Mattson-GFI-research|title='Cultivated' meat could be the most-consumer-friendly term for cell-cultured meat, suggests Mattson/GFI research|last=Watson|first=Elaine|date=12 September 2019|newspaper=FoodNavigator-USA}}&lt;/ref&gt; සහ &quot;synthetic meat&quot;&lt;ref name=&quot;guardian burger3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2013/aug/05/synthetic-meat-burger-stem-cells|title=Synthetic meat: how the world's costliest burger made it on to the plate|author=Alok Jha|date=5 August 2013|newspaper=the Guardian|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; භාවිතා වේ.  

2016 සිට 2019 දක්වා කාලය තුළ &quot;clean meat&quot; යන පදය අවධානය දිනාගත්තේ ඇතැම් වාර්තාකරුවන්, ක්‍රියාකාරීන් සහ මෙයට සහය දක්වන සංවිධාන විසින් මෙම පදය නිරන්තරයෙන් භාවිතයට ගත් නිසයි. &quot;Good Food Institute (GFI)&quot;ය 2016දී මෙම පදය නිර්මාණය කොට&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gfi.org/clean-meat-the-clean-energy-of-food|title=&quot;Clean Meat&quot;: The &quot;Clean Energy&quot; of Food|publisher=|date=6 September 2016}}&lt;/ref&gt;, 2018දී පර්යේෂණයක් සම්බන්ධයෙන් කියා සිටියේ &quot;clean&quot;, &quot;cultured&quot; සහ &quot;in vitro&quot;ට වඩා නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය පැහැදිලි කළ අතර, ගූගල් සෙවුම් වාර ගණනින්ද ඉහළින් සිටි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gfi.org/clean-meat-is-catching-on-a-reflection-on|title=&quot;Clean meat&quot; is catching on: a reflection on nomenclature|publisher=The Good Food Institute|date=24 May 2018|access-date=5 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916235543/https://www.gfi.org/clean-meat-is-catching-on-a-reflection-on|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; එසේ වුවත්, ඇතැම් කර්මාන්ත පාර්ශවකරුවන්ගේ මතය වූයේ මෙම පදය සාම්ප්‍රදායික මස් නිෂ්පාදකයින් අනවශ්‍ය ලෙස කොන් කර ඇති අතර, ඔවුන් මධ්‍යස්ථ විකල්පයක් ලෙස සෛල මත පදනම් වූ මස්වලට වැඩි කැමැත්තක් දක්වන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2018/09/10/Cultured-meat-cos-agree-to-replace-term-clean-meat-with-cell-based-meat-and-form-trade-association|title=Cultured meat cos agree to replace term 'clean meat' with 'cell-based meat' and form trade association|last=foodnavigator-usa.com|website=foodnavigator-usa.com|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2018/09/30/Clean-meat-is-problematic-but-cell-based-meat-isn-t-perfect-either-reveals-GFI-consumer-research|title='Cell-based meat' not the most consumer-friendly term, reveals GFI consumer research|last=foodnavigator-usa.com|website=foodnavigator-usa.com|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; 

2019 සැප්තැම්බර් මාසයේදී GFI විසින් නව පර්යේෂණයක ප්‍රථිඵලයක් ලෙස නිවේදනය කරන ලද්දේ, වගා කරන ලද මස් යන පදය ප්‍රමාණවත් තරම් තරම් විස්තරාත්මක ගතියකින් හා පැහැදිලිබවකින් යුක්ත වන අතර, ඉහළ මධ්‍යස්ථභාවයක් පෙන්වන මෙය පාරිභෝගික ආකර්ෂණය ඉහළ මට්ටමකින් දිනාගෙන සිටින බවයි.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2019/09/12/Cultivated-meat-could-be-the-most-consumer-friendly-term-for-cell-cultured-meat-suggests-Mattson-GFI-research|title='Cultivated' meat could be the most-consumer-friendly term for cell-cultured meat, suggests Mattson/GFI research|last=Watson|first=Elaine|date=12 September 2019|newspaper=FoodNavigator-USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gfi.org/cultivatedmeat|title=Cultivated Meat: Why GFI Is Embracing New Language|date=13 September 2019|website=The Good Food Institute|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==

=== 20 වන සියවස ===
කාර්මික පසුබිමක මස් වැඩීමේ න්‍යායාත්මක හැකියාව දිගු කලක් තිස්සේ මහජන පරිකල්පනය ග්‍රහණය කරගෙන තිබේ. 1931 දී වින්ස්ටන් චර්චිල් යෝජනා කළේ :&quot;මෙම කොටස් සුදුසු මාධ්‍යයක වෙන වෙනම වගා කිරීමෙන්, කුකුළු ළය කොටස හෝ පියාපත් කොටස කා දැමීම වෙනුවෙන් සම්පූර්ණ කුකුළෙකු වඩන විකාරයෙන් අපට මිදිය හැකියි.&quot;&lt;ref&gt;''Fifty Years Hence'', The Strand Magazine (December 1931)&lt;/ref&gt; 

1971 පමණ ඈත අතීතයේදී රසෙල් රොස්(Russell Ross) විසින් මාංශ කෙඳි පාලනයේ පවතින පර්යේෂණාත්මක පරිසරයක වගා කරනු ලැබිණි. එහි සාරාංශය වූයේ: 

ගිනිපිග් සත්වයාගේ නොමේරූ මහාධමනියෙන් ලබාගත් සිනිඳු මාංශපේශිය සෛල මාධ්‍ය තුළ සති 8ක් වගා කෙරිණි. සෛල වර්ධනයේ සෑම අදියරයකදීම මාංශ පේශිවල සුමට ආකාරය එලෙසම දක්නට ලැබිණි. එම පෙට්‍රි දීසියේ උපරිමය දක්වා වගාවෙන් අනතුරුව ඒවා එකිනෙකට අතිච්ඡාදනය වන ස්ථර කිහිපයක් වශයෙන් වර්ධනය විය. 4වන සතිය වන විට, සෛල ස්ථර අතර ඇති අවකාශයන් තුළ මයික්‍රොෆයිබ්‍රිල් (microfibril) (110 A) දර්ශනය විය. සෛලවලට යාබදව පාදම (membrane) වැනි ද්‍රව්‍ය ද දර්ශනය විය. මයික්‍රොෆයිබ්‍රිල් විශ්ලේෂණයෙන් පෙන්නුම් කළේ ඒවාට අඛණ්ඩ ප්‍රත්‍යස්ථ තන්තුවල මයික්‍රොෆයිබ්‍රිලර් ප්‍රෝටීන (microfibrillar protein) වලට සමාන ඇමයිනො අම්ල සංයුතියක් ඇති බවයි. මෙම පරීක්ෂණ හා බාහිර සෛලීය ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය කිරීමට හා ස්‍රාවය කිරීමට මහාධමනියේ මාංශ පේශිවලට ඇති හැකියාව පිළිබඳ විකිරණශීලී නිරීක්ෂණ මඟින් පෙන්නුම් කරන්නේ මෙම සෛලය සම්බන්ධක පටක කෘතීම සෛලයක් බවයි.

1998දී එක්සත් ජනපදයේ ජෝන් එෆ්. වෙයින් (John F. Vein) විසින් මිනිස් පරිභෝජනය සඳහා පටක වලින් තැනූ මස් නිෂ්පාදනය සඳහා පේටන්ට් බලපත්‍රයක් (US 6,835,390 B1) ලබාගත් අතර, හරක් මස්, කුකුළු මස් සහ මාළු වැනි ආහාර නිර්මාණය කිරීම සඳහා මෙහි මාංශ පේශි සහ මේද සෛල ඒකාබද්ධ ආකාරයකින් වගා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://futuristspeaker.com/future-of-agriculture/the-future-of-the-cultured-meats-industry-in-2040/|title=The Future of the Cultured Meats Industry in 2040|last=Frey|first=Thomas|date=30 May 2019|website=Futurist Speaker|access-date=20 November 2019}}&lt;/ref&gt;  

=== 21 වන සියවසේ මුල් භාගය ===
2001දී ඈම්ස්ටඩෑම් විශ්ව විද්‍යාලයේ චර්ම රෝග විශේෂඥ Wiete Westerhof, වෛද්‍ය Willem van Eelen සහ ව්‍යාපාරික Willem van Kooten ප්‍රකාශ කළේ සෛලවලින් මෙලෙස මස් වගා කිරීමේ ක්‍රියාවලියක් සඳහා ලෝක පේටන්ට් බලපත්‍රයක් ඉල්ලා සිටින බවයි. මෙම ක්‍රියාවලියේදී, කොලැජන් මාධ්‍යයේ මාංශ සෛල වගාකළ පසු, එය පෝෂණ ද්‍රාවණයකින් සෝදා, විභාජනය වීමට පොළඹවනු ලැබේ&lt;ref name=&quot;financiel dagblad2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.invitromeatfoundation.eu/uk/publications.php|title=Patent holder Willem van Eelen: 'In another five years meat will come out of the factory'|last=van Eelen|first=Willem|date=12 December 2007|access-date=8 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801065434/http://www.invitromeatfoundation.eu/uk/publications.php|archive-date=1 August 2009|publisher=inVitroMeat Foundation, operated by Willem van Eelen|url-status=dead}} Appears to be a publication of an English translation of an [http://www.fd.nl/artikel/8242898/patenthouder-eelen-vijf-jaar-komen-vleeswaren-fabriek article in Dutch by Anouck Vrouwe (subscribers only)]{{dead link|date=June 2018}}from ''[[Het Financieele Dagblad]]''&lt;/ref&gt;. ඈම්ස්ටඩෑම්හි විද්‍යාඥයින් වගා කරනු ලබන මාධ්‍යය අධ්‍යයනය කරන අතර, උට්‍රෙක් විශ්වවිද්‍යාලයේ (University of Utrecht) පර්යේෂකයින් සෛල ප්‍රගුණනය අධ්‍යයනය කරනු ලබන අතර, ඓන්හොවන් තාක්ෂණික විශ්ව විද්‍යාලයේ පර්යේෂකයින් ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරක අධ්‍යයනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kadim|first1=Isam T|last2=Mahgoub|first2=Osman|last3=Baqir|first3=Senan|last4=Faye|first4=Bernard|last5=Purchas|first5=Roger|date=February 2015|title=Cultured meat from muscle stem cells: A review of challenges and prospects|journal=Journal of Integrative Agriculture|volume=14|issue=2|pages=222–233|doi=10.1016/S2095-3119(14)60881-9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;  

NASA ආයතනය 2001 සිට අත්හදා බැලීම් කරමින් සිටින අතර, මුලින්ම ඔවුන් කළුකුම් පක්ෂීන්ගේ (turkey) සෛලවලින් මස් වගා කරනු ලැබීය&lt;ref name=&quot;australian2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;year in science&quot;&gt;{{cite magazine|last=Webb|first=Sarah|date=8 January 2006|title=Tissue Engineers Cook Up Plan for Lab-Grown Meat (The Year in Science: Technology)|url=http://discovermagazine.com/2006/jan/technology|accessdate=7 August 2009|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; මේවා අභ්‍යවකාශයේ වගාකිරීම මඟින් දිගුකාලීන ගගනගාමීන්ට සංචාරයේදී ගබඩාවක් ගෙන යාමෙන් තොරව, මස් වගාකරගැනීමට හැකිවේ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/lab-grown-meat-is-on-the-way/|title=Lab-Grown Meat Is on the Way|last=Shapiro|first=Paul|website=Scientific American Blog Network|access-date=20 November 2019}}&lt;/ref&gt;  

2002දී, NSR/Tuoro Applied BioScience Research Consortiumට ගෝල්ඩ්ෆිෂ් සෛලවලින් මාළු ෆිලට් වැනි නිෂ්පාදනයක් වර්ධනය කිරීමට හැකිවිය.&lt;ref name=&quot;time2&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;no-kill carnivore2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.portfolio.com/views/columns/dual-perspectives/2009/02/23/The-No-kill-Carnivore|title=The Future of Food: The No-kill Carnivore|last=Temple|first=James|date=23 February 2009|accessdate=7 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402130541/http://www.portfolio.com/views/columns/dual-perspectives/2009/02/23/The-No-kill-Carnivore|archive-date=2 April 2009|publisher=[[Portfolio.com]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.touro.edu/shs/spacefish.asp|title=Featured Research at Touro: Growing Fish Fillets Outside the Fish|last=Benjaminson|first=Morris|date=5 December 2001|publisher=Touro College School of Health Sciences|accessdate=10 January 2010}} Advance announcement of paper's publication in ''Acta Astronautica'' (not found there, but note [[Cultured meat#Journal articles|Journal articles]] below).{{dead link|date=June 2018}}&lt;/ref&gt; 


2003දී, Tissue Culture and Art Projectහි Oron Catts සහ Ionat Zurr සහ Harvard Medical School විසින් ගෙම්බෙකුගේ ප්‍රාථමික සෛලවලින් වැඩූ, සෙන්ටිමීටර කිහිපයක් පළල ස්ටෙක් (steak) විශේෂයක් Nantesහි ප්‍රදර්ශනය කරනු ලැබූ අතර එය පිස අනුභව කරන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/16/catts_zurr.php|title=Ingestion / Disembodied Cuisine|date=Winter 2004–2005|newspaper=Cabinet Magazine}}&lt;/ref&gt;  

රසායනාගාරයක වැඩුණු මස් පිළිබඳව සම-සමාලෝචනය කරන ලද පළමු ලිපිය 2005දී &quot;Tissue Engineering&quot;හි පළවිය.&lt;ref name=&quot;university maryland&quot;&gt;{{Cite press release|title=Paper Says Edible Meat Can be Grown in a Lab on Industrial Scale|publisher=[[University of Maryland]]|date=6 July 2005|url=http://www.newsdesk.umd.edu/scitech/release.cfm?ArticleID=1098|archive-url=https://web.archive.org/web/20050725080845/http://www.newsdesk.umd.edu/scitech/release.cfm?ArticleID=1098|url-status=dead|archive-date=25 July 2005|accessdate=12 October 2008}}&lt;/ref&gt;  

2008දී PETA විසින්, 2012වන විට රසායනාගාරයක වැඩුණු කුකුළු මස් 2012 වන විට පාරිභෝගිකයන් වෙත ගෙන එන පළමු සමාගමට ඩොලර් මිලියනයක ත්‍යාගයක් වෙන් කළේය.&lt;ref name=&quot;npr.org2&quot;&gt;{{Citation|last=Levine|first=Ketzel|author-link=Ketzel Levine|publisher=[[National Public Radio]]|title=Lab-Grown Meat a Reality, But Who Will Eat It?|date=20 May 2008|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=90235492|accessdate=10 January 2010}}&lt;/ref&gt; ත්‍යාගය ලැබීමට පෙර තරඟකරුට කාර්යන් දෙකක් සම්පූර්ණ කිරීමට අවශ්‍ය විය: &quot;සැබෑ කුකුළු මස් වලින් වෙන්කොට හඳුනාගත නොහැකි කුකුළු මසක් නිෂ්පාදනය කරන්න&quot; සහ &quot;අවම වශයෙන් ප්‍රාන්ත 10ක් තුළ තරඟකාරී ලෙස විකිණීම සඳහා ප්‍රමාණවත් තරම් විශාල ප්‍රමාණයක නිෂ්පාදනයක් කරන්න&quot;. තරඟය, 2014 මාර්තු 4 දක්වා දීර්ඝ කරන ලදි. 2008දී, මෙම අභියෝගය ප්‍රථම වරට ප්‍රකාශයට පත්කළ දා සිට ලොව පුරා පර්යේෂකයින් මෙලෙස රසායනාගාරවල මස් වගාකිරීමේ සැළකිය යුතු ප්‍රගතියක් පෙන්වා ඇත. ජයග්‍රාහකයෙකු නොමැතිව මෙම තරඟය කල් ඉකුත් වූ නමුත්, මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙම මාතෘකාව විද්‍යාඥයින් තුළට ගැඹුරින් කාවැදුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.peta.org/features/vitro-meat-contest/|title=PETA's 'In Vitro' Chicken Contest|date=6 October 2008|website=PETA|language=en-US|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt;  

මෙලෙස විද්‍යාගාරවල මස් වගාකිරීම සම්බන්ධ පර්යේෂණ වෙනුවෙන් ලන්දේසි රජය ඩොලර් මිලියන 4ක් යොදවා ඇත.&lt;ref name=&quot;australian3&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මෙම තාක්ෂණය පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වන ජාත්‍යන්තර පර්යේෂකයින් විසින් පිහිටුවන ලද &quot;In Vitro Meat Consortium&quot; වාණිජමය හැකියාවන් සාකච්ඡා කිරීම සඳහා 2008 අප්‍රෙල් මාසයේදී නෝර්වේහී ආහාර පර්යේෂණ ආයතනය විසින් සත්කාරකත්වය සපයන ලදුව වගා කරනු ලබන මස් සම්බන්ධයෙන් පළමු ජාත්‍යන්තර සමුළුව පවත්වන ලදි.&lt;ref name=&quot;time4&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2009දී Time සඟරාව, වගා කරනු ලබන මාංශ යන සංකල්පය &quot;50 breakthrough ideas of 2009&quot; යන්නෙන් එකක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1934027_1934003_1933982,00.html|title=The 50 Best Inventions of 2009|date=12 November 2009|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=10 August 2020|archive-date=26 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826210931/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1934027_1934003_1933982,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2009 නොවැම්බරයේදී නෙදර්ලන්තයේ විද්‍යාඥයින් ප්‍රකාශ කළේ පණ තියෙන ඌරෙකුගේ සෛල භාවිතා කරමින් රසායනාගාරයේ මස් වගා කිරීමට තමන් සමත් වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/article6936352.ece|title=Scientists grow pork meat in a laboratory|last=Rogers|first=Lois|date=29 November 2009|newspaper=[[The Sunday Times]]|access-date=8 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106153649/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/article6936352.ece|archive-date=6 January 2010|location=London|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

2012 වන විට ලොව පුරා විද්‍යාගාර 30ක් මෙම පර්යේෂණ සඳහා වැඩ කරන බවට ප්‍රකාශ කර ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.foodsafetynews.com/2012/01/peta-offers-1-million-for-successful-lab-grown-chicken/ ''Lab-Grown Meat? $1 Million Reward Deadline Nears''] at FoodSafetyNews.com&lt;/ref&gt;  

මාස්ට්‍රික්ට් විශ්වවිද්‍යාලයේ මහාචාර්ය මාක් පෝස්ට් විසින් නිර්මාණය කරන ලද පළමු වගාකරන ලද හරක් මස් බර්ගර් පෙත්ත 2013 අගෝස්තුවේ ලන්ඩනයේ පැවති මාධ්‍ය එළිදැක්වීමකදී අනුභව කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;BBC5Aug&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23576143|title=World's first lab-grown burger is eaten in London|date=5 August 2013|newspaper=BBC News|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; එය සාදා තිබුණේ තුනී මාංශ පේශී පටක කෙඳි 20000කට අධික ප්‍රමාණයකිනි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/14/science/engineering-the-325000-in-vitro-burger.html|title=Engineering the $325,000 In Vitro Burger|last=Fountain|first=Henry|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt; මෙය නිර්මාණය කිරීම සඳහා මහාචාර්ය පෝස්ට ඩොලර් 300,000ක් සහ වසර දෙකකට වැඩි කාලයක් වැය විය. තවත් සමාගම් දෙකක් මස් වගාකිරීමට පටන්ගෙන තිබේ; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.sciencefocus.com/article/future/artificial-meat-factory|title=The artificial meat factory - the science of your synthetic supper|work=Science Focus|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt;ඇමෙරිකාවේ Memphis Meats සහ ඊශ්‍රායලයේ SuperMeat.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://labiotech.eu/interview-mark-post-cultured-meat/|title='Meat' the Founder behind the Lab-Grown Burger Investors are Queuing for|date=24 April 2017|work=Labiotech.eu|access-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141735/https://labiotech.eu/interview-mark-post-cultured-meat/|archive-date=12 June 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

2019 ජූලි මාසයේ නිකුත් කළ වාර්තාවක දැක්වෙන්නේ 2021 වන විට මෙලෙස වගා කළ මස් යෙදූ බර්ගරයක් සැදීමට යන වියදම ඩොලර් 10ක් දක්වා පහත වැටෙනු ඇති බවයි. Mosa Meat සහ Biotech Foods වැනි සමාගම් කිහිපයක්ම මෑත වසරවල මේ සම්බන්ධයෙන් පර්යේෂණවලට ආයෝජනය කොට ඇත. Mosa Meats වෙතින් එළිදැක්වූ පළමු වගා කළ මස් බර්ගරයට ගිය වියදම ඩොලර් 280,000කි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vegnews.com/2019/7/price-of-lab-grown-meat-to-plummet-from-280000-to-10-per-patty-by-2021|title=Price of Lab-Grown Meat to Plummet From $280,000 to $10 Per Patty By 2021|website=VegNews.com|language=en-US|access-date=29 November 2019}}&lt;/ref&gt; 

=== පළමු මහජන නඩු විභාගය ===
[[ගොනුව:Hanni_Rützler_tastes_world's_first_cultured_hamburger.png|thumb| හැනී රොට්ස්ලර් 2013 අගෝස්තු 5 වන දින ලොව ප්‍රථම සංස්කෘතික හැම්බර්ගර් රස බලන ලදි. ]]
. 2013 අගෝස්තු 5වන දින ලොව ප්‍රථම විද්‍යාගාරයේ වැඩුණු බර්ගරය ලන්ඩනයේ පැවති ප්‍රවෘත්ති සාකච්ඡාවක් අතරතුර පිසින ලදි. මහාචාර්ය මාක් පෝස්ට්ගේ නායකත්වයෙන් යුතුව, නෙදර්ලන්තයේ මාස්ට්‍රික්ට් විශ්වවිද්‍යාලයේ විද්‍යාඥයින්, ගවයෙකුගේ ප්‍රාථමික සෛල ගෙන ඒවා මාංශ පේශී තීරු බවට වර්ධනය කර පසුව බර්ගර් සැදීමට කටයුතු කළහ. Cornwallහි Polperroහි Couch's Great House Restaurantහි සූපවේදී Richard McGeown මෙම බර්ගරය පිසින ලද අතර ජොෂ් ස්කෝන්වොල්ඩ් හා Future Food Studioහි හැනී රූස්ලර් යන පර්යේෂකයින් එහි රස බැලීය.&lt;ref name=&quot;BBC5Aug2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23576143|title=World's first lab-grown burger is eaten in London|date=5 August 2013|newspaper=BBC News|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; රූස්ලර් ප්‍රකාශ කළේ, &lt;blockquote&gt;  &quot;ඇත්තෙන්ම, එයට රසයක් තිබේ. දුඹුරු පැහැය සමඟ රසයක් තිබේ. එහි මේදය නොමැති බව මම දනිමි, එමනිසා කොතරම් දුරට එහි ඉස්මක් තිබේදැයි මම දැන නොසිටියෙමි, නමුත් එයට දැනෙන රසක් තිබේ; එය මස්වලට සමීපයි, එතරම් ඉස්ම සහිත නොවේ, නමුත් අනුකූලතාව පරිපූර්ණයි. මට නම් මෙය මස් වේ... රස බැලිය යුතුයි මෙය. පෙනුමෙන් මෙය මසට තරමක් සමාන යැයි මම සිතමි.&quot;&lt;/blockquote&gt; රුස්ලර් වැඩිදුරටත් කියා සිටියේ ඇස් වසා කරනු ලබන පරීක්ෂණයකදී පවා මෙය සෝයා නිෂ්පාදනයක් නොව මස්ම බවට ඇය සිතනු ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;Hogenboom2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23529841|title=What does a stem cell burger taste like?|last1=Hogenboom|first1=Melissa|date=2013-08-05|newspaper=BBC News|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; 

වගා කළ මාංශ පේශී පටක තුනී තීරු 20,000ක් භාවිතා කරමින් 2013 මැයි මාසයේදී ලන්ඩන්හි පෙන්වීම සඳහා පටක වගා කරන ලදි. මේ සඳහා යූරෝ 250,000ක පමණ නිර්නාමික අරමුදලක් ලැබුණි. පසුව හෙළිවූයේ ඒ Sergey Brin බවයි.&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/08/06/science/a-lab-grown-burger-gets-a-taste-test.html|title=A Lab-Grown Burger Gets a Taste Test|last1=Fountain|first1=Henry|date=6 August 2013|newspaper=The New York Times|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; පෝස්ට් සඳහන් කළේ &quot;එය ලාභදායී නොවීමට හේතුවක් නැත... අපට ගෝලීය herd මිලියනවාරයකින් අඩු කළ හැකි නම්, මම සතුටු වෙමි.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/14/science/engineering-the-325000-in-vitro-burger.html?partner=rss&amp;emc=rss&amp;_r=0|title=Building a $325,000 Burger|last=Fountain|first=Henry|date=12 May 2013|newspaper=New York Times|accessdate=15 May 2013}}&lt;/ref&gt; 

=== කර්මාන්ත සංවර්ධනය ===
{{Quote box|quote=මෙය තව සුළු කාලයකින් සිදුවනු ඇත, මට එය ඒත්තු ගැන්වී ඇත. අපගේ සිද්ධියේදී, කුඩා පරිමාණයෙන් වෙළඳපොළට ඇතුළුවීමට අපට වසර 3ක කාලයක් ගතවනු ඇති බවට මම අනුමාන කරමි, මහා පරිමාණයෙන් නම් වසර 5ක් පමණ... ඔබ මගෙන් ඇසුවොත් 'වගා කළ මාංශ කෙළවරේ ඇති වෙළඳසැලේ දක්නට ලැබෙන්නේ කවදාද?' කියා මට සිතෙන විදිහට එයට පිළිතුර වසර 5ට වඩා වසර 10ට ආසන්න වනු ඇත&quot;. -Mosa Meatහි පීටර් වර්ස්ට්‍රේට්-|width=20%}} මහාචාර්ය පෝස්ට් විසින් 2013දී පළමු වගා කළ මස් බර්ගරය සාර්ථකව නිෂ්පාදනය කළ බැවින්, මෙය සංවර්ධනය කිරීම හෝ ඉදිරියට ගෙන යාම සඳහා කැපවූ ඇරඹීම් හා ආරම්භක සංවිධාන ඇත. 2015දී මාස්ට්‍රික්ට් විශ්වවිද්‍යාලය විසින් වගා කළ මස් පිළිබඳව පළමු ජාත්‍යන්තර සමුළුව පවත්වන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://culturedbeef.org/pictures-conference-2015|title=International Conference on Cultured Meat 2015|website=Cultured Beef|access-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt; ක්ෂේත්‍රය වර්ධනය වෙත්ම, ලාභ නොලබන New Harvest&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thespoon.tech/catch-video-from-the-new-harvest-cultured-meat-conference/|title=Catch Video from the New Harvest Cultured Meat Conference|last=Albrecht|first=Chris|date=20 July 2018|work=The Spoon|access-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt; සහ The Good Food Institute&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodfoodconference.com/title=International|title=The Good Food Conference|website=The Good Food Conference|access-date=10 April 2019}}{{Dead link|date=July 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; වැනි සංවිධාන කර්මාන්ත නායකයින්, විද්‍යාඥයින්, ආයෝජකයින් සහ විභවයක් ඇති සමාන්තර කර්මාන්තවල සහයෝගීතාකරුවන් කැඳවීමට වාර්ෂික සම්මන්ත්‍රණ පැවැත්වීම ආරම්භ කරන ලදි. 2018දී ජෙසී රීස් ඇන්තිස් (Jacy Reese Anthis) විසින් රචිත &quot;The End of Animal Farming&quot; නම් ග්‍රන්ථය තර්ක කරන්නේ වගා කළ මස් සහ ශාක පදනම් කරගත් ආහාර විසින්, සාම්ප්‍රදායික සත්ව නිෂ්පාදනය 2100වන විට විස්ථාපනය කරනු ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reese|first=Jacy|author-link=Jacy Reese Anthis|date=6 November 2018|title=The End of Animal Farming: How Scientists, Entrepreneurs, and Activists are Building an Animal-Free Food System|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/567165/the-end-of-animal-farming-by-jacy-reese/|location=Boston|publisher=[[Beacon Press]]|isbn=9780807039878}}&lt;/ref&gt; 2019 වන විට වගා කළ මස් සම්බන්ධයෙන් දුසිම් දෙකකට අධික පණගැන්වුම් සංඛ්‍යාවක් හෙළි වී ඇත.&lt;ref&gt;https://www.newprotein.org/mapsIn{{Dead link|date=July 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

සිලිකන් වැලීහි හෘද රෝග විශේෂඥයෙකු විසින් ආරම්භ කරන ලද &quot;Memphis Meats&quot; විසින් 2016 පෙබරවාරි මාසයේදී එහි වගා කරන ලද හරක් මස් මීට් බෝල්ස් පෙන්වන වීඩියෝවක් එළිදැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sizzling Steaks May Soon Be Lab-Grown&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/sizzling-steaks-may-soon-be-lab-grown-1454302862|title=Sizzling Steaks May Soon Be Lab-Grown|last1=Bunge|first1=Jacob|newspaper=The Wall Street Journal|accessdate=4 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/leisure/2016/02/03/world-first-lab-grown-meatball-revealed/|publisher=Fox News|accessdate=4 February 2016|title='World's first' lab-grown meatball revealed}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite magazine|title=You Could Be Eating Lab-Grown Meat in Just Five Years|url=http://fortune.com/2016/02/02/lab-grown-memphis-meats/|accessdate=4 February 2016|magazine=Fortune}}&lt;/ref&gt;2017 මාර්තු මාසයේදී එය කුකුළු මස් ටෙන්ඩර් සහ duck a l'orange, පළමු වගාකළ කුකුළු මස් ආහාර ජනතාවට ප්‍රදර්ශනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/startup-to-serve-up-chicken-strips-cultivated-from-cells-in-lab-1489570202|title=Startup Serves Up Chicken Produced From Cells in Lab|last1=Bunge|first1=Jacob|newspaper=The Wall Street Journal|accessdate=17 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Farber|first1=Madeline|title=A San Francisco Startup Is Serving Chicken That Was Made in a Lab|url=http://fortune.com/2017/03/15/memphis-meats-lab-grown-chicken-peta/|accessdate=17 March 2017|magazine=Fortune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Kooser|first1=Amanda|url=https://www.cnet.com/au/news/chicken-duck-meat-memphis-meats-lab-clean/|website=CNET|accessdate=17 March 2017|title=This lab-grown chicken and duck meat looks surprisingly delicious}}&lt;/ref&gt; 

SuperMeat නම් ඊශ්‍රායල සමාගම වගා කළ කුකුළු මස් වෙනුවෙන් කරනු ලබන කර්තව්‍යය සඳහා 2016දී ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ අරමුදල් රැස් කිරීමේ ව්යාපාරයක් දියත් [https://si.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=si&amp;page=Cultured+meat&amp;from=en&amp;targettitle=Cultured+meat# &lt;nowiki&gt;[64]&lt;/nowiki&gt;]කරන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Lulu Chang|url=http://www.digitaltrends.com/cool-tech/supermeat-lab-grown-chicken/|date=11 July 2016|title=SuperMeat wants you to try its lab-grown chicken breast|publisher=Digital Trends}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lab-Grown Chicken Could Soon Be On Your Plate|url=http://news.sky.com/story/lab-grown-chicken-could-soon-be-on-your-plate-10499357|publisher=Sky News|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://web.archive.org/web/20160809215255/https://www.yahoo.com/tech/eat-lab-grown-chicken-supermeat-151513690.html|title=Would you eat lab grown chicken? SuperMeat sure hopes so|last1=Chang|first1=Lulu|work=Yahoo News|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/business/1.730666|title=The Israeli Startup That Lets You Eat Meat - Without Eating the Animal|date=13 July 2016|newspaper=Haaretz|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/no-harm-no-fowl-startup-to-grow-chickenless-chicken/|title=No harm, no fowl: Startup to grow chickenless chicken|newspaper=The Times of Israel|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;z  

විද්‍යාගාරවල වගාකරනු ලබන මත්ස්‍ය මාංශ ඉලක්ක කරගෙන, සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝහි Finless Foods 2016දී ආරම්භ කරන ලදි. 2017 මාර්තු මාසයේදී එය රසායනාගාර මෙහෙයුම් ආරම්භ කළ අතර වේගයෙන් ඉදිරියට ගියේය. මෙහි අධ්‍යක්ෂක මයික් සෙල්ඩන් (Mike Selden) 2017 ජූලි මාසයේදී පැවසුවේ මත්ස්‍ය නිෂ්පාදන වසර දෙකක් තුළ (2019 අවසාන වන විට) වෙළඳපොළට ගෙන ඒමට අපේක්ෂා කරන බවයි&lt;ref name=&quot;Card2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/small-business-network/2017/jul/24/lab-grown-food-indiebio-artificial-intelligence-walmart-vegetarian|title=Lab-grown food: 'the goal is to remove the animal from meat production'|author=Jon Card|date=24 July 2017|work=The Guardian|accessdate=13 January 2018}}&lt;/ref&gt; 

2018 මාර්තු මාසයේදී, JUST, Inc. (2011දී සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝහි ආරම්භ වන විට මෙහි නාමය Hampton Creek විය) කියා සිටියේ 2018 අවසන් වන විට වගා කළ මස් නිෂ්පාදනයක් පාරිභෝගිකයන්ට ඉදිරිපත් කළ හැකි බවයි. මෙහි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී ජොෂ් ටෙට්‍රික් පවසන පරිදි ඒ සඳහා තාක්ෂණය දැනටමත් පවතින අතර ඉතිරිව ඇත්තේ එය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ කාරණය පමණි. JUSTහි සේවකයන් 130ක් පමණ සිටින අතර විද්‍යාඥයින් 55කුගෙන් යුත් පර්යේෂණ දෙපාර්තමේන්තුවක් සිටියි. එහි විද්‍යාගාරවල කුකුළු මස්, ඌරු මස් හා හරක් මස් නිපදවනු ලැබේ. ශාක සම්පත් පමණක් ඇති ප්‍රාථමික සෛල පෝෂණය කිරීමේ ගැටලුව ඔවුන් මෙලහකටත් විසඳා තිබෙනු ඇත. JUSTට අනුග්‍රාහකත්වය සපයන අය අතර චීන ප්‍රකෝටිපතියෙකු වන ලී කා-ෂිං, Yahoo! සම නිර්මාතෘ ජෙරී යැං සහ ටෙට්‍රික්ට අනුව Heineken International වේ.&lt;ref name=&quot;kijkverder&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.volkskrant.nl/kijkverder/2018/voedselzaak/artikelen/kweekvlees-is-hard-op-weg-naar-uw-bord/|title=Een écht stukje vlees, zonder dat daar dode dieren aan te pas komen: het komt eraan|author=Mac van Dinther|date=31 March 2018|work=de Volkskrant|accessdate=20 May 2018|language=nl}}&lt;/ref&gt; {{Quote box|align=&quot;පණගැන්වීම් අතළොස්සකි. මෙහි කේන්ද්‍රස්ථාන තුනකි: සිලිකන් නිම්නය, නෙදර්ලන්තය සහ ඊශ්‍රායලය. මට සිතෙන ආකාරයට මෙයට මූලික හේතුවක් වනවා ඇත්තේ මේ ස්ථාන තුනේම ශ්‍රේෂ්ඨ කෘෂිකර්ම විද්‍යාල පැවතීමයි. අපට Wageningen; සහ දෙවනුවට සඳහන් කිරීමට විශිෂ්ඨ වෛද්‍ය විද්‍යාලයක් වන Leiden; සහ අවසාන වශයෙන් ඉංජිනේරු අංශයෙන් Delft තිබෙනවා. මෙම තුන ඒකාබද්ධ වූ විට වගා කරන මාංශ නිෂ්පාදනයට ස්ථිර පදනමක් ලබා දෙන අතර, මෙම සංයෝජනය ඊශ්‍රායලය, නෙදර්ලන්තය සහ ඇමෙරිකාව තුළ පවතිනවා.&quot;
-Meatable (2020) හි Krijn de Nood}} Krijn de Nood, Daan Luining, Ruud Out, Roger Pederson, Mark Kotter සහ Gordana Apic යන අයගෙන් සමන්විත ලන්දේසී පණගැන්වුමක් වන &quot;Meatable&quot; 2018 සැප්තැම්බර් මාසයේදී වාර්තා කළේ සතුන්ගේ පෙකණි වැලේ &quot;pluripotent&quot; සෛල භාවිතයෙන් මස් වගා කිරීමට සමත් විය. එවැනි සෛල සමඟ වැඩ කිරීම අසීරු බව වාර්තා වුවද, අවශ්‍ය පරිදි මාංශ පේශී සෛල හෝ මේද සෛල බවට ඒවා පත් කරවීමට, විවිධ තාක්ෂණ යොදාගනිමින් හැකිබව Meatable කියා සිටියේය. මෙහි ඇති ප්‍රධාන වාසිය නම්, මෙම තාක්ෂණය fetal bovine serum මඟහැරීමයි, එනම් මෙහිදී මස් නිෂ්පාදනය සඳහා කිසිදු සතෙකු මරා දැමිය යුතු වන්නේ නැත. වාර්තාවල දැක්වෙන්නේ එමස අලුතෙන් වගා කළ මස් සම්බන්ධ ඇරඹුම් සංඛ්‍යාව 30ක් පමණ වන බවයි. 2018 සැප්තැම්බර් 26වන දින, ආරම්භක ව්‍යාපාර 3ක සහ සිවිල් උනන්දුවක් දක්වන කණ්ඩායම් 4ක නියෝජිතයන් සමඟ වූ A Dutch House of Representatives Commission රැස්වීමකදී සාකච්ඡා කෙරුනේ වගා කරන මාංශ පිළිබඳව පර්යේෂණ කිරීම, මෙම ක්‍රියාවලිය සංවර්ධනය කිරීම සහ හඳුන්වාදීම සඳහා රජයේ සහය ලබාදීමේ වැදගත්කම හා අවශ්‍යතාවය පිළිබඳවයි.  

වගා කරනු ලබන මස් සහ මුහුදු ආහාර සඳහා වෙළඳපොළට මාවතක් එළිකර දීම වෙනුවෙන් රජයේ නියාමකයින් සමඟ කටයුතු කිරීමට අපේක්ෂා කරන සන්ධානයක් වන Alliance for Meat, Poultry and Seafood Innovation (AMPS Innovation) පිහිටුවීමට 2019 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භක ව්‍යාපාර 5ක් එක්විණි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politi.co/30HKLA5|title=Cell-based meat companies join forces|last=Evich|first=Helena Bottemiller|website=POLITICO|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; මෙහි ආරම්භක සාමාජිකයන්ට JUST Inc., Memphis Meats, Finless Foods, BlueNalu සහ Fork &amp; Good ඇතුළත් වේ&lt;ref name=&quot;PurdyOct2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qz.com/1698237/cell-cultured-meat-companies-now-have-a-lobbying-group/|title=Cell-cultured meat companies just created a brand-new lobbying group|last=Purdy|first=Chase|website=Quartz|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; 

. 2019දී සමාගම් තුනක එකතුවක් (Peace of Meat, Solina සහ Nauta) සහ ලාභ නොලබන ආයතන තුනක එකතුවක් (University KU Leuven, Flanders Food සහ Bio Base Europe Pilot Plant) එකතුව &quot;The Foieture Project&quot; දියත් කෙරිණි. 2019 දෙසැම්බරයේදී Peace of Meat කියා සිටියේ අනෙක් අයගේ සහාය ඇතිව 2020දී සිය සංකල්පය සනාථ කිරීම, 2022දී එහි පළමු මූලාකෘතිය නිෂ්පාදනය කිරීම සහ 2023දී වෙළඳපොළට පිවිසීම යනාදිය ඔවුන් බලාපොරොත්තු වන බවයි.&lt;ref name=&quot;Vlaanderen2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.eoswetenschap.eu/voeding/vlaanderen-investeert-kweekvlees|title=Vlaanderen investeert in kweekvlees|author=Dieter De Cleene|date=26 May 2020|work=Eos Wetenschap (magazine)|accessdate=17 December 2019|language=nl}}&lt;/ref&gt; එම මාසයේදී the Foieture Project, &quot;The Innovation and Enterprise Agency of the Flemish Government&quot; විසින් යූරෝ මිලියන 3.6කට ආසන්න පර්යේෂණ ආධාරයක් ලැබුණි. 2020 මැයි මාසයේදී Peace of Meatහි ඔස්ට්‍රියානු සම්භවයක් ඇති සමනිර්මාතෘ සහ විද්‍යාත්මක පර්යේෂක Eva Sommer කියා සිටියේ ආරම්භයේදී යූරෝ 300ක වියදමින් මේදය 20gක් නිපදවීමට හැකි වූ බවයි. ඉලක්කය වූයේ 2030වන විට මිළ, කිලෝග්‍රෑමයකට යූරෝ 6ක් දක්වා අඩු කිරීමයි. &lt;ref name=&quot;Degroote3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vmt.nl/duurzaamheid-mvo/nieuws/2020/05/belgisch-bedrijf-bouwt-2-labos-voor-kweekvlees-10141488|title=Belgisch bedrijf bouwt 2 labo's voor kweekvlees|author=Yves Degroote|date=8 May 2020|work=[[VTM (TV channel)|VTM]]|accessdate=27 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;Peace of Meat ඉක්මණින්ම Port of Antwerpහි රසායනාගාර දෙකක් ඉදිකරනු ඇත.&lt;ref name=&quot;Degroote2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vmt.nl/duurzaamheid-mvo/nieuws/2020/05/belgisch-bedrijf-bouwt-2-labos-voor-kweekvlees-10141488|title=Belgisch bedrijf bouwt 2 labo's voor kweekvlees|author=Yves Degroote|date=8 May 2020|work=[[VTM (TV channel)|VTM]]|accessdate=27 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;    

=== පෘථිවි කක්ෂයේ නිෂ්පාදනය ===
2019 දී පළමු වරට මස් අභ්‍යවකාශයේ සාර්ථකව වගා කරන ලදී. Aleph Farms හරහා, ස්වාභාවික සම්පත් වලින් ඈත්ව පෘථිවියට සැතපුම් 248 ක් (කි.මී. 399) දුරින් පිහිටි [[ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානය|ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ]] මස් වගා කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;spacegrown&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/07/wheres-the-beef-248-miles-up-as-first-meat-is-grown-in-a-space-lab|title=First meat grown in space lab 248 miles from Earth|last=Smithers|first=Rebecca|date=October 7, 2019|access-date=July 12, 2020|publisher=Guardian News &amp; Media Limited|agency=The Guardian}}&lt;/ref&gt; 

=== ආරම්භක දළ විශ්ලේෂණය ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Name
!Type
!Founded
!Area
!Focus
!Recent costs
!Prototype
!Pilot plant
!Market entry
|-
|Aleph Farms
|Company
|2017
|{{ධජය|Israel}}
|Beef
|Over $3,000/kg (Nov 2019 claim)&lt;ref name=&quot;Cleene&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.eoswetenschap.eu/voeding/wanneer-ligt-kweekvlees-op-ons-bord|title=Wanneer ligt kweekvlees op ons bord?|last=Dieter De Cleene|date=12 November 2019|work=Eos Wetenschap (magazine)|access-date=26 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|2018
|''Planned for 2021'' (April 2020 claim)
|''2023'' (Nov 2019 claim)
|-
|Good Food Institute
|Non-profit
|2016
|{{ධජය|United States}}
|–
| colspan=&quot;4&quot; |Rather than producing, GFI advocates and researches cultured meat
|-
|Finless Foods
|Company
|2016
|{{ධජය|United States}}
|Fish
|$19,000/lb (Dec 2017 claim)&lt;ref name=&quot;Kowitt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fortune.com/2017/12/19/silicon-valley-meatless-meat/|title=Silicon Valley and the Search for Meatless Meat|last=Beth Kowitt|date=19 December 2017|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|
|
|&lt;ref name=&quot;Card&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/small-business-network/2017/jul/24/lab-grown-food-indiebio-artificial-intelligence-walmart-vegetarian|title=Lab-grown food: 'the goal is to remove the animal from meat production'|last=Jon Card|date=24 July 2017|work=The Guardian|access-date=13 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|Foieture project&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(6 companies/non-profits)&lt;/small&gt;
|Mix&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(3 c, 3 np)&lt;/small&gt;
|2019
|{{ධජය|Belgium}}
|Foie gras
|€15,000/kg (May 2020 claim)&lt;ref name=&quot;Degroote&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vmt.nl/duurzaamheid-mvo/nieuws/2020/05/belgisch-bedrijf-bouwt-2-labos-voor-kweekvlees-10141488|title=Belgisch bedrijf bouwt 2 labo's voor kweekvlees|last=Yves Degroote|date=8 May 2020|work=[[VTM (TV channel)|VTM]]|access-date=27 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|''2020'' (Dec 2019 claim)
|''2022'' (Dec 2019 claim)&lt;ref name=&quot;Vlaanderen&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.eoswetenschap.eu/voeding/vlaanderen-investeert-kweekvlees|title=Vlaanderen investeert in kweekvlees|last=Dieter De Cleene|date=26 May 2020|work=Eos Wetenschap (magazine)|access-date=17 December 2019|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|''2023'' (Dec 2019 claim)
|-
|Future Meat&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Technologies
|Company
|2018
|{{ධජය|Israel}}
|Meat
|''$10/lb'' (Feb 2020 goal by 2022)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/briankateman/2020/02/17/will-cultured-meat-soon-be-a-common-sight-in-supermarkets-across-the-globe/#6941cfe47c66|title=Will Cultured Meat Soon Be A Common Sight In Supermarkets Across The Globe?|last=Brian Kateman|date=17 February 2020|work=[[Forbes]]|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|
|Constructing since Oct 2019&lt;ref name=&quot;PurdyJan2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://qz.com/1788892/memphis-meats-plans-to-build-the-first-us-cell-based-meat-plant/|title=A startup says it's building a US pilot plant for cell-based meat|last=Chase Purdy|date=22 January 2020|work=Quartz|access-date=27 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PurdyMay2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://qz.com/1856344/cultured-meat-startups-want-to-fix-the-broken-meat-supply-chain/amp/|title=As the US meat supply chain fumbles, cultured meat startups consider a better system|last=Chase Purdy|date=13 May 2020|work=Quartz|access-date=27 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|''2022'' (Oct 2019 claim)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2019/10/10/lab-grown-meat-could-be-on-store-shelves-by-2022-thanks-to-future-meat-technologies/|title=Lab-grown meat could be on store shelves by 2022, thanks to Future Meat Technologies|last=Jonathan Shieber|date=10 October 2019|access-date=26 May 2020|publisher=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|IntegriCulture, Inc.
|Company
|2015
|{{ධජය|Japan}}
|Meat, fish and poultry (foie gras as first target)
|¥20,000/kg (July 2019 claim)&lt;ref name=&quot;integri&quot;&gt;{{Cite news|url=https://english.kyodonews.net/news/2019/07/1513306e0c18-feature-start-up-dreams-of-feeding-world-with-cheap-lab-cultured-meat.html|title=Start-up dreams of feeding world with cheap lab-cultured meat|last=Nakamura|first=Keita|date=July 15, 2019|access-date=July 14, 2020|publisher=Kyodo News|agency=Kyodo News}}&lt;/ref&gt;
|
|
|2021 (July 2020 claim)
|-
|Just, Inc.
|Company
|2011
|{{ධජය|United States}}
|Meat
|C. €50/nugget (Jan 2020 claim)&lt;ref name=&quot;Corbyn&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/food/2020/jan/19/cultured-meat-on-its-way-to-a-table-near-you-cultivated-cells-farming-society-ethics|title=Out of the lab and into your frying pan: the advance of cultured meat|last=Zoë Corbyn|date=19 January 2020|work=The Guardian|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|Dec 2017&lt;ref name=&quot;NVWA&quot;&gt;{{Cite news|url=https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2233108-kweekvlees-is-er-maar-het-eten-mag-nog-niet.html|title=Kweekvlees is er, maar het eten mag nog niet|date=22 May 2018|work=Nieuwsuur|access-date=26 May 2020|publisher=NOS|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|Constructing since mid-2019 (Jan 2020 claim)
|''Unknown'' (certification required as of Jan 2020)
|-
|Meatable
|Company
|2017
|{{ධජය|Netherlands}}
|Pork
|
|''2020'' (Jan 2020 claim)
|
|''2022'' (Jan 2020 claim)
|-
|Memphis Meats
|Company
|2015
|{{ධජය|United States}}
|Poultry
|$1,700/lb (Feb 2018 claim)&lt;ref name=&quot;Dart&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/documentarychannel/m_features/documentary-meat-the-future-shows-us-the-possible-future-of-meat|title=Documentary 'Meat the Future' shows us the possible future of meat|last=Chris Dart|date=4 May 2020|work=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|Feb 2016&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2017/08/24/richard-branson-and-bill-gates-invested-in-this-clean-meat-start-up.html|title=Why Richard Branson, Bill Gates and Jack Welch all invested in this start-up that grows meat in a lab|last=Catherine Clifford|date=24 August 2017|work=CNBC|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|Constructing since Jan 2020
|''Around 2020'' (Feb 2017 claim)
|-
|Mosa Meat /&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Maastricht University
|Mix&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 c, 1 np)&lt;/small&gt;
|2015
|{{ධජය|Netherlands}}
|Beef
|''€60/kg'' (Feb 2017 goal by 2020)
|Aug 2013 (UM)&lt;ref name=&quot;Hogenboom&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23529841|title=What does a stem cell burger taste like?|last=Hogenboom|first=Melissa|date=2013-08-05|work=BBC News|access-date=2 February 2016}}&lt;/ref&gt;
|
|''2022'' (Feb 2020 claim)&lt;ref name=&quot;Kamsma&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2020/02/07/kweekvlees-komt-steeds-dichter-bij-je-bord-a3989712|title=De race om kweekvlees|last=Martine Kamsma|date=7 February 2020|work=[[NRC Handelsblad]]|access-date=25 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|-
|New Harvest
|Non-profit
|2004
|{{ධජය|United States}}
|–
| colspan=&quot;4&quot; |Rather than producing, NH finances research into cultured meat
|-
|SuperMeat
|Company
|2015
|{{ධජය|Israel}}
|Poultry
|
|
|
|''around 2020'' (Feb 2017 claim)&lt;ref name=&quot;Hosselet&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.trouw.nl/groen/van-het-lab-naar-een-bord-is-een-lange-weg-voor-kweekvlees~ae6d9867/|title=Van het lab naar een bord is een lange weg voor kweekvlees|last=Leonie Hosselet|date=6 February 2017|work=[[Trouw]]|access-date=26 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|}

== නිෂ්පාදනය ==  

වගාකල මස් නිෂ්පාදනයේ අදියර තුනක් ඇත: ආරම්භක සෛල තෝරා ගැනීම, වර්ධන මාධ්‍යයේ සැතපවීම සහ පලංචිය.&lt;ref name=&quot;time32&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ourarchive.otago.ac.nz/bitstream/handle/10523/4101/MayAdamSG2013MSciComm.pdf In vitro meat: protein for twelve billion?], Adam May, [[University of Otago, 2012]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:033&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}

=== ආරම්භක සෛල ===
[[ගොනුව:Myoblasts.png|thumb| මයෝබ්ලාස්ට් යනු මාංශ පේශි සෛල සඳහා පුරෝගාමියා වන අතර ඒවායේ තන්තු කහ පැහැයෙන් ද න්‍යශ්ටීන් නිල් පැහැයෙන් ද දැක්වේ ]]
වැඩෙන සංස්කෘතික මස්වල ආරම්භක අදියර වන්නේ වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වීමේ හැකියාවක් (ඉහළ සෛල ප්‍රජනන අනුපාතය) ඇති සෛල එකතු කිරීමයි. එවැනි සෛල වලට කළල ප්‍රාථමික සෛල, වැඩිහිටි ප්‍රාථමික සෛල, මයෝසැටලයිට් සෛල හෝ මයෝබ්ලාස්ට් ඇතුළත් වේ. වැඩිම වේගයෙන් ප්‍රසාරණය වන්නෙ ප්‍රාථමික සෛල වන නමුත් නිශ්චිත වර්ගයේ සෛලයක් කරා සංවර්ධනය ආරම්භ කිරීමට ඊට හැකියාවක් නොමැත. එම නිසා සෛල බෙදීමේ හා ඒවා යම් නිශ්චිත ආකාරයකින් වර්ධනය වීමේ ගැටලුවක් පැන නඟියි. පූර්ණ ලෙස වර්ධනය වූ මාංශ පේශි සෛල ,මාංශ පේශි ලෙස දැනටමත් සංවර්ධනය අවසන් කර ඇති නමුත් ඒවා කිසිසේත්ම වර්ධනය නොවේ. එමනිසා, මයෝසැටලයිට් සහ මයෝබ්ලාස්ට් සෛල වැනි සෛල බොහෝ විට භාවිතා කරනුයේ ඒවා තවමත් පිළිගත හැකි වේගයකින් වර්ධනය වන නිසාත් අනෙකුත් සෛල වලින් අවශ්‍ය පරිදි වෙනස් වන නිසාත් ය.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite journal|last=Edelman|first=PD|date=3 May 2005|title=Commentary: In Vitro-Cultured Meat Productionsystem|url=https://www.researchgate.net/publication/7746539|journal=Tissue Engineering|volume=11|issue=5–6|pages=659–662|citeseerx=10.1.1.179.588|doi=10.1089/ten.2005.11.659|pmid=15998207|access-date=8 April 2018}}&lt;/ref&gt;  

=== වර්ධන මාධ්‍යය ===
පටක වර්ධනයට අනුබල දෙන ද්‍රාවණයක් යෙදීමෙන් මෙම සෛලවලට ප්‍රතිකාර කරනු ලැබේ.එය වර්ධන මාධ්‍යයක් ලෙස හැඳින්වේ. මෙම මාධ්‍යයන්හි අවශ්‍ය පෝෂ්‍ය පදාර්ථ හා සුදුසු වර්ධන සාධක අඩංගු විය යුතුය. ඉන්පසු ඒවා ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරකයක් තුල වූ වගා මාධ්‍යයක තැන්පත් කරන අතර එමඟින් සෛලවලට අවශ්‍ය ශක්තිමය අවශ්‍යතා සපුරාලනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;:034&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt; 

=== පලංචිය ===
[[ගොනුව:Muscle_Tissue_Smooth_(40087100000).jpg|thumb| මාංශ පේශි පටක වර්ධන මාධ්‍යයේ වර්ධනය වන අතර පලංචිය විසින් අවසාන නිශ්පාදනය සඳහා ත්‍රිමානව සංවිධානය කරනු ලැබේ. ]]
ත්‍රිමානව මස් වගා කිරීම සඳහා, සෛල පලංචියක් මත වැඩෙන අතර එය එහි ව්‍යුහය හා පිළිවෙල මෙහෙයවන අංගයකි.මෙම පලංචිය ආහාරයට ගත හැකි බැවින් මස් ඉවත් කිරීමට අවශ්‍ය නොවේ. එසේම,එය වරින් වර වර්ධනය වන මාංශ පේශි දිගු කිරීමට පියවර ගන්නා අතර එමඟින් සාමාන්‍ය ශරීරයේ සත්ව ශරීරය අනුකරණය කරයි. වර්ධනය වන මයෝටියුබ් (මුල් මාංශ පේශි තන්තු) වලින් වෙන් නොවී පවතීම සඳහා පලංචිය නම්‍යශීලී බව පවත්වා ගත යුතුය. පලංචිය,මාංශ පේශි වල සාමාන්‍ය වර්ධනය සඳහා සනාලීකරණයට (රුධිර නාල සෑදීමට) ඉඩ දිය යුතුය.&lt;ref name=&quot;:035&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:222&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Edelman|first1=P.D.|last2=McFarland|first2=D.C.|last3=Mironov|first3=V.A.|last4=Matheny|first4=J.G.|date=May 2005|title=Commentary: In Vitro-Cultured Meat Production|journal=Tissue Engineering|volume=11|issue=5–6|pages=659–662|citeseerx=10.1.1.179.588|doi=10.1089/ten.2005.11.659|issn=1076-3279|pmid=15998207}}&lt;/ref&gt; 

=== හේම් ප්‍රෝටීන(Heme Proteins) ===
2019 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී MDPI විසින් Extracellular Heme Proteins Influence Bovine Myosatellite Cell Proliferation and the Color of Cell-Based Meat යන මාතෘකාව යටතේ ලිපියක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර මිනිස් පරිභෝජනය සඳහා සෛල මත පදනම් වූ මස් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා අස්ථි මාංශ පේශි පටක ඉංජිනේරු විද්‍යාව යොදා ගත හැකි බව එහි කියැවුනි. මයෝග්ලොබින්, මාංශ පේශි චන්ද්‍රිකා සෛලවල ව්‍යාප්තිය හා පරිවෘත්තීය ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි කළ බව වාර්තා විය. මයෝග්ලොබින් හෝ හිමොග්ලොබින් එකතු කිරීම මඟින් නිෂ්පාදනයේ වර්ණය සාම්ප්‍රදායික හරක් මස් වලට වඩාත් සමීප වර්ණයක් දක්වා වෙනස් කරගත හැකි බවද දැක්විණි.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}

=== ආකලන නිෂ්පාදනය ===
ස්වාභාවික නිෂ්පාදනයට වඩාත් සමාන වන පරිදි වගාක​ළ මස්වල වයනය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා [[ත්‍රිමාණ මුද්‍රණ ශිල්පය|ත්‍රිමාණ මුද්‍රණ]] ක්‍රම භාවිතා කිරීමට ඊශ්‍රායල සමාගමක් වන මීටෙක් යෝජනා කරයි. &lt;ref&gt;{{Citation |title=MeatTech company website |url=https://meatech3d.com/#about |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101051650/https://meatech3d.com/#about }}&lt;/ref&gt; 

=== වෙනත් කරුණු ===
පලංචිය පාදක වූ නිෂ්පාදන ශිල්පීය ක්‍රම නිසි ලෙස භාවිතා කළ හැක්කේ අස්ථි රහිත හෝ බිම් මාංශ වල පමණි (සැකසූ). මෙම ක්‍රියාවලියේ අවසාන ප්‍රතිඵලය වන්නේ හැම්බර්ගර් හෝ සොසේජස් වැනි මස් ය. වඩාත් ව්‍යුහාත්මක මස් සෑදීම සඳහා, (නිදසුනක් ලෙස ගවමස්)මාංශ පේශි පටක සකස් කළ යුත්තේ සෘජු හා ස්වයං-සංවිධානාත්මක ආකාරයකින් හෝ දැනටමත් පවතින මාංශ පේශි පටක ව්‍යාප්ත කිරීමෙනි. මීට අමතරව, ගුරුත්වාකර්ෂණ, චුම්බක, තරල ප්‍රවාහ සහ යාන්ත්‍රික ආතති ක්ෂේත්‍ර තිබීම මාංශ පේශි සෛලවල ප්‍රගුණන අනුපාතයට බලපායි. දිගු කිරීම සහ ලිහිල් කිරීම වැනි ආතතිය පාදක වූ ක්‍රියාවලීන් මාංශ පේශි සෛල අතර වෙනස වැඩි කරයි.  
[[File:First cultured hamburger unfried.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:First cultured hamburger unfried.png|thumb|පළමු වගාකල හැම්බර්ගර්, 2013 අගෝස්තු 5 වන දින බැදීමට සූදානමින්]]
මෙම ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කළ පසු, ජීවියෙකුගෙන් නව සෛල හඳුන්වා නොදී දින නියමයක් නොමැතිව මස් නිෂ්පාදනය කිරීම න්‍යායාත්මකව කළ හැකිය. &lt;ref name=&quot;nytimes 2005&quot;&gt;{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03E4D81331F932A25751C1A9639C8B63|title=''In Vitro'' Meat|last=Raizel|first=Robin|date=11 December 2005|work=[[The New York Times]]|access-date=7 August 2009}}&lt;/ref&gt; 

වගාකල  මස් නිෂ්පාදනයේදී, වැඩෙන මස් බැක්ටීරියා සහ යීස්ට් සහ අනෙකුත් දිලීර වලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා සෝඩියම් බෙන්සොයිට් වැනි කල් තබා ගන්නා ද්‍රව්‍යයක් භාවිතා කරයි. මෙම ක්‍රියාවලියේදී කොලජන් කුඩු, සැන්තන් ගම්, මැනිටෝල් සහ කොචීනියල් විවිධ ආකාරවලින් භාවිතා කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;victimlesssheler2&quot;&gt;[http://www.terreform.org/projects_habitat_meat.html ''In vitro'' meat habitat] at Terreform&lt;/ref&gt; 

තාක්ෂනික දියුණුවත් සමඟ සිල්ලර වෙළඳසැල් සහ සුපිරි වෙළඳසැල් වැනි වෙළඳසැල් වල වගාකල මස්වල මිල මධ්‍යම පන්තික පාරිභෝගිකයින් “පහසු මිල” යැයි සලකන මට්ටම දක්වා අඩු විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;raykurzweil2&quot;&gt;{{cite book|last=Kurzweil|first=Raymond|authorlink=Raymond Kurzweil|title=The Singularity is Near|publisher=[[Penguin Books]]|date=2005|isbn=978-0-14-303788-0|title-link=The Singularity is Near}}{{Better source|reason=instead of a book promoting singularitarianism, could we get a source that is more specifically related to cultured meat, and also not focused on promoting a broad ideology?|date=April 2017}}&lt;/ref&gt; 

== පර්යේෂණ අභියෝග ==
මාංශ වගා කිරීම​ යනු පටක ඉංජිනේරු විද්‍යාව නමින් හැඳින්වෙන ජෛව තාක්‍ෂණ ක්‍ෂේත්‍රයේ වර්ධනයකි.මාංශ පේශි ඩිස්ට්‍රොෆි ඇති පුද්ගලයින්ට උපකාර කිරීම සහ බද්ධ කිරීමේ අවයව සංවර්ධනය කිරීම යන යෙදීම් සමගම මෙම තාක්ෂණයද කරට කර සංවර්ධනය වෙමින් පවතියි.&lt;ref name=&quot;australian5&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;discovery 20082&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt;එය සාර්ථක කරගැනීමට නම්, ජය ගැනීමට බාධක කිහිපයක් තිබේ; මේ මොහොතේ, වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ඒවා වන්නේ පරිමාණය සහ පිරිවැයයි.&lt;ref name=&quot;australian4&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;time5&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

* මාංශ පේශි සෛල ව්‍යාප්ත කිරීම: ප්‍රාථමික සෛල විභාජනය එතරම් අපහසු නොවූවත්, මස් නිෂ්පාදනය සඳහා ඒවා ඉක්මණින් විභාජනය වී ඝන මස් නිපදවීමට අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;discovery 20083&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt;  මෙම අවශ්‍යතාවය පටක ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ වෛද්‍ය අංශය සමඟ අතිච්ඡාදනය වේ.   
* වගා මාධ්‍යය: ප්‍රගුණනය වන සෛල වර්ධනය වීමට හා වර්ධනය වීමට ආහාර ප්‍රභවයක් අවශ්‍ය වේ. වර්ධන මාධ්‍යය අමුද්‍රව්‍ය හා වර්ධන සාධක හොඳින් සමතුලිත මිශ්‍රණයක් විය යුතුය. කළුකුමා&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=McFarland|first1=D. C.|last2=Doumit|first2=M. E.|last3=Minshall|first3=R. D.|year=1988|title=The turkey myogenic satellite cell: Optimization of in vitro proliferation and differentiation|url=|journal=Tissue and Cell|volume=20|issue=6|pages=899–908|doi=10.1016/0040-8166(88)90031-6|pmid=3245037}}&lt;/ref&gt;, මාළු&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Benjaminson|first1=M. A.|last2=Gilchriest|first2=J. A.|last3=Lorenz|first3=M.|year=2002|title=[https://www.researchgate.net/publication/11048371_In_vitro_edible_muscle_protein_production_system_MPPS_Stage_1_fish In vitro edible muscle protein production system (MPPS)]: Stage 1, fish|url=|journal=Acta Astronautica|volume=51|issue=12|pages=879–889|doi=10.1016/s0094-5765(02)00033-4|pmid=12416526}}&lt;/ref&gt;, බැටළුවන්&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dodson|first1=M. V.|last2=Mathison|first2=B. A.|year=1988|title=Comparison of ovine and rat muscle-derived satellite cells: Response to insulin|url=|journal=Tissue and Cell|volume=20|issue=6|pages=909–918|doi=10.1016/0040-8166(88)90032-8|pmid=3072685}}&lt;/ref&gt; සහ ඌරු&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Doumit|first1=M. E.|last2=Cook|first2=D. R.|last3=Merkel|first3=R. A.|year=1993|title=Fibroblast growth factor, epidermal growth factor, insulin-like growth factor and platelet-derived growth factor-BB stimulate proliferate of clonally derived porcine myogenic satellite cells|url=|journal=Journal of Cellular Physiology|volume=157|issue=2|pages=326–332|doi=10.1002/jcp.1041570216|pmid=8227164}}&lt;/ref&gt; මාංශ පේශි සෛල සඳහා වර්ධන මාධ්‍ය විද්‍යාඟයින් විසින් දැනටමත් හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන්ගේ අභිප්‍රායන් මත පදනම්ව, වර්ධන මාධ්‍යය තෝරාගැනීමේදී බලපාන අතිරේක සාධක ඇත.  
* වාණිජ: වර්ධන මාධ්‍යයේ නිෂ්පාදන පිරිවැය අඩු විය යුතුය. 'භ්රෑණ බෝවින් සේරම්' වලට වඩා ශාක පදනම් කරගත් මාධ්‍යයක් අඩු පිරිවැයක් දරයි.&lt;ref name=&quot;discovery 20084&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; 
* සත්ව සුභසාධනය: වර්ධන මාධ්‍යය සත්ව ප්‍රභවයන්ගෙන් තොර විය යුතුය (මුල් ප්‍රාථමික සෛලවල ආරම්භක &quot;කැණීම්&quot; හැර).&lt;ref name=&quot;discovery 20085&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; 
* අසාත්මික නොවන: ශාක පදනම් කරගත් වර්ධන මාධ්‍ය “වඩා යථාර්ථවාදී” , ලාභදායී ,රෝග කාරකයන්ගේ බෝවීමේ හැකියාව අඩු කරන මාධ්‍යයක් වුවත් මෙම වර්ධන මාධ්‍ය නිසා සමහර පාරිභෝගිකයින් තුළ අසාත්මිකතා ඇතිවීමට ඉඩ ඇත.&lt;ref&gt;I. Datar, M. Betti, [https://www.researchgate.net/publication/222521883_Possibilities_for_an_in_vitro_meat_production_system Possibilities for an in vitro meat production system], Innovative Food Science and Emerging Technologies 11 (2010) at 17.&lt;/ref&gt; 
* ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරක: වර්ධනය වන සෑම සෛලයක් ආසන්නයටම පෝෂ්‍ය පදාර්ථ හා ඔක්සිජන් (මිලිමීටර පරිමාණයෙන්) ලැබිය යුතුය. සතුන් තුළ මෙම කාර්යය හසුරුවනු ලබන්නේ රුධිර නාල මගිනි. ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරකයක් මෙම කාර්යය කාර්යක්ෂමව අනුකරණය කළ යුතුය. සුපුරුදු ප්‍රවේශය නම්, සෛල වර්ධනය වීමට හා වර්ධන මාධ්‍යයෙන් එය විලවුන් කිරීමට හැකි වන පරිදි ස්පොන්ජියක් වැනි අනුකෘතියක් නිර්මාණය කිරීමයි&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Li|first1=Xueliang|last2=Zhang|first2=Guoqiang|last3=Zhao|first3=Xinrui|last4=Zhou|first4=Jingwen|last5=Du|first5=Guocheng|last6=Chen|first6=Jian|date=2020-01-16|title=A conceptual air-lift reactor design for large scale animal cell cultivation in the context of in vitro meat production|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0009250919307596|journal=Chemical Engineering Science|language=en|volume=211|pages=115269|doi=10.1016/j.ces.2019.115269|issn=0009-2509|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. කෙසේ වෙතත්, විඝටන ප්‍රවාහය හේතුවෙන් ඇති වන ආතතිය සෛල වලට හානි කළ හැකි බැවින් මෙම ප්‍රවේශය පරිමාණය කළ නොහැකි ය.   


{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}
මීට අමතරව, සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තය සහ එහි සංවර්ධනය සඳහා විශේෂිත විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ විනයක් නොමැත. සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තය පිළිබඳ අතීත පර්යේෂණයන් එකිනෙකාගෙන් හුදෙකලා වූ අතර ඔවුන්ට සැලකිය යුතු අධ්‍යයන උනන්දුවක් නොලැබුණි. එය දැනට පැවතුනද, දිගුකාලීන උපාය මාර්ග සංවර්ධනය සඳහා ප්‍රමාණවත් ලෙස අරමුදල් සපයන්නේ නැති අතර ප්‍රමාණවත් තරම් පර්යේෂකයන්ද නොමැත. &lt;ref name=&quot;:123&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|title=Cultured Meat - Sentience Politics|last=Rohrheim|first=A|date=June 2016|work=Sentience Politics|access-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005128/https://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|archive-date=1 December 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== සාම්ප්‍රදායික මස් අතර වෙනස ==
[[ගොනුව:First cultured hamburger fried.png|thumb| පළමු වගාකල​ හැම්බර්ගර් 2013 අගෝස්තු 5 වන දින බදින ලදී. ]]

===  සෞඛ්‍ය ===
මහා පරිමාණයෙන් මස් වගා කිරීමේදී, කෘතීම වර්ධක හෝමෝන එකතුකිරීම අවශ්‍ය විය හෝ නොවිය හැක. 

පර්යේෂකයින් යෝජනා කර ඇත්තේ ඔමෙගා-3 මේද අම්ල සෞඛ්‍ය සම්පන්න ප්‍රසාද දීමනාවක් &lt;ref name=&quot;australian6&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;ලෙස වගා කරනු ලබන මස්වලට එකතු කළ හැකි බවයි. ඒ හා සමානවම, සාම්ප්‍රදායික මස්වල ඔමෙගා-3 මේද අම්ල අන්‍තර්ගතයද සතුන් පෝෂණය කරන දේ වෙනස් කිරීමෙන් වැඩි කළ හැකියි. ටයිම් සඟරාවේ කලාපයක යෝජනා කොට ඇත්තේ සෛල මඟින් මස් වගාකිරීමේදී මස බැක්ටීරියා සහ රෝගවලට නිරාවරණය වීමේ හැකියාව අඩුවන බවයි. &lt;ref name=&quot;time6&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

දැඩි ලෙස පාලනයේ පවතින හා පුරෝකථනය කළ හැකි පරිසරය හේතුවෙන්, විද්‍යාගාරයේ සිදුකරනු ලබන මස් වගාව, සිරස් ගොවිතැන සමඟ සංසන්දනය කර ඇති අතර, එහි සමහර යෝජකයින් අනාවැකි පළකර ඇත්තේ පළිබෝධනාශක හා දිලීර නාශක වැනි භයානක රසායනික ද්‍රව්‍යවලට, දරුණු තුවාල සහ වන ජීවීන්ට නිරාවරණය වීම අඩු කිරීම සම්බන්ධයෙන්ද ඒ හා සමාන ප්‍රතිලාභ ලැබෙනු ඇති බවයි&lt;ref name=&quot;verticalfarm12&quot;&gt;{{cite web|last=Despommier|first=D.|title=Vertical Farm Essay I|publisher=Vertical Farm|date=2008|url=http://www.verticalfarm.com/essay_print.htm|accessdate=26 June 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090701091951/http://www.verticalfarm.com/essay_print.htm|archivedate=1 July 2009}}&lt;/ref&gt; 

පශු සම්පත් සහ පශු සම්පත්වලින් ලබාගත් මස් (පක්ෂි උණ, ඇන්ත්‍රැක්ස්, සූකර උණ සහ ලෙස්ටීරියෝසිස් ඇතුළු රෝග) රෝග පැතිරීමේ ප්‍රධාන ප්‍රභවයක් ලෙස සැළකීම සහ දිගු කාලීනව සකසන මස් වැඩිවන හෘද රෝග, ආහාර ජීර්ණ පිළිකා සහ type 2 දියවැඩියාව සමඟ ඈඳී තිබීම නිසා පශු සම්පත් සඳහා ප්‍රතිජීවක ප්‍රතිරෝධ වර්ධනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් වත්මනේදී අවධානය යොමුව ඇත. වගාකරනු ලබන මස් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, දැඩි පාරිසරික පාලනය සහ පටක අධීක්ෂණය හේතුවෙන් ආරම්භයේ සිටම මෙවැනි ආසාදනය වීම් වළක්වා ගත හැකි අතර පාරිභෝගිකයන්ට නැව්ගතකිරීමට පෙර ඕනෑම ආසාදනයක් හඳුනාගත හැක. &lt;ref name=&quot;MassSci2&quot;&gt;{{cite news|url=https://massivesci.com/articles/why-lab-grown-meat-cellular-agriculture|title=Raising animals for meat creates lots of problems. Lab-grown meat could provide solutions|last=Howe IV|first=James|date=28 September 2018|accessdate=25 October 2018|publisher=[[Massive Science]]}}&lt;/ref&gt; 

රෝග වැළැක්වීම සහ රෝගවලින් තොරවීමට අමතරව සහ ප්‍රතිජීවක හෝ වෙනත් රසායනික ද්‍රව්‍ය භාවිතා නොකිරීමට අමතරව, මේවා පෝෂ්‍ය පදාර්ථවලින් ඉහළ කරනු ලැබීම සහ තනි තනිව සැකසූ සෛලීය හා අණුක සංයුතිය හා ප්‍රශස්ත පෝෂණ පැතිකඩ ඇතුළු ජෛව තාක්ෂණික විධි වලින් වැඩි දියුණු කළ හැකිය. මේ සියල්ලම පශු සම්පත්වලින් ලබාගත් මස්වලට වඩා සෞඛ්‍ය සම්පන්න වේ. &lt;ref name=&quot;MassSci3&quot;&gt;{{cite news|url=https://massivesci.com/articles/why-lab-grown-meat-cellular-agriculture|title=Raising animals for meat creates lots of problems. Lab-grown meat could provide solutions|last=Howe IV|first=James|date=28 September 2018|accessdate=25 October 2018|publisher=[[Massive Science]]}}&lt;/ref&gt; 

=== කෘතිම බව ===
මේවා සැබෑ මාංශ පේශී සෛල, මේද හා ආධාරක සෛල මෙන්ම රුධිර වාහිනීවලින්&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dezeen.com/2018/12/18/lab-grown-steak-beef-slaughter-free-aleph-farms-design/|title=World's first lab-grown steak is made from beef but slaughter-free|date=18 December 2018}}&lt;/ref&gt; සමන්විත වන සැබෑ මස් වන අතරම සාම්ප්‍රදායික මස්වලට සමාන වුවද ඇතැම් පාරිභෝගිකයන්ට අධිතාක්ෂණික නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය අප්‍රසන්න යැයි හැඟේ. වගා කළ මාංශ ව්‍යාජ මාංශ හෝ &quot;Frankenmeat&quot; ලෙස විස්තර කොට ඇත. හෝමෝන, ප්‍රතිජීවක, ස්ටෙරෝයිඩ, බෙහෙත් සහ GMOවලින් තොරව පිරිසිදු මස් නිෂ්පාදනය කළ හැකිය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnet.com/uk/news/lab-grown-meat-in-vitro-meat-sergey-brin-bill-gates-climate-change-cultured-beef/|title=Lab-grown food: It's what's for dinner!|work=CNET|access-date=8 July 2017}}&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාරයේ වගා කරනු ලබන මස් නිෂ්පාදනයක් පෙනුම, රසය, සුවඳ, වයනය හෝ වෙනත් සාධකවලින් වෙනස් නම්, එය සාම්ප්‍රදායිකව නිපදවනු ලබන මස් සමඟ වාණිජමය වශයෙන් තරඟකාරී නොවිය හැකියි. අස්ථි හා හෘදවාහිනී පද්ධතිය නොමැතිවීම සූපවේදයේදී අවාසියක් විය හැක. එනමුත්, ඇටකටු සහ/හෝ රුධිරය නොමැතිකම buffalo wings වැනි සාම්ප්‍රදායික මස් සැකසීම් කුඩා දරුවන්ට වඩා රසවත් කරයි. තවද, රුධිරය හා අස්ථිද අනාගතයේදී නිපදවිය හැකියි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iflscience.com/health-and-medicine/lab-grown-blood-be-trialed-uk/|title=Lab-Grown Blood To Be Trialled in the U.K.|website=IFLScience}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bradley|first=Sian|date=12 September 2017|title=How do you grow bone in a lab? Good vibrations|url=https://www.wired.co.uk/article/lab-grown-bone-biomedical-engineering-osteoporosis-amputees|journal=Wired UK|via=www.wired.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pigott2362&quot;&gt;{{cite book|title=Seafood|url=https://archive.org/details/seafoodeffectsof0000pigo|last=Pigott|first=George M.|author2=Tucker, Barbee W.|date=1990|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-0-8247-7922-1|page=[https://archive.org/details/seafoodeffectsof0000pigo/page/236 236]}}&lt;/ref&gt; 

=== පාරිසරික  ===
වර්ධනය වන ලෝක ජනගහනය සඳහා සාම්ප්‍රදායික මස් නොකඩවා නිෂ්පාදනය කිරීම එක්සත් ජාතීන්ගේ අවධානයට ලක්වී ඇත. ආහාර සඳහා සත්ව නිෂ්පාදනය වාතය/ජල දූෂණය ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමට එක් හේතුවකි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/5648082/un-climate-report-less-meat/|title=How Eating Less Meat Could Help Protect the Planet From Climate Change|website=Time|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; සාම්ප්‍රදායික කර්මාන්තයට, මස් සඳහා ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යන ඉල්ලුමට සරිලන ලෙස මස් සැකසීමට හැකි වේද යන්න පිළිබඳව සැකයක් ඇති හෙයින් බොහෝ ව්‍යවසායකයන් සහ පර්යේෂකයන්, මෙයට විකල්පයක් ලෙස රසායනාගාරවල වගාකරනු ලබන මස් නිෂ්පාදනය සංවර්ධනයට අත දෙයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-45865403|title=Would you eat slaughter-free meat?|last1=Morris|first1=Regan|date=15 October 2018|access-date=5 December 2019|last2=Cook|first2=James|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; එම නිසා මේවා සාම්ප්‍රදායික මස් නිෂ්පාදනයට පාරිසරික වශයෙන් සවිඥානික විකල්පයක් සපයන බව පෙනේ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.labiotech.eu/features/cultured-meat-industry/|title=You Will Be Eating Lab-Grown Meat Soon: Here's What You Need to Know|last=Features|first=Clara Rodríguez Fernández-18/12/2018 11 mins-|date=18 December 2018|website=Labiotech.eu|language=en-US|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාර මස්වල පාරිසරික බලපෑම සාමාන්‍යයෙන්, ඝාතනය කර ලබාගන්න ගව මස්වලට වඩා සැළකිය ලෙස අඩුවනු ඇතැයි පර්යේෂණවලින් හෙළි වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Tuomisto2&quot;&gt;{{Citation|last=Tuomisto|first=Hannah|author-link=Hannah L. Tuomisto|title=Environmental Impacts of Cultured Meat Production|journal=Environmental Science &amp; Technology|volume=45|issue=14|pages=6117–6123|date=17 June 2011|doi=10.1021/es200130u|pmid=21682287|bibcode=2011EnST...45.6117T}}&lt;/ref&gt; සිරස් ගොවිතැන සහ/හෝ රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය සඳහා භාවිතා කරන සෑම හෙක්ටයාරයක් මගින්ම, හෙක්ටයාර 10ත් 20ත් අතර ඇති භූමි ප්‍රමාණයක් සාම්ප්‍රදායික කෘෂිකර්ම භාවිතයෙන් නැවත සාමාන්‍ය තත්වයට පරිවර්තනය කළ හැකිය&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2009/08/24/opinion/24Despommier.html A Farm on Every Floor], The New York Times, 23 August 2009&lt;/ref&gt;. සිරස් ගොවිපළවල් (රසායනාගාර මස් පහසුකම්වලට අමතරව) මීතේන් ජීර්ණවල (methane digesters) උපරිම වාසිය ගතහොත් විදුලි අවශ්‍යතාවයෙන්ද සුළු කොටසක් උත්පාදනය කළ හැකිය. මෙම ස්ථානයේ ජනනය වන කාබනික අපද්‍රව්‍ය මෙතේන් 65%කින් සහ අනෙකුත් වායුන්ගෙන් සමන්විත ජීව වායුව බවට පරිවර්තනය කිරීමට methane digesters තැනිය හැක. හරිතාගාරයට හෝ ජෛව ප්‍රතික්‍රියා මාලාවක් සඳහා විදුලිය උත්පාදනය කිරීමට මෙම ජීව වායුව පුළුස්සා දැමිය හැක. &lt;ref&gt;[http://gdi.ce.cmu.edu/gd/education/landfill-case.pdf Case Study&amp;nbsp;– Landfill Power Generation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203061623/http://gdi.ce.cmu.edu/gd/education/landfill-case.pdf|date=3 December 2008}}, H. Scott Matthews, Green Design Initiative, Carnegie Mellon University. Retrieved 07.02.09&lt;/ref&gt; 

Oxford සහ Amsterdam විශ්ව විද්‍යාලවල පර්යේෂකයින් විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ රසායනාගාර මාංශ &quot;වඩා කාර්යක්ෂම හා පරිසර හිතකාමී&quot; විභවයකින් යුක්ත බවත් හරිතාගාර වායු විමෝචනය 4%ක් පමණක් ජනනය කරන බවත් මස් නිෂ්පාදනයේ බලශක්ති අවශ්‍යතා 45% දක්වා අඩු කරන බවත් ගෝලීය මස්/පශු සම්පත් කරන භූමියෙන් 2%ක් පමණක් අවශ්‍ය වන බවත්ය. පේටන්ට් බලපත්‍ර හිමිකරු William Van Eelen, වාර්තාකරු Brendan I. Koerner, සහ Oxford විශ්වවිද්‍යාලයේ PhD ශිෂ්‍ය Hanna Tuomisto විශ්වාස කරන්නේ එහි අඩු පරිසර බලපෑමක් ඇති බවයි. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.discovery.com/tech/stem-cells-meat-petri-dish.html/|title=Stem Cells Turned Into Pork|last=Cheng|first=Maria|date=|accessdate=|author-link=Brendan I. Koerner|archive-date=2010-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100118092615/http://news.discovery.com/tech/stem-cells-meat-petri-dish.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 


The Union of Concerned Scientistsහි Margaret Mellon අනුමාන කරන්නේ මහා පරිමාණ රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනයේ බලශක්ති හා පොසිල ඉන්ධන අවශ්‍යතාවය භූමියෙන් පිටත ආහාර නිෂ්පාදනය කරනවාට වඩා පාරිසරික වශයෙන් විනාශකාරී විය හැකි බවයි. &lt;ref name=&quot;npr.org3&quot;&gt;{{Citation|last=Levine|first=Ketzel|author-link=Ketzel Levine|publisher=[[National Public Radio]]|title=Lab-Grown Meat a Reality, But Who Will Eat It?|date=20 May 2008|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=90235492|accessdate=10 January 2010}}&lt;/ref&gt;ඒ කෙසේවෙතත් S. L. Davisගේ අනුමානය වන්නේ නාගරික ප්‍රදේශවල සිරස් ගොවිතැන සහ රසායනාගාර මස් පහසුකම්වල ක්‍රියාකාරීත්වය යන දෙකම සාපේක්ෂව අවට ජීවීන්ට සුළු හානියක් විය හැකි බවයි.&lt;ref name=&quot;sldavis2&quot;&gt;{{cite conference|author=S.L. Davis|date=2001|title=The least harm principle suggests that humans should eat beef, lamb, dairy, not a vegan diet|booktitle=Proceedings of the Third Congress of the European Society for Agricultural and Food Ethics|pages=449–450}}&lt;/ref&gt; Dickson Despommier අනුමාන කළේ මේ දෙක නිසා ස්වාභාවික සම්පත් ක්ෂය වීම වළක්වා ගත හැකි අතර ඒවා අධික ජනගහනයක් සහිත ලෝකයට සුදුසු තාක්ෂණයන් වනු ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;sciam2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Despommier|first=Dickson|authorlink=Dickson Despommier|date=November 2009|title=The Rise of Vertical Farms|journal=Scientific American|volume=301|issue=5|pages=60–67|bibcode=2009SciAm.301e..80D|doi=10.1038/scientificamerican1109-80|issn=0036-8733|pmid=19873908}}&lt;/ref&gt; සාම්ප්‍රදායික ගොවිතැන මඟින් සෑම වසරකම හෙක්ටයාරයකට සතුන් දස දෙනෙකු මරා දමන බව එක් අධ්‍යයනයකින් හෙළි වී තිබේ&lt;ref name=&quot;sldavis3&quot;&gt;{{cite conference|author=S.L. Davis|date=2001|title=The least harm principle suggests that humans should eat beef, lamb, dairy, not a vegan diet|booktitle=Proceedings of the Third Congress of the European Society for Agricultural and Food Ethics|pages=449–450}}&lt;/ref&gt; 

=== ජාන වෙනස් කිරීමේ කාර්යභාරය ===
ජාන ඇතුළත් කිරීම (insertion), මකා දැමීම (deletion), නිශ්ශබ්ද කිරීම (silencing), සක්‍රීය කිරීම (activation) හෝ විකෘති කිරීම (mutation) වැනි ජාන ඉංජිනේරු ක්‍රම මෙහිදී අවශ්‍ය නොවේ. සිදුවන්නේ සාමාන්‍යයෙන් සත්වයෙකු තුළ සිදුවන ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් සත්වයා නොමැතිව සිදුවීමට ඉඩ සැළසීමයි. දැඩිව පාලනයේ පවතින කෘතිම පරිසරයක වගා කෙරෙන බැවින් සමහරු ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ රසායනාගාර මස් GMO එළවළුවලට වඩා hydroponic එළවළුවලට සමීප බවයි. &lt;ref name=&quot;test tube meat2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.wired.com/science/discoveries/news/2006/06/71201|title=Test Tube Meat Nears Dinner Table|last=Sandhana|first=Lakshmi|accessdate=27 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130819005637/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2006/06/71201|archivedate=19 August 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

රසායනාගාර මස් පිළිබඳව තවදුරටත් පර්යේෂණ සිදුකෙරෙන අතර, මේවා නිෂ්පාදනයට ජාන ඉංජිනේරු ශිල්පීය ක්‍රම අවශ්‍ය නොවුවද, ගුණාත්මකබව සහ තිරසාරබව වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා එවැනි ක්‍රමවේදයන් භාවිතා කිරීම පිළිබඳව පර්යේෂකයින් අතර සාකච්ඡා පවතියි. ප්‍රයෝජනවත් මේද අම්ල වැනි පෝෂ්‍ය පදාර්ථවලින් මෙම මස් ඉහළ කිරීම ජාන වෙනස් කිරීම තුළින් නිෂ්පාදනය වැඩිදියුණු කළ හැකි ආකාරයකි. වගා මාධ්‍යයේ තත්ව වෙනස් කිරීමෙන්ද මෙය කළ හැකියි. මාංශ පේශී සෛල ප්‍රගුණනය කිරීමේද ජාන වෙනස් කිරීම භූමිකාවක් ඉටුකරයි&lt;ref name=&quot;Method for producing tissue engineered meat for consumption2&quot;&gt;{{cite web|last=Vein|first=John|title=Patent US6835390|url=https://www.google.ca/patents/US6835390?dq=ininventor:%22Jon+Vein%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-lnMUtX4DOTI2AWt_IGYCA&amp;ved=0CEwQ6AEwAzge|accessdate=27 January 2014}}&lt;/ref&gt;. මාංශ පේශී සෛල තුළට myogenic නියාමන සාධක, වර්ධන සාධක හෝ වෙනත් ජාන නිෂ්පාදන මාංශ පේශී සෛලවලට හඳුන්වාදීමෙන් සාම්ප්‍රදායික මස්වල එම ධාරිතාවට වඩා ඉහළ ධාරිතාවක් එකතුකළ හැකියි. &lt;ref name=&quot;Method for producing tissue engineered meat for consumption3&quot;&gt;{{cite web|last=Vein|first=John|title=Patent US6835390|url=https://www.google.ca/patents/US6835390?dq=ininventor:%22Jon+Vein%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-lnMUtX4DOTI2AWt_IGYCA&amp;ved=0CEwQ6AEwAzge|accessdate=27 January 2014}}&lt;/ref&gt; 


Fetal bovine හෝ horse serum වෙනුවට ප්‍රභාසංස්ලේෂක ඇල්ගී සහ සයනොබැක්ටීරියා යොදාගැනීම වගා මාධ්‍ය නිෂ්පාදනයට යෝජනා කොට ඇත්තේ, සත්ව නිෂ්පාදනවලින් තොර වීමටයි. ඇතැම් පර්යේෂකයන් යෝජනා කරන්නේ වගා මාධ්‍යය නිෂ්පාදනය කිරීමට ඇල්ගි සහ සයනොබැක්ටීරියාවලට ඇති හැකියාව ජාන ඉංජිනේරු තාක්ෂණය වැනි තාක්ෂණයන් යොදාගෙන වැඩිදියුණු කළ හැකි බවයි. &lt;ref name=&quot;Life Cycle Assessment2&quot;&gt;{{cite journal|last=Tuomisto|first=Hanna L.|author2=Teixeira de Mattos, M. J.|date=22–24 September 2010|title=Life cycle assessment of cultured meat production|url=https://www.researchgate.net/publication/215666764|pages=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203134341/http://www.researchgate.net/publication/215666764_Life_cycle_assessment_of_cultured_meat_production/file/3e59333858b59f32c3e49e3beffb25c5.pdf|archivedate=3 February 2014|accessdate=27 January 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

=== සදාචාරාත්මක සලකා බැලීම් ===
ඕස්ට්‍රේලියානු ජෛව විද්‍යාඥ Julian Savulescu පැවසූවේ &quot;කෘතිම මස් සතුන් කෙරෙහි කුරිරුකම් නතර කරයි,පරිසරයටද වඩා හොඳ වන අතර ආරක්ෂිත , කාර්යක්ෂම හා සෞඛ්‍ය සම්පන්න විය හැකි බවයි. මේ ආකාරයේ පර්යේෂණවලට සහාය වීමට අප සදාචාරාත්මකව බැඳී සිටියි. සත්ව සුභසාධන කණ්ඩායම් සාමාන්‍යයෙන් මෙයට කැමති වන්නේ රසායනාගාර මස්වල ස්නායු පද්ධතියක් නොමැති බැවින් වේදනාවක් නොදැනෙන නිසායි.&lt;ref name=&quot;npr.org4&quot;&gt;{{Citation|last=Levine|first=Ketzel|author-link=Ketzel Levine|publisher=[[National Public Radio]]|title=Lab-Grown Meat a Reality, But Who Will Eat It?|date=20 May 2008|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=90235492|accessdate=10 January 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes 20052&quot;&gt;{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03E4D81331F932A25751C1A9639C8B63|title=''In Vitro'' Meat|last=Raizel|first=Robin|date=11 December 2005|newspaper=[[The New York Times]]|accessdate=7 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;discovery 20086&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; මේවා කෙරේ නිර්මාංශිකයන්ගේ අදහස් විවිධ වේ: සමහරු සිතන්නේ 2013 අගෝස්තු මාසයේ මහජනයාට ඉදිරිපත් කළ රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනයේදී calf serum භාවිතා කළ නිසා ඒවා නිර්මාංශ නොවන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/08/07/can-vegetarians-eat-in-vitro-meat-the-debate-rages.html|title=Can Vegetarians Eat In-Vitro Meat? The Debate Rages.|last1=Hines|first1=Nico|date=7 August 2013|newspaper=The Daily Beast|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; කෙසේවෙතත්, එතැන් සිට මේවා bovine serum යොදා නොගෙන වගා කරනු ලැබිණි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/lab-grown-meat-startup-solving-barrier-meat-without-slaughter-meatable-2018-9|title=A new lab-grown meat startup may have overcome a key barrier to making meat without slaughter.|work=UK Business Insider|accessdate=28 September 2018|date=28 September 2018}}&lt;/ref&gt; ඇමෙරිකානු දාර්ශනික කාලෝ අල්වාරෝ තර්ක කරන්නේ මස් මාංශ අනුභව කිරීමේ සදාචාරය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සාකච්ඡා කර ඇත්තේ පහසුව අනුව පමණක් බවයි. අල්වාරෝ යෝජනා කරන්නේ ගුණධර්ම නැඹුරු ප්‍රවේශයක් වන අතර, ගැටලුවේ අවදානයට ලක් නොවුණ තැන් එහිදී හමුවන බව ඔහුගේ මතයයි. රසායනාගාරයෙන් වැඩුණු මස් නිෂ්පාදනය කිරීමට ඇති මුරණ්ඩුකම අශෝභන චේතනාවන්ගෙන් පැන නගින බවට වන යෝජනාව වැනි, එනම්, &quot;මිනිසාගේ සමෘද්ධිමත් වීමේදී, ආහාරයේ කාර්යභාරය වරදවා වටහා ගැනීම&quot;. &lt;ref&gt;Alvaro, C. (2019) Lab‐Grown Meat and Veganism: A Virtue‐Oriented Perspective. ''J Agric Environ Ethics''. https://doi.org/10.1007/s10806-019-09759-2, p. 17.&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාර මස් සඳහා ප්‍රමිති මට්ටමක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා ඇතැම් රජයන් විසින් ස්වාධීන විමසීම් ආරම්භ කළ හැකිය. මෙම නවතම ආහාර නිෂ්පාදනයට අනුවර්තන වීමට රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදන නිසි ලෙස නිර්මාණය කිරීම පිළිබඳ නීති හා රෙගුලාසි නවීකරණය කළ යුතුයි. &quot;ජනතාවගේ යහපත&quot; සඳහා රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය අවහිර කිරීමට සමහර සමාජයන් තීරණය කළ හැකිය, ඇතැම් රටවල එහි නීත්‍යානුකූලභාවය සැක සහිත කාරණයක් බවට පත් කරයි. &lt;ref name=&quot;inquiries2&quot;&gt;[http://www.foodethicscouncil.org/topic/In%20vitro%20meat ''In vitro'' meat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121015931/http://www.foodethicscouncil.org/topic/In%20vitro%20meat|date=21 November 2011}} at Food Ethics Council&lt;/ref&gt; 

රසායනාගාර මස් සඳහා තාක්ෂණිකව නවීන නිෂ්පාදන ක්‍රම අවශ්‍ය වන අතර ප්‍රජාවන්ට ආහාර ස්වයංපෝෂිතව නිෂ්පාදනය කිරීම දුෂ්කර වන අතර ගෝලීය ආහාර සංස්ථා මත යැපීම වැඩි කළ හැකිය&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.new-harvest.org/2013/07/in-vitro-meat-power-authenticity-and-vegetarianism-john-miller/|title=In Vitro Meat: Power, Authenticity and Vegetarianism|access-date=5 August 2013|archive-url=https://archive.today/20130805104702/http://www.new-harvest.org/2013/07/in-vitro-meat-power-authenticity-and-vegetarianism-john-miller/|archive-date=5 August 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.  

=== නියාමනය ===
රසායනාගාර මස් වඩා පිරිවැය කාර්යක්ෂම වූ පසු, මෙම නිෂ්පාදනවල ආරක්ෂාව සහ ප්‍රමිතිකරණය නියාමනය කරන්නේ කවුරුන්ද යන්න තීරණය කිරීම අවශ්‍ය වේ. විකිණීමට පෙර යුරෝපීය සංගමය සහ කැනඩාව අනුමත කළ ආහාර අයදුම්පත් ඉල්ලයි. මීට අමතරව, යුරෝපා සංගමයේ නම් රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය සහ නිෂ්පාදන 2018 ජනවාරි 1දා සිට බලපැවැත්වෙන අනුමත සමාගම් යෙදුමකින් ආරක්ෂාව සනාථ කළ යුතු බවයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cook|first=Jim|date=6 November 2018|title=Cultured Meat: The Challenges Ahead|url=|journal=SGS|volume=|pages=|via=}}&lt;/ref&gt; 


එක්සත් ජනපදය තුළ, FDA (Food and Drug Administration) සහ USDA (United States Department of Agriculture) ඒකාබද්ධව රසායනාගාර මස් නියාමනය කිරීමට එකඟ වී ඇත. ගිවිසුම යටතේ, FDA විසින් සෛල එකතුකිරීම, සෛල බැංකු සහ වර්ධනය සහ අවකලනය අධීක්ෂණය කරන අතර, USDA සෛල වලින් මිනිසුන් වෙනුවෙන් කළ නිෂ්පාදනයවල, නිෂ්පාදනය හා ලේබල් කිරීම අධීක්ෂණය කරයි. &lt;ref name=&quot;Piper20192&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.vox.com/future-perfect/2019/3/9/18255806/fda-usda-lab-grown-meat-cell-based-vegan-vegetarian|title=The lab-grown meat industry just got the regulatory oversight it's been begging for|last1=Piper|first1=Kelsey|date=9 March 2019|work=Vox|accessdate=4 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=USDA and FDA Announce a Formal Agreement to Regulate Cell-Cultured Food Products from Cell Lines of Livestock and Poultry|url=https://www.usda.gov/media/press-releases/2019/03/07/usda-and-fda-announce-formal-agreement-regulate-cell-cultured-food|publisher=USDA|accessdate=4 November 2019|date=7 March 2019}}&lt;/ref&gt; 

=== ආගමික සලකා බැලීම් ===
රසායනාගාර මස්, කොෂර්ද (kosher- යුදෙව් ආහාර නීතිවලට අනුව පරිභෝජනය කළ හැකි ආහාර) යන්න පිළිබඳව යුදෙව් රබ්බිවාදී (rabbinical) බලධාරීන් එකඟ නොවෙයි. කෙසේවෙතත් බොහෝ රබ්බිවරුන් එකඟ වන්නේ කොෂර් සතෙකුගෙන් මුල් සෛල ලබාගත්තේ නම් මේවාද කොෂර්වනු ඇති බවයි. සමහරුන් සිතන්නේ ඌරන් වැනි කොෂර් නොවන සතුන්ගෙන් මෙන්ම සජීවී සතුන්ගෙන් වුවද එය කොෂර් වනු ඇති බවයි. සමහරුන් ඊට එකඟ නොවෙයි. &lt;ref name=&quot;kosher223&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/rabbi-meat-from-cloned-pig-could-be-eaten-by-jews-with-milk/|title=Rabbi: Lab-grown pork could be kosher for Jews to eat – with milk|author=JTA|work=Times Of Israel|accessdate=22 March 2018}}&lt;/ref&gt; 


ඉදිරි වසරවලදී රසායනාගාර මස් විශාල පරිමාණයේ නිෂ්පාදනයක් ලෙස වර්ධනය වීමත් සමඟ ඉස්ලාමීය ඇදහිල්ලේ ශක්‍යතාවන් පිළිබඳ උත්සුකයන් වඩ වඩාත් වැදගත් වෙමින් පවතියි. කැලිෆෝනියාවේ The Islamic Institute of Orange County, කලලරූපී ප්‍රාථමික සෛලවලින් වගා කළ මස් පරිභෝජනයට ප්‍රතිචාර දක්වා ඇත්තේ &quot;මේ ආකාරයේ වගා කළ මස් අනුභව කිරීමට කිසිදු විරෝධයක් නොපෙනේ&quot;&lt;ref name=&quot;But Is It Kosher3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/lab-burger-kosher-halal_n_3733851|title=But Is It Kosher?|date=9 August 2013|website=HuffPost|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; ලෙසයි. ඊට අමතරව, International Islamic Fiqh Academyහි Abdul Qahir Qamar උපුටා දක්වමින්, රසායනාගාර මස් &quot;සජීවී සතුන්ගේ මස් ලෙස නොසැළකෙන නමුත් වගා කළ මස් වනු ඇත&quot; ලෙස කියා සිටියේය. ඌරන්, බල්ලන් සහ වෙනත් හලාල් තහනම් සතුන්ගෙන් ලබාගත් සෛල හැරුණු විට මස් ශාකමය ලෙස සළකනු ලබන අතර &quot;යෝගට් හා පැසුණු අච්චාරුවලට සමාන&quot; බව ඔහු පවසයි.&lt;ref name=&quot;But Is It Kosher2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/lab-burger-kosher-halal_n_3733851|title=But Is It Kosher?|date=9 August 2013|website=HuffPost|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාර මස්, හින්දූන් පරිභෝජනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාවේ විවාදයේදී ස්ටෙක් (steak) සහ බර්ගර් ප්‍රධාන වශයෙන් බැහැර කරයි. හින්දු මහා සභාවේ සභාපති චන්ද්‍ර කෞෂික් වාර්තා කරන්නේ &quot;එය කිසිදු ආකාරයකින් වෙළඳපොළක වෙළඳාම් කිරීම හෝ වාණිජමය කටයුත්තක් සඳහා භාවිතා කිරීම පිළිගන්නේ නැත&quot; ලෙසයි. &lt;ref name=&quot;But Is It Kosher4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/lab-burger-kosher-halal_n_3733851|title=But Is It Kosher?|date=9 August 2013|website=HuffPost|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; 

=== ආර්ථීක ===
රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය දැනට මිළ අධික කර්තව්‍යයකි. 2008දී එම හරක් මස් 250gක් ඩොලර් මිලියනයක් පමණ විය. මහා පරිමාණ නිෂ්පාදනයකට මාරුවීමට සැළකිය යුතු ආයෝජනයක් අවශ්‍ය වේ. කෙසේවෙතත් In Vitro Meat Consortium විසින් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ වර්තමාන තාක්ෂණය වැඩිදියුණු වීමත් සමඟ මේවායේ මිළ සැළකිය යුතු ලෙස අඩු කළ හැකි බවයි. ඔවුන් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ €3500/tonne (2008 මාර්තු මාසයේදී $5424/tonne) ට එය නිෂ්පාදනය කළ හැකි බවයි. එය සාම්ප්‍රදායික නොවන යුරෝපීය කුකුළු මස් නිෂ්පාදනයේ වියදම මෙන් දෙගුණයක් පමණ වේ. 

2015 මාර්තු මාසයේදී ඕස්ට්‍රේලියාවේ ABC සමඟ සම්මුඛ සාකච්ඡාවකට එක්වෙමින් Mark Post කියා සිටියේ තම කණ්ඩායමේ බර්ගර්වල මුල් ආන්තික පිරිවැය ඩොලර් 250,000, දැන් ඩොලර් 8ක් බවයි. තාක්ෂණික දියුණුව මඟින්, නිෂ්පාදනය, සාම්ප්‍රදායිකව ලබාගත් හරක් මස් සමඟ පිරිවැය-තරඟකාරීවීමට වසර 10ක් තුළ ඉඩ සලසන බව පවසයි&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2015-03-27/mark-post-synthetic-beef/6352860|title=Mark Post of Maastricht University in the Netherlands has developed synthetic beef patties.|last1=Post|first1=Mark|date=26 March 2015|work=Australian Broadcasting Corporation|accessdate=14 May 2015}}&lt;/ref&gt;. 2016දී ආහාර තාක්ෂණ සමාගමක් වන Memphis Meats සඳහා රසායනාගාර හරක් මස් සඳහා වැයවූ මුදල රාත්තලකට ඩොලර් 18000 විය&lt;ref name=&quot;Fox News2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/leisure/2016/02/03/world-first-lab-grown-meatball-revealed/|publisher=Fox News|date=3 February 2016|title='World's first' lab-grown meatball revealed}}&lt;/ref&gt;. 2017 ජූනි මස වන විට ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදන පිරිවැය රාත්තලකට ඩොලර් 2400ක් විය. 2018 පෙබරවාරි මාසයේදී එය රාත්තලකට ඩොලර් 1700ක් විය. &lt;ref name=&quot;Dart2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/documentarychannel/m_features/documentary-meat-the-future-shows-us-the-possible-future-of-meat|title=Documentary 'Meat the Future' shows us the possible future of meat|author=Chris Dart|date=4 May 2020|work=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|accessdate=26 May 2020}}&lt;/ref&gt; 

=== පාරිභෝගික පිළිගැනීම ===
රසායනාගාර මස් ඉදිරි වර්ෂවලදී ගෝලීය පරිමාණෙන් මහජනතාවට නිරාවරණය වනු ඇති අතර එමනිසා නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් පාරිභෝගික පිළිගැනීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sharma|first1=Shruti|last2=Thind|first2=Sukhcharanjit Singh|last3=Kaur|first3=Amarjeet|date=December 2015|title=In vitro meat production system: why and how?|journal=Journal of Food Science and Technology|language=en|volume=52|issue=12|pages=7599–7607|doi=10.1007/s13197-015-1972-3|issn=0022-1155|pmc=4648904|pmid=26604337}}&lt;/ref&gt; මේවා වෙළඳපොළට ඒම පාරිභෝගිකයන් පිළිගන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව පර්යේෂණ සිදුවෙමින් පවතියි. චීනය, ඉන්දියාව සහ ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය තුළ රසායනාගාර මස්වලට ඇති පිළිගැනීම පිළිබඳව කරන ලද පර්යේෂණයකදී හෙළි වූයේ, ලොව පුරා ජනාකීර්ණම රටවල් තුනෙහි පිරිසිදු මස්වලට ඇති පිළිගැනිම ඉහළ බවයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Szejda|first2=Keri|last3=Parekh|first3=Nishant|last4=Desphande|first4=Varun|last5=Tse|first5=Brian|date=27 February 2019|title=A Survey of Consumer Perceptions of Plant-Based and Clean Meat in the USA, India, and China|journal=Frontiers in Sustainable Food Systems|volume=3|pages=11|doi=10.3389/fsufs.2019.00011|issn=2571-581X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 


මේවායේ පාරිභෝගික පිළිගැනීමට හේතු විය හැකි සාධක කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. සෞඛ්‍ය, ආරක්ෂාව, පෝෂණ ලක්ෂණ, තිරසාර බව, රසය සහ අඩු මිළ යන සියල්ලක්ම වැදගත් සාධක වේ. &lt;ref name=&quot;Gómez-Luciano 1037322&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gómez-Luciano|first1=Cristino Alberto|last2=de Aguiar|first2=Luis Kluwe|last3=Vriesekoop|first3=Frank|last4=Urbano|first4=Beatriz|date=December 2019|title=Consumers' willingness to purchase three alternatives to meat proteins in the United Kingdom, Spain, Brazil and the Dominican Republic|journal=Food Quality and Preference|language=en|volume=78|pages=103732|doi=10.1016/j.foodqual.2019.103732}}&lt;/ref&gt;එක් අධ්‍යයනයකින් හෙළිවූයේ රසායනාගාර මස් පැහැදිලි කිරීම සඳහා ඉහළ තාක්ෂණික භාෂාවක් පැහැදිලි කිරීම, මේ කෙරේ සෘණ මහජන ආකල්පයක් ඇතිවීමට හේතු වූ බවයි.&lt;ref name=&quot;Bryant 1032&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Dillard|first2=Courtney|date=3 July 2019|title=The Impact of Framing on Acceptance of Cultured Meat|journal=Frontiers in Nutrition|volume=6|pages=103|doi=10.3389/fnut.2019.00103|issn=2296-861X|pmc=6616100|pmid=31334244}}&lt;/ref&gt; ඒ හා සමානවම, නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය වෙනුවට අවසාන නිෂ්පාදනය පැහැදිලි කිරීමද පිළිගැනීම වැඩිකරගත හැකි ක්‍රමයක් ලෙස යෝජනා කෙරේ.&lt;ref name=&quot;Siegrist 213–2192&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Siegrist|first1=Michael|last2=Sütterlin|first2=Bernadette|last3=Hartmann|first3=Christina|date=May 2018|title=Perceived naturalness and evoked disgust influence acceptance of cultured meat|journal=Meat Science|language=en|volume=139|pages=213–219|doi=10.1016/j.meatsci.2018.02.007|pmid=29459297}}&lt;/ref&gt; මහලු ජනගහනයෙන් රසායනාගාර මස් පිළිගන්නේ අඩු ප්‍රතිශතයක් බව හෙළි වී ඇත. හරිත ආහාර ආහාරයට ගැනීමේ හැසිරීම, අධ්‍යාපන තත්වය සහ ආහාර ව්‍යාපාරය මෙම ජනගහනය සඳහා වඩාත් වැදගත් සාධක ලෙස දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Grasso 19042&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Grasso|first1=Alessandra C.|last2=Hung|first2=Yung|last3=Olthof|first3=Margreet R.|last4=Verbeke|first4=Wim|last5=Brouwer|first5=Ingeborg A.|date=15 August 2019|title=Older Consumers' Readiness to Accept Alternative, More Sustainable Protein Sources in the European Union|journal=Nutrients|language=en|volume=11|issue=8|pages=1904|doi=10.3390/nu11081904|issn=2072-6643|pmc=6723411|pmid=31443177}}&lt;/ref&gt;  

ප්‍රමිතිගත විස්තර භාවිතා කිරීම මඟින් රසායනාගාර මස්, පාරිභෝගිකයා පිළිගැනීමේ ආකාරය පිළිබඳ අනාගත පර්යේෂණ වැඩිදියුණු කරනු ඇත. සමාන ජනගහන සමීක්ෂණවලට ලක්කර තිබියදීත් වර්තමානයේ වෙනස් අනුපාතයන් ඇතැම්විට දක්නට ලැබේ. රසායනාගාර මස් පිළිබඳ පාරිභෝගික පිළිගැනීමේ අධ්‍යයනයන් සඳහා වඩාත් සැසඳිය හැකි පර්යේඅනාගත ඉලක්කයක් ලෙස සැළකේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Barnett|first2=Julie|date=September 2018|title=Consumer acceptance of cultured meat: A systematic review|journal=Meat Science|language=en|volume=143|pages=8–17|doi=10.1016/j.meatsci.2018.04.008|pmid=29684844}}&lt;/ref&gt; 

ලෝක ව්‍යාප්ත වෙළඳපොළවලට සංස්කෘතික මස් ලැබෙන්නේ කෙසේද යන්න දැනට නොදනී. වර්තමානයේ පාරිභෝගික පිළිගැනීම තීරණය කිරීමට සහ මෙම අගය වැඩි දියුණු කිරීමේ ක්‍රම හඳුනාගැනීමට විශාල අධ්‍යයන ප්‍රමාණයක් උත්සාහ කරයි. රසායනාගාර මස් සඳහා වාරිකයක් ගෙවීමට කැමැති පාරිභෝගිකයන් සිටින බව අධ්‍යයනයකින් හෙළි වී ඇතත්, නොදන්නා දේ සම්බන්ධයෙන් පිළිතුරු රහිතබවක් පවතියි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher J.|last2=Anderson|first2=Joanna E.|last3=Asher|first3=Kathryn E.|last4=Green|first4=Che|last5=Gasteratos|first5=Kristopher|date=August 2019|title=Strategies for overcoming aversion to unnaturalness: The case of clean meat|journal=Meat Science|language=en|volume=154|pages=37–45|doi=10.1016/j.meatsci.2019.04.004|pmid=30986669}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher J.|last2=Barnett|first2=Julie C.|date=June 2019|title=What's in a name? Consumer perceptions of in vitro meat under different names|journal=Appetite|language=en|volume=137|pages=104–113|doi=10.1016/j.appet.2019.02.021|pmid=30840874}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bryant 1033&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Dillard|first2=Courtney|date=3 July 2019|title=The Impact of Framing on Acceptance of Cultured Meat|journal=Frontiers in Nutrition|volume=6|pages=103|doi=10.3389/fnut.2019.00103|issn=2296-861X|pmc=6616100|pmid=31334244}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gómez-Luciano 1037323&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gómez-Luciano|first1=Cristino Alberto|last2=de Aguiar|first2=Luis Kluwe|last3=Vriesekoop|first3=Frank|last4=Urbano|first4=Beatriz|date=December 2019|title=Consumers' willingness to purchase three alternatives to meat proteins in the United Kingdom, Spain, Brazil and the Dominican Republic|journal=Food Quality and Preference|language=en|volume=78|pages=103732|doi=10.1016/j.foodqual.2019.103732}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Siegrist 213–2193&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Siegrist|first1=Michael|last2=Sütterlin|first2=Bernadette|last3=Hartmann|first3=Christina|date=May 2018|title=Perceived naturalness and evoked disgust influence acceptance of cultured meat|journal=Meat Science|language=en|volume=139|pages=213–219|doi=10.1016/j.meatsci.2018.02.007|pmid=29459297}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Valente|first1=Júlia de Paula Soares|last2=Fiedler|first2=Rodrigo Alonso|last3=Sucha Heidemann|first3=Marina|last4=Molento|first4=Carla Forte Maiolino|date=30 August 2019|editor-last=Gao|editor-first=Zhifeng|title=First glimpse on attitudes of highly educated consumers towards cell-based meat and related issues in Brazil|journal=PLOS ONE|language=en|volume=14|issue=8|pages=e0221129|doi=10.1371/journal.pone.0221129|issn=1932-6203|pmc=6716657|pmid=31469862}}&lt;/ref&gt; 

== ප්‍රබන්ධ වල ==
රසායනාගාර මස් විද්‍යා ප්‍රබන්ධවල බොහෝ විට දක්නට ලැබේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මුල්ම සඳහන Kurd Lasswitzගේ Two Planets (1897) හි විය හැක. එහී කෘතිම මස් යනු අඟහරු ජීවීන් විසින් පෘථිවියට හඳුන්වා දුන් කෘතිම ආහාරවලින් එකකි. කෘතිම මස් ගැන සඳහන් කරන තවත් කැපී පෙනෙන පොත් අතර René Barjavelගේ &quot;Ashes,Ashes&quot; (1943); Frederick Pohl සහ C. M. Kornbluthගේ &quot;The Space Merchants&quot; (1952); Douglas Adamsගේ &quot;The Restaurant at the End of the Universe&quot; (1980); Jacques Lob සහ Jean-Marc Rochetteගේ &quot;Le Transperceneige (Snowpiercer)&quot; (1982); William Gibsonගේ &quot;Neuromancer&quot; (1984); Margaret Atwoodගේ &quot;Oryx and Crake&quot; (2003); Jeffrey Thomasගේ &quot;Deadstock&quot; (2007); Charles Strossගේ &quot;Accelerando&quot; (2005); Rudy Ruckerගේ &quot;Ware Tetralogy&quot;; Veronica Rothගේ &quot;Divergent&quot; (2011); සහ Lois McMaster Bujoldගේ &quot;Vorkosigan Saga&quot; (1986-2018) වේ.{{Citation needed|date=May 2020}} 
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
Giulio Questiගේ 1968 ටෙලි නාට්‍ය &quot;La Morte Ha Fatto I'uovo (Death Laid An Egg)&quot; සහ Claude Zidiගේ 1976 හාස්‍ය ටෙලිනාට්‍යය &quot;L'aile Ou La Cruisse (The Wing or Thigh)&quot; හි කෘතිම මස් සඳහන් වේ. David Lynchගේ 1977 සර්රියල්වාදී (surrealist) &quot;Eraserhead&quot;හිද &quot;මිනිසා සැදූ&quot; කුකුළන් දක්නට ලැබේ. ඉතා මෑතකදී, එය &quot;Antiviral&quot; (2012) චිත්‍රපටයේ කේන්ද්‍රීය තේමාව ලෙසද කැපී පෙනුනි.{{Citation needed|date=May 2020}} 

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;Star Trek&quot; කතාමාලාවේ හමුවන &quot;The Starship Enterprise&quot; විසින් කාර්යමණ්ඩලයට&lt;ref&gt;{{cite news|title=Star Trek 'Charlie X'}}&lt;/ref&gt; කෘතීම හෝ වගා කළ මස් ආහාර ප්‍රභවයක් ලෙස සපයනු දක්නට ලැබේ.{{Citation needed|date=May 2020}}  

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ABCහි &quot;Better Off Ted&quot;හි (2009-2010), &quot;Heroes&quot; කොටසේ ෆිල් (Jonathan Slavin) සහ ලෙම් (Malcolm Barrett) ගවමස් වගා කිරීමට උත්සාහ කරනු දැකිය හැකිය. {{Citation needed|date=May 2020}}   
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;Project Eden&quot; නම් වීඩියෝ ගේමයේ ක්‍රීඩක චරිත විසින් Real Meat නම් මස් වගා කරනු ලබන සමාගමක් විමර්ශනය කරයි.{{Citation needed|date=May 2020}}  


&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;GalaxyQuest&quot; චිත්‍රපටයේ රාත්‍රී භෝජන සංග්‍රහය අතරතුර, ටිම් ඇලන්ගේ චරිතය, ඔහුගේ ස්ටෙයික් &quot;නියම අයෝවා හරක් මස්&quot; සේ රසවත් යැයි පවසයි. {{Citation needed|date=May 2020}} 
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;The Expanse&quot;හි සැබෑ මස් ආනයනය කිරීමේ අධික පිරිවැය හේතුවෙන් පෘථිවියෙන් පිටත පිහිටි අභ්‍යාවකාශ නැව්/මධ්‍යස්ථානවල ජීවත්වන ජනතාව පෝෂණය කිරීම සඳහා &quot;vat-grown&quot; මස් නිෂ්පාදනය කෙරේ. {{Citation needed|date=May 2020}} 
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය තුළ ==
රසායනාගාරවල වගා කළ මස් 2009 මාර්තු 17වන දින Colbert Reportහි කථාංගයක් විය.&lt;ref name=&quot;Colbert-shmeat2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cc.com/video-clips/bsv6p7/the-colbert-report-world-of-nahlej---shmeat|title=The Colbert Report: World of Nahlej – Shmeat|publisher=Comedy Central|date=17 March 2009|accessdate=1 December 2016}}&lt;/ref&gt; 

2014 පෙබරවාරියේදී, Bitelabs නම් ජෛව තාක්ෂණික පණගැන්වුමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධ චරිතවල පටක සාම්පල වලින් සාදන ලද මස් වලින් artisanal salami සාදා මහජන සහයෝගය ජනනය කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් දියත් කළේය. මෙම ව්‍යාපාරය twitterහි ජනප්‍රිය වූ අතර වෙබ් අඩවියේ පරිශීලකයන් ප්‍රසිද්ධ චරිතවලට පේශී සෛල පරිත්‍යාග කරන ලෙස ඉල්ලා පණිවිඩ යැවීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/03/03/celebrity-salami-bitelabs_n_4890762.html|title=Hunger Game? Startup Whets Public Appetite For Salami Made From Celebrities|date=3 March 2014|work=Huffington Post}}&lt;/ref&gt; මෙයට මාධ්‍ය ප්‍රතික්‍රියා දැක්වූයේ ප්‍රසිද්ධ චරිත යන සංස්කෘතිය&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newsfeed.time.com/2014/02/28/celebrity-meat-bite-labs-fake/|title=No, This Website Won't Actually Make Salami Out Of Famous People|date=28 February 2014|work=Time}}&lt;/ref&gt; හා පණගැන්වුම් සංස්කෘතිය&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://motherboard.vice.com/read/the-guy-who-want-to-sell-you-salami-made-out-of-james-franco-are-100-serious|title=The Guy Who Wants to Sell Lab-Grown Salami Made of Kanye West Is &quot;100% Serious&quot;|publisher=|date=26 February 2014}}&lt;/ref&gt; හාස්‍යට ලක්කිරීමක්, එසේත් නැත්නම් ජෛව විද්‍යාත්මක අවශ්‍යතා පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම හාස්‍යට ලක් කිරීමක් ලෙසයි. සර්ජි බ්‍රින්ගේ බර්ගරයේ සාර්ථකත්වයෙන් ඔවුන් උනන්දු වූ බව BiteLabs පැවසූවත්, සමාගම සැබෑ ව්‍යාපාරයකට වඩා විවේචනාත්මක නිර්මාණ සඳහා උදාහරණයක් ලෙස සළකනු ලැබේ.{{Citation needed|date=May 2020}}  
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
2016 අගභාගයේදී, CBSහි &quot;Elementary&quot;හි &quot;How The Sausage is Made&quot; කොටසට රසායනාගාර මස් සම්බන්ධ විය.{{Citation needed|date=May 2020}} 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== මෙයද බලන්න ==

* BioArt 
* සෛලීය කෘෂිකාර්මික සමාජය 
* කර්මාන්තශාලා ගොවිතැන් කටයුතු 
* ආහාර එදිරිව පෝෂණය 
* [[පදම්කළ සම්|සංස්කෘතික සම්]] 
* මස් ආදේශක ලැයිස්තුව 
* ක්වෝන් (ආහාර නිෂ්පාදන) 
* සම්පත් විසන්ධි කිරීම 
* සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තයේ කාල නියමය 
* පටක සංස්කෘතිය 
* ටයිසන් ෆුඩ්ස් 

== යොමුව ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}}

{{Meat}}
{{Authority control}}

[[Category:Meat]]</text>
      <sha1>8jhlwrw4fijrx7zdngp8f25o6omg4yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>797391</id>
      <parentid>797390</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>73220</id>
      </contributor>
      <comment>URL වලින් AMP ලුහුබැඳීම ඉවත් කරන ලදී ([[:m:User:KiranBOT/AMP|විස්තර]]) ([[User talk:Usernamekiran|දෝෂයක් වාර්තා කරන්න]]) v2.2.9s</comment>
      <origin>797391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149023" sha1="jq9lbu08bkskna6lhtwlhps318kw22q" xml:space="preserve">වගා කළ මාංශ යනු, සතුන් ඝාතනය කරනවා වෙනුවට, ජීවී හෝ ස්වාභාවික පසුබිමක් තුළ නොවන පාලනයේ පවතින පර්යේෂණාත්මක පරිසරයක සත්ව සෛල වගා කරනු ලැබීමයි (vitro cell culture). මෙය සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තයේ ආකාරයකි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Datar|first=I|date=January 2010|title=Possibilities for an in vitro meat production system|journal=Innovative Food Science &amp; Emerging Technologies|volume=11|issue=1|pages=13–22|doi=10.1016/j.ifset.2009.10.007|pmid=}}&lt;/ref&gt;

සාම්ප්‍රදායිකව පුනර්ජනනීය වෛද්‍ය විද්‍යාවේ භාවිතා වන පටක ඉංජිනේරු ශිල්පීය ක්‍රමම මෙහිදී භාවිතා කරනු ලැබේ&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Post|first=Mark|date=4 December 2013|title=Medical technology to Produce Food|journal=Journal of the Science of Food and Agriculture|volume=94|issue=6|pages=1039–1041|doi=10.1002/jsfa.6474|pmid=24214798}}&lt;/ref&gt;. වගාකළ මාංශ පිළිබඳ සංකල්පය 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී ජේසන් මැතනි (Jason Matheny) විසින් ජනප්‍රිය කරන ලදි&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Edelman|first=PD|date=3 May 2005|title=Commentary: In Vitro-Cultured Meat Productionsystem|url=https://www.researchgate.net/publication/7746539|journal=Tissue Engineering|volume=11|issue=5–6|pages=659–662|citeseerx=10.1.1.179.588|doi=10.1089/ten.2005.11.659|pmid=15998207|access-date=8 April 2018}}&lt;/ref&gt;. වගා කළ මාංශ පිළිබඳව පත්‍රිකාවක් සම-රචනා කිරීමෙන් පසුව ඔහු මෙම විෂයෙහි පර්යේෂණ සඳහාම කැපවූ මේ සම්බන්ධයෙන් ලොව පළමු ලාභ නොලබන සංවිධානය වන &quot;New Harvest&quot; නිර්මාණය කළේය&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Schonwald|first=Josh|date=May 2009|url=http://magazine.uchicago.edu/0906/features/future_fillet.shtml|title=Future Fillet|publisher=The University of Chicago Magazine}}&lt;/ref&gt;.


2013දී මාස්ට්‍රික්ට් විශ්ව විද්‍යාලයේ මහාචාර්යවරයෙකු වන '''මාක් පෝස්ට්''' (Mark Post), සෛල වගාවෙන් නිර්මාණය කළ පළමු බර්ගර් පෙත්ත නිර්මාණය කරමින් මෙම සංකල්පය සනාථ කළ ප්‍රථමයා බවට පත්විය. එදා පටන්, සෛල වගාවෙන් නිර්මාණය කළ මාංශ මූලාකෘති කිහිපයක්ම මාධ්‍ය අවධානය දිනාගෙන ඇත. කෙසේ නමුත්, සීමිතව කැපවූ පර්යේෂණ ක්‍රියාකාරකම් නිසා, වගාවන් කිහිපයක්ම ව‍ර්තමානයේ සිදුවුවද, මේවා තවමත් වාණිජකරණය වී නොමැත. &quot;Memphis&quot; සහ &quot;Supermeat&quot; ආයතන කියා සිටින්නේ 2020වන විට විද්‍යාගාරවල වැඩුණු මස් වෙළඳපොළට ගෙන ඒමට හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Chalmers University of Technology|date=7 September 2011|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/09/110906085145.htm|title=Growing meat in the lab: Scientists initiate action plan to advance cultured meat|website=Science Daily}}&lt;/ref&gt; මෙලෙස වගා කළ මස් වාණිජමය වශයෙන් තවමත් ලබාගත නොහැකි බැවින් පාරිභෝගිකයන් මෙම නිෂ්පාදන පිළිගනීද යන්න පිළිබඳව නිශ්චිත අදහසක් නැත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bekker|first1=Gerben A.|last2=Tobi|first2=Hilde|last3=Fischer|first3=Arnout R.H.|date=July 2017|title=Meet meat: An explorative study on meat and cultured meat as seen by Chinese, Ethiopians and Dutch|journal=Appetite|volume=114|pages=82–92|doi=10.1016/j.appet.2017.03.009|pmid=28323057}}&lt;/ref&gt; 

මෙහි නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය වැඩිදියුණු කිරීමට තවමත් විශාල ඉඩක් ඇති අතර එය විවිධ සමාගම් යටතේ ඉදිරියට ගොස් ඇත&lt;ref name=&quot;:032&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;. සාම්ප්‍රදායික මස් හා සැසඳීමේදී මේවායේ භාවිතයේදී සදාචාරාත්මක, සෞඛ්‍ය, පාරිසරික, සංස්කෘතික සහ ආර්ථික වශයෙන් සළකා බැලීමට ලක්විණි.&lt;ref name=&quot;:122&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|title=Cultured Meat - Sentience Politics|last=Rohrheim|first=A|date=June 2016|work=Sentience Politics|access-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005128/https://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|archive-date=1 December 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== නාමකරණය ==
&quot;Cultured meat&quot; යන්න වෙනුවට, &quot;slaughter-free meat&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/will-people-eat-slaughter-free-lab-grown-meat_n_5bc8915ae4b0a8f17ee9e84a|title=Slaughter-Free Meat Is An Answer To Our Cruel And Broken Food System|work=Huffington Post|accessdate=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;, &quot;in vitro meat&quot;, &quot;vat-grown&quot;&lt;ref name=&quot;kosher222&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/rabbi-meat-from-cloned-pig-could-be-eaten-by-jews-with-milk/|title=Rabbi: Lab-grown pork could be kosher for Jews to eat – with milk|author=JTA|work=Times Of Israel|accessdate=22 March 2018}}&lt;/ref&gt;, &quot;lab-grown meat&quot;&lt;ref name=&quot;nyt3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/08/06/science/a-lab-grown-burger-gets-a-taste-test.html|title=A Lab-Grown Burger Gets a Taste Test|last1=Fountain|first1=Henry|date=6 August 2013|newspaper=The New York Times|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt;, &quot;cell-based meat&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://vegnews.com/2018/9/usda-and-fda-to-host-joint-meeting-on-cell-based-meat-regulation|title=USDA and FDA to Host Joint Meeting On Cell-Based Meat Regulation|work=VegNews.com|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;, &quot;clean meat&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/davidebanis/2018/12/14/7-predictions-on-the-future-of-clean-meat-in-2019/#1683bcf83a99|title=7 Predictions On The Future Of Clean Meat in 2019|work=Forbes|access-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;, &quot;cultivated meat&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2019/09/12/Cultivated-meat-could-be-the-most-consumer-friendly-term-for-cell-cultured-meat-suggests-Mattson-GFI-research|title='Cultivated' meat could be the most-consumer-friendly term for cell-cultured meat, suggests Mattson/GFI research|last=Watson|first=Elaine|date=12 September 2019|newspaper=FoodNavigator-USA}}&lt;/ref&gt; සහ &quot;synthetic meat&quot;&lt;ref name=&quot;guardian burger3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2013/aug/05/synthetic-meat-burger-stem-cells|title=Synthetic meat: how the world's costliest burger made it on to the plate|author=Alok Jha|date=5 August 2013|newspaper=the Guardian|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; භාවිතා වේ.  

2016 සිට 2019 දක්වා කාලය තුළ &quot;clean meat&quot; යන පදය අවධානය දිනාගත්තේ ඇතැම් වාර්තාකරුවන්, ක්‍රියාකාරීන් සහ මෙයට සහය දක්වන සංවිධාන විසින් මෙම පදය නිරන්තරයෙන් භාවිතයට ගත් නිසයි. &quot;Good Food Institute (GFI)&quot;ය 2016දී මෙම පදය නිර්මාණය කොට&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gfi.org/clean-meat-the-clean-energy-of-food|title=&quot;Clean Meat&quot;: The &quot;Clean Energy&quot; of Food|publisher=|date=6 September 2016}}&lt;/ref&gt;, 2018දී පර්යේෂණයක් සම්බන්ධයෙන් කියා සිටියේ &quot;clean&quot;, &quot;cultured&quot; සහ &quot;in vitro&quot;ට වඩා නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය පැහැදිලි කළ අතර, ගූගල් සෙවුම් වාර ගණනින්ද ඉහළින් සිටි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gfi.org/clean-meat-is-catching-on-a-reflection-on|title=&quot;Clean meat&quot; is catching on: a reflection on nomenclature|publisher=The Good Food Institute|date=24 May 2018|access-date=5 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916235543/https://www.gfi.org/clean-meat-is-catching-on-a-reflection-on|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; එසේ වුවත්, ඇතැම් කර්මාන්ත පාර්ශවකරුවන්ගේ මතය වූයේ මෙම පදය සාම්ප්‍රදායික මස් නිෂ්පාදකයින් අනවශ්‍ය ලෙස කොන් කර ඇති අතර, ඔවුන් මධ්‍යස්ථ විකල්පයක් ලෙස සෛල මත පදනම් වූ මස්වලට වැඩි කැමැත්තක් දක්වන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2018/09/10/Cultured-meat-cos-agree-to-replace-term-clean-meat-with-cell-based-meat-and-form-trade-association|title=Cultured meat cos agree to replace term 'clean meat' with 'cell-based meat' and form trade association|last=foodnavigator-usa.com|website=foodnavigator-usa.com|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2018/09/30/Clean-meat-is-problematic-but-cell-based-meat-isn-t-perfect-either-reveals-GFI-consumer-research|title='Cell-based meat' not the most consumer-friendly term, reveals GFI consumer research|last=foodnavigator-usa.com|website=foodnavigator-usa.com|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; 

2019 සැප්තැම්බර් මාසයේදී GFI විසින් නව පර්යේෂණයක ප්‍රථිඵලයක් ලෙස නිවේදනය කරන ලද්දේ, වගා කරන ලද මස් යන පදය ප්‍රමාණවත් තරම් තරම් විස්තරාත්මක ගතියකින් හා පැහැදිලිබවකින් යුක්ත වන අතර, ඉහළ මධ්‍යස්ථභාවයක් පෙන්වන මෙය පාරිභෝගික ආකර්ෂණය ඉහළ මට්ටමකින් දිනාගෙන සිටින බවයි.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.foodnavigator-usa.com/Article/2019/09/12/Cultivated-meat-could-be-the-most-consumer-friendly-term-for-cell-cultured-meat-suggests-Mattson-GFI-research|title='Cultivated' meat could be the most-consumer-friendly term for cell-cultured meat, suggests Mattson/GFI research|last=Watson|first=Elaine|date=12 September 2019|newspaper=FoodNavigator-USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gfi.org/cultivatedmeat|title=Cultivated Meat: Why GFI Is Embracing New Language|date=13 September 2019|website=The Good Food Institute|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==

=== 20 වන සියවස ===
කාර්මික පසුබිමක මස් වැඩීමේ න්‍යායාත්මක හැකියාව දිගු කලක් තිස්සේ මහජන පරිකල්පනය ග්‍රහණය කරගෙන තිබේ. 1931 දී වින්ස්ටන් චර්චිල් යෝජනා කළේ :&quot;මෙම කොටස් සුදුසු මාධ්‍යයක වෙන වෙනම වගා කිරීමෙන්, කුකුළු ළය කොටස හෝ පියාපත් කොටස කා දැමීම වෙනුවෙන් සම්පූර්ණ කුකුළෙකු වඩන විකාරයෙන් අපට මිදිය හැකියි.&quot;&lt;ref&gt;''Fifty Years Hence'', The Strand Magazine (December 1931)&lt;/ref&gt; 

1971 පමණ ඈත අතීතයේදී රසෙල් රොස්(Russell Ross) විසින් මාංශ කෙඳි පාලනයේ පවතින පර්යේෂණාත්මක පරිසරයක වගා කරනු ලැබිණි. එහි සාරාංශය වූයේ: 

ගිනිපිග් සත්වයාගේ නොමේරූ මහාධමනියෙන් ලබාගත් සිනිඳු මාංශපේශිය සෛල මාධ්‍ය තුළ සති 8ක් වගා කෙරිණි. සෛල වර්ධනයේ සෑම අදියරයකදීම මාංශ පේශිවල සුමට ආකාරය එලෙසම දක්නට ලැබිණි. එම පෙට්‍රි දීසියේ උපරිමය දක්වා වගාවෙන් අනතුරුව ඒවා එකිනෙකට අතිච්ඡාදනය වන ස්ථර කිහිපයක් වශයෙන් වර්ධනය විය. 4වන සතිය වන විට, සෛල ස්ථර අතර ඇති අවකාශයන් තුළ මයික්‍රොෆයිබ්‍රිල් (microfibril) (110 A) දර්ශනය විය. සෛලවලට යාබදව පාදම (membrane) වැනි ද්‍රව්‍ය ද දර්ශනය විය. මයික්‍රොෆයිබ්‍රිල් විශ්ලේෂණයෙන් පෙන්නුම් කළේ ඒවාට අඛණ්ඩ ප්‍රත්‍යස්ථ තන්තුවල මයික්‍රොෆයිබ්‍රිලර් ප්‍රෝටීන (microfibrillar protein) වලට සමාන ඇමයිනො අම්ල සංයුතියක් ඇති බවයි. මෙම පරීක්ෂණ හා බාහිර සෛලීය ප්‍රෝටීන සංශ්ලේෂණය කිරීමට හා ස්‍රාවය කිරීමට මහාධමනියේ මාංශ පේශිවලට ඇති හැකියාව පිළිබඳ විකිරණශීලී නිරීක්ෂණ මඟින් පෙන්නුම් කරන්නේ මෙම සෛලය සම්බන්ධක පටක කෘතීම සෛලයක් බවයි.

1998දී එක්සත් ජනපදයේ ජෝන් එෆ්. වෙයින් (John F. Vein) විසින් මිනිස් පරිභෝජනය සඳහා පටක වලින් තැනූ මස් නිෂ්පාදනය සඳහා පේටන්ට් බලපත්‍රයක් (US 6,835,390 B1) ලබාගත් අතර, හරක් මස්, කුකුළු මස් සහ මාළු වැනි ආහාර නිර්මාණය කිරීම සඳහා මෙහි මාංශ පේශි සහ මේද සෛල ඒකාබද්ධ ආකාරයකින් වගා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://futuristspeaker.com/future-of-agriculture/the-future-of-the-cultured-meats-industry-in-2040/|title=The Future of the Cultured Meats Industry in 2040|last=Frey|first=Thomas|date=30 May 2019|website=Futurist Speaker|access-date=20 November 2019}}&lt;/ref&gt;  

=== 21 වන සියවසේ මුල් භාගය ===
2001දී ඈම්ස්ටඩෑම් විශ්ව විද්‍යාලයේ චර්ම රෝග විශේෂඥ Wiete Westerhof, වෛද්‍ය Willem van Eelen සහ ව්‍යාපාරික Willem van Kooten ප්‍රකාශ කළේ සෛලවලින් මෙලෙස මස් වගා කිරීමේ ක්‍රියාවලියක් සඳහා ලෝක පේටන්ට් බලපත්‍රයක් ඉල්ලා සිටින බවයි. මෙම ක්‍රියාවලියේදී, කොලැජන් මාධ්‍යයේ මාංශ සෛල වගාකළ පසු, එය පෝෂණ ද්‍රාවණයකින් සෝදා, විභාජනය වීමට පොළඹවනු ලැබේ&lt;ref name=&quot;financiel dagblad2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.invitromeatfoundation.eu/uk/publications.php|title=Patent holder Willem van Eelen: 'In another five years meat will come out of the factory'|last=van Eelen|first=Willem|date=12 December 2007|access-date=8 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801065434/http://www.invitromeatfoundation.eu/uk/publications.php|archive-date=1 August 2009|publisher=inVitroMeat Foundation, operated by Willem van Eelen|url-status=dead}} Appears to be a publication of an English translation of an [http://www.fd.nl/artikel/8242898/patenthouder-eelen-vijf-jaar-komen-vleeswaren-fabriek article in Dutch by Anouck Vrouwe (subscribers only)]{{dead link|date=June 2018}}from ''[[Het Financieele Dagblad]]''&lt;/ref&gt;. ඈම්ස්ටඩෑම්හි විද්‍යාඥයින් වගා කරනු ලබන මාධ්‍යය අධ්‍යයනය කරන අතර, උට්‍රෙක් විශ්වවිද්‍යාලයේ (University of Utrecht) පර්යේෂකයින් සෛල ප්‍රගුණනය අධ්‍යයනය කරනු ලබන අතර, ඓන්හොවන් තාක්ෂණික විශ්ව විද්‍යාලයේ පර්යේෂකයින් ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරක අධ්‍යයනය කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kadim|first1=Isam T|last2=Mahgoub|first2=Osman|last3=Baqir|first3=Senan|last4=Faye|first4=Bernard|last5=Purchas|first5=Roger|date=February 2015|title=Cultured meat from muscle stem cells: A review of challenges and prospects|journal=Journal of Integrative Agriculture|volume=14|issue=2|pages=222–233|doi=10.1016/S2095-3119(14)60881-9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;  

NASA ආයතනය 2001 සිට අත්හදා බැලීම් කරමින් සිටින අතර, මුලින්ම ඔවුන් කළුකුම් පක්ෂීන්ගේ (turkey) සෛලවලින් මස් වගා කරනු ලැබීය&lt;ref name=&quot;australian2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;year in science&quot;&gt;{{cite magazine|last=Webb|first=Sarah|date=8 January 2006|title=Tissue Engineers Cook Up Plan for Lab-Grown Meat (The Year in Science: Technology)|url=http://discovermagazine.com/2006/jan/technology|accessdate=7 August 2009|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; මේවා අභ්‍යවකාශයේ වගාකිරීම මඟින් දිගුකාලීන ගගනගාමීන්ට සංචාරයේදී ගබඩාවක් ගෙන යාමෙන් තොරව, මස් වගාකරගැනීමට හැකිවේ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/lab-grown-meat-is-on-the-way/|title=Lab-Grown Meat Is on the Way|last=Shapiro|first=Paul|website=Scientific American Blog Network|access-date=20 November 2019}}&lt;/ref&gt;  

2002දී, NSR/Tuoro Applied BioScience Research Consortiumට ගෝල්ඩ්ෆිෂ් සෛලවලින් මාළු ෆිලට් වැනි නිෂ්පාදනයක් වර්ධනය කිරීමට හැකිවිය.&lt;ref name=&quot;time2&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;no-kill carnivore2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.portfolio.com/views/columns/dual-perspectives/2009/02/23/The-No-kill-Carnivore|title=The Future of Food: The No-kill Carnivore|last=Temple|first=James|date=23 February 2009|accessdate=7 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402130541/http://www.portfolio.com/views/columns/dual-perspectives/2009/02/23/The-No-kill-Carnivore|archive-date=2 April 2009|publisher=[[Portfolio.com]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.touro.edu/shs/spacefish.asp|title=Featured Research at Touro: Growing Fish Fillets Outside the Fish|last=Benjaminson|first=Morris|date=5 December 2001|publisher=Touro College School of Health Sciences|accessdate=10 January 2010}} Advance announcement of paper's publication in ''Acta Astronautica'' (not found there, but note [[Cultured meat#Journal articles|Journal articles]] below).{{dead link|date=June 2018}}&lt;/ref&gt; 


2003දී, Tissue Culture and Art Projectහි Oron Catts සහ Ionat Zurr සහ Harvard Medical School විසින් ගෙම්බෙකුගේ ප්‍රාථමික සෛලවලින් වැඩූ, සෙන්ටිමීටර කිහිපයක් පළල ස්ටෙක් (steak) විශේෂයක් Nantesහි ප්‍රදර්ශනය කරනු ලැබූ අතර එය පිස අනුභව කරන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/16/catts_zurr.php|title=Ingestion / Disembodied Cuisine|date=Winter 2004–2005|newspaper=Cabinet Magazine}}&lt;/ref&gt;  

රසායනාගාරයක වැඩුණු මස් පිළිබඳව සම-සමාලෝචනය කරන ලද පළමු ලිපිය 2005දී &quot;Tissue Engineering&quot;හි පළවිය.&lt;ref name=&quot;university maryland&quot;&gt;{{Cite press release|title=Paper Says Edible Meat Can be Grown in a Lab on Industrial Scale|publisher=[[University of Maryland]]|date=6 July 2005|url=http://www.newsdesk.umd.edu/scitech/release.cfm?ArticleID=1098|archive-url=https://web.archive.org/web/20050725080845/http://www.newsdesk.umd.edu/scitech/release.cfm?ArticleID=1098|url-status=dead|archive-date=25 July 2005|accessdate=12 October 2008}}&lt;/ref&gt;  

2008දී PETA විසින්, 2012වන විට රසායනාගාරයක වැඩුණු කුකුළු මස් 2012 වන විට පාරිභෝගිකයන් වෙත ගෙන එන පළමු සමාගමට ඩොලර් මිලියනයක ත්‍යාගයක් වෙන් කළේය.&lt;ref name=&quot;npr.org2&quot;&gt;{{Citation|last=Levine|first=Ketzel|author-link=Ketzel Levine|publisher=[[National Public Radio]]|title=Lab-Grown Meat a Reality, But Who Will Eat It?|date=20 May 2008|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=90235492|accessdate=10 January 2010}}&lt;/ref&gt; ත්‍යාගය ලැබීමට පෙර තරඟකරුට කාර්යන් දෙකක් සම්පූර්ණ කිරීමට අවශ්‍ය විය: &quot;සැබෑ කුකුළු මස් වලින් වෙන්කොට හඳුනාගත නොහැකි කුකුළු මසක් නිෂ්පාදනය කරන්න&quot; සහ &quot;අවම වශයෙන් ප්‍රාන්ත 10ක් තුළ තරඟකාරී ලෙස විකිණීම සඳහා ප්‍රමාණවත් තරම් විශාල ප්‍රමාණයක නිෂ්පාදනයක් කරන්න&quot;. තරඟය, 2014 මාර්තු 4 දක්වා දීර්ඝ කරන ලදි. 2008දී, මෙම අභියෝගය ප්‍රථම වරට ප්‍රකාශයට පත්කළ දා සිට ලොව පුරා පර්යේෂකයින් මෙලෙස රසායනාගාරවල මස් වගාකිරීමේ සැළකිය යුතු ප්‍රගතියක් පෙන්වා ඇත. ජයග්‍රාහකයෙකු නොමැතිව මෙම තරඟය කල් ඉකුත් වූ නමුත්, මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙම මාතෘකාව විද්‍යාඥයින් තුළට ගැඹුරින් කාවැදුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.peta.org/features/vitro-meat-contest/|title=PETA's 'In Vitro' Chicken Contest|date=6 October 2008|website=PETA|language=en-US|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt;  

මෙලෙස විද්‍යාගාරවල මස් වගාකිරීම සම්බන්ධ පර්යේෂණ වෙනුවෙන් ලන්දේසි රජය ඩොලර් මිලියන 4ක් යොදවා ඇත.&lt;ref name=&quot;australian3&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මෙම තාක්ෂණය පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වන ජාත්‍යන්තර පර්යේෂකයින් විසින් පිහිටුවන ලද &quot;In Vitro Meat Consortium&quot; වාණිජමය හැකියාවන් සාකච්ඡා කිරීම සඳහා 2008 අප්‍රෙල් මාසයේදී නෝර්වේහී ආහාර පර්යේෂණ ආයතනය විසින් සත්කාරකත්වය සපයන ලදුව වගා කරනු ලබන මස් සම්බන්ධයෙන් පළමු ජාත්‍යන්තර සමුළුව පවත්වන ලදි.&lt;ref name=&quot;time4&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2009දී Time සඟරාව, වගා කරනු ලබන මාංශ යන සංකල්පය &quot;50 breakthrough ideas of 2009&quot; යන්නෙන් එකක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1934027_1934003_1933982,00.html|title=The 50 Best Inventions of 2009|date=12 November 2009|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=10 August 2020|archive-date=26 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826210931/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1934027_1934003_1933982,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2009 නොවැම්බරයේදී නෙදර්ලන්තයේ විද්‍යාඥයින් ප්‍රකාශ කළේ පණ තියෙන ඌරෙකුගේ සෛල භාවිතා කරමින් රසායනාගාරයේ මස් වගා කිරීමට තමන් සමත් වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/article6936352.ece|title=Scientists grow pork meat in a laboratory|last=Rogers|first=Lois|date=29 November 2009|newspaper=[[The Sunday Times]]|access-date=8 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106153649/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/article6936352.ece|archive-date=6 January 2010|location=London|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

2012 වන විට ලොව පුරා විද්‍යාගාර 30ක් මෙම පර්යේෂණ සඳහා වැඩ කරන බවට ප්‍රකාශ කර ඇත.&lt;ref&gt;[http://www.foodsafetynews.com/2012/01/peta-offers-1-million-for-successful-lab-grown-chicken/ ''Lab-Grown Meat? $1 Million Reward Deadline Nears''] at FoodSafetyNews.com&lt;/ref&gt;  

මාස්ට්‍රික්ට් විශ්වවිද්‍යාලයේ මහාචාර්ය මාක් පෝස්ට් විසින් නිර්මාණය කරන ලද පළමු වගාකරන ලද හරක් මස් බර්ගර් පෙත්ත 2013 අගෝස්තුවේ ලන්ඩනයේ පැවති මාධ්‍ය එළිදැක්වීමකදී අනුභව කරන ලදි.&lt;ref name=&quot;BBC5Aug&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23576143|title=World's first lab-grown burger is eaten in London|date=5 August 2013|newspaper=BBC News|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; එය සාදා තිබුණේ තුනී මාංශ පේශී පටක කෙඳි 20000කට අධික ප්‍රමාණයකිනි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/14/science/engineering-the-325000-in-vitro-burger.html|title=Engineering the $325,000 In Vitro Burger|last=Fountain|first=Henry|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt; මෙය නිර්මාණය කිරීම සඳහා මහාචාර්ය පෝස්ට ඩොලර් 300,000ක් සහ වසර දෙකකට වැඩි කාලයක් වැය විය. තවත් සමාගම් දෙකක් මස් වගාකිරීමට පටන්ගෙන තිබේ; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.sciencefocus.com/article/future/artificial-meat-factory|title=The artificial meat factory - the science of your synthetic supper|work=Science Focus|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt;ඇමෙරිකාවේ Memphis Meats සහ ඊශ්‍රායලයේ SuperMeat.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://labiotech.eu/interview-mark-post-cultured-meat/|title='Meat' the Founder behind the Lab-Grown Burger Investors are Queuing for|date=24 April 2017|work=Labiotech.eu|access-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141735/https://labiotech.eu/interview-mark-post-cultured-meat/|archive-date=12 June 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

2019 ජූලි මාසයේ නිකුත් කළ වාර්තාවක දැක්වෙන්නේ 2021 වන විට මෙලෙස වගා කළ මස් යෙදූ බර්ගරයක් සැදීමට යන වියදම ඩොලර් 10ක් දක්වා පහත වැටෙනු ඇති බවයි. Mosa Meat සහ Biotech Foods වැනි සමාගම් කිහිපයක්ම මෑත වසරවල මේ සම්බන්ධයෙන් පර්යේෂණවලට ආයෝජනය කොට ඇත. Mosa Meats වෙතින් එළිදැක්වූ පළමු වගා කළ මස් බර්ගරයට ගිය වියදම ඩොලර් 280,000කි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vegnews.com/2019/7/price-of-lab-grown-meat-to-plummet-from-280000-to-10-per-patty-by-2021|title=Price of Lab-Grown Meat to Plummet From $280,000 to $10 Per Patty By 2021|website=VegNews.com|language=en-US|access-date=29 November 2019}}&lt;/ref&gt; 

=== පළමු මහජන නඩු විභාගය ===
[[ගොනුව:Hanni_Rützler_tastes_world's_first_cultured_hamburger.png|thumb| හැනී රොට්ස්ලර් 2013 අගෝස්තු 5 වන දින ලොව ප්‍රථම සංස්කෘතික හැම්බර්ගර් රස බලන ලදි. ]]
. 2013 අගෝස්තු 5වන දින ලොව ප්‍රථම විද්‍යාගාරයේ වැඩුණු බර්ගරය ලන්ඩනයේ පැවති ප්‍රවෘත්ති සාකච්ඡාවක් අතරතුර පිසින ලදි. මහාචාර්ය මාක් පෝස්ට්ගේ නායකත්වයෙන් යුතුව, නෙදර්ලන්තයේ මාස්ට්‍රික්ට් විශ්වවිද්‍යාලයේ විද්‍යාඥයින්, ගවයෙකුගේ ප්‍රාථමික සෛල ගෙන ඒවා මාංශ පේශී තීරු බවට වර්ධනය කර පසුව බර්ගර් සැදීමට කටයුතු කළහ. Cornwallහි Polperroහි Couch's Great House Restaurantහි සූපවේදී Richard McGeown මෙම බර්ගරය පිසින ලද අතර ජොෂ් ස්කෝන්වොල්ඩ් හා Future Food Studioහි හැනී රූස්ලර් යන පර්යේෂකයින් එහි රස බැලීය.&lt;ref name=&quot;BBC5Aug2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23576143|title=World's first lab-grown burger is eaten in London|date=5 August 2013|newspaper=BBC News|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; රූස්ලර් ප්‍රකාශ කළේ, &lt;blockquote&gt;  &quot;ඇත්තෙන්ම, එයට රසයක් තිබේ. දුඹුරු පැහැය සමඟ රසයක් තිබේ. එහි මේදය නොමැති බව මම දනිමි, එමනිසා කොතරම් දුරට එහි ඉස්මක් තිබේදැයි මම දැන නොසිටියෙමි, නමුත් එයට දැනෙන රසක් තිබේ; එය මස්වලට සමීපයි, එතරම් ඉස්ම සහිත නොවේ, නමුත් අනුකූලතාව පරිපූර්ණයි. මට නම් මෙය මස් වේ... රස බැලිය යුතුයි මෙය. පෙනුමෙන් මෙය මසට තරමක් සමාන යැයි මම සිතමි.&quot;&lt;/blockquote&gt; රුස්ලර් වැඩිදුරටත් කියා සිටියේ ඇස් වසා කරනු ලබන පරීක්ෂණයකදී පවා මෙය සෝයා නිෂ්පාදනයක් නොව මස්ම බවට ඇය සිතනු ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;Hogenboom2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23529841|title=What does a stem cell burger taste like?|last1=Hogenboom|first1=Melissa|date=2013-08-05|newspaper=BBC News|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; 

වගා කළ මාංශ පේශී පටක තුනී තීරු 20,000ක් භාවිතා කරමින් 2013 මැයි මාසයේදී ලන්ඩන්හි පෙන්වීම සඳහා පටක වගා කරන ලදි. මේ සඳහා යූරෝ 250,000ක පමණ නිර්නාමික අරමුදලක් ලැබුණි. පසුව හෙළිවූයේ ඒ Sergey Brin බවයි.&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/08/06/science/a-lab-grown-burger-gets-a-taste-test.html|title=A Lab-Grown Burger Gets a Taste Test|last1=Fountain|first1=Henry|date=6 August 2013|newspaper=The New York Times|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; පෝස්ට් සඳහන් කළේ &quot;එය ලාභදායී නොවීමට හේතුවක් නැත... අපට ගෝලීය herd මිලියනවාරයකින් අඩු කළ හැකි නම්, මම සතුටු වෙමි.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/14/science/engineering-the-325000-in-vitro-burger.html?partner=rss&amp;emc=rss&amp;_r=0|title=Building a $325,000 Burger|last=Fountain|first=Henry|date=12 May 2013|newspaper=New York Times|accessdate=15 May 2013}}&lt;/ref&gt; 

=== කර්මාන්ත සංවර්ධනය ===
{{Quote box|quote=මෙය තව සුළු කාලයකින් සිදුවනු ඇත, මට එය ඒත්තු ගැන්වී ඇත. අපගේ සිද්ධියේදී, කුඩා පරිමාණයෙන් වෙළඳපොළට ඇතුළුවීමට අපට වසර 3ක කාලයක් ගතවනු ඇති බවට මම අනුමාන කරමි, මහා පරිමාණයෙන් නම් වසර 5ක් පමණ... ඔබ මගෙන් ඇසුවොත් 'වගා කළ මාංශ කෙළවරේ ඇති වෙළඳසැලේ දක්නට ලැබෙන්නේ කවදාද?' කියා මට සිතෙන විදිහට එයට පිළිතුර වසර 5ට වඩා වසර 10ට ආසන්න වනු ඇත&quot;. -Mosa Meatහි පීටර් වර්ස්ට්‍රේට්-|width=20%}} මහාචාර්ය පෝස්ට් විසින් 2013දී පළමු වගා කළ මස් බර්ගරය සාර්ථකව නිෂ්පාදනය කළ බැවින්, මෙය සංවර්ධනය කිරීම හෝ ඉදිරියට ගෙන යාම සඳහා කැපවූ ඇරඹීම් හා ආරම්භක සංවිධාන ඇත. 2015දී මාස්ට්‍රික්ට් විශ්වවිද්‍යාලය විසින් වගා කළ මස් පිළිබඳව පළමු ජාත්‍යන්තර සමුළුව පවත්වන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://culturedbeef.org/pictures-conference-2015|title=International Conference on Cultured Meat 2015|website=Cultured Beef|access-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt; ක්ෂේත්‍රය වර්ධනය වෙත්ම, ලාභ නොලබන New Harvest&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thespoon.tech/catch-video-from-the-new-harvest-cultured-meat-conference/|title=Catch Video from the New Harvest Cultured Meat Conference|last=Albrecht|first=Chris|date=20 July 2018|work=The Spoon|access-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt; සහ The Good Food Institute&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodfoodconference.com/title=International|title=The Good Food Conference|website=The Good Food Conference|access-date=10 April 2019}}{{Dead link|date=July 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; වැනි සංවිධාන කර්මාන්ත නායකයින්, විද්‍යාඥයින්, ආයෝජකයින් සහ විභවයක් ඇති සමාන්තර කර්මාන්තවල සහයෝගීතාකරුවන් කැඳවීමට වාර්ෂික සම්මන්ත්‍රණ පැවැත්වීම ආරම්භ කරන ලදි. 2018දී ජෙසී රීස් ඇන්තිස් (Jacy Reese Anthis) විසින් රචිත &quot;The End of Animal Farming&quot; නම් ග්‍රන්ථය තර්ක කරන්නේ වගා කළ මස් සහ ශාක පදනම් කරගත් ආහාර විසින්, සාම්ප්‍රදායික සත්ව නිෂ්පාදනය 2100වන විට විස්ථාපනය කරනු ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reese|first=Jacy|author-link=Jacy Reese Anthis|date=6 November 2018|title=The End of Animal Farming: How Scientists, Entrepreneurs, and Activists are Building an Animal-Free Food System|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/567165/the-end-of-animal-farming-by-jacy-reese/|location=Boston|publisher=[[Beacon Press]]|isbn=9780807039878}}&lt;/ref&gt; 2019 වන විට වගා කළ මස් සම්බන්ධයෙන් දුසිම් දෙකකට අධික පණගැන්වුම් සංඛ්‍යාවක් හෙළි වී ඇත.&lt;ref&gt;https://www.newprotein.org/mapsIn{{Dead link|date=July 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

සිලිකන් වැලීහි හෘද රෝග විශේෂඥයෙකු විසින් ආරම්භ කරන ලද &quot;Memphis Meats&quot; විසින් 2016 පෙබරවාරි මාසයේදී එහි වගා කරන ලද හරක් මස් මීට් බෝල්ස් පෙන්වන වීඩියෝවක් එළිදැක්වීය.&lt;ref name=&quot;Sizzling Steaks May Soon Be Lab-Grown&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/sizzling-steaks-may-soon-be-lab-grown-1454302862|title=Sizzling Steaks May Soon Be Lab-Grown|last1=Bunge|first1=Jacob|newspaper=The Wall Street Journal|accessdate=4 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/leisure/2016/02/03/world-first-lab-grown-meatball-revealed/|publisher=Fox News|accessdate=4 February 2016|title='World's first' lab-grown meatball revealed}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite magazine|title=You Could Be Eating Lab-Grown Meat in Just Five Years|url=http://fortune.com/2016/02/02/lab-grown-memphis-meats/|accessdate=4 February 2016|magazine=Fortune}}&lt;/ref&gt;2017 මාර්තු මාසයේදී එය කුකුළු මස් ටෙන්ඩර් සහ duck a l'orange, පළමු වගාකළ කුකුළු මස් ආහාර ජනතාවට ප්‍රදර්ශනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/startup-to-serve-up-chicken-strips-cultivated-from-cells-in-lab-1489570202|title=Startup Serves Up Chicken Produced From Cells in Lab|last1=Bunge|first1=Jacob|newspaper=The Wall Street Journal|accessdate=17 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Farber|first1=Madeline|title=A San Francisco Startup Is Serving Chicken That Was Made in a Lab|url=http://fortune.com/2017/03/15/memphis-meats-lab-grown-chicken-peta/|accessdate=17 March 2017|magazine=Fortune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Kooser|first1=Amanda|url=https://www.cnet.com/au/news/chicken-duck-meat-memphis-meats-lab-clean/|website=CNET|accessdate=17 March 2017|title=This lab-grown chicken and duck meat looks surprisingly delicious}}&lt;/ref&gt; 

SuperMeat නම් ඊශ්‍රායල සමාගම වගා කළ කුකුළු මස් වෙනුවෙන් කරනු ලබන කර්තව්‍යය සඳහා 2016දී ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ අරමුදල් රැස් කිරීමේ ව්යාපාරයක් දියත් [https://si.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=si&amp;page=Cultured+meat&amp;from=en&amp;targettitle=Cultured+meat# &lt;nowiki&gt;[64]&lt;/nowiki&gt;]කරන ලදි.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Lulu Chang|url=http://www.digitaltrends.com/cool-tech/supermeat-lab-grown-chicken/|date=11 July 2016|title=SuperMeat wants you to try its lab-grown chicken breast|publisher=Digital Trends}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lab-Grown Chicken Could Soon Be On Your Plate|url=http://news.sky.com/story/lab-grown-chicken-could-soon-be-on-your-plate-10499357|publisher=Sky News|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://web.archive.org/web/20160809215255/https://www.yahoo.com/tech/eat-lab-grown-chicken-supermeat-151513690.html|title=Would you eat lab grown chicken? SuperMeat sure hopes so|last1=Chang|first1=Lulu|work=Yahoo News|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/business/1.730666|title=The Israeli Startup That Lets You Eat Meat - Without Eating the Animal|date=13 July 2016|newspaper=Haaretz|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/no-harm-no-fowl-startup-to-grow-chickenless-chicken/|title=No harm, no fowl: Startup to grow chickenless chicken|newspaper=The Times of Israel|accessdate=5 August 2016}}&lt;/ref&gt;z  

විද්‍යාගාරවල වගාකරනු ලබන මත්ස්‍ය මාංශ ඉලක්ක කරගෙන, සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝහි Finless Foods 2016දී ආරම්භ කරන ලදි. 2017 මාර්තු මාසයේදී එය රසායනාගාර මෙහෙයුම් ආරම්භ කළ අතර වේගයෙන් ඉදිරියට ගියේය. මෙහි අධ්‍යක්ෂක මයික් සෙල්ඩන් (Mike Selden) 2017 ජූලි මාසයේදී පැවසුවේ මත්ස්‍ය නිෂ්පාදන වසර දෙකක් තුළ (2019 අවසාන වන විට) වෙළඳපොළට ගෙන ඒමට අපේක්ෂා කරන බවයි&lt;ref name=&quot;Card2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/small-business-network/2017/jul/24/lab-grown-food-indiebio-artificial-intelligence-walmart-vegetarian|title=Lab-grown food: 'the goal is to remove the animal from meat production'|author=Jon Card|date=24 July 2017|work=The Guardian|accessdate=13 January 2018}}&lt;/ref&gt; 

2018 මාර්තු මාසයේදී, JUST, Inc. (2011දී සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝහි ආරම්භ වන විට මෙහි නාමය Hampton Creek විය) කියා සිටියේ 2018 අවසන් වන විට වගා කළ මස් නිෂ්පාදනයක් පාරිභෝගිකයන්ට ඉදිරිපත් කළ හැකි බවයි. මෙහි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී ජොෂ් ටෙට්‍රික් පවසන පරිදි ඒ සඳහා තාක්ෂණය දැනටමත් පවතින අතර ඉතිරිව ඇත්තේ එය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ කාරණය පමණි. JUSTහි සේවකයන් 130ක් පමණ සිටින අතර විද්‍යාඥයින් 55කුගෙන් යුත් පර්යේෂණ දෙපාර්තමේන්තුවක් සිටියි. එහි විද්‍යාගාරවල කුකුළු මස්, ඌරු මස් හා හරක් මස් නිපදවනු ලැබේ. ශාක සම්පත් පමණක් ඇති ප්‍රාථමික සෛල පෝෂණය කිරීමේ ගැටලුව ඔවුන් මෙලහකටත් විසඳා තිබෙනු ඇත. JUSTට අනුග්‍රාහකත්වය සපයන අය අතර චීන ප්‍රකෝටිපතියෙකු වන ලී කා-ෂිං, Yahoo! සම නිර්මාතෘ ජෙරී යැං සහ ටෙට්‍රික්ට අනුව Heineken International වේ.&lt;ref name=&quot;kijkverder&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.volkskrant.nl/kijkverder/2018/voedselzaak/artikelen/kweekvlees-is-hard-op-weg-naar-uw-bord/|title=Een écht stukje vlees, zonder dat daar dode dieren aan te pas komen: het komt eraan|author=Mac van Dinther|date=31 March 2018|work=de Volkskrant|accessdate=20 May 2018|language=nl}}&lt;/ref&gt; {{Quote box|align=&quot;පණගැන්වීම් අතළොස්සකි. මෙහි කේන්ද්‍රස්ථාන තුනකි: සිලිකන් නිම්නය, නෙදර්ලන්තය සහ ඊශ්‍රායලය. මට සිතෙන ආකාරයට මෙයට මූලික හේතුවක් වනවා ඇත්තේ මේ ස්ථාන තුනේම ශ්‍රේෂ්ඨ කෘෂිකර්ම විද්‍යාල පැවතීමයි. අපට Wageningen; සහ දෙවනුවට සඳහන් කිරීමට විශිෂ්ඨ වෛද්‍ය විද්‍යාලයක් වන Leiden; සහ අවසාන වශයෙන් ඉංජිනේරු අංශයෙන් Delft තිබෙනවා. මෙම තුන ඒකාබද්ධ වූ විට වගා කරන මාංශ නිෂ්පාදනයට ස්ථිර පදනමක් ලබා දෙන අතර, මෙම සංයෝජනය ඊශ්‍රායලය, නෙදර්ලන්තය සහ ඇමෙරිකාව තුළ පවතිනවා.&quot;
-Meatable (2020) හි Krijn de Nood}} Krijn de Nood, Daan Luining, Ruud Out, Roger Pederson, Mark Kotter සහ Gordana Apic යන අයගෙන් සමන්විත ලන්දේසී පණගැන්වුමක් වන &quot;Meatable&quot; 2018 සැප්තැම්බර් මාසයේදී වාර්තා කළේ සතුන්ගේ පෙකණි වැලේ &quot;pluripotent&quot; සෛල භාවිතයෙන් මස් වගා කිරීමට සමත් විය. එවැනි සෛල සමඟ වැඩ කිරීම අසීරු බව වාර්තා වුවද, අවශ්‍ය පරිදි මාංශ පේශී සෛල හෝ මේද සෛල බවට ඒවා පත් කරවීමට, විවිධ තාක්ෂණ යොදාගනිමින් හැකිබව Meatable කියා සිටියේය. මෙහි ඇති ප්‍රධාන වාසිය නම්, මෙම තාක්ෂණය fetal bovine serum මඟහැරීමයි, එනම් මෙහිදී මස් නිෂ්පාදනය සඳහා කිසිදු සතෙකු මරා දැමිය යුතු වන්නේ නැත. වාර්තාවල දැක්වෙන්නේ එමස අලුතෙන් වගා කළ මස් සම්බන්ධ ඇරඹුම් සංඛ්‍යාව 30ක් පමණ වන බවයි. 2018 සැප්තැම්බර් 26වන දින, ආරම්භක ව්‍යාපාර 3ක සහ සිවිල් උනන්දුවක් දක්වන කණ්ඩායම් 4ක නියෝජිතයන් සමඟ වූ A Dutch House of Representatives Commission රැස්වීමකදී සාකච්ඡා කෙරුනේ වගා කරන මාංශ පිළිබඳව පර්යේෂණ කිරීම, මෙම ක්‍රියාවලිය සංවර්ධනය කිරීම සහ හඳුන්වාදීම සඳහා රජයේ සහය ලබාදීමේ වැදගත්කම හා අවශ්‍යතාවය පිළිබඳවයි.  

වගා කරනු ලබන මස් සහ මුහුදු ආහාර සඳහා වෙළඳපොළට මාවතක් එළිකර දීම වෙනුවෙන් රජයේ නියාමකයින් සමඟ කටයුතු කිරීමට අපේක්ෂා කරන සන්ධානයක් වන Alliance for Meat, Poultry and Seafood Innovation (AMPS Innovation) පිහිටුවීමට 2019 අගෝස්තු මාසයේදී ආරම්භක ව්‍යාපාර 5ක් එක්විණි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politi.co/30HKLA5|title=Cell-based meat companies join forces|last=Evich|first=Helena Bottemiller|website=POLITICO|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; මෙහි ආරම්භක සාමාජිකයන්ට JUST Inc., Memphis Meats, Finless Foods, BlueNalu සහ Fork &amp; Good ඇතුළත් වේ&lt;ref name=&quot;PurdyOct2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qz.com/1698237/cell-cultured-meat-companies-now-have-a-lobbying-group/|title=Cell-cultured meat companies just created a brand-new lobbying group|last=Purdy|first=Chase|website=Quartz|access-date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; 

. 2019දී සමාගම් තුනක එකතුවක් (Peace of Meat, Solina සහ Nauta) සහ ලාභ නොලබන ආයතන තුනක එකතුවක් (University KU Leuven, Flanders Food සහ Bio Base Europe Pilot Plant) එකතුව &quot;The Foieture Project&quot; දියත් කෙරිණි. 2019 දෙසැම්බරයේදී Peace of Meat කියා සිටියේ අනෙක් අයගේ සහාය ඇතිව 2020දී සිය සංකල්පය සනාථ කිරීම, 2022දී එහි පළමු මූලාකෘතිය නිෂ්පාදනය කිරීම සහ 2023දී වෙළඳපොළට පිවිසීම යනාදිය ඔවුන් බලාපොරොත්තු වන බවයි.&lt;ref name=&quot;Vlaanderen2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.eoswetenschap.eu/voeding/vlaanderen-investeert-kweekvlees|title=Vlaanderen investeert in kweekvlees|author=Dieter De Cleene|date=26 May 2020|work=Eos Wetenschap (magazine)|accessdate=17 December 2019|language=nl}}&lt;/ref&gt; එම මාසයේදී the Foieture Project, &quot;The Innovation and Enterprise Agency of the Flemish Government&quot; විසින් යූරෝ මිලියන 3.6කට ආසන්න පර්යේෂණ ආධාරයක් ලැබුණි. 2020 මැයි මාසයේදී Peace of Meatහි ඔස්ට්‍රියානු සම්භවයක් ඇති සමනිර්මාතෘ සහ විද්‍යාත්මක පර්යේෂක Eva Sommer කියා සිටියේ ආරම්භයේදී යූරෝ 300ක වියදමින් මේදය 20gක් නිපදවීමට හැකි වූ බවයි. ඉලක්කය වූයේ 2030වන විට මිළ, කිලෝග්‍රෑමයකට යූරෝ 6ක් දක්වා අඩු කිරීමයි. &lt;ref name=&quot;Degroote3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vmt.nl/duurzaamheid-mvo/nieuws/2020/05/belgisch-bedrijf-bouwt-2-labos-voor-kweekvlees-10141488|title=Belgisch bedrijf bouwt 2 labo's voor kweekvlees|author=Yves Degroote|date=8 May 2020|work=[[VTM (TV channel)|VTM]]|accessdate=27 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;Peace of Meat ඉක්මණින්ම Port of Antwerpහි රසායනාගාර දෙකක් ඉදිකරනු ඇත.&lt;ref name=&quot;Degroote2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vmt.nl/duurzaamheid-mvo/nieuws/2020/05/belgisch-bedrijf-bouwt-2-labos-voor-kweekvlees-10141488|title=Belgisch bedrijf bouwt 2 labo's voor kweekvlees|author=Yves Degroote|date=8 May 2020|work=[[VTM (TV channel)|VTM]]|accessdate=27 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;    

=== පෘථිවි කක්ෂයේ නිෂ්පාදනය ===
2019 දී පළමු වරට මස් අභ්‍යවකාශයේ සාර්ථකව වගා කරන ලදී. Aleph Farms හරහා, ස්වාභාවික සම්පත් වලින් ඈත්ව පෘථිවියට සැතපුම් 248 ක් (කි.මී. 399) දුරින් පිහිටි [[ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානය|ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ]] මස් වගා කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;spacegrown&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/07/wheres-the-beef-248-miles-up-as-first-meat-is-grown-in-a-space-lab|title=First meat grown in space lab 248 miles from Earth|last=Smithers|first=Rebecca|date=October 7, 2019|access-date=July 12, 2020|publisher=Guardian News &amp; Media Limited|agency=The Guardian}}&lt;/ref&gt; 

=== ආරම්භක දළ විශ්ලේෂණය ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Name
!Type
!Founded
!Area
!Focus
!Recent costs
!Prototype
!Pilot plant
!Market entry
|-
|Aleph Farms
|Company
|2017
|{{ධජය|Israel}}
|Beef
|Over $3,000/kg (Nov 2019 claim)&lt;ref name=&quot;Cleene&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.eoswetenschap.eu/voeding/wanneer-ligt-kweekvlees-op-ons-bord|title=Wanneer ligt kweekvlees op ons bord?|last=Dieter De Cleene|date=12 November 2019|work=Eos Wetenschap (magazine)|access-date=26 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|2018
|''Planned for 2021'' (April 2020 claim)
|''2023'' (Nov 2019 claim)
|-
|Good Food Institute
|Non-profit
|2016
|{{ධජය|United States}}
|–
| colspan=&quot;4&quot; |Rather than producing, GFI advocates and researches cultured meat
|-
|Finless Foods
|Company
|2016
|{{ධජය|United States}}
|Fish
|$19,000/lb (Dec 2017 claim)&lt;ref name=&quot;Kowitt&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fortune.com/2017/12/19/silicon-valley-meatless-meat/|title=Silicon Valley and the Search for Meatless Meat|last=Beth Kowitt|date=19 December 2017|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|
|
|&lt;ref name=&quot;Card&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/small-business-network/2017/jul/24/lab-grown-food-indiebio-artificial-intelligence-walmart-vegetarian|title=Lab-grown food: 'the goal is to remove the animal from meat production'|last=Jon Card|date=24 July 2017|work=The Guardian|access-date=13 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|Foieture project&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(6 companies/non-profits)&lt;/small&gt;
|Mix&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(3 c, 3 np)&lt;/small&gt;
|2019
|{{ධජය|Belgium}}
|Foie gras
|€15,000/kg (May 2020 claim)&lt;ref name=&quot;Degroote&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vmt.nl/duurzaamheid-mvo/nieuws/2020/05/belgisch-bedrijf-bouwt-2-labos-voor-kweekvlees-10141488|title=Belgisch bedrijf bouwt 2 labo's voor kweekvlees|last=Yves Degroote|date=8 May 2020|work=[[VTM (TV channel)|VTM]]|access-date=27 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|''2020'' (Dec 2019 claim)
|''2022'' (Dec 2019 claim)&lt;ref name=&quot;Vlaanderen&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.eoswetenschap.eu/voeding/vlaanderen-investeert-kweekvlees|title=Vlaanderen investeert in kweekvlees|last=Dieter De Cleene|date=26 May 2020|work=Eos Wetenschap (magazine)|access-date=17 December 2019|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|''2023'' (Dec 2019 claim)
|-
|Future Meat&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Technologies
|Company
|2018
|{{ධජය|Israel}}
|Meat
|''$10/lb'' (Feb 2020 goal by 2022)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/briankateman/2020/02/17/will-cultured-meat-soon-be-a-common-sight-in-supermarkets-across-the-globe/#6941cfe47c66|title=Will Cultured Meat Soon Be A Common Sight In Supermarkets Across The Globe?|last=Brian Kateman|date=17 February 2020|work=[[Forbes]]|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|
|Constructing since Oct 2019&lt;ref name=&quot;PurdyJan2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://qz.com/1788892/memphis-meats-plans-to-build-the-first-us-cell-based-meat-plant/|title=A startup says it's building a US pilot plant for cell-based meat|last=Chase Purdy|date=22 January 2020|work=Quartz|access-date=27 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PurdyMay2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://qz.com/1856344/cultured-meat-startups-want-to-fix-the-broken-meat-supply-chain/|title=As the US meat supply chain fumbles, cultured meat startups consider a better system|last=Chase Purdy|date=13 May 2020|work=Quartz|access-date=27 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|''2022'' (Oct 2019 claim)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2019/10/10/lab-grown-meat-could-be-on-store-shelves-by-2022-thanks-to-future-meat-technologies/|title=Lab-grown meat could be on store shelves by 2022, thanks to Future Meat Technologies|last=Jonathan Shieber|date=10 October 2019|access-date=26 May 2020|publisher=[[TechCrunch]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|IntegriCulture, Inc.
|Company
|2015
|{{ධජය|Japan}}
|Meat, fish and poultry (foie gras as first target)
|¥20,000/kg (July 2019 claim)&lt;ref name=&quot;integri&quot;&gt;{{Cite news|url=https://english.kyodonews.net/news/2019/07/1513306e0c18-feature-start-up-dreams-of-feeding-world-with-cheap-lab-cultured-meat.html|title=Start-up dreams of feeding world with cheap lab-cultured meat|last=Nakamura|first=Keita|date=July 15, 2019|access-date=July 14, 2020|publisher=Kyodo News|agency=Kyodo News}}&lt;/ref&gt;
|
|
|2021 (July 2020 claim)
|-
|Just, Inc.
|Company
|2011
|{{ධජය|United States}}
|Meat
|C. €50/nugget (Jan 2020 claim)&lt;ref name=&quot;Corbyn&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/food/2020/jan/19/cultured-meat-on-its-way-to-a-table-near-you-cultivated-cells-farming-society-ethics|title=Out of the lab and into your frying pan: the advance of cultured meat|last=Zoë Corbyn|date=19 January 2020|work=The Guardian|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|Dec 2017&lt;ref name=&quot;NVWA&quot;&gt;{{Cite news|url=https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2233108-kweekvlees-is-er-maar-het-eten-mag-nog-niet.html|title=Kweekvlees is er, maar het eten mag nog niet|date=22 May 2018|work=Nieuwsuur|access-date=26 May 2020|publisher=NOS|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|Constructing since mid-2019 (Jan 2020 claim)
|''Unknown'' (certification required as of Jan 2020)
|-
|Meatable
|Company
|2017
|{{ධජය|Netherlands}}
|Pork
|
|''2020'' (Jan 2020 claim)
|
|''2022'' (Jan 2020 claim)
|-
|Memphis Meats
|Company
|2015
|{{ධජය|United States}}
|Poultry
|$1,700/lb (Feb 2018 claim)&lt;ref name=&quot;Dart&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/documentarychannel/m_features/documentary-meat-the-future-shows-us-the-possible-future-of-meat|title=Documentary 'Meat the Future' shows us the possible future of meat|last=Chris Dart|date=4 May 2020|work=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|Feb 2016&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2017/08/24/richard-branson-and-bill-gates-invested-in-this-clean-meat-start-up.html|title=Why Richard Branson, Bill Gates and Jack Welch all invested in this start-up that grows meat in a lab|last=Catherine Clifford|date=24 August 2017|work=CNBC|access-date=26 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|Constructing since Jan 2020
|''Around 2020'' (Feb 2017 claim)
|-
|Mosa Meat /&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Maastricht University
|Mix&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1 c, 1 np)&lt;/small&gt;
|2015
|{{ධජය|Netherlands}}
|Beef
|''€60/kg'' (Feb 2017 goal by 2020)
|Aug 2013 (UM)&lt;ref name=&quot;Hogenboom&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23529841|title=What does a stem cell burger taste like?|last=Hogenboom|first=Melissa|date=2013-08-05|work=BBC News|access-date=2 February 2016}}&lt;/ref&gt;
|
|''2022'' (Feb 2020 claim)&lt;ref name=&quot;Kamsma&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2020/02/07/kweekvlees-komt-steeds-dichter-bij-je-bord-a3989712|title=De race om kweekvlees|last=Martine Kamsma|date=7 February 2020|work=[[NRC Handelsblad]]|access-date=25 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|-
|New Harvest
|Non-profit
|2004
|{{ධජය|United States}}
|–
| colspan=&quot;4&quot; |Rather than producing, NH finances research into cultured meat
|-
|SuperMeat
|Company
|2015
|{{ධජය|Israel}}
|Poultry
|
|
|
|''around 2020'' (Feb 2017 claim)&lt;ref name=&quot;Hosselet&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.trouw.nl/groen/van-het-lab-naar-een-bord-is-een-lange-weg-voor-kweekvlees~ae6d9867/|title=Van het lab naar een bord is een lange weg voor kweekvlees|last=Leonie Hosselet|date=6 February 2017|work=[[Trouw]]|access-date=26 May 2020|language=nl}}&lt;/ref&gt;
|}

== නිෂ්පාදනය ==  

වගාකල මස් නිෂ්පාදනයේ අදියර තුනක් ඇත: ආරම්භක සෛල තෝරා ගැනීම, වර්ධන මාධ්‍යයේ සැතපවීම සහ පලංචිය.&lt;ref name=&quot;time32&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ourarchive.otago.ac.nz/bitstream/handle/10523/4101/MayAdamSG2013MSciComm.pdf In vitro meat: protein for twelve billion?], Adam May, [[University of Otago, 2012]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:033&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}

=== ආරම්භක සෛල ===
[[ගොනුව:Myoblasts.png|thumb| මයෝබ්ලාස්ට් යනු මාංශ පේශි සෛල සඳහා පුරෝගාමියා වන අතර ඒවායේ තන්තු කහ පැහැයෙන් ද න්‍යශ්ටීන් නිල් පැහැයෙන් ද දැක්වේ ]]
වැඩෙන සංස්කෘතික මස්වල ආරම්භක අදියර වන්නේ වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වීමේ හැකියාවක් (ඉහළ සෛල ප්‍රජනන අනුපාතය) ඇති සෛල එකතු කිරීමයි. එවැනි සෛල වලට කළල ප්‍රාථමික සෛල, වැඩිහිටි ප්‍රාථමික සෛල, මයෝසැටලයිට් සෛල හෝ මයෝබ්ලාස්ට් ඇතුළත් වේ. වැඩිම වේගයෙන් ප්‍රසාරණය වන්නෙ ප්‍රාථමික සෛල වන නමුත් නිශ්චිත වර්ගයේ සෛලයක් කරා සංවර්ධනය ආරම්භ කිරීමට ඊට හැකියාවක් නොමැත. එම නිසා සෛල බෙදීමේ හා ඒවා යම් නිශ්චිත ආකාරයකින් වර්ධනය වීමේ ගැටලුවක් පැන නඟියි. පූර්ණ ලෙස වර්ධනය වූ මාංශ පේශි සෛල ,මාංශ පේශි ලෙස දැනටමත් සංවර්ධනය අවසන් කර ඇති නමුත් ඒවා කිසිසේත්ම වර්ධනය නොවේ. එමනිසා, මයෝසැටලයිට් සහ මයෝබ්ලාස්ට් සෛල වැනි සෛල බොහෝ විට භාවිතා කරනුයේ ඒවා තවමත් පිළිගත හැකි වේගයකින් වර්ධනය වන නිසාත් අනෙකුත් සෛල වලින් අවශ්‍ය පරිදි වෙනස් වන නිසාත් ය.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite journal|last=Edelman|first=PD|date=3 May 2005|title=Commentary: In Vitro-Cultured Meat Productionsystem|url=https://www.researchgate.net/publication/7746539|journal=Tissue Engineering|volume=11|issue=5–6|pages=659–662|citeseerx=10.1.1.179.588|doi=10.1089/ten.2005.11.659|pmid=15998207|access-date=8 April 2018}}&lt;/ref&gt;  

=== වර්ධන මාධ්‍යය ===
පටක වර්ධනයට අනුබල දෙන ද්‍රාවණයක් යෙදීමෙන් මෙම සෛලවලට ප්‍රතිකාර කරනු ලැබේ.එය වර්ධන මාධ්‍යයක් ලෙස හැඳින්වේ. මෙම මාධ්‍යයන්හි අවශ්‍ය පෝෂ්‍ය පදාර්ථ හා සුදුසු වර්ධන සාධක අඩංගු විය යුතුය. ඉන්පසු ඒවා ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරකයක් තුල වූ වගා මාධ්‍යයක තැන්පත් කරන අතර එමඟින් සෛලවලට අවශ්‍ය ශක්තිමය අවශ්‍යතා සපුරාලනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;:034&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt; 

=== පලංචිය ===
[[ගොනුව:Muscle_Tissue_Smooth_(40087100000).jpg|thumb| මාංශ පේශි පටක වර්ධන මාධ්‍යයේ වර්ධනය වන අතර පලංචිය විසින් අවසාන නිශ්පාදනය සඳහා ත්‍රිමානව සංවිධානය කරනු ලැබේ. ]]
ත්‍රිමානව මස් වගා කිරීම සඳහා, සෛල පලංචියක් මත වැඩෙන අතර එය එහි ව්‍යුහය හා පිළිවෙල මෙහෙයවන අංගයකි.මෙම පලංචිය ආහාරයට ගත හැකි බැවින් මස් ඉවත් කිරීමට අවශ්‍ය නොවේ. එසේම,එය වරින් වර වර්ධනය වන මාංශ පේශි දිගු කිරීමට පියවර ගන්නා අතර එමඟින් සාමාන්‍ය ශරීරයේ සත්ව ශරීරය අනුකරණය කරයි. වර්ධනය වන මයෝටියුබ් (මුල් මාංශ පේශි තන්තු) වලින් වෙන් නොවී පවතීම සඳහා පලංචිය නම්‍යශීලී බව පවත්වා ගත යුතුය. පලංචිය,මාංශ පේශි වල සාමාන්‍ය වර්ධනය සඳහා සනාලීකරණයට (රුධිර නාල සෑදීමට) ඉඩ දිය යුතුය.&lt;ref name=&quot;:035&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.futurefood.org/in-vitro-meat/index_en.php|title=Future Food - In Vitro Meat|last=|first=|date=November 2018|website=futurefood.org|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:222&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Edelman|first1=P.D.|last2=McFarland|first2=D.C.|last3=Mironov|first3=V.A.|last4=Matheny|first4=J.G.|date=May 2005|title=Commentary: In Vitro-Cultured Meat Production|journal=Tissue Engineering|volume=11|issue=5–6|pages=659–662|citeseerx=10.1.1.179.588|doi=10.1089/ten.2005.11.659|issn=1076-3279|pmid=15998207}}&lt;/ref&gt; 

=== හේම් ප්‍රෝටීන(Heme Proteins) ===
2019 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී MDPI විසින් Extracellular Heme Proteins Influence Bovine Myosatellite Cell Proliferation and the Color of Cell-Based Meat යන මාතෘකාව යටතේ ලිපියක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර මිනිස් පරිභෝජනය සඳහා සෛල මත පදනම් වූ මස් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා අස්ථි මාංශ පේශි පටක ඉංජිනේරු විද්‍යාව යොදා ගත හැකි බව එහි කියැවුනි. මයෝග්ලොබින්, මාංශ පේශි චන්ද්‍රිකා සෛලවල ව්‍යාප්තිය හා පරිවෘත්තීය ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි කළ බව වාර්තා විය. මයෝග්ලොබින් හෝ හිමොග්ලොබින් එකතු කිරීම මඟින් නිෂ්පාදනයේ වර්ණය සාම්ප්‍රදායික හරක් මස් වලට වඩාත් සමීප වර්ණයක් දක්වා වෙනස් කරගත හැකි බවද දැක්විණි.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}

=== ආකලන නිෂ්පාදනය ===
ස්වාභාවික නිෂ්පාදනයට වඩාත් සමාන වන පරිදි වගාක​ළ මස්වල වයනය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා [[ත්‍රිමාණ මුද්‍රණ ශිල්පය|ත්‍රිමාණ මුද්‍රණ]] ක්‍රම භාවිතා කිරීමට ඊශ්‍රායල සමාගමක් වන මීටෙක් යෝජනා කරයි. &lt;ref&gt;{{Citation |title=MeatTech company website |url=https://meatech3d.com/#about |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101051650/https://meatech3d.com/#about }}&lt;/ref&gt; 

=== වෙනත් කරුණු ===
පලංචිය පාදක වූ නිෂ්පාදන ශිල්පීය ක්‍රම නිසි ලෙස භාවිතා කළ හැක්කේ අස්ථි රහිත හෝ බිම් මාංශ වල පමණි (සැකසූ). මෙම ක්‍රියාවලියේ අවසාන ප්‍රතිඵලය වන්නේ හැම්බර්ගර් හෝ සොසේජස් වැනි මස් ය. වඩාත් ව්‍යුහාත්මක මස් සෑදීම සඳහා, (නිදසුනක් ලෙස ගවමස්)මාංශ පේශි පටක සකස් කළ යුත්තේ සෘජු හා ස්වයං-සංවිධානාත්මක ආකාරයකින් හෝ දැනටමත් පවතින මාංශ පේශි පටක ව්‍යාප්ත කිරීමෙනි. මීට අමතරව, ගුරුත්වාකර්ෂණ, චුම්බක, තරල ප්‍රවාහ සහ යාන්ත්‍රික ආතති ක්ෂේත්‍ර තිබීම මාංශ පේශි සෛලවල ප්‍රගුණන අනුපාතයට බලපායි. දිගු කිරීම සහ ලිහිල් කිරීම වැනි ආතතිය පාදක වූ ක්‍රියාවලීන් මාංශ පේශි සෛල අතර වෙනස වැඩි කරයි.  
[[File:First cultured hamburger unfried.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:First cultured hamburger unfried.png|thumb|පළමු වගාකල හැම්බර්ගර්, 2013 අගෝස්තු 5 වන දින බැදීමට සූදානමින්]]
මෙම ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කළ පසු, ජීවියෙකුගෙන් නව සෛල හඳුන්වා නොදී දින නියමයක් නොමැතිව මස් නිෂ්පාදනය කිරීම න්‍යායාත්මකව කළ හැකිය. &lt;ref name=&quot;nytimes 2005&quot;&gt;{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03E4D81331F932A25751C1A9639C8B63|title=''In Vitro'' Meat|last=Raizel|first=Robin|date=11 December 2005|work=[[The New York Times]]|access-date=7 August 2009}}&lt;/ref&gt; 

වගාකල  මස් නිෂ්පාදනයේදී, වැඩෙන මස් බැක්ටීරියා සහ යීස්ට් සහ අනෙකුත් දිලීර වලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා සෝඩියම් බෙන්සොයිට් වැනි කල් තබා ගන්නා ද්‍රව්‍යයක් භාවිතා කරයි. මෙම ක්‍රියාවලියේදී කොලජන් කුඩු, සැන්තන් ගම්, මැනිටෝල් සහ කොචීනියල් විවිධ ආකාරවලින් භාවිතා කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;victimlesssheler2&quot;&gt;[http://www.terreform.org/projects_habitat_meat.html ''In vitro'' meat habitat] at Terreform&lt;/ref&gt; 

තාක්ෂනික දියුණුවත් සමඟ සිල්ලර වෙළඳසැල් සහ සුපිරි වෙළඳසැල් වැනි වෙළඳසැල් වල වගාකල මස්වල මිල මධ්‍යම පන්තික පාරිභෝගිකයින් “පහසු මිල” යැයි සලකන මට්ටම දක්වා අඩු විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;raykurzweil2&quot;&gt;{{cite book|last=Kurzweil|first=Raymond|authorlink=Raymond Kurzweil|title=The Singularity is Near|publisher=[[Penguin Books]]|date=2005|isbn=978-0-14-303788-0|title-link=The Singularity is Near}}{{Better source|reason=instead of a book promoting singularitarianism, could we get a source that is more specifically related to cultured meat, and also not focused on promoting a broad ideology?|date=April 2017}}&lt;/ref&gt; 

== පර්යේෂණ අභියෝග ==
මාංශ වගා කිරීම​ යනු පටක ඉංජිනේරු විද්‍යාව නමින් හැඳින්වෙන ජෛව තාක්‍ෂණ ක්‍ෂේත්‍රයේ වර්ධනයකි.මාංශ පේශි ඩිස්ට්‍රොෆි ඇති පුද්ගලයින්ට උපකාර කිරීම සහ බද්ධ කිරීමේ අවයව සංවර්ධනය කිරීම යන යෙදීම් සමගම මෙම තාක්ෂණයද කරට කර සංවර්ධනය වෙමින් පවතියි.&lt;ref name=&quot;australian5&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;discovery 20082&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt;එය සාර්ථක කරගැනීමට නම්, ජය ගැනීමට බාධක කිහිපයක් තිබේ; මේ මොහොතේ, වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ඒවා වන්නේ පරිමාණය සහ පිරිවැයයි.&lt;ref name=&quot;australian4&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;time5&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

* මාංශ පේශි සෛල ව්‍යාප්ත කිරීම: ප්‍රාථමික සෛල විභාජනය එතරම් අපහසු නොවූවත්, මස් නිෂ්පාදනය සඳහා ඒවා ඉක්මණින් විභාජනය වී ඝන මස් නිපදවීමට අවශ්‍ය වේ.&lt;ref name=&quot;discovery 20083&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt;  මෙම අවශ්‍යතාවය පටක ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ වෛද්‍ය අංශය සමඟ අතිච්ඡාදනය වේ.   
* වගා මාධ්‍යය: ප්‍රගුණනය වන සෛල වර්ධනය වීමට හා වර්ධනය වීමට ආහාර ප්‍රභවයක් අවශ්‍ය වේ. වර්ධන මාධ්‍යය අමුද්‍රව්‍ය හා වර්ධන සාධක හොඳින් සමතුලිත මිශ්‍රණයක් විය යුතුය. කළුකුමා&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=McFarland|first1=D. C.|last2=Doumit|first2=M. E.|last3=Minshall|first3=R. D.|year=1988|title=The turkey myogenic satellite cell: Optimization of in vitro proliferation and differentiation|url=|journal=Tissue and Cell|volume=20|issue=6|pages=899–908|doi=10.1016/0040-8166(88)90031-6|pmid=3245037}}&lt;/ref&gt;, මාළු&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Benjaminson|first1=M. A.|last2=Gilchriest|first2=J. A.|last3=Lorenz|first3=M.|year=2002|title=[https://www.researchgate.net/publication/11048371_In_vitro_edible_muscle_protein_production_system_MPPS_Stage_1_fish In vitro edible muscle protein production system (MPPS)]: Stage 1, fish|url=|journal=Acta Astronautica|volume=51|issue=12|pages=879–889|doi=10.1016/s0094-5765(02)00033-4|pmid=12416526}}&lt;/ref&gt;, බැටළුවන්&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dodson|first1=M. V.|last2=Mathison|first2=B. A.|year=1988|title=Comparison of ovine and rat muscle-derived satellite cells: Response to insulin|url=|journal=Tissue and Cell|volume=20|issue=6|pages=909–918|doi=10.1016/0040-8166(88)90032-8|pmid=3072685}}&lt;/ref&gt; සහ ඌරු&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Doumit|first1=M. E.|last2=Cook|first2=D. R.|last3=Merkel|first3=R. A.|year=1993|title=Fibroblast growth factor, epidermal growth factor, insulin-like growth factor and platelet-derived growth factor-BB stimulate proliferate of clonally derived porcine myogenic satellite cells|url=|journal=Journal of Cellular Physiology|volume=157|issue=2|pages=326–332|doi=10.1002/jcp.1041570216|pmid=8227164}}&lt;/ref&gt; මාංශ පේශි සෛල සඳහා වර්ධන මාධ්‍ය විද්‍යාඟයින් විසින් දැනටමත් හඳුනාගෙන ඇත. පර්යේෂකයන්ගේ අභිප්‍රායන් මත පදනම්ව, වර්ධන මාධ්‍යය තෝරාගැනීමේදී බලපාන අතිරේක සාධක ඇත.  
* වාණිජ: වර්ධන මාධ්‍යයේ නිෂ්පාදන පිරිවැය අඩු විය යුතුය. 'භ්රෑණ බෝවින් සේරම්' වලට වඩා ශාක පදනම් කරගත් මාධ්‍යයක් අඩු පිරිවැයක් දරයි.&lt;ref name=&quot;discovery 20084&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; 
* සත්ව සුභසාධනය: වර්ධන මාධ්‍යය සත්ව ප්‍රභවයන්ගෙන් තොර විය යුතුය (මුල් ප්‍රාථමික සෛලවල ආරම්භක &quot;කැණීම්&quot; හැර).&lt;ref name=&quot;discovery 20085&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; 
* අසාත්මික නොවන: ශාක පදනම් කරගත් වර්ධන මාධ්‍ය “වඩා යථාර්ථවාදී” , ලාභදායී ,රෝග කාරකයන්ගේ බෝවීමේ හැකියාව අඩු කරන මාධ්‍යයක් වුවත් මෙම වර්ධන මාධ්‍ය නිසා සමහර පාරිභෝගිකයින් තුළ අසාත්මිකතා ඇතිවීමට ඉඩ ඇත.&lt;ref&gt;I. Datar, M. Betti, [https://www.researchgate.net/publication/222521883_Possibilities_for_an_in_vitro_meat_production_system Possibilities for an in vitro meat production system], Innovative Food Science and Emerging Technologies 11 (2010) at 17.&lt;/ref&gt; 
* ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරක: වර්ධනය වන සෑම සෛලයක් ආසන්නයටම පෝෂ්‍ය පදාර්ථ හා ඔක්සිජන් (මිලිමීටර පරිමාණයෙන්) ලැබිය යුතුය. සතුන් තුළ මෙම කාර්යය හසුරුවනු ලබන්නේ රුධිර නාල මගිනි. ජෛව ප්‍රතික්‍රියාකාරකයක් මෙම කාර්යය කාර්යක්ෂමව අනුකරණය කළ යුතුය. සුපුරුදු ප්‍රවේශය නම්, සෛල වර්ධනය වීමට හා වර්ධන මාධ්‍යයෙන් එය විලවුන් කිරීමට හැකි වන පරිදි ස්පොන්ජියක් වැනි අනුකෘතියක් නිර්මාණය කිරීමයි&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Li|first1=Xueliang|last2=Zhang|first2=Guoqiang|last3=Zhao|first3=Xinrui|last4=Zhou|first4=Jingwen|last5=Du|first5=Guocheng|last6=Chen|first6=Jian|date=2020-01-16|title=A conceptual air-lift reactor design for large scale animal cell cultivation in the context of in vitro meat production|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0009250919307596|journal=Chemical Engineering Science|language=en|volume=211|pages=115269|doi=10.1016/j.ces.2019.115269|issn=0009-2509|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. කෙසේ වෙතත්, විඝටන ප්‍රවාහය හේතුවෙන් ඇති වන ආතතිය සෛල වලට හානි කළ හැකි බැවින් මෙම ප්‍රවේශය පරිමාණය කළ නොහැකි ය.   


{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}
මීට අමතරව, සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තය සහ එහි සංවර්ධනය සඳහා විශේෂිත විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ විනයක් නොමැත. සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තය පිළිබඳ අතීත පර්යේෂණයන් එකිනෙකාගෙන් හුදෙකලා වූ අතර ඔවුන්ට සැලකිය යුතු අධ්‍යයන උනන්දුවක් නොලැබුණි. එය දැනට පැවතුනද, දිගුකාලීන උපාය මාර්ග සංවර්ධනය සඳහා ප්‍රමාණවත් ලෙස අරමුදල් සපයන්නේ නැති අතර ප්‍රමාණවත් තරම් පර්යේෂකයන්ද නොමැත. &lt;ref name=&quot;:123&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|title=Cultured Meat - Sentience Politics|last=Rohrheim|first=A|date=June 2016|work=Sentience Politics|access-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005128/https://sentience-politics.org/policy-papers/cultured-meat/|archive-date=1 December 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== සාම්ප්‍රදායික මස් අතර වෙනස ==
[[ගොනුව:First cultured hamburger fried.png|thumb| පළමු වගාකල​ හැම්බර්ගර් 2013 අගෝස්තු 5 වන දින බදින ලදී. ]]

===  සෞඛ්‍ය ===
මහා පරිමාණයෙන් මස් වගා කිරීමේදී, කෘතීම වර්ධක හෝමෝන එකතුකිරීම අවශ්‍ය විය හෝ නොවිය හැක. 

පර්යේෂකයින් යෝජනා කර ඇත්තේ ඔමෙගා-3 මේද අම්ල සෞඛ්‍ය සම්පන්න ප්‍රසාද දීමනාවක් &lt;ref name=&quot;australian6&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|title=Test-tube meat science's next leap|last=Macintyre|first=Ben|date=20 January 2007|newspaper=[[The Australian]]|accessdate=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102144404/http://www.theaustralian.com.au/news/health-science/test-tube-meat-sciences-next-leap/story-e6frg8y6-1111112859219|archive-date=2 November 2011|author-link=Ben Macintyre|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;ලෙස වගා කරනු ලබන මස්වලට එකතු කළ හැකි බවයි. ඒ හා සමානවම, සාම්ප්‍රදායික මස්වල ඔමෙගා-3 මේද අම්ල අන්‍තර්ගතයද සතුන් පෝෂණය කරන දේ වෙනස් කිරීමෙන් වැඩි කළ හැකියි. ටයිම් සඟරාවේ කලාපයක යෝජනා කොට ඇත්තේ සෛල මඟින් මස් වගාකිරීමේදී මස බැක්ටීරියා සහ රෝගවලට නිරාවරණය වීමේ හැකියාව අඩුවන බවයි. &lt;ref name=&quot;time6&quot;&gt;{{cite magazine|last=Siegelbaum|first=D.J.|date=23 April 2008|title=In Search of a Test-Tube Hamburger|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|accessdate=30 April 2009|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=3 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803190603/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1734630,00.html?imw=Y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

දැඩි ලෙස පාලනයේ පවතින හා පුරෝකථනය කළ හැකි පරිසරය හේතුවෙන්, විද්‍යාගාරයේ සිදුකරනු ලබන මස් වගාව, සිරස් ගොවිතැන සමඟ සංසන්දනය කර ඇති අතර, එහි සමහර යෝජකයින් අනාවැකි පළකර ඇත්තේ පළිබෝධනාශක හා දිලීර නාශක වැනි භයානක රසායනික ද්‍රව්‍යවලට, දරුණු තුවාල සහ වන ජීවීන්ට නිරාවරණය වීම අඩු කිරීම සම්බන්ධයෙන්ද ඒ හා සමාන ප්‍රතිලාභ ලැබෙනු ඇති බවයි&lt;ref name=&quot;verticalfarm12&quot;&gt;{{cite web|last=Despommier|first=D.|title=Vertical Farm Essay I|publisher=Vertical Farm|date=2008|url=http://www.verticalfarm.com/essay_print.htm|accessdate=26 June 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090701091951/http://www.verticalfarm.com/essay_print.htm|archivedate=1 July 2009}}&lt;/ref&gt; 

පශු සම්පත් සහ පශු සම්පත්වලින් ලබාගත් මස් (පක්ෂි උණ, ඇන්ත්‍රැක්ස්, සූකර උණ සහ ලෙස්ටීරියෝසිස් ඇතුළු රෝග) රෝග පැතිරීමේ ප්‍රධාන ප්‍රභවයක් ලෙස සැළකීම සහ දිගු කාලීනව සකසන මස් වැඩිවන හෘද රෝග, ආහාර ජීර්ණ පිළිකා සහ type 2 දියවැඩියාව සමඟ ඈඳී තිබීම නිසා පශු සම්පත් සඳහා ප්‍රතිජීවක ප්‍රතිරෝධ වර්ධනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් වත්මනේදී අවධානය යොමුව ඇත. වගාකරනු ලබන මස් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, දැඩි පාරිසරික පාලනය සහ පටක අධීක්ෂණය හේතුවෙන් ආරම්භයේ සිටම මෙවැනි ආසාදනය වීම් වළක්වා ගත හැකි අතර පාරිභෝගිකයන්ට නැව්ගතකිරීමට පෙර ඕනෑම ආසාදනයක් හඳුනාගත හැක. &lt;ref name=&quot;MassSci2&quot;&gt;{{cite news|url=https://massivesci.com/articles/why-lab-grown-meat-cellular-agriculture|title=Raising animals for meat creates lots of problems. Lab-grown meat could provide solutions|last=Howe IV|first=James|date=28 September 2018|accessdate=25 October 2018|publisher=[[Massive Science]]}}&lt;/ref&gt; 

රෝග වැළැක්වීම සහ රෝගවලින් තොරවීමට අමතරව සහ ප්‍රතිජීවක හෝ වෙනත් රසායනික ද්‍රව්‍ය භාවිතා නොකිරීමට අමතරව, මේවා පෝෂ්‍ය පදාර්ථවලින් ඉහළ කරනු ලැබීම සහ තනි තනිව සැකසූ සෛලීය හා අණුක සංයුතිය හා ප්‍රශස්ත පෝෂණ පැතිකඩ ඇතුළු ජෛව තාක්ෂණික විධි වලින් වැඩි දියුණු කළ හැකිය. මේ සියල්ලම පශු සම්පත්වලින් ලබාගත් මස්වලට වඩා සෞඛ්‍ය සම්පන්න වේ. &lt;ref name=&quot;MassSci3&quot;&gt;{{cite news|url=https://massivesci.com/articles/why-lab-grown-meat-cellular-agriculture|title=Raising animals for meat creates lots of problems. Lab-grown meat could provide solutions|last=Howe IV|first=James|date=28 September 2018|accessdate=25 October 2018|publisher=[[Massive Science]]}}&lt;/ref&gt; 

=== කෘතිම බව ===
මේවා සැබෑ මාංශ පේශී සෛල, මේද හා ආධාරක සෛල මෙන්ම රුධිර වාහිනීවලින්&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dezeen.com/2018/12/18/lab-grown-steak-beef-slaughter-free-aleph-farms-design/|title=World's first lab-grown steak is made from beef but slaughter-free|date=18 December 2018}}&lt;/ref&gt; සමන්විත වන සැබෑ මස් වන අතරම සාම්ප්‍රදායික මස්වලට සමාන වුවද ඇතැම් පාරිභෝගිකයන්ට අධිතාක්ෂණික නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය අප්‍රසන්න යැයි හැඟේ. වගා කළ මාංශ ව්‍යාජ මාංශ හෝ &quot;Frankenmeat&quot; ලෙස විස්තර කොට ඇත. හෝමෝන, ප්‍රතිජීවක, ස්ටෙරෝයිඩ, බෙහෙත් සහ GMOවලින් තොරව පිරිසිදු මස් නිෂ්පාදනය කළ හැකිය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnet.com/uk/news/lab-grown-meat-in-vitro-meat-sergey-brin-bill-gates-climate-change-cultured-beef/|title=Lab-grown food: It's what's for dinner!|work=CNET|access-date=8 July 2017}}&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාරයේ වගා කරනු ලබන මස් නිෂ්පාදනයක් පෙනුම, රසය, සුවඳ, වයනය හෝ වෙනත් සාධකවලින් වෙනස් නම්, එය සාම්ප්‍රදායිකව නිපදවනු ලබන මස් සමඟ වාණිජමය වශයෙන් තරඟකාරී නොවිය හැකියි. අස්ථි හා හෘදවාහිනී පද්ධතිය නොමැතිවීම සූපවේදයේදී අවාසියක් විය හැක. එනමුත්, ඇටකටු සහ/හෝ රුධිරය නොමැතිකම buffalo wings වැනි සාම්ප්‍රදායික මස් සැකසීම් කුඩා දරුවන්ට වඩා රසවත් කරයි. තවද, රුධිරය හා අස්ථිද අනාගතයේදී නිපදවිය හැකියි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iflscience.com/health-and-medicine/lab-grown-blood-be-trialed-uk/|title=Lab-Grown Blood To Be Trialled in the U.K.|website=IFLScience}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bradley|first=Sian|date=12 September 2017|title=How do you grow bone in a lab? Good vibrations|url=https://www.wired.co.uk/article/lab-grown-bone-biomedical-engineering-osteoporosis-amputees|journal=Wired UK|via=www.wired.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pigott2362&quot;&gt;{{cite book|title=Seafood|url=https://archive.org/details/seafoodeffectsof0000pigo|last=Pigott|first=George M.|author2=Tucker, Barbee W.|date=1990|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-0-8247-7922-1|page=[https://archive.org/details/seafoodeffectsof0000pigo/page/236 236]}}&lt;/ref&gt; 

=== පාරිසරික  ===
වර්ධනය වන ලෝක ජනගහනය සඳහා සාම්ප්‍රදායික මස් නොකඩවා නිෂ්පාදනය කිරීම එක්සත් ජාතීන්ගේ අවධානයට ලක්වී ඇත. ආහාර සඳහා සත්ව නිෂ්පාදනය වාතය/ජල දූෂණය ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමට එක් හේතුවකි.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/5648082/un-climate-report-less-meat/|title=How Eating Less Meat Could Help Protect the Planet From Climate Change|website=Time|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; සාම්ප්‍රදායික කර්මාන්තයට, මස් සඳහා ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යන ඉල්ලුමට සරිලන ලෙස මස් සැකසීමට හැකි වේද යන්න පිළිබඳව සැකයක් ඇති හෙයින් බොහෝ ව්‍යවසායකයන් සහ පර්යේෂකයන්, මෙයට විකල්පයක් ලෙස රසායනාගාරවල වගාකරනු ලබන මස් නිෂ්පාදනය සංවර්ධනයට අත දෙයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-45865403|title=Would you eat slaughter-free meat?|last1=Morris|first1=Regan|date=15 October 2018|access-date=5 December 2019|last2=Cook|first2=James|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; එම නිසා මේවා සාම්ප්‍රදායික මස් නිෂ්පාදනයට පාරිසරික වශයෙන් සවිඥානික විකල්පයක් සපයන බව පෙනේ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.labiotech.eu/features/cultured-meat-industry/|title=You Will Be Eating Lab-Grown Meat Soon: Here's What You Need to Know|last=Features|first=Clara Rodríguez Fernández-18/12/2018 11 mins-|date=18 December 2018|website=Labiotech.eu|language=en-US|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාර මස්වල පාරිසරික බලපෑම සාමාන්‍යයෙන්, ඝාතනය කර ලබාගන්න ගව මස්වලට වඩා සැළකිය ලෙස අඩුවනු ඇතැයි පර්යේෂණවලින් හෙළි වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;Tuomisto2&quot;&gt;{{Citation|last=Tuomisto|first=Hannah|author-link=Hannah L. Tuomisto|title=Environmental Impacts of Cultured Meat Production|journal=Environmental Science &amp; Technology|volume=45|issue=14|pages=6117–6123|date=17 June 2011|doi=10.1021/es200130u|pmid=21682287|bibcode=2011EnST...45.6117T}}&lt;/ref&gt; සිරස් ගොවිතැන සහ/හෝ රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය සඳහා භාවිතා කරන සෑම හෙක්ටයාරයක් මගින්ම, හෙක්ටයාර 10ත් 20ත් අතර ඇති භූමි ප්‍රමාණයක් සාම්ප්‍රදායික කෘෂිකර්ම භාවිතයෙන් නැවත සාමාන්‍ය තත්වයට පරිවර්තනය කළ හැකිය&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2009/08/24/opinion/24Despommier.html A Farm on Every Floor], The New York Times, 23 August 2009&lt;/ref&gt;. සිරස් ගොවිපළවල් (රසායනාගාර මස් පහසුකම්වලට අමතරව) මීතේන් ජීර්ණවල (methane digesters) උපරිම වාසිය ගතහොත් විදුලි අවශ්‍යතාවයෙන්ද සුළු කොටසක් උත්පාදනය කළ හැකිය. මෙම ස්ථානයේ ජනනය වන කාබනික අපද්‍රව්‍ය මෙතේන් 65%කින් සහ අනෙකුත් වායුන්ගෙන් සමන්විත ජීව වායුව බවට පරිවර්තනය කිරීමට methane digesters තැනිය හැක. හරිතාගාරයට හෝ ජෛව ප්‍රතික්‍රියා මාලාවක් සඳහා විදුලිය උත්පාදනය කිරීමට මෙම ජීව වායුව පුළුස්සා දැමිය හැක. &lt;ref&gt;[http://gdi.ce.cmu.edu/gd/education/landfill-case.pdf Case Study&amp;nbsp;– Landfill Power Generation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203061623/http://gdi.ce.cmu.edu/gd/education/landfill-case.pdf|date=3 December 2008}}, H. Scott Matthews, Green Design Initiative, Carnegie Mellon University. Retrieved 07.02.09&lt;/ref&gt; 

Oxford සහ Amsterdam විශ්ව විද්‍යාලවල පර්යේෂකයින් විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ රසායනාගාර මාංශ &quot;වඩා කාර්යක්ෂම හා පරිසර හිතකාමී&quot; විභවයකින් යුක්ත බවත් හරිතාගාර වායු විමෝචනය 4%ක් පමණක් ජනනය කරන බවත් මස් නිෂ්පාදනයේ බලශක්ති අවශ්‍යතා 45% දක්වා අඩු කරන බවත් ගෝලීය මස්/පශු සම්පත් කරන භූමියෙන් 2%ක් පමණක් අවශ්‍ය වන බවත්ය. පේටන්ට් බලපත්‍ර හිමිකරු William Van Eelen, වාර්තාකරු Brendan I. Koerner, සහ Oxford විශ්වවිද්‍යාලයේ PhD ශිෂ්‍ය Hanna Tuomisto විශ්වාස කරන්නේ එහි අඩු පරිසර බලපෑමක් ඇති බවයි. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.discovery.com/tech/stem-cells-meat-petri-dish.html/|title=Stem Cells Turned Into Pork|last=Cheng|first=Maria|date=|accessdate=|author-link=Brendan I. Koerner|archive-date=2010-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100118092615/http://news.discovery.com/tech/stem-cells-meat-petri-dish.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 


The Union of Concerned Scientistsහි Margaret Mellon අනුමාන කරන්නේ මහා පරිමාණ රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනයේ බලශක්ති හා පොසිල ඉන්ධන අවශ්‍යතාවය භූමියෙන් පිටත ආහාර නිෂ්පාදනය කරනවාට වඩා පාරිසරික වශයෙන් විනාශකාරී විය හැකි බවයි. &lt;ref name=&quot;npr.org3&quot;&gt;{{Citation|last=Levine|first=Ketzel|author-link=Ketzel Levine|publisher=[[National Public Radio]]|title=Lab-Grown Meat a Reality, But Who Will Eat It?|date=20 May 2008|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=90235492|accessdate=10 January 2010}}&lt;/ref&gt;ඒ කෙසේවෙතත් S. L. Davisගේ අනුමානය වන්නේ නාගරික ප්‍රදේශවල සිරස් ගොවිතැන සහ රසායනාගාර මස් පහසුකම්වල ක්‍රියාකාරීත්වය යන දෙකම සාපේක්ෂව අවට ජීවීන්ට සුළු හානියක් විය හැකි බවයි.&lt;ref name=&quot;sldavis2&quot;&gt;{{cite conference|author=S.L. Davis|date=2001|title=The least harm principle suggests that humans should eat beef, lamb, dairy, not a vegan diet|booktitle=Proceedings of the Third Congress of the European Society for Agricultural and Food Ethics|pages=449–450}}&lt;/ref&gt; Dickson Despommier අනුමාන කළේ මේ දෙක නිසා ස්වාභාවික සම්පත් ක්ෂය වීම වළක්වා ගත හැකි අතර ඒවා අධික ජනගහනයක් සහිත ලෝකයට සුදුසු තාක්ෂණයන් වනු ඇති බවයි.&lt;ref name=&quot;sciam2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Despommier|first=Dickson|authorlink=Dickson Despommier|date=November 2009|title=The Rise of Vertical Farms|journal=Scientific American|volume=301|issue=5|pages=60–67|bibcode=2009SciAm.301e..80D|doi=10.1038/scientificamerican1109-80|issn=0036-8733|pmid=19873908}}&lt;/ref&gt; සාම්ප්‍රදායික ගොවිතැන මඟින් සෑම වසරකම හෙක්ටයාරයකට සතුන් දස දෙනෙකු මරා දමන බව එක් අධ්‍යයනයකින් හෙළි වී තිබේ&lt;ref name=&quot;sldavis3&quot;&gt;{{cite conference|author=S.L. Davis|date=2001|title=The least harm principle suggests that humans should eat beef, lamb, dairy, not a vegan diet|booktitle=Proceedings of the Third Congress of the European Society for Agricultural and Food Ethics|pages=449–450}}&lt;/ref&gt; 

=== ජාන වෙනස් කිරීමේ කාර්යභාරය ===
ජාන ඇතුළත් කිරීම (insertion), මකා දැමීම (deletion), නිශ්ශබ්ද කිරීම (silencing), සක්‍රීය කිරීම (activation) හෝ විකෘති කිරීම (mutation) වැනි ජාන ඉංජිනේරු ක්‍රම මෙහිදී අවශ්‍ය නොවේ. සිදුවන්නේ සාමාන්‍යයෙන් සත්වයෙකු තුළ සිදුවන ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් සත්වයා නොමැතිව සිදුවීමට ඉඩ සැළසීමයි. දැඩිව පාලනයේ පවතින කෘතිම පරිසරයක වගා කෙරෙන බැවින් සමහරු ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ රසායනාගාර මස් GMO එළවළුවලට වඩා hydroponic එළවළුවලට සමීප බවයි. &lt;ref name=&quot;test tube meat2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.wired.com/science/discoveries/news/2006/06/71201|title=Test Tube Meat Nears Dinner Table|last=Sandhana|first=Lakshmi|accessdate=27 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130819005637/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2006/06/71201|archivedate=19 August 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

රසායනාගාර මස් පිළිබඳව තවදුරටත් පර්යේෂණ සිදුකෙරෙන අතර, මේවා නිෂ්පාදනයට ජාන ඉංජිනේරු ශිල්පීය ක්‍රම අවශ්‍ය නොවුවද, ගුණාත්මකබව සහ තිරසාරබව වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා එවැනි ක්‍රමවේදයන් භාවිතා කිරීම පිළිබඳව පර්යේෂකයින් අතර සාකච්ඡා පවතියි. ප්‍රයෝජනවත් මේද අම්ල වැනි පෝෂ්‍ය පදාර්ථවලින් මෙම මස් ඉහළ කිරීම ජාන වෙනස් කිරීම තුළින් නිෂ්පාදනය වැඩිදියුණු කළ හැකි ආකාරයකි. වගා මාධ්‍යයේ තත්ව වෙනස් කිරීමෙන්ද මෙය කළ හැකියි. මාංශ පේශී සෛල ප්‍රගුණනය කිරීමේද ජාන වෙනස් කිරීම භූමිකාවක් ඉටුකරයි&lt;ref name=&quot;Method for producing tissue engineered meat for consumption2&quot;&gt;{{cite web|last=Vein|first=John|title=Patent US6835390|url=https://www.google.ca/patents/US6835390?dq=ininventor:%22Jon+Vein%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-lnMUtX4DOTI2AWt_IGYCA&amp;ved=0CEwQ6AEwAzge|accessdate=27 January 2014}}&lt;/ref&gt;. මාංශ පේශී සෛල තුළට myogenic නියාමන සාධක, වර්ධන සාධක හෝ වෙනත් ජාන නිෂ්පාදන මාංශ පේශී සෛලවලට හඳුන්වාදීමෙන් සාම්ප්‍රදායික මස්වල එම ධාරිතාවට වඩා ඉහළ ධාරිතාවක් එකතුකළ හැකියි. &lt;ref name=&quot;Method for producing tissue engineered meat for consumption3&quot;&gt;{{cite web|last=Vein|first=John|title=Patent US6835390|url=https://www.google.ca/patents/US6835390?dq=ininventor:%22Jon+Vein%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-lnMUtX4DOTI2AWt_IGYCA&amp;ved=0CEwQ6AEwAzge|accessdate=27 January 2014}}&lt;/ref&gt; 


Fetal bovine හෝ horse serum වෙනුවට ප්‍රභාසංස්ලේෂක ඇල්ගී සහ සයනොබැක්ටීරියා යොදාගැනීම වගා මාධ්‍ය නිෂ්පාදනයට යෝජනා කොට ඇත්තේ, සත්ව නිෂ්පාදනවලින් තොර වීමටයි. ඇතැම් පර්යේෂකයන් යෝජනා කරන්නේ වගා මාධ්‍යය නිෂ්පාදනය කිරීමට ඇල්ගි සහ සයනොබැක්ටීරියාවලට ඇති හැකියාව ජාන ඉංජිනේරු තාක්ෂණය වැනි තාක්ෂණයන් යොදාගෙන වැඩිදියුණු කළ හැකි බවයි. &lt;ref name=&quot;Life Cycle Assessment2&quot;&gt;{{cite journal|last=Tuomisto|first=Hanna L.|author2=Teixeira de Mattos, M. J.|date=22–24 September 2010|title=Life cycle assessment of cultured meat production|url=https://www.researchgate.net/publication/215666764|pages=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203134341/http://www.researchgate.net/publication/215666764_Life_cycle_assessment_of_cultured_meat_production/file/3e59333858b59f32c3e49e3beffb25c5.pdf|archivedate=3 February 2014|accessdate=27 January 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

=== සදාචාරාත්මක සලකා බැලීම් ===
ඕස්ට්‍රේලියානු ජෛව විද්‍යාඥ Julian Savulescu පැවසූවේ &quot;කෘතිම මස් සතුන් කෙරෙහි කුරිරුකම් නතර කරයි,පරිසරයටද වඩා හොඳ වන අතර ආරක්ෂිත , කාර්යක්ෂම හා සෞඛ්‍ය සම්පන්න විය හැකි බවයි. මේ ආකාරයේ පර්යේෂණවලට සහාය වීමට අප සදාචාරාත්මකව බැඳී සිටියි. සත්ව සුභසාධන කණ්ඩායම් සාමාන්‍යයෙන් මෙයට කැමති වන්නේ රසායනාගාර මස්වල ස්නායු පද්ධතියක් නොමැති බැවින් වේදනාවක් නොදැනෙන නිසායි.&lt;ref name=&quot;npr.org4&quot;&gt;{{Citation|last=Levine|first=Ketzel|author-link=Ketzel Levine|publisher=[[National Public Radio]]|title=Lab-Grown Meat a Reality, But Who Will Eat It?|date=20 May 2008|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=90235492|accessdate=10 January 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes 20052&quot;&gt;{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03E4D81331F932A25751C1A9639C8B63|title=''In Vitro'' Meat|last=Raizel|first=Robin|date=11 December 2005|newspaper=[[The New York Times]]|accessdate=7 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;discovery 20086&quot;&gt;{{cite magazine|last=Kruglinski|first=Susan|author2=Wright, Karen|date=22 September 2008|title=I'll Have My Burger Petri-Dish Bred, With Extra Omega-3|url=http://discovermagazine.com/2008/oct/22-i.ll-have-my-burger-petri-dish-bred|magazine=[[Discover (magazine)|Discover]]}}&lt;/ref&gt; මේවා කෙරේ නිර්මාංශිකයන්ගේ අදහස් විවිධ වේ: සමහරු සිතන්නේ 2013 අගෝස්තු මාසයේ මහජනයාට ඉදිරිපත් කළ රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනයේදී calf serum භාවිතා කළ නිසා ඒවා නිර්මාංශ නොවන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/08/07/can-vegetarians-eat-in-vitro-meat-the-debate-rages.html|title=Can Vegetarians Eat In-Vitro Meat? The Debate Rages.|last1=Hines|first1=Nico|date=7 August 2013|newspaper=The Daily Beast|accessdate=2 February 2016}}&lt;/ref&gt; කෙසේවෙතත්, එතැන් සිට මේවා bovine serum යොදා නොගෙන වගා කරනු ලැබිණි.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/lab-grown-meat-startup-solving-barrier-meat-without-slaughter-meatable-2018-9|title=A new lab-grown meat startup may have overcome a key barrier to making meat without slaughter.|work=UK Business Insider|accessdate=28 September 2018|date=28 September 2018}}&lt;/ref&gt; ඇමෙරිකානු දාර්ශනික කාලෝ අල්වාරෝ තර්ක කරන්නේ මස් මාංශ අනුභව කිරීමේ සදාචාරය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සාකච්ඡා කර ඇත්තේ පහසුව අනුව පමණක් බවයි. අල්වාරෝ යෝජනා කරන්නේ ගුණධර්ම නැඹුරු ප්‍රවේශයක් වන අතර, ගැටලුවේ අවදානයට ලක් නොවුණ තැන් එහිදී හමුවන බව ඔහුගේ මතයයි. රසායනාගාරයෙන් වැඩුණු මස් නිෂ්පාදනය කිරීමට ඇති මුරණ්ඩුකම අශෝභන චේතනාවන්ගෙන් පැන නගින බවට වන යෝජනාව වැනි, එනම්, &quot;මිනිසාගේ සමෘද්ධිමත් වීමේදී, ආහාරයේ කාර්යභාරය වරදවා වටහා ගැනීම&quot;. &lt;ref&gt;Alvaro, C. (2019) Lab‐Grown Meat and Veganism: A Virtue‐Oriented Perspective. ''J Agric Environ Ethics''. https://doi.org/10.1007/s10806-019-09759-2, p. 17.&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාර මස් සඳහා ප්‍රමිති මට්ටමක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා ඇතැම් රජයන් විසින් ස්වාධීන විමසීම් ආරම්භ කළ හැකිය. මෙම නවතම ආහාර නිෂ්පාදනයට අනුවර්තන වීමට රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදන නිසි ලෙස නිර්මාණය කිරීම පිළිබඳ නීති හා රෙගුලාසි නවීකරණය කළ යුතුයි. &quot;ජනතාවගේ යහපත&quot; සඳහා රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය අවහිර කිරීමට සමහර සමාජයන් තීරණය කළ හැකිය, ඇතැම් රටවල එහි නීත්‍යානුකූලභාවය සැක සහිත කාරණයක් බවට පත් කරයි. &lt;ref name=&quot;inquiries2&quot;&gt;[http://www.foodethicscouncil.org/topic/In%20vitro%20meat ''In vitro'' meat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121015931/http://www.foodethicscouncil.org/topic/In%20vitro%20meat|date=21 November 2011}} at Food Ethics Council&lt;/ref&gt; 

රසායනාගාර මස් සඳහා තාක්ෂණිකව නවීන නිෂ්පාදන ක්‍රම අවශ්‍ය වන අතර ප්‍රජාවන්ට ආහාර ස්වයංපෝෂිතව නිෂ්පාදනය කිරීම දුෂ්කර වන අතර ගෝලීය ආහාර සංස්ථා මත යැපීම වැඩි කළ හැකිය&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.new-harvest.org/2013/07/in-vitro-meat-power-authenticity-and-vegetarianism-john-miller/|title=In Vitro Meat: Power, Authenticity and Vegetarianism|access-date=5 August 2013|archive-url=https://archive.today/20130805104702/http://www.new-harvest.org/2013/07/in-vitro-meat-power-authenticity-and-vegetarianism-john-miller/|archive-date=5 August 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.  

=== නියාමනය ===
රසායනාගාර මස් වඩා පිරිවැය කාර්යක්ෂම වූ පසු, මෙම නිෂ්පාදනවල ආරක්ෂාව සහ ප්‍රමිතිකරණය නියාමනය කරන්නේ කවුරුන්ද යන්න තීරණය කිරීම අවශ්‍ය වේ. විකිණීමට පෙර යුරෝපීය සංගමය සහ කැනඩාව අනුමත කළ ආහාර අයදුම්පත් ඉල්ලයි. මීට අමතරව, යුරෝපා සංගමයේ නම් රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය සහ නිෂ්පාදන 2018 ජනවාරි 1දා සිට බලපැවැත්වෙන අනුමත සමාගම් යෙදුමකින් ආරක්ෂාව සනාථ කළ යුතු බවයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cook|first=Jim|date=6 November 2018|title=Cultured Meat: The Challenges Ahead|url=|journal=SGS|volume=|pages=|via=}}&lt;/ref&gt; 


එක්සත් ජනපදය තුළ, FDA (Food and Drug Administration) සහ USDA (United States Department of Agriculture) ඒකාබද්ධව රසායනාගාර මස් නියාමනය කිරීමට එකඟ වී ඇත. ගිවිසුම යටතේ, FDA විසින් සෛල එකතුකිරීම, සෛල බැංකු සහ වර්ධනය සහ අවකලනය අධීක්ෂණය කරන අතර, USDA සෛල වලින් මිනිසුන් වෙනුවෙන් කළ නිෂ්පාදනයවල, නිෂ්පාදනය හා ලේබල් කිරීම අධීක්ෂණය කරයි. &lt;ref name=&quot;Piper20192&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.vox.com/future-perfect/2019/3/9/18255806/fda-usda-lab-grown-meat-cell-based-vegan-vegetarian|title=The lab-grown meat industry just got the regulatory oversight it's been begging for|last1=Piper|first1=Kelsey|date=9 March 2019|work=Vox|accessdate=4 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=USDA and FDA Announce a Formal Agreement to Regulate Cell-Cultured Food Products from Cell Lines of Livestock and Poultry|url=https://www.usda.gov/media/press-releases/2019/03/07/usda-and-fda-announce-formal-agreement-regulate-cell-cultured-food|publisher=USDA|accessdate=4 November 2019|date=7 March 2019}}&lt;/ref&gt; 

=== ආගමික සලකා බැලීම් ===
රසායනාගාර මස්, කොෂර්ද (kosher- යුදෙව් ආහාර නීතිවලට අනුව පරිභෝජනය කළ හැකි ආහාර) යන්න පිළිබඳව යුදෙව් රබ්බිවාදී (rabbinical) බලධාරීන් එකඟ නොවෙයි. කෙසේවෙතත් බොහෝ රබ්බිවරුන් එකඟ වන්නේ කොෂර් සතෙකුගෙන් මුල් සෛල ලබාගත්තේ නම් මේවාද කොෂර්වනු ඇති බවයි. සමහරුන් සිතන්නේ ඌරන් වැනි කොෂර් නොවන සතුන්ගෙන් මෙන්ම සජීවී සතුන්ගෙන් වුවද එය කොෂර් වනු ඇති බවයි. සමහරුන් ඊට එකඟ නොවෙයි. &lt;ref name=&quot;kosher223&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/rabbi-meat-from-cloned-pig-could-be-eaten-by-jews-with-milk/|title=Rabbi: Lab-grown pork could be kosher for Jews to eat – with milk|author=JTA|work=Times Of Israel|accessdate=22 March 2018}}&lt;/ref&gt; 


ඉදිරි වසරවලදී රසායනාගාර මස් විශාල පරිමාණයේ නිෂ්පාදනයක් ලෙස වර්ධනය වීමත් සමඟ ඉස්ලාමීය ඇදහිල්ලේ ශක්‍යතාවන් පිළිබඳ උත්සුකයන් වඩ වඩාත් වැදගත් වෙමින් පවතියි. කැලිෆෝනියාවේ The Islamic Institute of Orange County, කලලරූපී ප්‍රාථමික සෛලවලින් වගා කළ මස් පරිභෝජනයට ප්‍රතිචාර දක්වා ඇත්තේ &quot;මේ ආකාරයේ වගා කළ මස් අනුභව කිරීමට කිසිදු විරෝධයක් නොපෙනේ&quot;&lt;ref name=&quot;But Is It Kosher3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/lab-burger-kosher-halal_n_3733851|title=But Is It Kosher?|date=9 August 2013|website=HuffPost|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; ලෙසයි. ඊට අමතරව, International Islamic Fiqh Academyහි Abdul Qahir Qamar උපුටා දක්වමින්, රසායනාගාර මස් &quot;සජීවී සතුන්ගේ මස් ලෙස නොසැළකෙන නමුත් වගා කළ මස් වනු ඇත&quot; ලෙස කියා සිටියේය. ඌරන්, බල්ලන් සහ වෙනත් හලාල් තහනම් සතුන්ගෙන් ලබාගත් සෛල හැරුණු විට මස් ශාකමය ලෙස සළකනු ලබන අතර &quot;යෝගට් හා පැසුණු අච්චාරුවලට සමාන&quot; බව ඔහු පවසයි.&lt;ref name=&quot;But Is It Kosher2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/lab-burger-kosher-halal_n_3733851|title=But Is It Kosher?|date=9 August 2013|website=HuffPost|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; 


රසායනාගාර මස්, හින්දූන් පරිභෝජනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාවේ විවාදයේදී ස්ටෙක් (steak) සහ බර්ගර් ප්‍රධාන වශයෙන් බැහැර කරයි. හින්දු මහා සභාවේ සභාපති චන්ද්‍ර කෞෂික් වාර්තා කරන්නේ &quot;එය කිසිදු ආකාරයකින් වෙළඳපොළක වෙළඳාම් කිරීම හෝ වාණිජමය කටයුත්තක් සඳහා භාවිතා කිරීම පිළිගන්නේ නැත&quot; ලෙසයි. &lt;ref name=&quot;But Is It Kosher4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/lab-burger-kosher-halal_n_3733851|title=But Is It Kosher?|date=9 August 2013|website=HuffPost|language=en|access-date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; 

=== ආර්ථීක ===
රසායනාගාර මස් නිෂ්පාදනය දැනට මිළ අධික කර්තව්‍යයකි. 2008දී එම හරක් මස් 250gක් ඩොලර් මිලියනයක් පමණ විය. මහා පරිමාණ නිෂ්පාදනයකට මාරුවීමට සැළකිය යුතු ආයෝජනයක් අවශ්‍ය වේ. කෙසේවෙතත් In Vitro Meat Consortium විසින් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ වර්තමාන තාක්ෂණය වැඩිදියුණු වීමත් සමඟ මේවායේ මිළ සැළකිය යුතු ලෙස අඩු කළ හැකි බවයි. ඔවුන් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ €3500/tonne (2008 මාර්තු මාසයේදී $5424/tonne) ට එය නිෂ්පාදනය කළ හැකි බවයි. එය සාම්ප්‍රදායික නොවන යුරෝපීය කුකුළු මස් නිෂ්පාදනයේ වියදම මෙන් දෙගුණයක් පමණ වේ. 

2015 මාර්තු මාසයේදී ඕස්ට්‍රේලියාවේ ABC සමඟ සම්මුඛ සාකච්ඡාවකට එක්වෙමින් Mark Post කියා සිටියේ තම කණ්ඩායමේ බර්ගර්වල මුල් ආන්තික පිරිවැය ඩොලර් 250,000, දැන් ඩොලර් 8ක් බවයි. තාක්ෂණික දියුණුව මඟින්, නිෂ්පාදනය, සාම්ප්‍රදායිකව ලබාගත් හරක් මස් සමඟ පිරිවැය-තරඟකාරීවීමට වසර 10ක් තුළ ඉඩ සලසන බව පවසයි&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2015-03-27/mark-post-synthetic-beef/6352860|title=Mark Post of Maastricht University in the Netherlands has developed synthetic beef patties.|last1=Post|first1=Mark|date=26 March 2015|work=Australian Broadcasting Corporation|accessdate=14 May 2015}}&lt;/ref&gt;. 2016දී ආහාර තාක්ෂණ සමාගමක් වන Memphis Meats සඳහා රසායනාගාර හරක් මස් සඳහා වැයවූ මුදල රාත්තලකට ඩොලර් 18000 විය&lt;ref name=&quot;Fox News2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/leisure/2016/02/03/world-first-lab-grown-meatball-revealed/|publisher=Fox News|date=3 February 2016|title='World's first' lab-grown meatball revealed}}&lt;/ref&gt;. 2017 ජූනි මස වන විට ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදන පිරිවැය රාත්තලකට ඩොලර් 2400ක් විය. 2018 පෙබරවාරි මාසයේදී එය රාත්තලකට ඩොලර් 1700ක් විය. &lt;ref name=&quot;Dart2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/documentarychannel/m_features/documentary-meat-the-future-shows-us-the-possible-future-of-meat|title=Documentary 'Meat the Future' shows us the possible future of meat|author=Chris Dart|date=4 May 2020|work=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|accessdate=26 May 2020}}&lt;/ref&gt; 

=== පාරිභෝගික පිළිගැනීම ===
රසායනාගාර මස් ඉදිරි වර්ෂවලදී ගෝලීය පරිමාණෙන් මහජනතාවට නිරාවරණය වනු ඇති අතර එමනිසා නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් පාරිභෝගික පිළිගැනීම වැදගත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sharma|first1=Shruti|last2=Thind|first2=Sukhcharanjit Singh|last3=Kaur|first3=Amarjeet|date=December 2015|title=In vitro meat production system: why and how?|journal=Journal of Food Science and Technology|language=en|volume=52|issue=12|pages=7599–7607|doi=10.1007/s13197-015-1972-3|issn=0022-1155|pmc=4648904|pmid=26604337}}&lt;/ref&gt; මේවා වෙළඳපොළට ඒම පාරිභෝගිකයන් පිළිගන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව පර්යේෂණ සිදුවෙමින් පවතියි. චීනය, ඉන්දියාව සහ ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය තුළ රසායනාගාර මස්වලට ඇති පිළිගැනීම පිළිබඳව කරන ලද පර්යේෂණයකදී හෙළි වූයේ, ලොව පුරා ජනාකීර්ණම රටවල් තුනෙහි පිරිසිදු මස්වලට ඇති පිළිගැනිම ඉහළ බවයි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Szejda|first2=Keri|last3=Parekh|first3=Nishant|last4=Desphande|first4=Varun|last5=Tse|first5=Brian|date=27 February 2019|title=A Survey of Consumer Perceptions of Plant-Based and Clean Meat in the USA, India, and China|journal=Frontiers in Sustainable Food Systems|volume=3|pages=11|doi=10.3389/fsufs.2019.00011|issn=2571-581X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 


මේවායේ පාරිභෝගික පිළිගැනීමට හේතු විය හැකි සාධක කිහිපයක් හඳුනාගෙන ඇත. සෞඛ්‍ය, ආරක්ෂාව, පෝෂණ ලක්ෂණ, තිරසාර බව, රසය සහ අඩු මිළ යන සියල්ලක්ම වැදගත් සාධක වේ. &lt;ref name=&quot;Gómez-Luciano 1037322&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gómez-Luciano|first1=Cristino Alberto|last2=de Aguiar|first2=Luis Kluwe|last3=Vriesekoop|first3=Frank|last4=Urbano|first4=Beatriz|date=December 2019|title=Consumers' willingness to purchase three alternatives to meat proteins in the United Kingdom, Spain, Brazil and the Dominican Republic|journal=Food Quality and Preference|language=en|volume=78|pages=103732|doi=10.1016/j.foodqual.2019.103732}}&lt;/ref&gt;එක් අධ්‍යයනයකින් හෙළිවූයේ රසායනාගාර මස් පැහැදිලි කිරීම සඳහා ඉහළ තාක්ෂණික භාෂාවක් පැහැදිලි කිරීම, මේ කෙරේ සෘණ මහජන ආකල්පයක් ඇතිවීමට හේතු වූ බවයි.&lt;ref name=&quot;Bryant 1032&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Dillard|first2=Courtney|date=3 July 2019|title=The Impact of Framing on Acceptance of Cultured Meat|journal=Frontiers in Nutrition|volume=6|pages=103|doi=10.3389/fnut.2019.00103|issn=2296-861X|pmc=6616100|pmid=31334244}}&lt;/ref&gt; ඒ හා සමානවම, නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය වෙනුවට අවසාන නිෂ්පාදනය පැහැදිලි කිරීමද පිළිගැනීම වැඩිකරගත හැකි ක්‍රමයක් ලෙස යෝජනා කෙරේ.&lt;ref name=&quot;Siegrist 213–2192&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Siegrist|first1=Michael|last2=Sütterlin|first2=Bernadette|last3=Hartmann|first3=Christina|date=May 2018|title=Perceived naturalness and evoked disgust influence acceptance of cultured meat|journal=Meat Science|language=en|volume=139|pages=213–219|doi=10.1016/j.meatsci.2018.02.007|pmid=29459297}}&lt;/ref&gt; මහලු ජනගහනයෙන් රසායනාගාර මස් පිළිගන්නේ අඩු ප්‍රතිශතයක් බව හෙළි වී ඇත. හරිත ආහාර ආහාරයට ගැනීමේ හැසිරීම, අධ්‍යාපන තත්වය සහ ආහාර ව්‍යාපාරය මෙම ජනගහනය සඳහා වඩාත් වැදගත් සාධක ලෙස දක්වා ඇත.&lt;ref name=&quot;Grasso 19042&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Grasso|first1=Alessandra C.|last2=Hung|first2=Yung|last3=Olthof|first3=Margreet R.|last4=Verbeke|first4=Wim|last5=Brouwer|first5=Ingeborg A.|date=15 August 2019|title=Older Consumers' Readiness to Accept Alternative, More Sustainable Protein Sources in the European Union|journal=Nutrients|language=en|volume=11|issue=8|pages=1904|doi=10.3390/nu11081904|issn=2072-6643|pmc=6723411|pmid=31443177}}&lt;/ref&gt;  

ප්‍රමිතිගත විස්තර භාවිතා කිරීම මඟින් රසායනාගාර මස්, පාරිභෝගිකයා පිළිගැනීමේ ආකාරය පිළිබඳ අනාගත පර්යේෂණ වැඩිදියුණු කරනු ඇත. සමාන ජනගහන සමීක්ෂණවලට ලක්කර තිබියදීත් වර්තමානයේ වෙනස් අනුපාතයන් ඇතැම්විට දක්නට ලැබේ. රසායනාගාර මස් පිළිබඳ පාරිභෝගික පිළිගැනීමේ අධ්‍යයනයන් සඳහා වඩාත් සැසඳිය හැකි පර්යේඅනාගත ඉලක්කයක් ලෙස සැළකේ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Barnett|first2=Julie|date=September 2018|title=Consumer acceptance of cultured meat: A systematic review|journal=Meat Science|language=en|volume=143|pages=8–17|doi=10.1016/j.meatsci.2018.04.008|pmid=29684844}}&lt;/ref&gt; 

ලෝක ව්‍යාප්ත වෙළඳපොළවලට සංස්කෘතික මස් ලැබෙන්නේ කෙසේද යන්න දැනට නොදනී. වර්තමානයේ පාරිභෝගික පිළිගැනීම තීරණය කිරීමට සහ මෙම අගය වැඩි දියුණු කිරීමේ ක්‍රම හඳුනාගැනීමට විශාල අධ්‍යයන ප්‍රමාණයක් උත්සාහ කරයි. රසායනාගාර මස් සඳහා වාරිකයක් ගෙවීමට කැමැති පාරිභෝගිකයන් සිටින බව අධ්‍යයනයකින් හෙළි වී ඇතත්, නොදන්නා දේ සම්බන්ධයෙන් පිළිතුරු රහිතබවක් පවතියි. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher J.|last2=Anderson|first2=Joanna E.|last3=Asher|first3=Kathryn E.|last4=Green|first4=Che|last5=Gasteratos|first5=Kristopher|date=August 2019|title=Strategies for overcoming aversion to unnaturalness: The case of clean meat|journal=Meat Science|language=en|volume=154|pages=37–45|doi=10.1016/j.meatsci.2019.04.004|pmid=30986669}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher J.|last2=Barnett|first2=Julie C.|date=June 2019|title=What's in a name? Consumer perceptions of in vitro meat under different names|journal=Appetite|language=en|volume=137|pages=104–113|doi=10.1016/j.appet.2019.02.021|pmid=30840874}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bryant 1033&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Bryant|first1=Christopher|last2=Dillard|first2=Courtney|date=3 July 2019|title=The Impact of Framing on Acceptance of Cultured Meat|journal=Frontiers in Nutrition|volume=6|pages=103|doi=10.3389/fnut.2019.00103|issn=2296-861X|pmc=6616100|pmid=31334244}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gómez-Luciano 1037323&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gómez-Luciano|first1=Cristino Alberto|last2=de Aguiar|first2=Luis Kluwe|last3=Vriesekoop|first3=Frank|last4=Urbano|first4=Beatriz|date=December 2019|title=Consumers' willingness to purchase three alternatives to meat proteins in the United Kingdom, Spain, Brazil and the Dominican Republic|journal=Food Quality and Preference|language=en|volume=78|pages=103732|doi=10.1016/j.foodqual.2019.103732}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Siegrist 213–2193&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Siegrist|first1=Michael|last2=Sütterlin|first2=Bernadette|last3=Hartmann|first3=Christina|date=May 2018|title=Perceived naturalness and evoked disgust influence acceptance of cultured meat|journal=Meat Science|language=en|volume=139|pages=213–219|doi=10.1016/j.meatsci.2018.02.007|pmid=29459297}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Valente|first1=Júlia de Paula Soares|last2=Fiedler|first2=Rodrigo Alonso|last3=Sucha Heidemann|first3=Marina|last4=Molento|first4=Carla Forte Maiolino|date=30 August 2019|editor-last=Gao|editor-first=Zhifeng|title=First glimpse on attitudes of highly educated consumers towards cell-based meat and related issues in Brazil|journal=PLOS ONE|language=en|volume=14|issue=8|pages=e0221129|doi=10.1371/journal.pone.0221129|issn=1932-6203|pmc=6716657|pmid=31469862}}&lt;/ref&gt; 

== ප්‍රබන්ධ වල ==
රසායනාගාර මස් විද්‍යා ප්‍රබන්ධවල බොහෝ විට දක්නට ලැබේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මුල්ම සඳහන Kurd Lasswitzගේ Two Planets (1897) හි විය හැක. එහී කෘතිම මස් යනු අඟහරු ජීවීන් විසින් පෘථිවියට හඳුන්වා දුන් කෘතිම ආහාරවලින් එකකි. කෘතිම මස් ගැන සඳහන් කරන තවත් කැපී පෙනෙන පොත් අතර René Barjavelගේ &quot;Ashes,Ashes&quot; (1943); Frederick Pohl සහ C. M. Kornbluthගේ &quot;The Space Merchants&quot; (1952); Douglas Adamsගේ &quot;The Restaurant at the End of the Universe&quot; (1980); Jacques Lob සහ Jean-Marc Rochetteගේ &quot;Le Transperceneige (Snowpiercer)&quot; (1982); William Gibsonගේ &quot;Neuromancer&quot; (1984); Margaret Atwoodගේ &quot;Oryx and Crake&quot; (2003); Jeffrey Thomasගේ &quot;Deadstock&quot; (2007); Charles Strossගේ &quot;Accelerando&quot; (2005); Rudy Ruckerගේ &quot;Ware Tetralogy&quot;; Veronica Rothගේ &quot;Divergent&quot; (2011); සහ Lois McMaster Bujoldගේ &quot;Vorkosigan Saga&quot; (1986-2018) වේ.{{Citation needed|date=May 2020}} 
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
Giulio Questiගේ 1968 ටෙලි නාට්‍ය &quot;La Morte Ha Fatto I'uovo (Death Laid An Egg)&quot; සහ Claude Zidiගේ 1976 හාස්‍ය ටෙලිනාට්‍යය &quot;L'aile Ou La Cruisse (The Wing or Thigh)&quot; හි කෘතිම මස් සඳහන් වේ. David Lynchගේ 1977 සර්රියල්වාදී (surrealist) &quot;Eraserhead&quot;හිද &quot;මිනිසා සැදූ&quot; කුකුළන් දක්නට ලැබේ. ඉතා මෑතකදී, එය &quot;Antiviral&quot; (2012) චිත්‍රපටයේ කේන්ද්‍රීය තේමාව ලෙසද කැපී පෙනුනි.{{Citation needed|date=May 2020}} 

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;Star Trek&quot; කතාමාලාවේ හමුවන &quot;The Starship Enterprise&quot; විසින් කාර්යමණ්ඩලයට&lt;ref&gt;{{cite news|title=Star Trek 'Charlie X'}}&lt;/ref&gt; කෘතීම හෝ වගා කළ මස් ආහාර ප්‍රභවයක් ලෙස සපයනු දක්නට ලැබේ.{{Citation needed|date=May 2020}}  

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ABCහි &quot;Better Off Ted&quot;හි (2009-2010), &quot;Heroes&quot; කොටසේ ෆිල් (Jonathan Slavin) සහ ලෙම් (Malcolm Barrett) ගවමස් වගා කිරීමට උත්සාහ කරනු දැකිය හැකිය. {{Citation needed|date=May 2020}}   
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;Project Eden&quot; නම් වීඩියෝ ගේමයේ ක්‍රීඩක චරිත විසින් Real Meat නම් මස් වගා කරනු ලබන සමාගමක් විමර්ශනය කරයි.{{Citation needed|date=May 2020}}  


&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;GalaxyQuest&quot; චිත්‍රපටයේ රාත්‍රී භෝජන සංග්‍රහය අතරතුර, ටිම් ඇලන්ගේ චරිතය, ඔහුගේ ස්ටෙයික් &quot;නියම අයෝවා හරක් මස්&quot; සේ රසවත් යැයි පවසයි. {{Citation needed|date=May 2020}} 
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
&quot;The Expanse&quot;හි සැබෑ මස් ආනයනය කිරීමේ අධික පිරිවැය හේතුවෙන් පෘථිවියෙන් පිටත පිහිටි අභ්‍යාවකාශ නැව්/මධ්‍යස්ථානවල ජීවත්වන ජනතාව පෝෂණය කිරීම සඳහා &quot;vat-grown&quot; මස් නිෂ්පාදනය කෙරේ. {{Citation needed|date=May 2020}} 
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය තුළ ==
රසායනාගාරවල වගා කළ මස් 2009 මාර්තු 17වන දින Colbert Reportහි කථාංගයක් විය.&lt;ref name=&quot;Colbert-shmeat2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cc.com/video-clips/bsv6p7/the-colbert-report-world-of-nahlej---shmeat|title=The Colbert Report: World of Nahlej – Shmeat|publisher=Comedy Central|date=17 March 2009|accessdate=1 December 2016}}&lt;/ref&gt; 

2014 පෙබරවාරියේදී, Bitelabs නම් ජෛව තාක්ෂණික පණගැන්වුමක් ලෙස ප්‍රසිද්ධ චරිතවල පටක සාම්පල වලින් සාදන ලද මස් වලින් artisanal salami සාදා මහජන සහයෝගය ජනනය කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් දියත් කළේය. මෙම ව්‍යාපාරය twitterහි ජනප්‍රිය වූ අතර වෙබ් අඩවියේ පරිශීලකයන් ප්‍රසිද්ධ චරිතවලට පේශී සෛල පරිත්‍යාග කරන ලෙස ඉල්ලා පණිවිඩ යැවීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/03/03/celebrity-salami-bitelabs_n_4890762.html|title=Hunger Game? Startup Whets Public Appetite For Salami Made From Celebrities|date=3 March 2014|work=Huffington Post}}&lt;/ref&gt; මෙයට මාධ්‍ය ප්‍රතික්‍රියා දැක්වූයේ ප්‍රසිද්ධ චරිත යන සංස්කෘතිය&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newsfeed.time.com/2014/02/28/celebrity-meat-bite-labs-fake/|title=No, This Website Won't Actually Make Salami Out Of Famous People|date=28 February 2014|work=Time}}&lt;/ref&gt; හා පණගැන්වුම් සංස්කෘතිය&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://motherboard.vice.com/read/the-guy-who-want-to-sell-you-salami-made-out-of-james-franco-are-100-serious|title=The Guy Who Wants to Sell Lab-Grown Salami Made of Kanye West Is &quot;100% Serious&quot;|publisher=|date=26 February 2014}}&lt;/ref&gt; හාස්‍යට ලක්කිරීමක්, එසේත් නැත්නම් ජෛව විද්‍යාත්මක අවශ්‍යතා පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම හාස්‍යට ලක් කිරීමක් ලෙසයි. සර්ජි බ්‍රින්ගේ බර්ගරයේ සාර්ථකත්වයෙන් ඔවුන් උනන්දු වූ බව BiteLabs පැවසූවත්, සමාගම සැබෑ ව්‍යාපාරයකට වඩා විවේචනාත්මක නිර්මාණ සඳහා උදාහරණයක් ලෙස සළකනු ලැබේ.{{Citation needed|date=May 2020}}  
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
2016 අගභාගයේදී, CBSහි &quot;Elementary&quot;හි &quot;How The Sausage is Made&quot; කොටසට රසායනාගාර මස් සම්බන්ධ විය.{{Citation needed|date=May 2020}} 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|ReplyForward
|}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2020)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== මෙයද බලන්න ==

* BioArt 
* සෛලීය කෘෂිකාර්මික සමාජය 
* කර්මාන්තශාලා ගොවිතැන් කටයුතු 
* ආහාර එදිරිව පෝෂණය 
* [[පදම්කළ සම්|සංස්කෘතික සම්]] 
* මස් ආදේශක ලැයිස්තුව 
* ක්වෝන් (ආහාර නිෂ්පාදන) 
* සම්පත් විසන්ධි කිරීම 
* සෛලීය කෘෂිකර්මාන්තයේ කාල නියමය 
* පටක සංස්කෘතිය 
* ටයිසන් ෆුඩ්ස් 

== යොමුව ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|30em}}

{{Meat}}
{{Authority control}}

[[Category:Meat]]</text>
      <sha1>jq9lbu08bkskna6lhtwlhps318kw22q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1960 ජූලි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86653</id>
    <revision>
      <id>797322</id>
      <parentid>500333</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19730" sha1="ixczyy01ckflhl2sm5zprtv15dswar2" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව මැතිවරණය|election_name=5වන ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය|states_carried4=|leader5=|image5=|swing4=|percentage4=|popular_vote4=|seat_change4=|swing2={{increase}}7.30%

&lt;!-- Tamil National Alliance --&gt;|map_image=|party5=|last_election4=|color4=|leaders_seat4=|party4=|leader_since4=|leader4=|leaders_seat5=|percentage2=37.19%|seats_needed4=|before_party=[[එක්සත් ජාතික පක්‍ෂය]]|after_election=[[සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක]]|before_election=[[ ඩඩ්ලි සේනානායක]]|posttitle=[[ශ්‍රී ලංකාවෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා |අග්‍රාමාත්‍යවරයා]] මැතිවරණයට පසු|title=[[ශ්‍රී ලංකාවෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා |අග්‍රාමාත්‍යවරයා]]|map_caption=|map_size=250px|swing5=|color5=|percentage5=|popular_vote5=|sea`t_change5=|seats5=|states_carried5=|seats_needed5=|last_election5=|image4=|leader_since5=|seats4=|next_year=1965|elected_members=|leaders_seat1=අ/නැ {{Efn|අග්‍රාමාත්‍ය එස්.ඩබ්ලිව්.ආර්.ඩී බණ්ඩාරනායක බෞද්ධ භික්ෂුවක්ල්ඩුවේ සෝමාරාම විසින් ඝාතන කරන ලදී. 1959. බණ්ඩාරනායකගේ අභාවයෙන් පසු විජයනන්ද දහනයක ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් භාරකාර අගමැති ලෙස පත් කරන ලදී.
කෙසේ වෙතත්, ඔහු රජයේ සාමාජිකයින්ගේ ප්‍රසාදය දිනාගත් අතර, එහි ප්‍රති SL ලයක් වශයෙන්, ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයේ නායකත්වය බණ්ඩාරනායකගේ වැන්දඹුව වන සිරිමා රත්වට් ඩයස් බණ්ඩාරනායක වෙත භාර දුන්නේය. ඇය ඉක්මනින්ම සෙනෙට් සභිකවරියක් බවට පත්වුණා..}}|leader_since1=1960|leader1=[[සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක]]|image1=[[File:Sirimavo Ratwatte Dias Bandaranayaka (1916-2000) (Hon.Sirimavo Bandaranaike with Hon.Lalith Athulathmudali Crop).jpg|120px]]|color1=000080|turnout=82.61%
&lt;!--     Sri Lanka People's Freedom Alliance    --&gt;|election_date=20 ජූලි 1960|seats_needed1=|seats_for_election=[[ලංකාවේ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය|නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ]] සියළු ආසන 151 &lt;br&gt; බහුතරයක් සඳහා ආසන 76 අවශ්‍ය විය|last_election1=ආසන 46, 21.28%|next_election=ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1965|outgoing_members=|previous_year=1960 (මාර්තු)|previous_election=ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1960 මාර්තු|ongoing=no|type=පාර්ලිමේන්තු|popular_vote2=1,144,166|states_carried1=|country=ශ්‍රී ලංකාව|party2=[[එක්සත් ජාතික  පක්‍ෂය]]|party1=[[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්‍ෂය]]|seat_change2={{decrease}}20|seats2='''30'''|states_carried2=|seats_needed2=|last_election2=ආසන 50, 29.89%|leaders_seat2=[[දැදිගම මැතිවරණ කොට්ඨාශය | දැදිගම]]|leader_since2=1957|seats1='''75'''|leader2=[[ ඩඩ්ලි සේනානායක]]|image2=[[ගොනුව:Dudley Shelton Senanayaka (1911-1973).jpg|120px]]|color2=008000|swing1={{increase}}11.94%
&lt;!--    Samagi Jana Balawegaya       --&gt;|percentage1=33.22%|popular_vote1=1,022,171|seat_change1={{increase}}29|after_party=[[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්‍ෂය]]}} ලංකා‍වෙහි පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේ, 20 ජූලි 1960 දින දිවයින පුරා පැවැත්විණි. 

== පසුබිම ==
1960 මාර්තු මැතිවරණයෙන් ලංකාවේ ප්‍රධාන පක්ෂ දෙකෙන් බහුතරයක් ඉතිරි නොවූ බැවින් තවත් මැතිවරණයක් නොවැළැක්විය හැකිය. 

මෙම [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය|ශ්‍රී ලංකාව නිදහස් පක්ෂය]] එහි නායක ඝාතනය සිට අවුලක කර තිබූ, [[එස්.ඩබ්.ආර්.ඩී. බණ්ඩාරනායක|බණ්ඩාරනායක]] පසුගිය වසරේ, ඔහුගේ වැන්දඹුවට, පදිංචි [[සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක|සිරිමාවෝ]], එහි නව නායකයා ලෙස,. තම සැමියාගේ ප්‍රතිපත්ති, විශේෂයෙන් [[නිල භාෂා පනත, ලංකාව|සිංහල පමණක් පනත]] ඉදිරියට ගෙනයාමටත්, [[ඉන්දියානු සම්භවයක් සහිත ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනයා|වතු ද්‍රවිඩයන්]] [[භාරත ජනරජය|ඉන්දියාවට]] ආපසු ගෙන්වා ගැනීමටත් ඇය පොරොන්දු විය. කෙසේ වෙතත්, ඇය [[ඉලංගෙයි තමිළ් අරසු කච්චි|ෆෙඩරල් පක්ෂය]] සමඟ සම්මුතියකට එළඹීමට පොරොන්දු විය. 

[[ඩඩ්ලි සේනානායක|ඩඩ්ලි සේනානායකගේ]] නායකත්වයෙන් යුත් [[එක්සත් ජාතික පක්‍ෂය|එක්සත් ජාතික පක්ෂය]] ෆෙඩරල් පක්ෂය සමඟ සම්මුතියක් ඇති කර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියට වඩා එය ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය සමඟ වෙනස් විය. ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය පෞද්ගලික ව්‍යවසායන් සහ ආගමික පාසල් [[ජනසතු කිරීම|ජනසතු]] කිරීමේ සමාජවාදී වැඩපිළිවෙළක් ඉල්ලා සිටියේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂය කැමති වූයේ දෙකම පෞද්ගලික අතෙහි තැබීමට ය. 

== ප්‍රතිපලය ==
ශ්‍රිි.ලං.නි.ප. පාර්ලිමේන්තුවේ යන්තම් බහුතරයක් ලබා ගත්තේය. එ.ජා.ප.ට නිදහස් පක්ෂයට වඩා වැඩි ඡන්ද ප්‍රමාණයක් ලැබුණද. අග්‍රාමාත්‍යවරයා ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂ සමඟ සන්ධානයක් ඇති කළේය 
{{ඡන්දවිමසීම් වගුව|ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1960 ජූලි}}'''1960 ජූලි ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේ සාරාංශය'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jpp.co.jp/lanka/gov/govd/govde/gov35e.htm|title=Table 35 Parliament Election (1960 July)|date=10 February 2009|publisher=Sri Lanka Statistics}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;
! style=&quot;text-align:left;&quot; colspan=2|පක්‍ෂය !! style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;small&gt;අපේක්ෂකයා&lt;/small&gt; !! style=&quot;text-align:center;&quot; |ජනප්‍රිය ඡන්දය !! style=&quot;text-align:center;&quot; |ප්‍රතිශතය !! style=&quot;text-align:center;&quot; |ආසන
|- 
| style=&quot;background-color:#00008B&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය]] || 98 || 1,022,171 || 33.22% || '''75'''
|- 
| style=&quot;background-color:{{එක්සත් ජාතික පක්ෂය/මෙටා/වර්ණය}}&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; |[[එක්සත් ජාතික පක්ෂය]] || 128 || 1,144,166 || 37.19% || '''30'''
|- 
| style=&quot;background-color:{{සමස්ත ලංකා දෙමළ කොංග්‍රසය/මෙටා/වර්ණය}}&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ඉලංගෙයි තමිළ් අරසු කච්චි]] || 21 || 213,733 || 6.95% || '''16'''
|- 
| style=&quot;background-color:{{මහජන එක්සත් පෙරමුණ/මෙටා/වර්ණය}}&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ලංකා සම සමාජ පක්ෂය]] || 21 || 224,995 || 7.31% || '''12'''
|- 
| style=&quot;background-color:{{මහජන එක්සත් පෙරමුණ/මෙටා/වර්ණය}}&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ශ්‍රී ලංකාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය]] || 7 || 90,219 || 2.93% || '''4'''
|- 
| style=&quot;background-color:{{මහජන එක්සත් පෙරමුණ/මෙටා/වර්ණය}}&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[මහජන එක්සත් පෙරමුණ]] || 55 || 106,816 || 3.47% || '''3'''
|- 
| style=&quot;background-color:{{ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය/මෙටා/වර්ණය}}&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[ලංකා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදි පක්ෂය]] || 6 || 30,207 || 0.98% || '''2'''
|- 
| style=&quot;background-color:#00008B&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; | ජාතික විමුක්ති පෙරමුණ|| 2 || 14,030 || 0.46% || '''2'''
|- 
| style=&quot;background-color:{{සමස්ත ලංකා දෙමළ කොංග්‍රසය/මෙටා/වර්ණය}}&quot; |&amp;nbsp; || style=&quot;text-align:left;&quot; |[[සමස්ත ලංකා දෙමළ කොංග්‍රසය]] || 10 || 46,804 || 1.52% || '''1'''
|- 
| || style=&quot;text-align:left;&quot; | වෙනත් || 45 || 183,728 || 5.97 || '''6'''
|- style=&quot;background-color:#E9E9E9; font-weight:bold&quot;
| colspan=2 style=&quot;text-align:left;&quot; |වලංගු ඡන්ද  || 393 || 3,076,869 || 100.00% || 151
|- 
| colspan=3 style=&quot;text-align:left;&quot; | ප්‍රතික්ෂේපිත ඡන්ද || || colspan=2|
|- 
| colspan=3 style=&quot;text-align:left;&quot; | මුළු ඡන්ද || || colspan=2|
|- 
| colspan=3 style=&quot;text-align:left;&quot; | ඡන්දය ප්‍රකාශ කළ මුළු ඡන්ද දායකයින්{{විස්තරාත්මක සටහන්|ඡන්ද දායකයින්ට එකකට වඩා ඡන්දය ප්‍රකාශ කළ හැකි බහු මන්ත්‍රීවරුන්ගේ ආසන හේතුවෙන් ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලද මුළු ඡන්ද දායකයින්ට වඩා අඩුය}} || || colspan=2|
|- 
| colspan=3 style=&quot;text-align:left;&quot; | ලියාපදිංචි ඡන්දදායකයින් || 3,724,507 || colspan=2|
|- 
| colspan=3 style=&quot;text-align:left;&quot; | ප්‍රකාශ කිරීම || || colspan=2|
|}

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
== යොමුව ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
* &quot;Result of Parliamentary General Election 1960-07-20&quot; (PDF). Department of Elections, Sri Lanka. Archived from the original (PDF) on 2015-09-24.
* &quot;1960 July General Election Results&quot;. LankaNewspapers.com. Archived from the original on 2012-03-10.
* &quot;Table 35 Parliament Election (1960 July)&quot;. Sri Lanka Statistics. 10 February 2009.able 35 Parliament Election (1960 July)&quot;. Sri Lanka Statistics. 10 February 2009.
* Rajasingham, K. T. (1 December 2001). &quot;Chapter 17: Assassination of Bandaranaike&quot;. Sri Lanka: The Untold Story. Asia Times.
* Rajasingham, K. T. (8 December 2001). &quot;Chapter 18: Srimavo - weeping arrogance&quot;. Sri Lanka: The Untold Story. Asia Times.
* {{Cite book|title=Blowback: Linguistic Nationalism, Institutional Decay, and Ethnic Conflict in Sri Lanka|year=2004|url=https://archive.org/details/blowbacklinguist0000devo|publisher=Stanford University Press}}
{{Navbox|name=ශ්‍රී ලංකාවේ ඡන්ද විමසීම්|title={{ධජනිරූපකය|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව}} [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාවේ]], {{ධජනිරූපකය|ලංකාව}} [[ලංකාව|ලංකාවේ]] සහ {{ධජනිරූපකය|ශ්‍රී ලංකාව}} [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] පැවති [[ශ්‍රී ලංකාවේ ඡන්ද විමසීම්|ඡන්ද විමසීම්]]|listclass=hlist|group1=[[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපතිවරණ|ජනාධිපතිවරණ]]|list1=* [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 1982|1982]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 1988|1988]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 1994|1994]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 1999|1999]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 2005|2005]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 2010|2010]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 2015|2015]] 
* [[2019 ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය|2019]]|group2=[[ශ්‍රී ලංකා ව්‍යවස්ථාදායකයේ ඉතිහාසය|මහා මැතිවරණ]]|list2=* [[ලාංකික ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණය, 1911|1911]]
* [[ලාංකික ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණය, 1916|1916]]
* [[ලාංකික ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණය, 1921|1921]]
* [[ලාංකික ව්‍යවස්ථාදායක සභා මැතිවරණය, 1924|1924]]
* [[ලාංකික රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභා මැතිවරණය, 1931|1931]]
* [[ලාංකික රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභා මැතිවරණය, 1936|1936]]
* [[ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1947|1947]]
* [[ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1952|1952]]
* [[ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1956|1956]]
* [[ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1960 මාර්තු|1960 (මාර්තු)]]
* [[ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1960 ජූලි|1960 (ජූලි)]]
* [[ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1965|1965]]
* [[ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1970|1970]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1977|1977]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1989|1989]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 1994|1994]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2000|2000]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2001|2001]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2004|2004]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2010|2010]] 
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2015|2015]] 
* [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2020|2020]]|group3=[[ජනමතවිචාරණ]]|list3=* [[ශ්‍රී ලාංකික ජාතික ජනමත විචාරණය, 1982|1982]]|group4=පළාත් සභා මැතිවරණ|list4=* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණ, 1988 නොවැම්බර්|1988]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණය, 1993|1993]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණය, 1994|1994]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණය, 1999|1999]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණය, 2004|2004]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණ, 2008–2009|2008–09]] 
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණය, 2012|2012]] 
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණය, 2013|2013]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් සභා මැතිවරණය, 2014|2014]]|group5=පළාත් පාලන මැතිවරණ|list5=* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 1977|1977]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 1981|1981]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 1983|1983]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 1991|1991]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 1994|1994]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 1997|1997]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 1998|1998]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 2002|2002]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 2003|2003]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 2006|2006]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 2008|2008]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 2009|2009]]
* [[ශ්‍රී ලාංකික පළාත් පාලන මැතිවරණ, 2011|2011]]}}
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using deprecated image syntax]]</text>
      <sha1>ixczyy01ckflhl2sm5zprtv15dswar2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ත්‍රිභුවන විජයතුංගදේවී</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87746</id>
    <revision>
      <id>797377</id>
      <parentid>467111</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4941" sha1="o7zigd7aarxgbrwf6valk5s8qhahnt7" xml:space="preserve">{{short description|Javanese third monarch of Majapahit empire}}
{{Infobox royalty
| name = ශ්‍රී ත්‍රීභුවනෝත්තුංගදේවී මහාරජස ජයවිෂ්ණුවර්ධනී
| image = Parvati Majapahit 1.JPG
| image_size =
| caption = මජපහිත් හි රැජිනි ත්‍රිභුවනෝත්තුංගදේවී [[පාර්වතී]] දෙවඟන ලෙසින් නිරූපිත ප්‍රතිමාවක්
| succession = [[මජපහිත්]] හි රැජින 
| reign = 1328 – 1350
| predecessor = [[ජයනගර]]
| successor = [[හයාම් වුරූක්]]
| succession1 = [[ආදිපාදවරිය|භ්‍රේ]] [[කහුරිපන්]]
| reign1 = 1309 - 1328
| reign-type1 = ධුරය ඉසිලීම
| house = [[රජස රාජවංශය]]
| house-type = රාජවංශය
| birth_date = 1309ට පෙර
| birth_place =
| death_date = 1350න් පසු
| death_place =
| place of burial = 
| date of burial = 
| full name = ත්‍රිභුවන විජයතුංගදේවී (ඩියා ගිතර්ජා)
| father       = [[රාදෙන් විජය|රාදෙන් හර්ෂවිජය]] (කර්තජස ජයවර්ධන)
| mother       = [[ගායත්‍රී රාජපත්නි|ඩියා ගායත්‍රී (රාජපත්නි)]]
| spouse = චක්‍රධර (කර්තවර්ධන භ්‍රේ ටුමපෙල්)
| issue = [[හයාම් වුරූක්]]
| religion = [[හින්දු ආගම]]
}}

'''ත්‍රිභුවන විජයතුංගදේවී''', නැතහොත් ඇගේ [[රාජ්‍ය නාමය]] වන '''ත්‍රිභුවනෝත්තුංගදේවී ජයවිෂ්ණුවර්ධනී''', හෙවත් '''ඩියා ගිතර්ජා''', යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ජාවා [[රජ කරන රැජින|රාජ්‍ය පාලනය කළ රැජිනකි]]. 1328 සිට 1350 තෙක් රාජ්‍ය පාලනය කළ ඇය තෙවන [[මජපහිත්]] පාලකයා වේ. එසේම ඇය '''භ්‍රේ කහුරිපන්''' ([[කහුරිපන්]] හි ආදිපාදවරිය) යන පදවි නාමය ද උසුලා ඇත. සිය අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූ [[ගජහ් මදා]]ගේ සහාය ඇතිව ඇය සිය අධිරාජ්‍යය දැවැන්ත ලෙසින් ව්‍යාප්ත කළා ය. සම්ප්‍රදායිකව ඇය, සුවිශේෂී ධෛර්යවන්ත, ප්‍රඥාවන්ත සහ බුද්ධිමත් කාන්තාවක ලෙස දැක්වේ.

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{reflist}}

== ග්‍රන්ථාවලිය ==
* {{cite book
  | last = Bullough
  | first = Nigel
  | authorlink = 
  | title = Historic East Java: Remains in Stone
  | publisher = Adline Communications
  | year = 1995
  | doi =
  | isbn =
  }}
* {{cite book
  | last = Pringle
  | first = Robert
  | authorlink = 
  | title = Bali: Indonesia's Hindu Realm; A short history of
  | url = https://archive.org/details/shorthistoryofba0000prin
  | publisher = Allen &amp; Unwin
  | series = Short History of Asia Series
  | year = 2004
  | doi =
  | isbn = 1-86508-863-3
  }}
* {{cite book
  | last = Muljana
  | first = Slamet 
  | authorlink = Slamet Muljana
  | title = Menuju Puncak Kemegahan
  | publisher = LKIS
  | location = Yogyakarta
  | year = 2005
  | orig-year = First published 1965
  | language = jv
  | doi = 
  | isbn = 
  }}
* {{cite book
  | last = Muljana
  | first = Slamet 
  | authorlink = Slamet Muljana
  | title = Nagarakretagama dan Tapsir Sejarahnya
  | publisher = Bhratara
  | location = Jakarta
  | year = 1979
  | language = jv
  | doi = 
  | isbn = 
  }}

{{s-start}}
{{succession box
| before=[[ජයනෙගර]]
| title=[[රජස රාජවංශය|මජපහිත් අධිරාජ්‍යයේ රජ]]
| years=1328–1350
| after=[[හයාම් වුරුක්]]
}}
{{s-end}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:විජයතුංගදේවී, ත්‍රිභුවන}}
[[Category:මජපහිත් රැජිනියෝ]]
[[Category:රාජ්‍ය කරන රැජිනියොක්]]
[[Category:ඉන්දුනීසියානු හින්දු ‍රජවරු]]
[[Category:ජාවා රජවරු]]
[[Category:14වන සියවසේ රාජ්‍ය පාලිකාවෝ]]
[[Category:ජාවා ජනයා]]
[[Category:හින්දු ආගම සහ ස්ත්‍රීන්]]</text>
      <sha1>o7zigd7aarxgbrwf6valk5s8qhahnt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චිං රාජවංශය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88178</id>
    <revision>
      <id>797437</id>
      <parentid>694762</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 16 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49552" sha1="gcwy7rbt147avmvuw42q213hblkxe01" xml:space="preserve">{{short description|Former empire in Eastern Asia, last imperial regime of China}}
{{Redirect|Qing}}
{{distinguish|text=the [[Qin dynasty]], the first dynasty of Imperial China}}
{{coord|39|54|N|116|23|E|source:eswiki_type:country|display=title}}
{{Contains special characters|Manchu}}
{{Use dmy dates|date=August 2017}}

{{තොරතුරුකොටුව රට
| native_name            = {{nobold|{{lang|zh-hant|大清|nocat=true}}}}&lt;br /&gt;{{small|''මහා චිං''}}&lt;br/&gt;ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ ᡤᡠᡵᡠᠨ
| conventional_long_name = මහා චිං 
| common_name            = චිං රාජවංශය හෙවත් මන්චු රාජවංශය
| era                    = [[History of Asia#Late modern|පූර්ව නූතන]]
| year_start             = 1636
| date_start             = අප්‍රේල් 
| year_end               = 1912
| date_end               = 12 පෙබරවාරි 
| event_start            = රාජවංශය පිහිටුවීම 
| event_end              = [[Puyi#Abdication|අධිරාජ්‍යයීය රාජාණ්ඩුව අහෝසි කිරීම]]
| event1                 = [[Qing conquest of the Ming|බෙයිජිං ආක්‍රමණය]]
| date_event1            = 1644
| event2                 = {{nowrap|[[Dzungar–Qing Wars|ද්ශුංගාර් එකතු කර ගැනීම]]}}
| date_event2            = 1687–1759
| event3                 = [[First Opium War|පළමු ඕපියම් යුද්ධය]]
| date_event3            = 1839–1842
| event4                 = [[Second Opium War|දෙවන ඕපියම් යුද්ධය]]
| date_event4            = 1856–1860
| event5                 = [[First Sino-Japanese War|චීන-ජපන් යුද්ධය]]
| date_event5            = 1894–1895
| event6                 = [[ෂින්හායි විප්ලවය]]
| date_event6            = 10 ඔක්තෝම්බර් 1911
| event_pre              = [[Later Jin (1616–1636)|පශ්චාත් ජින්]] පාලනය
| date_pre               = 1616–1636
| p1                     = Later Jin (1616–1636){{!}}{{nowrap|පශ්චාත් ජින්}}
| p2                     = Shun dynasty{{!}}{{nowrap|ශුන් රාජවංශය}}
| p3                     = Southern Ming{{!}}{{nowrap|දක්ෂිණ මිං}}
| p4                     = Dzungar Khanate{{!}}{{nowrap|ද්ශුංගාර් ඛාන් රාජ්‍යය}}
| s1                     = Republic of China (1912–1949){{!}}{{nowrap|චීන ජනරජය}}
| flag_s1                = Flag of China (1912–1928).svg
| s2                     = Bogd Khanate of Mongolia{{!}}මොංගෝලියාව 
| flag_s2                = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg
| border_s2              = no
| s3                     = Tibet (1912–1951){{!}}ටිබෙට්
| flag_s3                = Flag of Tibet.svg
| s4                     = උර්යන්ඛය් ජනරජය
| image_flag             = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg
| flag_type              = [[Flag of the Qing dynasty|ධජය]] (1889–1912)
| flag_border            = no
| image_coat             = Seal of Qing dynasty.svg
| symbol                 = Heirloom Seal of the Realm
| symbol_type            = අධිරාජ්‍යයීය මුද්‍රාව 
| image_map              = Empire of the Great Qing (orthographic projection).svg
| image_map_caption      = 1890 දී චිං අධිරාජ්‍යය
| anthem                 = {{lang|zh|《鞏金甌》|nocat=true}}&lt;br /&gt;&quot;[[Cup of Solid Gold|Gong Jin'ou]]&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-si|&quot;ඝන රන් බඳුන&quot;}})&lt;br /&gt;(1911–1912)&lt;br /&gt;{{center|[[File:Gǒng Jīn'ōu.ogg]]}}
| capital                = [[Shenyang|මුක්දෙන්]]&lt;br /&gt;(1636–1644){{efn|{{zh|c=盛京|p=Shèng Jīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠮᡠᡴ᠋ᡩᡝᠨ}}|v=Mukden|a=Mukden}}, Capital after 1625 for Later Jin; secondary capital after 1644.}}&lt;br /&gt;[[බෙයිජිං]]&lt;br /&gt;(1644–1912){{efn|{{zh|c=北京|p=Běi Jīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠪᡝᡤᡳᠩ}}|v=Beging|a=Beging}}, Primary capital afterwards.}}
| largest_city           = [[බෙයිජිං]]
| official_languages     = [[Mandarin (late imperial lingua franca)|මැන්ඩරින්]], [[Manchu language|මැන්චු]], [[Mongolian language|මොංගෝලියානු]], [[Standard Tibetan|ටිබෙටියානු]], [[Chagatai language|චගටායි ]],{{sfnp|Elliott|2001|pp=290–291}} බොහෝ ප්‍රාදේශීය භාෂා සහ [[චීන භාෂාවේ ප්‍රභේද]],
[[ලතින්]] (වෙළඳ භාෂාව)
| government_type        = [[පරම රාජාණ්ඩුව]]
| title_leader           = [[List of emperors of the Qing dynasty|අධිරාජ්‍යයා]]
| leader1                = [[හොං තාඉජි අධිරාජ්‍යයා]] &lt;small&gt;(නිර්මාතෘ)&lt;/small&gt;
| year_leader1           = 1636–1643
| leader2                = [[ශුන්ෂි අධිරාජ්‍යයා]] &lt;small&gt;(බෙයිජිංහි ප්‍රථම)&lt;/small&gt;
| year_leader2           = 1644–1661
| leader3                = [[කංෂි අධිරාජ්‍යයා]] &lt;small&gt;(දීර්ඝතම)&lt;/small&gt;
| year_leader3           = 1661–1722
| leader4                = [[යොංශෙං අධිරාජ්‍යයා]]
| year_leader4           = 1723–1735
| leader5                = [[ක්‌විඅංලොං අධිරාජ්‍යයා]]
| year_leader5           = 1736–1796
| leader6                = [[ජිආචිං අධිරාජ්‍යයා]]
| year_leader6           = 1796–1820
| leader7                = [[දාඔගුආං අධිරාජ්‍යයා]]
| year_leader7           = 1821–1850
| leader8                = [[ෂිආන්ෆෙං අධිරාජ්‍යයා]]
| year_leader8           = 1851–1861
| leader9                = [[ටොංශි අධිරාජ්‍යයා]]
| year_leader9           = 1862–1875
| leader10               = [[ගුඅංෂු අධිරාජ්‍යයා]]
| year_leader10          = 1875–1908
| leader11               = [[ෂුඅංටොං අධිරාජ්‍යයා]] &lt;small&gt;(අවසාන)&lt;/small&gt;
| year_leader11          = 1908–1912|
| title_representative   = [[රාජ්‍යාධිකාරී]]
| representative1        = [[දොර්ගොන්]],රුයි කුමරු 
| representative2        = [[ශඉෆෙං]], චුන් කුමරු 
| year_representative1   = 1643–1650
| year_representative2   = 1908–1911
| deputy1                = [[යිකුඅං]], චිං කුමරු
| deputy2                = [[යුවාන් ශිකායි]]
| year_deputy1           = 1911
| year_deputy2           = 1911–1912
| title_deputy           = [[Prime Minister of the Imperial Cabinet|අග්‍රාමාත්‍ය]]|
| religion               = [[ස්වර්ග වන්දනාව]], [[බුද්ධාගම|බුදුදහම]], [[චීන ජන ආගම්]], [[කොන්ෆියුසියස් ධර්මය]], [[තාඕ ධර්මය]], [[ඉස්ලාම්]], [[යකැදුරුවාදය]], [[ක්‍රිස්තියානි]], [[Religion in China#Qing dynasty|වෙනත්]]
| stat_year1             = 1700
| stat_area1             = 8800000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera1997p500&quot;&gt;{{cite journal|author=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf|url-status=live|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=500|doi=10.1111/0020-8833.00053|jstor=2600793|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707203055/https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf|archive-date=2020-07-07|access-date=2020-07-24}}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1790
| stat_area2             = 14700000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera1997p500&quot; /&gt;
| stat_year3             = 1860
| stat_area3             = 13400000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera1997p500&quot; /&gt;
| currency               = [[Qing dynasty coinage|කාසි]] (wén)&lt;br /&gt;[[ටයෙල්]] (liǎng)&lt;br /&gt;[[Paper money of the Qing dynasty|මුදල් පත්‍ර]]
| demonym                = චීන
| GDP_PPP                =
| GDP_PPP_year           =
| HDI                    =
| HDI_year               =
| today                  = [[චීනය]] &lt;br&gt; [[තායිවානය]] &lt;br&gt; [[මොංගෝලියාව]] &lt;br&gt; [[රුසියාව]] &lt;br&gt; [[මියන්මාරය]]
}}

'''චිං රාජවංශය''' හෙවත් නිල වශයෙන් '''මහා චිං''' ({{IPAc-cmn|q|ing|1}}), [[චීන ඉතිහාසය|චීනයේ]] අවසාන [[චීනයේ රාජවංශ|අධිරාජ්‍යයීය රාජවංශය]] විය. 1636 වර්ෂයේදී පිහිටවනු ලැබූ චිං රාජවංශය 1644 සිට 1912 දක්වා චීන දේශය පාලනය කළේය. එය මිං අධිරාජ්‍යයට අනුප්‍රාප්ති වූ අතර චීන ජනරජයට පූර්වප්‍රාප්ති විය. බහුවාර්ගික චිං අධිරාජ්‍යය සියවස් තුනක් පමණ පැවති අතර නූතන චීනයේ භූමියට පදනම විය. එය භූමි ප්‍රමාණය අතින් ලොව සිව්වැනියට විශාලතම අධිරාජ්‍යය විය.

[[මැන්චුරියාව|මැන්චුරියාවේ]] [[මන්චු]] ජාතික [[අඉසින් ගිඕරෝ]] පරපුර විසින් මෙම රාජවංශය පිහිටුවන ලදී. දහසයවන සියවසේ අග භාගය වන විට, ප්‍රදේශාධිපතියෙක් වූ [[නුර්හාසි]], [[මන්චු]], [[හන්-චීන]], හා [[මොංගෝලියානු]] ජනයාගෙන් සැදුම් ලත් &quot;[[අෂ්ට ධජ]]&quot; නම් හමුදා-සාමාජීය සේනා ඒකකයන් සංවිධානය කරන්නට විය. සියලු මන්චු ගෝත්‍ර එක්සේසත් කළ [[නුර්හාසි]], 1616 වසරේ දී පශ්චිම ජින් රාජ්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඔහුගේ පුතු [[හොං තාඉජි]], [[ලිආඔඩොං අර්ධද්වීපයෙන්]] මිං බලමුළු පලවා හැර 1636 දී අභිනව චිං රාජවංශය ස්ථාපනය කළේය. මිං පාලනය බිඳ වැටුණු අතර, දුගී කැරලිකරුවෝ ලී ශිචෙංගේ නායකත්වයෙන් 1644 දී බෙයිජිං අගනුවර ආක්‍රමණය කළෝය. මිං සෙනෙවි [[වු සංගුයි]] ඔවුන්ට සේවය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ නමුදු, දොර්ගොන් කුමරුගේ ධජ සේනාවන්ට [[ෂන්හායි දොරටුව]] විවෘත කළ අතර, ඔවුහු කැරලිකරුවන් පරදා අගනුවර යටත් කර ගත්හ. [[දොර්ගොන් කුමරු]] [[ෂුන්ශි අධිරාජ්‍යයා]] යටතේ රාජ්‍යාධිකාරී වශයෙන් සේවය කළේය. මිං පක්ෂපාතීන්ගෙන් හා වු සංගුයිගේ නායකත්වයෙන් නැගුණු වැඩවසම් ත්‍රිත්වයේ කැරැල්ලෙන් ඇති වූ ප්‍රතිරෝධය හේතුවෙන් සම්පූර්ණ ආක්‍රමණය 1683, එනම් [[කංෂි අධිරාජ්‍යයා]]ගේ රාජ්‍ය සමය තෙක් ප්‍රමාද විය. 1750 ත් 1790 ත් අතර [[ක්විඅංලොං අධිරාජ්‍යයා]]ගේ [[දස මහා සංග්‍රාමයන්]] අභ්‍යන්තර ආසියාවට චිං බලය පැතිරවීය. චිං රාජවංශයේ උච්චතම සමයේ දී, අධිරාජ්‍යය සම්පුර්ණ මහාද්වීපික [[චීනය]], [[හයිනාන්]], [[තායිවානය]], [[මොංගෝලියාව]], [[බාහිර මැන්චුරියාව]] හා [[බාහිර ඊසානදිග චීනය]] පාලනය කළේය. මුල් චිං පාලකයෝ සිය මැන්චු සිරිත් විරිත් පවත්වා ගෙන ගිය අතර [[ටිබෙට් බුදු දහමේ]] දායකයෝ වූහ. ඔවුන්ගේ නිල නාමය අධිරාජ්‍යයා වූ අතර මොංගෝලියානුවන් සමග කටයුතු කිරීමේදී &quot;බොග්ඩ් ඛාන්&quot; යන නාමය භාවිතා කළහ. ඔවුහු කොන්ෆියුසියානු ක්‍රමය අනුගමනය කරමින් පරිපාලනමය ආයතන මගින් පාලනය කරමින්, මැන්චු පාලකයන් යටතේ හෝ ඔවුන්ට සමාන්තර ව කටයුතු කිරීමට හන්-චීන ජාතිකයන් බඳවා ගැනීම සඳහා [[අධිරාජ්‍යයීය විභාග]] පැවැත්වූහ. [[Chinese Tributary System|චීන ශාඛා-රාජ්‍ය ක්‍රමයේ]] පූර්වාදර්ශය අනුගමනය කරමින් [[ජොසොන්|කොරියාව]] හා [[වියට්නාමය]] ආදී සෙසු රටවල සිය උත්තරීතරභාවය තහවුරු කළ ඔවුහු, ටිබෙට් හා මොංගෝලියාව වැනි ආසන්න ප්‍රදේශ සිය ආධිපත්‍යයට නතු කර ගත්හ.

18 වන සියවසේ අග භාගය වන විට මෙම රාජවංශය උච්චතම ස්ථානයට පැමිණියේය. විදේශීය තර්ජන, අභ්‍යන්තර කැරලි, ජනගහන වර්ධනය, ආර්ථික පරිහානිය, මූල්‍ය වංචා හා පාලක ප්‍රභූන් වෙනස් වීමට මැළිකමක් දැක්වීම හමුවේ එය කෙමෙන් පරිහානියට පත් විය. ජනගහනය කෝටි 40කට ආසන්න වුව ද, බදු හා රජයේ ආදායම පහළ අගයක පනවා තිබීම, රාජ්‍ය මූල්‍ය අර්බුදයකට තුඩු දුන්නේය. [[ඕපියම් සංග්‍රාම]]වලින් පසුව, මහා බ්‍රිතාන්‍යය ප්‍රමුඛ යුරෝපීය ජාතීන් [[අසාධාරණ ගිවිසුම්]] පනවා, [[නිදහස් වෙළඳාම]] සහ විදේශීය පාලනය යටතේ [[ගිවිසුම්ගත වරායන්]] ඇති කළහ. [[ටායිපිං කැරැල්ල]] (1850 - 1864) සහ මධ්‍යම ආසියාවේ [[ඩන්ගන් කැරැල්ල]] (1862 - 1877) මෙන්ම දුර්භික්ෂ, ලෙඩ-රෝග හා යුද්ධ හේතුවෙන් කෝටි 2ක්‌ පමණ ජනතාව ජීවිතක්‍ෂයට පත් විය. මෙම ව්‍යසනයන් මධ්‍යයේ වුව ද, 1860 දශකයේ [[ටොංෂි ප්‍රතිස්ථාපනය]] අවස්ථාවේ, හන්-චීන ප්‍රභූවරු කොන්ෆියුසියානු සම්ප්‍රදාය හා මැන්චු පාලකයන් වෙනුවෙන් පෙළ ගැසුණහ. [[ස්වශක්තිකරණ ව්‍යාපාරයෙන්]] ලැබූ ප්‍රතිලාභ 1895 වර්ෂයේ [[පළමු චීන-ජපන් සංග්‍රාමයෙන්]] විනාශ වී ගියේය. ඒ සමඟම චිං අධිරාජ්‍යයට කොරියාව කෙරෙහි තිබි බලපෑම් ද තායිවානය ද අහිමි විය. [[නව හමුදා]] සංවිධානය කෙරුණු නමුදු, දූරදර්ශී වූ 1898 [[දින සියයේ ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යාපෘතිය]], 1861 සිටම ජාතික ආණ්ඩුවේ ප්‍රබල බලවේගයක් වූ [[අධිරාජමාතා සිෂී]] (1835-1908) විසින් ගෙනෙන ලද කුමන්ත්‍රණයකින් ව්‍යර්ථ කෙරිණි. විදේශීය බලවතුන් විසින් සිදු කෙරුණු [[ජුයෙ සිද්ධිය]] 1900 වසරේ විදෙස්-විරෝධී, අධිරාජ්‍ය-විරෝධී [[බොක්සර්වරු]] ඇති වීම‍ට හේතු විය. එනිසා බොහෝ විදේශිකයන් හා කිතුනුවන් මරණයට පත් වූ හෙයින් [[අෂ්ට-ජාතික සන්ධානය]] චීනය ආක්‍රමණය කළේය. [[අධිරාජමාතා සිෂී]] බොක්සර්වරුන් හා එක් වූ අතර, ඔවුන් පරාජය වීම හේතුවෙන් රාජසභාව [[ෂි'අන්]] වෙත ගෙන යාමට සිදු විය.

[[බොක්සර් පටිපාටිය]]ට එකඟ වූ පසු, රජය විසින් අභිනව මූල්‍ය හා පරිපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ, නීති පද්ධතියක්, මැතිවරණ ඇතුළුව හඳුන්වා දෙනු ලැබුණු අතර සාම්ප්‍රදායික අධිරාජ්‍යයීය විභාග ක්‍රමය අහෝසි කෙරිණ. චිං අධිරාජ්‍යය නවීන දේශයක් කිරීම සඳහා [[සුන් යට්-සෙන්]] සහ අනෙක් විප්ලවීය ජනරජවාදීන් හා [[කං යෞවෙඉ]] සහ [[ලිආං චිචාඕ]] වැනි ව්‍යවස්ථානුකූල රාජාණ්ඩුවාදීන් ලෙස දෙපාර්ශවයක් ඇති විය. 1908 දී [[ගුඅංශු අධිරාජ්‍යා]]ගේ සහ [[අධිරාජමාතා සිෂී]]ගේ මිය යාමෙන් පසුව, සම්ප්‍රදායවාදී මන්චු චිං රාජසභාව නවීකරණවාදීන් හා ප්‍රාදේශීය පාලකයන් නොසලකා හරිමින් සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ට එරෙහි වූහ. 1911 ඔක්තෝබර 11වන දින [[වුචං කැරැල්ල]] [[ෂින්හායි විප්ලවය]]ට හේතු විය. [[ජෙනරාල්]] [[යුවාන් ශිකායි]]ගේ මෙහෙයන් අවසන් අධිරාජ්‍යයා වූ [[පූයි]] රාජ්‍යත්වය අත්හැරීමෙන්, රාජවංශය අවසාන විය.

{{Infobox Chinese
| title = Qing dynasty
| pic = 
| piccap = 
| picsize = 125px
| pictooltip = 
| c = 清朝
| p = Qīng cháo
| w = Ch'ing&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; ch'ao&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| mi = {{IPAc-cmn|q|ing|1|-|ch|ao|2}}
| suz = Tshin záu
| y = Ching&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Chiu&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| ci = {{IPAc-yue|c|ing|1|-|c|iu|4}}
| j = Cing&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; ciu&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| poj = Chheng tiâu
| tl = Tshing tiâu
&lt;!-- First alternative name --&gt;| altname = &lt;small&gt;Dynastic name&lt;/small&gt;
| t2 = 
| s2 = 
| poj2 = Tāi-chheng
| tl2 = Tāi-tshing
| l2 = 
| p2 = Dà Qīng
| w2 = Ta&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Ch'ing&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| y2 = Daai&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; Ching&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ci2 = {{IPAc-yue|d|aai|6|-|c|ing|1}}
| j2 = daai&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; cing&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| mnc = ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ&lt;br /&gt;ᡤᡠᡵᡠᠨ
| mnc_rom = 
| mnc_a = Daiqing gurun
| mnc_v = Daicing gurun
| mong = ᠳᠠᠢᠢᠴᠢᠩ&lt;br /&gt;ᠤᠯᠤᠰ
| mon = Дайчин Улс
| monr = Daiqing ulus
| c2 = {{linktext|大|清}}
| t = 
| s = 
}}
{{History of China}}

== සටහන් ==
{{notelist|60em}}

== ආශ්‍රේයයන් ==
===උද්ධෘත ===
{{Reflist}}

=== මූලාශ්‍ර ===
{{refbegin|40em}}
* {{cite book
  | first = Beatrice S. | last = Bartlett
  | title = Monarchs and Ministers: The Grand Council in Mid-Ch'ing China, 1723–1820
  | url = https://archive.org/details/monarchsminister0000bart | publisher = University of California Press | year = 1991
  | isbn = 978-0-520-06591-8
  }}
*{{cite book
|last = Billingsley
|first = Phil
|title= Bandits in Republican China
|language= en
|url = https://books.google.com/books?id=Qu5KojZANpQC
|year= 1988
|publisher= Stanford University Press
|location= Stanford, CA
|isbn= 978-0-804-71406-8
}}
*{{cite book|first1=Paul H.|last1=Clyde|first2=Burton F.|last2=Beers|year=1975|title=The Far East: A history of Western impacts and Eastern responses, 1830–1975|url=https://archive.org/details/fareasthistoryof0000paul_g6u5|edition=6th|publisher=Prentice-Hall|isbn=978-0-881-33612-2}}
*{{cite book|last=Crossley|first=Pamela Kyle|author-link=Pamela Kyle Crossley|title=Orphan Warriors: Three Manchu Generations and the End of the Qing World |date=1991 |publisher=Princeton University Press |isbn=0691008779 |url= https://books.google.com/books?id=NUTE8V-WhwoC}}
* {{cite book
  | first = Pamela Kyle
  | last = Crossley
  | author-mask = 2
  | title = The Manchus
  | publisher = Wiley
  | year = 1997
  | isbn = 978-1-55786-560-1
  | url = https://archive.org/details/manchus00cros
  }}
*{{cite book|last=Crossley|first=Pamela Kyle|author-mask=2|title=A Translucent Mirror: History and Identity in Qing Imperial Ideology |date=2000 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-92884-8|url= https://books.google.com/books?id=Wn4iv_RJv8oC}}
* {{cite book
  | first = Pamela Kyle | last = Crossley | author-mask = 2
  | year = 2010 | title = The Wobbling Pivot: China since 1800
  | url = https://archive.org/details/wobblingpivotchi0000cros | publisher = Wiley-Blackwell
  | location = Malden, MA
  | isbn = 978-1-4051-6079-7
  }}
* {{cite book
  | first1 = Pamela Kyle | last1 = Crossley
  | first2 = Helen F. | last2 = Siu
  | first3 = Donald S. | last3 = Sutton
  | title = Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China
  | url = https://archive.org/details/empireatmarginsc0000unse | publisher = University of California Press | year = 2006
  | isbn = 978-0-520-23015-6
  }}
* {{Cite book |last=Daily |first=Christopher A. |year=2013 |title=Robert Morrison and the Protestant Plan for China |publisher=Hong Kong University Press |isbn=9789888208036 |location=Hong Kong}}
*{{cite book|editor-first=Nicola|editor-last=Di Cosmo|title=The Diary of a Manchu Soldier in Seventeenth Century China: &quot;My Service in the Army,&quot; by Dzengseo|url= https://books.google.com/books?id=8piRAgAAQBAJ|year=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-78955-8}}
* {{cite book
  | title = Chinese Civilization: A Sourcebook
  | first = Patricia
  | last = Ebrey
  | location = New York
  | publisher = Simon and Schuster
  | edition = 2nd
  | year = 1993
  | isbn = 978-0-02-908752-7
  | url = https://archive.org/details/chinesecivilizat00patr
  }}
* {{cite book
  | title = The Cambridge Illustrated History of China
  | first = Patricia | last = Ebrey | author-mask = 2
  | publisher = Cambridge University Press | year = 2010
  | isbn = 978-0-521-12433-1
  }}
*{{cite book|first1=Patricia|last1=Ebrey|author-mask=2|first2=Anne|last2=Walthall|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History|year=2013|publisher=Cengage Learning|edition=3rd|isbn=978-1-285-52867-0|url=https://books.google.com/books?id=QfkWAAAAQBAJ}}
* {{cite journal
  | title = The Limits of Tartary: Manchuria in Imperial and National Geographies
  | first = Mark C. | last = Elliott
  | journal = [[Journal of Asian Studies]] | year = 2000 | volume = 59 | issue = 3 | pages = 603–646
  | url = http://scholar.harvard.edu/files/elliott/files/elliott_jas_limits_of_tartary_0.pdf
  | jstor = 2658945
  | doi=10.2307/2658945
  }}
* {{cite book
  | first = Mark C. | last = Elliott | author-mask = 2
  | title = The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China
  | publisher = Stanford University Press | year = 2001 |url = https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC
  | isbn = 978-0-8047-4684-7
  }}
* {{cite book
  | first = David | last = Faure
  | title = Emperor and Ancestor: State and Lineage in South China
  | publisher = Stanford University Press | year = 2007
  | isbn = 978-0-8047-5318-0
  }}
* {{cite book|editor-first=David Andrew|editor-last=Graff|editor-first2=Robin|editor-last2=Higham|title=A Military History of China|year=2012|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-3584-7|url=https://books.google.com/books?id=Sn3QpyJn9JIC}}
* {{cite book|last=Hang|first=Xing|title=Conflict and Commerce in Maritime East Asia: The Zheng Family and the Shaping of the Modern World, c.1620–1720|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-45384-1|url=https://books.google.com/books?id=tQ10CwAAQBAJ}}
* {{Cite book |last=Hevia |first=James L. |year=2003 |title=English Lessons: The Pedagogy of Imperialism in Nineteenth-Century China |publisher=Duke University Press &amp; Hong Kong University Press |location=Durham &amp; Hong Kong |isbn=9780822331889}}
*{{cite book|last=Hinsley|first=F.H.|year=1962|title=The New Cambridge Modern History, Vol. XI: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98|url= http://library.mpib-berlin.mpg.de/toc/z2010_334.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20171018112027/http://library.mpib-berlin.mpg.de/toc/z2010_334.pdf|archive-date=18 October 2017|url-status=live}}
* {{cite thesis
|last = Ho
|first = David Dahpon
|year = 2011
|title = Sealords Live in Vain: Fujian and the Making of a Maritime Frontier in Seventeenth-Century China
|publisher = University of California, San Diego
|url = http://escholarship.org/uc/item/3pk3t096
|access-date = 17 June 2016
|archive-url = https://web.archive.org/web/20160629142208/http://escholarship.org/uc/item/3pk3t096
|archive-date = 29 June 2016
|url-status = dead
}}
* {{cite book
  | last = Hsü | first = Immanuel C. Y.
  | title = The rise of modern China
  | location = New York | publisher = Oxford University Press | year = 1990
  | edition = 4th
  | isbn = 978-0-19-505867-3
  }}
* {{cite book|last=Hummel|first=Arthur W|author-link= Arthur W. Hummel|title=[[Eminent Chinese of the Ch'ing Period|Eminent Chinese Of The Ch'ing Period 1644-1912]]|year=1943|ref=none}} (2 vol); reprinted: Leiden: Brill, 2010); revised ed: ''Eminent Chinese of the Qing Period''; Wade-Giles converted to ''pinyin''; Introductory matter by Pamela Kyle Crossley (Great Barrington, MA: Berkshire, 2018 {{ISBN|9780190088019}}). 800 biographical articles on people who died 1644 to 1912. [https://archive.org/details/eminentchineseof0001unse/page/n3/mode/2up Vol 1 of 1943 edition Internet Archive]; [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280002 Vol 2 Internet Archive]
*{{cite book|first1=Beverly|last1=Jackson|first2=David|last2=Hugus|year=1999|title=Ladder to the Clouds: Intrigue and Tradition in Chinese Rank|url=https://archive.org/details/laddertocloudsin0000jack|publisher=Ten Speed Press|isbn=978-1-580-08020-0}}
* {{cite book
  | first = Elisabeth | last = Kaske
  | title = The politics of language in Chinese education, 1895–1919
  | location = Leiden | publisher = BRILL | year = 2008
  | isbn = 978-90-04-16367-6
  }}
* {{The Cambridge History of China|volume=9a
  | first = Gertraude Roth | last = Li
  | chapter = State building before 1644 | pages = 9–72
  }}
*{{cite book|editor-first=Jonathan N.|editor-last=Lipman|editor-first2=Stevan|editor-last2=Harrell|year=1990|title=Violence in China: Essays in Culture and Counterculture|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-0113-2}}
* {{The Cambridge History of China|volume=11
  | last1 = Liu | first1 = Kwang-Ching
  | last2 = Smith | first2 = Richard J.
  | chapter = The Military Challenge: The North-west and the Coast
  | pages = 202–273
  }}
* {{cite book|last=Manthorpe|first=Jonathan|year=2008|title=Forbidden Nation: A History of Taiwan|url=https://books.google.com/books?id=p3D6a7bK_t0C|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-230-61424-6}}
* {{cite book|last1=Meyer-Fong|first1=Tobie|date=2013|title=What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China|url= https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-804-78559-4|edition=illustrated}}
* {{cite book|last=Millward|first=James A.|year=2007|title=Eurasian crossroads: a history of Xinjiang|url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-13924-3}}
* {{cite book|last=Mühlhahn |first=Klaus |title=Making China Modern: From the Great Qing to Xi Jinping |url=https://archive.org/details/makingchinamoder0000muhl |publisher=Harvard University Press |year=2019 |isbn=978-0-674-73735-8 |pages=[https://archive.org/details/makingchinamoder0000muhl/page/21 21]–227}}
* {{cite book
  | first = Rhoads | last = Murphey
  | title = East Asia: A New History
  | url = https://archive.org/details/eastasianewhisto0000murp_n4u0 | publisher = Pearson Longman | edition = 4th | year = 2007
  | isbn = 978-0-321-42141-8
  }}
* {{The Cambridge History of China|volume=9a
  | first1 = H. Ramon | last1 = Myers
  | first2 = Yeh-Chien | last2 = Wang
  | chapter = Economic developments, 1644–1800 | pages = 563–647
  }}
* {{cite book
  | first1 = Susan | last1 = Naquin
  | first2 = Evelyn Sakakida | last2 = Rawski
  | title = Chinese Society in the Eighteenth Century
  | url = https://books.google.com/books?id=0uimQgAACAAJ
  | publisher = Yale University Press | year = 1987
  | isbn = 978-0-300-04602-1
  }}
* {{cite book
  | first1 = Susan | last1 = Naquin
  | title = Peking: Temples and City Life, 1400–1900
  | url = https://archive.org/details/pekingtemplescit0000naqu | publisher = University of California Press | year = 2000
  | isbn = 978-0-520-21991-5
  }}
* {{cite book
  | title = China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia
  | first = Peter C.
  | last = Perdue
  | publisher = Harvard University Press
  | year = 2005
  | isbn = 978-0-674-01684-2
  | url = https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete
  }}
* {{cite book
  | first = Stephen R.
  | last = Platt
  | title = Autumn in the Heavenly Kingdom: China, the West, and the Epic Story of the Taiping Civil War
  | publisher = Alfred A. Knopf
  | year = 2012
  | isbn = 978-0-307-27173-0
  | url = https://archive.org/details/autumninheavenly00plat
  }}
* {{Cite book |last=Platt |first=Stephen R. |year=2018 |title=Imperial Twilight: The Opium War and the End of China's Last Golden Age |url=https://archive.org/details/imperialtwilight0000plat |publisher=Vintage Books |isbn=9780345803023 |location=New York}}
*{{Cite book|title=Imperial China, 1350–1900|first=Jonathan|last=Porter|isbn=978-1-442-22293-9|publisher = Rowman &amp; Littlefield|location=Lanham|oclc=920818520|date=2016}}
*{{cite book|first=Evelyn S.|last=Rawski|author-link=Evelyn Rawski|chapter=Ch'ing Imperial Marriage and Problems of Rulership|title=Marriage and Inequality in Chinese Society|editor=Rubie Sharon Watson|editor2=Patricia Buckley Ebrey|publisher=University of California Press|year=1991|isbn=978-0-520-06930-5}}
* {{cite book
  | first = Evelyn S.
  | last = Rawski
  | author-mask = 2
  | title = The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions
  | publisher = University of California Press
  | year = 1998
  | isbn = 978-0-520-21289-3
  | url = https://archive.org/details/lastemperorssoc00raws
  }}
* {{Cite book|last=Reilly |first=Thomas H. |year=2004 |title=The Taiping Heavenly Kingdom: Rebellion and the Blasphemy of Empire |publisher=University of Washington Press |isbn=9780295801926 |location=Seattle |url=https://archive.org/details/taipingheavenlyk00reil |url-access=limited}}
* {{cite book
  | first = Douglas Robertson | last = Reynolds
  | title = China, 1898–1912 : The Xinzheng Revolution and Japan
  | publisher = Council on East Asian Studies Harvard University : Distributed by Harvard University Press
  | location = Cambridge, MA
  | year = 1993
  | isbn = 978-0-674-11660-3
  }}
*{{cite book|first=John F.|last=Richards|title=The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World|url=https://books.google.com/books?id=HQ5KbXYhEB8C|date=2003|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-23075-0}}
* {{The Cambridge History of China|volume=9a
  | first = William T. | last = Rowe
  | chapter = Social stability and social change | pages = 473–562
  }}
* {{cite book
  | first = William T. | last = Rowe | author-mask = 2
  | title = China's Last Empire: The Great Qing
  | url = https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe | location = Cambridge, MA | publisher = Harvard University Press
  | series = History of Imperial China | year = 2009
  | isbn = 978-0-674-03612-3
  }}
* {{cite book|last=Sneath|first=David|title=The Headless State: Aristocratic Orders, Kinship Society, and Misrepresentations of Nomadic Inner Asia|date=2007|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51167-4|edition=illustrated|url=https://books.google.com/books?id=kWMaAwAAQBAJ}}
* {{cite book
  | first = Jonathan D. | last = Spence
  | title = Tsʻao Yin and the Kʻang-hsi Emperor: Bondservant and Master
  | url = https://archive.org/details/tsaoyinkanghsiem0000spen | publisher = Yale University Press | year = 1988
  | isbn = 978-0-300-04278-8
  }}
* {{cite book
  | first = Jonathan D. | last = Spence
  |author-mask = 2
  | title = The Search for Modern China
  | url = https://archive.org/details/searchformodernc0000spen | location = New York | publisher = Norton | edition = 1st | year = 1990
  | isbn = 978-0-393-30780-1
  }}
* {{cite book
  | first = Jonathan D. | last = Spence
  |author-mask = 2
  | title = The Search for Modern China
  | location = New York | publisher = Norton | edition = 3rd | year = 2012
  | isbn = 978-0-393-93451-9
  }}
* {{cite book
  | editor1-last = Têng | editor1-first = Ssu-yü
  | editor2-first = John King | editor2-last = Fairbank
  | title = [[China's Response to the West: A Documentary Survey, 1839–1923]]
  | location = Cambridge, MA | publisher = Harvard University Press
  | year = 1954
  | orig-year = reprint 1979
  | isbn = 978-0-674-12025-9
  }}
* {{cite book
  | first = Preston M.
  | last = Torbert
  | title = The Ch'ing Imperial Household Department: A Study of Its Organization and Principal Functions, 1662–1796
  | publisher = Harvard University Asia Center
  | year = 1977
  | isbn = 978-0-674-12761-6
  | url = https://archive.org/details/chingimperialhou0000torb
  }}
* {{cite book
  | last = Wakeman Jr |first = Frederic | author-link = Frederic Wakeman
  | year = 1977
  | title = The Fall of Imperial China
  | series = Transformation of modern China series
  | publisher = Free Press
  | location = New York
  | url = https://books.google.com/books?id=ORBmFSFcJKoC
  | isbn = 978-0-02-933680-9
  }}
* {{cite book
  | first = Frederic | last = Wakeman Jr
  |author-mask = 2
  | title = The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-century China |volume = I
  | publisher = University of California Press
  | year = 1985
  | isbn = 978-0-520-04804-1
  | url = https://archive.org/details/bub_gb_8nXLwSG2O8AC/page/n3/mode/2up
  }}
* {{cite journal
  | first = Joanna | last = Waley-Cohen
  | title = The New Qing History
  | journal = Radical History Review | volume = 88 | number = 1 | year = 2004 | pages = 193–206
  | doi = 10.1215/01636545-2004-88-193
  | s2cid = 144544216
 }}
*{{cite book|first=Shuo|last=Wang|chapter=Qing Imperial Women: Empresses, Concubines, and Aisin Gioro Daughters|editor=Anne Walthall|title=Servants of the Dynasty: Palace Women in World History|url=https://archive.org/details/servantsofdynast0000unse|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25444-2|date=2008}}
* {{cite book
  | first = Mary Clabaugh | last = Wright
  | title = The Last Stand of Chinese Conservatism: The T'ung-Chih Restoration, 1862–1874
  | publisher = Stanford University Press | location = Stanford, CA | year = 1957
  | isbn = 978-0-804-70475-5
  }}
*{{cite book |last1=Xu |first1=Xiaoman |last2=Huang |first2=Yuanmei |editor1-last=Brokaw |editor1-first=Cynthia J. |editor2-last=Chow |editor2-first=Kai-Wing |title=Printing and Book Culture in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/printingbookcult0000unse |date=2005 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-23126-0 |edition=illustrated |chapter=NINE: &quot;Preservting the Bonds of Kin&quot; Genealogy Masters and Genealogy Production in the Jiangzu-Zhejiang Area in the Qing and Republican Periods}}
* {{cite journal
  | title = Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century
  | last = Zhao | first = Gang
  | journal = Modern China | volume = 32 | issue = 1 | pages = 3–30 | year = 2006
  | jstor = 20062627 | doi = 10.1177/0097700405282349 | s2cid = 144587815 
 |url=https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=2014-03-25 |url-status=dead}}
{{refend}}

== වැඩිදුර කියවීමට ==
{{refbegin|40em}}
* {{cite book
  | first = Robert | last =  Bickers
  | title = The Scramble for China: Foreign Devils in the Qing Empire, 1832–1914
  | publisher = Penguin | year = 2011
  | isbn = 978-0-7139-9749-1
  | ref = none
  }}
* {{cite book
  | first = Arthur | last = Cotterell
  | title = The Imperial Capitals of China – An Inside View of the Celestial Empire
  | location = London | publisher = Pimlico | year = 2007
  | isbn = 978-1-84595-009-5
  | ref = none
  }}
* {{cite book
  | editor1-first = Ruth W. | editor1-last = Dunnell
  | editor2-first = Mark C. | editor2-last = Elliott
  | editor3-first = Philippe | editor3-last = Foret
  | editor4-first = James A. |display-editors = 3 | editor4-last = Millward
  | title = New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde
  | publisher = Routledge | year = 2004
  | isbn = 978-1-134-36222-6
  | ref = none
  }}
* {{cite book
  | title = Empire to Nation: Historical Perspectives on the Making of the Modern World
  | url = https://archive.org/details/empiretonationhi0000unse
  | editor1-first = Joseph | editor1-last = Esherick
  | editor2-first = Hasan | editor2-last = Kayalı
  | editor3-first = Eric | editor3-last = Van Young
  | publisher = Rowman &amp; Littlefield | year = 2006
  | isbn = 978-0-7425-4031-6
  | ref = none
  }}
* {{The Cambridge History of China|volume=11 }}
* {{cite book|last=Leung|first=Edwin Pak-wah|title=Historical dictionary of revolutionary China, 1839–1976|year=1992|ref=none|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000unse|url-access=registration}}
* {{cite book|last=Leung|first=Edwin Pak-wah|title=Political Leaders of Modern China: A Biographical Dictionary|year=2002|ref=none}}
* Morse, Hosea Ballou. ''The international relations of the Chinese empire''
** ''[https://archive.org/details/internationalrel01mors Vol. I: The period of conflict, 1834-1860]'' (1910)
** ''[https://archive.org/details/internationalrel1917mors2 Vol. II: The period of submission, 1861-1893]'' (1918)
** ''[https://archive.org/details/internationalrel1917mors3 Vol. III: The period of subjection, 1894-1911]'' (1918)
* {{cite book|last=Owen|first=Stephen|chapter=The Qing Dynasty: Period Introduction|editor-first=Stephen|editor-last=Owen|title=An Anthology of Chinese Literature: Beginnings to 1911|location=New York|publisher= [[W. W. Norton]]|year=1997|chapter-url=http://courses.washington.edu/chin463/OwenSilentOpera.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20160303213825/http://courses.washington.edu/chin463/OwenSilentOpera.pdf|archive-date=2016-03-03|url-status=live|pages=909–914|ref=none}}
* {{cite book
  | first = Ann
  | last = Paludan
  | title = Chronicle of the Chinese Emperors
  | location = London
  | publisher = Thames &amp; Hudson
  | year = 1998
  | isbn = 978-0-500-05090-3
  | ref = none
  | url = https://archive.org/details/chronicleofchine00palu
  }}
* {{The Cambridge History of China|volume=9a}}
* {{cite journal|last=Setzekorn|first=Eric|title=Chinese Imperialism, Ethnic Cleansing, and Military History, 1850-1877|journal=Journal of Chinese Military History|volume=4|issue=1|date=2015|pages=80–100|doi=10.1163/22127453-12341278|ref=none}}
* {{cite book
  | first = Richard Joseph | last = Smith
  | title = The Qing Dynasty and Traditional Chinese Culture
  | publisher = Rowman and Littlefield | year = 2015
  | isbn = 978-1-4422-2193-2
  | ref = none
  }}
* {{cite book
  | first = Jonathan
  | last = Spence
  | title = God's Chinese Son: The Taiping Heavenly Kingdom of Hong Xiuquan
  | location = New York
  | publisher = W. W. Norton &amp; Company
  | year = 1997
  | isbn = 978-0-393-31556-1
  | ref = none
  | url-access = registration
  | url = https://archive.org/details/godschinesesonta0000spen
  }}
* {{cite book|last=Stanford|first=Edward|title=Atlas of the Chinese Empire, containing separate maps of the eighteen provinces of China|edition=2nd|date=1917|url= https://archive.org/details/cu31924023258241/page/n4|ref=none}} Legible color maps.
* {{cite book
  | first = Lynn A. | last = Struve | title = The Qing Formation in World-Historical Time
  | url = https://archive.org/details/qingformationinw0000unse | publisher = Harvard University Asia Center | year = 2004
  | isbn = 978-0-674-01399-5
  | ref = none
  }}
* {{cite book
  | first = Joanna | last = Waley-Cohen
  | title = The culture of war in China: empire and the military under the Qing dynasty
  | publisher = I.B. Tauris | year = 2006
  | isbn = 978-1-84511-159-5
  | ref = none
  }}
* {{cite book
  | first = X.L. | last = Woo
  | title = Empress dowager Cixi: China's last dynasty and the long reign of a formidable concubine: legends and lives during the declining days of the Qing dynasty
  | publisher = Algora Publishing | year = 2002
  | isbn = 978-1-892941-88-6
  | ref = none
  }}
* {{cite book
  | title = The Qing Opening to the Ocean: Chinese Maritime Policies, 1684–1757
  | first = Gang | last = Zhao
  | publisher = University of Hawaii Press | year = 2013
  | isbn = 978-0-8248-3643-6
  | ref = none
  }}
{{refend}}

=== Primary source collections and reference ===
{{refbegin}}
* {{cite book |author1-last = Brunnert |author1-first = I. S. |author2-first = V. V. |author2-last = Gagelstrom |translator = Edward Eugene Moran |year = 1912 |title = Present Day Political Organization of China |publisher = Kelly and Walsh |location = Shanghai |url = https://archive.org/details/presentdaypoliti00brunuoft/page/n3 |ref = none }} Lists bureaucratic structure and offices, with standard translations.
* {{cite book|editor-last=MacNair|editor-first=Harley Farnsworth|title=Modern Chinese History Selected Readings|location=Shanghai|publisher=Commercial Press|date=1923|url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24159|postscript=; starts in 1842|ref=none}}
* {{cite book|title=The China year book|date=1914|url= https://archive.org/details/chinayearbook1914shan/page/n12|ref=none}}
{{refend}}

=== Historiography ===
{{refbegin|40em}}
* {{cite journal
  | first = L.J. | last = Newby
  | title = China: Pax Manjurica
  | journal = Journal for Eighteenth-Century Studies | volume = 34 | issue = 4
  | year = 2011 | pages = 557–563
  | doi = 10.1111/j.1754-0208.2011.00454.x
  | ref = none
  }}
* {{cite journal
  | first = Ping-Ti | last = Ho
  | title = The Significance of the Ch'ing Period in Chinese History
  | journal = The Journal of Asian Studies | volume = 26 | number = 2 | year = 1967 | pages = 189–195
  | jstor = 2051924
  | ref = none
  | doi=10.2307/2051924
  | s2cid = 162396785
 | url = https://semanticscholar.org/paper/77c0c60f5e422083f82d64b081a2bea1bd718748
 }}
* {{cite journal
  | first = Ping-Ti | last = Ho | author-mask = 2
  | title = In Defense of Sinicization: A Rebuttal of Evelyn Rawski's 'Reenvisioning the Qing'
  | journal = The Journal of Asian Studies | volume = 57 | number = 1 | year = 1998 | pages = 123–155
  | jstor = 2659026
  | ref = none
  | doi=10.2307/2659026
  }}
* {{cite encyclopedia |editor-last=Shambaugh |editor-first=David L. |author-first=H. Lyman |author-last=Miller |author-link=Alice L. Miller |year=2000 |title=The Modern Chinese State |article=The Late Imperial Chinese State |publisher=Cambridge University Press |location=New York |url=https://books.google.com/books?id=nbAQPbNFHloC |isbn=0521772346 |pages=15–36 |ref=none}}

* Rawski, Evelyn S. &quot;The Qing in Historiographical Dialogue.&quot; ''Late Imperial China'' (2016) 37#1 pp 1-4 [https://muse.jhu.edu/article/621793/summary summary online]
* {{cite journal
  | first = Evelyn S. | last = Rawski
  | title = Reenvisioning the Qing: The Significance of the Qing Period in Chinese History
  | journal = The Journal of Asian Studies | volume = 55 | number = 4 | year = 1996 | pages = 829–850
  | jstor = 2646525
  | ref = none
  | doi=10.2307/2646525
  }}
* {{cite journal|last=Sivin|first=Nathan|title=Science and medicine in imperial China—The state of the field|journal=Journal of Asian Studies|volume=47|issue=1|date=1988|pages=41–90|doi=10.2307/2056359|jstor=2056359|pmid=11617269|ref=none}}
* {{cite journal|last=Wu|first=Guo|title=New Qing History: Dispute, Dialog, and Influence|journal=Chinese Historical Review|date=May 2016|volume=23|issue=1|pages=47–69|doi=10.1080/1547402X.2016.1168180|s2cid=148110389|ref=none}} Covers the New Qing History approach that arose in the U.S. in the 1980s and the responses to it.
* {{cite journal|last=Yu|first=George T.|title=The 1911 Revolution: Past, Present, and Future|journal=Asian Survey|volume=31|issue=10|date=1991|pages=895–904|doi=10.2307/2645062|jstor=2645062|ref=none}}
{{refend}}

== බාහිර සබැඳි ==
{{Commons+cat|清朝|Qing Dynasty}}
* Section on the Ming and Qing dynasties of &quot;[http://afe.easia.columbia.edu/special/china_1950_population.htm China's Population: Readings and Maps].&quot;
*[https://exchange.umma.umich.edu/resources/23945 Collection: &quot;Manchu, Qing Dynasty&quot;]{{භින්න වූ සබැඳි|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from the [[මිචිගන් විශ්වවිද්‍යාලයීය කලා කෞතුකාගාරය|University of Michigan Museum of Art]]
*[https://www.vmfa.museum/learn/resources/pre-visit-evans-dlp-qing-dynasty-export-porcelain/ Qing Dynasty resource] at the [[වර්ජිනියා ලලිතකලා කෞතුකාගාරය|Virginia Museum of Fine Arts]]

{{S-start}}
{{s-bef|before=[[මිං රාජවංශය]]}}
{{s-ttl|title=[[චීන ඉතිහාසයේ රාජවංශ]]|years=1644–1912}}
{{s-aft|after=[[චීන සමූහාණ්ඩුව (1912–49)|චීන සමූහාණ්ඩුව]]&lt;br /&gt;([[බෙයියැං රජය]] බලන්න)}}
{{S-end}}
{{Empires}}
{{Former Monarchies}}
{{Qing dynasty topics}}
{{Years in the Qing dynasty}}
{{Authority control}}

[[Category:චිං රාජවංශය| ]]
[[Category:චීන ඉතිහාසයේ රාජවංශ]]
[[Category:මැංචූරියාවේ ඉතිහාසය]]
[[Category:මොංගෝලියාවේ ඉතිහාසය]]</text>
      <sha1>gcwy7rbt147avmvuw42q213hblkxe01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කේම්බ්‍රිජ් යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88213</id>
    <revision>
      <id>797356</id>
      <parentid>596171</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6448" sha1="gy9n7nxswnfahfyic8533bo86ua2bzr" xml:space="preserve">{{short description|කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ ප්‍රකාශන ව්‍යාපාරය}}
{{for|ෆුට්බෝල් සංගමය|කේම්බ්‍රිජ් ‍යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස් එෆ්.සී.}}
{{Infobox publisher
| image = Cambridge University Press logo.svg
| parent = [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය]]
| status = ක්‍රියාකාරී 
| founded = {{Start date and age|df=yes|1534}}
| founder = [[එංගලන්තයේ අටවන හෙන්රි|එංගලන්තයේ VIIIවන හෙන්රි]] රජ
| headquarters = [[කේම්බ්‍රිජ්]], එංගලන්තය
| country      = [[එක්සත් ‍රාජධානිය]]
| distribution = ස්වයං-බෙදාහැරීම් &lt;br /&gt;[[ඉන්ග්‍රම් කන්ටෙන්ට් ගෲප්]] (එජ)&lt;br /&gt;[[ඩීඑච්එල් සප්ලයි චේ]] (එරා)&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Cambridge announces tenth successive year of growth| work = Cambridge University Press| access-date = 6 February 2018| url = http://www.cambridge.org/about-us/media/press-releases/cambridge-announces-tenth-successive-year-growth/}}&lt;/ref&gt;
| publications =
| topics = මානව ශාස්ත්‍ර; සමාජ විද්‍යා; විද්‍යාව; වෛද්‍ය විද්‍යාව; ඉංජිනේරු සහ තාක්ෂණවේදය; ඉංග්‍රීසි භාෂා ඉගැන්වීම සහ ඉගෙනීම; අධ්‍යාපනය; බයිබල
| genre =
| imprints =
| url = {{URL|www.cambridge.org/}}
| keypeople = [[ස්ටීවන් ටූපි]], පීටර් ෆිලිප්ස්
| numemployees = 3,039; 58 ප්‍රතිශතයක් එක්සත් ‍රාජධානියෙන් පිටත
| revenue = [[ස්ටර්ලිං පවුම්|£]]336&amp;nbsp;මිලියන (2020)
}}
[[File:Cambridge Press Cover Emblem.jpg|thumb|කේම්බ්‍රිජ් ‍යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස් හි හාවිතා වන &quot;The Victorian Age by William Ralph Inge&quot; හි මුල් පිටුවේ ලාංඡනය.|250px|right]]
'''කේම්බ්‍රිජ් ‍යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස්''' ('''CUP''') යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ [[කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලය|කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ]] ග්‍රන්ථ ප්‍රකාශන ව්‍යාපාරයයි. 1534 දී [[එංගලන්තයේ අටවන හෙන්රි|අටවන හෙන්රි]] රජුගේ අනුග්‍රහය මත ආරම්භ වූ මෙය ලෝකයේ පැරණිතම [[විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය]] වේ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/2000/oldest-printing-and-publishing-house |title=Oldest printing and publishing house |publisher=Guinnessworldrecords.com |date=22 January 2002 |access-date=28 March 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
  | title = Cambridge University Press, 1583–1984
  | url = https://archive.org/details/isbn_9780521264730
  | first= Michael
  | last = Black
  | pages= [https://archive.org/details/isbn_9780521264730/page/328 328]–9
  | year = 1984
  | isbn = 978-0-521-66497-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cambridge.org/about-us/who-we-are/history/brief-history-press|title=A Brief History of the Press|website=Cambridge University Press|language=en|access-date=3 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.oup.com/academic/aboutus/|title=About Oxford University Press|website=OUP Academic|language=en-GB|access-date=3 August 2018}}&lt;/ref&gt; මෙය [[රැජිනගේ මුද්‍රණාලය]] ද වෙයි.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Queen's Printer's Patent|url=http://www.cambridge.org/about-us/who-we-are/queens-printers-patent/|website=Cambridge UNiversity Press|access-date=20 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
=== උද්ධෘත ===
{{Reflist}}

=== මූලාශ්‍ර ===
{{refbegin}}
* Anonymous; ''The Student's Guide to the University of Cambridge. Third Edition, Revised and Partly Re-written''; Deighton Bell, 1874 (reissued by Cambridge University Press, 2009; {{ISBN|978-1-108-00491-6}})
* Anonymous; ''War Record of the Cambridge University Press 1914–1919''; Cambridge University Press, 1920; (reissued by Cambridge University Press, 2009; {{ISBN|978-1-108-00294-3}})
* ''A History of Cambridge University Press, Volume 1: Printing and the Book Trade in Cambridge, 1534–1698''; McKitterick, David; 1992; {{ISBN|978-0-521-30801-4}}
* ''A History of Cambridge University Press, Volume 2: Scholarship and Commerce, 1698–1872''; McKitterick, David; 1998; {{ISBN|978-0-521-30802-1}}
* ''A History of Cambridge University Press, Volume 3: New Worlds for Learning, 1873–1972''; McKitterick, David; 1998; {{ISBN|978-0-521-30803-8}}
* ''A Short History of Cambridge University Press''; Black, Michael; 2000; {{ISBN|978-0-521-77572-4}}
* ''Cambridge University Press 1584–1984''; Black, Michael, Foreword by Gordon Johnson; 2000; {{ISBN|978-0-521-66497-4}}, Hardback {{ISBN|978-0-521-26473-0}}
{{refend}}

==බාහිර සබැඳි==
{{Wikisource publisher|Cambridge University Press}}
{{Commons category|Cambridge University Press}}
* [https://www.cambridge.org/files/7313/7908/4851/History_for_external_website.pdf A Brief History of Cambridge University Press]

{{University of Cambridge}}
{{Portal bar|පොත්|Companies}}
{{Authority control}}

{{coord|52.1882|0.1320|type:landmark_region:GB|display=title}}

[[Category:කේම්බ්‍රිජ් යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස්| ]]
[[Category:1534 එංගලන්තයේ ස්ථාපිත කිරීම්]]
[[Category:කේම්බ්‍රිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ ආයතන|මුද්‍රණාලය්]]
[[Category:එක්සත් රාජධානියේ ග්‍රන්ථ ප්‍රකාශන සමාගම්]]</text>
      <sha1>gy9n7nxswnfahfyic8533bo86ua2bzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චාඕ වෙයි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88224</id>
    <revision>
      <id>797329</id>
      <parentid>591985</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9718" sha1="32bvr7dh5hmgl6zeaows0c6rhrmg5a9" xml:space="preserve">{{about|තුන් රාජධානිවලුන් එකක්}}
{{redirect|පැරණි වෙයි}}
{{Infobox country
|native_name = {{nobold|{{lang|zh-hant|魏|nocat=true}}}}
|conventional_long_name = වෙයි
|common_name = චාඕ වෙයි 
|era = තුන් රාජධානි
|status = අධිරාජ්‍යය
|life_span = 220–266
|government_type = රාජාණ්ඩුව
|event_start = [[හන් හි ෂියාන් අධිරාජයා]] සිහසුන අත්හැරීම
|date_start = 11 දෙසැම්බර්
|year_start = 220&lt;ref&gt;{{cite book |quote= In the tenth month of 220 (November), various ministers proposed that Cao Pi replace Liu Xie as the emperor, citing various astrological signs. On November 25, Liu Xie performed various ceremonies in preparation for abdicating the throne. On December 11, Liu Xie formally abdicated the throne and Cao Pi ascended as the new emperor. |title= Chronicles of the Three Kingdoms |author= Achilles Fang }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |quote= On 11 December Cao Cao's son and successor Cao Pi received the abdication of the Han Emperor and took the imperial title for himself, with a new reign period Huangchu &quot;Yellow Beginning,&quot; named in honour of the new Power of Yellow and Earth which had been foretold should succeed to the Red and Fire of Han. (Cf. note 84 to Jian'an 24.) |title= To Establish Peace |author= Rafe de Crespigny }}&lt;/ref&gt;
|event_end = [[චාඕ හුවාන්]] ධුරය අත්හැරීම
|date_end = 4 පෙබරවාරි
|year_end = 266{{efn|name=end of Wei|Cao Huan abdicated on the ''renxu'' (壬戌) day of the 12th month in the 1st year of the Taishi era of the reign of [[ජින් හි වු අධිරාජයා|Emperor Wu of Jin]].&lt;ref&gt;([泰始元年]十二月，壬戌，魏帝禪位于晉；) ''Zizhi Tongjian'' vol. 79.&lt;/ref&gt; This date corresponds to 4 February 266 in the Gregorian calendar.}}
|p1 = හන් රාජවංශය#නැගෙනහිර හන්{{!}}නැගෙනහිර හන්
|s1 = ජින් රාජවංශය (265–420){{!}}බටහිර ජින් 
|event1      = නැගෙනහිර වූ රාජ්‍යය වෙයි වෙතින් ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශයට පත් කිරීම
|date_event1 = 222
|event2      = චාඕ වෙයි රාජ්‍යය විසින් ෂූ හන් යටත් කරගැනීම
|date_event2 = 263
|image_map = Three Kingdoms.png
|image_map_alt = 
|image_map_caption = චාඕ වෙයි භූමිය (කහ පැහැයෙන්), ක්‍රි.ව. 262.
|capital = [[ෂුචුවාං]] (220–226),&lt;ref&gt;{{cite book |quote= Spring, first month (Feb. 15 – Mar. 15). The Emperor was about to come to Xu-chang when the south gate of Xu-chang collapsed from some unexplained cause. The Emperor was displeased at this and did not enter the city. |title= Chronicles of the Three Kingdoms |author= Achilles Fang }}&lt;/ref&gt; [[ලුඕයාං]] (226–266)
|latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= 
|common_languages = [[පැරණි චීන]]
|religion = [[තාඕ ආගම]], [[කොන්ෆියුසියානුවාදය]], [[චීන ජන ආගම]]
|currency = [[චීන කාසි]], [[මුදල් (චීන කාසි)|චීන මුදල්]] ([[වු චු]])
|leader1 = [[චාඕ පි]]
|leader2 = [[චාඕ රුයි]]
|leader3 = [[චාඕ ෆං]]
|leader4 = [[චාඕ මාඕ]]
|leader5 = [[චාඕ හුවාන්]]
|year_leader1 = 220–226
|year_leader2 = 226–239
|year_leader3 = 239–254
|year_leader4 = 254–260
|year_leader5 = 260–266
|title_leader = [[චීනයේ අධිරාජයා|අධිරාජ]]
&lt;!-- Area and population of a given year --&gt;
|stat_year1 = 260
|stat_area1 = &lt;!-- area in square kilometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --&gt;
|stat_pop1 = 4,432,881 (මතභේදාත්මක)&lt;ref&gt;Zou Jiwan ({{zh|c=鄒紀萬|links=no}}), ''Zhongguo Tongshi – Weijin Nanbeichao Shi'' {{lang|zh-hant|中國通史·魏晉南北朝史}}, (1992).&lt;/ref&gt;{{efn|This figure, based on numbers given in the ''[[සන්ගුඕචි|Sanguozhi]]'', has been called into question since the census system is claimed to have been flawed. The actual population is likely to be far greater.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Institute of Advanced Studies|author-link1=Institute of Advanced Studies|editor1-last=Barme|editor1-first=Gerome|title=Easy Asian History: THE CONTINUATION OF Papers on Far Eastern History|date=December 1991|publisher=[[ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික විශ්වවිද්‍යාලය|Australian National University]]|location=[[කැන්බරා, ඕස්ට්‍රේලියාව|Canberra, Australia]]|pages=149–152|edition=Number 2|url=http://www.eastasianhistory.org/sites/default/files/article-content/02/EAH02_07.pdf|access-date=29 March 2015}}&lt;/ref&gt; Tanner (2009) estimates the population of Wei to be over ⅔ of the Han population.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tanner|first1=Harold M.|title=China: A History|url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann|date=13 March 2009|publisher=Hackett Publishing|page=[https://archive.org/details/chinahistory0002tann/page/142 142]|chapter=Chapter 5: The Age of Warriors and Buddhists|quote=When it was established, Wu had only one-sixth of the population of the Eastern Han Empire (Cao Wei held over two-thirds of the Han population).}}&lt;/ref&gt;}}
|footnotes = &lt;!-- Accepts wikilinks --&gt;
|today = [[චීනය]]&lt;br/&gt;[[උතුරු කොරියාව]]&lt;br/&gt;[[වියට්නාමය]]{{efn|(221-222—through [[නැගෙනහිර වු|Eastern Wu]] vassalage;&lt;ref&gt;{{cite book |quote= In the eighth month of 221, Sun Quan sent ambassadors to Wei declaring himself a subject of Cao Pi’s state |title= Zizhi Tongjian |url= https://archive.org/details/bwb_S0-EGF-323 |author= Sima Guang}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |quote= Eighth month (Sept. 5 – Oct. 3). Sun Quan sent an envoy to declare himself the subject of the Wei |title= Chronicles of the Three Kingdoms |author= Achilles Fang }}&lt;/ref&gt; 263–266)&lt;!-- Northern Vietnam is part of Cao Wei after 263, at zh:越南第二次北屬時期 --&gt;}}
}}
{{Infobox Chinese
|t={{linktext|曹魏}}
|s={{linktext|曹魏}}
|w=Tsʻao&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Wei&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|p=Cáo Wèi
|bpmf=ㄘㄠˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄨㄟˋ
|myr=Tsáu Wèi
|tp=Cáo Wèi
|mi={{IPAc-cmn|c|ao|2|-|wei|4}}
|gr=Tsaur Wey
|showflag=p
|y=Chòuh Ngaih
|ci={{IPAc-yue|c|ou|4|-|ng|ai|6}}
|j=Cou4 Ngai6
|tl=Tsô Guī
|poj=Chô Gūi
}}
{{History of China}}
'''වෙයි''' (220–266), හෙවත් '''චාඕ වෙයි''' හෝ '''පැරණි වෙයි''',&lt;ref name=ISBN3447035102-p80&gt;{{cite book |title= The Mirror Illuminating the Royal Genealogies |authors= BSod-nams-rgyal-mtshan, Per K. Sørensen |isbn= 3447035102 |date= 1994 |publisher= Otto Harrassowitz Verlag |page= 80 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=THM-v11-p370&gt;{{cite book |title= T'ien Hsia Monthly |volume= 11 |year= 1940 |editor= Ching-hsiung Wu |publisher= Kelly and Walsh |page= 370 }}&lt;/ref&gt; යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ චීනයේ [[තුන් රාජධානි]] යුගයේ (220-280) පැවති ප්‍රධාන රාජ්‍ය ත්‍රිත්වයෙන් එකකි. මුලින් [[ෂුචං]], සහ පසුව [[ලුඕයාං]] අගනගරය කරගත් මෙම රාජ්‍යය ස්ථාපනය කරන ලද්දේ [[චාඕ පි]] විසින් 220 දී ය. මේ සඳහා [[හන් රාජවංශයේ අවසානය|නැගෙනහිර හන් රාජවංශයේ අවසාන]] සමයේ ඔහුගේ පියා වූ [[චාඕ චාඕ]] දැමූ අඩිතාලම පිටිවහලක් වන්නට ඇත. &quot;වෙයි&quot; යන නාමය මුලින්ම චාඕ චාඕ සමඟ සම්බන්ධ වන්නේ ඔහු 213දී නැගෙනහිර හන් රජය යටතේ වෙයි හි ආදිපාදවරයාව සිටි කාලයේ ය. 220 දී චාඕ පි අධිරාජයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමත් සමඟ, සිය රාජ්‍යයේ නම ද එලෙසින් භාවිතා විය.

==සටහන්==
{{notelist}}

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{Reflist|40em}}

==වැඩිදුර කියවීමට==
*[[රාෆේ ඩි ක්‍රෙස්පිග්නි|de Crespigny, Rafe]]. [http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/peace2_index.html &quot;To Establish Peace: being the Chronicle of the Later Han dynasty for the years 201 to 220 AD as recorded in Chapters 64 to 69 of the Zizhi tongjian of Sima Guang&quot;. Volume 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329103339/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/peace2_index.html |date=2012-03-29 }} Faculty of Asian Studies, The [[ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික විශ්වවිද්‍යාලය|Australian National University]], Canberra. 1996. {{ISBN|0-7315-2526-4}}.

{{-}}
{{Three Kingdoms}}
{{People of Cao Wei}}

{{DEFAULTSORT:වෙයි}}
[[Category:චාඕ වෙයි| ]]
[[Category:220 ස්ථාපිත කිරීම්]]
[[Category:266 අහෝසි කිරීම්]]
[[Category:චීන ඉතිහාසයේ රාජවංශ]]</text>
      <sha1>32bvr7dh5hmgl6zeaows0c6rhrmg5a9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ආකර්ශනීය නීතිය (නව චින්තනය)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88278</id>
    <revision>
      <id>797417</id>
      <parentid>726652</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8286" sha1="0o28tkiylr32ogcqjw1d9qvsfw42xjh" xml:space="preserve">'''ආකර්ෂණ නියමය''' යනු ධනාත්මක හෝ සෘණාත්මක සිතුවිලි පුද්ගල ජීවිතයට ධනාත්මක හෝ සෘණාත්මක අත්දැකීම් ගෙන එන බවට නව සිතුවිලි අධ්‍යාත්මික විශ්වාසයයි.&lt;ref name=&quot;gazette&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.canada.com/montrealgazette/story.html?id=78fc94dd-c0b2-4ade-891d-98770bfae388&amp;k=70777|title=Secret Attraction|last=Whittaker|first=S.|date=12 May 2007|newspaper=The Montreal Gazette|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090328/http://www.canada.com/montrealgazette/story.html?id=78fc94dd-c0b2-4ade-891d-98770bfae388&amp;k=70777|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Redden|first=Guy|year=1999|title=Magic happens: A new age metaphysical mystery tour|journal=Journal of Australian Studies|publisher=Informa UK Limited|volume=23|issue=62|pages=101–104|doi=10.1080/14443059909387505|issn=1444-3058}}&lt;/ref&gt; විශ්වාසය පදනම් වී ඇත්තේ මිනිසුන් සහ ඔවුන්ගේ සිතුවිලි &quot;පිරිසිදු ශක්තියෙන්&quot; සෑදී ඇති බවත්, ශක්තිය වැනි ශක්තියට ශක්තිය මෙන් ආකර්ෂණය කර ගත හැකි බවත්, එමඟින් මිනිසුන්ට ඔවුන්ගේ සෞඛ්‍යය, ධනය හෝ පුද්ගලික සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමට ඉඩ සලසන අදහස මතය. ආකර්ශනීය නීතියට අනුබල දෙන ආනුභවික විද්‍යාත්මක සාක්ෂි නොමැති අතර එය විද්‍යාත්මක භාෂාවෙන් ව්‍යාජ විද්‍යාව හෝ ආගම ලෙස පුළුල් ලෙස සැලකේ. මෙම විශ්වාසයට ප්‍රකාශනය සහ වාසනාවන්ත ගැහැණු සින්ඩ්‍රෝමය ඇතුළුව කාලයත් සමඟ ජනප්‍රියත්වයේ වෙනස් වූ විකල්ප නම් තිබේ.

අධිනීතිඥයින් සාමාන්‍යයෙන් සංජානන ප්‍රතිනිර්මාණ ශිල්පීය ක්‍රම තහවුරු කිරීම් සහ නිර්මාණාත්මක දෘශ්‍යකරණය සමඟ ඒකාබද්ධ කරන්නේ සීමාකාරී හෝ ස්වයං-විනාශකාරී (&quot;සෘණ&quot;) සිතුවිලි වඩාත් බලගතු, අනුවර්තන (&quot;ධනාත්මක&quot;) සිතුවිලි සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමයි. දර්ශනයේ ප්‍රධාන අංගයක් වන්නේ කෙනෙකුගේ සෘණාත්මක චින්තන රටාවන් ඵලදායී ලෙස වෙනස් කිරීම සඳහා, අපේක්ෂිත වෙනස්කම් දැනටමත් සිදුවී ඇති බව (නිර්මාණාත්මක දෘශ්‍යකරණය හරහා) කෙනෙකුට &quot;දැන ගත යුතු&quot; යන අදහසයි. ධනාත්මක චින්තනයේ සහ ධනාත්මක චිත්තවේගයන්ගේ මෙම සංයෝජනය යෝජිත ජවසම්පන්න නීතිය සමඟ අනුනාදයක් ලබා ගැනීමෙන් ධනාත්මක අත්දැකීම් සහ අවස්ථාවන් ආකර්ෂණය කර ගැනීමට කෙනෙකුට ඉඩ සලසයි.

ආකර්ශනීය නීතියේ සමහර ආධාරකරුවන් විද්‍යාත්මක න්‍යායන් වෙත යොමු කරන අතර ඒවා එයට පක්ෂව තර්ක ලෙස භාවිතා කරන අතර,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Travis S.|title=The science behind the secret: decoding the law of attraction &amp; the universal quantum connection|url=https://archive.org/details/sciencebehindsec0000tayl|publisher=Baen Pub. Enterprises|publication-place=Wake Forest, NC|date=2010|isbn=978-1-4391-3339-2|oclc=419815471|page=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cheung|first=Valen|url=https://www.goodreads.com/book/show/36453397-the-loa-skeptic|title=The LOA Skeptic: How to Think Scientifically About the Law of Attraction}}&lt;/ref&gt; එයට ප්‍රදර්ශනය කළ හැකි විද්‍යාත්මක පදනමක් නොමැත.&lt;ref name=&quot;Live Science&quot;&gt;{{cite web |last=Radford |first=Benjamin |author-link=Benjamin Radford |date=3 February 2009 |title=The Pseudoscience of 'The Secret' |url=http://www.livescience.com/5303-pseudoscience-secret.html |access-date=31 March 2017 |work=[[Live Science]]}}&lt;/ref&gt; විද්‍යාඥයින් ගණනාවක් විද්‍යාත්මක සංකල්ප එහි යෝජකයින් විසින් වැරදි ලෙස භාවිතා කිරීම විවේචනය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Scientific American&quot;&gt;{{cite journal|last=Shermer|first=Michael|author-link=Michael Shermer|date=1 June 2007|title=The (Other) Secret|journal=[[Scientific American]]|volume=296|issue=6|pages=39|bibcode=2007SciAm.296f..39S|doi=10.1038/scientificamerican0607-39|pmid=17663221}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |last=Stenger |first=Victor J. |author-link=Victor Stenger |title=Cosmic Mind |url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Quantum/01CosmicMind.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924013317/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Quantum/01CosmicMind.pdf |archive-date=24 September 2015 |publisher=University of Colorado |pages=8–19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leon Lederman 1993 189–198&quot;&gt;{{cite book|title=The God Particle: If the Universe is the Answer, What is the Question|url=https://archive.org/details/godparticle00tere|url-access=limited|pages=[https://archive.org/details/godparticle00tere/page/n195 189]–198|author=Leon Lederman|author2=Dick Teresi|date=1993|publisher=Houghton Mifflin Company|isbn=9780395558492}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;&gt;{{Cite book|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/pseudo-science/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|first=Sven Ove|last=Hansson|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=26 August 2021|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}&lt;/ref&gt; මෑත කාලීන ආනුභවික පර්යේෂණ පෙන්වා දී ඇත්තේ ප්‍රකාශනය සහ ආකර්ශනීය විශ්වාසයන් පිළිබඳ නීතියේ නියැළෙන පුද්ගලයන් බොහෝ විට ඉහළ මට්ටමේ සාර්ථකත්වයක් පෙන්නුම් කරන අතර, මෙම විශ්වාසයන් ඉහළ අවදානමක් ගන්නා හැසිරීම්, විශේෂයෙන් මූල්‍ය අවදානම් සමඟ සම්බන්ධ වී බංකොලොත් භාවයට ගොදුරු වීමේ අවදානමක් පෙන්නුම් කරන බව පෙනේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dixon|first1=Lucas J.|last2=Hornsey|first2=Matthew J.|last3=Hartley|first3=Nicole|date=2023-07-08|title=&quot;The Secret&quot; to Success? The Psychology of Belief in Manifestation|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|language=en|doi=10.1177/01461672231181162|issn=0146-1672|pmid=37421301|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}
{{Subject bar|commons=y|commons-search=Law of attraction|n=y|n-search=Law of attraction|q=y|q-search=&quot;Law of attraction&quot;|s=y|s-search=The Science of Getting Rich|d=y|wikt=y|wikt-search=law of attraction}}
{{Stub}}</text>
      <sha1>0o28tkiylr32ogcqjw1d9qvsfw42xjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>භූමි ප්‍රමාණය අනුව දූපත් ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89686</id>
    <revision>
      <id>797333</id>
      <parentid>795582</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60886" sha1="t0pq0itj6itdptyr8j56kb19a89if2w" xml:space="preserve">{{Fuller_projection_with_largest_islands.svg}}

මෙම '''භූමි ප්‍රමාණය අනුව දූපත් ලැයිස්තුවට''' {{convert|2,500|km2|abbr=on}} ට වඩා වැඩි ලෝකයේ සියලුම [[island|දූපත්]] සහ {{convert|1000|km2|abbr=on}} ට වැඩි තවත් දූපත් කිහිපයක් ඇතුළත් වේ. සංසන්දනය කිරීම සඳහා [[continent|මහාද්වීප]] ද පෙන්වා ඇත.

==මහද්වීපික ප්‍රධාන භූමි==
බොහෝ මහද්වීපික [[landmass|භූමි ප්‍රදේශ]] සාමාන්‍යයෙන් ජලයෙන් වටවී තිබියදීත් දූපත් ලෙස අර්ථ දක්වා නැත. කෙසේ වෙතත්, මහාද්වීපයේ අර්ථ දැක්වීම භූගෝල විද්‍යාඥයින්  අතර වෙනස් වන නිසා ඕස්ට්‍රේලියාව සමහර විට මහාද්වීපයකට වඩා දූපතක් ලෙස අර්ථ දැක්වේ. එසේ වුවද, මෙම ලැයිස්තුවේ අරමුණු සඳහා ඕස්ට්‍රේලියාව සහ අනෙකුත් මහාද්වීප සංසන්දනය කිරීම සඳහා මහාද්වීපික භූමි වශයෙන් ලැයිස්තුගත කර ඇත. සංඛ්‍යා දළ වශයෙන් වන අතර ඒවා මහාද්වීපික [[mainland|ප්‍රධාන භූමි]] හතර සඳහා පමණි.{{refn|group=&quot;Note&quot;|Geographically, there are only four continents that are not separated by water: [[Afro-Eurasia]] (57% of the land surface), the [[Americas]] (28.5%), [[Antarctica]] (9%), and [[Australia (continent)|Australia]] (5%). The remaining 0.5% is made up of [[high island|oceanic islands]], mostly scattered within [[Oceania]] in the central and south [[Pacific Ocean]].&lt;ref&gt;{{cite book| title = Unlocking the Universe | url = https://archive.org/details/unlockingunivers0000hawk | author1 = Stephen Hawking | author-link = Stephen Hawking | author2 = Lucy Hawking | author2-link = Lucy Hawking | chapter = Earth: What's It Made Of? | date = 9 January 2020 | page = [https://archive.org/details/unlockingunivers0000hawk/page/62 62] | isbn = 9780241418864}}&lt;/ref&gt;}} මිනිසා විසින් සාදන ලද [[Suez Canal|සූවස්]] සහ [[Panama Canal|පැනමා]] ඇළ මාර්ග නොසලකා හරිනු ලැබේ.

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Rank !! Continental mainland{{refn|group=&quot;Note&quot;|Including landmasses which are above water and over 2,500,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. The [[submerged continent]] of [[Zealandia]] (4,900,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) is excluded.}} !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(sq mi) !! Countries / Dependencies
|-
| 1 || [[Afro-Eurasia]] || 84,980,532 || {{convert|84,980,532|km2|disp=number}} || 123 countries, 8 [[list of states with limited recognition|partially recognized states]], 2 [[special administrative regions of China]],{{refn|group=&quot;Note&quot;|{{Flag|Hong Kong}} and {{Flag|Macau}}.}} 1 [[Peñón de Vélez de la Gomera|Spanish overseas tied island]], and 1 [[British Overseas Territories|British overseas territory]]{{refn|group=&quot;Note&quot;|{{Flag|Gibraltar}}.}}&lt;!-- Please do not change these numbers unless there are any newly recognized states. These only include the countries and dependencies on the mainland of each continent. --&gt;
|-
| 2 || [[Americas]] || 42,549,000 || {{convert|42,549,000|km2|disp=number}} || 22 countries and {{Flag|French Guiana|local}}{{refn|group=&quot;Note&quot;|An [[overseas departments and regions of France|overseas department and region]] of [[French Fifth Republic|France]].}}&lt;!-- Please do not change these numbers unless there are any newly recognized states. These only include the countries and dependencies on the mainland of each continent. --&gt;
|-
| 3 || [[Antarctica]]{{refn|group=&quot;Note&quot;|[[Antarctica]] is a special case, for if its ice is considered not as land, but as water, it is not a single land mass, but several land areas of much smaller area, since the ice-bedrock boundary is below sea level in many regions of the continent. If its ice cover were to be lifted, some rock that is currently below sea level would [[post-glacial rebound|rise as the weight of the ice would be removed]],&lt;ref&gt;[http://www.geo.utexas.edu/courses/387h/PAPERS/Oppenheimer%201998%20Nature.pdf ''Global warming and the stability of the West Antarctic Ice Sheet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623022622/http://www.geo.utexas.edu/courses/387h/PAPERS/Oppenheimer%201998%20Nature.pdf |date=2010-06-23 }}, Michael Oppenheimer, 1998 (see map of Antarctica showing regions where bedrock is below sea level)&lt;/ref&gt; although this would in part be counteracted, and in some areas of the continent overtaken, by [[eustatic sea level|eustatic]] rises in [[sea level]].&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Jonathan L. Bamber|author2=River|author3=Vermeersen|author4= LeBrocq|title=Reassessment of the Potential Sea-Level Rise from a Collapse of the West Antarctic Ice Sheet|journal=Science|date=May 2009|volume=324|issue=59295|pages=901–903|doi=10.1126/science.1169335|pmid=19443778|bibcode=2009Sci...324..901B|s2cid=11083712}}&lt;/ref&gt;}} || 14,200,000&lt;ref name=&quot;CIAfactbook-AQ&quot;&gt;{{cite web |author=United States Central Intelligence Agency |date=2011 |title=Antarctica |work=The World Factbook |publisher=Government of the United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |access-date=14 September 2017}}&lt;/ref&gt; ||5,500,000 || None (7 countries have made 8 [[territorial claims in Antarctica|territorial claims]])
|-
| 4 || [[Australia (continent)|Australia]]{{refn|group=&quot;Note&quot;|[[Mainland Australia]] is more than three times the size of [[Greenland]], the largest island. Australia is sometimes dubbed &quot;The Island Continent&quot; or &quot;Earth’s largest island, but its smallest continent&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030820155859/http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html |url-status=dead |archive-date=2003-08-20 |title=Australia in Brief - Department of Foreign Affairs and Trade |publisher=Dfat.gov.au |access-date=2010-08-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |title=Area of Australia - States and Territories |website=Geoscience Australia|date=15 May 2014 }}&lt;/ref&gt;}} || 7,595,342&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |title=Area of Australia - States and Territories &amp;#124; Geoscience Australia |publisher=Ga.gov.au |date=12 January 2001 |access-date=28 November 2018}}&lt;/ref&gt; ||{{convert|7595342|km2|disp=number}} || {{Flag|Australia}}
|}

==දූපත්==
=== {{convert|100000|km2|-2|abbr=on}} හෝ ඊට වැඩි විශාලත්වයකින් යුතු දූපත්===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Rank !! Island !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;{{cite web|url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm |title=Islands By Land Area |publisher=Islands.unep.ch |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt; !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(sq mi) !! Countries / Dependencies
|-
| 1 || [[Geography of Greenland|Greenland (main island)]]|| 2,130,800&lt;ref name=&quot;jc1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/CONTISLAND.html |title=Joshua Calder's World Island Info - Continent or Island? |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=2016-01-30}}&lt;/ref&gt;||{{convert|2,130,800|km2|disp=number}}||{{DEN}} ({{GRL}} forms a part of the [[Danish Realm]])
|-
| 2 || [[New Guinea]]|| 785,753&lt;ref&gt;{{cite book| title=Island Life |first=Anita |last=Ganeri | publisher=Raintree|year= 2014 |isbn=9781406249453 |page=43|url=https://books.google.com/books?id=__kTzbgWOR0C&amp;pg=PA43}}&lt;/ref&gt;||{{convert|785,753|km2|disp=number}}||{{IDN}} ([[Papua (province)|Papua]] and [[West Papua (province)|West Papua]]) and {{PNG}}
|-
| 3 ||[[Borneo]]|| 748,168 ||{{convert|748,168|km2|disp=number}}||{{BRN}}, {{IDN}} ([[Central Kalimantan|Central]], [[East Kalimantan|East]], [[North Kalimantan|North]], [[South Kalimantan|South]] and [[West Kalimantan]]) and {{MYS}} ([[Sabah]] and [[Sarawak]])
|-
| 4 ||{{nowrap|[[Geography of Madagascar|Madagascar (main island)]]}}|| 587,041&lt;ref&gt;{{cite book| title=Africa South of the Sahara 2004| editor=Europa Publications| publisher=Psychology Press| year= 2003|isbn= 9781857431834 | page=629|url=https://books.google.com/books?id=jj4J-AXGDaQC&amp;pg=PA629}}&lt;/ref&gt;||{{convert|587,041|km2|disp=number}}||{{MAD}}
|-
| 5 || [[Baffin Island]]|| 507,451&lt;ref name=&quot;Canada&quot;&gt;{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html |title=Atlas of Canada - Sea Islands |publisher=Atlas.nrcan.gc.ca |date=2009-08-12 |access-date=2010-08-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html | archive-date=2013-01-22}}&lt;/ref&gt;||{{convert|507,451|km2|disp=number}}||{{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 6 || [[Sumatra]]|| 443,065 ||{{convert|443065|km2|disp=number}}||{{IDN}} ([[Aceh]], [[Bengkulu]], [[Jambi]], [[Lampung]], [[Riau]] and [[North Sumatra|North]], [[South Sumatra|South]] and [[West Sumatra]] provinces)
|-
| 7 ||[[Honshu]]|| 225,800 ||{{convert|225,800|km2|disp=number}}||{{JPN}} ([[Chūbu region|Chūbu]], [[Chūgoku region|Chūgoku]], [[Kansai region|Kansai]], [[Kantō region|Kantō]] and [[Tōhoku region|Tōhoku]] regions)
|-
| 8 ||[[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]]|| 217,291&lt;ref name=&quot;Canada&quot; /&gt;||{{convert|217,291|km2|disp=number}}||{{CAN}} ([[Northwest Territories]] and [[Nunavut]])
|-
| 9 || [[Great Britain]]|| 209,331 ||{{convert|209,331|km2|disp=number}}||{{UK}} ([[England]], [[Scotland]] and [[Wales]])
|-
| 10 || [[Ellesmere Island]]|| 196,236&lt;ref name=&quot;Canada&quot; /&gt;||{{convert|196,236|km2|disp=number}}||{{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 11 || [[Sulawesi]]|| 180,681 ||{{convert|180,681|km2|disp=number}}||{{IDN}} ([[Gorontalo]] and [[Central Sulawesi|Central]], [[North Sulawesi|North]], [[South Sulawesi|South]], [[Southeast Sulawesi|Southeast]] and [[West Sulawesi]])
|-
| 12 || [[South Island]]|| 145,836 ||{{convert|145,836|km2|disp=number}}||{{NZ}} ([[Canterbury, New Zealand|Canterbury]], [[Marlborough Region|Marlborough]], [[Nelson, New Zealand|Nelson]], [[Otago]], [[Southland, New Zealand|Southland]], [[Tasman District|Tasman]] and [[West Coast, New Zealand|West Coast]])
|-
| 13 || [[Java]]|| 138,794 ||{{convert|138,794|km2|disp=number}}||{{IDN}} ([[Banten]], [[Jakarta]], [[Special Region of Yogyakarta|Yogyakarta]] and [[Central Java|Central]], [[East Java|East]] and [[West Java]])
|-
| 14 || [[North Island]]|| 111,583 ||{{convert|111,583|km2|disp=number}}||{{NZ}} ([[Auckland Region|Auckland]], [[Bay of Plenty]], [[Gisborne District|Gisborne]], [[Hawke's Bay Region|Hawke's Bay]], [[Manawatū-Whanganui]], [[Northland Region|Northland]], [[Taranaki]], [[Waikato]] and [[Wellington Region|Wellington]])
|-
| 15 ||[[Luzon]]|| 109,965 ||{{convert|109,965|km2|disp=number}}||{{PHI}} ([[Bicol Region|Bicol]], [[Cagayan Valley]], [[Calabarzon]], [[Central Luzon]], [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]], [[Ilocos Region|Ilocos]], and the [[Metro Manila|National Capital Region]])
|-
| 16 || [[Newfoundland (island)|Newfoundland]]|| 108,860&lt;ref name=&quot;Canada&quot; /&gt;||{{convert|108,860|km2|disp=number}}||{{CAN}} ([[Newfoundland and Labrador]])
|-
| 17 || [[Geography of Cuba|Cuba (main island)]]|| 105,806 ||{{convert|105,806|km2|disp=number}}||{{CUB}}
|-
| 18 || [[Geography of Iceland|Iceland (main island)]]|| 101,826 ||{{convert|101,826|km2|disp=number}}||{{ISL}}
|}

==={{convert|25000|–|99999|km2|-2|abbr=on}} විශාලත්වයකින් යුතු දූපත්===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Rank !! Island !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;/&gt; !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(sq mi) !! Countries / Dependencies
|-
| 19 || [[Mindanao]] || 97,530 || {{convert|97,530|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Caraga]], [[Davao Region|Davao]], [[Bangsamoro]], [[Northern Mindanao]], [[Soccsksargen]], and [[Zamboanga Peninsula]])
|-
| 20 || [[Ireland]] || 84,421&lt;ref name=&quot;irlgeog&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |title=Geography of Ireland |publisher=[[Government of Ireland]] |access-date=2009-11-11 |last=Nolan |first=Professor William |archive-url=https://web.archive.org/web/20091124012641/http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |archive-date=2009-11-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{convert|84,421|km2|disp=number}} || {{flag|IRL|name=Republic of Ireland}} and {{UK}} ([[Northern Ireland]])
|-
| 21 || [[Hokkaido]] || 78,719 || {{convert|78,719|km2|disp=number}} || {{JPN}} ([[Hokkaido|Hokkaido region]])
|-
| 22 || [[Hispaniola]] || 76,192&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dominican-republic/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=cia.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=cia.gov}}&lt;/ref&gt; || {{convert|76,192|km2|disp=number}} || {{DOM}} and {{HAI}}
|-
| 23 || [[Sakhalin]] || 72,493 || {{convert|72,493|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakhalin Oblast|Sakhalin]])
|-
| 24 || [[Banks Island]] || 70,028&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|70,028|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Northwest Territories]])
|-
| 25 || [[Geography of Sri Lanka|Sri Lanka (main island)]] || 65,268&lt;ref name=&quot;jc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/LARGESTV1.html |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Islands of the World |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=2016-01-30}}&lt;/ref&gt; || {{convert|65,268|km2|disp=number}} || {{SRI}}
|-
| 26 || [[Tasmania#Geography|Tasmania (main island)]] || 65,022 || {{convert|65,022|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Tasmania]])
|-
| 27 || [[Devon Island]] || 55,247&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|55,247|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]]) (largest uninhabited island in the world)
|-
| 28 || [[Alexander Island]] || 49,070 || {{convert|49,070|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{ARG}} (partial), {{CHI}} and {{GBR}})
|-
| 29 || [[Isla Grande de Tierra del Fuego]] || 47,992 || {{convert|47,992|km2|disp=number}} || {{ARG}} ([[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego]]) and {{CHI}} ([[Magallanes Region|Magallanes]])
|-
| 30 || {{nowrap|[[Severny Island]] ([[Novaya Zemlya]], north)}} || 47,079 || {{convert|47,079|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk Oblast|Arkhangelsk]])
|-
| 31 || [[Berkner Island]] || 43,873 || {{convert|43,873|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{ARG}}, {{CHI}} (partial) and {{GRB}})
|-
| 32 || [[Axel Heiberg Island]] || 43,178&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|43,178|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 33 || [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]] || 42,149&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|42,149|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Northwest Territories]] and [[Nunavut]])
|-
| 34 || [[Southampton Island]] || 41,214&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|41,214|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 35 || [[Marajó]] || 40,100&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || {{convert|40,100|km2|disp=number}} || {{BRA}} ([[Pará]]) – at the mouth of the [[Amazon River]], it is the world's largest [[fluvial processes|fluvial]] island
|-
| 36 || [[Spitsbergen]] || 38,981&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ssb.no/aarbok/kart/i.html |title=Statistisk årbok 2009: Geografisk oversikt |language=no |publisher=Ssb.no |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt; || {{convert|38,981|km2|disp=number}} || {{NOR}} ([[Svalbard]])
|-
| 37 || [[Kyushu]] || 37,437 || {{convert|37,437|km2|disp=number}} || {{JPN}} ([[Kyushu|Kyūshū region]])
|-
| 38 || [[New Britain]] || 35,145 || {{convert|35,145|km2|disp=number}} || {{PNG}} ([[West New Britain Province]] and [[East New Britain Province]])
|-
| 39 || [[Geography of Taiwan|Taiwan (main island)]] || 34,507 || {{convert|34,507|km2|disp=number}} || {{ROC-TW}}
|-
| 40 || [[Prince of Wales Island (Nunavut)|Prince of Wales Island]] || 33,339&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|33,339|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 41 || {{nowrap|[[Yuzhny Island]] ([[Novaya Zemlya]], south)}} || 33,246 || {{convert|33,246|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk]])
|-
| 42 || [[Hainan#Geography|Hainan]] || 33,210 || {{convert|33,210|km2|disp=number}} || {{CHN}} ([[Hainan|Hainan Province]])
|-
| 43 || [[Vancouver Island]] || 31,285&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|31,285|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[British Columbia]])
|-
| 44 || [[Timor]] || 28,418 || {{convert|28,418|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[East Nusa Tenggara]]) and {{ETM}}
|-
| 45 || [[Sicily]] || 25,711&lt;ref&gt;{{cite book| title=Agricultural Management Strategies in a Changing Economy|last=Popescu|first= Gabriel| publisher=IGI Global|year= 2015|isbn= 9781466675223|page=310| url=https://books.google.com/books?id=MmvCCAAAQBAJ&amp;pg=PA310 }}&lt;/ref&gt; || {{convert|25,711|km2|disp=number}} || {{ITA}} ([[Sicily]])
|}

==={{convert|10000|–|24999|km2|abbr=on}} විශාලත්වයකින් යුතු දූපත්===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Rank !! Island's name !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;/&gt; !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(sq mi) !! Countries / Dependencies
|-
| 46 || [[Somerset Island (Nunavut)|Somerset Island]] || 24,786&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|24,786|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 47 || [[Kotelny Island]] || 24,000 || {{convert|24,000|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakha]])
|-
| 48 || [[Sardinia]] || 23,949 || {{convert|23,949|km2|disp=number}} || {{ITA}} ([[Sardinia]])
|-
| 49 || [[Bananal Island|Bananal]] || 20,000&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || {{convert|19,162|km2|disp=number}} || {{BRA}} ([[Tocantins]]) – the world's 2nd largest [[fluvial processes|fluvial]] island and the world's largest island surrounded entirely by fresh water
|-
| 50 || [[Shikoku]] || 18,545 || {{convert|18,545|km2|disp=number}} || {{JPN}} ([[Shikoku|Shikoku region]])
|-
| 51 || [[Halmahera]] || 18,040 || {{convert|18,040|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[North Maluku]])
|-
| 52 || [[Seram Island|Seram]] || 17,454 || {{convert|17,454|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Maluku (province)|Maluku]])
|-
| 53 || [[Grande Terre (New Caledonia)|New Caledonia (main island)]] || 16,648 || {{convert|16,648|km2|disp=number}} || {{Flag|New Caledonia|local}} ([[Overseas France#Sui generis collectivity|sui generis collectivity]] of {{FRA}})
|-
| 54 || [[Bathurst Island (Nunavut)|Bathurst Island]] || 16,042&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|16,042|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 55 || [[Prince Patrick Island]] || 15,848&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|15,848|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Northwest Territories]])
|-
| 56 || [[Thurston Island]] || 15,700&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || {{convert|15,700|km2|disp=number}} || None (unclaimed island of [[Antarctica]])
|-
| 57 || [[Nordaustlandet]] || 14,467&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; || {{convert|14,467|km2|disp=number}} || {{NOR}} ([[Svalbard]])
|-
| 58 || [[Sumbawa]] || 14,386 || {{convert|14,386|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[West Nusa Tenggara]])
|-
| 59 || [[October Revolution Island]] || 14,204 || {{convert|14,204|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Krasnoyarsk Krai]])
|-
| 60 || [[Flores]] || 14,154 || {{convert|14,154|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[East Nusa Tenggara]])
|-
| 61 || [[King William Island]] || 13,111&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|13,111|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 62 || [[Negros (island)|Negros]] || 13,075 || {{convert|13,075|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Western Visayas]] and [[Central Visayas]])
|-
| 63 || [[Samar]] || 12,849 || {{convert|12,849|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Eastern Visayas]])
|-
| 64 || [[Palawan (island)|Palawan]] || 12,189 || {{convert|12,189|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Mimaropa]])
|-
| 65 || [[Panay]] || 12,011 || {{convert|12,011|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Western Visayas]])
|-
| 66 || [[Yos Sudarso Island|Yos Sudarso (Dolak)]] || 11,742 || {{convert|11,742|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Papua (province)|Papua]])
|-
| 67 || [[Bangka Island|Bangka]] || 11,413 || {{convert|11,413|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Bangka Belitung Islands]])
|-
| 68 || [[Ellef Ringnes Island]] || 11,295&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|11,295|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 69 || [[Bolshevik Island]] || 11,206 || {{convert|11,206|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Krasnoyarsk Krai]])
|-
| 70 || [[Geography of Jamaica|Jamaica (main island)]] || 11,190 || {{convert|11,190|km2|disp=number}} || {{JAM}}
|-
| 71 || [[Bylot Island]] || 11,067&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|11,067|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 72 || [[Sumba]] || 10,711 || {{convert|10,711|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[East Nusa Tenggara]])
|-
| 73 || [[Mindoro]] || 10,572 || {{convert|10,572|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Mimaropa]])
|-
| 74 || [[Viti Levu]] || 10,531 || {{convert|10,531|km2|disp=number}} || {{FIJ}} ([[Central Division, Fiji|Central Division]] and [[Western Division, Fiji|Western Division]])
|-
| 75 || [[Hawaii (island)|Hawaiʻi (Big Island)]] || 10,434 || {{convert|10,434|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Hawaii]])
|-
| 76 || [[Cape Breton Island]] || 10,311&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|10,311|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nova Scotia]])
|}

==={{convert|5000|–|9999|km2|abbr=on}} විශාලත්වයකින් යුතු දූපත්===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Rank !! Island's name !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;/&gt; !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(sq mi) !! Countries / Dependencies
|-
| 77 || [[Prince Charles Island]] || 9,521&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|9,521|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 78 || [[Bougainville Island]] || 9,318 || {{convert|9,318|km2|disp=number}} || {{PNG}} ([[Autonomous Region of Bougainville]])
|-
| 79 || [[Kodiak Island]] || {{convert|3,595|mi2|disp=number}} || 3,595&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dunham |first=Mike |url=http://www.adn.com/2010/07/31/1389864/turns-out-kodiak-is-largest-us.html |title=Turns out Kodiak is largest U.S. island, depending on viewpoint |access-date=August 1, 2010 |newspaper=Anchorage Daily News |date=July 31, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802230249/http://www.adn.com/2010/07/31/1389864/turns-out-kodiak-is-largest-us.html |archive-date=August 2, 2010 }}&lt;/ref&gt; || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 80 || [[Geography of Cyprus|Cyprus (main island)]] || 9,234 || {{convert|9,234|km2|disp=number}} || {{CYP}}, {{flag|Akrotiri and Dhekelia}}, Sovereign Base Areas of the {{UK}}, and {{TRNC}}&lt;ref group=&quot;Note&quot;&gt;The Turkish Republic of Northern Cyprus claims and controls one third of the island of Cyprus, although this is not recognised by any country except [[Turkey]].&lt;/ref&gt;
|-
| 81 || [[Geography of Puerto Rico|Puerto Rico (main island)]] || 9,100 || {{convert|9,100|km2|disp=number}} || {{PRI}}, [[insular area]] of the {{USA}}
|-
| 82 || [[Komsomolets Island]] || 8,812 || {{convert|8,812|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Krasnoyarsk Krai]])
|-
| 83 || [[Corsica]] || 8,741 || {{convert|8,741|km2|disp=number}} || {{FRA}} ([[Corsica]])
|-
| 84 || [[Disko Island]] || 8,612 || {{convert|8,612|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 85 || [[Carney Island]] || 8,500&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; || {{convert|8,500|km2|disp=number}} || None (unclaimed island of [[Antarctica]])
|-
| 86 || [[Chiloé Island]] || 8,478 || {{convert|8,478|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Los Lagos Region]])
|-
| 87 || [[Buru]] || 8,473 || {{convert|8,473|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Maluku (province)|Maluku]])
|-
| 88 || [[Crete]] || 8,350 || {{convert|8,350|km2|disp=number}} || {{GRE}} ([[Crete]])
|-
| 89 || [[Anticosti Island]] || 7,941&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|7,941|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Quebec]])
|-
| 90 || [[Roosevelt Island, Antarctica|Roosevelt Island]] || 7,910 || {{convert|7,910|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claim]] by {{NZ}})
|-
| 91 || [[Wrangel Island|Wrangel Island (Vrangelya)]] || 7,866 || {{convert|7,866|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Chukotka Autonomous Okrug]])
|-
| 92 || {{nowrap|[[Tupinambarana]] (western part)}} || 7,700 || {{convert|7,700|km2|disp=number}} || {{BRA}} ([[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]) (if taken as one [[fluvial island]])
|-
| 93 || [[New Ireland (island)|New Ireland]] || 7,405 || {{convert|7,405|km2|disp=number}} || {{PNG}} ([[New Ireland Province]])
|-
| 94 || [[Leyte]] || 7,368 || {{convert|7,368|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Eastern Visayas]])
|-
| 95 || [[East Falkland]] || 7,040 || {{convert|7,040|km2|disp=number}} || {{FLK}}, part of the [[British Overseas Territories]], territories under sovereignty of {{UK}} and disputed with {{ARG}}{{refn|group=&quot;Note&quot;|name=&quot;Falkland Islands&quot;|A dispute exists between the Governments of Argentina and the United Kingdom concerning sovereignty over the Falkland Islands. The territory is described as &quot;Falkland Islands (Malvinas)&quot; by the United Nations.}}
|-
|-
| 96 || [[Zealand]] || 7,031&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www2.kms.dk/C1256AED004EA666/(AllDocsByDocId)/1D7EE8822587E667C1256AEF0030ABF6?open&amp;pa |title=Kort &amp; Matrikelstyrelsen - Střrste řer |date=2003-09-23 |access-date=2010-08-01 }}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || {{convert|7,031|km2|disp=number}} || {{DEN}} ([[Region Zealand|Zealand]] and [[Capital Region of Denmark|Capital Region]])
|-
| 97 || [[Cornwallis Island (Nunavut)|Cornwallis Island]] || 6,995&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|6,995|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 98 || [[Prince of Wales Island (Alaska)|Prince of Wales Island]] || 6,675 || {{convert|6,675|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 99 || [[Kerguelen Islands#Grande Terre|Kerguelen (main island)]] || 6,617 || {{convert|6,617|km2|disp=number}} || {{ATF}}, [[Overseas territory (France)|overseas territory]] of {{FRA}}
|-
| 100 || [[Siple Island]] || 6,390 || {{convert|6,390|km2|disp=number}} || None (unclaimed island of [[Antarctica]])
|-
| 101 || [[Graham Island]] || 6,361&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|6,361|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[British Columbia]])
|-
| 102 || [[New Siberia|New Siberia (Novaya Sibir)]] || 6,201 || {{convert|6,201|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakha Republic]])
|-
| 103 || [[Melville Island (Australia)|Melville Island]] || 5,765 || {{convert|5,765|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Northern Territory]])
|-
| 104 || [[Prince Edward Island]] || 5,620&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|5,620|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Prince Edward Island]])
|-
| 105 || [[Vanua Levu]] || 5,587 || {{convert|5,587|km2|disp=number}} || {{FIJ}} ([[Northern Division, Fiji|Northern Division]])
|-
| 106 || [[Wellington Island]] || 5,556 || {{convert|5,556|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 107 || [[Coats Island]] || 5,498&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|5,498|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 108 || [[Bali]] || 5,416 || {{convert|5,416|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Bali]])
|-
| 109 || [[Chichagof Island]] || 5,388 || {{convert|5,388|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 110 || [[Guadalcanal]] || 5,353 || {{convert|5,353|km2|disp=number}} || {{SOL}} ([[Guadalcanal Province]] and [[Honiara|Capital Territory]])
|-
| 111 || [[Amund Ringnes Island]] || 5,255&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|5,255|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 112 || [[Bolshoy Lyakhovsky Island]] || 5,157 || {{convert|5,157|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakha Republic]])
|-
| 113 || [[St. Lawrence Island]] || 5,135 || {{convert|5,135|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 114 || [[Riesco Island]] || 5,110&lt;ref name=&quot;jc2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/REGIONV1.html |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Islands of the World by Region |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=2016-01-30}}&lt;/ref&gt; || {{convert|5,110|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 115 || [[Edgeøya]] || 5,073&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; || {{convert|5,073|km2|disp=number}} || {{NOR}} ([[Svalbard]])
|-
| 116 || [[Mackenzie King Island]] || 5,048&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|5,048|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Northwest Territories]] and [[Nunavut]])
|-
| 117 || [[Trinidad]] || 5,009 || {{convert|5,009|km2|disp=number}} || {{TTO}}
|-
| 118 || [[Caviana]] || 5,000&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|5,000|km2|disp=number}} || {{BRA}} ([[Pará]])
|}

==={{convert|2500|–|4999|km2|abbr=on}} විශාලත්වයකින් යුතු දූපත්===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Rank !! Island's name !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;/&gt; !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(sq mi) !! Countries / Dependencies
|-
| 119 || [[Kolguyev Island]] || 4,968 || {{convert|4,968|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Nenets Autonomous Okrug]])
|-
| 120 || [[Ilha Grande de Gurupá|Gurupá]] || 4,864&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|4,864|km2|disp=number}} || {{BRA}} ([[Pará]])
|-
| 121 || [[Isabela Island (Galápagos)|Isabela Island]] || 4,711 || {{convert|4,711|km2|disp=number}} || {{ECU}} ([[Galápagos Province]])
|-
| 122 || {{nowrap|[[North Jutlandic Island|North Jutlandic Island (Vendsyssel-Thy)]]}} || 4,685&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; || {{convert|4,685|km2|disp=number}} || {{DEN}} ([[North Denmark Region|North Denmark]]) (physically part of the [[Jutland]] [[peninsula]] until 1825)
|-
| 123 || [[Lombok]] || 4,625 || {{convert|4,625|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[West Nusa Tenggara]])
|-
| 124 || [[West Falkland]] || 4,531 || {{convert|4,531|km2|disp=number}} || {{FLK}}, part of the [[British Overseas Territories]], territories under sovereignty of {{UK}} and disputed with {{ARG}}{{refn|group=&quot;Note&quot;|name=&quot;Falkland Islands&quot;}}
|-
| 125 || [[Belitung]] || 4,478 || {{convert|4,478|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Bangka-Belitung Islands]])
|-
| 126 || [[Cebu]] || 4,468 || {{convert|4,468|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Central Visayas]])
|-
| 127 || [[Adelaide Island]] || 4,463 || {{convert|4,463|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{ARG}}, {{CHI}} and {{UK}})
|-
| 128 || [[Stefansson Island]] || 4,463&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|4,463|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 129 || [[Madura Island]] || 4,429 || {{convert|4,429|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[East Java]])
|-
| 130 || [[Buton]] || 4,408 || {{convert|4,408|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[South East Sulawesi]])
|-
| 131 || [[Kangaroo Island]] || 4,374 || {{convert|4,374|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[South Australia]])
|-
| 132 || [[Admiralty Island]] || 4,362 || {{convert|4,362|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 133 || [[Nunivak Island]] || 4,209&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|4,209|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 134 || [[Unimak Island]] || 4,119 || {{convert|4,119|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 135 || [[Hoste Island]] || 4,117&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|4,117|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 136 || [[Spaatz Island]] || 4,100&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|4,100|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{CHI}} and {{UK}})
|-
| 137 || [[Baranof Island]] || 4,065 || {{convert|4,065|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 138 || [[Nias]] || 4,048&lt;!--Figure in article is for multiple islands--&gt; || {{convert|4,048|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[North Sumatra]])
|-
| 139 || [[Espiritu Santo]] || 3,956 || {{convert|3,956|km2|disp=number}} || {{VAN}} ([[Sanma Province]])
|-
| 140 || [[Milne Land]] || 3,913 || {{convert|3,913|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 141 || [[Malaita]] || 3,836 || {{convert|3,836|km2|disp=number}} || {{SOL}} ([[Malaita Province]])
|-
| 142 || [[Siberut]] || 3,829 || {{convert|3,829|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[West Sumatra]])
|-
| 143 || [[Bohol]] || 3,821 || {{convert|3,821|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Central Visayas]])
|-
| 144 || [[South Georgia and the South Sandwich Islands|South Georgia]] || 3,718 || {{convert|3,718|km2|disp=number}} || {{SGS}}, part of the [[British Overseas Territories]], territories under sovereignty of {{UK}}
|-
| 145 || [[Euboea]] || 3,707 || {{convert|3,707|km2|disp=number}} || {{GRE}} ([[Central Greece (region)|Central Greece]])
|-
| 146 || [[Santa Inés Island]] || 3,688 || {{convert|3,688|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 147 || [[Mallorca]] || 3,667 || {{convert|3,667|km2|disp=number}} || {{ESP}} ([[Balearic Islands]])
|-
| 148 || [[Santa Isabel Island]] || 3,665 || {{convert|3,665|km2|disp=number}} || {{SOL}} ([[Isabel Province]])
|-
| 149 || [[Long Island]] || 3,629&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|3,629|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[New York (state)|New York]])
|-
| 150 || [[Socotra]] || 3,607 || {{convert|3,607|km2|disp=number}} || {{YEM}} ([[Socotra Governorate]])
|-
| 151 || [[Wetar]] || 3,600&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|3,600|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Maluku (province)|Maluku]])
|-
| 152 || [[Tupinambarana]] (northern part) || 3,600 || {{convert|3,600|km2|disp=number}} || {{BRA}} ([[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]])
|-
| 153 || [[Traill Island]] || 3,542 || {{convert|3,542|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 154 || [[Andros, Bahamas|North Andros Island]] || 3,439 || {{convert|3,439|km2|disp=number}} || {{BAH}} ([[North Andros]] and [[Central Andros]])
|-
| 155 || [[Vaygach Island]] || 3,329 || {{convert|3,329|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk Oblast]])
|-
| 156 || [[Masbate Island]] || 3,268&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|3,268|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Bicol Region]])
|-
| 157 || [[Iturup|Iturup (Etorofu)]] || 3,238 || {{convert|3,238|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakhalin Oblast]]) (also claimed by {{JPN}} ([[Hokkaido|Hokkaidō region]]))
|-
| 158 || [[Makira]] (San Cristóbal) || 3,190 || {{convert|3,190|km2|disp=number}} || {{SOL}} ([[Makira-Ulawa Province]])
|-
| 159 || [[Mansel Island]] || 3,180&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|3,180|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 160 || [[Yamdena]] || 3,100&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|3,100|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Maluku (province)|Maluku]])
|-
| 161 || [[Waigeo]] || 3,060&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|3,060|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[West Papua (province)|West Papua]])
|-
| 162 || [[Akimiski Island]] || 3,001&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|3,001|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 163 || [[Gotland]] || 2,994&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.scb.se/statistik/MI/MI0812/2000I02/MI50SM0101.pdf Öar i Sverige Islands in Sweden ]&lt;/ref&gt; || {{convert|2,994|km2|disp=number}} || {{SWE}} ([[Gotland County|Gotland]])
|-
| 164 || [[Funen]] || 2,985&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; || {{convert|2,985|km2|disp=number}} || {{DEN}} ([[Region of Southern Denmark|Southern Denmark]])
|-
| 165 || [[Choiseul Island]] || 2,971 || {{convert|2,971|km2|disp=number}} || {{SOL}} ([[Choiseul Province]])
|-
| 166 || [[Revillagigedo Island]] || 2,965 || {{convert|2,965|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 167 || [[Taliabu Island Regency|Taliabu]] || 2,913 || {{convert|2,913|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[North Maluku]])
|-
| 168 || [[Muna Island]] || 2,889 || {{convert|2,889|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[South East Sulawesi]])
|-
| 169 || [[Zemlya Georga]] || 2,821 || {{convert|2,821|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk Oblast]])
|-
| 170 || [[Kupreanof Island]] || 2,813 || {{convert|2,813|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 171 || [[Borden Island]] || 2,794&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|2,794|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Northwest Territories]] and [[Nunavut]])
|-
| 172 || [[North Andaman Island]] || 2,781 || {{convert|2,781|km2|disp=number}} || {{IND}} ([[Andaman and Nicobar Islands]])
|-
| 173 || [[Manitoulin Island]] || 2,766&lt;ref name=&quot;jc3&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.worldislandinfo.com/LAKEV1.htm |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Lake Islands of the World |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=2016-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928120332/http://www.worldislandinfo.com/LAKEV1.htm |archive-date=2011-09-28 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{convert|2,766|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Ontario]]) (world's largest freshwater [[lake island]])
|-
| 174 || [[Unalaska Island]] || 2,722 || {{convert|2,722|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 175 || [[Saaremaa]] || 2,672 || {{convert|2,672|km2|disp=number}} || {{EST}} ([[Saare County|Saaremaa]])
|-
| 176 || [[Moresby Island]] || 2,608&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|2,608|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[British Columbia]])
|-
| 177 || [[James Ross Island]] || 2,598 || {{convert|2,598|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{ARG}}, {{CHI}} and {{UK}})
|-
| 178 || [[Obira]] || 2,542 || {{convert|2,542|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[North Maluku]])
|-
| 179 || [[Geography of Réunion|Réunion (main island)]] || 2,535 || {{convert|2,535|km2|disp=number}} || {{FRA}} ([[Réunion]], [[overseas department]])
|}

==={{convert|1000|–|2499|km2|abbr=on}} විශාලත්වයකින් යුතු දූපත්===
This section of the list might not be complete, but covers almost all of the islands in the world over {{convert|1,000|km2|abbr=on}}. The area of some Antarctic islands is uncertain.
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Rank !! Island's name !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;/&gt; !! class=&quot;unsortable&quot; | Area&lt;br&gt;(sq mi) !! Countries / Dependencies
|-
| 180 || [[Navarino Island]] || 2,473{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|2,473|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 181 || [[Paramushir]] || 2,471&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|2,471|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakhalin Oblast]])
|-
| 182 || [[Ross Island]] || 2,460&lt;ref name=&quot;jc2&quot;/&gt; || {{convert|2,460|km2|disp=number}} || None ([[Antarctic territorial claims|Antarctic territorial claim]] by {{NZ}})
|-
| 183 || [[Ymer Island]] || 2,437 || {{convert|2,437|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 184 || [[Anvers Island]] || 2,432 || {{convert|2,432|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{ARG}}, {{CHI}} and {{UK}})
|-
| 185 || [[Karaginsky Island]] || 2,404{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|2,404|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Kamchatka Krai]])
|-
| 186 || [[Cornwall Island (Nunavut)|Cornwall Island]] || 2,358&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|2,358|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 187 || [[Peleng]] || 2,346 || {{convert|2,346|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Central Sulawesi]])
|-
| 188 || [[Groote Eylandt]] || 2,285 || {{convert|2,285|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Northern Territory]])
|-
| 189 || [[Yapen]] || 2,278 || {{convert|2,278|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Papua (Indonesian province)|Papua]])
|-
| 190 || [[Morotai]] || 2,266 || {{convert|2,266|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[North Maluku]])
|-
| 192 || [[Princess Royal Island]] || 2,251&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|2,251|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[British Columbia]])
|-
| 193 || [[Isla de la Juventud]] || 2,237 || {{convert|2,237|km2|disp=number}} || {{CUB}} ([[Isla de la Juventud]])
|-
| 194 || [[Wilczek Land]] || 2,203{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|2,203|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk Oblast]])
|-
| 195 || [[Hinnøya]] || 2,198&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; || {{convert|2,198|km2|disp=number}} || {{NOR}} ([[Nordland]] and [[Troms]])
|-
| 196 || [[Nelson Island (Alaska)|Nelson Island]] || 2,183&lt;ref&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&amp;q=nelson+2,183+| page=279| title=The Essential Desk Reference|publisher=Oxford University Press|year= 2002|isbn= 9780195128734}}&lt;/ref&gt; || {{convert|2,183|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 197 || [[Richards Island]] || 2,165&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|2,165|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Northwest Territories]])
|-
| 198 || [[Trangan]] || 2,149 || {{convert|2,149|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Maluku (province)|Maluku]])
|-
| 199 || [[Alor Island]] || 2,120 || {{convert|2,120|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[East Nusa Tenggara]])
|-
| 200 || [[Margarita Island (Colombia)|Margarita Island]] || 2,100 || {{convert|2,100|km2|disp=number}} || {{COL}} (an inland [[fluvial]] island in the [[Magdalena River]], not to be confused with the [[Isla Margarita|Caribbean Venezuelan island]])
|-
| 201 || [[Lewis and Harris]] || 2,086 || {{convert|2,086|km2|disp=number}} || {{UK}} ([[Scotland]])
|-
| 202 || [[Laut Island]] || 2,057 || {{convert|2,057|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[South Kalimantan]])
|-
| 203 || [[Malakula]] || 2,041 || {{convert|2,041|km2|disp=number}} || {{VAN}} ([[Malampa Province]])
|-
| 204 || [[New Georgia]] || 2,037 || {{convert|2,037|km2|disp=number}} || {{SOL}} ([[Western Province (Solomon Islands)|Western Province]])
|-
| 205 || [[Misool]] || 2,034 || {{convert|2,034|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[West Papua (province)|West Papua]])
|-
| 206 || [[Magdalena Island, Aysén Region|Magdalena Island]] || 2,025 || {{convert|2,025|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Aysén Region]])
|-
| 207 || [[René-Levasseur Island]] || 2,020&lt;ref name=&quot;jc3&quot;/&gt; || {{convert|2,020|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Quebec]]) (largest [[artificial island]])
|-
| 208 || [[Tenerife]] || 2,008 || {{convert|2,008|km2|disp=number}} || {{ESP}} ([[Canary Islands]])
|-
| 209 || [[Ayon Island|Ayon]] || 2,000{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|2,000|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Chukotka Autonomous Okrug]])
|-
| 210 || [[Kuiu Island|Kuiu]] || 1,962 || {{convert|1,962|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 211 || [[Manus Island|Manus]] || 1,940 || {{convert|1,940|km2|disp=number}} || {{PNG}} ([[Manus Province]])
|-
| 212 || [[Bioko]] || 1,935 &lt;ref&gt;[https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/africa/gq.htm World Atlas]&lt;/ref&gt;  || {{convert|1,935|km2|disp=number}} || {{GNQ}} ([[Bioko Norte Province]] and [[Bioko Sur Province]])
|-
| 213 || [[Biak]] || 1,904 || {{convert|1,904|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Papua (Indonesian province)|Papua]])
|-
| 214 || [[Maui]] || 1,903 || {{convert|1,903|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Hawaii]])
|-
| 215 || [[Bacan Islands|Bacan]] || 1,900 || {{convert|1,900|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[North Maluku]])
|-
| 216 || [[Žitný ostrov]] || 1,886{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,886|km2|disp=number}} || {{SVK}} ([[Bratislava Region]], [[Trnava Region]] and [[Nitra Region]])
|-
| 217 || [[Geography of Mauritius|Mauritius (main island)]] || 1,874 || {{convert|1,874|km2|disp=number}} || {{MUS}}
|-
| 218 || [[Fraser Island]] || 1,840&lt;ref&gt;[http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/fraser-island World Heritage Places - Fraser Island]&lt;/ref&gt; || {{convert|1,840|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Queensland]]) (world's largest [[sand island]])
|-
| 219 || [[Jeju Island]] || 1,826&lt;ref name=&quot;jc4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/COUNTRYV2.htm |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Islands of Selected Countries |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=2016-01-30}}&lt;/ref&gt; || {{convert|1,826|km2|disp=number}} || {{KOR}} ([[Jeju Province]])
|-
| 220 || [[Stewart Island|Stewart Island/Rakiura]] || 1,815 || {{convert|1,815|km2|disp=number}} || {{NZ}} ([[Southland, New Zealand|Southland]])
|-
| 221 || [[Bely Island]] || 1,810 || {{convert|1,810|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]])
|-
| 222 || [[Afognak]] || 1,809 || {{convert|1,809|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 223 || [[Umnak]] || 1,793 || {{convert|1,793|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 224 || [[Bolshoy Shantar Island]] || 1,766 || {{convert|1,766|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Khabarovsk Krai]])
|-
| 225 || [[Bolshoy Begichev Island]] || 1,764 || {{convert|1,764|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakha Republic]])
|-
| 226 || [[Simeulue]] || 1,754 || {{convert|1,754|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Aceh]])
|-
| 227 || [[Kobroor]] || 1,723 || {{convert|1,723|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Maluku (province)|Maluku]])
|-
| 228 || [[Air Force Island]] || 1,720&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,720|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 229 || [[Natuna Besar]] || 1,720{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,720|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Riau Islands]])
|-
| 230 || [[Savai'i]] || 1,718 || {{convert|1,718|km2|disp=number}} || {{SAM}} ([[Fa'asaleleaga]], [[Gaga'emauga]], [[Gaga'ifomauga]], [[Vaisigano]], [[Satupa'itea]] and [[Palauli]])
|-
| 231 || [[Geographical Society Island]] || 1,717 || {{convert|1,717|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 232 || [[Bathurst Island (Northern Territory)|Bathurst Island]] || 1,692 || {{convert|1,692|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Northern Territory]])
|-
| 233 || [[Bering Island]] || 1,660{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,660|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Kamchatka Krai]])
|-
| 234 || [[Skye]] || 1,659 || {{convert|1,659|km2|disp=number}} || {{UK}} ([[Scotland]])
|-
| 235 || [[Lesbos]]  || 1,641 || {{convert|1,641|km2|disp=number}} || {{GRE}} ([[North Aegean]])
|-
| 236 || [[Soisalo]] || 1,635&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://personal.inet.fi/koti/kauko.huotari/saaret.htm |title=Suomen suurimmat saaret |publisher=Kauko Huotari |access-date=2010-08-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412133934/http://personal.inet.fi/koti/kauko.huotari/saaret.htm |archive-date=2010-04-12 }}&lt;/ref&gt; || {{convert|1,635|km2|disp=number}} || {{FIN}} ([[Northern Savonia]] and [[Southern Savonia]])
|-
| 237 || [[Fuerteventura]] || 1,633 || {{convert|1,633|km2|disp=number}} || {{ESP}} ([[Canary Islands]])
|-
| 238 || [[Salawati]] || 1,623 || {{convert|1,623|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[West Papua (province)|West Papua]])
|-
| 239 || [[Inagua|Great Inagua]] || 1,615 || {{convert|1,615|km2|disp=number}} || {{BAH}} ([[Inagua]])
|-
| 240 || [[Kunashir Island]] || 1,612 || {{convert|1,612|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakhalin Oblast]]) (also claimed by {{JPN}} ([[Hokkaidō|Hokkaidō region]]))
|-
| 241 || [[Joinville Island]] || 1,607 || {{convert|1,607|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{ARG}}, {{CHI}} and {{UK}})
|-
| 242 || [[Tanahbesar|Tanahbesar (Wokam)]] || 1,604 || {{convert|1,604|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Maluku (province)|Maluku]])
|-
| 243 || [[Rantau (island)|Rantau]] || 1,598 || {{convert|1,598|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Riau]])
|-
| 244 || [[Senja (island)|Senja]] || 1,590&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; || {{convert|1,590|km2|disp=number}} || {{NOR}} ([[Troms]])
|-
| 245 || [[Flaherty Island]] || 1,585&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,585|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 246 || [[Oahu]] || 1,583 || {{convert|1,583|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Hawaii]])
|-
| 247 || [[Unguja|Zanzibar (Unguja)]] || 1,575 || {{convert|1,575|km2|disp=number}} || {{TAN}} ([[Unguja North Region]], [[Unguja South Region]] and [[Mjini Magharibi Region]])
|-
| 248 || [[Graham Bell Island]] || 1,557 || {{convert|1,557|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk Oblast]])
|-
| 249 || [[Eglinton Island]] || 1,541&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,541|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Northwest Territories]])
|-
| 250 || [[Middle Andaman Island]] || 1,536&lt;ref name=&quot;jc4&quot;/&gt; || {{convert|1,536|km2|disp=number}} || {{IND}} ([[Andaman and Nicobar Islands]])
|-
| 251 || [[Clavering Island]] || 1,535 || {{convert|1,535|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 252 || [[Gran Canaria]] || 1,530 || {{convert|1,530|km2|disp=number}} || {{ESP}} ([[Canary Islands]])
|-
| 253 || [[Pioneer Island (Russia)|Pioneer Island]] || 1,527 || {{convert|1,527|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Krasnoyarsk Krai]])
|-
| 254 || [[Great Karimun]] || 1,524 || {{convert|1,524|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Riau Islands]])
|-
| 255 || [[Catanduanes]] || 1,523 || {{convert|1,523|km2|disp=number}} || {{PHL}} ([[Bicol Region]])
|-
| 256 || [[Charcot Island]] || 1,500{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,500|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{CHI}} and {{UK}})
|-
| 257 || [[Rupat]] || 1,490 || {{convert|1,490|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Riau]])
|-
| 258 || [[Qeshm]] || 1,488 || {{convert|1,488|km2|disp=number}} || {{IRN}} ([[Hormozgan Province]])
|-
| 259 || [[Nares Land]] || 1,466 || {{convert|1,466|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 260 || [[Andros, Bahamas|South Andros Island]] || 1,448 || {{convert|1,448|km2|disp=number}} || {{BAH}} ([[South Andros]])
|-
| 261 || [[Bhola Island]] || 1,441{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,441|km2|disp=number}} || {{BAN}} ([[Barisal Division]])
|-
| 262 || [[Fergusson Island]] || 1,437 || {{convert|1,437|km2|disp=number}} || {{PNG}} ([[Milne Bay Province]])
|-
| 263 || [[Urup]] || 1,437 || {{convert|1,437|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Sakhalin Oblast]])
|-
| 264 || [[Kauai]] || 1,435 || {{convert|1,435|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Hawaii]])
|-
| 265 || [[São Luís Island]] || 1,410{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,410|km2|disp=number}} || {{BRA}} ([[Maranhão]])
|-
| 266 || [[Rhodes]] || 1,410 || {{convert|1,410|km2|disp=number}} || {{GRE}} ([[South Aegean]])
|-
| 267 || [[King George Island (South Shetland Islands)|King George Island]] || 1,384 || {{convert|1,384|km2|disp=number}} || None ([[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by {{ARG}}, {{CHI}} and {{UK}})
|-
| 268 || [[Graham Island (Nunavut)|Graham Island]] || 1,378&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,378|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 269 || [[Pitt Island (Canada)|Pitt Island]] || 1,375&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,375|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[British Columbia]])
|-
| 270 || [[Nottingham Island]] || 1,372&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,372|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 271 || [[Desolación Island]] || 1,352 || {{convert|1,352|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 272 || [[Ramree Island]] || 1,350&lt;ref name=&quot;jc4&quot;/&gt; || {{convert|1,350|km2|disp=number}} || {{MYA}} ([[Rakhine State]])
|-
| 273 || [[Flinders Island]] || 1,330 || {{convert|1,330|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Tasmania]])
|-
| 274 || [[Öland]] || 1,347&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; || {{convert|1,347|km2|disp=number}} || {{SWE}} ([[Kalmar County|Kalmar]])
|-
| 275 || [[Lougheed Island]] || 1,308&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,308|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 276 || [[Dawson Island]] || 1,290 || {{convert|1,290|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 277 || [[Barentsøya]] (Barents) || 1,288&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ssb.no/a/publikasjoner/pdf/nos_d330/nos_d330.pdf |title=Svalbard Statistics 2005|language=no |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt; || {{convert|1,288|km2|disp=number}} || {{NOR}} ([[Svalbard]])
|-
| 278 || [[Lembata]] (Lomblen) || 1,270 || {{convert|1,270|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[East Nusa Tenggara]])
|-
| 279 || [[Chongming Island]] || 1,267{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,267|km2|disp=number}} || {{PRC}} ([[Shanghai|Shanghai Municipality]])
|-
| 280 || [[Basilan]] || 1,266 || {{convert|1,266|km2|disp=number}} || {{PHI}} ([[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] and [[Zamboanga Peninsula]])
|-
| 281 || [[Shannon Island]] || 1,259 || {{convert|1,259|km2|disp=number}} || {{GRL}}, forms part of the [[Danish Realm]] ({{DNK}})
|-
| 282 || [[Mill Island]] || 1,258 || {{convert|1,258|km2|disp=number}} || None ([[Antarctic territorial claims|Antarctic territorial claim]] by {{AUS}})
|-
| 283 || [[Morfil]] || 1,250 || {{convert|1,250|km2|disp=number}} || {{SEN}} ([[Saint-Louis Region]])
|-
| 284 || [[Lolland]] || 1,243&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; || {{convert|1,243|km2|disp=number}} || {{DEN}} ([[Region Zealand|Zealand]])
|-
| 285 || [[Mangole Island|Mangole]] || 1,229 || {{convert|1,229|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[North Maluku]])
|-
| 286 || [[New Hanover Island|New Hanover Island (Lavongai)]] || 1,227 || {{convert|1,227|km2|disp=number}} || {{PNG}} ([[New Ireland Province]])
|-
| 287 || [[Rote Island]] || 1,227 || {{convert|1,227|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[East Nusa Tenggara]])
|-
| 288 || [[South Andaman Island]] || 1,211 || {{convert|1,211|km2|disp=number}} || {{IND}} ([[Andaman and Nicobar Islands]])
|-
| 289 || [[Södertörn]] || 1,207&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160303202852/ |title=Statistics Sweden|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202852/ |url-status=dead |archive-date=2016-03-03}}&lt;/ref&gt; || {{convert|1,207|km2|disp=number}} || {{SWE}} ([[Stockholm County|Stockholm]])
|-
| 290 || [[Okinawa Island]] || 1,200 || {{convert|1,200|km2|disp=number}} || {{JPN}} ([[Ryukyu Islands]])
|-
| 291 || [[Oleniy Island]] || 1,197 || {{convert|1,197|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]])
|-
| 292 || [[Tiburón Island]] || 1,190 || {{convert|1,190|km2|disp=number}} || {{MEX}} ([[Sonora]])
|-
| 293 || [[Campana Island]] || 1,188 || {{convert|1,188|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Aisén Region]])
|-
| 294 || [[Bintan Island]] || 1,173 || {{convert|1,173|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Riau Islands]])
|-
| 295 || [[Martinique]] || 1,167 || {{convert|1,167|km2|disp=number}} || {{FRA}} ([[Martinique]], [[overseas department]])
|-
| 296 || [[Aracena Island]] || 1,164 || {{convert|1,164|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 297 || [[Sherman Island (Antarctica)|Sherman Island]] || 1,159 || {{convert|1,159|km2|disp=number}} || None (unclaimed island of [[Antarctica]])
|-
| 298 || [[Byam Martin Island]] || 1,150&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,150|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 299 || [[Abaco Islands|Great Abaco]] || 1,146 || {{convert|1,146|km2|disp=number}} || {{BAH}} ([[North Abaco]], [[Central Abaco]] and [[South Abaco]])
|-
| 300 || [[Lifou Island]] || 1,146 || {{convert|1,146|km2|disp=number}} || {{flag|New Caledonia}}, [[Overseas departments and territories of France#Special collectivity|special collectivity]] of {{FRA}}
|-
| 301 || [[Wales Island (Nunavut)|Wales Island]] || 1,137&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,137|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 302 || [[Île Vanier]] || 1,126&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,126|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 303 || [[Upolu]] || 1,125 || {{convert|1,125|km2|disp=number}} || {{SAM}} ([[Tuamasaga]], [[A'ana]], [[Aiga-i-le-Tai]], [[Atua (district)|Atua]], [[Va'a-o-Fonoti]] and [[Gaga'emauga]])
|-
| 304 || [[King Island (Tasmania)|King Island]] || 1,121 || {{convert|1,121|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Tasmania]])
|-
| 305 || [[Clarence Island, Chile|Clarence Island]] || 1,111 || {{convert|1,111|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 306 || [[Padang Island]] || 1,109 || {{convert|1,109|km2|disp=number}} || {{IDN}} ([[Riau]])
|-
| 307 || [[Grand Bahama]] || 1,096 || {{convert|1,096|km2|disp=number}} || {{BAH}} ([[East Grand Bahama]], [[West Grand Bahama]] and [[Freeport, Bahamas|Freeport]])
|-
| 308 || [[Alexandra Land|Alexandra Land (Zemlya Aleksandry)]] || 1,095 || {{convert|1,095|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk Oblast]])
|-
| 309 || [[Rowley Island]] || 1,090&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,090|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 310 || [[Tahiti]] || 1,069 || {{convert|1,069|km2|disp=number}} || {{PYF}}, [[overseas collectivity]] of {{FRA}}
|-
| 311 || [[Sääminginsalo]] || 1,069&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt; || {{convert|1,069|km2|disp=number}} || {{FIN}} ([[Southern Savonia]]) (not a true island because it is detached from the mainland by an artificial canal)
|-
| 312 || [[Serrano Island]] || 1,063 || {{convert|1,063|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Aisén Region]])
|-
| 313 || [[Atka Island]] || 1,061 || {{convert|1,061|km2|disp=number}} || {{USA}} ([[Alaska]])
|-
| 314 || [[Cameron Island]] || 1,059&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,059|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 315 || [[Hall Island (Arctic)|Gallya (Hall Island)]] || 1,049 || {{convert|1,049|km2|disp=number}} || {{RUS}} ([[Arkhangelsk Oblast]])
|-
| 316 || [[Madre de Dios Island]] || 1,043 || {{convert|1,043|km2|disp=number}} || {{CHI}} ([[Magallanes and Antártica Chilena Region]])
|-
| 317 || [[Normanby Island (Papua New Guinea)|Normanby Island]] || 1,040 || {{convert|1,040|km2|disp=number}} || {{PNG}} ([[Milne Bay Province]])
|-
| 318 || [[Hiiumaa]] || 1,031 || {{convert|1,031|km2|disp=number}} || {{EST}} ([[Hiiu County|Hiiumaa]])
|-
| 319 || [[Margarita Island]] || 1,020 || {{convert|1,020|km2|disp=number}} || {{VEN}} ([[Nueva Esparta]])
|-
| 320 || [[Resolution Island (Nunavut)|Resolution Island]] || 1,015&lt;ref name=&quot;Canada&quot;/&gt; || {{convert|1,015|km2|disp=number}} || {{CAN}} ([[Nunavut]])
|-
| 321 || [[Grande Comore]] || 1,013 || {{convert|1,013|km2|disp=number}} || {{COM}} ([[Grande Comore]])
|-
| 322 || [[Mornington Island]] || 1,002{{Citation needed|date=February 2016}} || {{convert|1,002|km2|disp=number}} || {{AUS}} ([[Queensland]])
|-
|}

== ආශ්‍රිත ==
{{Portal|Islands}}
* [[Lake island]]
* [[List of Antarctic and Subantarctic islands]]
* [[List of countries and dependencies by area|භූමිප්‍රමාණය අනුව රටවල් හා පරායත්ත භූමිප්‍රදේශ නාමාවලිය]]
* [[List of countries by largest island]]
* [[List of islands by highest point]]
* [[List of islands by name]]
* [[List of islands by population|ජනගහනය අනුව දූපත් ලැයිස්තුව]]
* [[List of islands by population density]]
* [[Lists of islands]] (by continent and country)
* [[Recursive islands and lakes]]
* [[River island]]

==සටහන්==
{{Reflist|group=Note}}

==පාදසටහන්==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==මූලාශ්‍ර==
* {{cite web|last1=Haug |first1=Per Ivar |title=Islands of Greenland |url=http://www.ntnu.no/ub/formidl/utgivelser/til_opplysning/to_nr15.php#umeny7 |website=Gazetteer of Greenland |publisher=[[Norwegian University of Science and Technology]] |date=August 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615162130/http://www.ntnu.no/ub/formidl/utgivelser/til_opplysning/to_nr15.php |archive-date=2011-06-15 }}
* {{cite web|title=Islands by Land Area|url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|website=Island Directory Tables|publisher=[[United Nations Environment Programme]]|date=18 February 1998}}
* {{cite web|title=The Atlas of Canada|url=http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography/atlas-canada|publisher=[[Natural Resources Canada]]|date=4 June 2015}}
* {{cite web|title=World Island Information|url=http://www.worldislandinfo.com/|publisher=Joshua Calder|date=2010}}

== භාහිර සබැඳි ==
* [http://www.globalislands.net/links/islands/islands.php Global Island Network – Island Links Directory]

[[ප්‍රවර්ගය:භූමි ප්‍රමාණය අනුව ලැයිස්තු|Islands]]
[[ප්‍රවර්ගය:භූමි ප්‍රමාණය අනුව දූපත් ලැයිස්තු|*]]
[[ප්‍රවර්ගය:දූපත් ලැයිස්තු| ]]</text>
      <sha1>t0pq0itj6itdptyr8j56kb19a89if2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බීටීඑස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90273</id>
    <revision>
      <id>797435</id>
      <parentid>775230</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77425" sha1="id6ngd9zg7fwj750wfcnfr9kypt4rdl" xml:space="preserve">{{multiple issues|{{wikify}}
{{unreferenced}}
}}
{{Infobox musical artist
| name             = බී.ටී.එස් (BTS)
| image            = ‘LG Q7 BTS 에디션’ 예약 판매 시작 (42773472410) (cropped).jpg
| image_upright    = 1.25
| caption          = 2018 දී BTS කණ්ඩායම&lt;br /&gt;දක්ෂිණාවර්තව, වමේ සිට: [[V (ගායක)|V]], [[J-Hope]], [[RM (රැප් ගායක)|RM]], [[ජින්|ජින්]], [[ජිමින්|ජිමින්]], [[ජන්ග්කුක්]], සහ [[සුගා (රැප් ගායකයා)|SUGA]]
| alias            = {{flatlist|
*Bangtan Boys (බන්ග්තාන් බෝයිස්)
*Bangtan Sonyeondan (බන්ග්තාන් සොන්යොන්ඩාන්)
*Beyond the Scene (දර්ශනයෙන් ඔබ්බට)
*Bulletproof Boy Scouts}}
| origin           = දකුණු කොරියාව
| genre            = {{flatlist|
* [[K-pop]]
* [[හිප් හොප් සංගීතය|හිප් හොප්]]
* [[සමකාලීන R&amp;B|R&amp;B]]
* [[ඉලෙක්ට්‍රොනික නර්තන සංගීතය|EDM]]}}
| years_active     = {{start date|2013}}–වර්තමානය
| label            = {{flatlist|
* [[බිග් හිට් එන්ටටෙයිට්මන්ට්]]
* [[Pony Canyon]]
* [[Def Jam Recordings|Def Jam Japan]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|title=シングル「血、汗、涙」を5月10日にリリース！|work=BTS Universal Music Japan Page|publisher=[[Universal Music Group|Universal Music LLC, Japan]]|date=March 23, 2017|access-date=March 24, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324175800/http://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|archive-date=March 24, 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Columbia Records|Columbia]]&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kim |first1=Jae-Ha |title=The Racism BTS Continues to Face Is Part of Larger Anti-Asian Xenophobia |url=https://www.teenvogue.com/story/racism-bts-continues-to-face-is-part-of-larger-anti-asian-xenophobia-op-ed |website=Teen Vogue |access-date=27 February 2021 |language=en-us |date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Romano |first1=Aja |title=With &quot;Dynamite,&quot; BTS beat the US music industry at its own cheap game |url=https://www.vox.com/21498770/bts-dynamite |website=Vox |access-date=27 February 2021 |language=en |date=5 October 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| module           = 
| website          = {{url|bts.ibighit.com}}
| current_members  = * [[ජින්|ජින්]]
* [[සුගා (රැප් ගායකයා)|SUGA]]
* [[J-Hope]]
* [[RM (රැප් ගායක)|RM]]
* [[ජිමින්|ජිමින්]]
* [[V (ගායක)|V]]
* [[ජන්ග්කුක්]] 
| associated_acts =  
| module2          = {{Infobox Chinese
| child            = yes
| kanji            = 防弾少年団
| revhep           = Bōdan Shōnendan
| hiragana         = ぼうだんしょうねんだん
| kunrei           = Bôdan Syônendan
| hangul           = {{linktext|방탄|소년|단}}
| hanja            = {{linktext|防彈|少年|團}}
| rr               = Bangtan Sonyeondan
| mr               = Pangt'an Sonyǒndan
}}
|native_name=방탄소년단 (බන්ග්තාන් සොන්යොන්ඩාන්)
}}

'''බීටීඑස් (BTS)''' ([[කොරියානු භාෂාව|කොරියානු භාෂාවෙ]]න්: 방탄소년단 (බන්ග්තාන් සොන්යොන්ඩාන්), '''බන්ග්තාන් බොයිස් (Bangtan Boys)''' ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙම සංගීත කණ්ඩායම [[RM (රැප් ගායක)|RM]], [[ජින්|ජින්]], [[සුගා (රැප් ගායකයා)|SUGA]], [[J-Hope]], [[ජිමින්|ජිමින්]], [[V (ගායක)|V]], සහ [[ජන්ග්කුක්]] යන සාමාජිකයින්ගෙන් සමන්විත වන අතර ඔවුන්ගේ බොහෝ ගීත වල පද රචනය සහ සංගීත නිෂ්පාදනය සාමාජිකයින් විසින්ම සිදු කරනු ලැබේ. &lt;ref&gt;{{cite web |title=BTS Sinhala |url=https://btssinhala.wordpress.com/bts-sinhala/ |website=BTS Sinhala |publisher=WordPress |access-date=17 January 2026}}&lt;/ref&gt;
මෙම [[සංගීත කණ්ඩායම් වර්ග ලැයිස්තුව|සංගීත කණ්ඩායම]] 2010 හි පිහිටුවන ලද අතර සහ 2013 හි [[බිග් හිට් එන්ටටෙයිට්මන්ට්]] යටතේ මුහුරත් උළෙල පවත්වා ආරම්භ කරන ලද [[දකුණු කොරියාව|දකුණු කොරියානු]] [[පිරිමි සංගීත කණ්ඩායම්|පිරිමි සංගීත කණ්ඩායම]]කි.&lt;ref&gt;* “බීටීඑස් නවතම ගීතය මැයි මසදී
,” *Dinamina*, 7 April 2021, archived from the original on 14 April 2021; available at &lt;https://archives1.dinamina.lk/2021/04/07/…/119587/…?page=14{{භින්න වූ සබැඳි|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;.&lt;/ref&gt; BTS කණ්ඩායම ආරම්භයේදී [[හිප් හොප් සංගීතය|හිප් හොප්]] සංගීත කණ්ඩායමක් වූ අතර ඔවුන්ගේ සංගීත විලාසය මේ වන විට ඔවුන්ගේ සංගීත ශෛලිය ප්‍රභේද රැසක් යටතේ පුළුල් පරාසයක විහිදි ඇත. ඔවුන්ගේ පද රචනා [[මානසික සෞඛ්‍යය]], පාසල් වියේ තරුණ සමයේ මුහුණ දෙන සාමාජීය කරදර, ධනාත්මක අදහස්, සමාජයට වැදගත් පණිවිඩ, මානසික සතුට, [[මානසික සෞඛ්‍යය]], ජීවිත දර්ශනය, තමන්ටත් ආදරය කිරීම, [[පුද්ගලභාවය|පුද්ගලවාදය]] ඇතුළු විෂයයන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත. ඔවුන්ගේ ගීත ලැයිස්තුව සහ යාබද කෘති [[සාහිත්‍යය]], [[දර්ශනය]] සහ [[මනෝවිද්‍යාව]] යනාදිය ගැඹුරෙන් විමසා බලන අතර BTS විශ්වය යනුවෙන් විකල්ප විශ්ව කථා වස්තුවක් ද ඔවුන් තම නිර්මාණ අතරට ඇතුලත් කර තිබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Repository Universitas Hasanuddin – Eprint 2017|url=https://repository.unhas.ac.id/id/eprint/2017/   |website=Repository Universitas Hasanuddin|publisher=Hasanuddin University |access-date=17 January 2026}}&lt;/ref&gt;

2013 දී ඔවුන්ගේ පළමු ඇල්බමය වන [[2 Cool 4 Skool ඇල්බමය|2 Cool 4 Skool]] නිකුත් කරන ලද අතර, BTS ඔවුන්ගේ පළමු [[කොරියානු භාෂාව|කොරියානු]] සහ [[ජපන් භාෂාව|ජපන්]] භාෂා ස්ටුඩියෝ ඇල්බම වන ''[[Dark &amp; Wild]]'' සහ ''[[Wake Up (BTS album)|Wake Up]]''  පිළිවෙලින් 2014 දී නිකුත් කළේය.  කණ්ඩායමේ දෙවන කොරියානු ස්ටුඩියෝ ඇල්බමය වන Wings (2016), දකුණු කොරියාවේ පිටපත් මිලියනයක් අලෙවි කළ ඔවුන්ගේ පළමු ඇල්බමය විය. 2017 වන විට, BTS ගෝලීය සංගීත වෙළඳපොළට ඇතුළු වී කොරියානු රැල්ල එක්සත් ජනපදයට ගෙන ගිය අතර, ඔවුන්ගේ &quot;Mic Drop&quot; ගීතය සඳහා ඇමරිකානු පටිගත කිරීමේ කර්මාන්ත සංගමයෙන් (RIAA) රන් සහතිකයක් ලබා ගත් පළමු කොරියානු කණ්ඩායම බවට පත් වූ අතර, ඔවුන්ගේ ස්ටුඩියෝ ඇල්බමය වන Love Yourself: Tear (2018) සමඟ Billboard 200 හි ඉහළ ස්ථානයක් ලබා ගත් පළමු කොරියානු සංගීත කණ්ඩායම බවට පත්විය. 2020 දී, BTS වසර දෙකකට අඩු කාලයක් තුළ එක්සත් ජනපදයේ අංක එකේ ඇල්බම හතරක් ප්‍රස්ථාරගත කළ බීට්ල්ස් වලින් පසු වේගවත්ම කණ්ඩායම බවට පත් වූ අතර, Love Yourself: Answer (2018) RIAA විසින් ප්ලැටිනම් සහතික කළ පළමු කොරියානු ඇල්බමය බවට පත්විය; එම වසරේම, ඔවුන්ගේ ග්‍රැමී-නම් කරන ලද &quot;[[Dynamite (BTS song)|Dynamite]]&quot; ගීතය සමඟින්, බිල්බෝඩ් හොට් 100 සහ බිල්බෝඩ් ග්ලෝබල් 200 යන දෙකෙහිම අංක එකේ ස්ථානයට පත්වූ පළමු දකුණු කොරියානු කලාකරු බවට ද පත්විය.  &quot;[[Savage Love (Laxed – Siren Beat)#BTS remix|Savage Love]]&quot;, &quot;[[Life Goes On (BTS song)|Life Goes On]]&quot;,  &quot;[[Butter (song)|Butter]]&quot;, &quot;[[Permission to Dance]]&quot;, සහ &quot;[[My Universe (song)|My Universe]]&quot;  යන ගීත 1966 දී &quot;[[The Beatles|බීට්ල්ස්]]&quot; කණ්ඩායමෙන් පසු එක්සත් ජනපදයේ අංක එකේ ගීත හයක් උපයා ගත් වේගවත්ම කලාකරු බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kim |first=U
 |title=BTS Breaks New Record As “My Universe” With Coldplay Debuts At No. 1 On Billboard Hot 100 |url=https://www.soompi.com/article/1491885wpp/bts-breaks-new-record-as-my-universe-with-coldplay-debuts-at-no-1-on-billboard-hot-100 |website=Soompi|publisher=Viki Inc.|date=5 October 2021|access-date=17 January 2026}}&lt;/ref&gt;

2020 දී, BTS කණ්ඩායම Billboard Global 200 සහ US Billboard Hot 100 හි ඔවුන්ගේ &quot;ඩයිනමයිට්&quot; ගීතය සමඟ අංක එකට පැමිණි පළමු දකුණු කොරියානු සංගීත කණ්ඩාය බවට පත් විය. BTS කණ්ඩායම යනු දකුණු කොරියානු ඉතිහාසයේ වැඩියෙන්ම අලෙවි වූ කලාකරුවා වන අතර ඔවුන්ගේ චිත්‍රාගාර ඇල්බමය Map of the Soul: 7 (2020) දකුණු කොරියාවේ වැඩියෙන්ම අලෙවි වන ඇල්බමය විය. BTS කණ්ඩායම ලබා ඇති සම්මාන අතරට ඇමරිකානු සංගීත සම්මාන නවයක්, බිල්බෝඩ් සංගීත සම්මාන 12 ක්, ගෝල්ඩන් ඩිස්ක් සම්මාන 24 ක් සහ [[ග්‍රැමී සම්මාන]] නාම යෝජනා දෙකක් ඇතුළත් වේ. ඔවුන් Love Myself හි ප්‍රචණ්ඩත්වයට එරෙහි ව්‍යාපාරය පිහිටුවීමට යුනිසෙෆ් සමඟ හවුල් වී, එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලයේ සැසි තුනක් අමතමින්, කොරියානු සංස්කෘතිය ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා ඔවුන්ගේ දායකත්වය වෙනුවෙන් දකුණු කොරියානු ජනාධිපතිවරයාගෙන් සංස්කෘතික කුසලතා තනතුර ලබා ගත් ලාබාලතම ප්‍රතිලාභීන් බවට පත්විය. Times ජාත්‍යන්තර සඟරාවේ &quot;Next Generation Leaders&quot; ලෙසින් සහ ''&quot;Princes of Pop&quot;'' ලෙසින් නම් කරන ලද BTS අන්තර්ජාලයේ වඩාත්ම බලගතු පුද්ගලයින් 25 දෙනාගේ (2017-2019) සහ ලෝකයේ වඩාත්ම බලගතු පුද්ගලයින් 100 දෙනාගේ ලැයිස්තුවේ ද සිට ඇත.

==කණ්ඩායමේ නම==
BTS යන්නෙන් {{transliteration|ko|Bangtan Sonyeondan}} ({{korean|hangul=방탄소년단|hanja=防彈少年團|links=no}}) යන කොරියානු වාක්‍ය ඛණ්ඩය නියෝජනය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Bruner|first=Raisa|date=July 5, 2017|title=Sensational K-Pop Band BTS අලුතින් ඉංග්‍රීසි නමක් ලබා ගත්තා|magazine=[[Time (Time)|Time]]|url=https://time.com/4845531/bts-beyond-the-scene-change/|access-date=2025 ජනවාරි 20|archive-date=දෙසැම්බර් 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201050711/https://time.com/4845531/bts-beyond-the-scene-change/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ජපානයේ, BTS කණ්ඩායම හඳුන්වනු ලබන්නේ {{nihongo||防弾少年団|Bōdan Shōnendan}} ලෙසයි.&lt;ref&gt;{{cite පුවත්|url=https://www.nikkansports.com/entertainment/news/20180307000079 6.html?mode=සියල්ල|script-title=ja:TSが初のドラマ主題歌!フジ坂口健太郎が刑事役|trans-title=BTS' පළමු නාට්‍ය තේමා ගීතය! Kentaro Sakaguchi රහස් පරීක්ෂකයෙකු ලෙස රඟපායි|author=&lt;!--කාර්ය මණ්ඩල ලේඛකයින්; අතුරු මාර්ග නැත--&gt;|දිනය=2018 මාර්තු 8|publisher=[[Nikkan Sports]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308165222/https://www.nikkansports.com/entertainment/news/201803070000796.html|archive-date=2018 මාර්තු 8|url-status=live|access-date=2021 ජූනි 4}}&lt;/ref&gt;  

'''방탄소년단 – Bangtan Sonyeondan – ''“Bulletproof Boy Scouts”'''''

“to block out stereotypes, criticisms, and expectations that aim on adolescents like bullets”&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201506221820303510|script-title=ko:방탄소년단 &quot;팀명 후보, 빅키즈 영네이션&quot; 있었다&quot;(야만TV)|trans-title=BTS &quot;කණ්ඩායමේ අපේක්ෂකයින්, ලොකු ළමයි තරුණ ජාතිය&quot; (යමන් ටීවී)|last=Kang|first=Hee-jung|work=Newsen |date=2015 ජූනි 22|publisher=Newsen|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061206/https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201506221820303510|archive-date=2021 මැයි 5|url-status=live|access-date=2018 මාර්තු 9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|title=BTS තහනම් ගැටළු වලට මුහුණ දෙයිද|last=Trabasso|first=Giovanna|date=2016 මැයි 29|magazine=Affinity Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329161534/http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|archive-date=2019 මාර්තු 29|url-status=live|access-date=2019 සැප්තැම්බර් 4}}&lt;/ref&gt;

“වෙඩි උණ්ඩ වගේ නව යොවුන් වියේ දරුවන් ඉලක්ක කරගන්නා ඒකාකෘති, විවේචන සහ වැරදි අපේක්ෂාවන් අවහිර කිරීමට”&lt;ref&gt;https://btssinhala.wordpress.com/bts-sinhala/&lt;/ref&gt;

'''BTS – ''“Beyond the Scene”''''' 

2017 ජූලි මාසයේදී, ඔවුන්ගේ නව වෙළඳ නාම අනන්‍යතාවයේ කොටසක් ලෙස කණ්ඩායමේ නම &quot;දර්ශනයෙන් ඔබ්බට&quot; යන්න අර්ථය ද ගෙන දෙන බව BTS කණ්ඩායම නිවේදනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;newname&quot;&gt;{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=009&amp;aid=0003973387|script-title=ko:방탄소년단, 팬클럽 아미와 연결띜 서 긄 열고 나아가는 청춘&quot;|trans-title=BTS විසින් රසික සමාජයට සම්බන්ධ නව BI එළිදක්වයි ARMY, &quot;දොර විවෘත කර ඉදිරියට යන තරුණයා&quot;|last=Seong|first=Jeong-eun|date=ජුලි 201, සැප්තැම්බර් 5, 2012 | අද|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812172014/http://entertain.naver.com/read?oid=009&amp;aid=0003973387|archive-date=2017 අගෝස්තු 12|url-status=live|access-date=2017 ජූලි 5|via=[[Naver]]}}&lt;/ref&gt; මෙය ඔවුන්ගේ නමේ අර්ථය &quot;පිරිමි ළමයෙකුගේ සිට ඉදිරියට මුහුණලා ඇති දොරවල් විවෘත කරන වැඩිහිටියෙකු දක්වා&quot; වර්ධනය පිළිබඳ අදහස ඇතුළත් කිරීමට පුළුල් කළ බව සඳහන් විය.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite web|date=2017 සැප්තැම්බර් 26|title=BTS සන්නාම අත්දැකීම් නිර්මාණය අලුත් කිරීම|url=https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011234847/https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|archive-date=2017 ඔක්තෝබර් 11|access-date=2018 මාර්තු 9|publisher=[[Behance]]}}&lt;/ref&gt;

“growing youth Beyond The Scene who is going beyond the realities they are facing, and going forward.”

“මුහුණ දීමට සිදුවන යථාර්ථයන්ගෙන් ඔබ්බට හා තවත් ඉදිරියට යමින් වර්ධනය වන තරුණ විය.”&lt;ref&gt;https://btssinhala.wordpress.com/bts-sinhala/&lt;/ref&gt;


== වෘත්තීය ==
=== 2010-2014: කණ්ඩායම පිහිටුවීම සහ මුල් වසර කිහිපය ===

[[File:Bangtan Boys at the Incheon Music Center in September 2013 02.jpg|2013 දී [[ඉන්චියොන්]] සංගීත මධ්‍යස්ථානයේ දී|thumb]]
2010 දී BTS පිහිටුවන ලද්දේ, [[බිග් හිට් එන්ටටෙයිට්මන්ට්|බිග් හිට් එන්ටර්ටේන්මන්ට්]] හි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී, බාන්ග් සි-හ්යුක් සෝල් හි සංගීත ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රසිද්ධ භූගත රැප් ගායකයෙකු වන [[RM (රැප් ගායක)|RM]] (කිම් නම්ජූන්) වටා [[හිප් හොප් සංගීතය|හිප්-හොප්]] කණ්ඩායමක් පිහිටුවීමට අවශ්‍ය වීමෙන් පසුවය. ඒ වන විට, භෞතික ඇල්බම අලෙවිය පහත වැටෙමින් පැවති අතර ඩිජිටල් ආදායම තවමත් ආදායමක් ලැබීමට තරම් ඉහළ මට්ටමක නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://time.com/5681494/bts-bang-si-hyuk-interview/|title=The Mastermind Behind BTS Explains the K-Pop Group's Success|date=October 8, 2019|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=September 18, 2023|archive-date=January 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108013816/https://time.com/5681494/bts-bang-si-hyuk-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; විවිධාංගීකරණය වූ ආදායම් මාර්ගවල අවශ්‍යතාවය දුටු බාන්ග් සි-හ්යුක්, සජීවී ප්‍රසංග සඳහා ඇති හැකියාව සහ එවැනි කණ්ඩායම්වල රසිකයන්ගෙන් ලැබෙන දැඩි සහයෝගය නිසා, 1990 ගණන්වල ජනප්‍රිය වූ Seo Taiji and Boys&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seo Tae-ji And BTS |url=https://bangtanfacts.com/bts-collaborations/time-traveler-seo-taeji-and-bts/ |website=Bangtan Facts |publisher=BangtanFacts.com |access-date=17 January 2026}}&lt;/ref&gt; වැනි, කොරියානු අයිඩල් සංගීත කණ්ඩායමක් පිහිටුවීමට බාන්ග් තීරණය කළේය. 

බොහෝ පුහුණුවන්නන් අයිඩල් කණ්ඩායමක කොටසක් වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ නමුත් [[RM (රැප් ගායක)|RM]],  [[සුගා (රැප් ගායකයා)|SUGA]], සහ [[J-Hope]], දිගටම රැඳී සිටීමට තීරණය කරන ලදී. කොරියානු පොප් සංගීත කණ්ඩායම් වලට සුපුරුදු, ඉතා නියාමනය කරන ලද ආකෘතියෙන් ඔබ්බට ගොස්, සාමාජිකයින්ට ස්වාධීන අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට නිදහස ඇති කණ්ඩායමක් නිර්මාණය කිරීමට බාන්ග් තීරණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vox.com/culture/2018/6/13/17426350/bts-history-members-explained|title=BTS, the band that changed K-pop, explained|last=Romano|first=Aja|date=September 26, 2018|publisher=[[Vox (website)|Vox]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507113747/https://www.vox.com/culture/2018/6/13/17426350/bts-history-members-explained|archive-date=May 7, 2020|url-status=live|access-date=January 17, 2019}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sprinkel|pp=40–43}}  2010 දී කණ්ඩායමට තවත් සාමාජිකයින් බඳවා ගැනීමට දකණු කොරියාව පුරා කුසලතා පරීක්ෂණ පවත්වන ලද අතර ඊළඟ වසර දෙක තුළ අනෙකුත් සාමාජිකයින් වන [[ජින්|ජින්]],  [[ජිමින්|ජිමින්]], [[V (ගායක)|V]], සහ [[ජන්ග්කුක්]] තෝරා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|script-title=ko:방시혁, 오디션 통해 힙합그룹 '방탄소년단' 제작|last=Park|first=Young-woong|date=September 2, 2010|publisher=[[Star News (South Korea)|Star News]]|language=ko|trans-title=Bang Sihyuk makes hip-hop group &quot;BTS&quot; through auditions|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422124040/http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2010090211500915414|archive-date=April 22, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|script-title=ko:'나는 래퍼다' 방시혁, 13년만에 랩 도전|last=Baek|first=Sol-mi|date=July 13, 2011|publisher=[[MyDaily]]|language=ko|trans-title=&quot;I'm a rapper&quot; Bang Sihyuk, trying to rap after 13 years|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518151323/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201107130906421116|archive-date=May 18, 2017|url-status=live|access-date=April 22, 2017}}&lt;/ref&gt; 
ඔවුන්ගේ 2013 මංගල දර්ශනයට මාස හයකට පෙර, ඔවුන් විවිධ සමාජ මාධ්‍ය වෙබ් අඩවි වල පෙනී පටන් ගත් අතර [[YouTube]] සහ SoundCloud හි අවධානය දිනා ගැනීමට පටන් ගත්හ. සංගීත කණ්ඩායමේ සාමාජිකයින් එකට ජීවත් වූ අතර, දිනකට පැය 15 ක් දක්වා පුහුණුවීම් කළ අතර, 2013 දී කුඩා පිරිසක් ඉදිරියේ ප්‍රථම වරට රඟ දැක්වීය.{{sfn|Sprinkel||pp=46–47}}

{{Quote box
| quote = &quot;අපි මිනිස්සුන්ට අහන්න කැමති සහ අහන්න කැමති කතා කියන්න පටන් ගත්තා, අනිත් අයට කියන්න බැරි හෝ නොකියන කතා. අනිත් අයට දැනෙන දේවල් - වේදනාව, කාංසාවන් සහ කරදර වගේ - අපි කිව්වා. අපේ ඉලක්කය වුණේ මිනිස්සුන්ට සම්බන්ධ වෙන්න පුළුවන් මේ සංවේදනය ඇති කරන එක.&quot;
| align = left
| source = &amp;nbsp;— [[සුගා (රැප් ගායකයා)|SUGA]]&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/5414052/bts-next-generation-leaders/|title=Backed by Passionate Fans, BTS Takes K-PopWorldwide|last=Bruner|first=Raisa|date=October 10, 2018|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418173841/http://time.com/collection-post/5414052/bts-next-generation-leaders/|archive-date=April 18, 2019|url-status=live|access-date=April 17, 2019}}&lt;/ref&gt;
| class = padding:10px;
| width = 35%
}}

එකල K-pop ආධිපත්‍යය දැරූ ආයතන තුනෙන් එකක් වෙනුවට, BTS නියෝජනය කළ Big Hit, සාමාජිකයින්ට ඔවුන්ගේ පෞද්ගලිකත්වය ප්‍රකාශ කිරීමට සහ සංගීතයට දායක වීමට නිදහස ලබා දුන්නේය.{{sfn|Lie|p=125}} 2013 ජූනි 12 වෙනිදා, BTS කණ්ඩායම විසින් ඔවුන්ගේ මංගල තනි ඇල්බමය වන 2 Cool 4 Skool නිකුත් කරන ලද අතර එය ප්‍රධානතම ගීතය වන &quot;No More Dream&quot; සමඟින් සැලකිය යුතු ආරම්භයක් ලබා ගත්හ. මෙම ඇල්බමය දකුණු කොරියාවේ Gaon සංගීත ප්‍රස්ථාරයේ මුල් පස් දෙනා අතරට පැමිණියේය.&lt;ref name=BB2020&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/international/9355305/bts-april-fools-day-joke-2020-debut-album-single-return-to-the-charts|url-access=subscription|title=BTS' Debut Album &amp; Single Return to the Charts After Fan-Led April Fools' Day Joke|last=Benjamin|first=Jeff|date=April 11, 2020|magazine=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412032422/https://www.billboard.com/articles/news/international/9355305/bts-april-fools-day-joke-2020-debut-album-single-return-to-the-charts|archive-date=April 12, 2020|url-status=dead&lt;!--to bypass sub-lock--&gt;|access-date=February 17, 2022}}&lt;/ref&gt; 

2013 ජුනි 13 වන දින, BTS කණ්ඩායම &quot;No More Dream&quot; නම් ගීතය සමඟින් M Countdown හි ඔවුන්ගේ වේදිකා මංගල දර්ශනය ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web|script-title=ko:방탄소년단의 탄생...데뷔 쇼케이스 때 &quot;롤모델은 빅뱅&quot; [BTS 10주년 특집]①|trans-title=Birth of BTS... During the debut showcase, &quot;The role model is BIGBANG&quot; [BTS 10th Anniversary Special]①|url=https://entertain.naver.com/read?oid=421&amp;aid=0006845907|via=[[Naver]]|publisher=News1|language=ko|last=Kim|first=Min-ji|date=June 4, 2023|access-date=August 14, 2023|archive-date=August 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814021640/https://entertain.naver.com/read?oid=421&amp;aid=0006845907|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, කැතී ස්ප්‍රින්කල් ඇගේ BTS පොතේ සඳහන් කරන පරිදි, එම ගීතය &quot;''දෙමාපියන්ගේ ඉහළ අපේක්ෂාවන් හමුවේ තරුණයින්ගේ කාංසාව ඉස්මතු කරමින්, K-pop ප්‍රමිතීන් හරහා කම්පන තරංග යවා ඇත. මෙය කිසිදු පහරක් එල්ල නොකළ ගීතයකි. නමුත් වඩාත් නිශ්චිතවම, ඔවුන්ට දෘෂ්ටිකෝණයක් තිබූ අතර, දකුණු කොරියානු සමාජයේ සහ වෙනත් තැන්වල තහනම් යැයි සැලකෙන මාතෘකා භාර ගැනීමට ඔවුන් බිය නොවීය''.&quot;{{sfn|Sprinkel|p=148}} මෙම ඇල්බමය දකුණු කොරියාවේ Gaon සංගීත ප්‍රස්ථාරයේ මුල් පස් දෙනා අතරට පැමිණියේය.&lt;ref name=&quot;Gaon Week 31&quot;&gt;{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&amp;serviceGbn=&amp;targetTime=31&amp;hitYear=2013&amp;termGbn=week|script-title=ko:2013년 31주차 Album Chart|website=[[Gaon Music Chart]]|language=ko|trans-title=Album Chart – Week 31 of 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608171357/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&amp;serviceGbn=&amp;targetTime=31&amp;hitYear=2013&amp;termGbn=week|archive-date=June 8, 2015|url-status=live|access-date=November 12, 2014}}&lt;/ref&gt; 2 Cool 4 Skool ඇල්බමයේ දී, BTS 1990 ගණන්වල ප්‍රසිද්ධ පැරණි හිප්-හොප් ශබ්දයක් භාවිතා කළේය.{{sfn|Kim|2019a|loc=''Review 01''|pp=25–31}}{{sfn|Sprinkel|p=135}} ඇල්බමය නිකුත් කිරීමෙන් පසු කොරියානු සංගීත සංදර්ශනවල පෙනී සිටීම, විචාරකයින්ගේ සහ නරඹන්නන්ගේ අවධානය දිනා ගැනීමට උපකාරී විය.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite news|url=http://mosen.mt.co.kr/article/G1109617843|script-title=ko:'엠카' 방탄소년단, 데뷔 무대부터 압도적 '강렬 군무'|last=Park|first=Jeong-sun|date=June 13, 2013|publisher=[[Osen (newspaper)|OSEN]]|language=ko|trans-title='M-ca' BTS, &quot;Strong group dance&quot; from the debut stage|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628234536/http://mosen.mt.co.kr/article/G1109617843|archive-date=June 28, 2019|url-status=live|access-date=February 12, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://mosen.mt.co.kr/article/G1109618986|script-title=ko:2AM 정진운, 방탄소년단과 '뮤뱅' 대기실 인증샷 '훈훈'|last=Park|first=Hyun-min|date=June 15, 2013|publisher=[[Osen (newspaper)|OSEN]]|language=ko|trans-title=2AM Jinwoon Jeong and BTS 'Heartwarming' &quot;Music Bank&quot; waiting room proof shot|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421003856/http://mosen.mt.co.kr/article/G1109618986|archive-date=April 21, 2019|url-status=live|access-date=February 12, 2019}}&lt;/ref&gt; වසර අවසානයේදී, BTS කණ්ඩායම දකුණු කොරියාවේ වසරේ නව කලාකරු සම්මාන කිහිපයක් සමඟින් පිළිගැනීමට ද ලක් විය.

=== 2014–2017 ===
[[ගොනුව:Bangtan Boys at KCON France 2016.jpg|thumb|2016 ජූනි 2 වන දින පැරිසියේ KCON ප්‍රංශයේ BTS ප්‍රසංගය|වම]]

====Skool Luv Affair සහ පළමු ප්‍රසංග චාරිකාව ====
බීටීඑස් (BTS) Skool Luv Affair ඇල්බමය 2014 පෙබරවාරි මාසයේදී නිකුත් කරන ලදී. මෙම නිකුතුව Gaon ඇල්බම ප්‍රස්ථාරයේ ඉහලට ගිය අතර, සහ Billboard's World Albums Chart හි ප්‍රථම වරට පෙනී සිටි අතර, එය තුන්වන ස්ථානයට පත් විය. &quot;Boy in Luv&quot; සහ &quot;Just One Day&quot; Skool Luv Affair ඇල්බමයේ කේවල ගීත 2 විය. Skool Luv Affair ඇල්බමය මුදා හැරීමෙන් පසුව, බීටීඑස් (BTS) ඔවුන්ගේ පළමු රසික හමුව සෝල් හිදී පැවැත්වීය. 2014 ජූලි මාසයේදී, බීටීඑස් (BTS) විසින් බටහිර හොලිවුඩයේ ප්‍රසංගයක් පැවැත්වූවේය.

2014 අගෝස්තු මාසයේදී, බීටීඑස් (BTS) විසින් ඔවුන්ගේ ප්‍රථම කොරියානු චිත්‍රාගාර ඇල්බමය වන Dark &amp; Wild නිකුත් කළ අතර එය දකුණු කොරියාවේ ජනප්‍රිය විය. එය තනි ගීත දෙකකින් සහය දැක්වීය: &quot;Danger&quot; සහ &quot;War of Hormone&quot;. ඔවුන් ඔවුන්ගේ පළමු ප්‍රසංග චාරිකාව ආරම්භ කරන ලදී, 2014 BTS Live Trilogy Episode II: The Red Bullet, එය ඔක්තෝබර් සිට දෙසැම්බර් දක්වා පැවතුනි. සංගීත කණ්ඩායම ඔවුන්ගේ පළමු ජපන් චිත්‍රාගාර ඇල්බමය වන Wake Up 2014 දෙසැම්බර් මාසයේදී එළිදක්වන ලදී. එය ඔරිකන්  ඇල්බම ප්‍රස්ථාරයේ තුන්වන ස්ථානයට පත් විය. ඇල්බමයට සහය දැක්වීම සඳහා, බීටීඑස් (BTS) ඔවුන්ගේ 1 වන ජපන් සංචාරය 2015 Wake Up: Open Your Eyes 2015 පෙබරවාරි මාසයේදී පැවැත්වීය. මේම සංචාරය රටවල් 13 ක නගර 18 කදී නරඹන්නන් 80,000 ක් ඔවුන් විසින් ආකර්ෂණය කර ගත්හ.

==== ඉදිරි ගමන හා සාර්ථකත්වය ====
[[ගොනුව:BTS win first Daesang (Grand Prize) at Melon Music Awards, 19 November 2016.jpg|thumb|බීටීඑස් (BTS) 2016 නොවැම්බර් 19 වන දින 2016 Melon Music Awards හි වසරේ ඇල්බමය ඔවුන්ගේ පළමු ප්‍රධාන කොරියානු සම්මානය දිනා ගත්තේය.]]
බීටීඑස් '''('''BTS) 2015 දී නිකුත් කරන ලද The Most Beautiful Moment in Life, Part 1 කොටසෙහි හිප් හොප් හැර වෙනත් සංගීත ශෛලීන් අත්හදා බැලීම් කළේය. බීටීඑස් '''('''BTS) හට තාරුණ්‍යයේ සුන්දරත්වය සහ කනස්සල්ල ප්‍රකාශ කිරීමට අවශ්‍ය වූ අතර &quot;යෞවනය&quot; රූපක වශයෙන් &quot;ජීවිතයේ සුන්දරම මොහොත&quot; ලෙස නිර්වචනය කිරීමට ලිහිල් ලෙස අර්ථ දැක්වීය. මෙම ඇල්බමය තාරුණ්‍යයේ අරගල සඳහා කැප වූ ඇල්බමකි. මෙම ඇල්බමයේ ප්‍රධාන ගීතය වන &quot;I Need U&quot; BTS දකුණු කොරියාවේ ප්‍රථම බොහෝ සාර්ථක වූණේ ය. මෙම ඇල්බමයේ දෙවන ප්‍රධාන ගීතය &quot;Dope Billboard's World Digital Songs Chart හි තුන්වන ස්ථානයට පත් වූ අතර YouTube හි මිලියන 100 කට අධික නැරඹුම් ලැබූ ඔවුන්ගේ පළමු සංගීත වීඩියෝව බවට පත් විය.

ඔවුන්ගේ සිව්වන ජපන් ගීතය වන &quot;For You&quot;, ඔවුන්ගේ ජපන් මංගල දර්ශනයේ පළමු සංවත්සරය සැමරීම සඳහා ජූනි 17 වන දින නිකුත් කරන ලද අතර Oricon හි දෛනික ප්‍රස්ථාරයේ ප්‍රථම ස්ථානයට පත් විය. The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever 2016 මැයි මාසයේදී නිකුත් කරන ලදී. එයට නව කේවල තුනක් ඇතුළත් විය: &quot;Epilogue: Young Forever&quot;, &quot;Fire&quot;, සහ &quot;Save Me&quot;. මෙම ඇල්බමය අඛණ්ඩව සති දෙකක් දකුණු කොරියාවේ Gaon සතිපතා ප්‍රස්ථාරයේ ඉහළින්ම සිටි අතර US Billboard 200 හි 107 වන ස්ථානයට පත් විය. The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever 2016 Melon Music Awards හි වසරේ ඇල්බමය කොරියානු සම්මානය දිනා ගත්තේය. බීටීඑස් '''('''BTS) ඔවුන්ගේ ආසියා සංචාරය 2016 BTS LIVE &quot;The Most Beautiful Moment in Life On Stage: Epilogue&quot; මැයි සිට අගෝස්තු දක්වා ආරම්භ කරන ලදී.

2016 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, බීටීඑස් විසින් ඔවුන්ගේ දෙවන ජපන් චිත්‍රාගාර ඇල්බමය Youth නිකුත් කරන ලදී. එහි ප්‍රධාන ගීතය වන &quot;Blood Sweat &amp; Tears&quot; දකුණු කොරියාවේ සංගීත ප්‍රස්ථාරය &quot;all-kill&quot; ලබා ගත් අතර සතිපතා Gaon Digital Chart හි අංක එක බවට පත් විය. මෙම ඇල්බමය ඔවුන්ගේ පළමු මිලියන අලෙවි ඇල්බමය වූ අතර, එම වසරේ දකුණු කොරියාවේ පිටපත් මිලියන 1.5කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ගෙන ගොස් Gaon Album Chart ඉතිහාසයේ වැඩියෙන්ම අලෙවි වූ ඇල්බමය බවට පත් විය.

==== You Never Walk Alone and Love Yourself: Her (ඔබ කිසිවිටෙක තනිව ඇවිදින්නේ නැති අතර ඔබටම ආදරය කරන්න: ඇය) ====
[[ගොනුව:170529 BTS at a press conference for the BBMAs (3).png|thumb|2017 මැයි 29 වන දින 24 වැනි Billboard සංගීත සම්මාන උළෙලේදී ජනප්‍රියම සමාජ කලාකරුවා ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු දකුණු කොරියාවේ සෝල් හි ඔවුන්ගේ මාධ්‍ය හමුවේදී බීටීඑස් (BTS)|වම]]
2017 පෙබරවාරි මාසයේදී, බීටීඑස් (BTS) විසින් නැවත සකස් කරන ලද Wings සංස්කරණය &quot;You Never Walk Alone&quot; යන මාතෘකාවෙන් නිකුත් කරන ලදී. එය මාසයක් තුළ අලෙවි වූ වැඩිම ඇල්බම සඳහා වූ වාර්තාව බිඳ දැමීය. මෙම සංස්කරණයේ ප්‍රධාන ගීතය &quot;Spring Day&quot; විය. මෙය බිල්බෝඩ්ගේ බුබ්ලින් අන්ඩර් හොට් 100 (Billboard's Bubbling Under Hot 100) ප්‍රස්ථාරයට ඇතුළත් විය. 2017 Melon Music Awards හි වසරේ හොඳම ගීතය ලෙස &quot;Spring Day&quot; සම්මානයට පාත්‍ර විය. කණ්ඩායමේ දෙවන ලෝක සංචාරය, 2017 BTS Live Trilogy Episode III: The Wings Tour, පෙබරවාරි මාසයේ ආරම්භ වූ අතර දෙසැම්බර් දක්වා දිව ගියේය. උතුරු ඇමරිකාවේ තිබූ ප්‍රසංගයක ප්‍රවේශපත්‍ර මිනිත්තු කිහිපයකින් විකිණී අවසන් වූ අතර ඉහළ ඉල්ලුමක් හේතුවෙන් අමතර සංදර්ශන දෙකක් පැවැත්වීමට ද සිදු විය. බීටීඑස් (BTS) මැයි මාසයේ 24 වන Billboard Music Awards සඳහා සහභාගී වූ අතර Top Social Artist සම්මානය දිනාගත් අතර, Billboard Music Award සම්මානයක් ලබා ගත් පළමු කොරියානු කණ්ඩායම බවට පත් විය. මේ වකවානුවේදී කණ්ඩායම එවැනි ජයග්‍රහණයක් කරා ගෙන යාමට බීටීඑස් (BTS) ගේ රසිකත්වයට ඇති හැකියාව පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර මාධ්‍ය අවධානය යොමු කිරීමට පටන් ගත්හ.
[[ගොනුව:BTS at 2017 American Music Awards in Los Angeles, 19 November 2017 01.jpg|thumb|2017 නොවැම්බර් 19 වන දින 45 වන ඇමරිකානු සංගීත සම්මාන උළෙලේදී බීටීඑස් (BTS)]]
බීටීඑස් (BTS) විසින් ස්යෝ ටජි (Seo Taiji) 1995 &quot;Come Back Home&quot; හි ප්‍රතිනිර්මාණයක් 2017 ජූලි මාසයේදී නිකුත් කළේය. එම වසරේ පසුව, බීටීඑස් (BTS) ඔවුන්ගේ &quot;Love Yourself&quot; ඇල්බම මාලාව නිකුත් කිරීම ආරම්භ කරන ලදී. බීටීඑස් (BTS) එහි පළමු කොටස, Love Yourself: Her, සැප්තැම්බර් 18 දින නිකුත් කරන ලදී.

Love Yourself: Her Billboard 200 හි අංක 7 වන ස්ථානයට පත් විය. මෙම ඇල්බමය පළමු මාසය තුළ පිටපත් මිලියන 1.2 කට වඩා අලෙවි වූ අතර, Gaon ඇල්බම ප්‍රස්ථාරයේ ඉතිහාසයේ ඉහළම මාසික අලෙවිය අත්කර ගත්තේය. DNA ගීතය Billboard Hot 100 හි පළමු ප්‍රවේශය බවට පත් වූ අතර, එය ඔවුන්ගේ ගීතයක් Billboard Hot 100 යට ඇතුලු වූ පළමු  අවස්ථාවයි. මෙම ගීතය ඊළඟ සතියේ අංක 67 දක්වා ඉහළ ගිය අතර K-pop කණ්ඩායමක් සඳහා Hot 100 හි ඉහළම ප්‍රස්ථාරගත ගීතය බවට පත් විය. &quot;Mic Drop&quot; Billboard Hot 100 හි අංක 28 දක්වා ඉහළ ගියේය, එය K-pop කණ්ඩායමක් ඉහළම හතළිස් දෙනා අතරට පැමිණි පළමු අවස්ථාවයි. මෙම ගීත දෙකම 2018 මුල් භාගයේදී ඇමරිකාවේ පටිගත කිරීමේ කර්මාන්ත සංගමය (RIAA) වෙතින් රන් සහතිකය ලබා ගන්නා ලදී.

2017 නොවැම්බරයේදී, බීටීඑස් (BTS) ඇමරිකානු සංගීත සම්මාන උළෙලේදී ප්‍රසංගයක් ඉදිරිපත් කළ පළමු කේ-පොප් කණ්ඩායම බවට පත්විය. බීටීඑස් (BTS) දෙසැම්බර් මාසයේ 19 වැනි Mnet Asian Music Awards හි වසරේ කලාකරුවා සම්මානය දිනා ගත් අතර, එය අඛණ්ඩව එක දිගට එම සම්මානය දිනාගත් පළමු කණ්ඩායම බවට ද පත් විය.

=== 2018–2020 ===

==== ''Love Yourself'' ඇල්බම් මාලාව ====
2018 ජනවාරි මාසයේදී ගෝල්ඩන් ඩිස්ක් සහ සෝල් සංගීත සම්මාන උළෙලේදී බීටීඑස් (BTS) ප්‍රධාන සම්මාන දිනා ගත්හ. මාර්තු මාසයේදී, කණ්ඩායම බර්න් ද ස්ටේජ් (Burn the Stage) නමින් කථාංග අටකින් යුත් වාර්තා චිත්‍රපටයක් ප්‍රදර්ශනය කළේ ය. (මෙය නැරඹිය හැක්කේ යූ ටියුබ් ප්‍රිමියම් (Youtube Premium) මත පමණයි.) ඔවුන්ගේ තුන්වන ජපන් චිත්‍රාගාර ඇල්බමය, Face Yourself, 2018 අප්‍රේල් 4 වන දින නිකුත් කරන ලද අතර, එහි ඉතිහාසයේ තුන්වන ඉහළම ප්‍රස්ථාරගත ජපන් භාෂා ඇල්බමය ලෙස Billboard 200 හි අංක 43 දක්වා ඉහළට ගියේ ය. අඛණ්ඩව වසර දෙකක් කොරියානු කලාකරුවා සම්මානය දිනා ගැනීමට ඔවුන්ට හැකි විය.

Love Yourself: Tear Billboard 200 හි අංක එකේ ස්ථානයට පත් වූ අතර, එක්සත් ජනපද ඇල්බම සටහනේ ඉහළට ගිය පළමු කේ-පොප් ඇල්බමය බවට පත් විය. එය එක්සත් රාජධානියේ ඇල්බම ප්‍රස්ථාරයේ අටවන ස්ථානයට පත්විය. බීටීඑස් (BTS) විසින් ඔවුන්ගේ දෙවන කොරියානු සම්පාදන ඇල්බමය Love Yourself: Answer 2018 අගෝස්තු මාසයේදී නිකුත් කරන ලදී. එහි පෙර Love Yourself නිකුත් කළ ගීත සහ නව ගීත හතක් අඩංගු විය.
[[ගොනුව:180524 BTS at a press conference for Love Yourself Tear (1).png|thumb|2018 මැයි 24 වෙනිදා Love Yourself: Tear සඳහා බීටීඑස් (BTS) ඔවුන්ගේ මාධ්‍ය හමුවේදී]]
Love Yourself: Answer 2018 අගෝස්තු මාසයේදී Gaon ඇල්බම ප්‍රස්ථාරයේ පිටපත් මිලියන 1.9කට වඩා අලෙවි වූ අතර, ප්‍රස්ථාරයේ සර්වකාලීන මාසික වාර්තාව නැවතත් බිඳ දැමුවේ ය. මෙම ඇල්බමය US Billboard 200 හි අංක එක බවට පත් වූවේ ය. 2018 නොවැම්බර් මාසයේදී, Love Yourself: Answer පසුව RIAA විසින් රන් සහතිකය ලැබූ අතර එය RIAA විසින් රන් සහතිකයක් ලැබූ  පළමු කොරියානු භාෂා ඇල්බමය බවට පත් විය. &quot;Idol&quot; සහ Love Yourself:Answer යන දෙකම එක්සත් ජනපදයේ ප්ලැටිනම් සහතික ද ලබා ගත්තේ ය.

2018 අගෝස්තු මාසයේදී Love Yourself: Answer නිකුත් කිරීම සමඟ ඒකාබද්ධව, බීටීඑස් (BTS) ඔවුන්ගේ තුන්වන ලෝක සංචාරය, BTS World Tour: Love Yourself, දකුණු කොරියාවේ විශාලතම ක්‍රීඩාංගනය වන සෝල් ඔලිම්පික් ක්‍රීඩාංගනයේ ප්‍රසංගයක් සමඟින් ආරම්භ කරන ලදී. කණ්ඩායම නිව් යෝර්ක් නගරයේ සිටි ෆීල්ඩ් හි ප්‍රසංගයක් පැවැත්වූ අතර, එය එක්සත් ජනපද ක්‍රීඩාංගනයක කොරියානු කණ්ඩායමක් ප්‍රසංගයක් සිදු කළ පළමු අවස්ථාව ලෙස සනිටුහන් වුණේ ය. එම ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, බීටීඑස් (BTS) විසින් [[බිග් හිට් එන්ටටෙයිට්මන්ට්]] (Big Hit Entertainment) සමඟ ඔවුන්ගේ ගිවිසුම 2026 දක්වා අලුත් කරන ලදී. 20 වැනි Mnet Asian Music Awards හි දී, BTS ඔවුන්ගේ අඛණ්ඩ තුන්වන වසරේ කලාකරුවා සම්මානය දිනා ගත් අතර Billboard හි වසර අවසාන Top Artist Chart හි අටවන ස්ථානයට පත් වූ අතර Duo/Group ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල වසරේ අංක දෙක ද වූ අතර, ඔවුන් ඉදිරියෙන් සිටියේ ඉමැජින් ඩ්‍රැගන්ස් (Imagine Dragons) පමණි.

=== Map of the Soul: Persona, ලෝක ක්‍රීඩාංගණ සංචාරය සහ බීටීඑස් ලෝකය ===
2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, බීටීඑස් (BTS) 61 වන ග්‍රැමී සම්මාන උළෙලට ප්‍රථම වරට සම්මාන ඉදිරිපත් කරන්නන් ලෙස සහභාගී විය. අප්‍රේල් මාසයේදී, ටයිම් (Time) ඔවුන්ව 2019 වසරේ වඩාත්ම බලගතු පුද්ගලයන් වන ටයිම් 100 (Time 100) න් කෙනෙකු ලෙස නම් කළේය. ඔවුන්ගේ හයවන ඇල්බමය, Map of the Soul: Persona, අප්‍රේල් 12 වන දින එම ඇල්බමයේ ප්‍රධාන ගීතය වන &quot;Boy with Luv&quot; සමඟින් නිකුත් කරන ලදී. Map of the Soul: Persona එක්සත් රාජධානියේ සහ ඕස්ට්‍රේලියාවේ අංක එකේ ස්ථානයට පැමිණි පළමු කොරියානු භාෂා ඇල්බමය බවට පත් වූ අතර වසරකට අඩු කාලයකදී Billboard 200 හි ඉහළට ගිය කණ්ඩායමේ තුන්වන ඇල්බමය විය. Map of the Soul: Persona පසුව දකුණු කොරියාවේ මෙතෙක් වැඩියෙන්ම අලෙවි වූ ඇල්බමය බවට පත් වූ අතර මාසයකට අඩු කාලයකදී මිලියන 3.2 කට වඩා අලෙවි විය. &quot;Boy with Luv&quot; 2019 අප්‍රේල් මාසයේදී Billboard Hot 100 හි අටවන ස්ථානයට පිවිසියේය, එය කොරියානු කණ්ඩායමක් Billboard 100 හි ලැබු ඉහළම සථානය විය.. 
[[ගොනුව:BTS Love Yourself - Speak Yourself tour at Rose Bowl, Pasadena (California), 4 May 2019 04.jpg|thumb|කැලිෆෝනියාවේ පැසඩෙනා හි රෝස් බෝල් ක්‍රීඩාංගනයේ රසික රසිකාවියන් 60,000 ක් පමණ ඉදිරියේ ප්‍රසංගයක|වම]]මැයි මාසයේ 26 වැනි දින Billboard Music Awards හි ඔවුන්ගේ ජයග්‍රහණ දෙකෙන් පසුව, බීටීඑස් (BTS) ඔවුන්ගේ ලෝක ක්‍රීඩාංගණ සංචාරය Love Yourself: Speak Yourself ආරම්භ කළේය. බීටීඑස් (BTS) පළමු දින සඳහා ප්‍රවේශපත්‍ර පැය දෙකක් ඇතුළත විකිණී අවසන් වූ පසු ඉල්ලුම හේතුවෙන් තවත් සංදර්ශන එක් කළේය.  2019 ජුනි මාසයේදී ඔවුන්ගේ ජංගම ක්‍රීඩාව BTS World නිකුත් කිරීමට පෙර, බීටීඑස් (BTS) විසින් චාලි XCX (Charli XCX) සමඟ &quot;Dream Glow&quot;, සාරා ලාර්සන් (Zara Larsson) සමඟ &quot;A Brand New Day&quot; සහ ජුස් වර්ල්ඩ් (Juice Wrld) සමඟ &quot;All Night&quot; සහයෝගීතා කේවල තුනක් නිකුත් කරන ලදී. BTS World: Original Soundtrack නමින් ක්‍රීඩාවේ නිල ශබ්ද පටයේ සංගීත වීඩියෝවක් සමඟින් &quot;Heartbeat&quot; ගීතය නිකුත් කරන ලදී. මෙම හඬ පටය පසුව Gaon විසින් ද්විත්ව ප්ලැටිනම් සහතික කරන ලදී. 2019 ජූලි 2 වන දින, &quot;Lights&quot; ගීතය බීටීඑස් (BTS) විසින් නිකුත් කළේ ය. &quot;Lights&quot; 2019 ජූලි 8 වැනි දින Billboard Japan Hot 100 හි අංක 81 ට පැමිණි අතර ඊළඟ සතියේ දී 81 වන ස්ථානයෙන් ඉහළ ගොස් අංක එකට පැමිණියේ ය.

''Love Yourself: Her'' සහ ''Love Yourself: Tear'' යන ඇල්බම දෙකම අගෝස්තු මාසයේදී පිටපත් මිලියන 2 ඉක්මවා ගියේ ය. Love Yourself කතා මාලාවේ ඇල්බම තුනම දකුණු කොරියාවේ පිටපත් මිලියන 2කට වඩා අලෙවි වුණේ ය. ඔවුන්ගේ වාර්තා බිඳ දැමූ Love Yourself: Speak Yourself ලෝක සංචාරයේ අවසන් නැවතුම සඳහා, කණ්ඩායම සෝල්හි ඔලිම්පික් ක්‍රීඩාංගනයේ දී ධාවන තරඟයක් පවත්වන ලදී. බීටීඑස් (BTS) යනු 2019 වසරේ ඉහළම ආදායම් ලැබූ සංචාරක සංගීත කණ්ඩායම යි. එම මාසයේම, ඔවුන් ඔවුන්ගේ Map of the Soul: Persona ඇල්බමයේ දෙවන ගීතය ලෙස ලාව් (Lauv) සමඟ &quot;Make it Right&quot; ගීතයේ රීමික්ස් අනුවාදයක් නිකුත් කරන ලදී. නොවැම්බරයේදී, BTS 2018 සහ 2019 American Music Awards හි Favourite Social Artist සහ Favorite Group - Pop/Rock අඛණ්ඩව දිනාගත් පළමු කේ-පොප් කණ්ඩායම බවට පත් විය.

දෙසැම්බරයේ, ඔවුන් 2019 Melon Music Awards සහ 2019 Mnet Asian Music Awards යන දෙකටම සහභාගී වූහ. මෙම කණ්ඩායම කේ-පොප් ඉතිහාසයේ උත්සව දෙකෙන්ම විශිෂ්ට ත්‍යාග ලැබූ පළමු කලාකරුවන් බවට පත්විය. 34 වැනි ගෝල්ඩන් ඩිස්ක් සම්මාන උළෙලේදී, එක් වසරක් තුළ භෞතික සහ ඩිජිටල් යන කාණ්ඩ දෙකෙන්ම විශිෂ්ට ත්‍යාග දිනාගත් ඉතිහාසයේ පළමු කලාකරුවන් බවට බීටීඑස් (BTS) පත් විය. Map of the Soul: Persona Nielsen Music විසින් එක්සත් ජනපදයේ 2019 වසරේ වැඩියෙන්ම අලෙවි වූ භෞතික ඇල්බමය ලෙස නම් කරන ලද අතර එක්සත් ජනපදයේ හොඳම ඇල්බම 10 (මුළු විකුණුම්) සටහනේ සමස්තයක් ලෙස හයවන ස්ථානයට පත්විය. බීටීඑස් (BTS) අඛණ්ඩව වසර ගණනාවක් ගෝලීය හොඳම 10 ඇල්බම ප්‍රස්ථාරයේ ලැයිස්තුගත කළ පළමු කොරියානු කලාකරුවා බවට පත් විය. IFPI විසින් බීටීඑස් (BTS) 2019 වසරේ වැඩියෙන්ම අලෙවි වන කලාකරුවන්ගෙන් කෙනෙකු ලෙස නම් කළේ ය.

==== Map of the Soul: 7, &quot;ඩයිනමයිට් (Dynamite)&quot; සහ Be ====
2020 ජනවාරි මාසයේදී, බීටීඑස් (BTS) විසින් ඔවුන්ගේ සිව්වන කොරියානු භාෂා චිත්‍රාගාර ඇල්බමය වන Map of the Soul: 7 හි පළමු ගීතය ලෙස MN Dance Company විසින් සිදු කරන ලද නර්තන චිත්‍රපටයක් සමඟ &quot;Black Swan&quot; නිකුත් කරන ලදී. ඇල්බම බෙදාහරින්නා වන ඩ්‍රීමස් වාර්තා කළේ, ඇල්බම ඇණවුම් මිලියන 4.02 වාර්තාගත ලෙස ළඟා වූ අතර, එය Map of the Soul: Persona විසින් තබා තිබූ මිලියන 2.68 ක පෙර වාර්තාව බිඳ දමන බවයි. එම මාසයේ පසුව, BTS 62 වැනි වාර්ෂික ග්‍රැමි සම්මාන උළෙලේදී ලිල් නැස් X (Lil Nas X) ප්‍රසංගයක් ඉදිරිපත් කර අතර, ග්‍රැමී සම්මාන උළෙලේදී ප්‍රසංගයක් සිදු කළ පළමු දකුණු කොරියානු කණ්ඩායම බවට පත් වුණේ ය. ඇල්බමයේ ප්‍රධාන ගීතය &quot;On&quot; විය. Gaon Chart ට අනුව, Map of the Soul: 7 නිකුත් වී දින නවයක් ඇතුළත පිටපත් මිලියන 4.1 කට වඩා අලෙවි වූ අතර, Map of the Soul: Persona අභිබවා දකුණු කොරියානු ඉතිහාසයේ වැඩියෙන්ම අලෙවි වූ ඇල්බමය බවට පත් වූ අතර Map of the Soul: 7 ඇල්බමය බවට පත් විය. ප්‍රධානතම ගීතය වන &quot;On&quot; Billboard Hot 100 හි සිව්වන ස්ථානයට පත් වූණේ ය.

2020 අප්‍රේල් මාසයේදී, බීටීඑස් (BTS) ඇල්බම මිලියන 20 කට වඩා අලෙවි කළ පළමු දකුණු කොරියානු කලාකරුවා බවට පත් වූ අතර, ඔවුන් දකුණු කොරියානු ඉතිහාසයේ වැඩියෙන්ම අලෙවි වූ කලාකරුවා බවට පත් විය. එම මාසයේ, වසංගත සීමාවන් මධ්‍යයේ, බීටීඑස් (BTS) විසින් Bang Bang Con නමින් දින දෙකක මාර්ගගත ප්‍රවාහ ප්‍රසංග උත්සවයක් පැවැත්වූ අතර එහිදී කණ්ඩායම ඔවුන්ගේ YouTube නාලිකාවේ අතීත ප්‍රසංගවල දර්ශන බෙදාහදා ගත්තේ ය. ජූනි 14 වන දින, BTS විසින් ඔවුන්ගේ මංගල උත්සවයේ හත්වන සංවත්සරයේ කොටසක් ලෙස මිනිත්තු 100ක දිගු ඔන්ලයින් සජීවී ප්‍රසංගයක්, Bang Bang Con: The Live නමින් ප්‍රදර්ශනය කළේ ය. එය රටවල් සහ ප්‍රදේශ 107 ක සජීවී නරඹන්නන් 756,000 ක් නැරඹුවේ ය. ජූනි 19 වන දින, BTS විසින් ඔවුන්ගේ සිව්වන ජපන් චිත්‍රාගාර ඇල්බමය වන Map of the Soul: 7 – The Journey වෙතින් ජපන් ගීතය වන &quot;Stay Gold&quot; නිකුත් කරන ලදී. එය එහි පිටපත් 564,000 ඉක්මවා ගියේ ය. මෙම ඇල්බමය පළමු සතියේ ම, ජපානයේ පිරිමි විදේශීය කලාකරුවෙකුගේ පළමු සතියේ ඉහළම ඇල්බම අලෙවිය සඳහා වූ වාර්තාව බිඳ බීටීඑස් (BTS) විසින් දැමුවේ ය.

බීටීඑස් (BTS) ඔවුන්ගේ පළමු ඉංග්‍රීසි භාෂා ගීතය වන &quot;ඩයිනමයිට්&quot; අගෝස්තු 21 දින නිකුත් කරන ලදී. &quot;ඩයිනමයිට්&quot; US Billboard Hot 100 ප්‍රස්ථාරයේ අංක එකේ ස්ථානයට පත් වූ අතර, 2017 දී ටේලර් ස්විෆ් (Taylor Swift) ගේ &quot;Look What You Made Me Do&quot; ට පසු වේගයෙන්ම අලෙවි වන ගීතය බවට පත් විය. අගෝස්තු 31 වෙනිදා, බීටීඑස් (BTS) MTV වීඩියෝ සංගීත සම්මාන (VMAs) සහභාගි අතර එහිදි හොඳම කණ්ඩායම, හොඳම නර්තන නිර්මාණය, හොඳම පොප් වීඩියෝව සම්මාන දිනා ගත්හ

2020 ඔක්තෝබර් 2 වන දින, බීටීඑස් (BTS) විසින් Jawsh 685 සහ ජේසන් ඩෙරුලෝගේ &quot;Savage Love (Laxed – Siren Beat)&quot; හි රීමික්ස් එකක් නිකුත් කරන ලදී. එය Billboard Hot 100 ප්‍රස්ථාරයේ ඉහළටම ගියේ ය. ඔක්තෝබර් 10 සහ 11 යන දිනවල, බීටීඑස් (BTS) විසින් Soul හි KSPO Dome හි දින දෙකක අතථ්‍ය ගෙවීම් ප්‍රසංගයක් පවත්වන ලදී. එය Map of the Soul ON:E ලෙස නම් කරන ලද අතර, එය සජීවීව ගෙවන ලද අතථ්‍ය ප්‍රසංගයක් සඳහා බොහෝ නරඹන්නන් සඳහා ඔවුන් ඔවුන්ගේම ලෝක වාර්තාවක් බිඳ දැමීය. නොවැම්බර් 20 වන දින, බීටීඑස් (BTS) විසින් ඔවුන්ගේ පස්වන කොරියානු චිත්‍රාගාර ඇල්බමය Be, &quot;Life Goes On&quot; එහි ප්‍රධාන ගීතය ලෙස නිකුත් කරන ලදී.

නොවැම්බර් 30 වෙනිදා &quot;Life Goes On&quot; Billboard Hot 100 ප්‍රස්ථාරයේ අංක එකේ ස්ථානයට පත් විය. මේ සමඟින්, BTS විසින් Hot 100 හි ඔවුන්ගේ තුන්වන අඛණ්ඩ අංක එක මාස තුනකදී ලබා ගත් අතර, 1964 Beatles සංගීත කණ්ඩායමට පසුව එය සිදු කළ සංගීත කණ්ඩායම මෙය විය.

=== 2021–වර්තමානය ===

==== ''බීටීඑස් (BTS), the Best, &quot;Butter&quot;, Permission to Dance&quot; සහ Proof'' ====
[[ගොනුව:BTS at American Music Awards November 21, 2021.jpg|thumb|2021 නොවැම්බර් 21 වන දින 49 වැනි ඇමරිකානු සංගීත සම්මාන උළෙලේදී බීටීඑස් (BTS) &quot;Butter&quot; ප්‍රසංගයක]]2021 මාර්තු 4 වන දින, IFPI විසින් බීටීඑස් (BTS) 2020 වසරේ ගෝලීය පටිගත කිරීමේ කලාකරුවා ලෙස නම් කරන ලදී. බීටීඑස් (BTS) 2020 ගෝලීය ඇල්බම විකුණුම් ප්‍රස්ථාරයේ ස්ථාන තුනක් අල්ලා ගත්තේ ය.: ''Map of the Soul: 7'' අංක එක, ''Be (Deluxe Edition)'' අංක දෙක, සහ ''Map of the Soul: 7-The Journey'' අංක අට. Global Album All Format Chart හි, Map of the Soul: 7 පළමු ස්ථානයට හිමිකම් කියු අතර Be (Deluxe Edition) සිව්වන ස්ථානයට හිමිකම් කීවේය. 2021 මාර්තු 14 වන දින, බීටීඑස් (BTS) විසින් 63 වන වාර්ෂික ග්‍රැමී සම්මාන උළෙලේදී &quot;ඩයිනමයිට්&quot; ඉදිරිපත් කරන ලද අතර, වාර්ෂික ග්‍රැමී සම්මාන උළෙලේදී තමන්ගේම ගීතයක් ඉදිරිපත් කළ පළමු කොරියානු කලාකරුවයා බවට පත්විය. අප්‍රේල් 1 වන දින, බීටීඑස් (BTS) විසින් ඔවුන්ගේ ඉදිරි ජපන් සම්පාදන ඇල්බමය සඳහා ප්‍රධාන ගීතය වන &quot;Film Out&quot; නිකුත් කරන ලදී. බීටීඑස් (BTS) විසින් අප්‍රේල් 17 වන දින ඔවුන්ගේ YouTube නාලිකාවේ තවත් මාර්ගගත වැඩසටහනක් පැවැත්වූ අතර, මෙවර Bang Bang Con 21 ලෙස නම් කර, ඔවුන්ගේ පෙර ප්‍රසංග තුනක් විකාශය කරන ලදී.

බීටීඑස් (BTS) විසින් ඔවුන්ගේ දෙවන ඉංග්‍රීසි භාෂා ගීතය වන &quot;Butter&quot; මැයි 21 දින නිකුත් කරන ලදී. මෙම ගීතය Billboard Hot 100 ප්‍රස්ථාරයේ අංක එකේ ස්ථානයට පත් විය. (මාස නවයක් තුළ Billboard Hot 100 හි ඔවුන්ගේ සිව්වැනි අංක එක). ඔවුන්ගේ තුන්වන ඉංග්‍රීසි භාෂා ගීතය වන &quot;Permission to Dance&quot; ජූලි 9 වන දින නිකුත් කරන ලදී. එය ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල වැඩිම අංක එකේ පහරවල් ඇති කණ්ඩායම ලෙස වර්තා තැබිණි. සංගීත කණ්ඩායම 2021 සැප්තැම්බර් 24 වන දින Coldplay සමඟ &quot;My Universe&quot; ගීතය නිකුත් කරන ලදී. මෙම ගීතය Billboard Hot 100 හි අංක එකේ ස්ථානයට පත් වූ අතර, එය කණ්ඩායම් දෙකක් අතර අංක එකට පත් වූ පළමු ගීතය බවට පත් විය. සංගීත කණ්ඩායම 2021 ඔක්තෝම්බර් 24 වෙනිදා සෝල් හිදී Permission to Dance on Stage, නමින් මාර්ගගත ප්‍රසංගයක් පැවැත්වීය. නොවැම්බර් 23 වෙනිදා, &quot;Butter&quot; 64 වැනි වාර්ෂික ග්‍රැමී සම්මාන උළෙලේදී හොඳම පොප් යුගල/සමූහ රංගනය සඳහා ග්‍රැමී නාමයෝජනා ලබා ගත්තේ ය.

සංගීත කණ්ඩායම මාර්තු 10, 12 සහ 13 දිනවල සෝල් ඔලිම්පික් ක්‍රීඩාංගනයේ සීමිත ධාරිතාවකින් යුත් ප්‍රසංග තුනක් පැවැත්වීය (වසංගත සීමා පැනවීමෙන් පසු දකුණු කොරියානු රජය විසින් අනුමත කරන ලද විශාලතම සංගීත රැස්වීම් - මුළු ප්‍රේක්ෂක සංඛ්‍යාව 45,000 කි.) අප්‍රේල් 3 වෙනිදා, බීටීඑස් (BTS) විසින් 64 වැනි වාර්ෂික ග්‍රැමී සම්මාන උළෙලේදී &quot;Butter&quot; ප්‍රසංගයක් ඉදිරිපත් කරන ලදී. අප්‍රේල් 8 වන දින, සංගීත කණ්ඩායම 2022 Billboard Music Awards හි නාමයෝජනා හතක් ලබා ගත් අතර තුනක් දිනා ගත් අතර, ඔවුන් ප්‍රදර්ශන ඉතිහාසයේ වඩාත්ම නම් කළ සහ වඩාත්ම සම්මාන ලැබූ කණ්ඩායම බවට පත් වුණේ ය.

2022 ජුනි 14 වන දින, ඔවුන්ගේ නවවන සංවත්සර සැමරුම් අතරතුර, සංගීත කණ්ඩායම තනි ව්‍යාපෘති කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම සඳහා කණ්ඩායම් ක්‍රියාකාරකම් තාවකාලිකව අත්හිටුවන බව නිවේදනය කළේ ය. මෙම සිදුවීම Hybe Corporation හි කොටස් ශීඝ්‍රයෙන් පහත වැටීමට හේතු වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වෙළඳපල වටිනාකම ඩොලර් බිලියන 1.7 (US) දක්වා අඩුවීමක් සිදු විය.

==සටහන්==
{{Notelist}}

==ආශ්රිත==
{{reflist}}

== Cited literature ==
* {{cite book|title=Soul in Seoul: African American Popular Music and K-pop|first=Crystal S.|last=Anderson|publisher=University Press of Mississippi|year=2020|isbn=978-1-4968-3009-8|ref={{sfnRef|Anderson}}}}
* {{cite journal|title=Algorithmic Regulation in Media and Cultural Policy: A Framework to Evaluate Barriers to Accountability|first1=Robert|last1=Hunt|first2=Fenwick|last2=McKelvey|journal=Journal of Information Policy|year=2019|volume=9|pages=307–335|doi=10.5325/jinfopoli.9.2019.0307|jstor=10.5325/jinfopoli.9.2019.0307|s2cid=213521720|ref={{sfnRef|Hunt &amp; McKelvey}}|doi-access=free}}
* {{cite book
  | last = Jin
  | first = Dal Yong
  | editor-last = Kim
  | editor-first = Youna
  | contribution =Transnational Cultural Power of BTS: Digital Fan Activism in the Social Media Era
  | title = The Soft Power of the Korean Wave: ''Parasite'', BTS and Drama
  | year = 2022
  | pages = 142–154
  | publisher = Routledge
  | isbn = 978-1-00310-248-9
  | ref={{sfnRef|Youna Kim}}
  }}
* {{cite journal|last=Ju|first=Hyunshik|title=Premediating a Narrative of Growth: BTS, Digital Media, and Fan Culture|journal=Popular Entertainment Studies|pages=19–33|issn=1837-9303|url=https://novaojs.newcastle.edu.au/ojs/index.php/pes/article/view/223/230|access-date=June 7, 2022|archive-date=March 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321004153/https://novaojs.newcastle.edu.au/ojs/index.php/pes/article/view/223/230|url-status=dead}}
* {{cite book
  | last = Keith
  | first = Sarah
  | editor-last = Kim
  | editor-first = Youna
  | contribution =BTS as Cultural Ambassadors
  | title = The Soft Power of the Korean Wave: ''Parasite'', BTS and Drama
  | year = 2022
  | pages = 152–167
  | publisher = Routledge
  | isbn = 978-1-00310-248-9
  | ref={{sfnRef|Keith}}
  }}
* {{cite book
  | last = Kim
  | first = Kyung Hyun
  | title = Hegemonic Mimicry: Korean Popular Culture of the Twenty-first Century
  | publisher=Duke University Press
  | year= 2021
  | isbn = 978-1-4780-1358-7
  | ref= {{sfnRef|Kyung Hyun Kim 2021}}}}
* {{cite book
  | last = Kim
  | first = Kyung Hyun
  | editor-last = Kim
  | editor-first = Youna
  | contribution =BTS and the World Music Industry
  | title = The Soft Power of the Korean Wave: ''Parasite'', BTS and Drama
  | year = 2022
  | pages = 107–117
  | publisher = Routledge
  | isbn = 978-1-00310-248-9
  | ref={{sfnRef|Kyung Hyun Kim 2022}}
  }}
* {{cite book
  | last = Kim
  | first = Youna
  | editor-last = Kim
  | editor-first = Youna
  | contribution =Introduction: Popular Culture and Soft Power in the Social Media Age
  | title = The Soft Power of the Korean Wave: ''Parasite'', BTS and Drama
  | year = 2022
  | pages = 1–38
  | publisher = Routledge
  | isbn = 978-1-00310-248-9
  | ref={{sfnRef|Jin}}
  }}
* {{Cite book|last=Kim|first=Young-dae|title=BTS–The Review: A Comprehensive Look at the Music of BTS|publisher=RH Korea|year=2019a|isbn=978-8-925-56582-8|translator=H.J. Chung}}
* {{cite book
  | last = Lie
  | first = John
  | editor-last = Kim
  | editor-first = Youna
  | contribution =BTS, the Highest Stage of K-Pop
  | title = The Soft Power of the Korean Wave: ''Parasite'', BTS and Drama
  | year = 2022
  | pages = 118–128
  | publisher = Routledge
  | isbn = 978-1-00310-248-9
  | ref={{sfnRef|Lie}}
  }}
* {{cite book
 | last1 = Quessard
 | first1 = Maud
 | year = 2020
 | contribution = Entertainment Diplomacy
 | title = Global Diplomacy: An Introduction to the Theory and Practice
 | editor-first=Thierry
 | editor-last = Balzacq
 | editor2-first= Frédéric
 | editor2-last=Charillon
 | editor3-first=Frédéric
 |editor3-last=Ramel
 | url = https://doi.org/10.1007/978-3-030-28786-3_21
 | publisher = Palgrave Macmillan
 | pages = 279–296
 | doi = 10.1007/978-3-030-28786-3_21
 | isbn =  978-3-03028-785-6
  | s2cid = 211355635
 | ref={{sfnRef|Quessard}}
}}
* {{cite book|last=Shapiro|first=Marc|title=Burn the Stage: The Rise of BTS and Korean Boy Bands|year=2018|publisher=Riverdale Avenue Books|isbn=978-1-62601-490-9 | ref={{sfnRef|Shapiro}}}}
* {{cite book|last=Sprinkel|first=Katy|title=BTS: One|url=https://archive.org/details/btsone0000katy|publisher=Triumph Books|year=2021|isbn=978-1-64125-643-8|ref={{sfnRef|Sprinkel}}}}

==තවදුරටත් කියවීම්==
* {{cite book |year=2023 |editor-first=Suk-young|editor-last=Kim|title=The Cambridge Companion to K-Pop |chapter=Part V: The Band That Surprised the World |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |isbn=978-1-108-94478-6 |ref=no }}

==External links==
{{Commons category}}
* {{Official website|1=http://bts.ibighit.com/}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>id6ngd9zg7fwj750wfcnfr9kypt4rdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පබ්මෙඩ්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90360</id>
    <revision>
      <id>797474</id>
      <parentid>796574</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T09:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33582" sha1="aobnexdpf81fqry73b5dkgjtaqp1jam" xml:space="preserve">{{Distinguish|PubMed Central}}
{{infobox biodatabase
|title = PubMed
|logo =[[File:PubMed logo blue.svg|250px]]
|description =
|scope =
|organism =
|center = [[United States National Library of Medicine]] (NLM)
|laboratory =
|pmid =
|released = {{Start date and age|1996|1}}
|standard =
|format =
|url = {{URL|https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov}}
|download =
|webservice =
|sql =
|sparql =
|webapp =
|standalone =
|license =
|versioning =
|frequency =
|curation =
|bookmark =
|version=
}}{{පරිවර්තනයඇවැසි|Language=ඉංග්රීසි}}
'''පබ්මෙඩ්''' ({{en|PubMed}}) යනු life sciences සහ biomedical මාතෘකා පිළිබඳ යොමු හා සාරාංශ අන්තර්ගත [[MEDLINE]] [[bibliographic database|database]] සඳහා වන සෙවුම් යන්ත්‍රයකි වේ. [[National Institutes of Health]] හි [[United States National Library of Medicine|එක්සත් ජනපද ජාතික වෛද්‍ය පුස්තකාලය]] (United States National Library of Medicine, NLM) විසින් මෙම දත්තසමුදාය [[Entrez]] system of [[information retrieval]] හි කොටසක් ලෙස නඩත්තු කරනු ලබයි.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.nlm.nih.gov/bsd/pubmed.html | title=PubMed}}&lt;/ref&gt;

1971 සිට 1997 දක්වා කාලයේ MEDLINE දත්ත සමුදාය මාර්ගගත සෙවීම් කිරීමට [[academic library|විශ්වවිද්‍යාල පුස්තකාල]] වැනි ආයතනවලට පමණක් ප්‍රධාන ලෙස වෙන්වී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;pmid11185333&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lindberg DA | title = Internet access to the National Library of Medicine | journal = Effective Clinical Practice | volume = 3 | issue = 5 | pages = 256–60 | date = 2000 | pmid = 11185333 | url = http://www.acponline.org/clinical_information/journals_publications/ecp/sepoct00/nlm.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20131102194044/http://www.acponline.org/clinical_information/journals_publications/ecp/sepoct00/nlm.pdf| url-status = dead | archive-date = 2 November 2013 }}&lt;/ref&gt; 1996 ජනවාරි මස පබ්මෙඩ් ප්‍රථම නිකුතුව සිදුවූ අතර MEDLINE සෙවීම් නිවසේ සිට නිදහස් ලෙස කිරීමේ යුගය ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PubMed Celebrates its 10th Anniversary |website=Technical Bulletin |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |date=2006-10-05 |url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/so06/so06_pm_10.html |access-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt; පබ්මෙඩ් පද්ධතිය 1997 ජූනි මස සිට සැම හට නිදහස් ලෙස ලබා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;pmid11185333&quot;/&gt;
{{TOC limit|3}}

==අන්තර්ගතය==
MEDLINE වලට අමතරව, පබ්මෙඩ් පහත දෑ සඳහා ප්‍රවේශ ලබා දෙයි:
* older references from the print version of ''[[Index Medicus]]'', back to 1951 and earlier
* references to some journals before they were indexed in Index Medicus and MEDLINE, for instance [[Science (journal)|''Science'']], ''[[BMJ]]'', and ''[[Annals of Surgery]]''
* very recent entries to records for an article before it is indexed with [[Medical Subject Headings]] (MeSH) and added to MEDLINE
* a collection of books available full-text and other subsets of NLM records&lt;ref&gt;{{cite web |title=PubMed: MEDLINE Retrieval on the World Wide Web |website=Fact Sheet |publisher=United States National Library of Medicine |date=2002-06-07 |access-date=2011-03-22 |url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/factsheets/pubmed.html}}&lt;/ref&gt;
* [[PubMed Central|PMC]] citations
* [[National Center for Biotechnology Information#NCBI Bookshelf|NCBI Bookshelf]]

Many PubMed records contain links to full text articles, some of which are freely available, often in [[PubMed Central]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Roberts RJ | title = PubMed Central: The GenBank of the published literature | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 2 | pages = 381–2 | date = January 2001 | pmid = 11209037 | pmc = 33354 | doi = 10.1073/pnas.98.2.381 | bibcode = 2001PNAS...98..381R }}&lt;/ref&gt; and local mirrors, such as [[Europe PubMed Central]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = McEntyre JR, Ananiadou S, Andrews S, Black WJ, Boulderstone R, Buttery P, Chaplin D, Chevuru S, Cobley N, Coleman LA, Davey P, Gupta B, Haji-Gholam L, Hawkins C, Horne A, Hubbard SJ, Kim JH, Lewin I, Lyte V, MacIntyre R, Mansoor S, Mason L, McNaught J, Newbold E, Nobata C, Ong E, Pillai S, Rebholz-Schuhmann D, Rosie H, Rowbotham R, Rupp CJ, Stoehr P, Vaughan P | display-authors = 6 | title = UKPMC: a full text article resource for the life sciences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = Database issue | pages = D58-65 | date = January 2011 | pmid = 21062818 | pmc = 3013671 | doi = 10.1093/nar/gkq1063 }}&lt;/ref&gt;

Information about the journals indexed in MEDLINE, and available through PubMed, is found in the NLM Catalog.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NLM Catalogue: Journals referenced in the NCBI Databases |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog/journals |publisher=NCBI |date=2011}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2020|1|27}}, PubMed has more than 30 million citations and abstracts dating back to 1966, selectively to the year 1865, and very selectively to 1809. {{As of|2013|02|14|alt=As of the same date}}, 20 million of PubMed's records are listed with their abstracts, and 21.5 million records have links to full-text versions (of which 7.5 million articles are available, full-text for free).&lt;ref&gt;(Note: To see the current size of the database simply type &quot;1800:2100[dp]&quot; into the search bar at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/ and click &quot;search&quot;.)&lt;/ref&gt; Over the last 10 years (ending 31 December 2019), an average of nearly 1 million new records were added each year. Approximately 12% of the records in PubMed correspond to cancer-related entries, which have grown from 6% in the 1950s to 16% in 2016.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Reyes-Aldasoro CC | title = The proportion of cancer-related entries in PubMed has increased considerably; is cancer truly &quot;The Emperor of All Maladies&quot;? | journal = PLOS ONE | volume = 12 | issue = 3 | pages = e0173671 | date = 2017 | pmid = 28282418 | pmc = 5345838 | doi = 10.1371/journal.pone.0173671 | bibcode = 2017PLoSO..1273671R }}&lt;/ref&gt;
Other significant proportion of records correspond to &quot;chemistry&quot; (8.69%), &quot;therapy&quot; (8.39%), and &quot;infection&quot; (5%).{{Citation needed|date=December 2018}}

In 2016, NLM changed the indexing system so that publishers are able to directly correct typos and errors in PubMed indexed articles.&lt;ref&gt;{{cite journal | journal = NLM Technical Bulletin | date = July–August 2016 | issue = 411 | page = e1 |url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/ja16/ja16_medline_pm_production.html|title=MEDLINE/PubMed Production Improvements Underway}}&lt;/ref&gt;

PubMed has been reported to include some articles published in predatory journals. MEDLINE and PubMed policies for the selection of journals for database inclusion are slightly different. Weaknesses in the criteria and procedures for indexing journals in PubMed Central may allow publications from predatory journals to leak into PubMed.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Manca A, Moher D, Cugusi L, Dvir Z, Deriu F | title = How predatory journals leak into PubMed | journal = CMAJ | volume = 190 | issue = 35 | pages = E1042–E1045 | date = September 2018 | pmid = 30181150 | pmc = 6148641 | doi = 10.1503/cmaj.180154 }}&lt;/ref&gt;

==ලක්ෂණ==

===Website design===
A new PubMed interface was launched in October 2009 and encouraged the use of such quick, Google-like search formulations; they have also been described as 'telegram' searches.&lt;ref name=&quot;pmid10968827&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Clarke J, Wentz R | title = Pragmatic approach is effective in evidence based health care | journal = BMJ | volume = 321 | issue = 7260 | pages = 566–7 | date = September 2000 | pmid = 10968827 | pmc = 1118450 | doi = 10.1136/bmj.321.7260.566/a }}&lt;/ref&gt; By default the results are sorted by Most Recent, but this can be changed to Best Match, Publication Date, First Author, Last Author, Journal, or Title.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fatehi F, Gray LC, Wootton R | title = How to improve your PubMed/MEDLINE searches: 2. display settings, complex search queries and topic searching | journal = Journal of Telemedicine and Telecare | volume = 20 | issue = 1 | pages = 44–55 | date = January 2014 | pmid = 24352897 | doi = 10.1177/1357633X13517067 | s2cid = 43725062 }}&lt;/ref&gt;

The PubMed website design and domain was updated in January 2020 and became default on 15 May 2020, with the updated and new features.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nlmdirector.nlm.nih.gov/2020/01/21/a-new-and-improved-pubmed/|title=A New and Improved PubMed®|work=NLM Musings From the Mezzanine|last=Trawick|first=Bart|date=21 January 2020}}&lt;/ref&gt; There was a critical reaction from many researchers who frequently use the site.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/05/they-redesigned-pubmed-beloved-website-it-hasn-t-gone-over-well|title=They redesigned PubMed, a beloved website. It hasn't gone over well|first=Michael|last=Price|date=22 May 2020|work=Science}}&lt;/ref&gt;

====PubMed for handhelds/mobiles====
PubMed/MEDLINE can be accessed via handheld devices, using for instance the [[PICO process|&quot;PICO&quot;]] option (for focused clinical questions) created by the NLM.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PubMed via handhelds (PICO) |url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/mj04/mj04_pico.html |publisher=United States National Library of Medicine |website=Technical Bulletin |date=2004}}&lt;/ref&gt; A &quot;PubMed Mobile&quot; option, providing access to a mobile friendly, simplified PubMed version, is also available.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PubMed Mobile Beta |url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/ma11/ma11_pm_mobile_beta.html |publisher=United States National Library of Medicine |website=Technical Bulletin |date=2011}}&lt;/ref&gt;

===Search===
====Standard search====
Simple searches on PubMed can be carried out by entering key aspects of a subject into PubMed's search window.

PubMed translates this initial search formulation and automatically adds field names, relevant MeSH (Medical Subject Headings) terms, synonyms, Boolean operators, and 'nests' the resulting terms appropriately, enhancing the search formulation significantly, in particular by routinely combining (using the OR operator) textwords and MeSH terms.

The examples given in a PubMed tutorial&lt;ref&gt;{{cite web |title=Simple Subject Search with Quiz|url=https://www.nlm.nih.gov/bsd/viewlet/search/subject/subject.html |publisher=NCBI |date=2010}}&lt;/ref&gt; demonstrate how this automatic process works:

{{quote|'''Causes Sleep Walking''' is translated as (&quot;etiology&quot;[Subheading] OR &quot;etiology&quot;[All Fields] OR &quot;causes&quot;[All Fields] OR &quot;causality&quot;[MeSH Terms] OR &quot;causality&quot;[All Fields]) '''AND''' (&quot;somnambulism&quot;[MeSH Terms] OR &quot;somnambulism&quot;[All Fields] OR (&quot;sleep&quot;[All Fields] AND &quot;walking&quot;[All Fields]) OR &quot;sleep walking&quot;[All Fields])}}

Likewise,
{{quote|'''soft
 Attack Aspirin Prevention''' is translated as (&quot;myocardial infarction&quot;[MeSH Terms] OR (&quot;myocardial&quot;[All Fields] AND &quot;infarction&quot;[All Fields]) OR &quot;myocardial infarction&quot;[All Fields] OR (&quot;heart&quot;[All Fields] AND &quot;attack&quot;[All Fields]) OR &quot;heart attack&quot;[All Fields]) '''AND''' (&quot;aspirin&quot;[MeSH Terms] OR &quot;aspirin&quot;[All Fields]) '''AND''' (&quot;prevention and control&quot;[Subheading] OR (&quot;prevention&quot;[All Fields] AND &quot;control&quot;[All Fields]) OR &quot;prevention and control&quot;[All Fields] OR &quot;prevention&quot;[All Fields])}}

====Comprehensive search====
For optimal searches in PubMed, it is necessary to understand its core component, MEDLINE, and especially of the MeSH (Medical Subject Headings) controlled vocabulary used to index MEDLINE articles. They may also require complex search strategies, use of field names (tags), proper use of limits and other features; reference librarians and search specialists offer search services.&lt;ref name=&quot;pmid8343701&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jadad AR, McQuay HJ | title = Searching the literature. Be systematic in your searching | journal = BMJ | volume = 307 | issue = 6895 | pages = 66 | date = July 1993 | pmid = 8343701 | pmc = 1678459 | doi = 10.1136/bmj.307.6895.66-a }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10507188&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Allison JJ, Kiefe CI, Weissman NW, Carter J, Centor RM | title = The art and science of searching MEDLINE to answer clinical questions. Finding the right number of articles | journal = International Journal of Technology Assessment in Health Care | volume = 15 | issue = 2 | pages = 281–96 | date = Spring 1999 | pmid = 10507188 | doi = 10.1017/S0266462399015214 | url = https://escholarship.umassmed.edu/qhs_pp/130 | access-date = 2021-04-24 | archive-date = 2022-02-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220219071643/https://escholarship.umassmed.edu/qhs_pp/130/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

The search into PubMed's search window is only recommended for the search of unequivocal topics or new interventions that do not yet have a MeSH heading created, as well as for the search for commercial brands of medicines and proper nouns. It is also useful when there is no suitable heading or the descriptor represents a partial aspect. The search using the thesaurus MeSH is more accurate and will give fewer irrelevant results. In addition, it saves the disadvantage of the free text search in which the spelling, singular/plural or abbreviated differences have to be taken into consideration. On the other side, articles more recently incorporated into the database to which descriptors have not yet been assigned will not be found. Therefore, to guarantee an exhaustive search, a combination of controlled language headings and free text terms must be used.&lt;ref name=&quot;Campos-Asensio 2018 182–186&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Campos-Asensio C |date=2018|title=Cómo elaborar una estrategia de búsqueda bibliográfica|journal=Enfermería Intensiva|language=es|volume=29|issue=4|pages=182–186|doi=10.1016/j.enfi.2018.09.001|pmid=30291015}}&lt;/ref&gt;

===Journal article parameters===
When a journal article is indexed, numerous article parameters are extracted and stored as structured information. Such parameters are: Article Type (MeSH terms, e.g., &quot;Clinical Trial&quot;), Secondary identifiers, (MeSH terms), Language, Country of the Journal or publication history (e-publication date, print journal publication date).

====Publication Type: Clinical queries/systematic reviews====
Publication type parameter allows searching by the [[Scientific journal#Types of articles|type of publication]], including reports of various kinds of clinical research.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query/static/clinicaltable.html|title=Clinical Queries Filter Terms explained|publisher=NCBI|date=2010}}&lt;/ref&gt;

====Secondary ID====
Since July 2005, the MEDLINE article indexing process extracts identifiers from the article abstract and puts those in a field called Secondary Identifier (SI). The secondary identifier field is to store accession numbers to various databases of molecular sequence data, gene expression or chemical compounds and clinical trial IDs. For clinical trials, PubMed extracts trial IDs for the two largest trial registries: ClinicalTrials.gov (NCT identifier) and the International Standard Randomized Controlled Trial Number Register (IRCTN identifier).&lt;ref name=&quot;adherence&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Huser V, Cimino JJ | title = Evaluating adherence to the International Committee of Medical Journal Editors' policy of mandatory, timely clinical trial registration | journal = Journal of the American Medical Informatics Association | volume = 20 | issue = e1 | pages = e169-74 | date = June 2013 | pmid = 23396544 | pmc = 3715364 | doi = 10.1136/amiajnl-2012-001501 }}&lt;/ref&gt;

=== See also ===
A reference which is judged particularly relevant can be marked and &quot;related articles&quot; can be identified. If relevant, several studies can be selected and related articles to all of them can be generated (on PubMed or any of the other NCBI Entrez databases) using the 'Find related data' option. The related articles are then listed in order of &quot;relatedness&quot;. To create these lists of related articles, PubMed compares words from the title and abstract of each citation, as well as the MeSH headings assigned, using a powerful word-weighted algorithm.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=helppubmed.section.pubmedhelp.Appendices#pubmedhelp.Computation_of_Relat |title=Computation of Related Articles explained |publisher=NCBI}}&lt;/ref&gt; The 'related articles' function has been judged to be so precise that the authors of a paper suggested it can be used instead of a full search.&lt;ref name=&quot;pmid16467730&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chang AA, Heskett KM, Davidson TM | title = Searching the literature using medical subject headings versus text word with PubMed | journal = The Laryngoscope | volume = 116 | issue = 2 | pages = 336–40 | date = February 2006 | pmid = 16467730 | doi = 10.1097/01.mlg.0000195371.72887.a2 | s2cid = 42510351 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/8cn089mk }}&lt;/ref&gt;

===Mapping to MeSH===
PubMed automatically links to MeSH terms and subheadings. Examples would be: &quot;bad breath&quot; links to (and includes in the search) &quot;halitosis&quot;, &quot;heart attack&quot; to &quot;myocardial infarction&quot;, &quot;breast cancer&quot; to &quot;breast neoplasms&quot;. Where appropriate, these MeSH terms are automatically &quot;expanded&quot;, that is, include more specific terms. Terms like &quot;nursing&quot; are automatically linked to &quot;Nursing [MeSH]&quot; or &quot;Nursing [Subheading]&quot;. This feature is called Auto Term Mapping and is enacted, by default, in free text searching but not exact phrase searching (i.e. enclosing the search query with double quotes).&lt;ref name=&quot;Fatehi 102–112&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fatehi F, Gray LC, Wootton R | title = How to improve your PubMed/MEDLINE searches: 3. advanced searching, MeSH and My NCBI | journal = Journal of Telemedicine and Telecare | volume = 20 | issue = 2 | pages = 102–12 | date = March 2014 | pmid = 24614997 | doi = 10.1177/1357633X13519036 | s2cid = 9948223 }}&lt;/ref&gt; This feature makes PubMed searches more sensitive and avoids false-negative (missed) hits by compensating for the diversity of medical terminology.&lt;ref name=&quot;Fatehi 102–112&quot;/&gt;

PubMed does not apply automatic mapping of the term in the following circumstances: by writing the quoted phrase (e.g., &quot;kidney allograft&quot;), when truncated on the asterisk (e.g., kidney allograft*), and when looking with field labels (e.g., Cancer [ti]).&lt;ref name=&quot;Campos-Asensio 2018 182–186&quot;/&gt;

===My NCBI===
The PubMed optional facility &quot;My NCBI&quot; (with free registration) provides tools for
* saving searches
* filtering search results
* setting up automatic updates sent by e-mail
* saving sets of references retrieved as part of a PubMed search
* configuring display formats or highlighting search terms
and a wide range of other options.&lt;ref&gt;{{cite book |title=My NCBI explained |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK3842/ |publisher=NCBI |date=13 December 2010}}&lt;/ref&gt; The &quot;My NCBI&quot; area can be accessed from any computer with web-access.
An earlier version of &quot;My NCBI&quot; was called &quot;PubMed Cubby&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=PubMed Cubby |url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/so00/so00_hands_on_register.html |publisher=United States National Library of Medicine |website=Technical Bulletin |date=2000}}&lt;/ref&gt;

===LinkOut===
LinkOut is an NLM facility to link and make available full-text local journal holdings.&lt;ref&gt;{{cite web| title=LinkOut Overview|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/projects/linkout/ |publisher=NCBI| date=2010}}&lt;/ref&gt; Some 3,200 sites (mainly academic institutions) participate in this NLM facility ({{As of|2010|03|lc=on}}), from [[Aalborg University]] in Denmark to [[ZymoGenetics]] in Seattle.&lt;ref&gt;{{cite web| title=LinkOut Participants 2011|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/projects/linkout/journals/htmllists.cgi?type_id=6 |publisher=NCBI|date=2011}}&lt;/ref&gt; Users at these institutions see their institution's logo within the PubMed search result (if the journal is held at that institution) and can access the full-text. Link out is being consolidated with Outside Tool as of the major platform update coming in the Summer of 2019.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/ma19/ma19_pubmed_update.html | title=An Updated PubMed is on its Way}}&lt;/ref&gt;

===PubMed Commons===
In 2016, PubMed allows authors of articles to comment on articles indexed by PubMed. This feature was initially tested in a pilot mode (since 2013) and was made permanent in 2016.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pubmedcommonsblog.ncbi.nlm.nih.gov/2015/12/17/commenting-on-pubmed-a-successful-pilot/|title=Commenting on PubMed: A Successful Pilot| author = PubMed Commons Team |date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; In February 2018, PubMed Commons was discontinued due to the fact that &quot;usage has remained minimal&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ncbiinsights.ncbi.nlm.nih.gov/2018/02/01/pubmed-commons-to-be-discontinued/|title=PubMed Commons to be Discontinued|date=2018-02-01|work=NCBI Insights|access-date=2018-02-02|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://retractionwatch.com/2018/02/02/pubmed-shuts-comments-feature-pubmed-commons/|title=PubMed shuts down its comments feature, PubMed Commons |date=2018-02-02|website=Retraction Watch|access-date=2018-02-02}}&lt;/ref&gt;

===askMEDLINE===
askMEDLINE, a free-text, natural language query tool for MEDLINE/PubMed, developed by the NLM, also suitable for handhelds.&lt;ref&gt;{{cite web |title=askMedline|url=http://askmedline.nlm.nih.gov/ask/ask.php | publisher=NCBI|date=2005}}&lt;/ref&gt;

==={{Visible anchor|PubMed identifier}}===&lt;!-- PMID redirects here --&gt;
{{For|help using PubMed identifiers within Wikipedia|Wikipedia:PMID}}
A '''PMID''' (PubMed identifier or PubMed unique identifier)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK3827/#pubmedhelp.Search_Field_Descrip |title=Search Field Descriptions and Tags |access-date= 15 July 2013 |publisher=National Center for Biotechnology Information }}&lt;/ref&gt; is a [[unique identifier|unique integer value]], starting at &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;, assigned to each PubMed record. A PMID is not the same as a [[PMCID]] ('''P'''ub'''M'''ed '''C'''entral '''id'''entifier) which is the identifier for all works published in the free-to-access [[PubMed Central]].&lt;ref name=&quot;PMCID&quot;&gt;{{cite web |last=Keener |first=Molly | name-list-style = vanc |title=PMID vs. PMCID: What's the difference?|url=http://chess.uchicago.edu/docs/PMCIDinPubMed.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140706060933/http://chess.uchicago.edu/docs/PMCIDinPubMed.pdf | archive-date = 6 July 2014 | url-status = dead |publisher=University of Chicago |access-date=19 January 2014 }}&lt;/ref&gt;

The assignment of a PMID or PMCID to a publication tells the reader nothing about the type or quality of the content. PMIDs are assigned to [[Letter to the editor|letters to the editor]], editorial opinions, [[op-ed]] columns, and any other piece that the editor chooses to include in the journal, as well as peer-reviewed papers. The existence of the identification number is also not proof that the papers have not been [[Retraction|retracted]] for fraud, incompetence, or misconduct. The announcement about any [[correction (newspaper)|corrections]] to original papers may be assigned a PMID.

Each number that is entered in the PubMed search window is treated by default as if it were a PMID. Therefore, any reference in PubMed can be located using the PMID.

==Alternative interfaces==
[[File:MEDLINE via PubMed.png|thumb|upright=1.4|MEDLINE is one of the databases which are accessible via PubMed. Several companies provide access to MEDLINE through their platforms.]]
The National Library of Medicine leases the MEDLINE information to a number of private vendors such as [[Embase]], [[Ovid Technologies|Ovid]], [[Dialog (online database)|Dialog]], [[EBSCO Publishing|EBSCO]], [[Knowledge Finder]] and many other commercial, non-commercial, and academic providers.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Leasing journal citations from PubMed/Medline |url=https://www.nlm.nih.gov/databases/journal.html |publisher=NLM |date=2011}}&lt;/ref&gt; {{As of|2008|10}}, more than 500 licenses had been issued, more than 200 of them to providers outside the United States. As licenses to use MEDLINE data are available for free, the NLM in effect provides a free testing ground for a wide range&lt;ref name=&quot;cite pmid| 21245076&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lu Z | title = PubMed and beyond: a survey of web tools for searching biomedical literature | journal = Database | volume = 2011 | pages = baq036 | date = 2011 | pmid = 21245076 | pmc = 3025693 | doi = 10.1093/database/baq036 }}&lt;/ref&gt; of alternative interfaces and 3rd party additions to PubMed, one of a very few large, professionally curated databases which offers this option.

Lu&lt;ref name=&quot;cite pmid| 21245076&quot;/&gt; identifies a sample of 28 current and free Web-based PubMed versions, requiring no installation or registration, which are grouped into four categories:
# Ranking search results, for instance: [[eTBLAST]]; MedlineRanker;&lt;ref name=&quot;cite pmid| 19429696&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fontaine JF, Barbosa-Silva A, Schaefer M, Huska MR, Muro EM, Andrade-Navarro MA | title = MedlineRanker: flexible ranking of biomedical literature | journal = Nucleic Acids Research | volume = 37 | issue = Web Server issue | pages = W141-6 | date = July 2009 | pmid = 19429696 | pmc = 2703945 | doi = 10.1093/nar/gkp353 }}&lt;/ref&gt; MiSearch;&lt;ref name=&quot;cite pmid| 18326507&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = States DJ, Ade AS, Wright ZC, Bookvich AV, Athey BD | title = MiSearch adaptive pubMed search tool | journal = Bioinformatics | volume = 25 | issue = 7 | pages = 974–6 | date = April 2009 | pmid = 18326507 | pmc = 2660869 | doi = 10.1093/bioinformatics/btn033 }}&lt;/ref&gt;
# Clustering results by topics, authors, journals etc., for instance: [[Anne O'Tate]];&lt;ref name=&quot;cite pmid| 18279519&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Smalheiser NR, Zhou W, Torvik VI | title = Anne O'Tate: A tool to support user-driven summarization, drill-down and browsing of PubMed search results | journal = Journal of Biomedical Discovery and Collaboration | volume = 3 | pages = 2 | date = February 2008 | pmid = 18279519 | pmc = 2276193 | doi = 10.1186/1747-5333-3-2 }}&lt;/ref&gt; ClusterMed;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ClusterMed |url=http://demos.vivisimo.com/clustermed |publisher=Vivisimo Clustering Engine |date=2011 |access-date=3 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811122944/http://demos.vivisimo.com/clustermed |archive-date=11 August 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
# Enhancing semantics and visualization, for instance: EBIMed;&lt;ref name=&quot;cite pmid| 17237098&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rebholz-Schuhmann D, Kirsch H, Arregui M, Gaudan S, Riethoven M, Stoehr P | title = EBIMed--text crunching to gather facts for proteins from Medline | journal = Bioinformatics | volume = 23 | issue = 2 | pages = e237-44 | date = January 2007 | pmid = 17237098 | doi = 10.1093/bioinformatics/btl302 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; MedEvi.&lt;ref name=&quot;cite pmid| 18400773&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kim JJ, Pezik P, Rebholz-Schuhmann D | title = MedEvi: retrieving textual evidence of relations between biomedical concepts from Medline | journal = Bioinformatics | volume = 24 | issue = 11 | pages = 1410–2 | date = June 2008 | pmid = 18400773 | pmc = 2387223 | doi = 10.1093/bioinformatics/btn117 }}&lt;/ref&gt;
# Improved search interface and retrieval experience, for instance, askMEDLINE&lt;ref name=&quot;cite pmid| 17238542&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fontelo P, Liu F, Ackerman M, Schardt CM, Keitz SA | title = askMEDLINE: a report on a year-long experience | journal = AMIA ... Annual Symposium Proceedings. AMIA Symposium | volume = 2006 | pages = 923 | date = 2006 | pmid = 17238542 | pmc = 1839379 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cite pmid| 16779244&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fontelo P, Liu F, Ackerman M | title = MeSH Speller + askMEDLINE: auto-completes MeSH terms then searches MEDLINE/PubMed via free-text, natural language queries | journal = AMIA ... Annual Symposium Proceedings. AMIA Symposium | volume = 2005 | pages = 957 | date = 2005 | pmid = 16779244 | pmc = 1513542 }}&lt;/ref&gt; BabelMeSH;&lt;ref name=&quot;cite pmid| 17911830&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fontelo P, Liu F, Leon S, Anne A, Ackerman M | title = PICO Linguist and BabelMeSH: development and partial evaluation of evidence-based multilanguage search tools for MEDLINE/PubMed | journal = Studies in Health Technology and Informatics | volume = 129 | issue = Pt 1 | pages = 817–21 | date = 2007 | pmid = 17911830 | url = http://booksonline.iospress.nl/Extern/EnterMedLine.aspx?ISSN=0926-9630&amp;Volume=129&amp;SPage=817 }}&lt;/ref&gt; and PubCrawler.&lt;ref name=&quot;cite pmid| 15215341&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hokamp K, Wolfe KH | title = PubCrawler: keeping up comfortably with PubMed and GenBank | journal = Nucleic Acids Research | volume = 32 | issue = Web Server issue | pages = W16-9 | date = July 2004 | pmid = 15215341 | pmc = 441591 | doi = 10.1093/nar/gkh453 | author-link2 = Kenneth H. Wolfe }}&lt;/ref&gt;

As most of these and other alternatives rely essentially on PubMed/MEDLINE data leased under license from the NLM/PubMed, the term &quot;PubMed derivatives&quot; has been suggested.&lt;ref name=&quot;cite pmid| 21245076&quot;/&gt; Without the need to store about 90&amp;nbsp;GB of original PubMed Datasets, anybody can write PubMed applications using the eutils-application program interface as described in &quot;The E-utilities In-Depth: Parameters, Syntax and More&quot;, by Eric Sayers, PhD.&lt;ref&gt;{{Cite book | author=Eric Sayers, PhD | title=The E-utilities In-Depth: Parameters, Syntax and More | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK25499/ | publisher=NCBI| date=24 October 2018 }}&lt;/ref&gt; Various citation format generators, taking PMID numbers as input, are examples of web applications making use of the eutils-application program interface. Sample web pages include [https://mickschroeder.com/citation/ Citation Generator - Mick Schroeder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924234834/https://mickschroeder.com/citation/ |date=2020-09-24 }}, [https://www.ultrasoundoftheweek.com/citation/ Pubmed Citation Generator - Ultrasound of the Week] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200309001248/https://www.ultrasoundoftheweek.com/citation/ |date=2020-03-09 }}, [https://www.pmid2cite.com/ PMID2cite], and [http://www.citethisforme.com/citation-generator/ama Cite this for me].

==Data mining of PubMed==

Alternative methods to mine the data in PubMed use programming environments such as [[Matlab]], [[Python (programming language)|Python]] or [[R (programming language)|R]]. In these cases, queries of PubMed are written as lines of code and passed to PubMed and the response is then processed directly in the programming environment. &lt;!-- Citation and link to examples needed! --&gt; Code can be automated to systematically queries with different keywords such as disease, year, organs, etc. A recent publication (2017) found that the proportion of cancer-related entries in PubMed has risen from 6% in the 1950s to 16% in 2016.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

The data accessible by PubMed can be mirrored locally using an unofficial tool such as MEDOC.&lt;ref name=&quot;MEDOC&quot;&gt;{{cite web| url=https://github.com/MrMimic/MEDOC |title=MEDOC (MEdline DOwnloading Contrivance) |year=2017}}&lt;/ref&gt;

Millions of PubMed records augment various [[open data]] datasets about [[open access]], like [[Unpaywall]]. Data analysis tools like [[Unpaywall Journals]] are used by libraries to assist with [[big deal (subscription model)|big deal]] cancellations: libraries can avoid subscriptions for materials already served by instant [[open access]] via [[open archive]]s like PubMed Central.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2020-04-18|title=SUNY Negotiates New, Modified Agreement with Elsevier - Libraries News Center University at Buffalo Libraries|url=https://library.buffalo.edu/news/2020/04/07/suny-negotiates-new-modified-agreement-with-elsevier/|website=library.buffalo.edu|author=Denise Wolfe|publisher=[[University at Buffalo]]|date=2020-04-07}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
* [[PubMed Central|පබ්මෙඩ් සෙන්ට්‍රල්]]
* [[Europe PubMed Central]]
* [[PubMed Central Canada]]
* [[JournalReview.org]]
* [[List of academic databases and search engines]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Wikidata property |1=P698}}
* {{Official|https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/}}
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK3827/table/pubmedhelp.Tn/ PubMed search tags &amp; field qualifiers]

{{Telemedicine navbox}}
{{Academic publishing}}

[[Category:American medical websites]]
[[Category:Bibliographic databases and indexes]]
[[Category:Biological databases]]
[[Category:Databases in the United States]]
[[Category:Medical search engines]]
[[Category:National Institutes of Health]]
[[ප්‍රවර්ගය:මාර්ගස්ථ දත්ත සමුදාය]]
[[Category:United States National Library of Medicine]]</text>
      <sha1>aobnexdpf81fqry73b5dkgjtaqp1jam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ග්‍රීක ගණිතඥ ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90450</id>
    <revision>
      <id>797370</id>
      <parentid>569447</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11828" sha1="colmhj3zm6dpkokjwy2wtsdr32yo5ea" xml:space="preserve">අතීතයේ සිට [[Greece|ග්‍රීක]] ශිෂ්ටාචාරය [[mathematics|ගණිතය]] සම්බන්ධ සොයාගැනීම පිළිබඳව ප්‍රධාන මෙහයක් ඉටුකොට ඇත. ග්‍රීක ගණිතඥයන් බොහෝ දෙනෙක් ඔවුන්ගේ ගණිතය කෙරෙහි සිදුකොට ඇති මෙහෙය පදනම්ව මෙම ලැයිතුවට ඇතුළත් ව ඇත.

==පුරාණ ග්‍රීක ගණිතඥ ලැයිස්තුව==
{{div col|colwidth=30em}}
*[[Anaxagoras]]&lt;ref&gt;{{cite book |author= Lucius Bullard |title= God's Big Bang |url= https://books.google.com/books?id=DsxSyiqwzHUC&amp;pg=PA3 |date=1 April 2009 |publisher= Strategic Book Publishing |isbn= 978-1-60693-992-5 |page=3}}&lt;/ref&gt;
*[[Anthemius of Tralles]]&lt;ref&gt;{{cite book |first=Fred |last=Kleiner |title= Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective |url= https://books.google.com/books?id=mBrvazPDFoYC&amp;pg=PT265 |date=8 January 2009 |publisher= Cengage Learning |isbn=978-0-495-57360-9 |page= 265}}&lt;/ref&gt;
*[[Antiphon (orator)|Antiphon]]&lt;ref&gt;{{cite book |first=Antonis |last=Modinos|title=From Aristotle to Schrödinger: The Curiosity of Physics |url=https://books.google.com/books?id=dUUnAQAAQBAJ&amp;pg=PA5|date=4 October 2013 |publisher= Springer Science &amp; Business Media |isbn= 978-3-319-00750-2 |page=5}}&lt;/ref&gt;
*[[Apollonius of Perga]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fried|first=Michael N. |title= Apollonius of Perga's Conica: Text, Context, Subtext |url=https://books.google.com/books?id=kBqxawqOmgcC&amp;pg=PA59|year=2001|publisher=BRILL |isbn= 90-04-11977-9 |page=59}}&lt;/ref&gt;
*[[ආකිමිඩීස්|ආකිමිඩීස් (Archimedes)]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Works of Archimedes |url= https://books.google.com/books?id=6nPDFR89HhwC&amp;pg=PR6 |date=1 June 2007 |publisher=Cosimo, Inc. |isbn= 978-1-60206-252-8 |page=6 }}&lt;/ref&gt;
*[[Archytas]]
*[[Aristaeus the Elder]]
*[[Aristarchus of Samos]]
*[[ඇරිස්ටෝටල්|ඇරිස්ටෝටල් (Aristotle)]]
*[[Asclepius of Tralles]]
*[[Attalus of Rhodes]]
*[[Autolycus of Pitane]]
*[[Balanos Vasilopoulos]]
*[[Bion of Abdera]]
*[[Bryson of Heraclea]]
*[[Callippus]]
*[[Carpus of Antioch]]
*[[Chrysippus]]
*[[Cleomedes]]
*[[Conon of Samos]]
*[[Ctesibius]]
*[[Democritus]]
*[[Dicaearchus]]
*[[Dinostratus]]
*[[Diocles (mathematician)|Diocles]]
*[[Dionysodorus]]
*[[Diophantus]]
*[[Domninus of Larissa]]
*[[Eratosthenes]]
*[[Euclid]]
*[[Eudoxus of Cnidus]]
*[[Eutocius of Ascalon]]
*[[Geminus]]
*[[Giovanni Demisiani]]
*[[Heliodorus of Larissa]]
*[[Hero of Alexandria]]
*[[Hipparchus]]
*[[Hippasus]]
*[[Hippias]]
*[[Hippocrates of Chios]]
*[[Hypatia]]
*[[Hypsicles]]
*[[John Pediasimos]]
*[[Leodamas of Thasos]]
*[[Kosmas Balanos]]
*[[Marinus of Neapolis]]
*[[Menaechmus]]
*[[Menelaus of Alexandria]]
*[[Meton of Athens]]
*[[Metrodorus (grammarian)|Metrodorus]]
*[[Nicomachus]]
*[[Nicomedes (mathematician)|Nicomedes]]
*[[Nicoteles of Cyrene]]
*[[Oenopides]]
*[[Pappus of Alexandria]]
*[[Perseus (geometer)]]
*[[Philolaus]]
*[[Philon]]
*[[Philonides of Laodicea]]
*[[Polyaenus of Lampsacus]]
*[[Posidonius]]
*[[Proclus]]
*[[Ptolemy]]
*[[පයිතගරස්|පයිතගරස් (Pythagoras)]]
*[[Serenus of Antinouplis]]
*[[Simplicius of Cilicia]]
*[[Sporus of Nicaea]]
*[[Thales]]
*[[Theaetetus (mathematician)|Theaetetus]]
*[[Theano (philosopher)|Theano]]
*[[Theodorus of Cyrene]]
*[[Theodosius of Bithynia]]
*[[Theon of Alexandria]]
*[[Theon of Smyrna]]
*[[Theudius]]
*[[Thrasyllus of Mendes]]
*[[Thymaridas]]
*[[Xenocrates]]
*[[Zeno of Elea]]
*[[Zenodorus (mathematician)|Zenodorus]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=When Least Is Best: How Mathematicians Discovered Many Clever Ways to Make Things as Small (or as Large) as Possible|year=2003|url=https://archive.org/details/whenleastisbesth00nahi_0|first=Paul|last=J. Nahin|page=[https://archive.org/details/whenleastisbesth00nahi_0/page/48 47]|publisher=Princeton University Press}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

{{anchor|Byzantine_mathematicians}}
==බයිසැන්ටයින් ගණිතඥ ලැයිස්තුව== 
{{div col}}
*[[Stephanus of Alexandria]]
*[[Maximus Planudes]]
*[[Isaac Argyros]]
*[[Isidore of Miletus]]
*[[John Philoponus]]
*[[Anthemius of Tralles]]
{{div col end}}

{{anchor|Modern_Greek_mathematicians}}
==නූතන ග්‍රීක ගණිතඥ ලැයිස්තුව==
*[[Leonidas Alaoglu]] (1914–1981) - Known for ''Banach- Alaoglu theorem''.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Integral and Functional Analysis|first=Jie|last=Xiao|publisher=Nova Publishers|page=1996|year=2008}}&lt;/ref&gt;
*[[Charalambos D. Aliprantis]] (1946–2009) - Founder and Editor-in-Chief of the journals Economic Theory as well as Annals of Finance.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Charalambos D. Aliprantis passed away|url=https://www.springer.com/economics?SGWID=0-165-2-699309-0}}&lt;/ref&gt; 
*[[Roger Apéry]] (1916–1994) - Professor of mathematics and mechanics at the [[University of Caen Lower Normandy|University of Caen]] Proved the irrationality of zeta(3).&lt;ref&gt;{{cite book|title=Number Theory and Related Fields: In Memory of Alf van der Poorten|author1=Jonathan Borwein|author2=Igor Shparlinski|author3=Wadim Zudilin|page=5|year=2013|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
*[[Tom M. Apostol]] (1923–2016) - Professor of mathematics in [[California Institute of Technology]],&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Mechanical Universe: Mechanics and Heat, Advanced Edition|year=1985|url=https://archive.org/details/mechanicaluniver00olen|author1= Richard P. Olenick|author2=Tom M. Apostol|page=588|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; he has authored a number of books about mathematics.
*[[Dimitri Bertsekas]] (born 1942) - Member of the National Academy of Engineering professor with the Department of Electrical Engineering and Computer Science. Author of fifteen books and research monographs, and coauthor of an introductory probability textbook&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.edx.org/course/mitx/mitx-6-041x-introduction-probability-1296#.U0fEAfmSwrU |title=Introduction to Probability - The Science of Uncertainty |publisher=edX}}&lt;/ref&gt;
*[[Giovanni Carandino]] (1784–1834)
*[[Constantin Carathéodory]] (1873–1950) - Mathematician who pioneered the Axiomatic Formulation of Thermodynamics.&lt;ref&gt;Mathematical Reviews - Volume 2003 - Page 4687, year = 2003&lt;/ref&gt;
*[[Demetrios Christodoulou]] (born 1951) - Mathematician-physicist who has contributed in the field of general relativity.&lt;ref&gt;''MacArthur Fellows: The First 25 Years, 1981-2005'', p. 75- 76, John D. and Catherine T. MacArthur Foundation, 2005&lt;/ref&gt;
*[[Constantine Dafermos]] (born 1941) - Usually notable for hyperbolic conservation laws and control theory.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Semiconcave Functions, Hamilton-Jacobi Equations, and Optimal Control|author1=Piermarco Cannarsa|author2=Carlo Sinestrari|publisher=Springer|page=9}}&lt;/ref&gt;
*[[Mihalis Dafermos]] (born 1976) - Reader in Mathematical Physics, [[University of Cambridge]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Princeton Companion to Mathematics|author1=Timothy Gowers|author2=June Barrow-Green|author3=Imre Leader|page=17|publisher=Princeton University Press|year=2010}}&lt;/ref&gt;
*[[Apostolos Doxiadis]] (born 1953) - Australian born Mathematician.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.faber.co.uk/catalog/author/apostolos-doxiadis |title=Apostolos Doxiadis |publisher=Faber.co.uk |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503100044/http://www.faber.co.uk/catalog/author/apostolos-doxiadis |archivedate=2014-05-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[Athanassios S. Fokas]] (born 1952) - Contributor in the field of integrable nonlinear partial differential equations.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Algebraic Aspects of Integrable Systems: In Memory of Irene Dorfman|author1=Irene Dorfman|author2=A. S. Fokas|author3=Izrailʹ Moiseevich Gelʹfand|page=8|year=1997|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
*[[Michael Katehakis]] (born 1952) - Professor at [[Rutgers University]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=New Models and Solutions for Stochastic Optimization for R&amp;D and Transportation Problems|page=1|first=Wen|last=Chen|year=2008}}&lt;/ref&gt;
*[[Alexander S. Kechris]] (born 1946) - Made notable contribution for the theory of Borel equivalence relations.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Handbook of Set Theory|page=330|publisher=Springer|author1=Matthew Foreman|author2=Akihiro Kanamori|year=2009}}&lt;/ref&gt;
*[[Nicholas Metropolis]] (1915–1999) - American born Greek physicist.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Metropolis.html |title=Metropolis, Nicholas Constantine (1915-1999) - from Eric Weisstein's World of Scientific Biography |publisher=Scienceworld.wolfram.com |date=1952-03-15}}&lt;/ref&gt;
*[[Yiannis N. Moschovakis]] (1938) - Writer, also worked as theorist in [[University of California, Los Angeles]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Descriptive Set Theory|url=https://archive.org/details/descriptivesetth0000ynmo|year=1987|page=vii|first=Y.N.|last=Moschovakis}}&lt;/ref&gt;
*[[Christos Papakyriakopoulos]] (1914–1976) - Often called ''Papa'', he specialized in [[geometric topology]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The History of Science and Technology: 1900-1970|page=704|first=Edgardo|last=Macorini|year=1988}}&lt;/ref&gt;
*[[Athanasios Papoulis]] (1921–2002) - Contributed a number of theories, such as ''Papoulis–Gerchberg algorithm'',&lt;ref&gt;R. W. Gerchberg, Super-resolution through error energy reduction. Opt. Acta 21, 709-720 (1974)&lt;/ref&gt; ''A eloquent proof'',&lt;ref&gt;{{cite book|title=Handbook of Fourier Analysis &amp; Its Applications|page=223|year=2008|first=Robert J|last=Marks}}&lt;/ref&gt; among others.
*[[Themistocles M. Rassias]] (born 1951) - Professor at the [[National Technical University of Athens]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Functional Equations, Inequalities and Applications|page=7|first=T.M.|last=Rassias|publisher=Springer|year=2003}}&lt;/ref&gt;
*[[Raphaël Salem]] (1898–1963) - Greek mathematician after whom are named the [[Salem number]]s and whose widow founded the [[Salem Prize]].
*[[Cyparissos Stephanos]] (1857–1917) - Notable contributor of [[desmic system]]s.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Applied Geometry and Discrete Mathematics: The Victor Klee Festschrift|publisher=American Mathematical Soc.|author1=Peter Gritzmann|author2=Bernd Sturmfels|author3=Victor Klee|page=415}}&lt;/ref&gt;
*[[Katia Sycara]] - Professor in the Carnegie Mellon School of Computer Science's Robotics Institute and the director of the Laboratory for Agents technology and Semantic web technologies.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Terrorism Informatics: Knowledge Management and Data Mining for Homeland Security|page=39|author1=Hsinchun Chen|author2=Edna Reid|author3=Joshua Sinai|author4=Andrew Silke|author5=Boaz Ganor|year=2008|publisher=Springer|isbn=9780387716138}}&lt;/ref&gt;
*[[Nicholas Varopoulos]] (born 1940) - Notable for his analysis on Lie groups.&lt;ref&gt;{{cite book |title= Random Walks and Discrete Potential Theory |url= https://archive.org/details/randomwalksdiscr0000pica |page=[https://archive.org/details/randomwalksdiscr0000pica/page/356 356] |author1= M. Picardello |author2=W. Woess |date= 1999 |publisher= Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;
*[[Stathis Zachos]] (born 1947) - Published a number of writings on [[computer science]].
*[[Mihail Zervos]] - Working in Department of Mathematics, [[London School of Economics]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Modern Trends in Controlled Stochastic Processes|page=161|publisher=Luniver Press|first=Alexey B.|last=Piunovskiy|year=2010|isbn=9781905986309}}&lt;/ref&gt;
*[[George Yioupis]] (Born 1969) - Advanced theories of time, known for A1=8h and 1M=40h

==මූලාශ්‍ර==
{{Reflist|2}}

{{Ancient Greek mathematics}}
[[ප්‍රවර්ගය:ග්‍රීක ගණිතඥයෝ|*]]
[[Category:Lists of mathematicians by nationality|Greek]]</text>
      <sha1>colmhj3zm6dpkokjwy2wtsdr32yo5ea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Encyclopædia Britannica Eleventh Edition</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90690</id>
    <revision>
      <id>797365</id>
      <parentid>482240</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2685" sha1="dxt1gm3nmnq5lfkvc9bkb0xpfe2we33" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:''Encyclopædia Britannica'' Eleventh Edition}}
{{Infobox book
| italic title      = no
| name              = ''Encyclopædia Britannica'' Eleventh Edition
| image             = Encyclopaedia Britannica 1911.svg
| image_size        = 300px
| alt               = The Encyclopædia Britannica, a dictionary of arts, science, literature and general information, eleventh edition.
| caption           = First page of the ''Encyclopædia Britannica'', Eleventh Edition
| author            = 
| illustrator       = 
| cover_artist      = 
| country           = [[United States]]
| language          = [[British English]]
| series            = 
| release_number    = 11
| subject           = General
| set_in            = 
| publisher         = [[Horace Everett Hooper]]
| pub_date          = 1910–11
| english_pub_date  = 
| published         = 
| media_type        = Print and Digital
| pages             = 
| awards            = 
| isbn              = 
| isbn_note         = 
| oclc              = 
| dewey             = 
| congress          = 
| preceded_by       = Encyclopædia Britannica Tenth Edition
| followed_by       = Encyclepædia Britannica Twelfth Edition
| wikisource        = 1911 Encyclopædia Britannica
}}
'''''Encyclopædia Britannica,'' Eleventh Edition''' (1910–11), යනු ''[[Encyclopædia Britannica]]'' හි සංස්කරණය කි. 

මෙම සංස්කරණය සතුව ඇති 40,000 පමණ වන ඇතුළත් කිරීම් දැනට [[public domain|පොදු වසම තුළ පවතින]] අතර බොහෝ [[Wikipedia|විකිපීඩියා]] ලිපි සඳහා පදනම ලෙස ක්‍රියා කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Boyles |first1=Denis |title=Everything Explained That Is Explainable: On the Creation of the Encyclopaedia Britannica's Celebrated Eleventh Edition, 1910–1911 |url=https://archive.org/details/everythingexplai0000boyl |date=2016 |publisher=Knopf |isbn=9780307269171 |pages=xi–x}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* ''[[New American Cyclopedia]]''

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
* {{Wikisource-inline|1911 Encyclopædia Britannica|1911 ''Encyclopædia Britannica''}}
* {{Commons-inline|1911 Encyclopædia Britannica}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Encyclopaedia Britannica Eleventh Edition}}
[[Category:Editions of the Encyclopædia Britannica|11]]
[[Category:1911 non-fiction books]]
[[Category:Reference works in the public domain|Britannica, 1911 Encyclopaedia]]
[[Category:1911 in the United Kingdom]]
[[Category:20th-century encyclopedias]]</text>
      <sha1>dxt1gm3nmnq5lfkvc9bkb0xpfe2we33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1989 සාජා ක්‍රිකට් කුසලානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91044</id>
    <revision>
      <id>797388</id>
      <parentid>758163</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5467" sha1="tsqqp555h4j2o4zuk9b7embeqb9t2kb" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් තරඟාවලි|name=සාජා කුසලානය 1989|Defending Champions=None|most runs={{flagicon|PAK}} [[සලීම් මලික්]] (171)|player of the series={{flagicon|PAK}} [[සලීම් මලික්]]|attendance=|matches=2|participants=2|count=|runner up={{cr|SRI}}|image=|champions={{cr|PAK}}|host={{cr|UAE}}|tournament format=|cricket format=[[එක්දින ජාත්‍යන්තර]]|administrator=|caption=|imagesize=|most wickets={{flagicon|PAK}} [[ඉම්රාන් ඛාන්]] (5)}}

1989 සාජා කුසලානය 1989 මාර්තු 23-24 අතර එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ සාජා හිදී පැවැත්විණි. ජාතික කණ්ඩායම් දෙකක් සහභාගී විය. එනම් පාකිස්තානය සහ ශ්‍රී ලංකාවය.

== තරග ==

{{සීමිත ඕවර තරග|date=1989 මාර්තු 23|wickets2=[[ආකිබ් ජාවෙඩ්]] 2/15 (ඕවර 6.4)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ශ්‍රී ලංකාව පන්දු රැකීමට පිටියට පිවිසියේය.|motm={{flagicon|PAK}} [[ෂොයිබ් මොහොමඩ්]]|umpires={{flagicon|IND}} [[රාම් ගුප්තා]] සහ {{flagicon|IND}} [[වී. කේ. රාමස්වාමි]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=[http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/51/51047.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150755.html විස්ඩන් වාර්තාව]|result={{cr|PAK}} ලකුණු 30 කින් ජයග්‍රහණය කළා|runs2=[[අරවින්ද ද සිල්වා]] 48 (58)|time=|score2=207 (ඕවර 48.4)|wickets1=[[රවී රත්නායක]] 2/31 (ඕවර 10)|runs1=[[ෂොයිබ් මොහොමඩ්]] 76 (94)|score1=237/8 (ඕවර 50)|team2={{cr|SRI}}|team1={{cr-rt|PAK}}|daynight=|notes={{flagicon|PAK}} [[මුෂ්තාක් අහමඩ්]] ගේ මංගල එක්දින තරගය.}}
----
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1989 මාර්තු 24|wickets2=[[රවී රත්නායක]] 1/35 (ඕවර 9)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ශ්‍රී ලංකාව පන්දුවට පහරදීමට තෝරා ගත්තේය.|motm={{flagicon|PAK}} [[සලීම් මලික්]]|umpires={{flagicon|IND}} [[රාම් ගුප්තා]] සහ {{flagicon|IND}} [[වී. කේ. රාමස්වාමි]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=[http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/51/51049.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150756.html විස්ඩන් වාර්තාව]|result={{cr|PAK}} කඩුලු 7 කින් ජයග්‍රහණය කරන ලදි|runs2=[[සලීම් මලික්]] 100* (112)|time=|score2=248/3 (ඕවර 47.5)|wickets1=[[ඉම්රාන් ඛාන්]] 3/49 (ඕවර 10)|runs1=[[බ්‍රෙන්ඩන් කුරුප්පු]] 63 (98)|score1=244/8 (ඕවර 50)|team2={{cr|PAK}}|team1={{cr-rt|SRI}}|daynight=|notes={{flagicon|SL}} [[නිලන්ත රත්නායක]] සිය මංගල එක්දින තරගයට පිවිසියේය.}}

== මූලාශ්‍ර ==

* {{cite book|first=Bill|last=Frindall|author-link=Bill Frindall|title=Limited-Overs International Cricket – The Complete Record|url=https://archive.org/details/limitedoversinte0000frin|publisher=Headline Book Publishing|year=1997|pp=[https://archive.org/details/limitedoversinte0000frin/page/283 283]–284|isbn=0-7472-1173-6|ref={{SfnRef|Frindall|1997}}}}
* [http://www.cricketarchive.com/Archive/Events/2/Sharjah_Cup_1988-89.html Cricket Archive: Sharjah Cup 1988/89]
* [http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/60895.html ESPNCricinfo: Sharjah Cup, 1988/89]
* {{cite book|editor-last=Wright|editor-first=Graeme|title=Wisden Cricketers' Almanack 1990|publisher=John Wisden &amp; Co Ltd|date=1990|pages=1034–1035|chapter=Sharjah Cup, 1988-89|chapter-url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155175.html|isbn=0-947766-15-4|ref={{SfnRef|Wright|1990}}}}
{{ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් කණ්ඩායම තරගවැදි ජාත්‍යන්තර තරග}}
{{DEFAULTSORT:1988-89 Sharjah Cup}}
[[ප්‍රවර්ගය:International cricket competitions from 1988–89 to 1991]]
[[ප්‍රවර්ගය:1989 in cricket|Sharjah Cup, 1989]]
[[ප්‍රවර්ගය:1989 in Emirati sport]]
[[ප්‍රවර්ගය:International cricket competitions in the United Arab Emirates]]
[[ප්‍රවර්ගය:සාජා ක්‍රිකට් කුසලානය]]
[[ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට්]]</text>
      <sha1>tsqqp555h4j2o4zuk9b7embeqb9t2kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990 ඕස්ට්‍රේලියානු-ආසියානු ක්‍රිකට් කුසලානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91078</id>
    <revision>
      <id>797359</id>
      <parentid>758075</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18213" sha1="h6jp0ncgu2kwh0fzvjvbj01d93ig4zm" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් තරඟාවලි
|name=1990 ඕස්ට්‍රේලියානු-ආසියානු කුසලානය
|Defending Champions=None
|most runs={{flagicon|IND}} [[මොහොමඩ් අසාරුදීන්]] (186)
|player of the series={{flagicon|PAK}} [[වකාර් යුනිස්]]
|attendance=
|matches=9
|participants=6
|count=
|runner up={{cr|AUS}}
|image=
|champions={{cr|PAK}} (2 වතාව)
|host={{cr|UAE}}|tournament format=[[රවුන්ඩ් රොබින්]] සහ [[නොක්අවුට්]]|cricket format=[[එක්දින ජාත්‍යන්තර]]
|administrator=
|caption=
|imagesize=
|most wickets={{flagicon|PAK}} [[වකාර් යුනිස්]] (17)
}}1990 ඕස්ට්‍රේලියානු-ආසියානු කුසලානය 1990 අප්‍රියෙල් 25 සිට මැයි 4 දක්වා එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ සාජා හි පැවති ක්‍රිකට් තරගාවලියකි. ජාතික කණ්ඩායම් හයක් සහභාගී විය: ඕස්ට්‍රේලියාව, බංග්ලාදේශය, ඉන්දියාව, නවසීලන්තය, පාකිස්තානය සහ ශ්‍රී ලංකාව.

කණ්ඩායම් තුන බැගින් කාණ්ඩ දෙකකට බෙදා ඇති අතර ඔවුන් එකිනෙකාට ක්‍රීඩා කළ රවුන්ඩ් රොබින් වටයේ එක් කාණ්ඩයක ජයග්‍රාහකයා සහ අනෙක් කාණ්ඩයේ අනුශූරයා සමග අවසන් පූර්ව වටයට පිවිසියේය.

පාකිස්තානය තරඟාවලිය ජයගත් අතර අවසන් තරඟයේදී ඕස්ට්‍රේලියාව පරාජය කළ අතර ඇමරිකානු ඩොලර් 30,000 ක් දිනා ගත්තේය. අනුශූරයන් ලෙස ඔස්ට්‍රේලියාව ඇමරිකානු ඩොලර් 20,000 ක් දිනා ගත් අතර අවසන් පූර්ව වටයට සුදුසුකම් ලැබූ නවසීලන්තය සහ ශ්‍රී ලංකාව ඇමරිකානු ඩොලර් 10,000 බැගින් දිනා ගත්හ.{{sfn|Wright|1991|p=1088}}

තරඟාවලියට අනුග්‍රහය දැක්වූයේ සැන්යෝ විසිනි.{{sfn|Frindall|1997|p=313}}

== මූලික අධියර ==

=== ඒ කාණ්ඩය ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! style=&quot;width:40%;&quot; |රට
! style=&quot;width:8%;&quot; |ත
! style=&quot;width:8%;&quot; |ජ
! style=&quot;width:8%;&quot; |ප
! style=&quot;width:8%;&quot; |සම
! style=&quot;width:8%;&quot; |විනො
! style=&quot;width:10%;&quot; |ලවේ
! style=&quot;width:10%;&quot; |ප්‍රසාද
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{cr|AUS}}
|2
|2
|0
|0
|0
|5.260
|4
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{cr|NZL}}
|2
|1
|1
|0
|0
|5.330
|2
|- 
| align=&quot;left&quot; |{{cr|BAN}}
|2
|0
|2
|0
|0
|3.110
|0
|}

{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 අප්‍රියෙල් 26|wickets2=[[ඇලන් බෝඩර්]] 3/25 (ඕවර 6)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් නවසීලන්තය පන්දු රැකීමට පිටියට පිවිසියේය.|motm={{flagicon|AUS}} [[ඩේවිඩ් බූන්]]|umpires={{flagicon|IND}} [[රාම් ගුප්තා]] සහ {{flagicon|PAK}} [[කයිසර් හයාත්]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|AUS}} ලකුණු 63 කින් ජය ගත්තේය|runs2=[[මාටින් ක්‍රෝ]] 41 (74)|time=|score2=195/7 (ඕවර 50)|wickets1=[[මාටින් ස්නෙඩන්]] 2/31 (ඕවර 10)|runs1=[[ඩේවිඩ් බූන්]] 92* (93)|score1=258/5 (ඕවර 50)|team2={{cr|NZL}}|team1={{cr-rt|AUS}}|daynight=|notes={{flagicon|NZ}} [[ජොනතන් මිල්මෝ]] සහ {{flagicon|NZ}} [[මාර්ක් ප්‍රිස්ට්]] ඔවුන්ගේ මංගල එක්දින තරග ආරම්භ කළහ.|scorecard=[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52599.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150809.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}
----
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 අප්‍රියෙල් 28|wickets2=[[ජොනතන් මිල්මෝ]] 2/41 (ඕවර 10)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් නවසීලන්තය පන්දුවට පහරදීමට තෝරා ගත්තේය.|motm={{flagicon|NZ}} [[ඇන්ඩෲ ජෝන්ස්]]|umpires={{flagicon|IND}} [[රාම් ගුප්තා]] සහ {{flagicon|PAK}} [[කයිසර් හයාත්]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|NZL}} ලකුණු 161 කින් ජය ගත්තේය|runs2=[[අසාර් හුසේන්]] 54 (126)|time=|score2=177/5 (ඕවර 50)|wickets1=[[මින්හාජුල් අබෙඩින්]] 2/39 (ඕවර 7)|runs1=[[ජෝන් රයිට්]] 93 (98) &lt;br&gt; [[ඇන්ඩෲ ජෝන්ස්]] 93 (72)|score1=338/4 (ඕවර 50)|team2={{cr|BAN}}|team1={{cr-rt|NZL}}|daynight=|notes={{flagicon|BAN}} [[එනමුල් හක්]] සිය මංගල එක්දින තරගයට පිවිසියේය.|scorecard=[http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52601.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150810.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}
----
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 අප්‍රියෙල් 30|wickets2=[[මින්හාජුල් අබෙඩින්]] 2/43 (ඕවර 6)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් බංග්ලාදේශය පන්දුවට පහරදීමට තෝරා ගත්තේය.|motm={{flagicon|AUS}} [[පීටර් ටේලර් ]]|umpires={{flagicon|IND}} [[රාම් ගුප්තා]] සහ {{flagicon|PAK}} [[කයිසර් හයාත්]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|AUS}} කඩුලු 7 කින් ජයග්‍රහණය කරන ලදි|runs2=[[පීටර් ටේලර්]] 54* (47)|time=|score2=140/3 (ඕවර 25.4)|wickets1=[[ස්ටීව් වෝ]] 2/22 (ඕවර 10) &lt;br&gt; [[පීටර් ටේලර්]] 2/22 (ඕවර 10)|runs1=[[අමිනුල් ඉස්ලාම්]] 41 (76)|score1=134/8 (ඕවර 50)|team2={{cr|AUS}}|team1={{cr-rt|BAN}}|daynight=|notes={{flagicon|BAN}} [[ජහංගීර් අලාම් තලූක්ඩාර්]] මංගල එක්දින තරගයට පිවිසියේය.|scorecard=[http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52611.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150811.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}

=== බී කාණ්ඩය ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! style=&quot;width:40%;&quot; |රට
! style=&quot;width:8%;&quot; |ත
! style=&quot;width:8%;&quot; |ජ
! style=&quot;width:8%;&quot; |ප
! style=&quot;width:8%;&quot; |සම
! style=&quot;width:8%;&quot; |විනො
! style=&quot;width:10%;&quot; |ලවේ
! style=&quot;width:10%;&quot; |ප්‍රසාද
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{cr|PAK}}
|2
|2
|0
|0
|0
|5.460
|4
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{cr|SRI}}
|2
|1
|1
|0
|0
|4.661
|2
|- 
| align=&quot;left&quot; |{{cr|IND}}
|2
|0
|2
|0
|0
|4.500
|0
|}

{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 අප්‍රියෙල් 25|wickets2=[[සංජීව් ෂර්මා]] 2/63 (ඕවර 10)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ශ්‍රී ලංකාව පන්දු රැකීමට පිටියට පිවිසියේය.|motm={{flagicon|SL}} [[අර්ජුන රණතුංග]]|umpires={{flagicon|NZ}} [[බ්‍රයන් ඇල්ඩ්‍රිජ්]] සහ {{flagicon|AUS}} [[ටෝනි ක්‍රාෆ්ටර්]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|SRI}} කඩුලු 3 කින් ජයග්‍රහණය කරන ලදි|runs2=[[අර්ජුන රණතුංග]] 85* (77)|time=|score2=242/7 (ඕවර 49.2)|wickets1=[[රවී රත්නායක]] 3/31 (ඕවර 10)|runs1=[[මොහොමඩ් අසාරුදීන්]] 108 (116)|score1=241/8 (ඕවර 50)|team2={{cr|SRI}}|team1={{cr-rt|IND}}|daynight=|notes={{flagicon|IND}} [[අනිල් කුම්බ්ලේ]] මංගල එක්දින තරගයට පිවිසියේය.|scorecard=[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52588.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150812.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}
----
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 අප්‍රියෙල් 27|wickets2=[[වකාර් යුනිස්]] 4/42 (ඕවර 10)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ඉන්දියාව පන්දු රැකීමට පිටියට පිවිසියේය.|motm={{flagicon|PAK}} [[වකාර් යුනිස්]]|umpires={{flagicon|NZ}} [[බ්‍රයන් ඇල්ඩ්‍රිජ්]] සහ {{flagicon|AUS}} [[ටෝනි ක්‍රාෆ්ටර්]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|PAK}} ලකුණු 26 කින් ජයග්‍රහණය කළේය|runs2=[[මොහොමඩ් අසාරුදීන්]] 78* (95)|time=|score2=209 (ඕවර 46.3)|wickets1=[[රවී ශාස්ත්‍රි]] 2/36 (ඕවර 10)|runs1=[[සලීම් යූසුෆ්]] 62 (90)|score1=235/9 (ඕවර 50)|team2={{cr|IND}}|team1={{cr-rt|PAK}}|daynight=|notes={{flagicon|PAK}} [[සජ්ජාඩ් අක්බාර්]] මංගල එක්දින තරගයට පිවිසියේය.|scorecard=[http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52600.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150813.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}
----
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 අප්‍රියෙල් 29|wickets2=[[වකාර් යුනිස්]] 6/26 (ඕවර 10)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ශ්‍රී ලංකාව පන්දු රැකීමට පිටියට පිවිසියේය.|motm={{flagicon|PAK}} [[ඉජාස් අහමඩ්]]|umpires={{flagicon|NZ}} [[බ්‍රයන් ඇල්ඩ්‍රිජ්]] සහ {{flagicon|AUS}} [[ටෝනි ක්‍රාෆ්ටර්]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|PAK}} ලකුණු 90 කින් ජයග්‍රහණය කළා|runs2=[[බ්‍රෙන්ඩන් කුරුප්පු]] 41 (61)|time=|score2=221 (ඕවර 47.4)|wickets1=[[රවී රත්නායක]] 3/65 (ඕවර 10)|runs1=[[ඉජාස් අහමඩ්]] 89 (64)|score1=311/8 (ඕවර 50)|team2={{cr|SRI}}|team1={{cr-rt|PAK}}|daynight=|notes={{flagicon|PAK}} [[මන්සූර් රානා]] ඔහුගේ මංගල එක්දින තරගයට පිවිසියේය.|scorecard=[http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52602.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150814.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}

== පිළිමළුන් පිටුදැකීමේ අධියර ==

=== අවසාන පූර්ව ===
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 මැයි 1|wickets2=[[ජොනතන් මිල්මෝ]] 2/22 (ඕවර 5)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් නවසීලන්තය පන්දුවට පහරදීමට තෝරා ගත්තේය.|motm={{flagicon|PAK}} [[වකාර් යුනිස්]]|umpires={{flagicon|AUS}} [[ටෝනි ක්‍රාෆ්ටර්]] සහ {{flagicon|IND}} [[රාම් ගුප්තා]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|PAK}} කඩුලු 8 කින් ජයග්‍රහණය කරන ලදි|runs2=[[සලීම් මලික්]] 31* (46)|time=|score2=77/2 (ඕවර 15.4)|wickets1=[[වකාර් යුනිස්]] 5/20 (ඕවර 9)|runs1=[[ඇන්ඩෲ ජෝන්ස්]] 47 (85)|score1=74 (ඕවර 31.1)|team2={{cr|PAK}}|team1={{cr-rt|NZL}}|daynight=|notes=|scorecard=[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52612.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150815.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}
----
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 මැයි 2|wickets2=[[පීටර් ටේලර්]] 2/28 (ඕවර 10)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් ඕස්ට්‍රේලියාව පන්දුවට පහරදීමට තෝරා ගත්තේය.|motm={{flagicon|AUS}} [[සයිමන් ඔ'ඩොනෙල්]]|umpires={{flagicon|NZ}} [[බ්‍රයන් ඇල්ඩ්‍රිජ්]] සහ {{flagicon|PAK}} [[කයිසර් හයාත්]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|AUS}} ලකුණු 114 කින් ජය ගත්තේය|runs2=[[හෂාන් තිලකරත්න]] 76 (109)|time=|score2=218 (ඕවර 45.4)|wickets1=[[රංජිත් මදුරසිංහ]] 1/32 (ඕවර 10)|runs1=[[ඩීන් ජෝන්ස්]] 117 (123)|score1=332/3 (ඕවර 50)|team2={{cr|SRI}}|team1={{cr-rt|AUS}}|daynight=|notes=|scorecard=[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52625.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150816.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}

=== අවසාන තරගය ===
{{සීමිත ඕවර තරග|date=1990 මැයි 4|wickets2=[[වසීම් අක්‍රම්]] 3/45 (ඕවර 8.5)|rain=|toss=කාසියේ වාසිය දිනාගත් පාකිස්තානය පන්දුවට පහරදීමට තෝරා ගත්තේය.|motm={{flagicon|PAK}} [[වසීම් අක්‍රම්]]|umpires={{flagicon|NZ}} [[බ්‍රයන් ඇල්ඩ්‍රිජ්]] සහ {{flagicon|IND}} [[රාම් ගුප්තා]]|venue=[[සාජා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය]], [[සාජා]], [[එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය]]|report=|result={{cr|PAK}} ලකුණු 36 කින් ජයග්‍රහණය කළේය|runs2=[[ස්ටීව් වෝ]] 64 (83)|time=|score2=230 (ඕවර 46.5)|wickets1=[[කාල් රාක්මන්]] 3/49 (ඕවර 10)|runs1=[[සලීම් මලික්]] 87 (104)|score1=266/7 (ඕවර 50)|team2={{cr|AUS}}|team1={{cr-rt|PAK}}|daynight=|notes=|scorecard=[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/52/52641.html ලකුණුපත]&lt;br/&gt;[http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150817.html විස්ඩන් වාර්තාව]}}

== ‍යොමුව ==
{{Reflist}}

== බාහිර සබැදි ==
*[http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/60905.html Cricinfo tournament page]
* [http://cricketarchive.com/Archive/Events/2/Austral-Asia_Cup_1989-90.html Cricket Archive tournament page]
* {{cite book|first=Bill|last=Frindall|author-link=Bill Frindall|title=Limited-Overs International Cricket – The Complete Record|url=https://archive.org/details/limitedoversinte0000frin|publisher=Headline Book Publishing|year=1997|pp=[https://archive.org/details/limitedoversinte0000frin/page/313 313]-317|isbn=0-7472-1173-6|ref={{SfnRef|Frindall|1997}}}}
* {{cite book|last=Ahmed|first=Qamar|editor-last=Wright|editor-first=Graeme|title=Wisden Cricketers' Almanack 1991|publisher=John Wisden &amp; Co Ltd|date=1991|pages=1088–1094|chapter=Austral-Asia Cup, 1989-90|chapter-url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/150808.html|isbn=0-947766-16-2|ref={{SfnRef|Wright|1991}}}}
{{ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් කණ්ඩායම තරගවැදි ජාත්‍යන්තර තරග}}

[[ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට් කුසලාන]]
[[ප්‍රවර්ගය:ක්‍රිකට්]]</text>
      <sha1>h6jp0ncgu2kwh0fzvjvbj01d93ig4zm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බන්ඩි පෝර</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100786</id>
    <revision>
      <id>797361</id>
      <parentid>543680</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4937" sha1="8qklhj7omqugc14tbumx7cm6ldshkwx" xml:space="preserve">{{chembox
| Verifiedfields = changed
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 477162807
| ImageFile = Potassium chloride.jpg
| ImageFile1 = Potassium-chloride-3D-ionic.png
| OtherNames = [[Sylvite]]&lt;br/&gt;Muriate of potash
|Section1={{Chembox Identifiers
| UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}}
| UNII = 660YQ98I10
| ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}}
| ChEMBL = 1200731
| KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}
| KEGG = D02060
| InChI = 1/ClH.K/h1H;/q;+1/p-1
| InChIKey = WCUXLLCKKVVCTQ-REWHXWOFAZ
| DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}}
| DrugBank = DB00761
| ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}
| ChEBI = 32588
| SMILES = [Cl-].[K+]
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChI = 1S/ClH.K/h1H;/q;+1/p-1
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = WCUXLLCKKVVCTQ-UHFFFAOYSA-M
| CASNo = 7447-40-7
| CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}}
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}
| ChemSpiderID = 4707
| PubChem = 4873
| RTECS = TS8050000
}}
|Section2={{Chembox Properties
| Formula = KCl
| MolarMass = 74.555 g·mol&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
| Appearance = white crystalline solid
| Odor = odorless
| Density = 1.984 g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| Solubility = 27.77 g/100mL (0&amp;nbsp;°C) &lt;br&gt; 33.97 g/100mL (20&amp;nbsp;°C) &lt;br&gt; 54.02 g/100mL (100&amp;nbsp;°C)
| SolubleOther = Soluble in [[glycerol]], [[alkali]]es &lt;br&gt; Slightly soluble in [[ethanol|alcohol]] Insoluble in [[diethyl ether|ether]]&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.inchem.org/documents/pims/pharm/potasscl.htm | title = Potassium chloride (PIM 430) | at = 3.3.1 Properties of the substance | publisher = [[International Programme on Chemical Safety]] | access-date = 2011-01-17 }}&lt;/ref&gt;
| Solvent1 = ethanol
| Solubility1 = 0.288 g/L (25 °C)&lt;ref&gt;{{cite web |title=periodic-table-of-elements.org |url=https://periodic-table-of-elements.org/SOLUBILITY/potassium_chloride |access-date=4 October 2019 |format=website shows values in g/100ml |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029075558/https://periodic-table-of-elements.org/SOLUBILITY/potassium_chloride |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| MeltingPtC = 770
| MeltingPt_notes =
| BoilingPtC = 1420
| RefractIndex = 1.4902 (589 nm)
| pKa = ~7
| MagSus = &amp;minus;39.0·10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt; cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/mol
}}
|Section3={{Chembox Structure
| CrystalStruct = [[Cubic crystal system#Rock-salt structure|face centered cubic]]
| SpaceGroup = Fm{{overline|3}}m, No. 225
| LattConst_a = 629.2 pm&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Sirdeshmukh DB, Sirdeshmukh L, Subhadra KG |title=Alkali Halides: A Handbook of Physical Properties | url = https://archive.org/details/alkalihalideshan0000sird |date=2001 |publisher=Springer |location=Berlin |isbn=978-3-540-42180-1}}&lt;/ref&gt;
| Coordination = Octahedral (K&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;)&lt;br /&gt;Octahedral (Cl&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;)
}}
|Section5={{Chembox Thermochemistry
| DeltaHf = −436&amp;nbsp;kJ·mol&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;&lt;ref name=b1&gt;{{cite book| vauthors = Zumdahl SS |title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0 | publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 978-0-618-94690-7|page=A22}}&lt;/ref&gt;
| Entropy = 83&amp;nbsp;J·mol&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;·K&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;&lt;ref name=b1/&gt;
 }}
|Section6={{Chembox Pharmacology
| ATCCode_prefix = A12
| ATCCode_suffix = BA01
| ATC_Supplemental = {{ATC|B05|XA01}}
| AdminRoutes = Oral, IV, IM
| Bioavail = 
| Excretion = [[Kidney]]: 90%; Fecal: 10%&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/4873 | title=Compound Summary for Potassium Chloride | id = CID 4873 | work = PubChem | publisher = U.S. National Library of Medicine |access-date=17 October 2015}}&lt;/ref&gt;
| HalfLife = 
| Metabolism = 
| ProteinBound = 
| Dependence_liability = 
| Addiction_liability = 
  }}
|Section7={{Chembox Hazards
| ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1450.htm ICSC 1450]
| FlashPt = Non-flammable
| NFPA-H = 1
| NFPA-F = 0
| NFPA-R = 0
| NFPA-S =
| LD50 = 2600 mg/kg (oral, rat)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/7447-40-7 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150715234607/http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/7447-40-7 | archive-date = 15 July 2015 | work = ChemIDplus | title = 7447-40-7 - WCUXLLCKKVVCTQ-UHFFFAOYSA-M - Potassium chloride [USP:JAN]  | vauthors = Chambers M | publisher = U.S. National Library of Medicine |access-date=22 December 2017}}&lt;/ref&gt;
}}
|Section8={{Chembox Related
| OtherAnions = [[Potassium fluoride]]&lt;br/&gt;[[Potassium bromide]]&lt;br/&gt;[[Potassium iodide]]
| OtherCations = [[Lithium chloride]]&lt;br/&gt;[[Sodium chloride]]&lt;br/&gt;[[Rubidium chloride]]&lt;br/&gt;[[Caesium chloride]]&lt;br/&gt;[[Ammonium chloride]]
| OtherCompounds = [[Potassium hypochlorite]]&lt;br&gt;[[Potassium chlorite]]&lt;br&gt;[[Potassium chlorate]]&lt;br/&gt;[[Potassium perchlorate]]
}}
}}

==ආශ්‍රිත ලිපි==
* [[මඩ පෝර]]

[[ප්‍රවර්ගය:රසායනික පෝර]]</text>
      <sha1>8qklhj7omqugc14tbumx7cm6ldshkwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නිලක්ෂි ද සිල්වා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102531</id>
    <revision>
      <id>797337</id>
      <parentid>548331</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43311-26</username>
        <id>80354</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>797337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="m94caxw6vhodnbg4aohk75gf04voe48" xml:space="preserve">
&lt;blockquote&gt;{{තොරතුරුකොටුව ක්‍රිකට්ක්‍රීඩකයා
| name = Nilakshi de Silva
| female = MALE
| image = 2020 ICC W T20 WC A v SL 02-24 de Silva (03).jpg
| caption = De Silva batting for Sri Lanka during the [[2020 ICC Women's T20 World Cup]]
| country = Sri Lanka
| international = true
| fullname = Nishanka Nilakshi Damayanthi de Silva
| birth_date = {{birth date and age|1989|9|27|df=yes}}
| birth_place = [[Panadura]], Sri Lanka
| death_date = 2026{{!}}08{{!}}06
| death_place = MATHALE
| batting = Right-handed
| bowling = Right-arm slow-medium
| role = 
| odidebutdate = 3 November
| odidebutyear = 2015
| odidebutagainst = New Zealand
| odicap = 63
| lastodidate = 7 July
| lastodiyear = 2022
| lastodiagainst = India
| T20Idebutdate = 7 March
| T20Idebutyear = 2013
| T20Idebutagainst = West Indies
| T20Icap = 30
| lastT20Idate = 19 February
| lastT20Iyear = 2023
| lastT20Iagainst = New Zealand
| columns = 2
| column1 = [[Women's One Day International cricket|WODI]]
| matches1 = 25
| runs1 = 453
| bat avg1 = 22.65
| 100s/50s1 = 0/0
| top score1 = 48[[not out|*]]
| deliveries1 = 318
| wickets1 = 4
| bowl avg1 = 76.50
| fivefor1 = 0
| tenfor1 = 0
| best bowling1 = 1/27
| catches/stumpings1 = 6/–
| column2 = [[Women's Twenty20 cricket|WT20I]]
| matches2 = 49
| runs2 = 448
| bat avg2 = 13.17
| 100s/50s2 = 0/0
| top score2 = 49[[not out|*]]
| deliveries2 = 217
| wickets2 = 11
| bowl avg2 = 21.63
| fivefor2 = 0
| tenfor2 = 0
| best bowling2 = 3/13
| catches/stumpings2 = 23/–
| date = 12 February 2023
| source = http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/557764.html Cricinfo
}}&lt;/blockquote&gt;'''නිලක්ෂි ද සිල්වා''' (උපත:1989 සැප්තැම්බර් 27) ශ්‍රී ලාංකික [[ක්‍රිකට්|ක්‍රිකට් ක්‍රීඩිකාවකි]].&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Nilakshi de Silva |url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/player/557764.html |access-date=8 April 2014 |website=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; ඇය 2015 නොවැම්බර් 3 වන දින ICC චැම්පියන්ස් කුසලානයේ දී නවසීලන්තයට එරෙහිව ශ්‍රී ලංකා කාන්තා කණ්ඩායම වෙනුවෙන් සිය මංගල එක්දින ජාත්‍යන්තර තරඟයට පිවිසියාය.&lt;ref name=&quot;ODI&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=ICC Women's Championship, 1st ODI: New Zealand Women v Sri Lanka Women at Lincoln, Nov 3, 2015 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916645.html |access-date=20 October 2016 |website=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; ඇය 2018 කාන්තා විස්සයි20 ආසියානු කුසලානයේ දී ශ්‍රී ලංකාව වෙනුවෙන් වැඩිම කඩුලු දවාගත් ක්‍රීඩිකාව වූ අතර තරඟ පහකදී දැවී යෑම් 7ක් වාර්තා කළාය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Women's Twenty20 Asia Cup, 2018, Sri Lanka Women: Batting and bowling averages |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?class=16;id=12428;team=3672;type=tournament |access-date=9 June 2018 |website=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;

2018 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ඇය බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් හි 2018 ICC කාන්තා ලෝක විස්සයි20 තරඟාවලිය සඳහා ශ්‍රී ලංකා සංචිතයට නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;ICCSquads&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Squads confirmed for ICC Women's World T20 2018 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/877096 |access-date=10 October 2018 |website=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt; 2020 ජනවාරි මාසයේදී ඇය ඕස්ට්‍රේලියාවේ පැවැත්වෙන 2020 ICC කාන්තා T20 ලෝක කුසලානය සඳහා වන ශ්‍රී ලංකා සංචිතයට නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka squad for ICC Women’s T20I World Cup 2020 |url=http://cricket.lk/2020/01/sri-lanka-squad-for-icc-womens-t20i-world-cup-2020/ |access-date=27 January 2020 |website=Sri Lanka Cricket}}&lt;/ref&gt; 2021 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, සිම්බාබ්වේ හි පැවැත්වෙන 2021 කාන්තා ක්‍රිකට් ලෝක කුසලාන සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟාවලිය සඳහා ඇය ශ්‍රී ලංකා කණ්ඩායමට නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Chamari Atapattu to lead 17-member Sri Lankan squad in ICC World Cup Qualifiers |url=https://www.womenscriczone.com/sri-lanka-announce-17-member-squad-for-icc-world-cup-qualifiers |access-date=6 October 2021 |website=Women's CricZone}}&lt;/ref&gt; 2022 ජනවාරි මාසයේදී ඇය මැලේසියාවේ පැවැත්වෙන 2022 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රිකට් සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟාවලිය සඳහා ශ්‍රී ලංකා කණ්ඩායමට නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka Women’s Squad for Commonwealth Games Qualifier 2022 |url=https://srilankacricket.lk/2022/01/sri-lanka-womens-squad-for-commonwealth-games-qualifier-2022/ |access-date=6 January 2022 |website=Sri Lanka Cricket}}&lt;/ref&gt; 2022 ජූලි මාසයේදී එංගලන්තයේ බර්මින්හැම් හි පැවති [[2022 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා උළෙල|2022 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා උළෙලේ]] ක්‍රිකට් තරඟාවලිය සඳහා ශ්‍රී ලංකා කණ්ඩායමට ඇය නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka finalise squad for upcoming Commonwealth Games |url=https://www.icc-cricket.com/news/2682802 |access-date=19 July 2022 |website=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[ප්‍රවර්ගය:1989 උපත්]]</text>
      <sha1>m94caxw6vhodnbg4aohk75gf04voe48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චුම්බක තරු</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109312</id>
    <revision>
      <id>797424</id>
      <parentid>569357</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3010" sha1="9efrfhg8lzq0zymns8g12jprloh0bxy" xml:space="preserve">{{Short description|Type of neutron star with a strong magnetic field}}
[[Image:Magnetar-3b-450x580.gif|thumb|චුම්බක රේඛා සහිතව අඳින ලද චුම්බක තරුවක්, සිත්තරෙකුගේ ඇසින්]]
[[Image:Artist’s impression of the magnetar in the star cluster Westerlund 1.jpg|thumb|[[star cluster|තරු පොකුරක]] පවතින බලවත් චුම්බක තරුවක්, සිත්තරෙකුගේ ඇසින්]]

'''චුම්බක තරු''' එසේත් නැත්නම් '''මැග්නටාර''' ({{en|magnetar}}) යනු අතිශය බලවත් [[magnetic field|චුම්බක ක්ෂේත්‍රයක්]] (~10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; සිට 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; [[Tesla (unit)|T]], ~10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; සිට 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; [[Gauss (unit)|G]]) සහිත [[neutron star|න්‍යුට්‍රෝන තරු]] වර්ගයකි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kaspi|first1=Victoria M.|last2=Beloborodov|first2=Andrei M.|date=2017|title=Magnetars|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=55|issue=1|pages=261–301|doi=10.1146/annurev-astro-081915-023329|arxiv=1703.00068|bibcode=2017ARA&amp;A..55..261K}}&lt;/ref&gt; චුම්බක ක්ෂේත්‍ර ක්ෂයවීම හේතු කොට ගෙන, විශේෂයෙන්ම [[X-ray|X-කිරණ]] සහ [[gamma ray|ගැමා කිරිණ]] වැනි ඉහළ-[[photon energy|ශක්ති]] සහිත [[electromagnetic radiation|විද්‍යුත් චුම්බක විකිරණ]] විමෝචනය සිදුවෙයි.&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;Ward; Brownlee, p.286&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[Black hole|කළු කුහර]] 
* [[Electromagnetic pulse|විද්‍යුත් චුම්බක ස්පන්දන]]
* [[Neutron star|න්‍යුට්‍රෝන තරු]]
** [[Soft gamma repeater|මෘදු ගැමා පුනරාවර්තක]]
* [[Pulsar|ස්පන්දන තරු]]

== මූලාශ්‍ර ==
;උපහරණ
{{Reflist|30em}}

;පොත්
* {{cite book |author-link1= Peter Ward (paleontologist) |first1= Peter Douglas |last1= Ward |author-link2= Donald E. Brownlee |first2= Donald |last2= Brownlee |title= Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe |url= https://archive.org/details/rareearthwhycomp0000ward |publisher= Springer |date= 2000 |isbn= 0-387-98701-0 }}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons and category|Magnetar|Magnetars}}
* McGill Online Magnetar Catalog [http://www.physics.mcgill.ca/~pulsar/magnetar/main.html McGill Online Magnetar Catalog -- Main Table]

{{Neutron star}}
{{White dwarf}}
{{Stellar core collapse}}
{{Star}}
{{Supernovae}}
{{Portal bar|Physics|Astronomy|Spaceflight|Outer space|Solar System}}
{{Authority control}}

[[Category:Star types]]
[[Category:Magnetars| ]]
[[Category:Stellar phenomena]]</text>
      <sha1>9efrfhg8lzq0zymns8g12jprloh0bxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගුවන් යානා එන්ජින්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114396</id>
    <revision>
      <id>797389</id>
      <parentid>585241</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2924" sha1="d0bacd08x7rj4s1sfa9sqn8cepqi159" xml:space="preserve">[[File:YorkMerlin.JPG|thumb|300px|A [[Rolls-Royce Merlin]] installed in a preserved [[Avro York]] ]]
{{Seriesbox aircraft propulsion}}

'''ගුවන් යානා එන්ජින්''' ({{en|aircraft engine, aero engine}}), යනු [[aircraft|ගුවන් යානා]] සඳහා වන [[Air propulsion|ප්‍රචාලනය පද්ධතියේ propulsion system]] බලය සපයන අංගය වෙයි. බලය සපයන අංගයක් භාවිහා වන සහිත ගුවන් යානා '''powered flight''' ලෙස හැඳින්වෙයි.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag/page/215 215]}}&lt;/ref&gt; බොහෝ ගුවන් යානා එන්ජින් [[Reciprocating engine|පිස්ටන් එන්ජින්]] හෝ [[gas turbine|වායු ටර්බයින]] වන අතර, [[Rocket-powered aircraft|රොකට් මගින් බලය සපයන]] කිහිපයක් සහ මෑත ඉතිහාසයේ දී  [[electric motor|විද්‍යුත් මෝටර්]] භාවිතා වන කුඩා [[UAV]] බිහි වී ඇත.

== ආශ්‍රිත ලිපි ==
* [[Aviation safety]]
* [[Engine configuration]]
* [[Federal Aviation Regulations]]
* [[Hyper engine]]
* [[Model engine]]
* [[United States military aircraft engine designations]]

== සටහන් ==
{{Reflist|group=nb}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Reflist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons category|Aircraft engines}}
{{wiktionary}}
* [http://www.aviation-history.com/index-engine.htm Aircraft Engines and Aircraft Engine Theory (includes links to diagrams)]
* [http://www.enginehistory.org/ The Aircraft Engine Historical Society]
* [http://www.jet-engine.net/ Jet Engine Specification Database]
* [https://web.archive.org/web/20110716102030/http://www.softinway.com/news/articles/Counter-Rotating-and-Traditional-Axial-Aircraft-Low-pressure-Turbines/1.asp Aircraft Engine Efficiency: Comparison of Counter-rotating and Axial Aircraft LP Turbines]
*[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1935/1935%20-%201222.html The History of Aircraft Power Plants Briefly Reviewed : From the &quot; 7 lb. per h.p&quot; Days to the &quot; 1 lb. per h.p&quot; of To-day]
*[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1954/1954%20-%200959.html &quot;The Quest for Power&quot;] a 1954 ''Flight'' article by [[Bill Gunston]]
* {{cite magazine |url= https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1997/1997%20-%202471.html |title= Engine Directory |magazine= Flight International |date= 24 September 1997}}

{{Authority control}}

[[Category:Aircraft engines| ]]
[[Category:Powered flight|Engine]]</text>
      <sha1>d0bacd08x7rj4s1sfa9sqn8cepqi159</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මුඛවාඩම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129261</id>
    <revision>
      <id>797467</id>
      <parentid>796336</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T22:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LiliQuezada4</username>
        <id>80340</id>
      </contributor>
      <origin>797467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8626" sha1="fmnavqcf6oq8udewa3ybyxcdmyd94ph" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Lili-Quezada-tape-gagged.jpg|thumb|ඩක්ට් ටේප් මගින් මුඛවාඩම් දැමූ කාන්තාවක්]]
'''මුඛවාඩමක්''' යනු සාමාන්‍යයෙන් කථනය වැළැක්වීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති අයිතමයක් හෝ උපාංගයකි. බොහෝ විට මුඛවාඩම බැඳ සිටින තැනැත්තා උපකාර ඉල්ලා ඇමතීම වැලැක්වීමට සහ එම තැනැත්තා නිශ්ශබ්දව තබා ගැනීමට යොදාගන්නා ප්‍රතිබාධන උපාංගයකි. මෙය සාමාන්‍යයෙන් සිදු කරනුයේ මුඛය අර්ධ වශයෙන් හෝ සම්පූර්ණයෙන් අවහිර කිරීම හෝ දිව, තොල් හෝ හකු සාමාන්‍ය කථන රටාවෙන් චලනය වීම වැළැක්වීම හෝ මගිනි. මුඛවාඩමක් ඵලදායි වන තරමටම එය අනතුරුදායක වේ. නිදසුනක් ලෙස ඩක්ට් ටේප් යනු මුඛවාඩම් බැඳීමට යොදා ගන්නා තරමක් ඵලදායී ක්‍රමයක් වන නමුත් එමගින් මුඛය බැඳි තැනැත්තාට නාසය හරහා නිදහසේ හුස්ම ගැනීමට නොහැකි නම් (උදාහරණයක් ලෙස ඔවුන්ට [[සෙම්ප්‍රතිශ්‍යාව]] තිබේ නම්) එය අනතුරුදායක තත්වයක් විය හැකිය. මේ හේතුව නිසා, මුඛවාඩමක් බැඳ සිටින පුද්ගලයෙකු කිසි විටෙකත් තනි නොකළ යුතුය.

සාමාන්‍යයෙන් [[සෝප් ඔපෙරා]] සහ අපරාධ ප්‍රබන්ධවල, විශේෂයෙන් චිත්‍රකතා, [[නවකතාව|නවකතා]] සහ චිත්‍රපටවල විවිධාකාරයෙන් නිරූපණය කෙරේ.

ඇතැම් පුද්ගලයන්ට අධිකරණයට රැගෙන ඒමේදී මුඛවාඩම් බැඳ රැගෙනවිත් ඇත. සිවිල් අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාකාරිකයෙකු වන බොබී සීල් , මෑත ඉතිහාසයේ එලෙස රැගෙන ආ අයෙකි. මෙය අමානුෂික ක්‍රියාවක් ලෙස විවේචනයට ලක්ව ඇත. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1969/10/30/archives/seale-put-in-chains-at-chicago-8-trial-judge-has-seale-chained-and.html|title=Seale Put in Chains At Chicago 8 Trial; Judge Has Seale Chained and Gagged at Trial of the Chicago 8|last=Lukas|first=J.|date=October 30, 1969|work=[[The New York Times]]|access-date=16 March 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://digitalcommons.law.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2287{{deadlink|date=October 2021}}&lt;/ref&gt;

== මුඛවාඩම් වර්ග ==
[[ගොනුව:Gag-overthemouth-lorelei-kibf903.jpg|thumb| රහස් පරීක්ෂක වෘතාන්ත වල සුළබව නිරූපණය වන රෙදි මුඛවාඩමක් බැඳි කාන්තාවක්]]
ප්‍රබන්ධ කථාවල, විශේෂයෙන් අපරාධ චිත්‍රකතා සහ අපරාධ [[නවකතාව|නවකතා]] වල නිතර දැකිය හැකි මුඛවාඩම් වර්ගයක් නම්, වින්දිතයාගේ මුඛය ආවරණය කර ඔවුනගේ හිස පිටුපසට කර බැඳ ඇති පටියක් සේ ඇති  සුදුසු ප්‍රමාණයේ රෙදි කැබැල්ලකි. බොහොමයක් අපරාධ කතා මාලා වල විය මෙය නිතර දැකිය හැකි නිසා එය සමහර අවස්ථා වලදී එය &quot;රහස් පරීක්ෂක මුඛවාඩම&quot; ලෙස ඉංග්‍රීසි බසින් හැඳින්වේ.

සමහර විට එවන් මුඛවාඩමක් වින්දිතයාගේ ඉදිරිපස දත් අතරින් මුඛය තුළට ඇතුල්වනසේ බඳිනු ලැබේ. නැතහොත් එහි මැදින් තද බෝලයකින් හෝ කුඩා රෙදිපිළි මුඛය තුළට ඔබා, එවා මුඛය තුල රැඳී සිටින පරිදි තවත් රෙදි කැබැල්ලකින් තද වන සේ බඳිනු ලැබේ. මෙය BDSM ක්‍රියාකාරකම් වලදී සාමාන්‍ය දෙයකි. නමුත්, ප්‍රායෝගිකව මෙම ආකාරයේ මුඛවාඩම් හකු එහා මෙහා කිරීමෙන් සහ/හෝ දිවෙන් තල්ලු කිරීමෙන් ඉවත් කළ හැකි අතර, බොහෝවිට ඒවා මගින් වින්දිතයා උදව් ඉල්ලා අපැහැදිලි ලෙස ඝෝශා කිරීම වළක්වන්නේ නැත.

බොහෝ විට හදිසියේ තනා ගන්නා මුඛවාඩම් සඳහා ඇලවුම් පටි (ටේප්) භාවිතා වේ. ටේප් මුඛවාඩමක් ඉවත් කිරීමේදී තොල්වල සමට හානි වීමට හෝ ඒවායේ ඇති මැලියම් සම මත ප්‍රතික්‍රියා කිරීමට හෝ එවා නිසා රසායනික පිළිස්සුම් ඇතිවීමට හෝ හැකිය.

== සංකේතවාදය ==

* සමහර විට දේශපාලන කාටූන්වල, සැබෑ ලෝකයේ යම් නීතියක් හෝ රීතියක් හෝ නියෝගයක් මගින් යමෙකු යම් කරුණක් ගැන කතා කිරීමෙන්  වළක්වන බව නිරූපණය කිරීමට මුඛවාඩම් බැඳි චරිතයක්  පෙන්වයි (බලන්න gag order ).{{තහවුරු​ කරන්න|date=December 2020}}&lt;/link&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2020)&quot;&gt;උපුටා ගැනීමක් අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* විශේෂයෙන් රතු පටි දෙකක් X ලෙස භාවිතා කරන මුඛවාඩමක් බොහෝ විට වාරණයක් නිරූපණය කරයි.{{තහවුරු​ කරන්න|date=December 2020}}&lt;/link&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2020)&quot;&gt;උපුටා ගැනීමක් අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== මේවාත් බලන්න ==

* මුඛවාඩම (BDSM), බන්ධන සහ/හෝ ලිංගික අරමුණු සඳහා භාවිතා කරන මුඛවාඩම්
* මුඛය ඇලවුම් පටි (ටේප්) මගින් වසා නින්දට යෑම, තොල් ඇලවුම් පටි මගින් වසා නිදා ගැනීම
* කටකලියාව, සතුන් සපා කෑම වැළැක්වීමට උපකරණ

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:වීඩියෝ ක්ලිප ඇතුළත් ලිපි]]</text>
      <sha1>fmnavqcf6oq8udewa3ybyxcdmyd94ph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මොරොක්කෝවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130356</id>
    <revision>
      <id>797376</id>
      <parentid>714894</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63432" sha1="of80rayutjn49j4vg3ran543yxpp7aa" xml:space="preserve">=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය සහ පෞරාණිකත්වය ===
[[File:Ida_3_petroglyph_reading.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ida_3_petroglyph_reading.jpg|thumb|ක්‍රි.පූ. 500 දී පමණ ලිබිකෝ-බර්බර් අක්ෂරවලින් ලියා ඇති උල්කාපාත නිරූපිත ප්‍රාග් ඓතිහාසික ගල් අඟුරු, සෝස් නිම්නයේ ඉඩා ඕ කසෝ අසලින් හමු විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barbaza|first=Michel|date=2012-01-01|title=Libyco-Berber Rock Engravings: from One Shore of the Sahara to the Other|url=https://journals.openedition.org/palethnologie/6098|journal=Palethnologie. Archéologie et sciences humaines|language=en|issue=4|doi=10.4000/palethnologie.6098|issn=2108-6532|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Abderrahmane Ibhi|last2=Khiri|first2=Fouad|last3=Lahcen Ouknine|last4=Abdelkhalek Lemjidi|last5=Asmahri|first5=El Mahfoud|date=2018|title=Rock Art and Archaeoastronomy in Morocco: Preliminary Observations|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rock-art-and-archaeoastronomy-in-morocco-preliminary-observations/pdf|journal=Archaeoastronomy and Ancient Technologies|doi=10.24411/2310-2144-2018-00007}}&lt;/ref&gt;]]වර්තමාන මොරොක්කෝවේ ප්‍රදේශය අවම වශයෙන් පැලියොලිතික් යුගයේ සිට ජනාවාස වී ඇති අතර එය ක්‍රිස්තු පූර්ව 190,000 සහ 90,000 අතර කාලයක ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;[http://www.eva.mpg.de/evolution/files/irhoud.htm Field Projects – Jebel Irhoud ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112002657/http://www.eva.mpg.de/evolution/files/irhoud.htm|date=12 January 2017}}. Department of Human Evolution. [[Max Planck]] Institute for Evolutionary Anthropology&lt;/ref&gt; මෑත ප්‍රකාශනයක් යෝජනා කර ඇත්තේ ප්‍රදේශයේ ඊටත් පෙර මිනිස් වාසය සඳහා සාක්ෂි ඇති බවයි: 2000 ගණන්වල අගභාගයේදී ජෙබෙල් ඉර්හුඩ් හි අත්ලාන්තික් වෙරළ ආසන්නයේ සොයා ගන්නා ලද හෝමෝ සේපියන්ස් පොසිල ආසන්න වශයෙන් වසර 315,000 කට පෙර දින නියම කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114 Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116175722/http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114|date=16 November 2017}} News. [[Nature Magazine]], International Weekly Journal of Science&lt;/ref&gt; ඉහළ පැලියොලිතික් යුගයේදී, මැග්‍රෙබ් එහි නූතන ශුෂ්ක භූ දර්ශනයට වෙනස්ව, සැවානාවකට සමාන වූ අදට වඩා සාරවත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rubella|first=D.|title=From hunters to farmers the causes and consequences of food production in Africa|year=1984|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0520045743|pages=41–56|editor=J.D. Clark &amp; S.A. Brandt|chapter=Environmentalism and Pi Paleolithic economies in the Maghreb (c. 20,000 to 5000 B.P.)}}&lt;/ref&gt; වසර විසි දෙදහසකට පෙර, ඇටීරියන් සංස්කෘතිය ඉබරෝමාරුසියානු සංස්කෘතිය විසින් අනුප්‍රාප්තික විය, එය අයිබීරියන් සංස්කෘතීන් සමඟ සමානකම් බෙදාහදා ගන්නා ලදී. ඉබරෝමාරුසියානු &quot;මච්ටා-අෆලූ&quot; සුසාන භූමිවලින් හමු වූ මානව අවශේෂ සහ යුරෝපීය ක්‍රෝ-මැග්නොන් අවශේෂ අතර අස්ථි සමානකම් යෝජනා වී ඇත. ඉබරෝමාරුසියානු සංස්කෘතිය මොරොක්කෝවේ බීකර් සංස්කෘතිය විසින් අනුප්‍රාප්තික විය.
[[File:Ptolemy_of_Mauretania_Louvre_Ma1887.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ptolemy_of_Mauretania_Louvre_Ma1887.jpg|වම|thumb|මොරේටේනියාවේ ටොලමි රෝම ආක්‍රමණයට පෙර මොරේටේනියා රාජධානිය පාලනය කළ අවසන් පුද්ගලයා විය.]]  

මයිටොකොන්ඩ්‍රියල් ඩීඑන්ඒ අධ්‍යයනයෙන් බර්බර්ස් සහ ස්කැන්ඩිනේවියාවේ සාමි අතර සමීප මුතුන් මිත්තන් සම්බන්ධයක් සොයාගෙන ඇත. මෙම සාක්ෂි මගින් නිරිතදිග යුරෝපයේ ෆ්‍රැන්කෝ-කැන්ටබ්‍රියානු සරණාගත ප්‍රදේශයේ අවසාන ග්ලැසියර යුගයේ ජීවත් වූ සමහර ජනයා උතුරු යුරෝපයට සංක්‍රමණය වූ අතර, අවසාන අයිස් යුගයෙන් පසු එහි ජනගහණයට දායක වූ බවට න්‍යාය සනාථ කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Achilli|first1=A.|last2=Rengo|first2=C.|last3=Battaglia|first3=V.|last4=Pala|first4=M.|last5=Olivieri|first5=A.|last6=Fornarino|first6=S.|last7=Magri|first7=C.|last8=Scozzari|first8=R.|last9=Babudri|first9=N.|year=2005|title=Saami and Berbers—An Unexpected Mitochondrial DNA Link|journal=The American Journal of Human Genetics|volume=76|issue=5|pages=883–886|doi=10.1086/430073|pmc=1199377|pmid=15791543}}&lt;/ref&gt;

සම්භාව්‍ය පෞරාණිකත්වයේ මුල් භාගයේදී, වයඹදිග අප්‍රිකාව සහ මොරොක්කෝව පුළුල් ලෙස මතුවෙමින් පවතින මධ්‍යධරණී ලෝකය වෙත කෙමෙන් කෙමෙන් ඇදී ගියේ ෆිනීෂියානුවන් විසින්, එහි වෙළඳ ජනපද සහ ජනාවාස පිහිටුවා ගත් අතර, ඒවායින් වඩාත් ප්‍රබල වූයේ චෙල්ලා, ලික්සස් සහ මොගඩෝර් ය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Megalithic Portal and Megalith Map |title=C. Michael Hogan, ''Mogador: Promontory Fort'', The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham |url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17926 |access-date=2 June 2010 |publisher=Megalithic.co.uk}}&lt;/ref&gt; මොගදෝර් ක්‍රි.පූ. 6 වැනි සියවසේදී ෆිනීෂියානු ජනපදයක් ලෙස පිහිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;Moscati, Sabatino (2001) ''The Phoenicians'', Tauris, {{ISBN|1-85043-533-2}}&lt;/ref&gt; 
[[File:Volubilis_Longshot_II.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Volubilis_Longshot_II.jpg|දකුණ|thumb|වොලුබිලිස්හි රෝම නටබුන්.]]  
 
මොරොක්කෝව පසුව පුරාණ කාර්තේජ්හි වයඹදිග අප්‍රිකානු ශිෂ්ටාචාරයේ රාජධානියක් බවට පත් වූ අතර කාර්තජීනියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය. පැරණිතම ස්වාධීන මොරොක්කෝ රාජ්‍යය වූයේ බාගා රජු යටතේ පැවති මොරේටේනියාවේ බර්බර් රාජධානියයි.&lt;ref&gt;[[Livy]] ''[[Ab Urbe Condita Libri (Livy)|Ab Urbe Condita Libri]]'' 29.30&lt;/ref&gt; මෙම පැරණි රාජධානිය (නූතන මොරිටේනියා ප්‍රාන්තය සමඟ පටලවා නොගත යුතුය) ක්‍රි.පූ 225 හෝ ඊට පෙර සමෘද්ධිමත් විය. ක්‍රි.පූ. 33 දී මොරේටානියාව රෝම අධිරාජ්‍යයේ සේවාදායක රාජධානියක් බවට පත් විය. ක්ලෝඩියස් අධිරාජ්‍යයා ක්‍රිස්තු වර්ෂ 44 දී සෘජුවම මොරේටේනියාව ඈඳා ගත් අතර, එය අධිරාජ්‍ය ආණ්ඩුකාරයෙකු විසින් පාලනය කරන ලද රෝම පළාතක් බවට පත් කළේය (එක්කෝ ප්‍රොකියුරේටර් ඔගස්ටි හෝ ලෙගටස් ඔගස්ටි ප්‍රෝ ප්‍රෙටෝර්).

තුන්වන සියවසේ අර්බුදය අතරතුර, මොරේටානියාවේ කොටස් බර්බර්වරුන් විසින් නැවත අත්පත් කර ගන්නා ලදී. 3 වැනි සියවසේ අගභාගය වන විට, සෘජු රෝම පාලනය, මොරේටේනියා ටින්ගිටානා හි සෙප්ටම් (සියුටා) සහ මොරේටේනියා සිසේරියන්සිස් හි චර්චෙල් වැනි වෙරළබඩ නගර කිහිපයකට සීමා වී තිබුණි. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 429 දී, වැන්ඩල්වරුන් විසින් ප්‍රදේශය විනාශයට පත් වූ විට, රෝම අධිරාජ්‍යයට මොරේටේනියාවේ ඉතිරිව තිබූ දේපළ අහිමි වූ අතර, ප්‍රාදේශීය මෞරෝ-රෝම රජවරු ඔවුන්ගේ පාලනය භාර ගත්හ. 530 ගණන් වලදී, බයිසැන්තියානු පාලනය යටතේ නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යය, සෙප්ටම් සහ ටින්ගිගේ සෘජු අධිරාජ්‍ය පාලනය නැවත ස්ථාපිත කර, ටිංගීස් ශක්තිමත් කර පල්ලියක් ඉදි කළේය.

=== පදනම සහ රාජවංශ ===
[[File:Idrisids_coin_minted_at_Al_Aliyah_Morocco_840_CE.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Idrisids_coin_minted_at_Al_Aliyah_Morocco_840_CE.jpg|වම|thumb|ක්‍රි. ව. 840 දී ෆෙස්හි ඉඩ්‍රිසිඩ් කාසිය.]]

7 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේ ආරම්භ වූ මාග්‍රෙබ්හි මුස්ලිම් ආක්‍රමණය ඊළඟ සියවසේ මුල් භාගයේදී උමයියාද් කාලිෆේට් විසින් සාක්ෂාත් කර ගන්නා ලදී. එය ප්‍රදේශයට අරාබි භාෂාව සහ ඉස්ලාම් යන දෙකම ගෙන ආවේය. විශාල ඉස්ලාමීය අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වුවද, මොරොක්කෝව මුලින් සංවිධානය කරන ලද්දේ ඉෆ්රිකියා හි අනුබද්ධ පළාතක් ලෙස වන අතර, කයිරූආන් හි මුස්ලිම් ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් පත් කරන ලද ප්‍රාදේශීය ආණ්ඩුකාරවරුන් සමඟය.&lt;ref&gt;Abun-Nasr 1987, p.33&lt;/ref&gt; 7 වන ශතවර්ෂයේ සිට මග්‍රෙබ් වෙත සියවස් ගණනාවක අරාබි සංක්‍රමණය මොරොක්කෝවේ ජන විකාශන විෂය පථය වෙනස් කළේය.

ස්වදේශික බර්බර් ගෝත්‍රිකයන් ඉස්ලාමය පිළිගත් නමුත් ඔවුන්ගේ චාරිත්‍රානුකූල නීති රඳවා ගත්හ. ඔවුන් නව මුස්ලිම් පාලනයට බදු සහ උපහාර ද ගෙවා ඇත.&lt;ref&gt;Abun-Nasr 1987, pp. 33–34&lt;/ref&gt; නූතන මොරොක්කෝවේ ප්‍රදේශයේ පළමු ස්වාධීන මුස්ලිම් රාජ්‍යය වූයේ රිෆ් කඳුකරයේ එමිරේට් එකක් වන නෙකෝර් රාජධානියයි. එය 710 දී සාලිහ් I වන ඉබ්න් මන්සූර් විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, උමයියාද් කැලිෆේට් හි සේවාදායක රාජ්‍යයක් ලෙස එය පිහිටුවන ලදී. 739 දී බර්බර් කැරැල්ල පුපුරා යාමෙන් පසු, බර්බර්වරු සිජිල්මාසා හි මික්නාසා සහ බර්ගාවටා වැනි වෙනත් ස්වාධීන රාජ්‍යයන් පිහිටුවා ගත්හ.[[File:29610-Fez_(28134041211)_(qarawiyyin_crop).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:29610-Fez_(28134041211)_(qarawiyyin_crop).jpg|thumb|9 වන ශතවර්ෂයේ ෆෙස් හි ආරම්භ කරන ලද අල්-කරවියින් ප්‍රධාන අධ්‍යාත්මික, සාහිත්‍ය සහ බුද්ධිමය මධ්‍යස්ථානයක් විය.]]ඉඩ්‍රිසිඩ් රාජවංශයේ නිර්මාතෘ සහ හසන් ඉබ්න් අලිගේ මී මුනුපුරා වන ඉඩ්‍රිස් ඉබ්න් අබ්දල්ලා, හෙජාස්හි තම පවුල අබ්බාසිඩ්වරුන් විසින් ඝාතනය කිරීමෙන් පසු මොරොක්කෝවට පලා ගොස් ඇත. ඔහු අවුරාබා බර්බර් ගෝත්‍රිකයන්ට දුරස්ථ අබ්බාසිඩ් කලීෆාවරුන්ට ඔවුන්ගේ පක්ෂපාතිත්වය බිඳ දැමීමට ඒත්තු ගැන්වූ අතර ඔහු 788 දී ඉඩ්රිසිඩ් රාජවංශය ආරම්භ කළේය. ඉඩ්රිසිඩ් ඔවුන්ගේ අගනුවර ලෙස ෆෙස් පිහිටුවා ගත් අතර මොරොක්කෝව මුස්ලිම් ඉගෙනීමේ මධ්‍යස්ථානයක් සහ ප්‍රධාන ප්‍රාදේශීය බලවතෙකු බවට පත්විය. 927 දී ෆාතිමිඩ් කැලිෆේට් සහ ඔවුන්ගේ මික්නාසා සහචරයින් විසින් ඉඩ්‍රිසිඩ්වරුන් නෙරපා හරින ලදී. 932 දී මික්නාසා ෆාතිමිඩ්වරුන් සමඟ සබඳතා බිඳ දැමූ පසු, 980 දී සිජිල්මාසාහි මාග්‍රාවා විසින් ඔවුන් බලයෙන් ඉවත් කරන ලදී.[[File:Empire_almohade.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Empire_almohade.PNG|දකුණ|thumb|අල්මොහාද් රාජවංශයේ අධිරාජ්‍යය එහි විශාලතම ප්‍රමාණයෙන්.]]
11 වන සියවසේ සිට බර්බර් රාජවංශ මාලාවක් බිහි විය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&amp;pg=PT861|title=Concise Encyclopaedia of World History|isbn=978-81-269-0775-5|last1=Ramirez-Faria|first1=Carlos|date=2007|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Almoravides |encyclopedia=Universalis Encyclopedia |url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/almoravides/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Marīnid dynasty |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/365388/Marinid-dynasty}}&lt;/ref&gt; සංහජා අල්මොරවිඩ් රාජවංශය සහ මස්මුදා අල්මොහාඩ් රාජවංශය යටතේ,&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=The Maghrib under the Almoravids and the Almohads |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418538/North-Africa/46490/The-Maghrib-under-the-Almoravids-and-the-Almohads |access-date=1 August 2011}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝව මාග්‍රෙබ්, අයිබීරියා හි අල්-ඇන්ඩලස් සහ බටහිර මධ්‍යධරණී කලාපයේ ආධිපත්‍යය දැරීය. 13 වැනි සියවසේ සිට බනු හිලාල් අරාබි ගෝත්‍රිකයන්ගේ දැවැන්ත සංක්‍රමණයක් රට තුළ දක්නට ලැබුණි. 13 වන සහ 14 වන ශතවර්ෂ වලදී සෙනාටා බර්බර් මැරිනිඩ්ස් මොරොක්කෝවේ බලය අල්ලා ගත් අතර ඇල්ජීරියාවේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ හමුදා මෙහෙයුම් හරහා අල්මොහාඩ්ස් හි සාර්ථකත්වයන් අනුකරණය කිරීමට උත්සාහ කළහ. වට්ටාසිඩ්වරු ඔවුන් පසුපස ගියහ. 15 වන ශතවර්ෂයේදී, රෙකොන්කිස්ටා විසින් අයිබීරියා හි මුස්ලිම් පාලනය අවසන් කළ අතර බොහෝ මුස්ලිම්වරුන් සහ යුදෙව්වන් මොරොක්කෝවට පලා ගියහ.&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Morocco – History |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/392604/Morocco |access-date=1 August 2011}}&lt;/ref&gt;

15 වන ශතවර්ෂයේ අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙළඳාම පාලනය කිරීමට පෘතුගීසි උත්සාහයන් මොරොක්කෝවේ අභ්‍යන්තරයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේ නැත, නමුත් මොරොක්කෝ වෙරළ තීරයේ සමහර දේපළ පාලනය කිරීමට ඔවුන් සමත් වූ නමුත් රට අභ්‍යන්තරයට තවදුරටත් නොපැමිණේ.[[File:Porto_April_2019-7.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porto_April_2019-7.jpg|වම|thumb|පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යය පිහිටුවනු ලැබුවේ 1415 සිට 1769 දක්වා පැවති මොරොක්කෝවේ පෘතුගීසි පැවැත්ම ආරම්භ කළ සියුටා ආක්‍රමණයට නායකත්වය දුන් හෙන්රි නැවිගේටර් කුමරු විසිනි.]]
1549 දී, මෙම කලාපය ඉස්ලාමීය අනාගතවක්තෘ මුහම්මද්ගෙන් පැවත එන බවට ප්‍රකාශ කරන අනුප්‍රාප්තික අරාබි රාජවංශවලට වැටුණි: පළමුව 1549 සිට 1659 දක්වා පාලනය කළ ෂරීෆියන් සාදි රාජවංශය, පසුව 17 වන සියවසේ සිට බලයේ සිටින ඇලවුයිට් රාජවංශය. මොරොක්කෝව උතුරේ ස්පාඤ්ඤයේ ආක්‍රමණවලට මුහුණ දුන් අතර ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ සහචරයින් බටහිර දෙසට තල්ලු විය.[[File:Palais_El_Badii_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_El_Badii_-_panoramio.jpg|thumb|සාදි සුල්තාන් අහමඩ් අල්-මන්සූර්ගේ 16 වැනි සියවසේ බදියි මාලිගයේ නටබුන්]]
සාදි රාජවංශය යටතේ, රට 1578 දී ඇල්කේසර් ක්විබිර් සටනේදී පෘතුගාලයේ අවිස් රාජවංශය අවසන් කරන ලදී. 1591 දී සොන්ග්හේ අධිරාජ්‍යය අහමඩ් අල්-මන්සූර්ගේ පාලන සමය සුල්තාන් රාජ්‍යයට නව ධනයක් සහ කීර්තියක් ගෙන දුන් අතර, බටහිර අප්‍රිකාව වෙත විශාල ගවේෂණ චාරිකාවකින් දරුණු පරාජයක් සිදු විය. කෙසේ වෙතත්, සහරා හරහා ප්‍රදේශ කළමනාකරණය කිරීම ඉතා දුෂ්කර විය.{{citation needed|date=November 2023}} අල්-මන්සූර්ගේ මරණයෙන් පසු රට ඔහුගේ පුතුන් අතර බෙදී ගියේය.

සාදි රාජවංශයේ පරිහානිය තුළ දේශපාලන ඛණ්ඩනය සහ ගැටුම් කාලපරිච්ඡේදයෙන් පසුව, මොරොක්කෝව අවසානයේ 1660 ගණන්වල අගභාගයේදී අලවි (හෝ ඇලවුයිට්) සුල්තාන් අල්-රෂීඩ් විසින් නැවත එක් කරන ලදී, ඔහු 1666 දී ෆෙස් සහ 1668 දී මරකේෂ් අල්ලා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Abun-Nasr1987&quot;&gt;{{cite book|author=Jamil M. Abun-Nasr|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC|date=20 August 1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33767-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite book|last=Rivet|first=Daniel|title=Histoire du Maroc: de Moulay Idrîs à Mohammed VI|publisher=Fayard|year=2012}}&lt;/ref&gt; අලවිවරු ඔවුන්ගේ තත්ත්වය ස්ථාවර කර ගැනීමට සමත් වූ අතර, එම ප්‍රදේශයේ පෙර පැවති රාජ්‍යයන්ට වඩා රාජධානිය කුඩා වුවද, එය තරමක් ධනවත් විය. ප්‍රාදේශීය ගෝත්‍රිකයන්ගේ විරෝධයට එරෙහිව ඉස්මයිල් ඉබන් ෂරීෆ් (1672-1727) එක්සත් රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කිරීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20091030183303/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572952_8/Morocco.html Morocco (Page 8 of 9)]&quot;. Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009. 1 November 2009.&lt;/ref&gt; ඔහුගේ ජයෂ් ඩි'අහ්ල් අල්-රිෆ් (රිෆියන් හමුදාව) සමඟ ඔහු 1684 දී එය අත්හැර දැමූ ඉංග්‍රීසින්ගෙන් ටැන්ජියර් නැවත අත්පත් කර ගත් අතර 1689 දී ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ලාරාචේ වෙතින් පලවා හරින ලදී. පෘතුගීසීන් 1769 දී මොරොක්කෝවේ ඔවුන්ගේ අවසාන ප්‍රදේශය වූ මැසාගෝ අතහැර දැමූහ. කෙසේ වෙතත්, ස්පාඤ්ඤයට එරෙහිව මෙලිලා වටලෑම 1775 දී පරාජයෙන් අවසන් විය.

මොරොක්කෝව 1777 දී එක්සත් ජනපදය ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස පිළිගත් පළමු ජාතිය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 November 2013 |title=Joint Statement by the United States of America and the Kingdom of Morocco |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2013/11/22/joint-statement-united-states-america-and-kingdom-morocco |work=[[whitehouse.gov]] |via=[[NARA|National Archives]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=((USA (NA) International Business Publications))|title=Morocco Foreign Policy And Government Guide|url=https://books.google.com/books?id=5V77mdCXHJcC&amp;pg=PA114|date=2004|publisher=Int'l Business Publications|isbn=978-0-7397-6000-0|pages=114–}}{{Dead link|date=April 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kozaryn, Linda D. |title=Cohen Renews U.S.-Morocco Ties |url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811 |access-date=12 March 2009 |work=U.S. Department of Defense}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකානු විප්ලවයේ ආරම්භයේ දී අත්ලාන්තික් සාගරයේ ඇමරිකානු වෙළඳ නැව් වෙනත් යාත්‍රාවලින් ප්‍රහාරවලට ලක් විය. 1777 දෙසැම්බර් 20 වන දින, මොරොක්කෝවේ සුල්තාන් III වන මොහොමඩ් ප්‍රකාශ කළේ ඇමරිකානු වෙළඳ නැව් සුල්තාන් රාජ්‍යයේ ආරක්ෂාව යටතේ පවතින අතර එමඟින් ආරක්ෂිතව ගමන් කළ හැකි බවයි. 1786 දී අත්සන් කරන ලද මොරොක්කෝ-ඇමරිකානු මිත්‍රත්ව ගිවිසුම, එක්සත් ජනපදයේ පැරණිතම නොකැඩූ මිත්‍රත්ව ගිවිසුම ලෙස පවතී.&lt;ref&gt;Roberts, Priscilla H. and Richard S. Roberts, ''Thomas Barclay (1728–1793): Consul in France, Diplomat in Barbary'', Lehigh University Press, 2008, pp. 206–223 {{ISBN|093422398X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Milestones of American Diplomacy, Interesting Historical Notes, and Department of State History |url=https://2009-2017.state.gov/s/d/rm/rls/perfrpt/2002/html/18995.htm |access-date=17 December 2007 |work=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රංශ සහ ස්පාඤ්ඤ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශ ===
[[File:La_Paz_de_Wad-Ras.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Paz_de_Wad-Ras.jpg|thumb|හිස්පානෝ-මොරොක්කෝ යුද්ධයෙන් (1859-1860) පසු වඩ් රාස් ගිවිසුම මොරොක්කෝවේ ජාතික භාණ්ඩාගාරය බංකොලොත් වූ අතර, බ්‍රිතාන්‍ය ණයක් ගැනීමට මැක්සන්ට බල කළේය.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|last=Miller, Susan Gilson.|title=A history of modern Morocco|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-62469-5|location=New York|pages=25|oclc=855022840}}&lt;/ref&gt;]]යුරෝපය කාර්මීකරණය වූ විට, වයඹදිග අප්‍රිකාව යටත් විජිතකරණය සඳහා ඇති හැකියාව සඳහා වැඩි වැඩියෙන් අගය කරන ලදී. ප්‍රංශය 1830 තරම් ඈත කාලයේ සිටම මොරොක්කෝව කෙරෙහි දැඩි උනන්දුවක් දැක්වූ අතර, එහි ඇල්ජීරියානු භූමියේ මායිම ආරක්ෂා කිරීමට පමණක් නොව, මධ්‍යධරණී මුහුදේ සහ විවෘත අත්ලාන්තික් සාගරයේ වෙරළ තීරයන් සහිත මොරොක්කෝවේ මූලෝපායික පිහිටීම නිසාද විය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Morocco since 1830: A History|url=https://archive.org/details/moroccosince18300000penn|isbn=978-0814766774|last=Pennell|first=C. R.|year=2000|publisher=New York University Press|location=New York|page=[https://archive.org/details/moroccosince18300000penn/page/40 40]}}&lt;/ref&gt; 1860 දී ස්පාඤ්ඤයේ සියුටා එන්ක්ලේව් පිළිබඳ ආරවුලක් ස්පාඤ්ඤය යුද්ධය ප්‍රකාශ කිරීමට හේතු විය. ජයග්‍රාහී ස්පාඤ්ඤය ජනාවාසයේ තවත් වාසස්ථානයක් සහ විශාල කරන ලද සියුටා එකක් දිනා ගත්තේය. 1884 දී ස්පාඤ්ඤය මොරොක්කෝවේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ආරක්ෂිත කලාපයක් නිර්මාණය කළේය.
[[File:Louis_Comfort_Tiffany_-_Market_day_outside_the_walls_of_Tangiers,_Morocco.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Louis_Comfort_Tiffany_-_Market_day_outside_the_walls_of_Tangiers,_Morocco.jpg|වම|thumb|1873 දී ටැන්ජියර්ගේ ජනගහනය මුස්ලිම්වරුන් 40,000 ක්, යුරෝපීයයන් 31,000 ක් සහ යුදෙව්වන් 15,000 ක් ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Tangier(s) |encyclopedia=[[Jewish Virtual Library]] |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0019_0_19572.html |access-date=30 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501181723/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0019_0_19572.html |archive-date=1 May 2013}}&lt;/ref&gt;]]
1904 දී ප්‍රංශය සහ ස්පාඤ්ඤය මොරොක්කෝවේ බලපෑම් කලාප කැටයම් කළහ. ප්‍රංශයේ එක්සත් රාජධානියේ බලපෑමේ ක්ෂේත්‍රය විසින් පිළිගැනීම ජර්මානු අධිරාජ්‍යයේ ප්‍රබල ප්‍රතිචාරයක් ඇති කළේය; සහ 1905 දී අර්බුදයක් මතු විය. 1906 දී ඇල්ජෙසිරාස් සමුළුවේදී මෙම කාරණය විසඳන ලදී. 1911 අගදීර් අර්බුදය යුරෝපීය බලවතුන් අතර ආතතීන් වැඩි කළේය. 1912 ෆෙස් ගිවිසුම මොරොක්කෝව ප්‍රංශයේ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශයක් බවට පත් කළ අතර 1912 ෆෙස් කෝලාහල ඇති කළේය.&lt;ref name=&quot;Hirschberg1981&quot;&gt;{{cite book|author=Hirschberg, H. Z|title=A history of the Jews in North Africa: From the Ottoman conquests to the present time / edited by Eliezer Bashan and Robert Attal|url=https://books.google.com/books?id=idEUAAAAIAAJ&amp;pg=PA319|year=1981|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-06295-5|page=318}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤය සිය වෙරළබඩ ආරක්ෂක කලාපය දිගටම ක්‍රියාත්මක කළේය. එම ගිවිසුම මගින් ස්පාඤ්ඤය උතුරු වෙරළබඩ සහ දකුණු සහරා කලාපවල බලය ආරක්ෂා කිරීමේ කාර්යභාරය භාර ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Furlong|first=Charles Wellington|author-link=Charles W. Furlong|year=1911|title=The French Conquest Of Morocco: The Real Meaning Of The International Trouble|url=https://books.google.com/books?id=rHAAAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA14988|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=XXII|pages=14988–14999}}&lt;/ref&gt; 

යටත් විජිතවාදීන් දස දහස් ගණනක් මොරොක්කෝවට ඇතුළු වූහ. සමහරු පොහොසත් කෘෂිකාර්මික ඉඩම් විශාල ප්‍රමාණයක් මිලදී ගත් අතර තවත් සමහරු පතල් සහ වරායන් සූරාකෑම හා නවීකරණය කිරීම සංවිධානය කළහ. මෙම මූලද්‍රව්‍ය අතර ගොඩනැගුණු පොලී කණ්ඩායම් මොරොක්කෝව පාලනය වැඩි කිරීමට ප්‍රංශයට දිගින් දිගටම බලපෑම් කළහ - එය මොරොක්කෝ ගෝත්‍රිකයන් අතර අඛණ්ඩ යුද්ධ මගින් ද අවශ්‍ය කරන ලද පාලනයක් වන අතර ඉන් කොටසක් ජයග්‍රහණයේ ආරම්භයේ සිට ප්‍රංශ සමඟ පැත්ත ගත්හ. ප්‍රංශ යටත් විජිත පරිපාලක, ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් මාර්ෂල් හියුබට් ලියුටේ, මොරොක්කෝ සංස්කෘතිය අවංකවම අගය කළ අතර නවීන පාසල් පද්ධතියක් නිර්මාණය කරමින් ඒකාබද්ධ මොරොක්කෝ-ප්‍රංශ පරිපාලනයක් පැනවීමට සමත් විය. මොරොක්කෝ සොල්දාදුවන්ගේ අංශ කිහිපයක් (ගූමියර්ස් හෝ නිත්‍ය හමුදා සහ නිලධාරීන්) පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේ සහ දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේ දී ප්‍රංශ හමුදාවේ සහ ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධයේ දී සහ ඉන් පසුව (Regulares) ස්පාඤ්ඤ ජාතිකවාදී හමුදාවේ සේවය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Abdennebi |first1=Zakia |date=14 January 2009 |title=Morocco tackles painful role in Spain's past |url=https://www.reuters.com/article/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817235436/https://www.reuters.com/article/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 |archive-date=17 August 2021 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; වහල් සේවය 1925 දී අහෝසි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 August 1999 |title=Morocco: Date of the abolishment of slavery in Morocco; whether descendants of ex-slaves are singled out in any way; and fate of the Palace household and grounds staff when King Mohamed V was in exile |url=http://www.refworld.org/docid/3ae6ad6164.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203121733/http://www.refworld.org/docid/3ae6ad6164.html |archive-date=3 February 2014 |series=MAR32476.E |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |via=Refworld}}&lt;/ref&gt; 

1921 සහ 1926 අතර, අබ්ඩ් එල්-ක්‍රිම්ගේ නායකත්වයෙන් රිෆ් කඳුකරයේ ඇති වූ නැගිටීමක්, රිෆ් ජනරජය පිහිටුවීමට හේතු විය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් රිෆ් ජනරජය ස්වාධීන වීම වැළැක්වීම සඳහා සිවිල් විරෝධී බෝම්බ ප්‍රහාර සහ අබ වායුව භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wyrtzen|first=Jonathan|title=Worldmaking in the Long Great War: How Local and Colonial Struggles Shaped the Modern Middle East|publisher=Columbia University Press|date=2022|isbn=978-0-231-54657-7|location=New York|pages=195|oclc=1336403490|url=https://books.google.com/books?id=gWdOEAAAQBAJ&amp;pg=PT195}}&lt;/ref&gt; 1921 ජූලි-අගෝස්තු මාසවල පමණක් වාර්ෂිකව සොල්දාදුවන් 13,000කට වඩා අහිමි විය.&lt;ref&gt;Porch, Douglas; ''Spain's African Nightmare''; MHQ: Quarterly Journal of Military History; (2006); 18#2; pp. 28–37.&lt;/ref&gt; ෆ්‍රැන්කෝ-ස්පාඤ්ඤ හමුදාව විසින් 1927 වන විට රිෆි මර්දනය කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ-ප්‍රංශ පැත්තෙන් තුවාල ලැබූවන් 52,000 ක් වූ අතර රිෆි වලින් 10,000 ක් මිය ගියහ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wyrtzen|first=Jonathan|title=Worldmaking in the Long Great War: How Local and Colonial Struggles Shaped the Modern Middle East|publisher=Columbia University Press|date=2022|isbn=978-0-231-54657-7|location=New York|pages=198|oclc=1336403490|url=https://books.google.com/books?id=gWdOEAAAQBAJ&amp;pg=PT198}}&lt;/ref&gt;[[File:وثيقة_الاستقلال_11_يناير_1944.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%82%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84_11_%D9%8A%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%B1_1944.jpg|thumb|1944 මොරොක්කෝවේ නිදහස පිළිබඳ ප්‍රකාශය.]]  

[[File:Mohammed_V_Morocco_1957.lowres.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohammed_V_Morocco_1957.lowres.jpeg|thumb|පස්වන මොහොමඩ් රජු 1957 දී එක්සත් ජනපදයේ සංචාරයක නිරත විය.]]1943 දී, විචක්ෂණශීලී එක්සත් ජනපද සහාය ඇතිව නිදහස සඳහා බලපෑම් කිරීම සඳහා ඉස්තික්ලාල් පක්ෂය (නිදහස් පක්ෂය) පිහිටුවන ලදී. මොරොක්කෝ ජාතිකවාදීන් මූලික වශයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ යටත් විජිත පාලනය අවසන් කිරීමට බලපෑම් කිරීම සඳහා අන්තර් ජාතික ක්‍රියාකාරික ජාලයන් වෙත දැඩි ලෙස යොමු විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Stenner|first=David|title=Globalizing Morocco: Transnational Activism and the Postcolonial State|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.com/books?id=KLyXDwAAQBAJ&amp;pg=PT15|date=2019|isbn=978-1-5036-0900-6|location=Stanford, California|pages=15|oclc=1082294927}}&lt;/ref&gt; ඉස්ටික්ලාල් පක්ෂය ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයට නායකත්වයෙන් වැඩි කොටසක් පසුව ලබා දුන්නේය.

ප්‍රංශය විසින් 1953 දී V වන සුල්තාන් මොහොමඩ් මැඩගස්කරයට පිටුවහල් කිරීම සහ ඔහු වෙනුවට ජනප්‍රිය නොවන මොහොමඩ් බෙන් අරෆා පත් කිරීම ප්‍රංශ සහ ස්පාඤ්ඤ ආරක්ෂක ප්‍රදේශවලට සක්‍රීය විරෝධයක් ඇති කළේය. වීදි {{Citation needed|date=March 2023}} 1955 දී ප්‍රංශය V වන මොහොමඩ් වෙත ආපසු යාමට අවසර දුන් අතර, මොරොක්කෝවේ නිදහසට තුඩු දුන් සාකච්ඡා ඊළඟ වසරේ ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20091030183316/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572952_9/Morocco.html Morocco (Page 9 of 9)]&quot;. Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009.&lt;/ref&gt; 1956 මාර්තු මාසයේදී මොරොක්කෝව මොරොක්කෝ රාජධානිය ලෙස ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලබා ගත්තේය. මාසයකට පසු ස්පාඤ්ඤය උතුරු මොරොක්කෝවේ සිය ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශය නව රාජ්‍යයට අත්හැර දැමූ නමුත් මධ්‍යධරණී වෙරළ තීරයේ එහි වෙරළබඩ වාසස්ථාන දෙක (සීයුටා සහ මෙලිලා) තබා ගත් අතර එය පෙර ජයග්‍රහණවල සිට පැවත එන නමුත් මොරොක්කෝව අද දක්වාම ස්වෛරීත්වයට හිමිකම් කියයි.

=== නිදහසින් පසු ===
1957 දී සුල්තාන් මොහොමඩ් රජු බවට පත් විය. පස්වන මොහොමඩ්ගේ අභාවයෙන් පසු, දෙවන හසන් මොරොක්කෝවේ රජු බවට පත් වූයේ 1961 මාර්තු 3 වෙනිදාය. මොරොක්කෝවේ ප්‍රථම මහ මැතිවරණය පැවැත්වුණේ 1963 දී ය. කෙසේ වෙතත්, හසන් හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර 1965 දී පාර්ලිමේන්තුව අත්හිටුවා ඇත. 1971 දී සහ 1972, රජු බලයෙන් පහ කර ජනරජයක් පිහිටුවීමට අසාර්ථක උත්සාහයන් දෙකක් විය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් විමර්ශනය කිරීම සඳහා 2005 දී පිහිටුවන ලද සත්‍ය කොමිසමක්, රඳවා තබා ගැනීමේදී මරණයට පත්වීමේ සිට බලහත්කාරයෙන් පිටුවහල් කිරීම දක්වා වූ සිද්ධීන් 10,000කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් තහවුරු කළේය. සත්‍ය කොමිසමට අනුව හසන්ගේ පාලන සමයේදී පුද්ගලයන් 592ක් පමණ ඝාතනය කර ඇත. 

1963 දී ඇල්ජීරියානු සහ මොරොක්කෝ හමුදා අතර වැලි යුද්ධය ඇල්ජීරියානු භූමියේ කොටස් වලට මොරොක්කෝ හිමිකම් සම්බන්ධයෙන් සටන් කරන ලදී. විධිමත් සාම ගිවිසුමක් 1964 පෙබරවාරි මාසයේදී අත්සන් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, ගැටුමෙන් පසුව දෙරට අතර සබඳතා පළුදු විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Farsoun|first1=Karen|last2=Paul|first2=Jim|date=1976|title=War in the Sahara: 1963|url=https://www.jstor.org/stable/3011767|journal=MERIP Reports|issue=45|pages=13–16|doi=10.2307/3011767|issn=0047-7265|jstor=3011767}}&lt;/ref&gt; දකුණේ ඉෆ්නි ස්පාඤ්ඤ වාසස්ථානය 1969 දී මොරොක්කෝවට ආපසු ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1969/01/05/archives/spanish-return-ifni-to-morocco.html|title=Spanish Return Ifni to Morocco|date=1969-01-05|work=The New York Times|access-date=2023-08-13|language=en}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ සහරා හි ස්වාධීන රාජ්‍යයක් පිහිටුවීමේ අරමුණින් 1973 දී පොලිසාරියෝ ව්‍යාපාරය පිහිටුවන ලදී. 1975 නොවැම්බර් 6 වන දින හසන් රජු ස්පාඤ්ඤ සහරා වෙත යාමට ස්වේච්ඡා සේවකයන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. &quot;හරිත මාර්තු&quot; සඳහා සිවිල් වැසියන් 350,000ක් පමණ සම්බන්ධ වූ බව වාර්තා විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123260|title=Morocco profile – Timeline|date=19 September 2012|work=BBC News|access-date=9 January 2013}}&lt;/ref&gt; මාසයකට පසුව, ස්පාඤ්ඤය ස්පාඤ්ඤ සහරා අත්හැර ඉක්මනින් බටහිර සහරා බවට පත් කිරීමට එකඟ වූ අතර, ඇල්ජීරියාවේ මිලිටරි මැදිහත්වීමේ විරෝධතා සහ තර්ජන නොතකා එය ඒකාබද්ධ මොරොක්කෝ-මොරිටේනියානු පාලනයට මාරු කිරීමට එකඟ විය. මොරොක්කෝ හමුදා භූමිය අල්ලා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;brit&quot; /&gt;

මොරොක්කෝ සහ ඇල්ජීරියානු හමුදා වැඩි කල් නොගොස් බටහිර සහරාහි ගැටුම් ඇති විය. මොරොක්කෝව සහ මොරිටේනියාව බටහිර සහරා දෙකට බෙදී ගියේය. මොරොක්කෝ හමුදාව සහ පොලිසාරියෝ හමුදා අතර සටන් වසර ගණනාවක් දිගටම පැවතුනි. දිගුකාලීන යුද්ධය මොරොක්කෝවට සැලකිය යුතු මූල්‍ය කාන්දුවක් විය. දේශපාලන නොසන්සුන්තා සහ ආර්ථික අර්බුදය මධ්‍යයේ 1983 දී හසන් සැලසුම් කළ මැතිවරණ අවලංගු කළේය. 1984 දී, මොරොක්කෝව, සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය සංවිධානයට ඇතුළත් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින් අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානයෙන් ඉවත් විය. 1982 සහ 1985 අතර මොරොක්කෝ සොල්දාදුවන් 5,000කට වඩා ඝාතනය කළ බව පොලිසාරියෝ ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Western Sahara Short Mission Brief |url=https://sites.tufts.edu/wpf/files/2017/07/Western-Sahara-brief.pdf |website=sites.tufts.edu/}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාවේ සිටින සහරාවි සරණාගතයින් සංඛ්‍යාව 165,000ක් ලෙස ඇල්ජීරියානු බලධාරීන් ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Yahoo! Groups |url=https://groups.yahoo.com/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20010418142816/http://groups.yahoo.com/ |archive-date=18 April 2001 |website=groups.yahoo.com}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා 1988 දී ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලදී. 1991 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ අධීක්ෂණය යටතේ බටහිර සහරාහි සටන් විරාමයක් ආරම්භ වූ නමුත් භූමියේ තත්ත්වය තීරණය කර නොමැති අතර සටන් විරාම උල්ලංඝනය කිරීම් වාර්තා වේ. ඊළඟ දශකය භූමියේ අනාගතය පිළිබඳ යෝජිත ජනමත විචාරණයක් සම්බන්ධයෙන් බොහෝ ආරවුල් ඇති වූ නමුත් අවහිරය බිඳී ගියේ නැත.{{citation needed|date=November 2023}}[[File:Redeployment_of_Polisario_Forces_9-83.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Redeployment_of_Polisario_Forces_9-83.png|වම|thumb|බටහිර සහරා යුද්ධයේ සිතියම (1975-1991).]]
1990 ගණන්වල දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මොරොක්කෝවේ ප්‍රථම විපක්ෂයේ නායකත්වයෙන් යුත් රජය බලයට පත්වීමත් සමඟ ද්වි-මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයක් ස්ථාපිත විය. දෙවන හසන් රජු 1999 දී මිය ගිය අතර ඔහුගේ පුත් VI වන මොහොමඩ් රජ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Morocco: Royal Succession and Other Developments |url=https://www.everycrsreport.com/reports/RS20391.html |website=everycrsreport.com}}&lt;/ref&gt; ඔහු යම්කිසි ආර්ථික සහ සමාජ ලිබරල්කරණයක් හඳුන්වා දුන් සුපරීක්ෂාකාරී නවීකරණය කරන්නෙකු වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3376601.stm|title=Morocco's king pardons satirist|date=7 January 2004|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; VI වන මොහොමඩ් 2002 දී බටහිර සහරා වෙත ආන්දෝලනාත්මක සංචාරයක් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Morocco will not relinquish territory, King says |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2002/03/07/morocco-will-not-relinquish-territory-king-sayshttps://www.thenewhumanitarian.org/news/2002/03/07/morocco-will-not-relinquish-territory-king-says |access-date=7 March 2002}}{{Dead link|date=September 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝව බටහිර සහරා සඳහා ස්වයං පාලන සැලැස්මක් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට 2007 දී එළිදක්වන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSL1118027|title=Chronology-Western Sahara -- a 50 year dispute|date=11 April 2007|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt; පොලිසාරියෝ සැලැස්ම ප්‍රතික්ෂේප කර තමන්ගේම යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-sahara-idUSL1610108120070416|title=Africa's oldest territorial dispute rumbles on|date=16 April 2007|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝව සහ පොලිසාරියෝ පෙරමුණ නිව් යෝර්ක් නගරයේ එක්සත් ජාතීන්ගේ අනුග්‍රහය ඇතිව සාකච්ඡා පැවැත්වූ නමුත් කිසිදු එකඟතාවයකට පැමිණීමට අපොහොසත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 November 2010 |title=Factbox-Some facts about Western Sahara dispute |url=https://reliefweb.int/report/western-sahara/factbox-some-facts-about-western-sahara-dispute |website=reliefweb.int}}&lt;/ref&gt; 2010 දී, ආරක්ෂක හමුදා බටහිර සහරා හි විරෝධතා කඳවුරකට කඩා වැදුණු අතර, කලාපීය අගනුවර වන එල් අයියන් හි ප්‍රචණ්ඩ පෙලපාලි අවුලුවාලන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-11710400|title=Deadly clashes as Morocco breaks up Western Sahara camp|date=8 November 2010|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;[[File:President_Donald_J._Trump_and_First_Lady_Melania_Trump_Visit_France_(44046554080).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:President_Donald_J._Trump_and_First_Lady_Melania_Trump_Visit_France_(44046554080).jpg|thumb|VI වන මොහොමඩ් සහ අනෙකුත් ලෝක නායකයින් සහ නියෝජිතයින් 2018 නොවැම්බර් මාසයේදී සටන් විරාම දින ශත සංවත්සරයට සහභාගී වේ.]]2002 දී මොරොක්කෝව සහ ස්පාඤ්ඤය මතභේදයට තුඩු දී ඇති පෙරෙජිල්  දිවයින සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජනපදයේ තැරැව්කාර යෝජනාවකට එකඟ විය. මොරොක්කෝ සොල්දාදුවන් සාමාන්‍යයෙන් ජනාවාස නොවූ දූපතට ගොඩ බැස කූඩාරම් සහ ධජයක් පිහිටුවීමෙන් පසුව ස්පාඤ්ඤ හමුදා විසින් එය අත්පත් කරගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/07/20/morocco.spain/|title=Spain withdraws after island deal - July 20, 2002|work=edition.cnn.com|access-date=February 16, 2024|archive-date=October 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003182512/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/07/20/morocco.spain/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 දී අප්‍රිකානු සංක්‍රමණිකයන් දුසිම් ගනනක් ස්පාඤ්ඤ වාසස්ථාන වන මෙලිලා සහ සීයුටා වල දේශසීමා වෙත කඩා වැදීමත් සමඟ නැවතත් ආතතීන් ඇති විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, ස්පාඤ්ඤය මෙලිලා වෙතින් නීතිවිරෝධී සංක්‍රමණිකයන් දුසිම් ගනනක් මොරොක්කෝවට පිටුවහල් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2005/10/7/spain-deports-illegal-enclave-migrants|title=Spain deports illegal enclave migrants|date=7 Oct 2005|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003182514/https://www.aljazeera.com/news/2005/10/7/spain-deports-illegal-enclave-migrants|archive-date=Oct 3, 2023|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2006 දී ස්පාඤ්ඤ අගමැති සැපතේරෝ ස්පාඤ්ඤ වාසස්ථාන වෙත ගියේය. වසර 25කට පසු එම ප්‍රදේශවලට නිල සංචාරයක් කළ පළමු ස්පාඤ්ඤ නායකයා ඔහු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4665310.stm|title=Spain PM visits troubled enclaves|date=31 January 2006}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ අවුරුද්දේ, ස්පාඤ්ඤ රජු I වන ජුවාන් කාර්ලෝස්, සීයුටා සහ මෙලිලා වෙත ගොස්, එන්ක්ලේව්ස් පාලනය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි මොරොක්කෝව තවදුරටත් කෝපයට පත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7082766.stm|title=Morocco king condemns royal visit|date=7 November 2007}}&lt;/ref&gt; 

2011-2012 මොරොක්කෝ විරෝධතා අතරතුර, දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සහ රජුගේ බලතල සීමා කරන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ඉල්ලා රබාත් සහ අනෙකුත් නගරවල දහස් ගණනක් ජනතාව පෙළ ගැසී සිටියහ. 2011 ජූලි මාසයේදී, අරාබි වසන්තයේ විරෝධතා සමනය කිරීමට ඔහු යෝජනා කළ ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යවස්ථාවක් පිළිබඳ ජනමත විචාරණයකින් රජු විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15856989|title=Why has Morocco's king survived the Arab Spring?|date=2011-11-24|work=BBC News|access-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306045108/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15856989|archive-date=6 March 2014|language=en-GB|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඉන් අනතුරුව පැවති පළමු මහා මැතිවරණයේදී, මධ්‍යස්ථ ඉස්ලාමීය යුක්තිය සහ සංවර්ධන පක්ෂය බහු ආසන සංඛ්‍යාවක් දිනා ගත් අතර, නව ව්‍යවස්ථාව අනුව අබ්දෙලිලා බෙන්කිරානේ රජයේ ප්‍රධානියා ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-11-29 |title=Maroc: Mohammed VI nomme Abdelilah Benkirane chef du gouvernement |url=https://www.jeuneafrique.com/178337/politique/maroc-mohammed-vi-nomme-abdelilah-benkirane-premier-ministre/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121010554/https://www.jeuneafrique.com/178337/politique/maroc-mohammed-vi-nomme-abdelilah-benkirane-premier-ministre/ |archive-date=21 January 2016 |access-date=2023-08-13 |website=Jeune Afrique |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; හයවන මොහොමඩ් විසින් සිදු කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ නොතකා, පෙලපාලිකරුවන් ගැඹුරු ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා දිගටම ඉල්ලා සිටියහ. 2012 මැයි මාසයේදී කැසබ්ලැන්කා හි පැවති වෘත්තීය සමිති රැලියකට සියගණනක් සහභාගී වූහ. ප්‍රතිසංස්කරන ක්‍රියාත්මක කිරීමට රජය අපොහොසත් වූ බවට සහභාගී වූවෝ චෝදනා කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2012/5/28/mass-anti-government-protest-in-morocco|title=Mass anti-government protest in Morocco|date=28 May 2012|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003182518/https://www.aljazeera.com/economy/2012/5/28/mass-anti-government-protest-in-morocco|archive-date=Oct 3, 2023|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2020 දෙසැම්බර් 10 වන දින ඊශ්‍රායල-මොරොක්කෝ සාමාන්‍යකරණ ගිවිසුම ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර මොරොක්කෝව ඊශ්‍රායලය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා යළි ආරම්භ කිරීමේ අභිප්‍රාය ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Morocco, Israel: 6 decades of secret ties, cooperation |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/morocco-israel-6-decades-of-secret-ties-cooperation/2083157# |website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝ රාජධානිය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය රාජ්‍යය ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශනය 2020 දෙසැම්බර් 22 දින අත්සන් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Joint-Declaration-US-Morrocco-Israel |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2021/01/Joint-Declaration-US-Morrocco-Israel.pdf |website=www.state.gov}}&lt;/ref&gt;

2021 අගෝස්තු 24 වන දින අසල්වැසි ඇල්ජීරියාව, මොරොක්කෝව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා කපා හැරියේ, මොරොක්කෝව බෙදුම්වාදී කණ්ඩායමකට සහය දක්වන බවට සහ ඇල්ජීරියාවට එරෙහිව සතුරු ක්‍රියා කරන බවට චෝදනා කරමිනි. මොරොක්කෝව මෙම තීරණය අසාධාරණ ලෙස හැඳින්වීය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/algeria-says-cutting-diplomatic-ties-with-morocco-2021-08-24/#:%7E:text=Speaking%20at%20a%20news%20conference,on%20the%20Western%20Sahara%20issue|title=Algeria cuts diplomatic relations with Morocco|last1=Ahmed|first1=Hamid Ould|date=25 August 2021|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt;

2023 සැප්තැම්බර් 8 වන දින, රික්ටර් පරිමාණයේ 6.8 ක භූමිකම්පාවක් මොරොක්කෝවට බලපෑවේ 2,800 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර දහස් ගණනක් තුවාල ලැබූහ. භූමිකම්පාවේ අපිකේන්ද්‍රය මාරකෙක් නගරයට කිලෝමීටර 70ක් පමණ නිරිත දෙසින් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Timeline: The Deadly September 8 Earthquake in Morocco |url=https://www.moroccoworldnews.com/2023/09/357589/timeline-the-deadly-september-8-earthquake-in-morocco |website=moroccoworldnews.com}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]</text>
      <sha1>of80rayutjn49j4vg3ran543yxpp7aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>උගන්ඩාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155565</id>
    <revision>
      <id>797458</id>
      <parentid>700785</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 9 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84751" sha1="gezalg67oytyrd2rmofmhgrgbhroi53" xml:space="preserve">=== පූර්ව යටත් විජිත උගන්ඩාව ===
[[File:Drawing_showing_a_caesarean_operation_taking_place_in_Uganda_Wellcome_M0001058.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Drawing_showing_a_caesarean_operation_taking_place_in_Uganda_Wellcome_M0001058.jpg|thumb|1879 දී වෛද්‍ය මිෂනාරි රොබට් විලියම් ෆෙල්කින් විසින් නිරීක්ෂණය කරන ලද පරිදි බුන්යොරෝ&lt;ref name=&quot;How this African kingdom performed its cesarean section in 1879&quot;&gt;{{cite web |date=3 June 2018 |title=How this African kingdom performed its first cesarean section in 1879 |url=https://face2faceafrica.com/article/how-this-african-kingdom-performed-its-first-cesarean-section-in-1879 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407052810/https://face2faceafrica.com/article/how-this-african-kingdom-performed-its-first-cesarean-section-in-1879 |archive-date=7 April 2021 |access-date=29 March 2021 |publisher=Face2Face Africa}}&lt;/ref&gt; (වර්තමාන උගන්ඩාව) රාජධානියේ කහරා හි දේශීය සුව කරන්නන් විසින් සිදු කරන ලද සිසේරියන් සැත්කමක්.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dunn|first=Peter M.|date=1 May 1999|title=Robert Felkin MD (1853–1926) and Caesarean delivery in Central Africa (1879)|journal=Archives of Disease in Childhood - Fetal and Neonatal Edition|language=en|volume=80|issue=3|pages=F250–F251|doi=10.1136/fn.80.3.F250|issn=1359-2998|pmc=1720922|pmid=10212095|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

]]
මීට වසර 3,000 කට පෙර බන්ටු කථිකයන් දකුණට පැමිණෙන තෙක් සහ නිලෝටික් කථිකයන් ඊසානදිගට පැමිණෙන තෙක් උගන්ඩාවේ බොහෝමයක් මධ්‍යම සුඩානික් සහ කුලියාක් භාෂාව කතා කරන ගොවීන් සහ එඬේරුන් විසින් ජනාවාස විය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1500 වන විට, ඔවුන් සියල්ලන්ම එල්ගොන් කන්දට දකුණින්, නයිල් ගඟට සහ ක්‍යෝගා විලට දකුණින් පිහිටි බන්ටු කතා කරන සංස්කෘතීන්ට උකහා ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Schoenbrun|first1=David L.|year=1993|title=We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|url=https://www.jstor.org/stable/183030|url-status=live|journal=The Journal of African History|volume=34|issue=1|pages=1–31|doi=10.1017/S0021853700032989|jstor=183030|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|archive-date=28 March 2022|access-date=28 February 2022|s2cid=162660041}}&lt;/ref&gt;    

වාචික සම්ප්‍රදාය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයන්ට අනුව, කිටාරා අධිරාජ්‍යය උතුරු විල් වන ඇල්බට් සහ ක්‍යෝගාවේ සිට දකුණු විල් වික්ටෝරියා සහ ටැන්ගානිකා දක්වා මහා විල් ප්‍රදේශයේ වැදගත් කොටසක් ආවරණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mwakikagile|first=Godfrey|title=Ethnicity and National Identity in Uganda: The Land and Its People|date=2009|publisher=New Africa Press|page=87|isbn=9789987930876|url=https://books.google.com/books?id=uZFrWECQ-PgC&amp;q=bachwezi+empire&amp;pg=PA87|access-date=22 November 2020|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417215009/https://books.google.com/books?id=uZFrWECQ-PgC&amp;q=bachwezi+empire&amp;pg=PA87|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කිටාරා ටූරෝ, අන්කෝලේ සහ බුසෝගා රාජධානිවල පූර්වගාමියා ලෙස ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Mwambutsya&quot;&gt;{{cite journal|author=Mwambutsya, Ndebesa|date=June 1990 – January 1991|title=Pre-capitalist Social Formation: The Case of the Banyankole of Southwestern Uganda|url=http://www.ossrea.net/eassrr/jan91/mwambuts.htm|journal=Eastern Africa Social Science Research Review|volume=6|issue=2; 7 no. 1|pages=78–95|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131112357/http://www.ossrea.net/eassrr/jan91/mwambuts.htm|archive-date=31 January 2008}}&lt;/ref&gt;

සමහර ලුඕ කිටාරා ආක්‍රමණය කර එහි බන්ටු සමාජය සමඟ එකතු වී, බුන්යෝරෝ-කිටාරා හි වත්මන් ඔමුකාමා (පාලක) ගේ බයිටෝ රාජවංශය ස්ථාපිත කළේය.&lt;ref name=&quot;babito&quot;&gt;{{cite web |title=Origins of Bunyoro-Kitara Kings |url=http://www.bunyoro-kitara.com/history2.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210003812/http://www.bunyoro-kitara.com/history2.htm#The%20Babiito |archive-date=10 December 2006 |access-date=10 December 2006}}, bunyoro-kitara.com.&lt;/ref&gt;

අරාබි වෙළඳුන් 1830 ගණන් වලදී නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ඉන්දියානු සාගර වෙරළ තීරයේ සිට වෙළඳාම සහ වාණිජ්‍යය සඳහා ගොඩබිමට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Uganda journal |url=https://ufdc.ufl.edu/UF00080855/00026/28j |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417220229/https://ufdc.ufl.edu/UF00080855/00026/28j |archive-date=17 April 2021 |access-date=1 January 2021 |website=ufdc.ufl.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; 1860 ගණන්වල අගභාගයේදී, මැද-බටහිර උගන්ඩාවේ බුන්යොරෝ ඊජිප්තුවේ අනුග්‍රහය ලබන නියෝජිතයන් විසින් උතුරේ සිට තර්ජනයට ලක් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Uganda journal |url=https://ufdc.ufl.edu/UF00080855/00029/9j |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417213343/https://ufdc.ufl.edu/UF00080855/00029/9j |archive-date=17 April 2021 |access-date=2 January 2021 |website=ufdc.ufl.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; නැඟෙනහිර අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයේ වෙළදාම සොයා ගිය අරාබි වෙළඳුන් මෙන් නොව, මෙම නියෝජිතයන් විදේශ ආක්‍රමණ ප්‍රවර්ධනය කරමින් සිටියහ. 1869 දී, ඊජිප්තුවේ කෙදිවේ ඉස්මයිල් පාෂා, වික්ටෝරියා විලෙහි මායිම්වලට උතුරින් සහ ඇල්බට් විලට නැගෙනහිරින් සහ &quot;ගොන්ඩොකෝරෝ හි දකුණු&quot; ප්‍රදේශ ඈඳා ගැනීමට උත්සාහ කරමින්,&lt;ref name=&quot;Baker 1879&quot;&gt;{{Cite book|last=Baker|first=Samuel White|url=http://archive.org/details/ismailianarrativ00bake|title=Ismailia; a narrative of the expedition to Central Africa for the suppression of the slave trade, organized by Ismail, Khedive of Egypt|date=1879|publisher=London, Macmillan|others=Robarts - University of Toronto}}&lt;/ref&gt; බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂකයෙකු වූ සැමුවෙල් බේකර් වෙත හමුදා ගවේෂණයක් යැවීය. උතුරු උගන්ඩාවේ මායිම්, එහි වහල් වෙළඳාම මර්දනය කිරීම සහ වාණිජ්‍යය සහ &quot;ශිෂ්ටාචාරය&quot; සඳහා මාර්ගය විවෘත කිරීමේ අරමුණින්. ඔහුගේ පසුබැසීම තහවුරු කර ගැනීම සඳහා මංමුලා සහගත සටනක නිරත වීමට සිදු වූ බේකර්ට බන්යොරෝ විරුද්ධ විය. බේකර් ප්‍රතිරෝධය ද්‍රෝහී ක්‍රියාවක් ලෙස සැලකූ අතර, ඔහු පොතක බැන්යෝරෝ හෙළා දුටුවේය (ඉස්මායිලියා - වහල් වෙළඳාම මර්දනය කිරීම සඳහා මධ්‍යම අප්‍රිකාවට කළ ගවේෂණයේ ආඛ්‍යානය, ඉස්මයිල්, ඊජිප්තුවේ ඛාඩිව් (1874) විසින් සංවිධානය කරන ලදී)&lt;ref name=&quot;Baker 1879&quot; /&gt; එය බ්‍රිතාන්‍යයේ බහුලව කියවන ලදී. පසුව, බුන්යෝරෝ රාජධානියට එරෙහිව නැඹුරුවක් ඇතිව බ්‍රිතාන්‍යයන් උගන්ඩාවට පැමිණ බුගන්ඩා රාජධානියේ පැත්ත ගත්හ. මෙය අවසානයේ බුන්යෝරෝට බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් ත්‍යාගයක් ලෙස බුගන්ඩා වෙත ලබා දුන් එහි භූමියෙන් අඩක් අහිමි වනු ඇත. &quot;අහිමි වූ ප්‍රාන්ත&quot; වලින් දෙකක් නිදහසින් පසු බුන්යොරෝ වෙත ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලදී.

1860 ගණන් වලදී, අරාබිවරුන් උතුරේ සිට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කරන අතර, නයිල්&lt;ref name=&quot;Stanley&quot;&gt;Stanley, H. M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes, {{ISBN|0486256677}}&lt;/ref&gt; මූලාශ්‍රය සොයන බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂකයෝ උගන්ඩාවට පැමිණියහ. ඔවුන් අනුගමනය කළේ 1877 දී බුගන්ඩා රාජධානියට පැමිණි බ්‍රිතාන්‍ය ඇංග්ලිකන් මිෂනාරිවරුන් සහ 1879 දී ප්‍රංශ කතෝලික මිෂනාරිවරුන් ය. මෙම තත්ත්වය 1885 දී උගන්ඩාවේ දිවි පිදූවන්ගේ මරණයට හේතු විය - I වන මුටීසා සහ ඔහුගේ රාජ සභාව හැරවීමෙන් පසුව, සහ ඔහුගේ ක්‍රිස්තියානි විරෝධී පුත් ම්වංගගේ අනුප්‍රාප්තිය.&lt;ref name=&quot;Background&quot;&gt;{{cite web |date=November 2008 |title=Background Note: Uganda |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2963.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128192054/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2963.htm |archive-date=28 January 2022 |access-date=21 January 2017 |publisher=Bureau of African Affairs, United States Department of State}}&lt;/ref&gt;

බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් 1888 වසරේ සිට කලාපයේ වෙළඳ ගිවිසුම් සඳහා සාකච්ඡා කිරීමට ඉම්පීරියල් බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර අප්‍රිකා සමාගම (IBEAC) වරලත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Snakes&quot;&gt;{{Cite book|title=Two Kingdoms of Uganda: Snakes and Ladders in the Scramble for Africa|last=Pulford|first=Cedric|publisher=Ituri Publications|year=2011|location=Daventry}}&lt;/ref&gt;

1886 සිට, බුගන්ඩාවේ ආගමික යුද්ධ මාලාවක් පැවති අතර, මුලින් මුස්ලිම්වරුන් සහ ක්‍රිස්තියානින් අතර සහ පසුව, 1890 සිට, &quot;බා-ඉංග්ලේසා&quot; රෙපරමාදු භක්තිකයන් සහ &quot;බා-ෆ්‍රාන්සා&quot; කතෝලිකයන් අතර, ඔවුන් පෙලගැසී සිටි අධිරාජ්‍ය බලවතුන්ගේ කන්ඩායම් අතර විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Beachey|first=R. W.|date=1962|title=The Arms Trade in East Africa in the Late Nineteenth Century|journal=The Journal of African History|volume=3|issue=3|page=451|doi=10.1017/s0021853700003352|s2cid=162601116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mamdani|first=Mahmood|date=1984|title=Nationality Question in a Neo-Colony: A Historical Perspective|url=https://www.jstor.org/stable/4373383|url-status=live|journal=Economic and Political Weekly|volume=19|issue=27|pages=1046–1054|issn=0012-9976|jstor=4373383|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331153027/https://www.jstor.org/stable/4373383|archive-date=31 March 2023|access-date=31 March 2023}}&lt;/ref&gt; සිවිල් නොසන්සුන්තා සහ මූල්‍ය බර නිසා, IBEAC කියා සිටියේ තමන්ට කලාපය තුළ &quot;ඔවුන්ගේ රැකියාව පවත්වාගෙන යාමට&quot; නොහැකි වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=J. H. Kennaway |date=6 February 1893 |title=House of Commons: Address In Answer To Her Majesty's Most Gracious Speech – Adjourned Debate |url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1893/feb/06/adjourned-debate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128200240/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1893/feb/06/adjourned-debate |archive-date=28 January 2022 |access-date=17 January 2017 |publisher=Commons and Lords Hansard}}&lt;/ref&gt; බ්‍රිතාන්‍ය වාණිජ අවශ්‍යතා නයිල් නදියේ වෙළඳ මාර්ගය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා දැඩි වූ අතර, එය 1894 දී උගන්ඩා ආරක්ෂක ප්‍රදේශය නිර්මාණය කිරීම සඳහා බුගන්ඩාව සහ යාබද ප්‍රදේශ ඈඳා ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍ය රජය පොළඹවන ලදී.&lt;ref name=&quot;Snakes&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Gordon Martel, &quot;Cabinet politics and African partition: The Uganda debate reconsidered.&quot; ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 13.1 (1984): 5-24.&lt;/ref&gt;

=== උගන්ඩා ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය (1894–1962) ===
[[File:Flag_of_the_Uganda_Protectorate.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Uganda_Protectorate.svg|thumb|උගන්ඩා ආරක්ෂක ප්‍රදේශ කොඩිය]]

උගන්ඩාවේ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය 1894 සිට 1962 දක්වා බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශයක් විය. 1893 දී, ඉම්පීරියල් බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර අප්‍රිකානු සමාගම ප්‍රධාන වශයෙන් බුගන්ඩා රාජධානියෙන් සමන්විත භූමි ප්‍රදේශයේ පරිපාලන අයිතිය බ්‍රිතාන්‍ය රජයට පවරන ලදී. උගන්ඩාවේ අභ්‍යන්තර ආගමික යුද්ධ නිසා උගන්ඩාව බංකොලොත් භාවයට ඇද දැමීමෙන් පසුව IBEAC උගන්ඩාවේ පාලනය අත්හැරියේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Griffiths|first=Tudor|date=2001|title=Bishop Alfred Tucker and the Establishment of a British Protectorate in Uganda 1890-94|url=https://brill.com/view/journals/jra/31/1/article-p92_4.xml|url-status=live|journal=Journal of Religion in Africa|volume=31|issue=1|pages=92–114|doi=10.1163/157006601X00040|issn=0022-4200|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128203602/https://brill.com/view/journals/jra/31/1/article-p92_4.xml|archive-date=28 January 2022|access-date=2 January 2021}}&lt;/ref&gt;

1894 දී, උගන්ඩා ආරක්ෂක ප්‍රදේශය පිහිටුවන ලද අතර, අනෙකුත් රාජධානි (1900 දී ටෝරෝ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Steinhart|first=Edward I.|date=1973|title=Royal Clientage and the Beginnings of Colonial Modernization in Toro, 1891-1900|url=https://www.jstor.org/stable/216778|url-status=live|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=6|issue=2|pages=265–285|doi=10.2307/216778|issn=0361-7882|jstor=216778|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425033247/https://www.jstor.org/stable/216778|archive-date=25 April 2021|access-date=2 January 2021}}&lt;/ref&gt; 1901 දී ඇන්කෝල් සහ 1933 දී බුන්යෝරෝ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Thousand Years of Bunyoro-Kitara Kingdom - The People and the Rulers (Fountain Publishers, 1994, 153 p.): Appendix III: The Bunyoro Agreement 1955 |url=http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0unescoen--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0--4----0-0-11-10-0utfZz-8-00&amp;cl=CL1.10&amp;d=HASHc3697d0c37be5024d365b7.14&amp;x=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202021216/http://www.nzdl.org/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0unescoen--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0--4----0-0-11-10-0utfZz-8-00&amp;cl=CL1.10&amp;d=HASHc3697d0c37be5024d365b7.14&amp;x=1 |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 January 2021 |website=www.nzdl.org}}&lt;/ref&gt;) සමඟ තවත් ගිවිසුම් අත්සන් කිරීමෙන් බුගන්ඩා දේශසීමාවෙන් ඔබ්බට ප්‍රදේශය ව්‍යාප්ත කරන ලදී. එය දළ වශයෙන් වර්තමාන උගන්ඩාවට අනුරූප වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=joz |first=Jaynnielaw |date=22 March 2015 |title=The Wars of Religion 1888-1892 |url=https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129063759/https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/ |archive-date=29 January 2021 |access-date=2 January 2021 |website=DISCOVER UGANDA, TOUR UGANDA, VOLUNTEER UGANDA &amp; SERVE UGANDA |language=en}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රදේශය අසල්වැසි කෙන්යාව වැනි යටත් විජිතයක් බවට පත් කළාට වඩා ආරක්‍ෂක රාජ්‍යයේ තත්ත්වය උගන්ඩාවට සැලකිය යුතු වෙනස් ප්‍රතිවිපාක ඇති කළේ, උගන්ඩාව පූර්ණ යටත් විජිත පාලනයක් යටතේ වෙනත් ආකාරයකින් සීමා වීමට ඉඩ තිබූ ස්වයං පාලන උපාධියක් රඳවාගෙන සිටින තාක් දුරට ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dietz |first1=A. J. |last2=Studiecentrum |first2=Afrika |date=2017 |title=Uganda Protectorate 1895-1902 |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/handle/1887/52081 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331012511/https://openaccess.leidenuniv.nl/handle/1887/52081 |archive-date=31 March 2020 |access-date=2 January 2021 |website=African Postal Heritage (APH) papers}}&lt;/ref&gt;

1890 ගණන් වලදී, උගන්ඩාවේ දුම්රිය මාර්ගය ඉදිකිරීම සඳහා ගිවිසුම්ගත කම්කරු කොන්ත්‍රාත්තු යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවේ කම්කරුවන් 32,000ක් නැගෙනහිර අප්‍රිකාවට බඳවා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Evans |first=Ruth |date=24 May 2000 |title=Kenya's Asian heritage on display |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/762515.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928151943/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/762515.stm |archive-date=28 September 2013 |access-date=18 January 2017 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; දිවි ගලවා ගත් බොහෝ ඉන්දියානුවන් ආපසු සිය රට බලා ගිය නමුත් 6,724 ක් රේඛාව අවසන් වූ පසු නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ රැඳී සිටීමට තීරණය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Chao |date=26 October 2014 |title=THE LUNATIC EXPRESS – A PHOTO ESSAY ON THE UGANDA RAILWAY. |url=https://www.theeagora.com/the-lunatic-express-a-photo-essay-on-the-uganda-railway/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422095958/http://www.theeagora.com/the-lunatic-express-a-photo-essay-on-the-uganda-railway/ |archive-date=22 April 2016 |access-date=18 January 2017 |publisher=[[Thee Agora]] |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; පසුව, ඇතැමෙක් වෙළෙන්දන් බවට පත් වූ අතර කපු ජින් කිරීම සහ සාර්ටෝරියල් සිල්ලර වෙළඳාම පාලනය කර ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=West |first=Stewart |date=February 2012 |title=Policing, Colonial Life and Decolonisation in Uganda, 1957–1960 |url=http://www.open.ac.uk/Arts/ferguson-centre/working-papers/working-paper-draft-3-stewart-west.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930230140/http://www.open.ac.uk/Arts/ferguson-centre/working-papers/working-paper-draft-3-stewart-west.pdf |archive-date=30 September 2015 |publisher=The Ferguson Centre for African and Asian Studies, Working Paper No. 03 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt;

1900 සිට 1920 දක්වා උගන්ඩාවේ දකුණු ප්‍රදේශයේ, වික්ටෝරියා විලෙහි උතුරු වෙරළ ආශ්‍රිතව හටගත් නිදිමත රෝග වසංගතයක් හේතුවෙන් පුද්ගලයන් 250,000කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Fèvre|first1=E. M.|last2=Coleman|first2=P. G.|last3=Welburn|first3=S. C.|last4=Maudlin|first4=I.|date=April 2004|title=Reanalyzing the 1900–1920 Sleeping Sickness Epidemic in Uganda|journal=Emerging Infectious Diseases|location=US|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|volume=10|issue=4|pages=567–573|doi=10.3201/eid1004.020626|pmid=15200843|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය උගන්ඩාවේ යටත් විජිත පරිපාලනය විසින් රජුගේ අප්‍රිකානු රයිෆල් හමුදාවට සේවය කිරීම සඳහා සොල්දාදුවන් 77,143 ක් බඳවා ගැනීමට දිරිමත් කරන ලදී. ඔවුන් බටහිර කාන්තාර ව්‍යාපාරය, අබිසීනියානු ව්‍යාපාරය, මැඩගස්කර සටන සහ බුරුම ව්‍යාපාරයේ ක්‍රියා කරන ආකාරය දැකගත හැකි විය.

=== ස්වාධීනත්වය (1962 සිට 1965) ===

උගන්ඩාව 1962 ඔක්තෝම්බර් 9 වන දින එක්සත් රාජධානියෙන් නිදහස ලබා ගත්තේ II වන එලිසබෙත් රැජින රාජ්‍ය නායකයා සහ උගන්ඩාවේ රැජින ලෙසය. 1963 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී උගන්ඩාව ජනරජයක් බවට පත් වූ නමුත් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සාමාජිකත්වය පවත්වා ගෙන ගියේය.

නිදහසින් පසු 1962 පැවති පළමු මැතිවරණය උගන්ඩා මහජන කොංග්‍රසය (UPC) සහ කබක යක්කා (KY) අතර සන්ධානයකින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී. UPC සහ KY විධායක අගමැති ලෙස මිල්ටන් ඔබෝට් සමඟින් නිදහසින් පසු පළමු රජය පිහිටවූ අතර බුගන්ඩා කබකා (රජු) II වන එඩ්වඩ් මුටීසා බොහෝ දුරට චාරිත්‍රානුකූල ජනාධිපති තනතුර දරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Parliament |url=http://www.parliament.go.ug/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=4&amp;Itemid=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220164706/http://www.parliament.go.ug/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=4&amp;Itemid=3 |archive-date=20 February 2010 |access-date=18 April 2010}} (Website of the Parliament of Uganda)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Buganda Kingdom: The Uganda Crisis, 1966 |url=http://www.buganda.com/crisis66.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324164117/http://www.buganda.com/crisis66.htm |archive-date=24 March 2010 |access-date=3 May 2010 |publisher=Buganda.com}}&lt;/ref&gt;

=== බුගන්ඩා අර්බුදය (1962-1966) ===
[[File:Owen_Falls_Dam_construction.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Owen_Falls_Dam_construction.jpg|දකුණ|thumb|ජින්ජා හි ඕවන් දිය ඇල්ල වේල්ල ඉදිකිරීම]]

උගන්ඩාවේ නිදහසින් පසු ආසන්න වසර තුළ මධ්‍යම රජය සහ විශාලතම ප්‍රාදේශීය රාජධානිය - බුගන්ඩාව අතර සම්බන්ධය ආධිපත්‍යය දැරීය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lee|first1=J. M.|date=January 1964|title=Uganda's first year of Independence|journal=The Political Quarterly|volume=35|issue=1|pages=35–45|doi=10.1111/j.1467-923X.1964.tb01966.x}}&lt;/ref&gt;

බ්‍රිතාන්‍යයන් උගන්ඩා ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය නිර්මාණය කළ මොහොතේ සිට, ඒකීය රාජ්‍ය රාමුව තුළ විශාලතම රාජාණ්ඩුව කළමනාකරණය කරන්නේ කෙසේද යන ගැටලුව සැමවිටම ගැටලුවක් විය. යටත් විජිත ආණ්ඩුකාරවරුන් වැඩ කරන සූත්‍රයක් ඉදිරිපත් කිරීමට අසමත් විය. මධ්‍යම ආන්ඩුව සමග ඇති සම්බන්ධය පිලිබඳ බුගන්ඩාගේ නොසැලකිලිමත් ආකල්පය නිසා මෙය තවත් සංකීර්ණ විය. බුගන්ඩා කිසි විටෙකත් ස්වාධීනත්වය අපේක්ෂා නොකළ නමුත් බ්‍රිතාන්‍යයන් ඉවත්ව යන විට ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය තුළ ඇති අනෙකුත් යටත්වැසියන්ට වඩා වැඩි වරප්‍රසාද හෝ විශේෂ තත්වයක් සහතික කරන ලිහිල් විධිවිධානයක් සමඟ සැපපහසු වූ බවක් පෙනෙන්නට තිබුණි. මෙය බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත බලධාරීන් සහ නිදහස ලැබීමට පෙර බුගන්ඩා අතර පැවති සතුරුකම් වලින් අර්ධ වශයෙන් සාක්ෂි දරයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Young|first1=Crawford|title=The politics of cultural pluralism|date=1979|publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison|isbn=9780299067441|pages=248–250}}&lt;/ref&gt;

බුගන්ඩාව තුළ, කබකා අධිපති රජෙකු ලෙස සිටීමට කැමති අය සහ නවීන ලෞකික රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා උගන්ඩාවේ සෙසු ප්‍රදේශ සමඟ එක්වීමට කැමති අය අතර බෙදීම් ඇති විය. මෙම භේදයේ ප්‍රතිඵලය වූයේ බුගන්ඩාව පදනම් කරගත් ප්‍රමුඛ පක්ෂ දෙකක් - කබක යක්කා (කබක පමණි) KY සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය (DP) කතෝලික පල්ලියේ මුල් බැස ගැනීමයි. විශේෂයෙන්ම පශ්චාත් යටත් විජිත පාර්ලිමේන්තුව සඳහා පළමු මැතිවරණය ළං වන විට මෙම පක්ෂ දෙක අතර තිත්තකම අතිශයින් උග්‍ර විය. කබකා විශේෂයෙන්ම DP නායක බෙනඩික්ටෝ කිවානුකාට අකමැති විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mutibwa|first1=Phares|title=Uganda since independence, a story of unfulfilled hopes|date=1992|publisher=Hurst|location=London|isbn=9781850650669}}&lt;/ref&gt;

බුගන්ඩාවෙන් පිටත, උතුරු උගන්ඩාවේ මෘදු දේශපාලකයෙකු වන මිල්ටන් ඔබෝටේ, උගන්ඩා මහජන කොංග්‍රසය (UPC) පිහිටුවීම සඳහා බුගන්ඩා නොවන දේශපාලනඥයන්ගේ සන්ධානයක් ගොඩනඟා ගෙන තිබුණි. UPC එහි හදවතේ ආධිපත්‍යය දැරුවේ බුගන්ඩාගේ විශේෂ තත්ත්වයට අනුග්‍රහය දක්වන කලාපීය අසමානතාවය ලෙස ඔවුන් දුටු දේ නිවැරදි කිරීමට අවශ්‍ය දේශපාලනඥයන් විසිනි. මෙය බුගන්ඩාවෙන් පිටත සිට සැලකිය යුතු සහයෝගයක් ලබා ගත්තේය. පක්ෂය කෙසේ වෙතත් ලිහිල් සන්ධානයක් ලෙස පැවති නමුත්, ඔබෝටේ ෆෙඩරල් සූත්‍රයක් මත පදනම් වූ පොදු පදනමක් බවට සාකච්චා කිරීමට විශාල දක්ෂතාවයක් පෙන්නුම් කළේය.&lt;ref name=&quot;Kasozi&quot;&gt;{{cite book|last1=Kasozi|first1=A. B. K.|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|publisher=McGill-Queens's University Press|location=Montreal|isbn=9780773512184}}&lt;/ref&gt;[[File:Uganda_Printers_Kampala_1950s.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Uganda_Printers_Kampala_1950s.jpg|වම|thumb|උගන්ඩාවේ කම්පාලා පාරේ පිහිටි උගන්ඩා මුද්‍රණාල ගොඩනැගිල්ල]]          

නිදහසේ දී බුගන්ඩා ප්‍රශ්නය නොවිසඳී පැවතුනි. උගන්ඩාව යනු පාර්ලිමේන්තුවේ පැහැදිලි බහුතරයක් සහිත ප්‍රමුඛ දේශපාලන පක්ෂයකින් තොරව නිදහස ලබා ගත් යටත් විජිත ප්‍රදේශ කිහිපයෙන් එකකි. නිදහසට පෙර පැවති මැතිවරනයේදී, UPC බුගන්ඩාවේ කිසිදු අපේක්ෂකයෙකු ඉදිරිපත් නොකළ අතර සෘජුවම තේරී පත් වූ ආසන 61 න් 37 ක් දිනා ගත්තේය (බුගන්ඩාවෙන් පිටත). ඩීපී බුගන්ඩාවෙන් පිටත ආසන 24 ක් දිනා ගත්තේය. බුගන්ඩාවට ලබා දී ඇති &quot;විශේෂ තත්ත්වය&quot; යන්නෙන් අදහස් කළේ බුගන්ඩා ආසන 21 බුගන්ඩා පාර්ලිමේන්තුවට - ලුකික්කෝ සඳහා වන මැතිවරණ පිළිබිඹු කරමින් සමානුපාතික නියෝජනයෙන් තේරී පත් වූ බවයි. KY ආසන 21 ම දිනා ගනිමින් DP ට වඩා විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත්තේය.                                        

1964 අවසානයේ පාර්ලිමේන්තුවේ DP නායක බැසිල් කීසා බටරිංගයා තවත් මන්ත්‍රීවරුන් පස් දෙනෙකු සමඟ පාර්ලිමේන්තු තට්ටුව තරණය කළ විට UPC ඉහළ මට්ටමකට පැමිණියේය, DP ට ආසන නවයක් පමණක් ඉතිරි විය. ඔවුන්ගේ නායක බෙනඩික්ටෝ කිවානුකා කබකා කෙරෙහි දක්වන සතුරුකම KY සමග සම්මුතියකට පැමිණීමට බාධාවක් වීම ගැන DP මන්ත්‍රීවරුන් විශේෂයෙන් සතුටු වූයේ නැත.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bade|first1=Albert|title=Benedicto Kiwanuka : the man and his politics|date=1996|publisher=Fountain Publ.|location=Kampala|isbn=978-9970020089}}&lt;/ref&gt; UPC සමග විධිමත් සභාගය තවදුරටත් ශක්‍ය නොවන බව වටහාගත් KY සාමාජිකයින් 10 දෙනෙකු බිම තරණය කළ විට, පලායාමේ ජලගැල්ම ගංවතුරක් බවට පත් විය. රට පුරා ඔබෝටේ ගේ ප්‍රචලිත කතා ඔහු ඉදිරියෙන් පැතිර ගිය අතර, UPC පැවැත් වූ සෑම ප්‍රාදේශීය මැතිවරණයක්ම පාහේ ජයග්‍රහණය කරමින් බුගන්ඩාවෙන් පිටත සියලුම දිස්ත්‍රික් සභා සහ ව්‍යවස්ථාදායකයන්හි සිය පාලනය වැඩි කර ගනිමින් සිටියේය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ciment|first1=James|title=Encyclopedia of conflicts since World War II|url=https://archive.org/details/encyclopediaofco0004unse_z7j2|date=2006|publisher=Routledge|location=London|isbn=9780765680051|page=311|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; කබකාගේ ප්‍රතිචාරය ගොළු විය - බොහෝ විට ඔහුගේ චාරිත්‍රානුකූල භූමිකාවෙන් සහ රටෙහි ඔහුගේ කොටසෙහි සංකේතවාදයෙන් සෑහීමට පත් විය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ මාලිගාව තුළ විශාල බෙදීම් ද ඇති වූ අතර එමඟින් ඔබෝටේට එරෙහිව ඵලදායී ලෙස ක්‍රියා කිරීමට ඔහුට අපහසු විය. උගන්ඩාව ස්වාධීන වූ කාලය වන විට, බුගන්ඩාව &quot;විවාදාත්මක සමාජ සහ දේශපාලන බලවේග සමඟ බෙදී ගිය නිවසක් විය&quot;&lt;ref name=&quot;Kasozi63&quot;&gt;{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/63 63]}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත් UPC තුළ ගැටලු ඇති විය. එහි තරාතිරම වැඩි වූ විට, වාර්ගික, ආගමික, ප්‍රාදේශීය සහ පුද්ගලික අවශ්‍යතා පක්ෂය දෙදරීමට පටන් ගත්තේය. එහි මධ්‍යම හා ප්‍රාදේශීය ව්‍යුහය තුළ කන්ඩායම් ගැටුම්වල සංකීර්ණ අනුපිළිවෙලක් තුළ පක්ෂයේ පෙනෙන ශක්තිය ඛාදනය විය. තවද 1966 වන විට UPC එක දෙකඩ විය. DP සහ KY වෙතින් පාර්ලිමේන්තු බිම තරණය කළ නවකයින් නිසා ගැටුම් තවත් තීව්‍ර විය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YSa7Wxuw50YC&amp;pg=PA71|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|date=1994|page=71|publisher=McGill-Queen's Press - MQUP|isbn=9780773512184|access-date=5 May 2020|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417204140/https://books.google.com/books?id=YSa7Wxuw50YC&amp;pg=PA71|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

UPC නියෝජිතයන් ඔවුන්ගේ නියෝජිත සමුළුව සඳහා 1964 දී Gulu වෙත පැමිණියහ. ඔබ්ටේට තම පක්ෂයේ පාලනය ගිලිහී යන ආකාරය පිළිබඳ පළමු ප්‍රදර්ශනය වූයේ මෙහිදීය. පක්‍ෂයේ මහලේකම්වරයාගේ සටන නව මධ්‍යස්ථ අපේක්‍ෂක ග්‍රේස් ඉබිංගිරා සහ රැඩිකල් ජෝන් කකෝන්ගේ අතර තියුණු තරගයක් විය. ඉබිංගිර පසුව UPC තුළ ඔබෝටේ විරෝධයේ සංකේතය බවට පත් විය. බුගන්ඩා සහ මධ්‍යම රජය අතර අර්බුදයට තුඩු දුන් පසුකාලීන සිදුවීම් දෙස බලන විට මෙය වැදගත් සාධකයකි. UPC පිටත සිටින අයට (KY ආධාරකරුවන් ඇතුළුව), මෙය ඔබෝටේ අවදානමට ලක්ව ඇති බවට ලකුණක් විය. UPC යනු සමෝධානික ඒකකයක් නොවන බව දැඩි නිරීක්ෂකයෝ වටහා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/70 70]}}&lt;/ref&gt;

UPC-KY සන්ධානයේ බිඳවැටීම බුගන්ඩාගේ &quot;විශේෂ තත්ත්වය&quot; ගැන ඔබෝටේ සහ අනෙකුත් අය තුළ තිබූ අතෘප්තිය විවෘතව හෙළිදරව් විය. 1964 දී, ඔවුන් කබකාගේ යටත්වැසියන් නොවන බවට විශාල බුගන්ඩා රාජධානියේ සමහර ප්‍රදේශවලින් කළ ඉල්ලීම්වලට රජය ප්‍රතිචාර දැක්වීය. යටත් විජිත පාලනයට පෙර, බුගන්ඩාව අසල්වැසි බුන්යෝරෝ රාජධානිය විසින් ප්‍රතිවාදී විය. බුගන්ඩා විසින් බුන්යොරෝ හි කොටස් අත්පත් කර ගෙන ඇති අතර බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතවාදීන් බුගන්ඩා ගිවිසුම් මගින් මෙය විධිමත් කර ඇත. &quot;අහිමි ප්‍රාන්ත&quot; ලෙස හැඳින්වෙන, මෙම ප්‍රදේශවල ජනතාව නැවත බුන්යොරෝ හි කොටසක් වීමට කැමති විය. ඔබෝටේ ජනමත විචාරණයකට ඉඩ දීමට තීරණය කළ අතර එය කබකා සහ බුගන්ඩාවේ සෙසු බොහෝ දෙනා කෝපයට පත් කළේය. කබකා ඡන්දයට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළද ප්‍රාන්තවල පදිංචිකරුවන් බුන්යෝරෝ වෙත ආපසු යාමට ඡන්දය දුන්හ.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lamwaka|first1=Caroline|title=The Raging Storm: A Reporter's Inside Account of the Northern Uganda War, 1986–2005|date=2016|publisher=Fountain Publishers|location=Kampala|isbn=978-9970252213}}&lt;/ref&gt; ජනමත විචාරණයෙන් පරාජය වූ KY, Bunyoro වෙත ප්‍රාන්ත සම්මත කිරීමේ පනතට විරුද්ධ වූ අතර, එමඟින් UPC සමඟ ඇති සන්ධානය අවසන් විය.

උගන්ඩා දේශපාලනයේ ගෝත්‍රික ස්වභාවය රජය තුළ ද ප්‍රකාශ වෙමින් තිබිණි. මීට පෙර ජාතික පක්ෂයක්ව සිටි UPC ගෝත්‍රික රේඛාවන් ඔස්සේ කැඩී යාමට පටන් ගත්තේ ඉබිංගිරා UPC තුළ ඔබෝටේට අභියෝග කිරීමත් සමඟය. ආර්ථික හා සමාජීය ක්‍ෂේත්‍රවල ප්‍රකටව තිබූ &quot;උතුර/දකුණු&quot; වාර්ගික භේදය දැන් දේශපාලනයේ මුල් බැස ඇත. ඔබෝටේ ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරේ දේශපාලනඥයින් වටකරගත් අතර, පසුව ඔහු සමඟ අත්අඩංගුවට ගෙන සිරගත කරන ලද ඉබිංගිරාගේ ආධාරකරුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් දකුණේ අය වූහ. කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, කන්ඩායම් දෙක වාර්ගික ලේබල් ලබා ගත්හ - &quot;බන්ටු&quot; (ප්‍රධාන වශයෙන් දකුණු ඉබිංගිරා කන්ඩායම) සහ &quot;නිලෝටික්&quot; (ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු ඔබෝටේ කන්ඩායම). ඉබිංගිරාට සහය දුන් ප්‍රධාන වශයෙන් බන්ටු ඇමතිවරුන් ඔබොටේ අත්අඩංගුවට ගෙන සිරගත කිරීමත් සමඟ රජය බන්ටු සමඟ යුද්ධයක යෙදී සිටින බවට වූ මතය තවදුරටත් වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;Otunnu&quot;&gt;{{cite book|last1=Otunnu|first1=Ogenga|title=Crisis of Legitimacy and Political Violence in Uganda, 1890 to 1979|date=2016|publisher=Palgrave Macmillan|location=London|isbn=978-3319331553}}&lt;/ref&gt;[[File:SA18157-Crowned_Crane_-_Żuraw_Królewski.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SA18157-Crowned_Crane_-_%C5%BBuraw_Kr%C3%B3lewski.jpg|alt=|thumb|ග්‍රේ ක්‍රවුන් ක්‍රේන් - උගන්ඩාවේ සංකේතයකි]]
මෙම ලේබල් ඉතා ප්‍රබල බලපෑම් දෙකක් මිශ්‍රණයට ගෙන එන ලදී. පළමු බුගන්ඩා - බුගන්ඩාවේ ජනතාව බන්ටු වන අතර එබැවින් ස්වභාවිකවම ඉබිංගිරා කන්ඩායමට පෙලගැසී ඇත. ඉබිංගිර පාර්ශවය මෙම සන්ධානය තව දුරටත් ඉදිරියට ගෙන ගියේ කබක පෙරලීමට ඔබ්ටේට අවශ්‍ය බවට චෝදනා කරමිනි.&lt;ref name=&quot;Otunnu&quot; /&gt; ඔවුන් දැන් ඔබෝටේට විරුද්ධ වීමට පෙළ ගැසී සිටියහ. දෙවනුව - ආරක්‍ෂක හමුදා - බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිතවාදීන් හමුදාව සහ පොලිසිය බඳවාගෙන තිබුණේ උතුරු උගන්ඩාවේ සිට මෙම භූමිකාවන් සඳහා ඔවුන්ගේ යෝග්‍ය බව වටහා ගත් නිසාය. නිදහසේ දී, හමුදාව සහ පොලිසිය ආධිපත්‍යය දැරුවේ උතුරු ගෝත්‍රිකයන් විසිනි - ප්‍රධාන වශයෙන් නිලෝටික්. ඔවුන් දැන් ඔබෝටේට වඩාත් සම්බන්ධ බවක් දැනෙනු ඇති අතර, ඔහු තම බලය තහවුරු කර ගැනීමට මෙයින් උපරිම ප්‍රයෝජන ගත්තේය. 1966 අප්‍රේල් මාසයේදී, ඔබෝටේ විසින් මොරෝටෝ හි නව හමුදා බඳවා ගැනීම් අටසියයක් සමත් වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් සියයට හැත්තෑවක් උතුරු ප්‍රදේශයෙන් පැමිණි අයයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/83 83]}}&lt;/ref&gt;                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

එකල මධ්‍යම ආන්ඩුව සහ ආරක්ෂක හමුදා &quot;උතුරු&quot; ආධිපත්‍යය දැරීමේ ප්‍රවණතාවක් පැවතුනි - විශේෂයෙන් UPC හරහා ජාතික මට්ටමේ රජයේ තනතුරු සඳහා සැලකිය යුතු ප්‍රවේශයක් ඇති අචෝලි.&lt;ref name=&quot;LRA-MR&quot;&gt;{{cite book|last1=Allen|first1=Tim|last2=Vlassenroot|first2=Koen|title=The Lord's Resistance Army: myth and reality|url=https://archive.org/details/lordsresistancea0000unse|date=2010|publisher=Zed|location=London|isbn=9781848135635}}&lt;/ref&gt;උ තුරු උගන්ඩාවේ ද බුගන්ඩා විරෝධී හැඟීම්වල විවිධ මට්ටම් ඇති විය, විශේෂයෙන් නිදහසට පෙර සහ පසු රාජධානියේ &quot;විශේෂ තත්ත්වය&quot; සහ මෙම තත්ත්වය සමඟ ලැබුණු සියලු ආර්ථික හා සමාජ ප්‍රතිලාභ පිළිබඳව. &quot;ඔබෝටේ සිවිල් සේවය සහ හමුදාව හරහා සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් උතුරේ වැසියන් මධ්‍යම ප්‍රාන්තයට ගෙන ආ අතර උතුරු උගන්ඩාවේ අනුග්‍රාහක යන්ත්‍රයක් නිර්මාණය කළේය&quot;.&lt;ref name=&quot;LRA-MR&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, &quot;බන්ටු&quot; සහ &quot;නිලෝටික්&quot; ලේබල් දෙකම සැලකිය යුතු අපැහැදිලි භාවයන් නියෝජනය කරයි. උදාහරණයක් ලෙස බන්ටු කාණ්ඩයට බුගන්ඩා සහ බුන්යොරෝ යන දෙකම ඇතුළත් වේ - ඓතිහාසික වශයෙන් කටුක ප්‍රතිවාදීන්. Nilotic ලේබලයට ලුග්බරා, අචෝලි සහ ලැන්ගි ඇතුළත් වන අතර, ඔවුන් සියල්ලන්ටම උගන්ඩාවේ හමුදා දේශපාලනය පසුව නිර්වචනය කිරීමට තිත්ත එදිරිවාදිකම් ඇත. මෙම අපැහැදිලිකම් තිබියදීත්, මෙම සිදුවීම් නොදැනුවත්වම උගන්ඩා දේශපාලනයට යම් දුරකට බලපෑම් කරන උතුරු/දකුණු දේශපාලන භේදය ඉදිරියට ගෙන ආවේය.

UPC ඛණ්ඩනය දිගටම සිදු වූයේ විරුද්ධවාදීන් Obote ගේ දුර්වලතාවය දැනගත් බැවිනි. UPC බොහෝ සභාවල ආධිපත්‍යය දැරූ ප්‍රාදේශීය මට්ටමින් අතෘප්තිය වත්මන් සභා නායකයින්ට අභියෝග කිරීමට පටන් ගත්තේය. ඔබෝටේ ගේ උපන් දිස්ත්‍රික්කයේ පවා, 1966 දී ප්‍රාදේශීය දිස්ත්‍රික් කවුන්සිලයේ ප්‍රධානියා නෙරපා හැරීමට උත්සාහ කරන ලදී. UPC සඳහා වඩාත් කනස්සල්ලට කරුණක් වූයේ 1967 දී මීළඟ ජාතික මැතිවරනය එළඹීමයි - සහ KY ගේ සහාය නොමැතිව (දැන් ඉඩ ඇති) DP ට පිටුපෑවා), සහ UPC තුල වැඩෙන කන්ඩායම්වාදය, UPC මාස කිහිපයකින් බලයෙන් ඉවත් වීමේ සැබෑ හැකියාව විය.

1966 මුල් භාගයේ දී බුගන්ඩාවෙන් පිටත ව්‍යාප්ත කිරීමට KY දරන ඕනෑම උත්සාහයක් අවහිර කළ නව පාර්ලිමේන්තු පනතක් සමඟ ඔබෝටේ KY පසුපස ගියේය. KY ඔවුන්ගේ ඉතිරිව සිටින මන්ත්‍රීවරුන් කිහිප දෙනාගෙන් කෙනෙකු වන මාරාන්තික රෝගාතුර වූ ඩවුඩි ඔචියං හරහා පාර්ලිමේන්තුවේදී ප්‍රතිචාර දැක්වීමට පෙනී සිටියේය. ඔචියං උත්ප්‍රාසජනක විය - උතුරු උගන්ඩාවේ සිට වුවද, ඔහු KY නිලයෙන් ඉහළට ගොස් බුගන්ඩාවේ විශාල ඉඩම් හිමිකම් ලබා දුන් කබකාගේ සමීප විශ්වාසවන්තයෙකු බවට පත්විය. ඔබෝටේගේ හමුදා මාණ්ඩලික ප්‍රධානී කර්නල් ඉඩි අමීන් විසින් සංවිධානය කරන ලද කොංගෝවෙන් ඇත් දළ සහ රත්‍රං නීතිවිරෝධී ලෙස කොල්ලකෑම ගැන ඔබෝටේ පාර්ලිමේන්තුවට නොපැමිණීමේදී හෙළි කළේය. ඔහු තවදුරටත් චෝදනා කළේ ඔබෝටේ, ඕනාමා සහ නෙයිකොන් යන සියලු දෙනාම මෙම යෝජනා ක්‍රමයෙන් ප්‍රතිලාභ ලැබූ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Somerville|first1=Keith|title=Ivory: Power and Poaching in Africa|url=https://archive.org/details/ivorypowerpoachi0000some|date=2017|publisher=Hurst|location=London|isbn=9781849046763}}&lt;/ref&gt; අමීන් වාරණය කිරීමට සහ ඔබෝටේගේ මැදිහත්වීම විමර්ශනය කිරීමට යෝජනාවකට පක්ෂව පාර්ලිමේන්තුව විශාල වශයෙන් ඡන්දය ප්‍රකාශ කළේය. මෙය රජය දෙදරා ගිය අතර රට තුළ ආතතීන් ඇති කළේය.

KY, KY, ඉබිංගිර සහ බුගන්ඩා හි අනෙකුත් ඔබෝටේ විරෝධී කොටස්වල පිටුබලය ඇතැයි විශ්වාස කරන කන්ඩායමක් විසින් ගොඩ්ෆ්‍රි බිනයිසා (නීතිපති) නෙරපා හරින ලද UPC බුගන්ඩා සමුළුවේදී KY විසින් ඔබෝටේ ට තම පක්ෂය තුලින්ම අභියෝග කිරීමේ හැකියාව තවදුරටත් පෙන්නුම් කළේය.&lt;ref name=&quot;Kasozi63&quot; /&gt; ඔබෝටේගේ ප්‍රතිචාරය වූයේ කැබිනට් රැස්වීමකදී ඉබිංගිරා සහ අනෙකුත් අමාත්‍යවරුන් අත්අඩංගුවට ගෙන 1966 පෙබරවාරි මාසයේදී විශේෂ බලතල ලබා ගැනීමයි. 1966 මාර්තු මාසයේදී ඔබෝටේ ජනාධිපති සහ උප සභාපති කාර්යාල නොපවත්වන බව ප්‍රකාශ කළේය. ඔබෝටේ අමීන්ට වැඩි බලයක් ද ලබා දුන්නේය - විවාහය හරහා බුගන්ඩා සමඟ සබඳතා පැවැත්වූ පෙර හිමිකරුට (ඔපොලොට්) වඩා හමුදාපති තනතුර ඔහුට ලබා දීම (සමහර විට ඔපොලොට් කබකාට එරෙහිව හමුදා ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට අකමැති වනු ඇතැයි විශ්වාස කරයි). ඔබෝටේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අහෝසි කර මාස කිහිපයකින් පැවැත්වීමට නියමිත මැතිවරණ ඵලදායී ලෙස අත්හිටුවා ඇත. අමීන් කුමන්ත්‍රණයක් සැලසුම් කරන බවට පැතිර යන කටකතාවලින් පසුව කබකා විසින් ගවේෂණය කළ බව පෙනෙන විදේශීය හමුදා ඉල්ලා සිටීම ඇතුළු විවිධ වැරදි සම්බන්ධයෙන් කබකාට චෝදනා කිරීමට ඔබෝටේ රූපවාහිනියෙන් සහ ගුවන් විදුලියෙන් ගියේය. ඔබෝටේ අනෙකුත් ක්‍රියාමාර්ග අතර නිවේදනය කරමින් කබකගේ අධිකාරිය තවදුරටත් බිඳ දැමීය:

* ෆෙඩරල් ඒකක සඳහා ස්වාධීන රාජ්‍ය සේවා කොමිෂන් සභා අහෝසි කිරීම. මෙමගින් බුගන්ඩාවේ සිවිල් සේවකයන් පත්කිරීමේ කබකාගේ බලතල ඉවත් කරන ලදී.
* බුගන්ඩා මහාධිකරණය අහෝසි කිරීම - කබකාට තිබූ ඕනෑම අධිකරණ අධිකාරියක් ඉවත් කිරීම.
* බුගන්ඩා මූල්‍ය කළමනාකරණය තවදුරටත් මධ්‍යම පාලනය යටතට ගෙන ඒම.
* බුගන්ඩා ප්‍රධානීන් සඳහා ඉඩම් අහෝසි කිරීම. ඉඩම් කබකගේ යටත්වැසියන් කෙරෙහි බලයේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රවලින් එකකි.

බුගන්ඩා සහ මධ්‍යම රජය අතර සංදර්ශනයක් සඳහා දැන් රේඛා ඇඳ තිබේ. සම්මුතියෙන් මෙය වළක්වා ගත හැකිව තිබුණා දැයි ඉතිහාසඥයන් තර්ක කළ හැකිය. ඔබෝට දැන් නිර්භීත බවක් දැනුණු අතර කබකා දුර්වල බව දුටු නිසා මෙය කළ නොහැක්කකි. ඇත්ත වශයෙන්ම, වසර හතරකට පෙර ජනාධිපතිකම පිළිගෙන යූපීසීයට පක්ෂව සිටීමෙන්, කබකා තම ජනතාව දෙකඩ කර අනෙකාට එරෙහිව එකෙකුගේ පැත්ත ගෙන ඇත. බුගන්ඩාගේ දේශපාලන ආයතන තුළ, ආගම හා පෞද්ගලික අභිලාෂයන් විසින් මෙහෙයවන ලද එදිරිවාදිකම් නිසා ආයතන අකාර්යක්ෂම වූ අතර මධ්‍යම රජයේ පියවරයන්ට ප්‍රතිචාර දැක්වීමට නොහැකි විය. තම සම්ප්‍රදායික ප්‍රතිලාභ පවත්වාගෙන යන තාක් කල් සිදුවෙමින් පවතින දේ ගැන දෙගිඩියාවෙන් සිටි සම්ප්‍රදායිකවාදීන් මෙන් නොව, නව පශ්චාත්-නිදහස් දේශපාලනය වඩා හොඳින් අවබෝධ කරගත් තරුණ බුගන්ඩා දේශපාලකයන්ගේ උපදෙස්වලට කබකා බොහෝ විට වෙන්ව සහ ප්‍රතිචාර නොදක්වන ලෙස සැලකේ. කබක නව සම්ප්‍රදායිකවාදීන්ට අනුග්‍රහය දැක්වීය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/64 64]}}&lt;/ref&gt;

1966 මැයි මාසයේදී කබකා ඔහුගේ පියවර ගත්තේය. ඔහු විදේශ ආධාර ඉල්ලා සිටි අතර, බුගන්ඩා පාර්ලිමේන්තුව උගන්ඩා රජයට බුගන්ඩාවෙන් (කම්පාලා අගනුවර ඇතුළුව) ඉවත් විය යුතු යැයි ඉල්ලා සිටියේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ඔබෝතේ ඉඩි අමීන්ට කබකගේ මාලිගාවට පහර දෙන ලෙස නියෝග කළේය. කබකගේ මාලිගය සඳහා වූ සටන දරුණු විය - කබකගේ ආරක්ෂකයින් බලාපොරොත්තු වූවාට වඩා වැඩි ප්‍රතිරෝධයක් ඇති කළේය. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පුහුණු කරන ලද කපිතාන් - කබකා සන්නද්ධ මිනිසුන් 120ක් පමණ සමග ඉඩි අමීන්ව පැය දොළහක් බොක්කෙහි තබා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/85 85]}}&lt;/ref&gt; හමුදාව බර තුවක්කු කැඳවා මාලිගාව අත්පත් කර ගැනීමත් සමඟ අවසන් වූ සටනේදී මිනිසුන් 2,000 ක් පමණ මිය ගිය බව ගණන් බලා ඇත. බුගන්ඩාවේ අපේක්ෂිත ගම්බද කැරැල්ල ක්‍රියාත්මක නොවූ අතර පැය කිහිපයකට පසු ඔබෝටේ ඔහුගේ ජයග්‍රහණය රස විඳීමට මාධ්‍යවේදීන් හමු විය. කබකා මාලිගාවේ බිත්ති මතින් පැන ගිය අතර ආධාරකරුවන් විසින් ලන්ඩනයට පිටුවහල් කරන ලදී. වසර තුනකට පසු ඔහු එහිදී මිය ගියේය.

=== 1966-1971 (කුමන්ත්‍රණයට පෙර) ===
1966 දී, ඔබෝටේ ප්‍රමුඛ රජය සහ මුටීසා රජු අතර ඇති වූ බල අරගලයකින් පසු, ඔබෝටේ ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා චාරිත්‍රානුකූල ජනාධිපති සහ උප සභාපති ඉවත් කළේය. 1967 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවකින් උගන්ඩාව ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර සම්ප්‍රදායික රාජධානි අහෝසි කරන ලදී. ඔබෝටේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Background&quot; /&gt;  

=== 1971 (කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු) –1979 (අමීන් පාලනයේ අවසානය) ===
1971 ජනවාරි 25 හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් පසු ඔබෝටේ බලයෙන් නෙරපා හරින ලද අතර ජෙනරාල් ඉඩි අමීන් රටේ පාලනය අල්ලා ගත්තේය. අමීන් උගන්ඩාව ආඥාදායක ලෙස පාලනය කළේ හමුදාවේ සහාය ඇතිව ඉදිරි වසර අට තුළය.&lt;ref name=&quot;loc&quot;&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ugtoc.html &quot;A Country Study: Uganda&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627004743/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ugtoc.html|date=27 June 2015}}, ''[[Library of Congress]] Country Studies''&lt;/ref&gt; ඔහු තම පාලනය පවත්වා ගැනීම සඳහා රට තුළ සමූහ ඝාතන සිදු කළේය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී උගන්ඩා ජාතිකයන් 80,000-500,000ක් පමණ මිය ගිය බව ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2003/aug/18/guardianobituaries|title=Obituary: Idi Amin|last=Keatley|first=Patrick|date=18 August 2003|work=The Guardian|access-date=18 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727231321/http://www.guardian.co.uk/news/2003/aug/18/guardianobituaries|archive-date=27 July 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ ම්ලේච්ඡ ක්‍රියා පසෙකලා, ඔහු ව්‍යවසායක ඉන්දියානු සුළුතරය උගන්ඩාවෙන් බලහත්කාරයෙන් ඉවත් කළේය.&lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/news/business/uk-indians-taking-care-of-business/2006/03/07/1141701511987.html &quot;UK Indians taking care of business&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119151852/http://www.theage.com.au/news/business/uk-indians-taking-care-of-business/2006/03/07/1141701511987.html|date=19 January 2018}}, ''The Age'' (8 March 2006). Retrieved 24 March 2013.&lt;/ref&gt; 1976 ජූනි මාසයේදී පලස්තීන ත්‍රස්තවාදීන් එයාර් ෆ්‍රාන්ස් ගුවන් යානයක් පැහැරගෙන එන්ටෙබේ ගුවන් තොටුපළට ගොඩ බස්වන ලෙස බල කළේය. ඊශ්‍රායල කමාන්ඩෝ ප්‍රහාරයකින් දින දහයකට පසු ඔවුන් බේරා ගන්නා තෙක් මුලින් යානයේ සිටි මගීන් 250 න් සියයක් ප්‍රාණ ඇපකරුවන් ලෙස තබා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/4/newsid_2786000/2786967.stm|title=1976: Israelis rescue Entebbe hostages|date=4 July 1976|work=BBC News|access-date=27 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023233100/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/4/newsid_2786000/2786967.stm|archive-date=23 October 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1979 දී උගන්ඩා-ටැන්සානියා යුද්ධයෙන් පසු අමීන්ගේ පාලනය අවසන් වූ අතර, උගන්ඩාවේ පිටුවහල් කරන ලද ටැන්සානියානු හමුදා උගන්ඩාව ආක්‍රමණය කළෝය.
=== 1979-වර්තමානය ===
[[File:Second_Congo_War_Africa_map_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Second_Congo_War_Africa_map_en.svg|thumb|දෙවන කොංගෝ යුද්ධයේ සටන්කාමීන්. 2005 දෙසැම්බර් 19 දින, ජාත්‍යන්තර අධිකරණය උගන්ඩාවට එරෙහිව, කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය විසින් ගෙන එන ලද නඩුවකදී, එහි භූමිය නීති විරෝධී ලෙස ආක්‍රමණය කිරීම සහ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.theguardian.com/world/2005/dec/20/congo.uganda Court orders Uganda to pay Congo damages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102143450/https://www.theguardian.com/world/2005/dec/20/congo.uganda|date=2 January 2021}}&quot;. ''[[The Guardian]]''. 20 December 2005&lt;/ref&gt;]]
1980 දී, උගන්ඩා බුෂ් යුද්ධය ආරම්භ වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යොවේරි මුසවේනි 1986 ජනවාරි මාසයේ දී ඔහුගේ හමුදා පෙර පාලනය පෙරළා දැමූ දා සිට ජනාධිපති බවට පත් විය.{{sfn|Reid|2017|p=75}}  

නිකායික ප්‍රචණ්ඩත්වය අවම කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති පියවරක් ලෙස උගන්ඩාවේ දේශපාලන පක්ෂ එම වසරේ සිට ඔවුන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් සීමා කරන ලදී. මුසවේනි විසින් ආරම්භ කරන ලද පක්‍ෂ නොවන &quot;ව්‍යාපාරය&quot; ක්‍රමය තුළ දේශපාලන පක්ෂ දිගටම පැවතුනද ඔවුන්ට ක්‍රියාත්මක කළ හැක්කේ මූලස්ථාන කාර්යාලයක් පමණි. ඔවුන්ට ශාඛා විවෘත කිරීමට, රැස්වීම් පැවැත්වීමට හෝ සෘජුවම අපේක්ෂකයන් ඉදිරිපත් කිරීමට නොහැකි විය (මැතිවරණ අපේක්ෂකයින් දේශපාලන පක්ෂවලට අයත් විය හැකි වුවද). ව්‍යවස්ථාපිත ජනමත විචාරණයක් 2005 ජූලි මාසයේදී බහු-පක්ෂ දේශපාලනය සඳහා වූ මෙම දහනව වසරක තහනම අවලංගු කරන ලදී.

1993 දී IIවන ජුවාම් පාවුළු පාප් වහන්සේ තම දින 6ක එඬේර චාරිකාවේදී උගන්ඩාවට ගොස් සංහිඳියාව සෙවීමට උගන්ඩාවේ වැසියන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. මහා සැමරුම් අතරතුර, ඔහු මියගිය ක්‍රිස්තියානි ප්‍රාණ පරිත්‍යාගිකයින්ට උපහාර දැක්වීය.

1990 දශකයේ මැද භාගයේ සිට අග භාගය දක්වා, බටහිර රටවල් විසින් මුසවේනි අප්‍රිකානු නායකයින්ගේ නව පරම්පරාවක කොටසක් ලෙස පැසසුමට ලක් විය.&lt;ref&gt;&quot;'New-Breed' Leadership, Conflict, and Reconstruction in the Great Lakes Region of Africa: A Sociopolitical Biography of Uganda's Yoweri Kaguta Museveni, Joseph Oloka-Onyango,&quot; ''Africa Today'' – Volume 50, Number 3, Spring 2004, p. 29&lt;/ref&gt;                                                                                                    

කෙසේ වෙතත්, දෙවන කොංගෝ යුද්ධයේ දී කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය ආක්‍රමණය කර එය අත්පත් කර ගැනීමෙන්, 1998 සිට ඇස්තමේන්තුගත මිලියන 5.4 ක් මිය ගිය අතර, අප්‍රිකාවේ මහා විල් කලාපයේ වෙනත් ගැටුම්වලට සහභාගී වීමෙන් ඔහුගේ ජනාධිපති ධූරය විනාශ වී ඇත. ළමා වහල් සේවය, ඇටැක් සංහාරය සහ අනෙකුත් සමූහ ඝාතන ඇතුළු මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධ රැසකට වරදකරු වූ ලෝඩ්ස් ප්‍රතිරෝධක හමුදාවට එරෙහි සිවිල් යුද්ධයේ ඔහු වසර ගණනාවක් අරගල කර ඇත. උතුරු උගන්ඩාවේ ගැටුම් හේතුවෙන් දහස් ගණනක් මිය ගොස් මිලියන ගණනක් අවතැන් වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hrw.org/news/2011/05/23/no-end-lra-killings-and-abductions|title=No End to LRA Killings and Abductions|date=23 May 2011|access-date=4 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728162000/https://www.hrw.org/news/2011/05/23/no-end-lra-killings-and-abductions|archive-date=28 July 2017|publisher=Human Rights Watch|url-status=live}}&lt;/ref&gt;                                                  

2005 දී පාර්ලිමේන්තුව විසින් ජනාධිපති ධුර කාල සීමාවන් අහෝසි කරන ලදී, එම පියවරට සහය දුන් සෑම මන්ත්‍රීවරයෙකුටම ඇමරිකානු ඩොලර් 2,000 ක් ගෙවීමට මුසවේනි මහජන මුදල් භාවිතා කළ නිසා යැයි කියනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uganda term-limits bill grandfathers Museveni |url=https://www.washingtontimes.com/news/2012/apr/23/uganda-term-limits-bill-grandfathers-museveni/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227180913/https://www.washingtontimes.com/news/2012/apr/23/uganda-term-limits-bill-grandfathers-museveni/ |archive-date=27 February 2023 |access-date=5 May 2020 |website=The Washington Times}}&lt;/ref&gt; ජනාධිපතිවරනය 2006 පෙබරවාරි මාසයේදී පැවැත්විණි. Museveni අපේක්ෂකයින් කිහිප දෙනෙකුට එරෙහිව තරඟ කළ අතර, ඔවුන්ගෙන් වඩාත්ම කැපී පෙනෙන පුද්ගලයා වූයේ කිසා බෙසිග්යේ ය.

2011 පෙබරවාරි 20 දින, උගන්ඩා මැතිවරණ කොමිෂන් සභාව, 2011 පෙබරවාරි 18 වැනි දින පැවති 2011 මැතිවරණයේ ජයග්‍රාහී අපේක්ෂකයා ලෙස වත්මන් ජනාධිපති යොවේරි කගුටා මුසවේනි ප්‍රකාශයට පත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, විපක්ෂය ප්‍රතිඵල ගැන සෑහීමකට පත් නොවූ අතර, ඒවා ව්‍යාජ සහ වංචාවලින් පිරී ඇති බව හෙළා දකිමින්. . නිල ප්‍රතිඵලවලට අනුව සියයට 68ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් මුසවේනි ජයග්‍රහණය කළේය. මෙය පහසුවෙන්ම මුසවේනිගේ වෛද්‍යවරයා වූ ඔහුගේ ආසන්නතම අභියෝගකරුවා වන බෙසිග්යේ ඉහළින්ම පත් වූ අතර වාර්තාකරුවන්ට පැවසුවේ ඔහු සහ ඔහුගේ ආධාරකරුවන් ප්‍රතිපලය මෙන්ම මුසවේනිගේ හෝ ඔහු පත් කළ හැකි ඕනෑම පුද්ගලයෙකුගේ අනවරත පාලනය &quot;සැබෑ ලෙසම නිෂ්ප්‍රභා කරන&quot; බවයි. දූෂිත මැතිවරණ නිසැකවම නීත්‍යානුකූල නොවන නායකත්වයකට තුඩු දෙනු ඇති බවත්, මෙය විවේචනාත්මකව විග්‍රහ කිරීම උගන්ඩා ජාතිකයින්ට පැවරී ඇති බවත් Besigye වැඩිදුරටත් පැවසීය. යුරෝපා සංගමයේ මැතිවරණ නිරීක්ෂණ මෙහෙයුම උගන්ඩා මැතිවරණ ක්‍රියාවලියේ වැඩිදියුණු කිරීම් සහ දෝෂයන් පිළිබඳව වාර්තා කළේය: &quot;මැතිවරණ ප්‍රචාරක කටයුතු සහ ඡන්ද විමසීමේ දිනය සාමකාමී ආකාරයකින් පවත්වන ලදී. කෙසේ වෙතත්, මැතිවරණ ක්‍රියාවලිය පිළිගත නොහැකි සංඛ්‍යාවකට තුඩු දුන් වළක්වා ගත හැකි පරිපාලනමය සහ සැපයුම් අසාර්ථකත්වයන් මගින් විනාශ විය. උගන්ඩාවේ පුරවැසියන්ගේ ඡන්ද බලය අහිමි වීම.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 February 2011 |title=Uganda 2011 Elections |url=http://www.eueom.eu/files/pressreleases/english/press_release_preliminarystatement_uganda_20_february_en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403173129/http://www.eueom.eu/files/pressreleases/english/press_release_preliminarystatement_uganda_20_february_en.pdf |archive-date=3 April 2012 |access-date=18 October 2011 |publisher=European Union Election Observation Mission}}&lt;/ref&gt;

2012 අගෝස්තු මාසයේ සිට, හක්ටිවිස්ට් කණ්ඩායමක් වන Anonymous, සමලිංගික විරෝධී පනත් සම්බන්ධයෙන් උගන්ඩාවේ නිලධාරීන්ට තර්ජනය කර රජයේ නිල වෙබ් අඩවි හැක් කර ඇත.&lt;ref&gt;Roberts, Scott (13 November 2012) [http://www.pinknews.co.uk/2012/11/13/hacktivists-target-ugandas-anti-gay-lawmakers/ Hacktivists target Ugandan lawmakers over anti-gay bill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115235902/http://www.pinknews.co.uk/2012/11/13/hacktivists-target-ugandas-anti-gay-lawmakers/|date=15 November 2012}}. pinknews.co.uk&lt;/ref&gt; සමහර ජාත්‍යන්තර පරිත්‍යාගශීලීන් සමලිංගික විරෝධී පනත් දිගටම පැවතුනහොත් රටට මූල්‍ය ආධාර කපා හරින බවට තර්ජනය කර ඇත.&lt;ref&gt;Roberts, Scott (14 November 2012) [http://www.pinknews.co.uk/2012/11/14/pressure-on-uganda-builds-over-anti-gay-law/ Pressure on Uganda builds over anti-gay law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115234405/http://www.pinknews.co.uk/2012/11/14/pressure-on-uganda-builds-over-anti-gay-law/|date=15 November 2012}}. pinknews.co.uk&lt;/ref&gt;

ජනාධිපතිගේ පුත්, මුහුසි කයිනෙරුගබා විසින් අනුප්‍රාප්තිකය සඳහා සැලැස්මක් පිලිබඳ දර්ශක ආතතිය වැඩි කර ඇත.&lt;ref&gt;Article 19. (2013). [http://www.article19.org/resources.php/resource/37201/en/uganda:-public-order-management-bill Uganda: Public Order Management Bill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016144056/https://www.article19.org/resources.php/resource/37201/en/uganda:-public-order-management-bill|date=16 October 2017}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Masereka, Alex. (2013). [http://www.redpepper.co.ug/m7-okays-public-order-bill/ M7 Okays Public Order Bill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023062551/http://www.redpepper.co.ug/m7-okays-public-order-bill/|date=23 October 2013}}. ''Red Pepper''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Uganda 2012 Human Rights Report&quot;&gt;United States Department of State (Bureau of Democracy, Human Rights and Labor). (2012). [https://2009-2017.state.gov/documents/organization/204390.pdf Uganda 2012 Human Rights Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326170131/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/204390.pdf|date=26 March 2017}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Natabaalo, Grace. (2013). Ugandan Police Shutdown Papers Over 'Plot'. ''Al Jazeera''.&lt;/ref&gt;

ජනාධිපති යොවේරි මුසවේනි 1986 සිට රට පාලනය කර ඇති අතර ඔහු 2021 ජනවාරි ජනාධිපතිවරණයේ දී නැවත තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 January 2019 |title=Uganda |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/uganda |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929074232/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/uganda |archive-date=29 September 2019 |access-date=22 May 2019 |website=freedomhouse.org}}&lt;/ref&gt; නිල ප්‍රතිඵලවලට අනුව මුසවේනි 58% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළ අතර පොප්ස්ටාර් බවට පත් වූ දේශපාලනඥයෙකු වූ බොබි වයින් 35% ක් ලබා ගත්තේය. පුළුල් වංචා සහ අක්‍රමිකතා පිලිබඳ චෝදනා හේතුවෙන් විපක්ෂය ප්‍රතිඵලය අභියෝගයට ලක් කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uganda election: Bobi Wine challenges result in court &amp;#124; DW &amp;#124; 01.02.2021 |url=https://www.dw.com/en/uganda-election-bobi-wine-challenges-result-in-court/a-56405583 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301143714/https://www.dw.com/en/uganda-election-bobi-wine-challenges-result-in-court/a-56405583 |archive-date=1 March 2021 |access-date=12 March 2021 |website=Deutsche Welle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55675887|title=Uganda elections 2021: Museveni takes lead as Bobi Wine cries foul|date=16 January 2021|work=BBC News|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310035143/https://www.bbc.com/news/world-africa-55675887|archive-date=10 March 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; තවත් විපක්ෂයේ අපේක්ෂකයා වූයේ 24 හැවිරිදි ජෝන් කටුම්බාය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Independent |first1=The |date=9 January 2021 |title=Presidential candidate John Katumba publishes his memoir |url=https://www.independent.co.ug/presidential-candidate-john-katumba-publishes-his-memoir/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701070601/https://www.independent.co.ug/presidential-candidate-john-katumba-publishes-his-memoir/ |archive-date=1 July 2022 |access-date=12 April 2022 |website=The Independent Uganda}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]</text>
      <sha1>gezalg67oytyrd2rmofmhgrgbhroi53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>උගන්ඩාවේ භූගෝලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155566</id>
    <revision>
      <id>797462</id>
      <parentid>700787</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10697" sha1="hxji1vv6fs7894e1fp5iz4hy8he6d64" xml:space="preserve">[[File:Uganda,_2005.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Uganda,_2005.jpg|thumb|උගන්ඩාවේ සහන සිතියම]]
උගන්ඩාව අග්නිදිග අප්‍රිකාවේ 1º S සහ 4º N අක්ෂාංශ අතර සහ 30º E සහ 35º E දේශාංශ අතර පිහිටා ඇත. එහි භූගෝලය ගිනිකඳු කඳු, කඳු සහ විල් වලින් සමන්විත ඉතා විවිධාකාර වේ. රට සාමාන්‍යයෙන් මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 900 ක උසකින් පිහිටා ඇත. උගන්ඩාවේ නැගෙනහිර සහ බටහිර මායිම් දෙකේම කඳු ඇත. රුවෙන්සෝරි කඳුවැටිය උගන්ඩාවේ උසම කඳු මුදුන අඩංගු වන අතර එය ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රා ලෙස නම් කර ඇති අතර එහි විශාලත්වය මීටර් 5,094 කි. 

=== විල් සහ ගංගා ===
දිවයිනේ බොහෝ දකුණු ප්‍රදේශය ලොව විශාලතම විල්වලින් එකක් වන වික්ටෝරියා විලෙහි බලපෑමට ලක්ව ඇති අතර එය බොහෝ දූපත් වලින් සමන්විත වේ. කම්පාලා අගනුවර&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uganda Population (2023) - Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/uganda-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517122754/https://www.worldometers.info/world-population/uganda-population/ |archive-date=17 May 2024 |access-date=2023-03-11 |website=www.worldometers.info |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&amp;dq=Jamhuri+ya+Uganda+swahili&amp;pg=PA745|title=Britannica Book of the Year 2014|date=1 March 2014|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|isbn=978-1-62513-171-3|page=745|language=en|access-date=2 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227190929/https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&amp;dq=Jamhuri+ya+Uganda+swahili&amp;pg=PA745|archive-date=27 February 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amendment_20052&quot;&gt;{{cite web |author=Parliament of the Republic of Uganda |date=26 September 2005 |title=Constitutional Amendment Act 2005 |url=https://www.parliament.go.ug/cmis/views/87694c9d-0255-4d29-bf41-d89407bfc287%253B1.0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426210442/https://www.parliament.go.ug/cmis/views/87694c9d-0255-4d29-bf41-d89407bfc287%253B1.0 |archive-date=26 April 2021 |access-date=28 August 2020 |website=Parliament.go.ug |publisher=Republic of Uganda |quote=§I.3:6.(2): Swahili shall be the second official language in Uganda to be used in such circumstances as Parliament may by law prescribe.}}&lt;/ref&gt; සහ එන්ටෙබේ අගනුවර ඇතුළුව මෙම වැව ආසන්නයේ වඩාත් වැදගත් නගර දකුණේ පිහිටා ඇත.&lt;ref name=&quot;DataBasin&quot;&gt;{{cite web |title=Maps |url=http://databasin.org/maps/new#datasets=878c064ec5d8440493f9924f90b58af1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906155539/http://databasin.org/maps/new#datasets=878c064ec5d8440493f9924f90b58af1 |archive-date=6 September 2015 |access-date=14 September 2015 |website=Data Basin}}&lt;/ref&gt; කියෝගා විල රට මධ්‍යයේ පිහිටා ඇති අතර එය පුළුල් වගුරු බිම් වලින් වටවී ඇත.&lt;ref&gt;{{Britannica|325970}}&lt;/ref&gt;

ගොඩබිම් සහිත වුවද උගන්ඩාවේ විශාල විල් රාශියක් ඇත. වික්ටෝරියා සහ ක්‍යෝගා විල් වලට අමතරව ඇල්බට් විල, එඩ්වඩ් විල සහ කුඩා ජෝර්ජ් විල ඇත. එය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ නයිල් ද්‍රෝණිය තුළ පිහිටා ඇත. වික්ටෝරියා නයිල් ගඟ වික්ටෝරියා විලෙන් කියෝගා විලටත් එතැනින් කොංගෝ දේශ සීමාවේ ඇල්බට් විලටත් ගලා යයි. ඉන්පසු එය උතුරු දෙසට දකුණු සුඩානයට දිව යයි. නැගෙනහිර උගන්ඩාවේ ප්‍රදේශයක් තුර්කානා විලෙහි අභ්‍යන්තර ජලාපවහන ද්‍රෝණියේ කොටසක් වන සුවාම් ගඟෙන් ජලය බැස යයි. උගන්ඩාවේ අන්ත ඊසානදිග කොටස ප්‍රධාන වශයෙන් කෙන්යාවේ පිහිටි ලොටිකිපි ද්‍රෝණියට ගලා යයි.&lt;ref name=&quot;DataBasin&quot; /&gt;

=== ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය ===
[[File:Koppen-Geiger_Map_UGA_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_UGA_present.svg|thumb|Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණයේ උගන්ඩා සිතියම.]]
උගන්ඩාවට ජාතික වනෝද්‍යාන දහයක් ඇතුළුව ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ 60ක් ඇත: බ්වින්ඩි ඉන්පෙනෙට්‍රබල් ජාතික වනෝද්‍යානය සහ ර්වෙන්සෝරි කඳු ජාතික වනෝද්‍යානය (UNESCO ලෝක උරුම අඩවි දෙකම&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/en/list |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314170923/https://whc.unesco.org/en/list |archive-date=14 March 2021 |access-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;), කිබාලේ ජාතික වනෝද්‍යානය, කිඩෙපෝ නිම්නය ජාතික වනෝද්‍යානය, ලේක් ම්බුරෝ ජාතික වනෝද්‍යානය, ම්ගහිංගා ගෝරිල්ලා ජාතික උද්‍යානය, මවුන්ට් එල්ගොන් ජාතික වනෝද්‍යානය, මර්චිසන් දිය ඇල්ල ජාතික වනෝද්‍යානය, එලිසබෙත් රැජින ජාතික වනෝද්‍යානය සහ සෙමුලිකි ජාතික උද්‍යානය.

බ්වින්ඩි ඉන්පෙනෙට්‍රබල් ජාතික වනෝද්‍යානයේ කඳුකර ගෝරිල්ලන්, ම්ගහිංගා ගෝරිල්ලා ජාතික වනෝද්‍යානයේ ගෝරිල්ලන් සහ රන් වඳුරන් සහ මර්චිසන් ඇල්ල ජාතික වනෝද්‍යානයේ හිපෝ ඇතුළු විශේෂ විශාල සංඛ්‍යාවක් උගන්ඩාවේ වාසය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Watching Wildlife: East Africa, Kenya, Tanzania, Uganda, Rwanda|url=https://archive.org/details/watchingwildlife0000unse_y9g0|year=2009|publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; කොස් රට පුරා ද සොයා ගත හැක.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Nakintu|first1=Justine|last2=Albrecht|first2=Christian|last3=Müller|first3=Christina M.|last4=Kagoro-Rugunda|first4=Grace|last5=Andama|first5=Morgan|last6=Olet|first6=Eunice A.|last7=Lejju|first7=Julius B.|last8=Gemeinholzer|first8=Birgit|year=2020|title=Exploring the genetic diversity of jackfruit (Artocarpus heterophyllus Lam.) grown in Uganda based on SSR markers|url=https://pubag.nal.usda.gov/catalog/6838543|url-status=live|journal=Genetic Resources and Crop Evolution|volume=67|issue=3|pages=605–619|doi=10.1007/s10722-019-00830-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113170255/https://pubag.nal.usda.gov/catalog/6838543|archive-date=13 January 2023|access-date=13 January 2023|s2cid=201983253}}&lt;/ref&gt;

රටෙහි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 4.36/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 128 වැනි ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|pmc=7723057|pmid=33293507|doi-access=free|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]]</text>
      <sha1>hxji1vv6fs7894e1fp5iz4hy8he6d64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>දක්ෂිණාංශික දේශපාලනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167403</id>
    <revision>
      <id>797343</id>
      <parentid>698776</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9861" sha1="kyd4pssve56wptokwy0r0dplkirrpmz" xml:space="preserve">{{Party politics|expanded=political spectrum}}

[[සමාජ සං‍රක්ෂණවාදය|සමාජීයව]] හෝ [[මූල්‍ය සං‍රක්ෂණවාදය|ආර්ථිකමය]] වශයෙන් [[සං‍රක්ෂණවාදය|සං‍රක්ෂණවාදී]] වන දේශපාලනික මතවාද '''දක්ෂිණාංශික දේශපාලනය''' ට අයත් වේ. එවැනි මතවාද වල ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් වන්නේ සමාජයේ ඇතැම් [[සමාජ පර්යාය|පර්යායන්]] හෝ [[සමාජ ස්ථරායනය|ධූරාවලි]] ඇතිවීම නොවැළැක්විය හැකි බව යන දැක්ම හෝ එවැනි පර්යායන් හෝ ධූරාවලි ස්වභාවික, සාමාන්‍ය හෝ ප්‍රයෝජනවත් දේවල් ලෙස දැකීමයි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Johnson |first=Paul |year=2005 |title=Right-wing, rightist |url=http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/right-wing |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819232535/http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/right-wing |archive-date=19 August 2014 |access-date=23 October 2014 |work=A Politics Glossary |publisher=Auburn University website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bobbio|first1=Norberto|last2=Cameron|first2=Allan|title=[[Left and Right: The Significance of a Political Distinction]]|date=1996|publisher=[[University of Chicago Press]]|location=Chicago|isbn=978-0-226-06246-4|pages=[https://archive.org/details/leftrightsignifi0000bobb/page/51 51], 62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|last1=Goldthorpe|first1=J.E.|title=An Introduction to Sociology|url=https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8|date=1985|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24545-6|page=[https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8/page/156 156]|edition=Third}}&lt;/ref&gt; මෙම දෘෂ්ටිවාදය [[ස්වභාවික නීතිය]], [[ආර්ථික විද්‍යාව]], [[අධිකාරය]], [[දේපල]], [[ආගම්|ආගම]], [[ජෛවවිද්‍යාව]] හෝ [[සම්ප්‍රදාය]] යනාදිය මත පදනම් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2009-04-15 |title=Right |url=https://www.britannica.com/topic/right |access-date=2022-05-22 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carlisle&quot;&gt;{{cite book|last1=Carlisle|first1=Rodney P.|title=Encyclopedia of Politics: The Left and the Right|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpo0000carl|url-access=registration|date=2005|publisher=[[SAGE Publishing]]|location=Thousand Oaks [u.a.]|isbn=978-1-4129-0409-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;T. Alexander Smith 2003. p. 30&quot;&gt;T. Alexander Smith, Raymond Tatalovich. ''Cultures at war: moral conflicts in western democracies''. Toronto, Canada: Broadview Press, Ltd, 2003. p. 30. &quot;That viewpoint is held by contemporary sociologists, for whom 'right-wing movements' are conceptualized as 'social movements whose stated goals are to maintain structures of order, status, honor, or traditional social differences or values' as compared to left-wing movements which seek 'greater equality or political participation.' In other words, the sociological perspective sees preservationist politics as a right-wing attempt to defend privilege within the ''social hierarchy''.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allan Cameron pg. 37&quot;&gt;''Left and right: the significance of a political distinction'', Norberto Bobbio and Allan Cameron, p. 37, [[University of Chicago Press]], 1997.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fuchs, D. 1990. p. 203&quot;&gt;[[Seymour Martin Lipset]], cited in Fuchs, D., and Klingemann, H. 1990. The left-right schema. pp. 203–34 in Continuities in Political Action: A Longitudinal Study of Political Orientations in Three Western Democracies, ed.M.Jennings et al. Berlin:de Gruyter&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lukes&quot;&gt;Lukes, Steven. 'Epilogue: The Grand Dichotomy of the Twentieth Century': concluding chapter to T. Ball and R. Bellamy (eds.), The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought. pp.610–612&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clark&quot;&gt;{{cite book|last1=Clark|first1=William Roberts|title=Capitalism, Not Globalism: Capital Mobility, Central Bank Independence, and the Political Control of the Economy|url=https://archive.org/details/capitalismnotglo0000clar|date=2003|publisher=[[University of Michigan Press]]|location=Ann Arbor [u.a.]|isbn=978-0-472-11293-7|edition=[Online-Ausg.].}}{{page needed|date=August 2018}}&lt;/ref&gt; සමාජ ධූරාවලි සහ [[සමාජ අසමානත්වය|අසමානතා]] යනු සාම්ප්‍රදායික සමාජීය අසමානකම් නිසා හෝ [[වෙළඳපොළ ආර්ථිකය|වෙළඳපොළ ආර්ථිකයෙහි]] ඇති තරඟකාරීත්වය නිසා ඇතිවන ස්වභාවික ප්‍රතිඵල ලෙස දකිනු ලැබේ.&lt;ref&gt;Scruton, Roger &quot;A Dictionary of Political Thought&quot; &quot;Defined by contrast to (or perhaps more accurately conflict with) the left the term ''right'' does not even have the respectability of a history. As now used it denotes several connected and also conflicting ideas (including) 1)conservative, and perhaps authoritarian, doctrines concerning the nature of civil society, with emphasis on custom, tradition, and allegiance as social bonds ... 8) belief in free enterprise free markets and a capitalist economy as the only mode of production compatible with human freedom and suited to the temporary nature of human aspirations ...&quot; pp. 281–2, Macmillan, 1996&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goldthorpe|first1=J.E.|title=An Introduction to Sociology|url=https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8|date=1985|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24545-6|page=[https://archive.org/details/introductiontoso0000gold_y7i8/page/156 156]|edition=3rd|quote=&quot;There are ... those who accept inequality as natural, normal, and even desirable. Two main lines of thought converge on the Right or conservative side...the truly Conservative view is that there is a natural hierarchy of skills and talents in which some people are born leaders, whether by heredity or family tradition. ... now ... the more usual right-wing view, which may be called 'liberal-conservative', is that unequal rewards are right and desirable so long as the competition for wealth and power is a fair one.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Gidron, N|author2=Ziblatt, D.|year=2019|title=Center-right political parties in advanced democracies 2019|url=https://scholar.harvard.edu/files/dziblatt/files/gidron_and_ziblatt_2019.pdf|journal=Annual Review of Political Science|volume=22|page=24|doi=10.1146/annurev-polisci-090717-092750|quotation=...since different currents within the right are drawn to different visions of societal structures. For example, market liberals see social relations as stratified by natural economic inequalities.|s2cid=182421002}}&lt;/ref&gt;

දක්ෂිණාංශික දේශපාලනයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වන්නේ [[වාමාංශික දේශපාලනය|වාමාංශික දේශපාලනයයි]]. දේශපාලන මතවාද වර්ගීකරණය සඳහා වඩාත්ම සුලබව භාවිතා වන්නේ මෙකී [[වම්-දකුණු දේශපාලන ප්‍රේක්ෂාවලිය|වම්-දකුණු දේශපාලනික ප්‍රේක්ෂාවලියි]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=McClosky|first1=Herbert|last2=Chong|first2=Dennis|date=July 1985|title=Similarities and Differences Between Left-Wing and Right-Wing Radicals|url=https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-political-science/article/abs/similarities-and-differences-between-leftwing-and-rightwing-radicals/C46411F0228745583D2EB8E91A19D881|journal=British Journal of Political Science|language=en|volume=15|issue=3|pages=329–363|doi=10.1017/S0007123400004221|issn=1469-2112|s2cid=154330828}}&lt;/ref&gt; සමාජ සං‍රක්ෂණවාදීන්, මූල්‍ය සං‍රක්ෂණවාදීන්&lt;ref&gt;Leonard V. Kaplan, Rudy Koshar, ''The Weimar Moment: Liberalism, Political Theology, and Law'' (2012) p. 7–8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alan S. Kahan, ''Mind Vs. Money: The War Between Intellectuals and Capitalism'' (2010), p. 184.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jerome L. Himmelstein, ''To the right: The transformation of American conservatism'' (1992).&lt;/ref&gt; සහ [[දක්ෂිණාංශික ස්වාධීනතාවාදය|දක්ෂිණාංශික-ස්වාධීනතාවාදීන්]] ද දක්ෂිණාංශයට අයත් වේ. &quot;දක්ෂිණාංශික&quot; යන යෙදුම [[නව-ලිබරල්වාදය|නවලිබරල්වාදි]], සං‍රක්ෂණවාදී සහ [[ෆැසිස්ට්වාදය|ෆැසිස්ට්වාදී]] ආර්ථික සහ සමාජීය ප්‍රතිපත්ති හැඳින්වීම සඳහා ඇතැම් විටෙක ප්‍රශංසාත්මකවත්, ඇතැම් විටෙක අවමානාත්මකවත් යොදාගැනේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Desk Encyclopedia of World History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|isbn=978-0-7394-7809-7|editor-last=Wright|editor-first=Edmund|location=New York|pages=370, 541}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රිත ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>kyd4pssve56wptokwy0r0dplkirrpmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සීෂෙල්ස් හි දේශපාලනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172360</id>
    <revision>
      <id>797325</id>
      <parentid>795205</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25519" sha1="qlq2e671e22f4e30460ot78udrd2lgo" xml:space="preserve">[[File:Victoria.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Victoria.jpeg|thumb|වික්ටෝරියා, සීෂෙල්ස් අගනුවර]]
රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වන සීෂෙල්ස් ජනාධිපතිවරයා වසර පහක නිල කාලය සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වේ. කැබිනට් මණ්ඩලයේ මුලසුන හොබවන්නේ සහ පත් කරනු ලබන්නේ ව්‍යවස්ථාදායකයේ බහුතරයකගේ අනුමැතියට යටත්ව ජනාධිපතිවරයා විසිනි. 2023 වන විට ජනාධිපතිවරයා වවෙල් රම්කලවන් ය.

ඒකමතික සීෂෙලොයිස් පාර්ලිමේන්තුව, ජාතික සභාව හෝ ජාතික සමුළුව, සාමාජිකයින් 35 කින් සමන්විත වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 26 දෙනෙකු මහජන ඡන්දයෙන් සෘජුවම තේරී පත් වන අතර, ඉතිරි ආසන නවය එක් එක් පක්ෂයට ලැබෙන ඡන්ද ප්‍රතිශතය අනුව සමානුපාතිකව පත් කෙරේ. සියලුම සාමාජිකයින් වසර පහක කාලයක් සේවය කරයි.

1903 දී නිර්මාණය කරන ලද සීෂෙල්ස් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, සීෂෙල්ස් හි ඉහළම උසාවියක් වන අතර සියලුම පහළ උසාවි සහ විනිශ්චය සභාවල ප්‍රථම අභියාචනාධිකරණය වේ. සීෂෙල්ස් හි ඉහළම අධිකරණය වන්නේ සීෂෙල්ස් අභියාචනාධිකරණය වන අතර එය රටේ අවසාන අභියාචනාධිකරණයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Judiciary |url=http://www.bas.sc/seychelles-legal-system/the-judiciary |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301051942/http://www.bas.sc/seychelles-legal-system/the-judiciary |archive-date=1 March 2016 |access-date=18 February 2016 |publisher=Bar Association of Seychelles}}&lt;/ref&gt;

=== දේශපාලන සංස්කෘතිය ===
[[File:James_Michel_in_meeting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:James_Michel_in_meeting.jpg|thumb|ජනාධිපති ජේම්ස් මයිකල් වික්ටෝරියා හි ඔහුගේ කාර්යාලයේ, 2009]]
සීෂෙල්ස් හි දිගුකාලීන ජනාධිපති ප්‍රංශ-ඇල්බට් රෙනේ බලයට පත් වූයේ ඔහුගේ ආධාරකරුවන් 1977 ජුනි 5 වන දින කුමන්ත්‍රණයකින් පළමු ජනාධිපති ජේම්ස් මැන්චම් බලයෙන් පහ කර ඔහු ජනාධිපති ලෙස පත් කිරීමෙන් පසුවය. රෙනේ එවකට අගමැති විය. රෙනේ 1993 දක්වා සමාජවාදී ඒක-පක්ෂ ක්‍රමයක් යටතේ ප්‍රබලයෙකු ලෙස පාලනය කළ අතර ඔහුට බහු-පක්ෂ ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමට බල කෙරුනි. 2006, 2011 සහ 2015 දී නැවත තේරී පත් වූ ඔහුගේ උප සභාපති ජේම්ස් මයිකල්ට පක්ෂව ඔහු 2004 දී ඉවත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=James Michel secures third term winning 50.15 percent votes in Seychelles presidential run-off |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/4301/James+Michel+secures+third+term+winning+.+percent+votes+in+Seychelles+presidential+run-off}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Seychelles Nation&quot;&gt;{{cite web |title=Results reflect popular will, observers say |url=http://www.nation.sc/index.php?art=23584 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928140238/http://www.nation.sc/index.php?art=23584 |archive-date=28 September 2011 |access-date=30 May 2011 |work=Seychelles Nation |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/seychellesNews/idAFLDE74K0E820110521?sp=true|title=Seychelles re-elects President Michel|date=21 May 2011|work=Reuters|access-date=23 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725212131/http://af.reuters.com/article/seychellesNews/idAFLDE74K0E820110521?sp=true|archive-date=25 July 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Agence France-Presse&quot;&gt;{{cite web |date=19 May 2011 |title=Vote buying claims mar Seychelles election |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ix-TzZJRTJJ_PAHQoACqmS7xSQ3Q?docId=CNG.07d4a47a8ce76f0e07e322726bdf65a2.b1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525013907/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ix-TzZJRTJJ_PAHQoACqmS7xSQ3Q?docId=CNG.07d4a47a8ce76f0e07e322726bdf65a2.b1 |archive-date=25 May 2012 |work=Agence France-Presse}}&lt;/ref&gt; 2016 සැප්තැම්බර් 28 වන දින, ජනාධිපති කාර්යාලය නිවේදනය කළේ මයිකල් ඔක්තෝබර් 16 දින සිට බලයෙන් ඉවත් වන බවත්, උප සභාපති ඩැනී ෆෝර් මිෂෙල්ගේ ඉතිරි කාලය සම්පූර්ණ කරන බවත්ය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=George Thande |date=28 September 2016 |title=Seychelles vice president to complete term of resigning president |url=https://www.reuters.com/article/us-seychelles-politics-idUSKCN11Y0DM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929145955/http://www.reuters.com/article/us-seychelles-politics-idUSKCN11Y0DM |archive-date=29 September 2016 |access-date=28 September 2016 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2020 ඔක්තෝබර් 26 වන දින, 59 හැවිරිදි ඇංග්ලිකානු පූජකයෙකු වන වවෙල් රම්කලවන් සීෂෙල්ස් ජනරජයේ පස්වන ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය. රාම්කලවන් 1993 සිට 2011 දක්වාත්, 2016 සිට 2020 දක්වාත් විපක්ෂ මන්ත්‍රීවරයකු විය. ඔහු 1998 සිට 2011 දක්වා සහ 2016 සිට 2020 දක්වා විපක්ෂ නායක ලෙස කටයුතු කළේය. රාම්කලවන් වත්මන් ඩැනී ෆෝරේ 54.9% ට 43.5% කින් පරාජය කළේය. මෙය විපක්ෂය ජනාධිපතිවරණයක් ජයග්‍රහණය කළ පළමු අවස්ථාව ලෙස සටහන් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54681360|title=Seychelles election: Wavel Ramkalawan in landmark win|date=25 October 2020|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/25/seychelles-opposition-candidate-wins-presidential-election|title=Seychelles opposition candidate wins presidential election|date=25 October 2020|work=Al Jazeera|access-date=5 February 2021}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රාථමික දේශපාලන පක්ෂ වන්නේ, 2009 දක්වා සීෂෙල්ස් මහජන ප්‍රගතිශීලී පෙරමුණ (එස්පීපීඑෆ්) ලෙස හැඳින්වෙන, දැන් එක්සත් සීෂෙල්ස් (එක්සත් ජනපදය) සහ සමාජීය වශයෙන් ලිබරල් සීෂෙල්ස් ජාතික පක්ෂය (එස්එන්පී) ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seychellen4you – Seychelles Info |url=http://www.seychelles4u.com/Seychelles-Info/mobile |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322020108/http://www.seychelles4u.com/Seychelles-Info/mobile/ |archive-date=22 March 2017 |access-date=21 March 2017 |website=www.seychelles4u.com |language=de-DE}}&lt;/ref&gt;

ජාතික සභාවේ මැතිවරණය 2020 ඔක්තෝබර් 22-24 දිනවල පැවැත්විණි. සීෂෙල්ස් ජාතික පක්ෂය, සමාජ සාධාරණත්වය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ සීෂෙල්ස් පක්ෂය සහ සීෂෙල්ස් එක්සත් පක්ෂය, ලිනියොන් ඩිමොක්‍රැටික් සෙසෙල්වා (එල්ඩීඑස්) සභාගයක් පිහිටුවා ගත්හ. ජාතික සභාවේ ආසන 35න් LDS ආසන 25ක් දිනාගත් අතර එක්සත් ජනපදයට ආසන 10ක් හිමි විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.eisa.org/wep/sey2020results0.htm|title=EISA Seychelles: 2020 National Assembly election results overview|work=www.eisa.org|access-date=2024-10-04|archive-date=2023-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812235320/https://www.eisa.org/wep/sey2020results0.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== විදේශ සබඳතා ===
සීෂෙල්ස් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, ඉන්දියානු සාගර කොමිසම, ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාව සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සාමාජිකයෙකි.

1979 සහ 1983 අතර, ප්‍රංශයේ-ඇල්බට් රෙනේගේ නොබැඳි ආන්ඩුව පෙරලා දැමීමේ විවිධ කුමන්ත්‍රණ, ප්‍රමුඛ සහභාගිවන්නන්ට අනුව, එක්සත් ජනපදය, ප්‍රංශය සහ දකුණු අප්‍රිකාව විසින් සහාය දක්වන ලදී. රෙනේගේ සමාජවාදී දේශපාලනය, බටහිර හා නැගෙනහිර කණ්ඩායම් කෙරෙහි ඔහුගේ නොබැඳි ස්ථාවරය සහ 1990 දී කල් ඉකුත් වීමට නියමිතව තිබූ රට තුළ එක්සත් ජනපදයේ මිලිටරි බදු දීම වැනි එවැනි ප්‍රයත්නයන් සඳහා පොදුවේ සඳහන් කරන ලද හේතු ඇතුළත් වේ. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ සියලු කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයන් අසාර්ථක විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Blum|first=William|title=Killing Hope: US Military and CIA Interventions Since World War II|url=https://archive.org/details/killinghopeusmil0000will|date=2014|publisher=[[Zed Books Ltd]]|year=2014|isbn=978-1-78360-177-6|edition=Updated|location=London|page=|pages=[https://archive.org/details/killinghopeusmil0000will/page/267 267]-269}}&lt;/ref&gt; ඔබාමා පාලනය යටතේ, එක්සත් ජනපදය සීෂෙල්ස් වෙතින් ඩ්‍රෝන් මෙහෙයුම් ක්‍රියාත්මක කිරීම ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Tomorrow's Battlefield: US Proxy Wars and Secret Ops in Africa|url=https://archive.org/details/tomorrowsbattlef0000turs|last=Turse|first=Nick|publisher=Haymarket Books|year=2015|isbn=978-1-60846-463-0|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/tomorrowsbattlef0000turs/page/13 13], 55}}&lt;/ref&gt; 2013 වසන්තයේ දී, අප්‍රිකාවේ විශේෂ කාර්ය සමුද්‍ර ගුවන්-භූමි කාර්ය සාධක බලකායේ සාමාජිකයින් විවිධ අප්‍රිකානු ජාතීන් සමඟ සීෂෙල්ස් හි භටයින්ට උපදේශකත්වය ලබා දුන්හ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== හමුදා ===
සීෂෙල්ස් හමුදාව යනු සීෂෙල්ස් මහජන ආරක්ෂක බලකාය වන අතර එය විවිධ ශාඛා ගණනාවකින් සමන්විත වේ: පාබල ඒකකයක් සහ වෙරළාරක්ෂක බලකායක්, ගුවන් හමුදාවක් සහ ජනාධිපති ආරක්ෂක ඒකකයක්. සීෂෙල්ස් හි හමුදාව සංවර්ධනය කිරීමේදී ඉන්දියාව ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇත. GRSE, INS Tarasa සහ INS Tarmugli විසින් සාදන ලද SDB Mk5 මුර යාත්‍රා දෙකක් සීෂෙල්ස් වෙරළාරක්ෂක බලකායට භාර දීමෙන් පසු, පසුව එය PS Constant සහ PS Topaz ලෙස නම් කරන ලදී, ඉන්දියාව Hindustan Aeronautics Limited විසින් සාදන ලද ඩෝනියර් 228 ගුවන් යානයක් ද තෑගි කළේය.&lt;ref&gt;[http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-08/news/55894379_1_k-dhowan-maritime-security-indian-ocean &quot;India gifts second fast attack craft INS Tarasa to the Seychelles Coast Guard&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402131651/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-08/news/55894379_1_k-dhowan-maritime-security-indian-ocean|date=2 April 2015}}. ''Times of India''. 8 November 2014&lt;/ref&gt; ඉන්දියාව Assumption දූපත සංවර්ධනය කිරීමට ගිවිසුමක් ද අත්සන් කළේය. එය වර්ග කිලෝමීටර 11 (වර්ග සැතපුම් 4) පුරා පැතිරී ඇති එය මැඩගස්කරයට උතුරින් ඉන්දියන් සාගරයේ උපාය මාර්ගිකව පිහිටා ඇත. ඉන්දියාව විසින් උපාය මාර්ගික වත්කම් සංවර්ධනය සඳහා දිවයින බදු දී ඇත.&lt;ref&gt;Shubhajit Roy (12 March 2015) [http://indianexpress.com/article/india/india-others/india-seychelles-sign-four-pacts-to-boost-security-cooperation/ &quot;India to develop strategic assets in 2 Mauritius, Seychelles islands&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150311205408/http://indianexpress.com/article/india/india-others/india-seychelles-sign-four-pacts-to-boost-security-cooperation/|date=11 March 2015}}. ''The Indian Express''.&lt;/ref&gt; 2018 දී, සීෂෙල්ස් න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 July 2017 |title=Chapter XXVI: Disarmament&amp;nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/9806/President+of+Seychelles+signs+treaty+banning+nuclear+weapons%2C+meets+with+leaders+at+UN|title=President of Seychelles signs treaty banning nuclear weapons, meets with leaders at UN|date=27 September 2018|work=Seychelles News Agency}}&lt;/ref&gt;

=== සිරගත කිරීම ===
2014 දී, සීෂෙල්ස් ජනගහනය 100,000 කට සිරකරුවන් 799 ක් සිටින ලොව ඉහළම සිරගත කිරීම් අනුපාතය ඇති අතර එය එක්සත් ජනපදයේ අනුපාතය 15% ඉක්මවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2014 |title=Highest to Lowest – Prison Population Rates Across the World |url=http://www.prisonstudies.org/highest-to-lowest/prison_population_rate?field_region_taxonomy_tid=All |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111000721/http://www.prisonstudies.org/highest-to-lowest/prison_population_rate?field_region_taxonomy_tid=All |archive-date=11 November 2016 |access-date=22 October 2016 |publisher=World Prison Brief |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, රටේ සැබෑ ජනගහනය 100,000 ට අඩු විය; 2014 සැප්තැම්බර් වන විට, සීෂෙල්ස් හි සැබෑ සිරකරුවන් 735 ක් සිටි අතර, ඔවුන්ගෙන් 6% ක් කාන්තාවන්, බන්ධනාගාර තුනක සිරගත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2014 |title=Data for prison population in Seychelles |url=http://www.prisonstudies.org/country/seychelles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107120440/http://prisonstudies.org/country/seychelles |archive-date=7 November 2016 |access-date=22 October 2016 |publisher=World Prison Brief |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

සීෂෙල්ස් හි සිරගත කිරීමේ අනුපාතය සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටී ඇත. එය තවදුරටත් ඉහළම සිරගත කිරීම් අනුපාතයක් ඇති හොඳම රටවල් දහය අතර නොවේ. 2022 දී, සිරගත කිරීමේ අනුපාතය ජනගහනය 100,000 කට 287 ක් වූ අතර එය ලෝකයේ 31 වැනි ඉහළම අගයයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/incarceration-rates-by-country|title=Incarceration Rates by Country 2022|work=worldpopulationreview.com}}&lt;/ref&gt;

=== නවීන මුහුදු කොල්ලකෑම ===
සීෂෙල්ස් යනු මූලික වශයෙන් සෝමාලියානු මුහුදු කොල්ලකරුවන් විසින් සිදු කරන ලද ඉන්දියානු සාගර මුහුදු කොල්ලකෑම්වලට එරෙහි සටනේ ප්‍රධාන කොටස්කරුවෙකි.&lt;ref name=&quot;wc&quot;&gt;{{cite web |author=Colonnello, Paolo |date=6 March 2012 |title=A Pirate's Prison Tucked Inside Seychelles Paradise |url=http://www.worldcrunch.com/world-affairs/a-pirate-s-prison-tucked-inside-seychelles-paradise/c1s4825/#.VayUIflViko |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017100317/http://www.worldcrunch.com/world-affairs/a-pirate-s-prison-tucked-inside-seychelles-paradise/c1s4825/#.VayUIflViko |archive-date=17 October 2016 |access-date=22 October 2016 |publisher=Worldcrunch |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; හිටපු ජනාධිපති ජේම්ස් මයිකල් පැවසුවේ මුහුදු කොල්ලකෑම් සඳහා ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවට වසරකට ඩොලර් මිලියන 7 ත් 12 ත් අතර මුදලක් වැය වන බවයි: “මුහුදු කොල්ලකරුවන්ට බෝට්ටු, මසුන් ඇල්ලීම සහ සංචාරක කර්මාන්තය අහිමි වීම සඳහා සෘජු හා වක්‍ර වියදම් ඇතුළුව සීෂෙල්ස් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4% ක් වැය වේ. සමුද්‍ර ආරක්ෂාව සඳහා වක්‍ර ආයෝජනය. මේවා දේශීය මසුන් ඇල්ලීමට බලපාන සාධක වේ - රටේ ප්‍රධාන ජාතික සම්පත් වලින් එකක් - 2008-2009 දී 46% ක පාඩුවක් සිදු විය.&lt;ref name=&quot;wc&quot; /&gt; සීෂෙල්ස් මුහුදු කොල්ලකෑමට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා මුර සංචාර බෝට්ටු, ගුවන් යානා හෝ ඩ්‍රෝන යානා ජාත්‍යන්තර දායකත්වය ලබා දී ඇත.&lt;ref name=&quot;wc&quot; /&gt;

=== පරිපාලන අංශ ===
සීෂෙල්ස් සියලුම අභ්‍යන්තර දූපත් වලින් සමන්විත පරිපාලන කලාප විසි හයකට බෙදා ඇත. දිස්ත්‍රික්ක අටක් සීෂෙල්ස් හි අගනුවර වන අතර ග්‍රේටර් වික්ටෝරියා ලෙස හැඳින්වේ. තවත් දිස්ත්‍රික්ක 14ක් මහේ ප්‍රධාන දිවයිනේ ග්‍රාමීය කොටස ලෙස සැලකේ. තවත් දිස්ත්‍රික්ක දෙකක් ප්‍රස්ලින් දූපත බෙදා ඇති අතර එකක් ලා ඩිගු මෙන්ම චන්ද්‍රිකා සහ අනෙකුත් අභ්‍යන්තර දූපත් ආවරණය කරයි. සංචාරක අමාත්‍යාංශය විසින් මෑතකදී නිර්මාණය කරන ලද අවසාන දිස්ත්‍රික්කය වන්නේ සෙසු පිටත දූපත් (Îles Eloignées) වේ.{{col-begin|width=auto}}
{{col-3}}
'''ග්‍රේටර් වික්ටෝරියා'''
*[[බෙල් එයාර්, සීෂෙල්ස්|බෙල් එයාර්]]
*[[ලා රිවියර් ඇන්ග්ලයිස්, සීෂෙල්ස්|ලා රිවියර් ඇන්ග්ලයිස්]] (ඉංග්‍රීසි ගංගාව)
*[[ලෙස් මාමෙල්ස්, සීෂෙල්ස්|ලෙස් මාමෙල්ස්]]
*[[මොන්ට් බක්ස්ටන්, සීෂෙල්ස්|මොන්ට් බක්ස්ටන්]]
*[[මොන්ට් ෆ්ලූරි, සීෂෙල්ස්|මොන්ට් ෆ්ලූරි]]
*[[ප්ලේසාන්ස්, සීෂෙල්ස්|ප්ලේසන්ස්]]
*[[රොචේ කේමන්, සීෂෙල්ස්|රොචේ කේමන්]]
*[[සාන්ත ලුවී, සීෂෙල්ස්|සාන්ත ලුවී]]
{{col-3}}
'''ග්‍රාමීය මහේ'''
*[[අන්සේ ඕක්ස් පින්ස්, සීෂෙල්ස්|අන්සේ ඕක්ස් පින්ස්]]
*[[අන්සේ බොයිලෝ, සීෂෙල්ස්|අන්සේ බොයිලෝ]]
*[[අන්සේ එටොයිල්, සීෂෙල්ස්|අන්සේ එටොයිල්]]
*[[ඕ කැප්, සීෂෙල්ස්|ඕ කැප්]]
*[[අන්සේ රෝයල්, සීෂෙල්ස්|අන්සේ රෝයල්]]
*[[බයි ලාසරේ, සීෂෙල්ස්|බයි ලාසරේ]]
*[[බියු වොලන්, සීෂෙල්ස්|බියු වොලන්]]
*[[බෙල් ඔම්බ්‍රේ, සීෂෙල්ස්|බෙල් ඔම්බ්‍රේ]]
*[[කැස්කැඩ්, සීෂෙල්ස්|කැස්කැඩ්]]
*[[ග්ලැසිස්, සීෂෙල්ස්|ග්ලැසිස්]]
*[[ග්‍රෑන්ඩ් අන්සේ මහේ, සීෂෙල්ස්|ග්‍රෑන්ඩ් අන්සේ මහේ]]
*[[පොයින්ට් ලා රූ, සීෂෙල්ස්|පොයින්ට් ලා රූ]]
*[[පෝර්ට් ග්ලවුඩ්, සීෂෙල්ස්|පෝර්ට් ග්ලවුඩ්]]
*[[තකමකා, සීෂෙල්ස්|තකමකා]]
{{col-3}}
'''ප්‍රස්ලින්'''
*[[බයි සෙන්ට් ඈන්, සීෂෙල්ස්|බයි සෙන්ට් ඈන්]] (අන්සේ වොල්බට්)
*[[ග්‍රෑන්ඩ් ඇන්සේ ප්‍රස්ලින්, සීෂෙල්ස්|ග්‍රෑන්ඩ් ඇන්සේ ප්‍රස්ලින්]] (ග්‍රෑන්ඩ් ඇන්සේ)

'''ලා ඩිගු සහ ඉතිරි අභ්‍යන්තර දූපත්''''
*[[ලා ඩිගු, සීෂෙල්ස්|ලා ඩිගු]] (අන්සේ රීයූනියන්)
{{col-end}}

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>qlq2e671e22f4e30460ot78udrd2lgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බීච් ක්‍රාෆ්ට් සුපර් කිං එයා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172916</id>
    <revision>
      <id>797436</id>
      <parentid>716763</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13158" sha1="drjib7c9lscbqzpetos2jz3w6dfwvo4" xml:space="preserve">{{Infobox aircraft
 |name= සුපර් කිං එයා
 |image= File:Royal Air Force King Air B200 Training Aircraft MOD 45153010.jpg
 |caption= A King Air B200 of No. 45 Squadron Royal Air Force
 |type= Civil utility aircraft
 |manufacturer= [[Beechcraft|බීච් ක්‍රාෆ්ට්]]
 |first_flight= October 27, 1972
 |introduction= 1972 (මිලිටරි) &lt;br /&gt; 1974 පෙබරවාරි (සිවිල්)
 |retired=
 |status= Active service
 |primary_user= [[United States Air Force]]
 |more_users= [[United States Army]] &lt;br&gt; [[Royal Flying Doctor Service]] &lt;br&gt; [[Royal Australian Air Force]]&lt;!-- Limited to three more users only --&gt;
 |produced= 1972–present
 |number_built= 4,361 at end of 2023&lt;ref name=BeechSNlist&gt;{{Cite web |date=2024 |title=Beechcraft and Hawker Serialization List: 1945 thru 2023 |url=https://ww2.txtav.com/TechnicalPublications/Downloads/DownloadNonTechFile?Filename=serializationList.pdf |url-access=registration |website=[[Textron Aviation]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Simpson |first=R.W. |title=Airlife's General Aviation: A guide to Postwar General Aviation Manufacturers and their aircraft |url=https://archive.org/details/airlifesgenerala0000simp_l8l9 |publisher=Airlife Publishing |year=1995 |isbn=1-85310-577-5 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/airlifesgenerala0000simp_l8l9/page/76 76]}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Not including the C-12.  Construction number count: 2019 BB-series, 171 BL-series, 469 BY-series, 9 BZ-series, 230 FA-series, 19 FF-series, 1330 FL-series, 113 FM-series, 1 FN-series --&gt;
 |developed_from = [[Beechcraft King Air|බීච් ක්‍රාෆ්ට් කිං එයා]]
 |variants= [[Beechcraft C-12 Huron]] &lt;br /&gt; [[Beechcraft 1900]]
}}

'''බීච් ක්‍රාෆ්ට් සුපර් කිං එයා''' ({{en|Beechcraft Super King Air}}) [[Beechcraft|බීච් ක්‍රාෆ්ට්]] විසින් නිපදවනු ලබන twin-[[turboprop]] ගුවන්යානා පෙළ ට අයත් ගුවන්යානා පවුලක් ය. The මොඩල් 200 සහ මොඩල් 300 මාලාව, මුලදී &quot;සුපර් කිං එයා&quot; (Super King Air) පවුල ලෙස [[marketing|වෙළෙඳපොලට නිකුත් කළ]] අතර; &quot;සුපර්&quot; නාමය 1996 දී ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;airliners.net&quot;&gt;[http://www.airliners.net/info/stats.main?id=328 &quot;Raytheon Beechcraft King Air 200.&quot;] ''airliners.net.'', July 30, 2006.&lt;/ref&gt; [[Beechcraft King Air|කිං එයා මොඩල් 90 සහ 100 මාලා]] සමඟ ගත් කල මේවා &quot;කිං එයා පෙළ&quot; ලෙස හැඳින්වෙයි.&lt;ref&gt;Phillips 1992, p. 7-10.&lt;/ref&gt;

== සංවර්ධනය ==

=== සුපර් කිං එයා 200 {{anchor|Super King Air 200}} ===
[[File:Great Western Aviation (VH-SGV) Beechcraft 200 Super King Air.jpg|thumb|1980-built Beechcraft 200 Super King Air]]
[[File:N857GAatSYD.JPG|thumb|This 200T Super King Air built in 1979 shows all the major modifications for this variant; belly radar pod and camera hatch, wingtip fuel tanks, and domed window on the side of the rear fuselage.]]
[[File:NSW RFS &quot;Firescan&quot; (VH-LAB) Beechcraft B200T Super King Air.jpg|thumb|Beechcraft B200T Super King Air with belly camera hatch aft of the wing]]
{{හිස් ඡේදය|date=ඔක්තෝබර් 2024}}

==== කිං එයා 260 {{anchor|King Air 260}} ====

==== මොඩල් 200 මිලිටරි වේරියන්ට් {{anchor|Model 200 military variants}} ====
{{See also|Beechcraft C-12 Huron}}
[[File:Angled shot of Malaysia Air Force's Beechcraft Super King Air MPA.jpg|thumb|B200T variant operated by [[Royal Malaysian Air Force]] as a [[maritime patrol aircraft]]]]
{{හිස් ඡේදය|date=ඔක්තෝබර් 2024}}

===PD 290===

=== සුපර් කිං එයා 300/350 {{anchor|Super King Air 300/350}} ===
[[File:Pearl Aviation (VH-FIX) Beechcraft B300 King Air 350 at Sydney Airport.jpg|thumb|King Air 350 operated by [[Pearl Aviation|AeroPearl]], used for checking [[navaids]] in Australia on behalf of [[Airservices Australia]]]]
[[File:Beech B200 Super King Air AN1226359.jpg|thumb|Super King Air cabin]]
{{හිස් ඡේදය|date=ඔක්තෝබර් 2024}}

==== කිං එයා 350i {{anchor|King Air 350i}} ====
{{හිස් ඡේදය|date=ඔක්තෝබර් 2024}}

==== මොඩල් 300 මිලිටරි වේරියන්ට් {{anchor|Model 300 military variants}} ====
[[File:Australian Beechcraft B300 King Air 350.JPG|thumb|One of eight King Air 350s in service with [[No. 32 Squadron RAAF]]]]
[[File:LR-2.JPG|thumb|Japan Ground Self-Defense Force LR-2]]
[[File:Beechcraft B200 King Air - VH-MSH.jpg|thumb|B200 modified as Air Ambulance with large B200C-style door, [[stretcher]] lifter and wing lockers]]
{{හිස් ඡේදය|date=ඔක්තෝබර් 2024}}

==== මොඩල් 350ER (එක්ටෙන්ඩඩ් රේන්ජ්) {{anchor|Model 350ER (Extended Range)}} ====
[[File:MAKS2015part4-43.jpg|thumb|Beechcraft King Air 350 Special Mission at Russia's International Aviation and Space Salon MAKS-2015]]
{{හිස් ඡේදය|date=ඔක්තෝබර් 2024}}

==== කිං එයා 360 සහ 360ER {{anchor|King Air 360 and 360ER}} ====
කිං එයා 360 සහ 360ER නියමු කුටිය තුල [[avionics]] ඉහළ දැමීමක්, අංකිත [[pressurisation]] සහ [[autothrottle]] පවතියි. එසේම 10% lower altitude pressure සහාය දක්වන නවීන කැබිනයක් ඇතුළත් වෙයි. 2020 අගෝස්තු මස දී හඳුන්වා දුන් මෙම මොඩල සමාන පරාස සහ භාර පිරිවිතර සහිත වෙයි.&lt;ref name= Flight4aug2020&gt;{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/business-aviation/textron-introduces-king-air-360/139608.article |title= Textron introduces King Air 360 |author= Pilar Wolfsteller |date= 4 August 2020 |work= Flightglobal}}&lt;/ref&gt; 360 මොඩලයේ උපරිම පරාසය of 1,806 nmi (3,345 km)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 September 2023 |title=King Air 360 Product Card |url=https://beechcraft.txtav.com/-/media/beechcraft/files/product-card/king_air_360_product_card.ashx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225142948/https://beechcraft.txtav.com/-/media/beechcraft/files/product-card/king_air_360_product_card.ashx |archive-date=25 February 2024 |website=Beechcraft}}&lt;/ref&gt; වන අතර 360ER මොඩලය උපරිම පරාසය 2,539 nmi (4,702 km) වෙයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=King Air 360ER |url=https://beechcraft.txtav.com/en/king-air-360er |website=Beechcraft}}&lt;/ref&gt; මොඩල දෙකම 2020 ඔක්තෝබර් FAA [[type certified]] වූ අතර,&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.avweb.com/aviation-news/king-air-360-earns-faa-type-certificate/|title= King Air 360 Earns FAA Type Certificate|access-date= 7 October 2020|last= O'Connor|first= Kate|work= AVweb|date= 6 October 2020|archive-url= https://archive.today/20201007131836/https://www.avweb.com/aviation-news/king-air-360-earns-faa-type-certificate/?MailingID=466|archive-date= October 7, 2020|url-status= live}}&lt;/ref&gt; සහ 2021 සැප්තැම්බර්, [[යුරෝපීය ගුවන් සේවා ආරක්ෂණ ඒජන්සිය|යුරෝපීය ගුවන් සේවා ආරක්ෂණ ඒජන්සියේ]] සහතිකය ලබන ලදී.&lt;ref name=&quot;OConnor09Sep21&quot;/&gt;

{{වන විට|2023}}, 360 මොඩලය සඳහා equipped මිල $9.255M වූ අතර, 360ER මොඩලය සඳහා $9.76M විය.&lt;ref name=&quot;BCAircraft&quot;/&gt;

== පිරිවිතර ==
[[File:Beechcraft B200 King Air 3-view line drawing.gif|thumb|upright=1.4|Beechcraft King Air B200]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|-
! Variant
! 250&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://beechcraft.txtav.com/~/media/beechcraft/files/litho/king_air_250_productcard.ashx |title= King Air 250 Product Card |publisher= Beechcraft |date= 2016}}&lt;/ref&gt;
! 350i&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://beechcraft.txtav.com/~/media/beechcraft/files/litho/king_air_350i_productcard.ashx |title= King Air 350i Product Card |publisher= Beechcraft |date= 2016}}&lt;/ref&gt;
! 350ER&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://beechcraft.txtav.com/~/media/beechcraft/files/litho/king_air_350er_productcard.ashx |title= King Air 350ER Product Card |publisher= Beechcraft |date= 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
! Crew
| colspan=3 | 1–2
|-
! Capacity
| 10
| colspan=2 | 11
|-
! Length
| 43&amp;nbsp;ft 10 in / 13.36 m
| colspan=2 | 46&amp;nbsp;ft 8 in / 14.22 m
|-
! Span
| colspan=3 | 57&amp;nbsp;ft 11 in / 17.65 m
|-
! Height
| 14&amp;nbsp;ft 10 in / 4.52 m
| colspan=2 | 14&amp;nbsp;ft 4 in / 4.37 m
|-
! Cabin L × W × H
| 16'8&quot; × 4'6&quot; × 4'9&quot; &lt;br /&gt; 5.08 × 1.37 × 1.45 m
| colspan=2 | 19'6&quot; × 4'6&quot; × 4'9&quot; &lt;br /&gt; 5.94 × 1.37 × 1.45 m
|-
! [[Maximum takeoff weight|MTOW]]
| 12,500&amp;nbsp;lb / 5,670&amp;nbsp;kg
| 15,000&amp;nbsp;lb / 6,804&amp;nbsp;kg
| 16,500&amp;nbsp;lb / 7,484&amp;nbsp;kg
|-
! [[Operating empty weight|OEW]]{{efn|with one 200 lb pilot}}
| 8,830&amp;nbsp;lb / 4,005&amp;nbsp;kg
| 9,955&amp;nbsp;lb / 4,516&amp;nbsp;kg
| 9,455&amp;nbsp;lb / 4,289&amp;nbsp;kg{{efn|without accommodation}}
|-
! Useful load
| 3,760&amp;nbsp;lb / 1,706&amp;nbsp;kg
| 5,145&amp;nbsp;lb / 2,334&amp;nbsp;kg
| 7,145&amp;nbsp;lb / 3,241&amp;nbsp;kg
|-
! Engine type (2×)
| PWC [[PT6A]]-52
| colspan=2 | PWC PT6A-60A
|-
! Power or thrust
| 850 shp / 625&amp;nbsp;kW
| colspan=2 | 1,050 shp / 783&amp;nbsp;kW
|-
! Maximum cruise
| 310 kt / 574&amp;nbsp;km/h
| 312 kt / 578&amp;nbsp;km/h
| 303 kt / 561&amp;nbsp;km/h
|-
! Ferry range
| 1,720&amp;nbsp;nm / 3,185&amp;nbsp;km
| 1,806&amp;nbsp;nm / 3,345&amp;nbsp;km
| 2,670&amp;nbsp;nm / 4,945&amp;nbsp;km
|-
! Takeoff
| 2,111&amp;nbsp;ft / 643 m{{efn|[[FAR-23]] base model, 12,500 lb MTOW}}
| 350i: 3,300&amp;nbsp;ft / 1,006 m
| 4,057&amp;nbsp;ft / 1,237 m&lt;ref name=&quot;Textron&quot;/&gt;
|-
! Ceiling
| colspan=3 | 35,000&amp;nbsp;ft / 10,668 m
|}

== අමතර අවධානයට ==
{{Portal|Aviation}}

{{aircontent
|related=
* [[Beechcraft Queen Air]]
* [[Beechcraft King Air|බීච් ක්‍රාෆ්ට් කිං එයා]]
* [[Beechcraft C-12 Huron]]
* [[Beechcraft 1900]]
|similar aircraft=
* [[Cessna 425]]
* [[Cessna 441 Conquest II]]
* [[Embraer EMB 121 Xingu]]
* [[Evektor EV-55 Outback]]
* [[Mitsubishi MU-2]]
* [[Piaggio P.180 Avanti]]
* [[Pilatus PC-12]]
* [[Piper PA-31T Cheyenne]]
|lists=
* [[List of active United Kingdom military aircraft]]
|see also=
}}

== මූලාශ්‍ර ==
{{Include-NOAA|article=Beechcraft King Air 350/360CER|url=https://www.omao.noaa.gov/aircraft-operations/aircraft/beechcraft-king-air-350360cer}}{{Reflist|2|refs=

&lt;ref name=&quot;OConnor09Sep21&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.avweb.com/aviation-news/newest-king-airs-receive-easa-certification/|title= Newest King Airs Receive EASA Certification|access-date= 10 September 2021|last= O'Connor|first= Kate|work= AVweb|date= 9 September 2021|archive-url= https://archive.today/20220507182628/https://www.avweb.com/aviation-news/newest-king-airs-receive-easa-certification/|archive-date= May 7, 2022|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BCAircraft&quot;&gt;{{cite news |url= https://infogram.com/bca-table-2023-turboprops-1ho16vorwrxm84n |title=Purchase planning handbook - turboprops table |date= Second Quarter 2023|work=[[Aviation Week &amp; Space Technology|Business &amp; Commercial Aviation]]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Textron&quot;&gt;{{cite web |url=http://beechcraft.txtav.com/en/king-air-350er |title=King Air 350ER |publisher=Textron Aviation}}&lt;/ref&gt;
}}

=== සටහන් ===
{{Notelist}}

== භාහිර සබැඳි ==
{{Commons category|Beechcraft Super King Air}}
* {{Official website|url=http://txtav.com/en/products?brands=beechcraft&amp;brands=beechcraft&amp;categories=turboprop&amp;seats=10,14}}
* {{cite news |url= http://www.ainonline.com/aviation-news/aviation-international-news/2013-01-01/pilot-report-long-legged-king-air-350er-flexible-and-capable-turboprop |title= Pilot report: Long-legged King Air 350ER is a Flexible and Capable Turboprop |author= Matt Thurber |date= January 1, 2013 |work= Aviation International News |access-date= February 7, 2017 |archive-date= February 8, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170208133501/http://www.ainonline.com/aviation-news/aviation-international-news/2013-01-01/pilot-report-long-legged-king-air-350er-flexible-and-capable-turboprop |url-status= dead }}

{{King Air family}}
{{Beechcraft}}
{{USAF trainer aircraft}}
{{Swedish military aircraft designations}}
{{CF aircraft}}
{{Thai civil aircraft designations}}
{{JSDF aircraft designations}}

{{Authority control}}

[[Category:Beechcraft aircraft|King Air]]
[[Category:1970s United States civil utility aircraft]]
[[Category:Low-wing aircraft]]
[[Category:Twin-turboprop tractor aircraft]]
[[Category:T-tail aircraft]]
[[Category:Aircraft first flown in 1972]]

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>drjib7c9lscbqzpetos2jz3w6dfwvo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173649</id>
    <revision>
      <id>797429</id>
      <parentid>717776</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61685" sha1="ne9lnt634xmcoe5b4xy3z1hrjibuj52" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය
| common_name            = සහරාවි ජනරජය
| native_name            = {{nowrap|{{small|{{unbulleted list|{{native name|ar|الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية}}&lt;br&gt;{{small|{{transliteration|ar|al-Jumhūrīyah al-‘Arabīyah aṣ-Ṣaḥrāwīyah ad-Dīmuqrāṭīyah}}}}|{{native name|es|República Árabe Saharaui Democrática}}}}}}}}
| image_flag             = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg
| alt_flag               = බටහිර සහරා ධජය
| flag_caption           = ජාතික ධජය
| image_coat             = Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg
| symbol_type            = [[බටහිර සහරාහි ලාංඡනය|ලාංඡනය]]
| national_motto         = &lt;br&gt;{{native phrase|ar|حرية، ديمقراطية، وحدة}}&lt;br&gt;{{native phrase|es|Libertad, Democracia, Unidad}}
| national_anthem        = {{lang|ar|يا بني الصحراء}} (Arabic)&lt;br&gt;[[Ya Bani al-Sahra'|''Yā Banī aṣ-Ṣaḥrāʾ'']]&lt;br&gt;''¡O hijos del Sáhara!'' (Spanish)&lt;br&gt;&quot;ඔහ්, සහරා පුත්‍රයෝ!&quot;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File:Sahrawi Arab Democratic Republic (orthographic projection).svg|frameless]]|[[Liberated Territories|Areas controlled]] by the SADR in dark green,&lt;br&gt;[[Southern Provinces|claimed but uncontrolled areas]] in light green|[[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|frameless]]|Location of the SADR (dark blue) in the [[African Union]] (light blue)}}
| map_width              = 220px
| image_map3             = &lt;!--Optional third map position, e.g. for use with reference to footnotes below it--&gt;
| alt_map3               = &lt;!--alt text for third map position--&gt;
| capital                = [[එල් අයියුන්]] ''(ඩි ජූර්)''
| coordinates            = {{Coord|27|9|N|13|12|W|region:EH|display=inline,title}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = {{flatlist|
* [[අරාබි]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}} &lt;/ref&gt;
* [[සහරා ස්පාඤ්ඤ|ස්පාඤ්ඤ]]{{efn|එය SADR හි දෙවන නිල භාෂාව ලෙස විස්තර කෙරේ&lt;ref name=&quot;sps&quot;&gt;{{cite web |url=https://archive.spsrasd.info/ar/articles/2018/11/29/18612.html |title=الوفد الصحراوي سيحضر لقاء جنيف بإرادة صادقة للتقدم نحو الحل الذي يضمن حق الشعب الصحراوي في تقرير المصير والاستقلال
 |date=29 November 2018 |website=[[Sahara Press Service]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125125900/https://archive.spsrasd.info/ar/articles/2018/11/29/18612.html |archive-date=25 November 2023 |lang=ar |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;János Besenyő&quot;&gt;{{cite book|author1=János Besenyő|author2= R. Joseph Huddleston|author3= Yahia H. Zoubir|title=Conflict and Peace in Western Sahara The Role of the UN's Peacekeeping Mission (MINURSO)|year=2022|publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-10-0080733-2|page=51}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn Chatty&quot;&gt;{{cite book|author=Dawn Chatty|title=Deterritorialized Youth Sahrawi and Afghan Refugees at the Margins of the Middle East|url=https://archive.org/details/deterritorialize0000unse_d2k1|year=2010|publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-84545-653-5|pages=[https://archive.org/details/deterritorialize0000unse_d2k1/page/114 114]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elena Fiddian-Qasmiyeh&quot;&gt;{{cite book|author=Elena Fiddian-Qasmiyeh|title=South-South Educational Migration, Humanitarianism and Development Views from the Caribbean, North Africa and the Middle East|year=2015|publisher=Routledge |isbn=978-1-135-07667-2|pages=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |last1=Martos |first1=Isabel |title=Linguistic Policy in the Camps of Sahrawi Refugees |url=https://www.researchgate.net/publication/273993698 |conference=ECAS 2013, 5th European Conference on African Studies |date=2014 |publisher=Universidad de Alcalá |access-date=19 August 2018 |archive-date=22 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522172107/https://www.researchgate.net/publication/273993698_Linguistic_Policy_in_the_Camps_of_Sahrawi_Refugees_2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
 }}
| languages_type         = කථන&lt;br&gt;භාෂා
| languages              = {{unbulleted list|
* [[හසානියා අරාබි]]
* [[සහරා ස්පාඤ්ඤ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |title=El Español en los Campamentos de Refugiados Saharauis (Tinduf, Algeria) |publisher=Cvc.cervantes.es |access-date=20 May 2015 |archive-date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226150735/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 }}
| religion               = [[ඉස්ලාම්]] ([[රාජ්‍ය ආගම|නිල]])
| demonym                = {{hlist
  | සහරාවි
  | බටහිර සහරා
  }}
| government_type        = [[ඒකීය රාජ්‍යය]] [[එක-පක්ෂ රාජ්‍යය]] [[අර්ධ ජනාධිපති ක්‍රමය]] [[ජනරජය]]
| leader_title1          = ජනාධිපති
| leader_name1           = [[බ්‍රහිම් ගාලි]]
| leader_title2          = අගමැති
| leader_name2           = [[බුච්රයා හම්මුඩි බයිවුන්]]
| legislature            = ජාතික කවුන්සිලය
| sovereignty_type       = පිහිටුවීම
| established_event1     = [[ෆ්‍රැන්කොයිස්ට් ස්පාඤ්ඤය|ස්පාඤ්ඤය]] විසින්&lt;br&gt;අත්හැරීම
| established_date1      = 1975 නොවැම්බර් 14
| established_event2     = ජනරජය ප්‍රකාශ කළේ
| established_date2      = 1976 පෙබරවාරි 27
| established_event3     = [[මොරොක්කෝව]] සමග පරමාධිපත්‍යය ආරවුල්
| established_date3      = [[බටහිර සහරා ගැටුම|අඛණ්ඩව]]
| area_km2               = 266,000
| area_label             = මුළු
| area_footnote          = &amp;nbsp;(හිමිකම් පෑම)&lt;br&gt;{{convert|90,000|km2|abbr=on}} (පාලනය කිරීම)
| area_rank              = 77 වෙනි
| area_sq_mi             = 102,703
| percent_water          = නොසැලකිය හැකි ය
| population_estimate    = 200,000 (ආසන්න)
| population_label2      = සරණාගත කඳවුරු
| population_data2       = 173,600 (2023 ඇස්තමේන්තුගත)&lt;ref&gt;{{cite report |date=November 2023 |title=Sahrawi Refugee Response Plan 2024–2025 |url=https://reporting.unhcr.org/algeria-sahrawi-refugee-response-plan |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |page=14}}&lt;/ref&gt;
| population_label3      = {{nowrap|[[නිදහස් කළ ප්‍රදේශ]]}}
| population_data3       = 40,000 (2010 ඇස්තමේන්තුගත)&lt;ref&gt;{{cite news |date=2010-12-18 |title=Vivir sin nubes |trans-title=Living without clouds |url=https://elpais.com/sociedad/2010/12/18/actualidad/1292626801_850215.html |newspaper=[[El País]] |lang=es |url-access=subscription |quote=En los alrededores de Tifariti sobreviven unas 40.000 personas, una población dispersa y nómada [...] según cifras oficiales. |trans-quote=In the vicinity of Tifariti, about 40,000 people survive, a dispersed and nomadic population [...] according to official figures.}}&lt;/ref&gt;{{efn|[[දෙවන බටහිර සහරා යුද්ධය]] පුපුරා යාමෙන් පසු සිවිල් ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් [[ටින්ඩෝෆ්]] හි [[සහරාවි සරණාගත කඳවුරු]] වෙත ගෙන ගොස් ඇත.}}
| currency               = [[සහ්රාවි පෙසෙටා]] ''(ද ජූර්)'' ([[ISO 4217|EHP]])&lt;br&gt; {{Collapsible list
 |framestyle=border:none; padding:0;
 |titlestyle=font-weight:normal;
 |title=''තථ්‍ය''
 |1=[[මොරොක්කෝ ඩිරාම්]] ([[ISO 4217|MAD]]){{efn|මොරොක්කෝව අත්පත් කරගත් ප්‍රදේශවල.}}
 |2=[[ඇල්ජීරියානු ඩිනාර්]] ([[ISO 4217|DZD]])
 |3=[[මොරිටේනියානු ඔගුයියා]] ([[ISO 4217|MRU]])
 |4=[[යුරෝ]] ([[ISO 4217|EUR]]){{efn|සහරාවි සරණාගත කඳවුරුවල යුරෝ අවිධිමත් ලෙස පිළිගනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Los campamentos de refugiados saharauis |date=26 December 2019 |trans-title=The Sahrawi refugee camps |url=https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |lang=es |publisher=Una mirada al Sáhara Occidental |quote=La divisa local es el dinar argelino, aunque se puede pagar casi todo en euros. La moneda mínima para hacer compras en los campamentos es el billete de 10€. |trans-quote=The local currency is the Algerian dinar, although you can pay almost everything in euros. The minimum currency to make purchases in the camps is the €10 bill. |access-date=2023-10-21 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207020937/https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
 }}
| time_zone              = [[West Africa Time|WAT]]
| utc_offset             = +1
| date_format            = {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yyyy|year}} ([[Anno Domini|AD]])
| drives_on              = දකුණ
| calling_code           = 
| iso3166code            = EH
| cctld                  = [[.eh]] (වෙන් කර ඇත)
| footnote_a             = &lt;!--For any footnote &lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; used above--&gt;
| footnote_b             = &lt;!--For any footnote &lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; used above--&gt;
| footnote_h             = &lt;!--For any footnote &lt;sup&gt;h&lt;/sup&gt; used above--&gt;
| footnotes              = &lt;!--For any generic non-numbered footnotes--&gt;
| status                 = සීමිත පිළිගැනීමක් ඇති රාජ්‍යකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රටවල් 46ක් සහ දකුණු ඔසෙටියාව පිළිගෙන ඇත.
| flag_type              = [[Flag of Western Sahara|Flag]]
| englishmotto           = &quot;නිදහස, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය, සමගිය&quot;
| capital_exile          = {{unbulleted list
  | [[රබූනි සරණාගත කඳවුර|රබුනි]], [[ටින්ඩෝෆ්]] ''(තථ්‍ය)''
 | [[ටිෆාරිටි]] ''(තාවකාලික ප්‍රකාශිත)''
  }}
}}
'''සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය''',{{Efn|{{IPAc-en|s|ə|ˈ|r|ɑː|w|i}} {{respell|sə|RAH|wee}}; SADR; &quot;සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය&quot; ලෙසද හැඳින්වේ; {{lang-ar|الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية|al-Jumhūrīyah al-ʿArabīyah aṣ-Ṣaḥrāwīyah ad-Dīmuqrāṭīyah}}; {{lang-es|República Árabe Saharaui Democrática}}, {{IPA|es|reˈpuβlik(a) ˈaɾaβe sa(χa)ˈɾawi ðemoˈkɾatika||Pronunciation_of_República_Árabe_Saharaui_Democrática_in_Spanish.ogg}}}} '''සහරාවි ජනරජය''' සහ '''බටහිර සහරා''' ලෙස ද හැඳින්වේ, බටහිර සහරාහි ස්වයං-පාලන නොවන ප්‍රදේශයට හිමිකම් කියන නමුත් නැගෙනහිර මායිම පමණක් පාලනය කරන බටහිර මාග්‍රෙබ්හි පිහිටා ඇති අර්ධ වශයෙන් පිළිගත් භූමියෙන් පහෙන් එකක් පාලනය කරන රාජ්‍යයකි. එය එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රටවල් 46 ක් සහ දකුණු ඔසෙටියා විසින් පිළිගෙන ඇත. 1884 සහ 1975 අතර, බටහිර සහරා ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතයක් (පසුව විදේශ පළාතක්) ලෙස ස්පාඤ්ඤ සහරා ලෙස හැඳින්විණි. SADR යනු [[ස්පාඤ්ඤ භාෂාව]] සැලකිය යුතු භාෂාවක් වන අප්‍රිකානු රාජ්‍ය දෙකෙන් එකක් වන අතර අනෙක [[සමක ගිනියාව|සමක ගිනියාවයි]].

SADR 1976 පෙබරවාරි 27 වන දින බටහිර සහරා හි බීර් ලෙව්හි දී පොලිසාරියෝ පෙරමුණ විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. SADR රජය එහි පාලනය යටතේ පවතින ප්‍රදේශ හඳුන්වන්නේ නිදහස් ප්‍රදේශ හෝ නිදහස් කලාපය ලෙසයි. මොරොක්කෝව මතභේදයට තුඩු දී ඇති ඉතිරි ප්‍රදේශ පාලනය සහ පරිපාලනය කරන අතර, මෙම ඉඩම් එහි දකුණු පළාත් ලෙස හඳුන්වයි. SADR හි හිමිකම් කියන අගනුවර වන්නේ එල් අයියන් (බටහිර සහරා ප්‍රදේශයේ අගනුවර) වේ. SADR විසින් එල් අයියන් පාලනය නොකරන බැවින්, එය ටිෆාරිටි හි තාවකාලික අගනුවරක් පිහිටුවා ඇත, නමුත් එදිනෙදා පරිපාලනය බොහෝමයක් සිදු වන්නේ ඇල්ජීරියාවේ ටින්ඩෝෆ් හි පිහිටි සහරාවි සරණාගත කඳවුරුවලින් එකක් වන රබුනි හි ය.

SADR එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රාන්ත 46ක් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පවත්වන අතර අප්‍රිකානු සංගමයේ පූර්ණ සාමාජිකයෙකි. මිලියන භාගයක පමණ ජනගහනයක් සහිත, එය අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම විරල ජනාකීර්ණ වන අතර, ලෝකයේ දෙවන වඩාත්ම විරල ජනගහනය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Western Sahara Population 2023 (Live) |url=https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308172559/https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population |archive-date=8 March 2023 |access-date=8 March 2023}}&lt;/ref&gt;

== නිරුක්තිය ==
සහරාවි යන නම යනු 'කාන්තාරයේ වැසියා' යන අර්ථය ඇති අරාබි වචනය වන Ṣaḥrāwī صحراوي යන්නෙහි රෝමානුකරණයයි, එය 'කාන්තාරය' යන අර්ථය ඇති අරාබි වචනය වන Ṣaḥrāʼ (صحراء) වෙතින් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත.{{fact|date=December 2021}}

== ඉතිහාසය ==
ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ඉවත් කිරීමෙන් පසුව, මොරොක්කෝ හරිත මාර්තු හේතුවෙන්, ස්පාඤ්ඤය, මොරොක්කෝව සහ මොරිටේනියාව මැඩ්රිඩ් ගිවිසුම් අත්සන් කළේ 1975 නොවැම්බර් 14 වන දින, ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ෆ්‍රැන්කෝ මිය යාමට දින හයකට පෙරය. මොරොක්කෝව සහ මොරිටේනියාව බටහිර සහරා ප්‍රදේශය ඈඳා ගනිමින් ප්‍රතිචාර දැක්වූහ. 1976 පෙබරවාරි 26 දින ස්පාඤ්ඤය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට (එජාස) දන්වා සිටියේ එම දිනය වන විට තමන් බටහිර සහරා හි රැඳී සිටීම අවසන් කර එහි වගකීම් අත්හැර දැමූ බවත්, එමඟින් කලාපයට පරිපාලන බලයක් නොමැති බවත්ය. මොරොක්කෝව හෝ මොරිටේනියාව ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලබා නොගත් අතර නිදහස අපේක්ෂා කරන පොලිසාරියෝ පෙරමුණ සමඟ යුද්ධයක් ඇති විය. සහරාවි ජනතාවගේ නීත්‍යානුකූල නියෝජිතයා ලෙස UN විසින් පොලිසාරියෝ පෙරමුණ සලකන අතර, බටහිර සහරාවේ ජනතාවට &quot;ස්වයං-නිර්ණය සහ ස්වාධීනත්වය&quot; සඳහා අයිතියක් ඇති බව තහවුරු කරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=1979|title=A/RES/34/37. Question of Western Sahara|url=https://www.un.org/documents/ga/res/34/a34res37.pdf|url-status=live|journal=General Assembly—Thirty-fourth Session|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110161537/http://www.un.org/documents/ga/res/34/a34res37.pdf|archive-date=10 January 2017|access-date=15 March 2017}}&lt;/ref&gt;

සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය නිර්මාණය කිරීම 1976 පෙබරවාරි 27 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දේ, ඉවත්ව යන ස්පාඤ්ඤ යටත්විජිතවාදීන් විසින් ඉතිරි කරන ලද දේශපාලන රික්තයක් ලෙස ඔවුන් සැලකූ දේ පිරවීම සඳහා නව ආයතනයක අවශ්‍යතාවය පොලිසාරියෝ විසින් ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ ය. හිමිකම් කියන අගනුවර හිටපු බටහිර සහරා අගනුවර වන එල්-අයිඋන් (එය මොරොක්කෝ පාලන ප්‍රදේශයේ) වන අතර, ප්‍රකාශය කරන ලද්දේ පිටුවහල් රජයේ තාවකාලික අගනුවර වන බීර් ලෙහ්ලූ හි වන අතර එය 1991 යටතේ පොලිසාරියෝ යටතේ පැවති ප්‍රදේශයේ පැවතුනි. සටන් විරාමය (නිරවුල් කිරීමේ සැලැස්ම බලන්න). 2008 පෙබරවාරි 27 දින, තාවකාලික ප්‍රාග්ධනය විධිමත් ලෙස ටිෆාරිටි වෙත ගෙන යන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 2008 |title=Sahara Occidental – Actualités 2008, février |url=http://www.arso.org/01-f08-02.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116173349/http://www.arso.org/01-f08-02.htm |archive-date=16 January 2017 |access-date=17 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 2008 |title=Sahara Info |url=http://www.sahara-info.org/pdf/sahara_info141-142.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818082047/http://www.sahara-info.org/pdf/sahara_info141-142.pdf |archive-date=18 August 2017 |access-date=17 September 2016}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, එදිනෙදා ව්‍යාපාර පවත්වනු ලබන්නේ සහරාවි පිටුවහල් ප්‍රජාවෙන් වැඩි පිරිසක් සිටින ඇල්ජීරියාවේ ටින්ඩෝෆ් පළාතේ සහරාවි සරණාගත කඳවුරුවල ය.

== ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ==
සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ නව 1999 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව බොහෝ යුරෝපීය ප්‍රාන්තවල පාර්ලිමේන්තු ව්‍යවස්ථාවට සමාන ස්වරූපයක් ගත් නමුත් සමහර ඡේද සමඟ &quot;පූර්ණ නිදහස&quot; සාක්ෂාත් කර ගන්නා තෙක් අත්හිටුවන ලදී. ප්‍රධාන කරුණු අතර, රාජ්‍ය නායකයා ව්‍යවස්ථානුකූලව පොලිසාරියෝ පෙරමුණේ මහලේකම්වරයා වන අතර, නිදහස ලැබීමෙන් පසු පොලිසාරියෝ සම්පූර්ණයෙන්ම විසුරුවා හැරීමට හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන් කළ යුතු බවට ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ ප්‍රතිපාදන සහිතව, &quot;පෙර නිදහසේ අවධිය&quot; ලෙස හැඳින්වේ. රජයේ ව්යුහය. නිදහසින් ආරම්භ වන සංක්‍රාන්ති අවධියක් සඳහා විධිවිධාන විස්තර කර ඇති අතර, වර්තමාන SADR බටහිර සහරා රජය ලෙස ක්‍රියා කිරීමට නියමිත අතර, ව්‍යවස්ථාමය ප්‍රතිසංස්කරණයකින් අවසන් වන අතර අවසානයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දක්වා ඇති ආකාරයට රාජ්‍යයක් පිහිටුවීම දක්වා ඇත.{{fact|date=December 2021}}

අවසානයේ බටහිර සහරා රාජ්‍යයක් සඳහා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දක්වා ඇති පුළුල් මාර්ගෝපදේශවලට වෙළඳපල ආර්ථිකයක් සහිත බහු-පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ඇතුළත් වේ. සහරාවිවරුන් මුස්ලිම්, අප්‍රිකානු සහ අරාබි ජනතාවක් ලෙසද ව්‍යවස්ථාවේ නිර්වචනය කර ඇත.&lt;ref&gt;Article 6 of the Sahrawi constitution. Article 2 prescribes that &quot;Islam is the state religion and source of law&quot;.&lt;/ref&gt; ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් මානව හිමිකම් පිළිබඳ මූලධර්මවලට සහ පෑන්-අරාබිවාදයේ ප්‍රාදේශීය ප්‍රභේදයක් ලෙස මහා මග්‍රෙබ් සංකල්පයට කැපවීමක් ද ප්‍රකාශ කරයි.{{fact|date=December 2021}}

== රාජ්‍ය ව්‍යුහය ==

1982 අගෝස්තු මාසයේ සිට, ජනරජයේ ඉහළම නිලය වන්නේ සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ ජනාධිපති වන අතර, එම තනතුර දරන්නේ පොලිසාරියෝ පෙරමුණේ මහලේකම්, දැනට බ්‍රහීම් ගාලි,&lt;ref name=&quot;Zunes 2010&quot;&gt;Zunes S; Mundy J (2010). [https://books.google.com/books?id=6XzuIbQAXUIC&amp;dq=revolutionary+council+president+1982+constitution+western+sahara&amp;pg=PA117 Western Sahara: War, Nationalism, and Conflict Irresolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008193732/https://books.google.com/books?id=6XzuIbQAXUIC&amp;dq=revolutionary+council+president+1982+constitution+western+sahara&amp;pg=PA117|date=8 October 2023}} [[Syracuse University Press]]. Retrieved 3 August 2016.&lt;/ref&gt; අගමැති ලෙස පත් කරන, දැනට බුච්රයාය හම්මුඩි ය. SADR හි ආණ්ඩු ව්‍යුහය සමන්විත වන්නේ අමාත්‍ය මණ්ඩලයකින් (අගමැතිවරයාගේ නායකත්වයෙන් යුත් කැබිනට් මණ්ඩලයක්), අධිකරණ ශාඛාවකින් (ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද විනිසුරුවරුන් සහිත) සහ පාර්ලිමේන්තු සහරාවි ජාතික සභාව (SNC; වර්තමාන කථානායකවරයා හම්මා සලාමා) ය. 1976 දී එහි ආරම්භයේ සිට, විවිධ ව්‍යවස්ථාමය සංශෝධන මගින් ජනරජය තාවකාලික කළමනාකරණ ව්‍යුහයක සිට සැබෑ පාලන උපකරණයකට ළඟා වන දෙයක් බවට පරිවර්තනය කර ඇත. 1980 ගණන්වල අගභාගයේ සිට පාර්ලිමේන්තුව බලතල බෙදීමක් ඇති කිරීමට සහ ජනරජයේ ව්‍යුහයන් පොලිසාරියෝ පෙරමුණෙන් ඉවත් කිරීමට පියවර ගැනීමට පටන් ගත්තේය, නමුත් අද දක්වා පැහැදිලි බලපෑමක් නැත.{{fact|date=December 2021}}

එහි විවිධ අමාත්‍යාංශ විවිධ සේවා සහ කාර්යයන් සඳහා වගකීම දරයි. නඩු විභාග අධිකරණ, අභියාචනාධිකරණ සහ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයකින් සම්පූර්ණ වූ අධිකරණය ක්‍රියාත්මක වන්නේ එම ක්ෂේත්‍රවලමය. පිටුවහල් රජයක් ලෙස, රජයේ බොහෝ ශාඛා සම්පූර්ණයෙන් ක්‍රියාත්මක නොවන අතර, ආයතනවල ව්‍යවස්ථාපිත භූමිකාවන්ට බලපා ඇත. SADR හි පාලන යන්ත්‍රය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සහ මෙම පක්ෂ සහ රාජ්‍ය ආයතන සහ කාර්යාල අතර මෙහෙයුම් නිපුණතා අතිච්ඡාදනය වන පොලිසාරියෝ පෙරමුණ තුළද රජයේ ව්‍යුහයන්ට සමාන්තර ආයතන පැන නැගී ඇත. 2012 වාර්තාවක සහරාවි නීතිඥ සංගමයේ පැවැත්ම ගැන සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 2012 |title=Report of the Fact-Finding Mission to the Sahrawi Arab Democratic Republic |url=http://www.achpr.org/files/sessions/12th-eo/mission-reports/promotion_mission-2012/mission_report_sahrawi_cpta_eng.pdf.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140330005902/http://www.achpr.org/files/sessions/12th-eo/mission-reports/promotion_mission-2012/mission_report_sahrawi_cpta_eng.pdf.pdf |archive-date=30 March 2014 |access-date=27 December 2017 |website=African Commission on Human &amp; Peoples' Rights}}&lt;/ref&gt; 2016 දී, නීතීඥ සංගමය (සහ්රාවි ලෝයර්ස් සංගමය යන නාමයෙන්) දේශපාලන සහ සිවිල් අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ඉල්ලා වාර්තාවක් නිකුත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=تقرير موازي بمناسبة استعراض التقرير السادس للملكة المغربية حول تنفيذ مقتضيات العهد الدولي للحقوق المدنية و السياسية |url=http://tbinternet.ohchr.org/ |website=اتحاد المحامين الصحراويين}}&lt;/ref&gt; අවාසනාවකට, කාන්තාවන් වැනි ඇතැම් ජනවිකාස කණ්ඩායම් නීති ක්ෂේත්‍රය තුළ කටයුතු කර ඇත්තේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ පැහැදිලි ඇඟවීමක් නොමැත.{{fact|date=December 2021}}

ප්‍රධාන වශයෙන් උපදේශන සහ සම්මුතිය ගොඩනැගීමේ ආයතනයක් ලෙස ස්ථාපිත කර ඇති SNC එහි ව්‍යවස්ථාදායක භූමිකාවේ දුර්වල ය, නමුත් එය පසුකාලීන ව්‍යවස්ථා සංශෝධන වලදී එහි න්‍යායික ව්‍යවස්ථාදායක සහ පාලන බලතල ශක්තිමත් කර ඇත. වෙනත් දේ අතර, එය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට මරණීය දණ්ඩනය තහනම් කිරීමක් එකතු කර ඇති අතර, 1999 දී විශ්වාසභංගයක් මගින් රජය පෙරළා ඇත.{{fact|date=December 2021}}

සහරාවි ජාතික කවුන්සිලය සාමාජිකයින් 53 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර, සියල්ලෝම සගුයා එල්-හම්රා සහ රියෝ ද ඔරෝ විමුක්තිය සඳහා වූ 'ජනප්‍රිය පෙරමුණ' වෙතින්.{{fact|date=December 2021}}

== හමුදාව ==
සහරාවි මහජන විමුක්ති හමුදාව සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ ආරක්ෂක බලකාය වන අතර එය ජනරජය පිහිටුවීමට පෙර පොලිසාරියෝ පෙරමුණේ සන්නද්ධ අංශය ලෙස සේවය කළේය.

== ආර්ථිකය ==
SADR හි නිල මුදල් වර්ගය සහරාවි පෙසෙටා ය; කෙසේ වෙතත්, ප්‍රායෝගිකව, ඇල්ජීරියානු ඩිනාර් සහ මොරිටේනියානු ඔගුයියා පාලිත ප්‍රදේශ තුළ භාවිතා කරන ප්‍රධාන මුදල් වේ. මොරොක්කෝ ඩිරාම් ද පිළිගනු ලැබේ, නමුත් එය ප්‍රධාන වශයෙන් භාවිතා කරනු ලබන්නේ මොරොක්කෝවේ වාඩිලාගෙන සිටින ප්‍රදේශවල පමණි.

== ජනවිකාසය ==

=== ආගම් ===
සහරාවිවරුන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන ප්‍රමුඛතම ආගම වන්නේ SADR හි නිල ආගම සහ නීතියේ මූලාශ්‍රයක් ලෙස ව්‍යවස්ථාපිතව පිළිගෙන ඇති සුන්නි ඉස්ලාමයේ මලිකි පාසලයි. සීඅයිඒ වර්ල්ඩ් ෆැක්ට්බුක් එකට අනුව සියලුම සහරාවිවරුන් පාහේ මුස්ලිම් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති අතර එමඟින් රට ලෝකයේ වඩාත්ම ආගමික සමජාතීය ජාතියක් බවට පත් කරයි.

ස්පාඤ්ඤ පාලනය තුළ කතෝලික පල්ලියට වැදගත් පැවැත්මක් තිබුණි, ස්පාඤ්ඤය භූමිය අත්හැරීමට පෙර ස්පාඤ්ඤ කතෝලිකයන් 20,000 ක් පැමිණ සිටියහ (ජනගහනයෙන් 30%). අද මොරොක්කෝව පාලනය කරන ප්‍රදේශවල 300ක් පමණ පිරිසක් කතෝලික (බොහෝ විට ස්පාඤ්ඤ සම්භවයක් ඇති අය) වන අතර, එල් ආයූන් හි ශාන්ත ෆ්‍රැන්සිස් ඔෆ් ඇසිසි ආසන දෙව්මැදුරට සහ ඩක්ලාහි මවුන්ට් කාර්මෙල් දේවස්ථානයට සහභාගි විය හැකිය.

=== භාෂා ===
නූතන සම්මත අරාබි යනු සහරාවි ජනරජයේ ව්‍යවස්ථාපිතව පිළිගත් එකම නිල සහ ජාතික භාෂාවයි.&lt;ref&gt;{{cite constitution|article=3|polity=the Sahrawi Arab Democratic Republic|date=2023-01-17}}&lt;/ref&gt; හසානියා, මොරිටේනියාව වැනි අසල්වැසි රටවල ද කතා කරන අරාබි ප්‍රභේදයකි, සහරාවි ජනයාගේ පොදු ව්‍යවහාර භාෂාව වේ.

ස්පාඤ්ඤ භාෂාව 19 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණයේදී හඳුන්වා දෙන ලද අතර, සහරාවි භාෂාවේ වඩාත් කැමති දෙවන භාෂාව ලෙසද පවතින අතර, තත්‍ය ක්‍රියාකාරී භාෂා තත්වයක් ද භුක්ති විඳිමින් සිටියි.{{sfn|Martos|2014|p=1199–1202}} 2018 දී ජනාධිපති බ්‍රහීම් ගාලි ප්‍රකාශ කළේ ස්පාඤ්ඤ භාෂාව රාජ්‍ය භාෂාවක් වන ලෝකයේ එකම අරාබි රට SADR බවයි. Instituto Cervantes ඇස්තමේන්තු කරන්නේ සහරාවිවරුන් 20,000කට පමණ ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් සීමිත නිපුණතා ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite report|date=2022|title=El español: una lengua viva — Informe 2022|trans-title=Spanish: a living language — 2022 report|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2022.pdf|publisher=[[Instituto Cervantes]]|page=10|access-date=2023-11-16|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134448/https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== අධිකාරියේ ප්‍රදේශය ==
SADR බටහිර ඇල්ජීරියාවේ ටින්ඩෝෆ් පළාතේ පිහිටා ඇති සහරාවි සරණාගත කඳවුරුවල රජයේ පරිපාලනයක් ලෙස ක්‍රියා කළේය. එහි මූලස්ථානය පිහිටා ඇත්තේ ටින්ඩෝෆ් හි දකුණේ රබූනි කඳවුරේය, නමුත් තාවකාලික අගනගර ඇතුළු නිදහස් කලාපයේ නගරවල සමහර නිල සිදුවීම් සිදුවී ඇතත්, පළමුව 2008 බීර් ලෙහ්ලූ පසුව ටිෆාරිටි දක්වා වේ. SADR හි රජය බටහිර සහරා ප්‍රදේශය පුරා ස්වෛරීත්වය ප්‍රකාශ කරයි, නමුත් පාලනය ඇත්තේ නිදහස් කලාපය තුළ පමණි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සරණාගතයින් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස් සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන ඇතුළු විදේශ ආධාර ආයතන කිහිපයක් කඳවුරු තුළ අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක වේ.

== ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීම සහ සාමාජිකත්වය ==
2022 සැප්තැම්බර් වන විට සහරාවි අරාබි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය රාජ්‍ය 85ක් විසින් එක් වරක් හෝ වෙනත් අවස්ථාවක පිළිගෙන ඇත. මෙයින් 39ක් හේතු ගණනාවක් නිසා &quot;අත්හිටවූ&quot; හෝ &quot;ඉවත් කළ&quot; පිළිගැනීමක් ඇත. එක්සත් ජාතීන්ගේ රාජ්‍යයන් 29ක් SADR වෙතින් තානාපති කාර්යාලයක් පවත්වාගෙන යන අතර, තානාපති කාර්යාලයක් සඳහා සත්කාරකත්වය නොදක්වන එකම ජාතිය වියට්නාමය වීම, නමුත් ඔවුන්ගේම දූත මෙහෙවර පමණක් යැවීමයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 January 2017 |title=Plenipotentiary and Extraordinary Ambassador to the People's Democratic Republic of Algeria, the Republic of Mali, the Republic of Senegal, the Republic of Gambia, the Republic of Niger and the Arab Republic of Sarahoui. |url=https://vnembassy-alger.mofa.gov.vn/en-us/embassy/Ambassador/Biography%20Ambassador/Pages/default.aspx |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030637/https://vnembassy-alger.mofa.gov.vn/en-us/embassy/Ambassador/Biography%20Ambassador/Pages/default.aspx |archive-date=1 December 2017 |access-date=31 January 2023}}&lt;/ref&gt; සහරාවි තානාපති කාර්යාල රාජ්‍ය 18ක පවතී. එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රාන්ත හයකට වෙනත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති අතර තවත් එක්සත් ජාතීන්ගේ ජාතීන් නවයක් සහ දකුණු ඔසෙටියා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Semi-Recognized Western Sahara to Recognize South Ossetia {{!}} Eurasianet |url=https://eurasianet.org/semi-recognized-western-sahara-to-recognize-south-ossetia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811152911/https://eurasianet.org/semi-recognized-western-sahara-to-recognize-south-ossetia |archive-date=11 August 2022 |access-date=2023-01-31 |website=eurasianet.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ද පෙර පාලන ක්‍රම මගින් හෝ අතීතයේ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් හරහා රාජ්‍යය හඳුනාගෙන ඇත, නමුත් මේ මොහොතේ කිසිදු ක්‍රියාකාරී සබඳතාවක් නොමැත. 

[[පැරගුවේ]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-02-14 |title=MRE {{!}} Declaración del Ministerio de Relaciones Exteriores |url=http://www.mre.gov.py/v1/noticias/1323-declaracion-del-ministerio-de-relaciones-exteriores.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214175028/http://www.mre.gov.py/v1/noticias/1323-declaracion-del-ministerio-de-relaciones-exteriores.aspx |archive-date=14 February 2014 |access-date=2023-01-31}}&lt;/ref&gt; [[ඕස්ට්‍රේලියාව]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=afrol News - Australia may recognise Saharawi Republic |url=http://www.afrol.com/articles/14885 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712064919/http://www.afrol.com/articles/14885 |archive-date=12 July 2015 |access-date=2023-01-31 |website=www.afrol.com}}&lt;/ref&gt; [[බ්‍රසීලය]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Portal da Câmara dos Deputados |url=https://www.camara.leg.br/proposicoesWeb/fichadetramitacao?idProposicao=353793 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131102645/https://www.camara.leg.br/proposicoesWeb/fichadetramitacao?idProposicao=353793 |archive-date=31 January 2023 |access-date=2023-01-31 |website=www.camara.leg.br}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Portal da Câmara dos Deputados |url=https://www.camara.leg.br/proposicoesWeb/fichadetramitacao?idProposicao=525329 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131102650/https://www.camara.leg.br/proposicoesWeb/fichadetramitacao?idProposicao=525329 |archive-date=31 January 2023 |access-date=2023-01-31 |website=www.camara.leg.br}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Portal da Câmara dos Deputados |url=https://www.camara.leg.br/proposicoesWeb/fichadetramitacao?idProposicao=617193 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131102648/https://www.camara.leg.br/proposicoesWeb/fichadetramitacao?idProposicao=617193 |archive-date=31 January 2023 |access-date=2023-01-31 |website=www.camara.leg.br}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=INS 3/2015 - Senado Federal |url=https://www25.senado.leg.br/web/atividade/materias/-/materia/121793/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131102647/https://www25.senado.leg.br/web/atividade/materias/-/materia/121793/ |archive-date=31 January 2023 |access-date=2023-01-31 |website=www25.senado.leg.br}}&lt;/ref&gt; සහ [[ස්වීඩනය]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://sverigesradio.se/artikel/6269430|title=Sweden softens line on Western Sahara recognition in face of boycott threat|date=5 December 2012|work=Sveriges Radio|access-date=31 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131132945/https://sverigesradio.se/artikel/6269430|archive-date=31 January 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; SADR පිළිගැනීමට අභ්‍යන්තරව ඡන්දය ප්‍රකාශ කර ඇත, නමුත් කිසිවෙකු තවමත් එය අනුමත කර නැත.

එය UN විසින් පිළි නොගත්තද, SADR 1982 සිට අප්‍රිකානු සංගමයේ (AU, කලින් අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානය, OAU) පූර්ණ සාමාජිකත්වය දරයි. 1984 සහ දකුණේ කාලයේ සිට මොරොක්කෝව විරෝධතාවයක් ලෙස OAU වෙතින් ඉවත් විය. 1994 දී අප්‍රිකාව OAU වෙත ඇතුළත් කර ගැනීම 2017 ජනවාරි 30 වන දින නැවත භාර ගන්නා තෙක් AU හි සාමාජිකයෙකු නොවූ එකම අප්‍රිකානු එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජිකයා විය.&lt;ref name=&quot;worldbulletin&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.worldbulletin.net/todays-news/183967/morocco-rejoins-african-union|title=Morocco rejoins African Union|date=30 January 2017|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720013737/http://www.worldbulletin.net/todays-news/183967/morocco-rejoins-african-union|archive-date=20 July 2018|publisher=Worldbulletin|url-status=live}}&lt;/ref&gt; SADR සහභාගීත්වයට මොරොක්කෝ විරෝධය මත නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spsrasd.info/en/content/nam-reiterates-support-right-saharawi-people-determination|title=NAM reiterates support to right of Saharawi people to determination|date=30 August 2012|newspaper=[[Sahara Press Service]]|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429234549/http://www.spsrasd.info/en/content/nam-reiterates-support-right-saharawi-people-determination|archive-date=29 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spsrasd.info/en/content/algeria-praises-nam%E2%80%99s-continued-support-struggle-saharawi-people-self-determination|title=Algeria praises NAM's continued support to struggle of Saharawi people for self-determination|date=2 September 2012|newspaper=Sahara Press Service|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113235/http://www.spsrasd.info/en/content/algeria-praises-nam%E2%80%99s-continued-support-struggle-saharawi-people-self-determination|archive-date=24 December 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; සහ නව ආසියානු-අප්‍රිකානු උපායමාර්ගික හවුල්කාරිත්වයේ&lt;ref name=&quot;NAASP&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.arso.org/01-e06-3536.htm|title=South Africa|date=9 September 2006|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829211525/http://www.arso.org/01-e06-3536.htm|archive-date=29 August 2019|publisher=ARSO&amp;nbsp;– Association de soutien à un référendum libre et régulier au Sahara Occidental|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asian-African Strategic Partnership&quot;&gt;{{cite web |author=South African Broadcasting Corporation |date=1 September 2006 |title=Asia-Afro partnership meeting kicked off today |url=http://www.sabcnews.com/politics/government/0,2172,134138,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124001/http://www.sabcnews.com/politics/government/0,2172,134138,00.html |archive-date=29 September 2007 |access-date=1 September 2006 |publisher=[[South African Broadcasting Corporation]]}}&lt;/ref&gt; රැස්වීම්වලට ආගන්තුකයෙකු ලෙස සහභාගී වේ.&lt;ref name=&quot;Asian-African Strategic Partnership 2&quot;&gt;{{cite web |author=South African Broadcasting Corporation |date=2 September 2006 |title=Moroccan objections taint Asian-Africa meeting |url=http://www.sabcnews.com/south_africa/general/0,2172,134161,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929131616/http://www.sabcnews.com/south_africa/general/0,2172,134161,00.html |archive-date=29 September 2007 |access-date=2 September 2006 |publisher=South African Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;

SADR 2006 දී ලතින් ඇමරිකානු සහ කැරිබියන් (COPPPAL) දේශපාලන පක්ෂවල ස්ථිර සම්මේලනයේ සමුළුවකට ද සහභාගී විය;&lt;ref name=&quot;Permanent Conference of Political Parties of the Latin American and the Caribbean&quot;&gt;{{cite web |author=Prensa Latina |date=11 September 2006 |title=LatAm, Caribbean Parties in Nicaragua |url=http://www.plenglish.com/article.asp?ID=%7B943864EE-C2AE-4E93-9B70-56F6B144C30A%7D&amp;language=EN |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022143000/http://www.plenglish.com/article.asp?ID=%7B943864EE-C2AE-4E93-9B70-56F6B144C30A%7D&amp;language=EN |archive-date=22 October 2006 |access-date=11 September 2006 |publisher=Prensa Latina}}&lt;/ref&gt; නිකරගුවාවේ SADR තානාපති 2010 මධ්‍යම ඇමරිකානු පාර්ලිමේන්තුවේ ආරම්භක සමුළුවට සහභාගී විය,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spsrasd.info/news/spsarchive/ar/node/24907|title=Saharawi Ambassador to Nicaragua receives delegation from Central American Parliament|date=7 January 2010|access-date=7 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810131024/http://www.spsrasd.info/news/spsarchive/ar/node/24907|archive-date=10 August 2017|publisher=SPS|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; සහ 2012 දී මෙක්සිකෝ නගරයේ පැවති COPPPAL සහ ආසියානු දේශපාලන පක්ෂවල ජාත්‍යන්තර සමුළුවට SADR නියෝජිත පිරිසක් සහභාගී විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spsrasd.info/en/content/saharawi-representation-mexico-attends-copppal-icapp-meeting|title=Saharawi Representation to Mexico attends COPPPAL-ICAPP meeting|date=15 October 2012|newspaper=Sahara Press Service|access-date=10 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224092314/http://www.spsrasd.info/en/content/saharawi-representation-mexico-attends-copppal-icapp-meeting|archive-date=24 December 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2011 පෙබරවාරි 27 වන දින, SADR ප්‍රකාශනයේ 35 වන සංවත්සරය බටහිර සහරා හි ටිෆරිටි හි පැවැත්විණි. බොහෝ රටවල පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන්, තානාපතිවරුන්, රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන සහ ක්‍රියාකාරීන් ඇතුළු නියෝජිත පිරිසක් මෙම අවස්ථාවට සහභාගී වූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 March 2011 |title=Western Sahara: 35 years of colonisation and exile is enough &amp;#124; Kenworthy News Media&amp;nbsp;– development &amp; socio-political issues |url=http://stiffkitten.wordpress.com/2011/03/03/western-sahara-35-years-of-colonisation-and-exile-is-enough/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110412040219/http://stiffkitten.wordpress.com/2011/03/03/western-sahara-35-years-of-colonisation-and-exile-is-enough/ |archive-date=12 April 2011 |access-date=20 May 2015 |publisher=Stiffkitten.wordpress.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.spsrasd.info/en/detail.php?id=16654]{{dead link|date=January 2015}}&lt;/ref&gt;

SADR අරාබි ලීගයේ හෝ අරාබි මාග්‍රෙබ් සංගමයේ සාමාජිකයෙකු නොවේ, මේ දෙකටම මොරොක්කෝව පූර්ණ සාමාජිකයෙකු ලෙස ඇතුළත් වේ.

== යෝජිත බටහිර සහරා අධිකාරිය ==
බටහිර සහරා හි හිටපු එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් කොෆි අනන්ගේ පුද්ගලික නියෝජිත ජේම්ස් බේකර් විසින් නිර්මාණය කරන ලද බේකර් සැලැස්ම යටතේ, SADR මොරොක්කෝව විසින් අධීක්ෂණය කරන ලද ස්වෛරී නොවන ස්වයං පාලන කලාපයක් වන පස් අවුරුදු සංක්‍රාන්ති බටහිර සහරා අධිකාරිය (WSA) සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කරනු ඇත. , ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ජනමත විචාරණයකින් පසුව. එය 2003 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අනුමත කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, මොරොක්කෝව සහභාගී වීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, සැලැස්ම මිය ගොස් ඇති බව පෙනේ.{{citation needed|date=February 2011}}

2007 අප්‍රේල් මාසයේදී, මොරොක්කෝ රජය සහරාන් කටයුතු සඳහා වූ රාජකීය උපදේශක සභාව (CORCAS) හරහා ස්වයං පාලන ආයතනයක් බටහිර සහරා සඳහා යම් තරමක ස්වයං පාලනයක් සහිතව ප්‍රදේශය පාලනය කළ යුතු බවට යෝජනා කළේය. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2007 අප්‍රේල් මස මැද භාගයේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයට ඉදිරිපත් කරන ලදී. මොරොක්කෝ යෝජනාව සම්බන්ධයෙන් ඇනහිටීමක් හේතුවෙන් UN විසින් 2007 අප්‍රේල් මාසයේ දී &quot;එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම්වරයාගේ වාර්තාව&quot; මගින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පිළිගත් දේශපාලන විසඳුමකට පැමිණීමට සෘජු සහ කොන්දේසි විරහිත සාකච්ඡාවලට එළඹෙන ලෙස පක්ෂවලින් ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web |date=13 April 2007 |title=Report of the Secretary-General on the situation concerning Western Sahara |url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/ROL%20S2007%20202.pdf |access-date=20 June 2024 |publisher=UN Security Council}}&lt;/ref&gt;

== ක්‍රීඩා ==
SADR හට 2015 බ්‍රසාවිල් හි පැවති අප්‍රිකානු ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී වීමට ආරාධනා කරන ලදී, එය ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ක්‍රීඩා ඉසව්වකදී රටේ මංගල උත්සවය වනු ඇත. කෙසේ වෙතත්, එහි ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් දහතුන් දෙනෙකුට කොංගෝ සංවිධායක කමිටුව තරඟ කිරීමට අවසර දුන්නේ නැත.&lt;ref name=&quot;African Games&quot;&gt;{{cite web |last=Pécout |first=Adrien |date=2015-09-08 |title=Jeux africains : le coureur révolté du peuple sahraoui |trans-title=African Games: the rebellious runner of the Sahrawi people |url=https://www.lemonde.fr/athletisme/article/2015/09/12/jeux-africains-le-coureur-revolte-du-peuple-sahraoui_4751641_1616661.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430141246/https://www.lemonde.fr/athletisme/article/2015/09/12/jeux-africains-le-coureur-revolte-du-peuple-sahraoui_4751641_1616661.html |archive-date=30 April 2023 |access-date=2024-04-06 |website=Le Monde.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt; රටේ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමක් ඇත, නමුත් එහි පාලන ආයතනය වන සහරාවි පාපන්දු සම්මේලනය, FIFA හෝ අප්‍රිකානු පාපන්දු සම්මේලනයේ සාමාජිකයෙකු නොවේ.&lt;ref name=&quot;Africa Intelligence 2023&quot;&gt;{{cite web |date=2023-06-12 |title=ALGERIA/MOROCCO/WESTERN SAHARA : Confederation of African Football rejects Sahrawi membership move |url=https://www.africaintelligence.com/north-africa/2023/06/12/confederation-of-african-football-rejects-sahrawi-membership-move,109992777-art |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405131503/https://www.africaintelligence.com/north-africa/2023/06/12/confederation-of-african-football-rejects-sahrawi-membership-move,109992777-art |archive-date=5 April 2024 |access-date=2024-04-05 |website=Africa Intelligence}}&lt;/ref&gt;

== ජාතික නිවාඩු දින ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!දිනය
!නම
!මුල් සිදුවීම / සටහන්
|-
|පෙබරවාරි 27
|නිදහස් දිනය
|1976 බීර් ලෙහ්ලූ හි SADR ප්‍රකාශය
|-
|මාර්තු 8
|පළමු දිවි පිදීම
|
|-
|මැයි 10
|පොලිසාරියෝ පෙරමුණේ පදනම
|1973 දී පෙරමුණ පිහිටුවීමේ සංවත්සරය
|-
|මැයි 20
|මැයි 20 විප්ලවය
|1973 ස්පාඤ්ඤයට එරෙහි සන්නද්ධ අරගලයේ ආරම්භය
|-
|ජුනි 9
|දිවි පිදූවන්ගේ දිනය
|1976 දී එල්-ඕවාලි මියගිය දිනය
|-
|ජුනි 17
|සෙම්ලා ඉන්ටිෆාඩා
|1970 එල්-අයුන් හි හරකාත් තරිර් කෝලාහල
|-
|ඔක්තෝබර් 12
|ජාතික සමගියේ දිනය
|1975 අයින් බෙන් ටිලි සම්මේලනයේ අනුස්මරණ සංවත්සරය සමරමින්
|}
මීට අමතරව, මුස්ලිම් උත්සව චන්ද්‍ර ඉස්ලාමීය දින දර්ශනයට අනුව තබා ඇත.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!දිනය
!නම
!පිළිපැදීම
|-
|මුහර්රම් 1
|ඉස්ලාමීය අලුත් අවුරුද්ද
|මක්කම සිට මදීනාව දක්වා හිජ්රාගේ සංවත්සරය සහ චන්ද්‍ර ඉස්ලාමීය වර්ෂයේ ආරම්භය
|-
|දුල් හිජ්ජා 10
|ඊද් අල්-අදා
|පූජා මංගල්‍ය
|-
|ෂව්වාල් 1
|ඊද් අල්-ෆිතර්
|රාමසාන් අවසානය
|-
|රබී අල්-අව්වල් 12
|මව්ලිද්
|මුහම්මද් තුමාගේ උපත
|}

== ගැලරිය ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Mezquita_en_Dajla_(Sahara_Occidental).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mezquita_en_Dajla_(Sahara_Occidental).jpg|මොරොක්කෝ පාලනය යටතේ ඇති නගරයක් වන ඩක්ලාහි මුස්ලිම් පල්ලියක්.
File:Veronica_Forque_en_el_Sáhara_libre.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Veronica_Forque_en_el_S%C3%A1hara_libre.jpg|සහරා සිනමා උළෙලේදී ස්පාඤ්ඤ නිළි වෙරෝනිකා ෆෝර්ක්.
File:RASD_-_Commemoration_of_the_30th_independence_day_in_the_Liberated_Territories_(2006).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RASD_-_Commemoration_of_the_30th_independence_day_in_the_Liberated_Territories_(2006).jpg|බටහිර සහරා හි නිදහස් ප්‍රදේශයේ ටිෆරිටි හි 30 වන නිදහස් දිනය සැමරීම
&lt;/gallery&gt;

== සටහන් ==
[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]]
[[ප්‍රවර්ගය:Spanish-speaking countries and territories]]
[[ප්‍රවර්ගය:Arabic-speaking countries and territories]]
[[ප්‍රවර්ගය:States and territories established in 1976]]
[[ප්‍රවර්ගය:One-party states]]
[[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකානු සංගමයේ සාමාජික රාජ්‍ය]]
[[ප්‍රවර්ගය:Former Spanish colonies]]
[[ප්‍රවර්ගය:Saharan countries]]
[[ප්‍රවර්ගය:North African countries]]
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ස්පාඤ්ඤ-භාෂා මූලාශ්‍ර (es)]]
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 අරාබි-භාෂා මූලාශ්‍ර (ar)]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles including recorded pronunciations]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්පාඤ්ඤ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]
[[ප්‍රවර්ගය:Articles with excerpts]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;{{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>ne9lnt634xmcoe5b4xy3z1hrjibuj52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කැනරි දූපත්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176921</id>
    <revision>
      <id>797430</id>
      <parentid>763421</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260432" sha1="2qi2g18ojbkq4msedui0rjmwy7cvtf5" xml:space="preserve">{{Infobox political division|name=කැනරි දූපත්|official_name=|anthem=&quot;[[කැනරිවරුන්ගේ ගීය]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em&quot;&gt;[[File:Himno_de_las_Canarias_(Instrumental).ogg|alt=sound clip of the Himno de Canarias]]&lt;/div&gt;|native_name={{native name|es|Canarias}}|settlement_type=ස්පාඤ්ඤයේ ස්වාධීන ප්‍රජාව සහ යුරෝපීය සංගමයේ පිටත කලාපය|imagesize=275px|image_caption=I|image_flag=Flag of the Canary Islands.svg|flag_size=125px|flag_alt=කැනරි දූපත් වල ධජය|image_shield=Coat_of_Arms_of_the_Canary_Islands.svg|shield_size=100x100px|shield_alt=කැනරි දූපත්|image_map=Islas Canarias (real location) in Spain.svg|mapsize=|map_caption=ස්පාඤ්ඤය තුළ කැනරි දූපත් (රතු) පිහිටීම|coordinates={{Wikidatacoord|Q5813|region:ES-CN_type:isle|display=title}}|subdivision_type=රට|subdivision_name=[[ස්පාඤ්ඤය]]|largest_city=ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා|capital=[[සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්]] (විධායක සහ ව්‍යවස්ථාදායක) සහ [[ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා]] (විධායක සහ අධිකරණ)|leader_party=කැනරියානු සන්ධානය|leader_title=ජනාධිපති|leader_name=ප්‍රනාන්දු ක්ලැවිජෝ බැට්ල්|area_km2=7493|area_rank=ස්පාඤ්ඤයෙන් 1.88%; 13 වැනි|population_estimate=2,172,944&lt;ref&gt;{{cite web |title=Población por comunidades y ciudades autónomas y sexo. |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2853 |access-date=15 November 2022 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070843/https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2853 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|population_estimate_year=2021|population_estimate_rank=8 වෙනි|population_density_km2=290|population_density_sq_mi=751|demonym=කැනරියානු ජනතාව&lt;br /&gt;{{lang|es|canario/-a}} (ස්පාඤ්ඤ භාෂාව)|GDP_nominal=යූරෝ බිලියන 49.020&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ine.es/prensa/cre_2022.pdf |title=Contabilidad Regional de España |website=www.ine.es |access-date=7 January 2024 |archive-date=18 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218104341/https://www.ine.es/prensa/cre_2022.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|GDP_nominal_year=2022|GDP_nominal_per_capita=යූරෝ 22,303|timezone=[[Western European Time|WET]]|utc_offset=±00:00{{!}}UTC|timezone_DST=[[Western European Summer Time|WEST]]|utc_offset_DST=+1|postal_code=|iso_code={{hlist|IC|[[ISO 3166-2:ES|ES-CN]]}}|blank_name_sec1=වඩාත්ම ජනාකීර්ණ දූපත|blank_info_sec1=ටෙනරීෆ්&lt;ref name=&quot;BOE_pop_2019&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.boe.es/eli/es/rd/2019/12/20/743 |title=Real Decreto 743/2019, de 20 de diciembre, por el que se declaran oficiales las cifras de población resultantes de la revisión del Padrón municipal referidas al 1 de enero de 2019. |website=[[Boletín Oficial del Estado|BOE]] |date=27 December 2019 |pages=141278–141281 |language=es |access-date=20 February 2020 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220111850/https://www.boe.es/eli/es/rd/2019/12/20/743 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|blank1_name_sec1=නිල භාෂාව|blank1_info_sec1=කැනරියානු ස්පාඤ්ඤ|blank3_name_sec1=ස්වයං පාලන ප්‍රඥප්තිය|blank3_info_sec1=2018 නොවැම්බර් 7|blank_name_sec2=පාර්ලිමේන්තුව|blank_info_sec2=කැනරියානු පාර්ලිමේන්තුව|blank1_name_sec2=නියෝජිත සම්මේලනය (ස්පාඤ්ඤය)|blank1_info_sec2=15 (350 න්)|blank2_name_sec2=ස්පාඤ්ඤ සෙනෙට් සභාව|blank2_info_sec2=14 (265 න්)|blank3_name_sec2=මානව සංවර්ධන දර්ශකය (2021)|blank3_info_sec2=0.871&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=24 June 2023 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|darkgreen|very high}} * [[List of Spanish autonomous communities by Human Development Index|15th]]|website={{URL|https://www.gobiernodecanarias.org/principal/}}}}'''කැනරි දූපත්''' ({{IPAc-en|k|ə|ˈ|n|ɛər|i}}, {{langx|es|[[:es:Canarias|Canarias]]}}, {{IPA|es|kaˈnaɾjas|lang}}), අවිධිමත් ලෙස '''කැනරි''' ලෙසද හැඳින්වේ, ස්පාඤ්ඤ කලාපයක්, ස්වයං පාලන ප්‍රජාවක් සහ අත්ලාන්තික් සාගරයේ දූපත් සමූහයකි. අප්‍රිකානු ප්‍රධාන භූමියට ඔවුන්ගේ ආසන්නතම ස්ථානයේ, ඔවුන් මොරොක්කෝවට සහ බටහිර සහරාවට බටහිර දෙසින් කිලෝමීටර් 100 (සැතපුම් 62) පිහිටා ඇත. ඔවුන් ස්පාඤ්ඤයේ ස්වාධීන ප්‍රජාවන්ගේ දකුණු කෙළවරයි. මෙම දූපත් වල ජනගහනය මිලියන 2.2 ක් වන අතර යුරෝපීය සංගමයේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ විශේෂ ප්‍රදේශය වේ.&lt;ref name=&quot;Utreta&quot;&gt;{{cite book|author=Utreta, Federico|year=1996|title=Canarias, secreto de estado: episodios inéditos de la transición política y militar en las islas|page=291|location=Madrid|publisher=Mateos López Editores}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tamaimos |title=Canarias está en África |url=http://www.tamaimos.com/2009/10/14/canarias-esta-en-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003222452/http://www.tamaimos.com/2009/10/14/canarias-esta-en-africa/ |archive-date=3 October 2018 |access-date=3 October 2018 |website=tamaimos.com}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන දූපත් හත නම්, විශාලතම සිට කුඩාම ප්‍රදේශය දක්වා, ටෙනරීෆ්, ෆුර්ටෙවෙන්ටුරා, ග්‍රාන් කැනරියා, ලැන්සාරෝට්, ලා පල්මා, ලා ගොමෙරා සහ එල් හියරෝ වේ. අනෙකුත් එකම ජනාකීර්ණ දූපත වන්නේ ලා ග්‍රේසියෝසා වන අතර එය පරිපාලනමය වශයෙන් ලැන්සාරෝට් මත රඳා පවතී. මෙම දූපත් සමූහයට ඇලග්රන්සා, ඉස්ලා ඩි ලොබොස්, න්ටානා ක්ලාරා, රොක් ඩෙල් ඔස්ටේ සහ රොක් ඩෙල් එස්ටේ ඇතුළු බොහෝ කුඩා දූපත් සහ දූපත් ඇතුළත් වේ. එයට ගරාචිකෝ සහ අනගා ඇතුළු පාෂාණ ගණනාවක් ඇතුළත් වේ. පුරාණ කාලයේ, දූපත් දාමය බොහෝ විට හඳුන්වනු ලැබුවේ &quot;වාසනාවන්ත දූපත්&quot; ලෙසිනි.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Benjamin|first1=Thomas|title=The Atlantic World: Europeans, Africans, Indians and Their Shared History, 1400–1900|url=https://archive.org/details/atlanticworldeur0000benj|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850995|page=[https://archive.org/details/atlanticworldeur0000benj/page/107 107]}}&lt;/ref&gt; කැනරි දූපත් යනු ස්පාඤ්ඤයේ දකුණු දිග කලාපය වන අතර මැකරෝනීසියාවේ විශාලතම සහ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ දූපත් සමූහය වේ.&lt;ref name=&quot;catalogo.museosdetenerife.org&quot;&gt;{{Cite web |title=La Macaronesia. Consideraciones geológicas, biogeográficas y paleoecológicas |url=http://catalogo.museosdetenerife.org/cdm/singleitem/collection/MACAMONO/id/16/rec/1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117032309/http://catalogo.museosdetenerife.org/cdm/singleitem/collection/MACAMONO/id/16/rec/1 |archive-date=17 November 2015 |access-date=10 February 2010}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ පිහිටීම නිසා, කැනරි දූපත් ඓතිහාසිකව අප්‍රිකාව, උතුරු ඇමරිකාව, දකුණු ඇමරිකාව සහ යුරෝපය යන මහාද්වීප හතර අතර සම්බන්ධකයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.lanacion.com.ar/451062-canarias-un-puente-entre-continentes|title=Canarias, un puente entre continentes|date=19 November 2002|newspaper=La Nación|access-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609183647/https://ads.rubiconproject.com/prebid/20148_LaNacion_Desktop.js|archive-date=9 June 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 දී, කැනරි දූපත් වල ජනගහනය 2,236,013 ක් වූ අතර,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Canarias - Población 2023 {{!}} Datosmacro.com |url=https://datosmacro.expansion.com/demografia/poblacion/espana-comunidades-autonomas/canarias |access-date=6 March 2024 |website=datosmacro.expansion.com |language=es}}&lt;/ref&gt; ඝණත්වය වර්ග කිලෝමීටරයට 299 කි. එය ස්පාඤ්ඤයේ හත්වන වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ස්වයං පාලන ප්‍රජාව බවට පත් කරයි. ජනගහනය වැඩි වශයෙන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ අගනුවර දූපත් දෙකෙහි ය: 43% පමණ ටෙනරීෆ් දූපතේ සහ 40% ක් ග්‍රාන් කැනරියා දූපතේ.

කැනරි දූපත්, විශේෂයෙන් ටෙනරීෆ්, ග්‍රාන් කැනරියා, ෆුර්ටෙවෙන්චුරා සහ ලැන්සාරෝට්, ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් වන අතර, 2023 දී මිලියන 16කට අධික නරඹන්නන් පිරිසක් පැමිණ ඇත.&lt;ref name=&quot;Agence France Presse&quot;&gt;{{cite web |title=Mass Protests In Canary Islands Decry Overtourism |url=https://www.barrons.com/news/mass-protests-in-canary-islands-decry-overtourism-41e82127 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064407/https://www.barrons.com/news/mass-protests-in-canary-islands-decry-overtourism-41e82127 |archive-date=25 July 2024 |access-date=21 April 2024 |website=Barrons |publisher=Agence France Presse}}&lt;/ref&gt; මෙයට හේතුව ඔවුන්ගේ වෙරළ, උපනිවර්තන දේශගුණය සහ වැදගත් ස්වභාවික ආකර්ෂණ ස්ථාන, විශේෂයෙන්ම ග්‍රාන් කැනරියා හි මාස්පලෝමා සහ ටෙනරීෆ් හි ලෝක උරුම අඩවියක් වන ටෙයිඩ් කන්දයි. ටයිඩ් කන්ද ස්පාඤ්ඤයේ උසම කඳු මුදුන වන අතර සාගර පත්ලේ ඇති එහි පාදමේ සිට මනිනු ලබන ලෝකයේ 3 වන උසම ගිනිකන්ද වේ.&lt;ref name=&quot;gobiernodecanarias1&quot;&gt;[http://www.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/turismo/area_11a_frame.html Página web] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829205532/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/turismo/area_11a_frame.html|date=29 August 2010}} del ISTAC sobre entrada de turistas en Canarias.&lt;/ref&gt; මුහුදු මට්ටමේ දී තාක්ෂණික වශයෙන් නිවර්තන දේශගුණය සඳහා දේශගුණය සඳහා ප්‍රමාණවත් තරම් උණුසුම් ගිම්හාන සහ ශීත ඍතුව මෙම දූපත් සතු වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Canary Islands Weather and Climate |url=http://www.worldtravelguide.net/country/51/climate/Europe/Canary-Islands.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531201416/http://www.worldtravelguide.net/country/51/climate/Europe/Canary-Islands.html |archive-date=31 May 2008 |access-date=21 January 2010 |website=Worldtravelguide.net}}&lt;/ref&gt; වර්ෂාපතන ප්‍රමාණය සහ සමුද්‍ර මධ්‍යස්ථ මට්ටම පිහිටීම සහ උන්නතාංශය අනුව වෙනස් වේ. මෙම දූපත් සමූහයට හරිත ප්‍රදේශ මෙන්ම අර්ධ කාන්තාරද ඇතුළත් වේ. දූපත් වල උස් කඳු තාරකා විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ සඳහා වඩාත් සුදුසු වන්නේ ඒවා උෂ්ණත්ව ප්‍රතිලෝම ස්ථරයට ඉහළින් පිහිටා ඇති බැවිනි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, මෙම දූපත් සමූහයට වෘත්තීය තාරකා විද්‍යා නිරීක්ෂණාගාර දෙකක් ඇත: ටෙනරීෆ්හි ටීඩේ නිරීක්ෂණාගාරය සහ ලා පල්මා හි රොක් ඩි ලොස් මුචචෝස් නිරීක්ෂණාගාරය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.eso.org/public/announcements/ann15010/|title=First Light for Laser Guide Star Technology Collaboration|access-date=16 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224022007/http://www.eso.org/public/announcements/ann15010/|archive-date=24 February 2015|publisher=European Southern Observatory|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1927 දී කැනරි දූපත් පළාත පළාත් දෙකකට බෙදා ඇත. 1982 දී කැනරි දූපත් වල ස්වාධීන ප්‍රජාව පිහිටුවන ලදී. සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සහ ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා නගර ඒකාබද්ධව දූපත් වල අගනුවර වේ.&lt;ref name=&quot;estatuto2018&quot;&gt;{{Cite web |date=6 November 2018 |title=Ley Orgánica 1/2018, de 5 de noviembre, de reforma del Estatuto de Autonomía de Canarias. |url=https://www.boe.es/eli/es/lo/2018/11/05/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923070315/https://www.boe.es/eli/es/lo/2018/11/05/1 |archive-date=23 September 2019 |access-date=23 September 2019 |website=[[Boletín Oficial del Estado|BOE]] |pages=107645–107708 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;es.wikisource.org&quot;&gt;{{Cite web |title=Real Decreto de 30 de noviembre de 1833 – Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064408/https://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 |archive-date=25 July 2024 |access-date=13 January 2023 |website=es.wikisource.org |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gobiernodecanarias.org&quot;&gt;[http://www.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/docs/1833-12-03%20Decreto%20de%20division%20provincial.pdf ''Real Decreto de 30 de noviembre de 1833''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722105020/http://www.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/docs/1833-12-03%20Decreto%20de%20division%20provincial.pdf|date=22 July 2012}} en el sitio web oficial del Gobierno de Canarias&lt;/ref&gt; එම නගර පිළිවෙලින්  සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සහ ලාස් පල්මාස් යන පළාත්වල අගනුවර ද වේ. ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා 1910 ගණන්වල කෙටි කාලයක් හැර, 1768 සිට කැනරි වල විශාලතම නගරය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=La población de Canarias se ha multiplicado por trece en los últimos 250 años |url=http://www.canarias7.es/articulo.cfm?Id=40362 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208063655/http://www.canarias7.es/articulo.cfm?Id=40362 |archive-date=8 December 2015 |access-date=22 February 2011 |website=Canarias7.es}}&lt;/ref&gt; 1833 ස්පාඤ්ඤයේ භෞමික අංශය සහ 1927 අතර, සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් කැනරි දූපත් වල එකම අගනුවර විය. 1927 දී, කැනරි දූපත් වල අගනුවර නගර දෙකක් අතර බෙදා ගන්නා බවට නියෝගයක් මගින් නියෝග කරන ලද අතර, මෙම විධිවිධානය අද දක්වාම පවතී.&lt;ref name=&quot;es.wikisource.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Real Decreto Canarias&quot;&gt;[http://www.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/docs/1833-12-03%20Decreto%20de%20division%20provincial.pdf ''Real Decreto de 30 de noviembre de 1833''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722105020/http://www.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/docs/1833-12-03%20Decreto%20de%20division%20provincial.pdf|date=22 July 2012}} at the official website of the Canary Islands Government&lt;/ref&gt; කැනරි දූපත් වල තුන්වන විශාලතම නගරය වන්නේ ටෙනරීෆ්හි තවත් ලෝක උරුම අඩවියක් වන සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුනා වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2009 |title=La Laguna. Guía turística de Tenerife. Tenerife, la isla de la eterna primavera |url=http://www.tenerife2.com/ciudades/lalaguna.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124164807/http://www.tenerife2.com/ciudades/lalaguna.html |archive-date=24 November 2014 |access-date=21 January 2010 |website=Tenerife2.com |publisher=Publiceuta S.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2.2.6. Diagnóstico |url=http://www.tenerife.es/planes/PTEOSistemaViarioAMetro/adjuntos/II0206a.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808043729/https://www.tenerife.es/planes/PTEOSistemaViarioAMetro/adjuntos/II0206a.pdf |archive-date=8 August 2019 |access-date=21 January 2010 |work=Plan Territorial Especial De Ordenación Del Sistema Viario Del Área Metropolitana De Tenerife |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Presentación general de la isla |url=http://dracma.free.fr/tenerife.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202410/http://dracma.free.fr/tenerife.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=21 January 2010 |website=Dracma |language=es}}&lt;/ref&gt;

රුවල් යුගයේදී, පවතින ඊසානදිග වෙළඳ සුළං අල්ලා ගැනීම සඳහා දකුණු දිගට යාත්‍රා කළ ඇමරිකාවේ ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත සමයේ ස්පාඤ්ඤ ගැලියන් සඳහා මෙම දූපත් ප්‍රධාන නැවතුම්පොළ විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1733 Spanish Galleon Trail, Plate Fleets |url=http://info.flheritage.com/galleon-trail/platefleets.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528205005/http://info.flheritage.com/galleon-trail/plateFleets.cfm |archive-date=28 May 2016 |access-date=30 August 2016 |website=flheritage.com |publisher=Florida Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2013 |title=Trade Winds and the Hadley Cell |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/08_1.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080521101305/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/08_1.shtml |archive-date=21 May 2008 |access-date=30 August 2016 |website=earthguide.ucsd.edu |publisher=Calspace, University of California, San Diego}}&lt;/ref&gt;

== නිරුක්තිය ==
ඉස්ලාස් කැනරියාස් යන නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ කැනරියා ඉන්සියුලේ යන ලතින් නාමයෙන් වන අතර, එහි තේරුම &quot;බල්ලෝ දූපත්&quot; යන්නයි, සමහර විට භික්ෂු මුද්‍රා හෝ මුහුදු බල්ලන් බහුලව සිටි නිසා විය හැකිය, මෙම දූපත් වලින් එකක පැරණි නම වන කැනරියා - අනුමාන වශයෙන් ග්‍රාන් කැනරියා. ඉතිහාසඥ ප්ලිනි ද එල්ඩර්ට අනුව, කැනරියා දූපතේ &quot;ඉතා විශාල ප්‍රමාණයේ සුනඛයන් විශාල ප්‍රමාණයක්&quot; අඩංගු විය.&lt;ref&gt;Pliny the Elder, ''The Natural History'', [http://perseus.uchicago.edu/perseus-cgi/citequery3.pl?dbname=PerseusLatinTexts&amp;getid=1&amp;query=Plin.%20Nat.%206.37 Book 6, Chap. 37. (32.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429031139/http://perseus.uchicago.edu/perseus-cgi/citequery3.pl?dbname=PerseusLatinTexts&amp;getid=1&amp;query=Plin.%20Nat.%206.37|date=29 April 2019}} —The Fortunate Islands&lt;/ref&gt; සුනඛයන් සමඟ ඇති සම්බන්ධය දූපත් වල කබායෙහි ඔවුන්ගේ නිරූපනය තුළ රඳවා ඇත.

වෙනත් න්‍යායන් අනුමාන කරන්නේ මෙම නම පැමිණෙන්නේ මොරොක්කෝ ඇට්ලස් හි ජීවත් වන නුකරි බර්බර් ගෝත්‍රයෙන් වන අතර එය රෝම මූලාශ්‍රවල කැනරි ලෙස නම් කර ඇත, නමුත් ප්ලිනි නැවතත් සුනඛයන් සමඟ මෙම යෙදුමේ සම්බන්ධය සඳහන් කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Pliny the Elder|author-link=Pliny the Elder|title=The Natural History|title-link=Natural History (Pliny)|volume=5 An account of countries, nations, seas, towns, havens, mountains, rivers, distances, and peoples who now exist or formerly existed|chapter=1 The Two Mauritanias|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0137:book=5:chapter=1|access-date=13 January 2023|via=perseus.tufts.edu|translator=John Bostock|date=1855|orig-date=77 CE|place=London|publisher=Taylor and Francis}}&lt;/ref&gt;

දූපත් වල නම කැනරි පක්ෂියාගෙන් උපුටා ගත් එකක් නොවේ; ඒ වෙනුවට කුරුල්ලන්ට නම් කර ඇත්තේ දූපත් වලිනි.

== දූපත් ==

බටහිර සිට නැගෙනහිරට කැනරි දූපත් වන්නේ එල් හියර්රෝ, ලා පල්මා, ලා ගොමෙරා, ටෙනරීෆ්, ග්‍රාන් කැනරියා, ෆුර්ටෙවෙන්ටුරා, ලැන්සාරෝට් සහ ලා ග්‍රේසියෝසා ය. ලැන්සාරෝට් වලට උතුරින් චිනිජෝ දූපත් සමූහය ට අයත් මොන්ටානා ක්ලාරා, ඇලග්‍රාන්සා, රොක් ඩෙල් එස්ටේ සහ රොක් ඩෙල් ඔස්ටේ යන දූපත් වේ. ෆුර්ටෙවෙන්චුරා හි ඊසාන දෙසින් පිහිටා ඇත්තේ ලෝබෝස් දූපතයි. කැනරි දූපත් වල කුඩා යාබද පාෂාණ මාලාවක් ඇත: ටෙනරීෆ්හි රොක්ස් ද අනගා, ගරාචිකෝ සහ ෆැස්නියා, සහ එල් හියර්රෝ හි සැල්මෝර් සහ බොනැන්සා.&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;55px&quot; caption=&quot;කැනරි දූපත්&quot;&gt;
ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_El_Hierro.svg|එල් හියර්රෝ
ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_La_Palma.svg|ලා පල්මා
ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_La_Gomera.svg|ලා ගොමෙරා
ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_Tenerife.svg|ටෙනරීෆ්
ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_Gran_Canaria.svg|ග්‍රාන් කැනරියා
ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_Fuerteventura.svg|ෆුර්ටෙවෙන්ටුරා
ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_Lanzarote.svg|ලැන්සාරෝට්
&lt;/gallery&gt;

=== එල් හියරෝ ===
එල් හියරෝ, බටහිර දෙසින් පිහිටි දූපත, වර්ග කිලෝමීටර 268.71 (වර්ග සැතපුම් 103.75) ආවරණය කරයි. එය ප්‍රධාන දූපත් වලින් දෙවන කුඩාම වන අතර ජනගහනය 10,798 කින් අඩුය. 2000 දී මුළු දිවයිනම ජෛවගෝලයේ රක්ෂිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එහි අගනුවර වැල්වර්ඩේ වේ. ෆෙරෝ ලෙසද හැඳින්වෙන එය කලක් ලෝකයේ බටහිර දෙසින් පිහිටි භූමිය විය. ටොලමි වැනි පුරාණ යුරෝපීය භූගෝල විද්‍යාඥයන් දිවයින දේශාංශයේ ප්‍රධාන මධ්‍යාංශකය ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එය ග්‍රීන්විච් හරහා ගමන් කරන තැනැත්තා විසින් විස්ථාපනය කරන තෙක් 19 වන සියවස දක්වාම පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History {{!}} portal |url=https://www.elhierro.es/en/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113191830/https://www.elhierro.es/en/history |archive-date=13 November 2023 |access-date=13 November 2023 |website=www.elhierro.es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ferro {{!}} Volcanic Island, Atlantic Ocean, Nature Reserve {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Ferro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113194244/https://www.britannica.com/place/Ferro |archive-date=13 November 2023 |access-date=13 November 2023 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ෆුර්ටෙවෙන්චුරා ===
{{wide image|Barranco de Pecenescal - Fuerteventura.jpg|800px|බැරන්කෝ ඩි පෙසෙනෙස්කාල් - ෆුර්ටෙවෙන්චුරා|align-cap=center}}ෆුර්ටෙවෙන්චුරා, වර්ග කිලෝමීටර 1,660 (වර්ග සැතපුම් 640) ක පෘෂ්ඨයක් සහිත, දූපත් සමූහයේ දෙවන විශාලතම දූපත වේ. එය යුනෙස්කෝව විසින් ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. එය වඩාත් ඛාදනය වෙමින් පවතින පැරණිතම දූපත් වේ. එහි උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර 807 (අඩි 2,648) ක උසකින් යුත් බ්‍රැම්බල් කඳු මුදුනයි. එහි අගනුවර පුවර්ටෝ ඩෙල් රොසාරියෝ ය.

=== ග්‍රාන් කැනරියා ===
[[ගොනුව:Pueblo_de_Fataga.jpg|thumb|ෆටාගා, ග්‍රාන් කැනරියා හි දර්ශනය]]
ග්‍රාන් කැනරියා හි 846,717 වැසියන් සිටී. 377,203 වැසියන් සිටින අගනුවර වන ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා වඩාත්ම ජනාකීර්ණ නගරය වන අතර කැනරි වල අගනුවර තත්ත්වය සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සමඟ බෙදා ගනී. ග්‍රාන් කැනරියා හි මතුපිට වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 1,560 (වර්ග සැතපුම් 600) කි. රොක් නුබ්ලෝ 1,813 මීටර (අඩි 5,948) සහ පිකෝ ඩි ලාස් නීව්ස් (&quot;හිම මුදුන&quot;) 1,949 මීටර (6,394 අඩි) දිවයිනේ මධ්‍යයේ පිහිටා ඇත. දිවයිනේ දකුණේ මාස්පලෝමාස් කඳු (ග්‍රාන් කැනරියා) ඇත.

=== ලා ගෝමර ===
ලා ගෝමර (අවිධිමත් ලෙස 'ඉස්ලා කොලොම්බිනා' ලෙස හැඳින්වේ) වර්ග කිලෝමීටර 369.76 (වර්ග සැතපුම් 142.77 ) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වන අතර 21,136 ජනගහනයක් සහිත දෙවන අඩුම ජනගහනය සහිත දූපත වේ. එය යුනෙස්කෝව විසින් ජෛවගෝල රක්ෂිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. භූ විද්‍යාත්මකව එය දූපත් සමූහයේ පැරණිතම එකකි. පරිවාරක අගනුවර සැන් සෙබස්තියන් ඩි ලා ගෝමරා වේ. ගරාජෝනේ ජාතික වනෝද්යානය දිවයිනේ පිහිටා ඇත.

=== ලැන්සාරෝට් ===
ලැන්සරෝට් යනු නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි දූපත වන අතර දූපත් සමූහයේ පැරණිතම එකක් වන අතර එය මෑත කාලීන ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ සාක්ෂි පෙන්වා ඇත. එය වර්ග කිලෝමීටර 845.94 (වර්ග සැතපුම් 326.62 ) ක මතුපිටක් ඇති අතර, චිනිජෝ දූපත් සමූහය හි යාබද දූපත් ඇතුළුව 149,183 වැසියන්ගේ ජනගහනයක් ඇත. අගනුවර අර්රෙසිෆ් හි වැසියන් 56,834 සිටී.

==== චිනිජෝ දූපත් සමූහය ====
[[ගොනුව:The_Chinijo.jpg|thumb|ලැන්සරෝට් සිට පෙනෙන චිනිජෝ දූපත් සමූහය]]
චිනිජෝ දූපත් සමූහයට ලා ග්‍රේසියෝසා, ඇලග්‍රැන්සා, මොන්ටානා ක්ලාරා, රොක් ඩෙල් එස්ටේ සහ රොක් ඩෙල් ඔස්ටේ යන දූපත් ඇතුළත් වේ. එහි වර්ග කිලෝමීටර 40.8 වර්ග සැතපුම් 15.8 ) ක පෘෂ්ඨයක් ඇති අතර, 658 වැසියන් සමඟ ලා ග්‍රේසියෝසා පමණක් ජනාකීර්ණ වේ. වර්ග කිලෝමීටර 29 (වර්ග සැතපුම් 11 ) සහිත ලා ග්‍රේසියෝසා යනු චිනිජෝ දූපත් සමූහය හි විශාලතම දූපත වන අතර කැනරි හි කුඩාම ජනාවාස දූපත වේ.
=== ලා පල්මා ===
වර්ග කිලෝමීටර 708.32 (වර්ග සැතපුම් 273.48) ක ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරමින් 81,863 වැසියන් සිටින ලා පල්මා, සම්පුර්ණයෙන්ම ජෛවගෝල රක්ෂිතයකි. අවසන් වරට 1971 දී ටෙනෙගුයියා ගිනි කන්ද පුපුරා ගියද, දිගු කලක් එය ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරිත්වයේ සලකුනු නොපෙන්වයි. 2021 සැප්තැම්බර් 19 වන දින, දිවයිනේ කම්බ්‍රේ වීජා ගිනිකඳු පුපුරා ගියේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Carracedo|first1=Juan C.|last2=Troll|first2=Valentin R.|last3=Day|first3=James M. D.|last4=Geiger|first4=Harri|last5=Aulinas|first5=Meritxell|last6=Soler|first6=Vicente|last7=Deegan|first7=Frances M.|last8=Perez-Torrado|first8=Francisco J.|last9=Gisbert|first9=Guillem|last10=Gazel|first10=Esteban|last11=Rodriguez-Gonzalez|first11=Alejandro|date=May 2022|title=The 2021 eruption of the Cumbre Vieja volcanic ridge on La Palma, Canary Islands|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/gto.12388|url-status=live|journal=Geology Today|language=en|volume=38|issue=3|pages=94–107|bibcode=2022GeolT..38...94C|doi=10.1111/gto.12388|issn=0266-6979|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203070622/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/gto.12388|archive-date=3 December 2023|access-date=27 July 2022|s2cid=246950800}}&lt;/ref&gt; එය කැනරි වල දෙවන උසම දූපත වන අතර, මීටර 2,423 (අඩි 7,949) හි පිහිටි රොක් ඩි ලොස් මුචචෝස් එහි උසම ස්ථානය වේ. දිවයිනේ සිටින අය &quot;සැන්ටා කෲස්&quot; ලෙස හඳුන්වන සැන්ටා කෲස් ඩි ලා පල්මා එහි අගනුවරයි.

=== ටෙනරීෆ් ===
[[ගොනුව:Urville-Laguna.jpg|thumb|1880 දී සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුනා (ටෙනරීෆ්)]]
ටෙනරීෆ් යනු එහි වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 2,034 (වර්ග සැතපුම් 785) වන අතර එය කැනරි දූපත් වල වඩාත් පුළුල් දූපත වේ. 904,713 වැසියන් සමඟ, එය දූපත් සමූහයේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ දූපත වේ. දූපත් වල ප්‍රධාන නගර දෙකක් එහි පිහිටා ඇත: අගනුවර, සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සහ ලෝක උරුම අඩවියක් වන සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුනා. දිවයිනේ දෙවන නගරය වන සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුනා, කැනරි දූපත් හි පැරණිතම විශ්ව විද්‍යාලය වන ලා ලගුනා විශ්ව විද්‍යාලයේ නිවහන වේ. එහි මීටර 3,715 (අඩි 12,188) ස්පාඤ්ඤයේ උසම කඳු මුදුන වන අතර ලෝක උරුම අඩවියකි. 1977 මාර්තු 27 වන දින බෝයිං 747 යානා දෙකක් එකිනෙක ගැටීමෙන් පුද්ගලයන් 583 දෙනෙකු මිය ගිය ගුවන් සේවා ඉතිහාසයේ දරුණුතම ගුවන් අනතුර සිදුවූ ස්ථානය ටෙනරීෆ් ය.

=== ලා ග්‍රේසියෝසා ===
ග්‍රේසියෝසා දූපත නොහොත් සාමාන්‍යයෙන් ලා ග්‍රේසියෝසා යනු ස්පාඤ්ඤයේ කැනරි දූපත් වල පිහිටි ගිනිකඳු දූපතක් වන අතර එය ලැන්සරෝට් දූපතට උතුරින් කිලෝමීටර 2 (සැතපුම් 1.2) දුරින් එල් රියෝ සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා පිහිටා ඇත. එය කැනරි හොට්ස්පොට් විසින් පිහිටුවන ලදී. දිවයින චිනිජෝ දූපත් සමූහය සහ චිනිජෝ දූපත් සමූහ ස්වභාවික උද්‍යානයේ (Parque Natural del Archipiélago Chinijo) කොටසකි. එය පරිපාලනය කරනු ලබන්නේ ටෙගුයිස් මහ නගර සභාව විසිනි. 2018 හි, ලා ග්‍රේසියෝසා ස්පාඤ්ඤ සෙනෙට් සභාව විසින් අටවන කැනරි දූපත ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී,&lt;ref name=&quot;Monzón2019&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.elindependiente.com/politica/2018/06/26/graciosa-convierte-octava-isla-canarias/|title=La Graciosa se convierte en la octava isla de Canarias|author1=Agustín Monzón|date=26 June 2018|work=El Independiente|access-date=3 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416090007/https://www.elindependiente.com/politica/2018/06/26/graciosa-convierte-octava-isla-canarias/|archive-date=16 April 2019|language=es|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/spain/canary-islands/lanzarote/articles/la-graciosa-why-visit-facts/|title=Nine fascinating facts about the newest Canary Island|last1=Morris|first1=Hugh|date=28 June 2018|access-date=3 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204010003/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/spain/canary-islands/lanzarote/articles/la-graciosa-why-visit-facts/|archive-date=4 December 2019|language=en-GB|url-status=live|website=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 June 2018 |title=El Senado reconoce a La Graciosa como la octava isla canaria habitada |url=https://www.lavanguardia.com/politica/20180626/45418824885/el-senado-reconoce-a-la-graciosa-como-la-octava-isla-canaria-habitada.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428115825/https://www.lavanguardia.com/politica/20180626/45418824885/el-senado-reconoce-a-la-graciosa-como-la-octava-isla-canaria-habitada.html |archive-date=28 April 2020 |access-date=3 December 2019 |website=La Vanguardia |language=es}}&lt;/ref&gt; එය කැනරියානු පරිපාලනය විසින් පිළිගෙන නැත. එය පරිපාලනමය වශයෙන් ලැන්සරෝට් දිවයින මත රඳා පවතී. මිනිසුන් 700ක් පමණ සිටින ප්‍රධාන දූපත් අතරින් කුඩාම සහ අඩුම ජනාකීර්ණ එය වේ.

== දත්ත ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!කොඩිය
!ලාංඡනය
!දිවයින
!අගනුවර
!ප්‍රදේශය (කි.මී.&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!ජනගහනය (2010)
!ජන ඝනත්වය (ජනතාව/කි.මී.&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Flag_of_El_Hierro_with_CoA.svg|50x50පික්]]
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Coat_of_Arms_of_El_Hierro.svg|51x51පික්]]
| align=&quot;left&quot; |එල් හයිරෝ
| align=&quot;center&quot; |වැල්වර්ඩේ
| align=&quot;center&quot; |268.71
| align=&quot;center&quot; |10,960
| align=&quot;center&quot; |40.79
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Flag_of_Fuerteventura.svg|50x50පික්]]
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Coat_of_Arms_of_Fuerteventura.svg|39x39පික්]]
| align=&quot;left&quot; |ෆුර්ටෙවෙන්චුරා
| align=&quot;center&quot; |පුවර්ටෝ ඩෙල් රොසාරියෝ
| align=&quot;center&quot; |1,660
| align=&quot;center&quot; |103,492
| align=&quot;center&quot; |62.34
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Flag_of_Gran_Canaria.svg|50x50පික්]]
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Coat_of_Arms_of_Gran_Canaria.svg|48x48පික්]]
| align=&quot;left&quot; |ග්‍රාන් කැනරියා
| align=&quot;center&quot; |ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා
| align=&quot;center&quot; |1,560.1
| align=&quot;center&quot; |845,676
| align=&quot;center&quot; |542.07
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Flag_of_La_Gomera.svg|50x50පික්]]
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Coat_of_Arms_of_La_Gomera.svg|51x51පික්]]
| align=&quot;left&quot; |ලා ගෝමර
| align=&quot;center&quot; |සැන් සෙබස්තියන්
| align=&quot;center&quot; |369.76
| align=&quot;center&quot; |22,776
| align=&quot;center&quot; |61.6
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Flag_of_Lanzarote.svg|50x50පික්]]
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Coat_of_Arms_of_Lanzarote.svg|44x44පික්]]
| align=&quot;left&quot; |ලැන්සරෝට්
| align=&quot;center&quot; |අර්රෙසිෆ්
| align=&quot;center&quot; |845.94
| align=&quot;center&quot; |141,437
| align=&quot;center&quot; |167.2
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Flag_of_La_Palma_with_CoA.svg|50x50පික්]]
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Coat_of_Arms_of_La_Palma.svg|48x48පික්]]
| align=&quot;left&quot; |ලා පල්මා
| align=&quot;center&quot; |සැන්ටා කෲස් ඩි ලා පල්මා
| align=&quot;center&quot; |708.32
| align=&quot;center&quot; |86,324
| align=&quot;center&quot; |121.87
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Flag_of_Tenerife.svg|50x50පික්]]
| align=&quot;center&quot; |[[ගොනුව:Escudo_de_Tenerife.svg|40x40පික්]]
| align=&quot;left&quot; |ටෙනරීෆ්
| align=&quot;center&quot; |සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්
| align=&quot;center&quot; |2,034.38
| align=&quot;center&quot; |906,854
| align=&quot;center&quot; |445.76
|-
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;left&quot; |ලා ග්‍රේසියෝසා
| align=&quot;center&quot; |කැලේටා ඩි සෙබෝ
| align=&quot;center&quot; |29.05
| align=&quot;center&quot; |658
| align=&quot;center&quot; |22.65
|-
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;left&quot; |ඇලග්‍රැන්සා
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |10.3
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
|-
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;left&quot; |ඉස්ලා ඩි ලෝබෝස්
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |4.5
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
|-
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;left&quot; |මොන්ටානා ක්ලාරා
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |1.48
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
|-
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;left&quot; |රොක් ඩෙල් එස්ටේ
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |0.06
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
|-
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;left&quot; |රොක් ඩෙල් ඔස්ටේ
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |0.015
| align=&quot;center&quot; |–
| align=&quot;center&quot; |–
|}

== භෞතික භූගෝලය ==
[[ගොනුව:Map_of_the_Canary_Islands.svg|thumb|කැනරි දූපත් වල සිතියම]]
[[ගොනුව:Hacha_grande_from_papagayo_pano.jpg|thumb|ලැන්සරෝට් හි දකුණේ පිහිටි හචා ග්‍රෑන්ඩ් කන්දක්, ප්ලායා ඩි පැපගයෝ වෙත යන මාර්ගයේ සිට දර්ශනය වේ]]
[[ගොනුව:Grancanaria.jpg|thumb|ග්‍රාන් කැනරියා හි පරිදර්ශක දසුනක්, වම් පසින් රොක් නුබ්ලෝ සහ මධ්‍යයේ රොක් බෙන්ටයිගා ඇත]]
ටෙනරීෆ් යනු දූපත් සමූහයේ විශාලතම හා වඩාත්ම ජනාකීර්ණ දූපතයි. 865,070 වැසියන් සිටින ග්‍රාන් කැනරියා, කැනරි දූපත් හි දෙවන වැඩිම ජනාකීර්ණ දූපත වන අතර ටෙනරීෆ් (වැසියන් 966,354) සහ මැජෝර්කා (වැසියන් 896,038)ට පසුව ස්පාඤ්ඤයේ තුන්වන වැඩිම ජනගහනයක් සහිත දූපත වේ.{{citation needed|date=February 2024}} දූපත් සමූහයේ දෙවන විශාලතම සහ පිහිටා ඇත අප්‍රිකානු වෙරළේ සිට කිලෝමීටර 100 (සැතපුම් 62) කි.

මෙම දූපත් [[අසෝර්ස්]], [[කේප් වර්ඩ්]], [[මැඩෙයිරා]]  සහ [[සාවේජ් දූපත්]] සමග මැකරෝනීසියාව පරිසර කලාපය සාදයි.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Carracedo|first1=Juan Carlos|title=North-East Atlantic Islands: The Macaronesian Archipelagos|date=1 January 2021|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|encyclopedia=Encyclopedia of Geology (Second Edition)|pages=674–699|editor-last=Alderton|editor-first=David|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121212110/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|place=Oxford|publisher=Academic Press|language=en|isbn=978-0-08-102909-1|access-date=3 July 2022|archive-date=21 January 2021|last2=Troll|first2=Valentin R.|editor2-last=Elias|editor2-first=Scott A.|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කැනරි දූපත් යනු මැකරෝනීසියා කලාපයේ විශාලතම සහ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ දූපත් සමූහයයි.&lt;ref name=&quot;catalogo.museosdetenerife.org&quot; /&gt; මෙම දූපත් සමූහයට විශාල සහ කුඩා දූපත් හතක් ඇත, ඒවා සියල්ලම ගිනිකඳු සම්භවයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=José Mangas Viñuela |date=2007 |title=The Canary Islands Hot Spot |url=http://www.mantleplumes.org/Canary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319070848/http://www.mantleplumes.org/Canary.html |archive-date=19 March 2023 |access-date=13 January 2023 |website=www.mantleplumes.org}}&lt;/ref&gt;

ඊසානදිග වෙළඳ සුළං සම්බන්ධයෙන් දූපත් වල පිහිටීම අනුව, දේශගුණය මෘදු හා තෙත් හෝ ඉතා වියළි විය හැක. දේශීය විශේෂ කිහිපයක් ලෝරිසිල්වා වනාන්තර සාදයි.

කැනරි දූපත් සමූහයේ තනි තනි දූපත් වලට වෙනස් ක්ෂුද්‍ර ක්ලයිමට් ඇත. මෙම දූපත් සමූහයට බටහිර දෙසින් පිහිටි එල් හියරෝ, ලා පල්මා සහ ලා ගෝමර වැනි එම දූපත් තෙත් කැනරි ධාරාවේ බලපෑමට ලක්වන දේශගුණයක් ඇත. ඔවුන් පහළ මට්ටමේ පවා හොඳින් වෘක්ෂලතා වන අතර උපනිවර්තන ලෝරිසිල්වා වනාන්තරවල පුළුල් පත්රිකා ඇත. අප්‍රිකානු වෙරළ දෙසට නැඟෙනහිර දෙසට ගමන් කරන විට, ධාරාවේ බලපෑම අඩු වන අතර, දූපත් වඩ වඩාත් ශුෂ්ක වේ. ෆුර්ටෙවෙන්චුරා සහ ලැන්සරෝට්, අප්‍රිකානු ප්‍රධාන භූමියට ආසන්නතම දූපත්, ඵලදායී ලෙස කාන්තාර හෝ අර්ධ කාන්තාර වේ.

ග්‍රාන් කැනරියා මාස්පලෝමාස් සහ රොක් නුබ්ලෝ වැනි විවිධ භූ දර්ශන සඳහා &quot;කුඩා මහාද්වීපයක්&quot; ලෙස හැඳින්වේ. ටෙනරීෆ් හි උතුර තෙත් අත්ලාන්තික් සුළඟේ බලපෑම යටතේ පිහිටා ඇති අතර එය හොඳින් වෘක්ෂලතාදිය වේ. ප්ලේයා ඩි ලාස් ඇමරිකාව සහ ලොස් ක්‍රිස්ටියානොස් සංචාරක නිකේතන අවට දිවයිනේ දකුණ ශුෂ්කයි. දිවයින මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4,000 (අඩි 13,000) පමණ උසකින් යුක්ත වේ. උන්නතාංශයේදී, සිසිල් සාපේක්ෂ තෙත් දේශගුණයක් තුළ, ආවේණික පයින් පයිනස් කැනරියෙන්සිස් වනාන්තරවල වර්ධනය වේ. කැනරි අයිලන්ඩ් පයින් සහ ඩ්‍රැගන් ගස වැනි කැනරි දූපත් වල ඇති බොහෝ ශාක විශේෂ, ඩ්‍රැකේනා ඩ්‍රැකෝ ආවේණික වන අතර, සබින් බර්තෙලොට් සහ පිලිප් බාර්කර් වෙබ් විසින් L'Histoire Naturelle des Îles Canaries (1835-50) හි සඳහන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Webb|first1=Philip Barker|url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/60795|title=Histoire naturelle des Iles Canaries|last2=Berthelot|first2=Sabin|last3=Oudart|first3=P. L.|last4=Valenciennes|last5=Goode|first5=G. Brown|date=1836|publisher=Béthune, éditeur|location=Paris|access-date=14 May 2020|archive-date=14 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814193620/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/60795|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
=== දේශගුණය ===

දේශගුණය උණුසුම් උපනිවර්තන/නිවර්තන සහ සාමාන්‍යයෙන් ශුෂ්ක වන අතර, මුහුදෙන් සහ ගිම්හානයේදී වෙළඳ සුළං මගින් මධ්‍යස්ථ වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=El clima subtropical canario. |url=http://agrega.juntadeandalucia.es/repositorio/13122010/5b/es-an_2010121313_9170029/ODE-cd2b02ab-1334-3406-80b4-b9c7e0720a7b/25_el_clima_subtropical_canario.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222190945/http://agrega.juntadeandalucia.es/repositorio/13122010/5b/es-an_2010121313_9170029/ODE-cd2b02ab-1334-3406-80b4-b9c7e0720a7b/25_el_clima_subtropical_canario.html |archive-date=22 December 2021 |access-date=22 December 2021 |publisher=[[Junta de Andalucía]] |language=es}}&lt;/ref&gt; ක්ෂුද්‍ර ක්ලයිමට් ගණනාවක් පවතින අතර වර්ගීකරණය ප්‍රධාන වශයෙන් අර්ධ කාන්තාරයේ සිට කාන්තාරය දක්වා විහිදේ. කැනරි දූපත් වල බහුතරයක් උණුසුම් කාන්තාර දේශගුණයක් (BWh) සහ උණුසුම් අර්ධ කාන්තාර දේශගුණයක් (BSh) Köppen පද්ධතිය තුළ ඇති අතර, එය අර්ධ වශයෙන් සිසිල් කැනරි ධාරාව නිසා ඇති විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Valores climatológicos normales. Canarias |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos#tab2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032223/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos#tab2 |archive-date=26 March 2023 |access-date=22 December 2021 |publisher=[[AEMET]] |language=es}}&lt;/ref&gt; සාගරයේ බලපෑමට ලක්වන උපනිවර්තන තෙත් දේශගුණයක් ලා ගොමෙරා, ටෙනරීෆ් සහ ලා පල්මා යන දූපත් මැද පිහිටා ඇති අතර එහිදී ලෝරිසිල්වා වලාකුළු වනාන්තර වර්ධනය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Laurisilva. Canarias Wiki. |url=https://www3.gobiernodecanarias.org/medusa/wiki/index.php?title=Laurisilva |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064411/https://www3.gobiernodecanarias.org/medusa/wiki/index.php?title=Laurisilva |archive-date=25 July 2024 |access-date=22 December 2021 |publisher=[[Gobierno de Canarias]] (Canary Islands Government) |language=es}}&lt;/ref&gt;{{Weather box
| location = [[Santa Cruz de Tenerife]] 35m (1981–2010)
| collapsed = 
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan high C = 21.0
| Feb high C = 21.2
| Mar high C = 22.1
| Apr high C = 22.7
| May high C = 24.1
| Jun high C = 26.2
| Jul high C = 28.7
| Aug high C = 29.0
| Sep high C = 28.1
| Oct high C = 26.3
| Nov high C = 24.1
| Dec high C = 22.1
| year high C = 24.6
| Jan mean C = 18.2
| Feb mean C = 18.3
| Mar mean C = 19.0
| Apr mean C = 19.7
| May mean C = 21.0
| Jun mean C = 22.9
| Jul mean C = 25.0
| Aug mean C = 25.5
| Sep mean C = 24.9
| Oct mean C = 23.4
| Nov mean C = 21.3
| Dec mean C = 19.4
| year mean C = 21.5
| Jan low C = 15.4
| Feb low C = 15.3
| Mar low C = 15.9
| Apr low C = 16.5
| May low C = 17.8
| Jun low C = 19.5
| Jul low C = 21.2
| Aug low C = 21.9
| Sep low C = 21.7
| Oct low C = 20.3
| Nov low C = 18.4
| Dec low C = 16.6
| year low C = 18.4
| Jan rain mm = 31.5
| Feb rain mm = 35.4
| Mar rain mm = 37.8
| Apr rain mm = 11.6
| May rain mm = 3.6
| Jun rain mm = 0.9
| Jul rain mm = 0.1
| Aug rain mm = 2.0
| Sep rain mm = 6.8
| Oct rain mm = 18.7
| Nov rain mm = 34.1
| Dec rain mm = 43.2
| Jan rain days = 8.0
| Feb rain days = 7.2
| Mar rain days = 6.9
| Apr rain days = 5.5
| May rain days = 2.9
| Jun rain days = 0.9
| Jul rain days = 0.2
| Aug rain days = 0.8
| Sep rain days = 2.7
| Oct rain days = 6.1
| Nov rain days = 8.8
| Dec rain days = 9.4
| unit rain days = 1.0 mm
| Jan sun = 178
| Feb sun = 186
| Mar sun = 221
| Apr sun = 237
| May sun = 282
| Jun sun = 306
| Jul sun = 337
| Aug sun = 319
| Sep sun = 253
| Oct sun = 222
| Nov sun = 178
| Dec sun = 168
| source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |title=Valores Climatológicos Normales. Santa Cruz De Tenerife |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118081428/http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |archive-date=18 November 2012 }}&lt;/ref&gt;
| date = January 2012
}}{{Weather box
| location = [[Gran Canaria Airport]] 24m (1981–2010)
| collapsed = 
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan high C = 20.8
| Feb high C = 21.2
| Mar high C = 22.3
| Apr high C = 22.6
| May high C = 23.6
| Jun high C = 25.3
| Jul high C = 26.9
| Aug high C = 27.5
| Sep high C = 27.2
| Oct high C = 26.2
| Nov high C = 24.2
| Dec high C = 22.2
| year high C = 24.2
| Jan mean C = 18.1
| Feb mean C = 18.4
| Mar mean C = 19.3
| Apr mean C = 19.5
| May mean C = 20.5
| Jun mean C = 22.2
| Jul mean C = 23.8
| Aug mean C = 24.6
| Sep mean C = 24.3
| Oct mean C = 23.1
| Nov mean C = 21.2
| Dec mean C = 19.3
| year mean C = 21.2
| Jan low C = 15.3
| Feb low C = 15.6
| Mar low C = 16.2
| Apr low C = 16.3
| May low C = 17.3
| Jun low C = 19.2
| Jul low C = 20.8
| Aug low C = 21.6
| Sep low C = 21.4
| Oct low C = 20.1
| Nov low C = 18.1
| Dec low C = 16.5
| year low C = 18.2
| Jan precipitation mm = 25
| Feb precipitation mm = 24
| Mar precipitation mm = 13
| Apr precipitation mm = 6
| May precipitation mm = 1
| Jun precipitation mm = 0
| Jul precipitation mm = 0
| Aug precipitation mm = 0
| Sep precipitation mm = 9
| Oct precipitation mm = 16
| Nov precipitation mm = 22
| Dec precipitation mm = 31
| year precipitation mm = 151
| Jan precipitation days = 3
| Feb precipitation days = 3
| Mar precipitation days = 2
| Apr precipitation days = 1
| May precipitation days = 0
| Jun precipitation days = 0
| Jul precipitation days = 0
| Aug precipitation days = 0
| Sep precipitation days = 1
| Oct precipitation days = 2
| Nov precipitation days = 4
| Dec precipitation days = 5
| unit precipitation days = 1&amp;nbsp;mm
| year precipitation days = 22
| Jan sun = 184
| Feb sun = 191
| Mar sun = 229
| Apr sun = 228
| May sun = 272
| Jun sun = 284
| Jul sun = 308
| Aug sun = 300
| Sep sun = 241
| Oct sun = 220
| Nov sun = 185
| Dec sun = 179
| year sun = 2821
| source 1 = [[World Meteorological Organization]] ([[United Nations|UN]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldweather.org/083/c01234.htm |title=Weather Information for Las Palmas |access-date=23 August 2010 |archive-date=4 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104171637/http://www.worldweather.org/083/c01234.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Agencia Estatal de Meteorología]]&lt;ref name=&quot;aemet.es&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |title=Guía resumida del clima en España (1981–2010) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118081428/http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |archive-date=18 November 2012 }}&lt;/ref&gt;
| date = August 2010
}}{{Weather box
| location = [[San Cristóbal de La Laguna]] (1981–2010) 632 m – [[Tenerife North Airport]]
| collapsed = yes
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan high C = 16.0
| Feb high C = 16.7
| Mar high C = 18.2
| Apr high C = 18.5
| May high C = 20.1
| Jun high C = 22.2
| Jul high C = 24.7
| Aug high C = 25.7
| Sep high C = 24.9
| Oct high C = 22.5
| Nov high C = 19.7
| Dec high C = 17.1
| year high C = 20.5
| Jan mean C = 13.1
| Feb mean C = 13.4
| Mar mean C = 14.5
| Apr mean C = 14.7
| May mean C = 16.1
| Jun mean C = 18.1
| Jul mean C = 20.2
| Aug mean C = 21.2
| Sep mean C = 20.7
| Oct mean C = 18.9
| Nov mean C = 16.5
| Dec mean C = 14.3
| year mean C = 16.8
| Jan low C = 10.2
| Feb low C = 10.0
| Mar low C = 10.7
| Apr low C = 10.9
| May low C = 12.0
| Jun low C = 14.0
| Jul low C = 15.7
| Aug low C = 16.6
| Sep low C = 16.5
| Oct low C = 15.2
| Nov low C = 13.3
| Dec low C = 11.5
| year low C = 13.0
| Jan rain mm = 80
| Feb rain mm = 70
| Mar rain mm = 61
| Apr rain mm = 39
| May rain mm = 19
| Jun rain mm = 11
| Jul rain mm = 6
| Aug rain mm = 5
| Sep rain mm = 16
| Oct rain mm = 47
| Nov rain mm = 81
| Dec rain mm = 82
| Jan rain days = 11
| Feb rain days = 10
| Mar rain days = 10
| Apr rain days = 10
| May rain days = 7
| Jun rain days = 4
| Jul rain days = 3
| Aug rain days = 3
| Sep rain days = 5
| Oct rain days = 10
| Nov rain days = 10
| Dec rain days = 12
| unit rain days = 1.0 mm
| Jan sun = 150
| Feb sun = 168
| Mar sun = 188
| Apr sun = 203
| May sun = 234
| Jun sun = 237
| Jul sun = 262
| Aug sun = 269
| Sep sun = 213
| Oct sun = 194
| Nov sun = 155
| Dec sun = 137
| year sun = 2410
| source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |title=Guía resumida del clima en España (1981–2010) |access-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118081428/http://www.aemet.es/en/conocermas/publicaciones/detalles/guia_resumida_2010 |archive-date=18 November 2012 |language=es |work=[[AEMET]] |year=2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| date = July 2014
}}{{Weather box
| location = [[Tenerife South Airport]] 64m (1981–2010)
| collapsed = yes
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan high C = 21.7
| Feb high C = 22.0
| Mar high C = 23.1
| Apr high C = 23.1
| May high C = 23.9
| Jun high C = 25.4
| Jul high C = 27.7
| Aug high C = 28.4
| Sep high C = 27.9
| Oct high C = 26.8
| Nov high C = 24.8
| Dec high C = 22.8
| year high C = 24.8
| Jan mean C = 18.4
| Feb mean C = 18.5
| Mar mean C = 19.3
| Apr mean C = 19.5
| May mean C = 20.4
| Jun mean C = 22.1
| Jul mean C = 24.0
| Aug mean C = 24.7
| Sep mean C = 24.5
| Oct mean C = 23.4
| Nov mean C = 21.5
| Dec mean C = 19.7
| year mean C = 21.4
| Jan low C = 15.2
| Feb low C = 15.0
| Mar low C = 15.6
| Apr low C = 16.0
| May low C = 17.0
| Jun low C = 18.8
| Jul low C = 20.2
| Aug low C = 21.1
| Sep low C = 21.1
| Oct low C = 20.0
| Nov low C = 18.2
| Dec low C = 16.5
| year low C = 17.9
| Jan rain mm = 16.6
| Feb rain mm = 19.9
| Mar rain mm = 14.7
| Apr rain mm = 7.4
| May rain mm = 1.1
| Jun rain mm = 0.1
| Jul rain mm = 0.1
| Aug rain mm = 1.3
| Sep rain mm = 3.6
| Oct rain mm = 11.9
| Nov rain mm = 26.3
| Dec rain mm = 30.3
| Jan rain days = 1.8
| Feb rain days = 2.2
| Mar rain days = 1.9
| Apr rain days = 1.1
| May rain days = 0.3
| Jun rain days = 0.0
| Jul rain days = 0.0
| Aug rain days = 0.2
| Sep rain days = 0.6
| Oct rain days = 1.6
| Nov rain days = 1.9
| Dec rain days = 3.5
| unit rain days = 1.0 mm
| Jan sun = 193
| Feb sun = 195
| Mar sun = 226
| Apr sun = 219
| May sun = 246
| Jun sun = 259
| Jul sun = 295
| Aug sun = 277
| Sep sun = 213
| Oct sun = 214
| Nov sun = 193
| Dec sun = 195
| source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]&lt;ref name=&quot;aemet.es&quot;/&gt;
| date = July 2014
}}{{Weather box
| location = [[La Palma Airport]] 33m (1981–2010)
| collapsed = yes
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan high C = 20.6
| Feb high C = 20.7
| Mar high C = 21.2
| Apr high C = 21.6
| May high C = 22.6
| Jun high C = 24.1
| Jul high C = 25.5
| Aug high C = 26.3
| Sep high C = 26.6
| Oct high C = 25.5
| Nov high C = 23.5
| Dec high C = 21.8
| Jan mean C = 18.1
| Feb mean C = 18.0
| Mar mean C = 18.5
| Apr mean C = 18.9
| May mean C = 20.0
| Jun mean C = 21.7
| Jul mean C = 23.1
| Aug mean C = 23.9
| Sep mean C = 24.0
| Oct mean C = 22.8
| Nov mean C = 20.9
| Dec mean C = 19.3
| Jan low C = 15.5
| Feb low C = 15.3
| Mar low C = 15.7
| Apr low C = 16.2
| May low C = 17.4
| Jun low C = 19.2
| Jul low C = 20.7
| Aug low C = 21.4
| Sep low C = 21.3
| Oct low C = 20.2
| Nov low C = 18.3
| Dec low C = 16.7
| Jan rain mm = 49
| Feb rain mm = 57
| Mar rain mm = 33
| Apr rain mm = 19
| May rain mm = 7
| Jun rain mm = 2
| Jul rain mm = 1
| Aug rain mm = 1
| Sep rain mm = 12
| Oct rain mm = 41
| Nov rain mm = 70
| Dec rain mm = 80
| Jan rain days = 5
| Feb rain days = 4
| Mar rain days = 4
| Apr rain days = 3
| May rain days = 1
| Jun rain days = 0
| Jul rain days = 0
| Aug rain days = 0
| Sep rain days = 2
| Oct rain days = 5
| Nov rain days = 7
| Dec rain days = 8
| year rain days = 40
| Jan sun = 141
| Feb sun = 146
| Mar sun = 177
| Apr sun = 174
| May sun = 192
| Jun sun = 188
| Jul sun = 222
| Aug sun = 209
| Sep sun = 187
| Oct sun = 175
| Nov sun = 140
| Dec sun = 138
| year sun = 2106
| source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=C139E&amp;k=coo |title=Valores climatológicos normales. La Palma Aeropuerto |access-date=23 November 2018 |archive-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130132512/http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=C139E&amp;k=coo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

=== භූ විද්‍යාව ===
[[ගොනුව:Parque_nacional_de_Garajonay_-_bosque_de_laurel.jpg|thumb|ලා ගෝමරා හි තෙත් කලාපීය ලෝරල් වනාන්තරයක්]]
ප්‍රධාන දූපත් හතක්, එක් කුඩා දූපතක් සහ කුඩා දූපත් කිහිපයක් මුලින් ගිනිකඳු දූපත් වූ අතර ඒවා කැනරි හොට්ස්පොට් විසින් පිහිටුවන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Carracedo|first1=J. C. (Juan Carlos)|last2=Troll|first2=V. R.|url=https://www.worldcat.org/oclc/951031503|title=The geology of the Canary Islands|date=26 May 2016|isbn=978-0-12-809664-2|publisher=Elsevier|location=Amsterdam, Netherlands|oclc=951031503|access-date=1 December 2020|archive-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609183703/https://www.worldcat.org/title/geology-of-the-canary-islands/oclc/951031503|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කැනරි දූපත් ස්පාඤ්ඤයේ නූතන යුගයේ ගිනිකඳු පිපිරීම් වාර්තා වූ එකම ස්ථානය වන අතර සමහර ගිනි කඳු තවමත් සක්‍රීයයි (එල් හයිරෝ, 2011).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 1949 |title=Instituto Geográfico Nacional |url=http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/INSTITUTO_GEOGRAFICO/Geofisica/volcanologia/C20_ERUPCIONES_HISTORICAS.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401163421/http://www.fomento.es/MFOM/LANG_CASTELLANO/DIRECCIONES_GENERALES/INSTITUTO_GEOGRAFICO/Geofisica/volcanologia/C20_ERUPCIONES_HISTORICAS.htm |archive-date=1 April 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Fomento.es}}&lt;/ref&gt; කැනරි දාමයේ වැනි ගිනිකඳු දූපත් බොහෝ විට ව්‍යසනකාරී සුන්බුන් හිම කුණාටු සහ නාය යෑම් නිසා ඇති වන කඳු බෑවුම් සහිත සාගර කඳු සහිත වේ.&lt;ref&gt;Pararas-Carayannis, G. (2002). &quot;Evaluation of the Threat of Mega Tsunami Generation from Postulated Massive Slope Failure of Island Stratovolcanoes on La Palma, Canary Islands, and on The Island of Hawaii, George&quot;. Science of Tsunami Hazards 20 (5): 251–277.&lt;/ref&gt; 2021 දී ලා පල්මා හි ගිනිකඳු කඳු වැටියක් වන කම්බ්‍රේ වීජා හිදී මෙම දූපත් දාමයේ නවතම පිපිරීම සිදු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 September 2021 |title=Lava shoots up from volcano on La Palma in Spanish Canary Islands |url=https://www.reuters.com/world/europe/people-evacuated-spanish-island-la-palma-after-volcano-eruption-warning-2021-09-19/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210919230941/https://www.reuters.com/world/europe/people-evacuated-spanish-island-la-palma-after-volcano-eruption-warning-2021-09-19/ |archive-date=19 September 2021 |access-date=19 September 2021 |website=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;

ටෙනරීෆ් හි පිහිටි ටීඩේ ගිනි කන්ද ස්පාඤ්ඤයේ උසම කන්ද වන අතර ගිනිකඳු සාගර දූපතක පෘථිවියේ තුන්වන උසම ගිනි කන්ද වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.springer.com/gp/book/9783642258923|title=Teide Volcano: Geology and Eruptions of a Highly Differentiated Oceanic Stratovolcano|date=2013|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-642-25892-3|editor-last=Carracedo|editor-first=Juan Carlos|series=Active Volcanoes of the World|location=Berlin Heidelberg|language=en|editor-last2=Troll|editor-first2=Valentin R.|access-date=2 September 2021|archive-date=13 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201013183714/https://www.springer.com/gp/book/9783642258923|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ලා ගෝමර හැර අනෙකුත් සියලුම දූපත් පසුගිය වසර මිලියන ගණන තුළ ක්‍රියාකාරී වී ඇත. ඒවායින් හතරක්, ලැන්සාරෝට්, ටෙනරීෆ්, ලා පල්මා සහ එල් හියරෝ, යුරෝපීය සොයාගැනීමේ සිට පිපිරීම් පිළිබඳ ඓතිහාසික වාර්තා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|date=1 January 2021|chapter=North-East Atlantic Islands: The Macaronesian Archipelagos|chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|language=en|pages=674–699|doi=10.1016/B978-0-08-102908-4.00027-8|title=Encyclopedia of Geology|last1=Carracedo|first1=Juan Carlos|last2=Troll|first2=Valentin R.|isbn=9780081029091|s2cid=226588940|access-date=16 March 2021|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121212110/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|url-status=live}}&lt;/ref&gt; අත්ලාන්තික් සාගරය විවෘත කිරීම හා සම්බන්ධ ජුරාසික් සාගර කබොලෙන් දූපත් නැඟී ඇත. දිය යට මැග්මැටිස්වාදය ක්‍රිටේසියස් යුගයේදී ආරම්භ වූ අතර අද දක්වාම පවතී. වත්මන් දූපත් මයෝසීන යුගයේදී සාගර මතුපිටට ළඟා විය. මෙම දූපත් වරක් විශාල අප්‍රිකානු ඇල්පයින් පද්ධති අංශයේ කොටසක් වන ඇට්ලස් කඳුකර පළාතේ සුවිශේෂී භෞතික විද්‍යාත්මක අංශයක් ලෙස සලකනු ලැබුවද, දැන් එය මැග්මැටික් උණුසුම් ස්ථානයකට සම්බන්ධ යැයි පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Carracedo|first1=Juan Carlos|title=North-East Atlantic Islands: The Macaronesian Archipelagos|date=1 January 2021|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|encyclopedia=Encyclopedia of Geology (Second Edition)|pages=674–699|editor-last=Alderton|editor-first=David|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121212110/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780081029084000278|place=Oxford|publisher=Academic Press|language=en|doi=10.1016/b978-0-08-102908-4.00027-8|isbn=978-0-08-102909-1|access-date=16 March 2021|archive-date=21 January 2021|last2=Troll|first2=Valentin R.|editor2-last=Elias|editor2-first=Scott A.|s2cid=226588940|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2011 ගිම්හානයේදී, එල් හියර්රෝට යටින් අඩු පරිමාණයේ භූමිකම්පා මාලාවක් ඇති විය. මේවාට ඊසාන-නිරිත දිග රේඛීය ප්‍රවණතාවක් තිබුණි. ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී රෙස්ටිංගා නගරයට දකුණින් කිලෝමීටර් 2ක් (සැතපුම් 1 1⁄4ක්) පමණ දුරින් මුහුද යට පිපිරීමක් සිදු විය. මෙම පිපිරීමෙන් වායූන් සහ පිම්ම නිපදවන ලද නමුත් කිසිදු පුපුරන සුළු ක්‍රියාකාරකමක් වාර්තා නොවීය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prensa |first=Nota de |title=Finalizada la erupción submarina que se inició en octubre en El Hierro |url=https://www.elhierrodigital.es/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=628:finalizada-la-erupción-submarina-que-se-inició-en-octubre-en-el-hierro&amp;Itemid=320 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330210212/http://www.elhierrodigital.es/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=628:finalizada-la-erupci%C3%B3n-submarina-que-se-inici%C3%B3-en-octubre-en-el-hierro&amp;Itemid=320 |archive-date=30 March 2019 |access-date=14 May 2020 |website=El Hierro Digital |language=es-es}}&lt;/ref&gt;

පහත වගුවේ එක් එක් දූපත්වල උසම කඳු පෙන්වයි:[[ගොනුව:National_Park_de_Tiede,_Tenerife,_Canary_Islands,_Spain_-_panoramio.jpg|දකුණ|thumb|මීටර 3,715 (අඩි 12,188) ක උසින් යුත් ස්පාඤ්ඤයේ උසම කන්ද වන ටීඩේ කන්ද ලෝකයේ වැඩිපුරම නරඹන ජාතික වනෝද්‍යානවලින් එකකි.&lt;ref name=&quot;diariodeavisos.com&quot;&gt;{{Cite web |date=30 July 2010 |title=El Teide, el parque más visitado de Europa y el segundo del mundo |url=http://www.diariodeavisos.com/2010/diariodeavisos/content/21463/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926114624/http://www.diariodeavisos.com/2010/diariodeavisos/content/21463/ |archive-date=26 September 2010 |access-date=20 September 2010 |website=Diariodeavisos.com |publisher=Canaria de Avisos S.A.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sanborondon.info&quot;&gt;{{Cite web |title=El parque nacional del Teide es el primero más visitado de Europa y el segundo del mundo |url=http://www.sanborondon.info/content/view/26362/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924114109/http://www.sanborondon.info/content/view/26362/1/ |archive-date=24 September 2010 |access-date=20 September 2010 |website=Sanborondon.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 August 2009 |title=El Teide (Tenerife) es el parque nacional más visitado de Canarias con 2,8 millones de visitantes en 2008 |url=http://www.europapress.es/islas-canarias/las-palmas-00386/noticia-teide-tenerife-parque-nacional-mas-visitado-canarias-28-millones-visitantes-2008-20090831192653.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716064422/http://www.europapress.es/islas-canarias/las-palmas-00386/noticia-teide-tenerife-parque-nacional-mas-visitado-canarias-28-millones-visitantes-2008-20090831192653.html |archive-date=16 July 2011 |access-date=26 April 2010 |website=Europapress.es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Official Website of Tenerife Tourism Corporation |url=http://www.webtenerife.com/PortalTenerife/Home/Disfruta+vacaciones+activas/Ocio/Durante+el+dia/Excursiones/EL+TEIDE.htm?Lang=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116025912/http://www.webtenerife.com/PortalTenerife/Home/Disfruta%2Bvacaciones%2Bactivas/Ocio/Durante%2Bel%2Bdia/Excursiones/EL%2BTEIDE.htm?Lang=es |archive-date=16 January 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Webtenerife.com}}&lt;/ref&gt;]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; |කන්ද
! colspan=&quot;2&quot; |උන්නතාංශය
! rowspan=&quot;2&quot; |දිවයින
|-
!මීටර්
!අඩි
|-
|ටයිඩ්
|3,715
|12,188
|ටෙනරීෆ්
|-
|රොක් ඩි ලොස් මුචචෝස්
|2,426
|7,959
|ලා පල්මා
|-
|පිකෝ ඩි ලාස් නීව්ස්
|1,949
|6,394
|ග්‍රාන් කැනරියා
|-
|පිකෝ ඩි මල්පාසෝ
|1,501
|4,925
|එල් හයිරෝ
|-
|ගරාජෝනේ
|1,487
|4,879
|ලා ගෝමර
|-
|පිකෝ ඩි ලා සර්සා
|812
|2,664
|ෆුර්ටෙවෙන්චුරා
|-
|පෙනාස් ඩෙල් චාචේ
|670
|2,200
|ලැන්සරෝට්
|-
|අගුජා ග්‍රෑන්ඩ්
|266
|873
|ලා ග්‍රේසියෝසා
|-
|කල්දේරා ද ඇලග්රන්සා
|289
|948
|ඇලග්‍රාන්සා
|-
|කල්දේරා ද ලොබොස්
|126
|413
|ලෝබෝස්
|-
|ලා මරියානා
|256
|840
|මොන්ටානා ක්ලාරා
|}

=== ස්වභාවික සංකේත ===
කැනරි දූපත් හා සම්බන්ධ නිල ස්වාභාවික සංකේත වන්නේ සෙරීනස් කැනරියා (කැනරි) සහ ෆීනික්ස් කැනරියන්සිස් පාම් ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 May 1991 |title=Ley 7/1991, de 30 de abril, de símbolos de la naturaleza para las Islas Canarias – in Spanish |url=http://www.gobcan.es/boc/1991/061/001.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808141931/http://www.gobcan.es/boc/1991/061/001.html |archive-date=8 August 2011 |access-date=26 April 2010 |website=Gobcan.es}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
ගොනුව:Phoenix_canariensis_ag.JPG|''[[Phoenix canariensis|ෆීනික්ස් කැනරියන්සිස්]]''
ගොනුව:Serinus_canaria_LC0210.jpg|''[[Serinus canaria|සෙරීනස් කැනරියා]]''
&lt;/gallery&gt;

=== ජාතික උද්‍යාන ===
[[ගොනුව:Caldera_de_Taburiente_La_Palma.jpg|thumb|කල්දේරා ඩි ටැබුරියන්ට් ජාතික වනෝද්‍යානය (ලා පල්මා)]]
ස්පාඤ්ඤයේ ජාතික වනෝද්‍යාන දහතුනෙන් හතරක්ම කැනරි දූපත් වල පිහිටා ඇති අතර එය වෙනත් ස්වාධීන ප්‍රජාවකට වඩා වැඩිය. මෙයින් දෙකක් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලෙස නම් කර ඇති අතර අනෙක් දෙක ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ කොටසකි. උද්‍යාන පහත වේ:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Parques Nacionales de Canarias |url=http://pueblos10.com/parques-nacionales/canarias |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307044831/http://pueblos10.com/parques-nacionales/canarias |archive-date=7 March 2009 |access-date=26 April 2010 |website=Pueblos10.com}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; |උද්‍යානය
! class=&quot;unsortable&quot; |දූපත
!ප්‍රමාණය
!නම් කිරීමේ වර්ෂය
! class=&quot;unsortable&quot; |යුනෙස්කෝ තත්ත්වය 
|-
|කල්දේරා ඩි ටැබුරියන්ටේ ජාතික වනෝද්‍යානය
|ලා පල්මා
|{{පරිවර්තනය ව.කි.-ව.සැ|46.9}}
|1954
|2002 සිට ලා පල්මා ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ කොටසකි
|-
|ගරාජෝනේ ජාතික වනෝද්‍යානය
|ලා ගෝමර
|{{පරිවර්තනය ව.කි.-ව.සැ|39.86}}
|1981
|1986 සිට ලෝක උරුම අඩවිය
|-
|ටයිඩ් ජාතික වනෝද්‍යානය
|ටෙනරීෆ්
|{{පරිවර්තනය ව.කි.-ව.සැ|189.9}}
|1954
|2007 සිට ලෝක උරුම අඩවිය
|-
|ටිමන්ෆායා ජාතික වනෝද්‍යානය
|ලැන්සරෝට්
|{{පරිවර්තනය ව.කි.-ව.සැ|51.07}}
|1974
|1993 සිට ලැන්සරෝට් ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ කොටසක්
|}
ටයිඩ් ජාතික වනෝද්‍යානය කැනරි දූපත් වල පැරණිතම සහ විශාලතම ජාතික වනෝද්‍යානය වන අතර ස්පාඤ්ඤයේ පැරණිතම ජාතික වනෝද්‍යානයයි. ටෙනරීෆ් දූපතේ භූගෝලීය මධ්‍යස්ථානයේ පිහිටා ඇති එය ස්පාඤ්ඤයේ වැඩිපුරම නරඹන ජාතික වනෝද්‍යානයයි. 2010 දී, එය යුරෝපයේ වැඩිම පිරිසක් නරඹන ජාතික වනෝද්‍යානය බවට පත් වූ අතර ලොව පුරා දෙවන ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;diariodeavisos.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sanborondon.info&quot; /&gt; උද්‍යානයේ විශේෂත්වය වන්නේ ටයිඩ් ගිනි කන්දයි. මීටර 3,715 ක උන්නතාංශයක (අඩි 12,188 ),&lt;ref name=&quot;IGN_PhysicalMap_2012&quot;&gt;{{cite web |date=2012 |title=Mapa Físico de España (Physical Map of Spain) |url=http://www2.ign.es/siane/Contenido.do?contenido=8691 |access-date=3 October 2018 |work=Atlas Nacional de España (National Atlas of Spain) |publisher=[[Instituto Geográfico Nacional (Spain)]]}}{{Dead link|date=December 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; එය ස්පාඤ්ඤයේ උසම උන්නතාංශය වන අතර එහි පාදමේ සිට පෘථිවියේ තුන්වන විශාලතම ගිනි කන්ද වේ. 2007 දී ටයිඩ් ජාතික වනෝද්‍යානය ස්පාඤ්ඤයේ ලෝක උරුම 12 න් එකක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

== දේශපාලනය ==
[[ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_Province_of_Las_Palmas.svg|thumb|ලාස් පල්මාස් පළාත (රතු)]]
[[ගොනුව:Spain_Canary_Islands_location_map_Province_of_Santa_Cruz_de_Tenerife.svg|thumb|සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් පළාත (රතු)]]
[[ගොනුව:Las_Palmas_-_Mapa_municipal.svg|thumb|ලාස් පල්මාස් පළාතේ මහ නගර සභා]]
[[ගොනුව:Santa_Cruz_de_Tenerife_-_Mapa_municipal.svg|thumb|සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් පළාතේ මහ නගර සභා]]

=== පාලනය ===
ප්‍රාදේශීය විධායක ආයතනය වන කැනරි දූපත් පාර්ලිමේන්තුවේ ප්‍රධානත්වය දරන්නේ කැනරි දූපත් වල වත්මන් සභාපති ප්‍රනාන්දු ක්ලැවිජෝ බැට්ල් (කැනරියන් සභාගය) විසිනි. ප්‍රාදේශීය ව්‍යවස්ථාදායකයේ සාමාජිකයන් වන කැනරි දූපත් පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූ ව්‍යවස්ථාදායකයන් 70 ක් ඇත. අවසාන ප්‍රාදේශීය මැතිවරණය පැවැත්වුණේ 2023 මැයි මාසයේදීය.

මෙම දූපත් වලට ස්පාඤ්ඤ සෙනෙට් සභාවේ ආසන 14ක් ඇත. මෙයින් ආසන 11ක් සෘජුවම තේරී පත් වන අතර, ග්‍රාන් කැනරියා සඳහා 3, ටෙනරීෆ් සඳහා 3, සහ ලැන්සාරෝට් (ලා ග්‍රේසියෝසා ඇතුළුව), ෆුර්ටෙවෙන්ටුරා, ලා ගෝමර සහ එල් හයිරෝ සඳහා 1 බැගින්. අනෙක් 3 ප්‍රාදේශීය ව්‍යවස්ථාදායකය විසින් පත් කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;compsenado&quot;&gt;{{cite web |title=Senators by geographical origin, Comunidad Autónoma de Canarias |url=http://www.senado.es/web/composicionorganizacion/senadores/composicionsenado/senadoresenactivo/consultaprocedenciageografica/detallecomunidad/index.html?lang=en&amp;id1=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304023526/http://www.senado.es/web/composicionorganizacion/senadores/composicionsenado/senadoresenactivo/consultaprocedenciageografica/detallecomunidad/index.html?lang=en |archive-date=4 March 2019 |access-date=29 January 2020 |website=[[Senate of Spain]]}}&lt;/ref&gt;

=== දේශපාලන භූගෝලය ===
කැනරි දූපත් වල ස්වතන්ත්‍ර ප්‍රජාවට පළාත් දෙකක් (පළාත්) ඇත, ලාස් පල්මාස් සහ සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්, එහි අගනුවර වන ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා සහ සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් ස්වයං පාලන ප්‍රජාවේ අගනුවර වේ. ප්‍රධාන දූපත් හතෙන් සෑම එකක්ම පාලනය වන්නේ කැබිල්ඩෝ ඉන්සියුලර් නම් දූපත් සභාවක් මගිනි. සෑම දිවයිනක්ම කුඩා නගර සභාවලට (මුනිසිපියෝ) බෙදා ඇත. ලාස් පල්මාස් මහ නගර සභා 34කට බෙදී ඇති අතර සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් මහ නගර සභා 54කට බෙදා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herms|first1=Franziska|title=Alternative Tourism on Gran Canaria: The diversification of tourism products as an alternative to mass tourism|date=2006|publisher=diplom.de|isbn=9783832492816|page=24|url=https://books.google.com/books?id=WZZvAQAAQBAJ&amp;q=province%20of%20las%20palmas%20canary%20islands&amp;pg=PA24|access-date=18 February 2019|language=en|archive-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609183710/https://books.google.com/books?id=WZZvAQAAQBAJ&amp;q=province+of+las+palmas+canary+islands&amp;pg=PA24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

කැනරි වල ජාත්‍යන්තර මායිම මොරොක්කෝ-ස්පාඤ්ඤ සබඳතා වලදී මතභේදාත්මක ය. 2022 දී එක්සත් ජාතීන් විසින් කැනරි දූපතේ භෞමික ජලය මොරොක්කෝ වෙරළ ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර මොරොක්කෝව කැනරි දූපත් ප්‍රකාශ කරන කැනරි භෞමික ජලය සහ බටහිර සහරා ජලය ලෙස ගෑස් සහ තෙල් ගවේෂණයට අවසර ලබා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=González |first=Sergio Muñoz |date=18 January 2022 |title=Naciones Unidas define aguas de Canarias como parte de la costa marroquí ante la pasividad del Gobierno |url=https://www.cope.es/actualidad/espana/noticias/naciones-unidas-define-aguas-canarias-como-parte-costa-marroqui-ante-pasividad-del-gobierno-20220118_1735050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815144731/https://www.cope.es/actualidad/espana/noticias/naciones-unidas-define-aguas-canarias-como-parte-costa-marroqui-ante-pasividad-del-gobierno-20220118_1735050 |archive-date=15 August 2023 |access-date=30 January 2022 |website=COPE |language=es}}&lt;/ref&gt; මොරොක්කෝවේ නිල ස්ථාවරය වන්නේ කැනරි දූපත් විශාල වශයෙන් ස්වයං පාලනයක් භුක්ති විඳින බැවින්, භෞමික සීමාවන් සම්බන්ධ ජාත්‍යන්තර නීති ස්පාඤ්ඤයට කැනරි වල භූමිය මත පදනම්ව මුහුදු පත්ල මායිම්වලට හිමිකම් කීමට අවසර නොදෙන බවයි. ඇත්ත වශයෙන්ම, ස්පාඤ්ඤ කලාපයේ සෑම එකක්ම යුරෝපීය ප්‍රජාවට සමාන තත්වයක් ඇති ස්වාධීන ප්‍රජාවක් ලෙස සලකනු ලබන බැවින්, දූපත් කිසිදු විශේෂ ස්වයං පාලනයක් භුක්ති විඳින්නේ නැත. මුහුදේ නීතිය යටතේ, භෞමික ජලය හෝ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයක් (EEZ) ලබා දී නොමැති එකම දූපත් වන්නේ මිනිස් වාසයට සුදුසු නොවන හෝ තමන්ගේම ආර්ථික ජීවිතයක් නොමැති දූපත් වන අතර එය එසේ නොවේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=United Nations Convention on the Law of the Sea |url=https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027022019/https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf |archive-date=27 October 2023 |access-date=13 November 2023 |website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;

=== කැනරියානු ජාතිකවාදය ===
කැනරි ජාතික කොන්ග්‍රසය (CNC) සහ කැනරි දූපත් වල ජනප්‍රිය පෙරමුණ වැනි ස්වාධීන ගැති දේශපාලන පක්ෂ කිහිපයක් තිබේ. ස්වාධීන පාර්ලිමේන්තුවේ හෝ කැබිල්ඩෝස් පරිවාරක යන දෙකෙහිම කිසිදු පැවැත්මක් නොමැතිව ඔවුන්ගේ මහජන සහයෝගය නොවැදගත් ය.{{citation needed|date=May 2022}} Centro de Investigaciones Sociológicas විසින් 2012 අධ්‍යයනයක දී, ජාතික අනන්‍යතාවය ගැන විමසූ විට, කැනරි දූපත් වල ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් බහුතරයක් (53.8%) තමන් ස්පාඤ්ඤ සහ කැනරියානුවන් ලෙස සමාන ලෙස සැලකූ අතර ඉන් පසුව 24% ක් ස්පාඤ්ඤයට වඩා කැනරියානුවන් යැයි සලකති. ප්‍රතිචාර දැක්වූවන්ගෙන් 6.1%ක් තමන් කැනරියානුවන් පමණක් ලෙස සැලකූ අතර 7%ක් තමන් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් පමණක් ලෙස සැලකූහ.&lt;ref name=&quot;cis2956&quot;&gt;{{cite web |date=2012 |title=Barómetro Autonómico (III), (Comunidad autónoma de Canarias) |url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2940_2959/2956/CANARIAS_5/Es2956Can.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518212504/http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2940_2959/2956/CANARIAS_5/Es2956Can.pdf |archive-date=18 May 2016 |access-date=23 September 2019 |publisher=[[Centro de Investigaciones Sociológicas]] |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== ආරක්‍ෂාව ===
භූමිය ආරක්ෂා කිරීම ස්පාඤ්ඤ සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ වගකීමයි. යුද හමුදාව, නාවික හමුදාව, ගුවන් හමුදාව සහ සිවිල් ආරක්ෂක බළකායේ කොටස් භූමිය තුළ පිහිටා ඇත.

== ඉතිහාසය ==

=== පුරාණ සහ පූර්ව හිස්පැනික් කාලය ===
[[ගොනුව:MNH_-_Mumie_Frau_1.jpg|දකුණ|thumb|කාන්තාවකගේ ගුවැන්චේ මමිය (ක්‍රි.ව. 830). මියුසියෝ ඩි ලා නැචුරාලේසා වයි එල් හොම්බ්‍රේ, සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්.]]
මිනිසුන් පැමිණීමට පෙර, කැනරි වල යෝධ කටුස්සා (ගල්ලෝටියා ගොලියත්), ටෙනරීෆ් සහ ග්‍රාන් කැනරියා යෝධ මීයන්,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Según la Página Web del Gobierno de Canarias |url=http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/medioambiente/lagartodelagomera/gatos.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228151643/http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/medioambiente/lagartodelagomera/gatos.html |archive-date=28 December 2009 |access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt; සහ යෝධ කැස්බෑවන්, භූචෙලෝන් බර්චර්ඩි සහ භූචෙලෝන් වල්කනිකා ඇතුළු ප්‍රාග් ඓතිහාසික සතුන් වාසය කළහ.

වර්තමානයේ කැනරි දූපත් ලෙස හැඳින්වෙන මුල් ජනාවාස සම්පූර්ණයෙන්ම පැහැදිලි නැතත්, භාෂාමය, ජානමය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක විශ්ලේෂණවලින් පෙනී යන්නේ ආදිවාසී ජනයා අවම වශයෙන් වසර 2,000 කට පෙර, සමහර විට 3,000 කට පෙර කැනරි දූපත් වල ජීවත් වූ බවත්, ඔවුන් පොදු සම්භවයක් බෙදාගත් බවත්ය. ආසන්න උතුරු අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයේ බර්බර්වරුන් සමඟ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Old World Contacts/Colonists/Canary Islands |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/oldwrld/colonists/canary |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603042341/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/oldwrld/colonists/canary |archive-date=3 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Olaya |first=Vincente |date=27 November 2021 |title=Studies shed new light on origins of Canary Islands population |url=https://english.elpais.com/elpais/2019/06/06/inenglish/1559833589_664515.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513112324/https://english.elpais.com/elpais/2019/06/06/inenglish/1559833589_664515.html |archive-date=13 May 2020 |website=El País}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Maca-Meyer|first1=Nicole|last2=Arnay|first2=Matilde|last3=Rando|first3=Juan Carlos|last4=Flores|first4=Carlos|last5=González|first5=Ana M.|last6=Cabrera|first6=Vicente M.|last7=Larruga|first7=José M.|date=February 2004|title=Ancient mtDNA analysis and the origin of the Guanches|journal=European Journal of Human Genetics|language=en|volume=12|issue=2|pages=155–162|doi=10.1038/sj.ejhg.5201075|issn=1476-5438|pmid=14508507|doi-access=free|s2cid=10363742}}&lt;/ref&gt; කුඩා බෝට්ටු කිහිපයක් යොදා ගනිමින්, නැඟෙනහිර දෙසින් පිහිටි ලැන්සාරෝට් සහ ෆුර්ටෙවෙන්චුරා යන දූපත්වලට ගොඩ බැසීමෙන් දූපත් වෙත ළඟා වීම සිදු වන්නට ඇත. මෙම කණ්ඩායම් සාමූහිකව ගුවන්චේස් ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ නමුත් ගුවන්චේස් යනු ටෙනරීෆ් හි ආදිවාසී වැසියන් සඳහා පමණක් නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Benjamin|first1=Thomas|title=The Atlantic World: Europeans, Africans, Indians and their shared history, 1400–1900|url=https://archive.org/details/atlanticworldeur0000benj|date=2009|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/atlanticworldeur0000benj/page/73 73]}}&lt;/ref&gt;

ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා විශ්ව විද්‍යාලයේ 2024 අධ්‍යයනයකට අනුව, ක්‍රි.පූ. 1 වන සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස දක්වා කාලය තුළ රෝමානුවන් විසින් දිවයින් ප්‍රථම වරට යටත් විජිතකරණය කළ බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි තිබේ. ක්‍රි.ව. 1 සහ 3 වැනි සියවස් අතර කාලය තුළ ප්‍රථම වරට පැමිණි ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයේ දී දූපත් වල වාසය කළ මිනිසුන්ගේ වාඩිලෑම සමඟ අතිච්ඡාදනය නොවීය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Catling|first1=Chris|date=Oct-Nov 2024|title=Colonisation and cohabitation|journal=Current World Archaeology|issue=127|pages=62–63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Santana |first1=Jonathan |title=The chronology of the human colonization of the Canary Islands |url=https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2302924121 |access-date=20 October 2024 |website=pnas.org |publisher=University of Las Palmas de Gran Canaria}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:LomodelosGatos.jpg|thumb|ග්‍රාන් කැනරියා හා ලෝමෝ ඩි ලොස් ගැටෝස් අඩවියෙන් සොයා ගත් කෞතුක වස්තු කිහිපයක්]]
හෝසේ ෆරුජියා විස්තර කරන පරිදි, 'ආදිවාසී කැනරියානුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් ජීවත් වූයේ මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 300 සිට 500 දක්වා (අඩි 1,000 සිට 1,600 දක්වා) වෙරළ ආසන්නයේ, ස්වාභාවික ගුහාවල ය. මෙම ගුහා සමහර විට හුදකලා වූ නමුත් වඩාත් සුලභ ජනාවාස ඇති අතර ඒ අසල සුසාන ලෙන් ඇත.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|last=Rosa|first=A. José Farrujia de la|url=https://books.google.com/books?id=eK28BAAAQBAJ&amp;pg=PR6|title=An Archaeology of the Margins: Colonialism, Amazighity and Heritage Management in the Canary Islands|date=26 November 2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1-4614-9396-9|language=en|access-date=4 September 2022|archive-date=25 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064339/https://books.google.com/books?id=eK28BAAAQBAJ&amp;pg=PR6#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පිඟන් මැටි, මිනිස් රූප, මසුන් ඇල්ලීම, දඩයම් කිරීම සහ ගොවිතැන් මෙවලම්, ශාක කෙඳි ඇඳුම් සහ යාත්‍රා මෙන්ම ගුහා සිතුවම්වල කෞතුක වස්තු තුළින් දෘෂ්‍යමාන පොහොසත් සංස්කෘතියක් පුරාවිද්‍යාත්මක කටයුතු මගින් අනාවරණය කර ගෙන ඇත. ග්‍රාන් කැනරියා හි ලොමෝ ඩි ලොස් ගැටෝස් හි වසර 1,600 කට පෙර සිට 1960 දශකය දක්වා අල්ලාගෙන සිටි ස්ථානයක්, වටකුරු ගල් ගෙවල්, සංකීර්ණ සුසාන ස්ථාන සහ ඒ ආශ්‍රිත කෞතුක වස්තු සොයාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mogán |first=Turismo |title=Lomo de los Gatos Conjunto Arqueológico – Portal de Turismo Iltre Ayuntamiento de Mogán |url=https://turismo.mogan.es/es/4-art-culture-mogan/31-lomo-de-los-gatos-conjunto-arqueol%C3%B3gico |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228102053/http://turismo.mogan.es:80/es/4-art-culture-mogan/31-lomo-de-los-gatos-conjunto-arqueol%C3%B3gico |archive-date=28 February 2019 |access-date=27 November 2021 |website=turismo.mogan.es |language=es}}&lt;/ref&gt; දිවයින පුරා විසිරී ඇති ලිබිකෝ-බර්බර් අක්ෂර සෙල්ලිපි දහස් ගණනක් ඇති අතර ඒවා බොහෝ වාග් විද්‍යාඥයින් විසින් පුළුල් ලෙස ලේඛනගත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Farrujia de la Rosa|first=José|date=1 January 2015|title=Written in stones: The Amazigh colonization of the Canary Islands|url=https://journals.openedition.org/corpus/2641|journal=Corpus|language=fr|issue=14|pages=115–138|doi=10.4000/corpus.2641|issn=1638-9808|s2cid=135307065}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=978-3-89645-942-8|date=2014|title=Die libysch-berberischen Inschriften der Kanarischen Inseln in ihrem Felsbildkontext|author1=Renata Ana Springer Bunk|series=Berber Studies Volume 42|publisher=Rüdiger Köppe Verlag|url=https://www.koeppe.de/titel_die-libysch-berberischen-inschriften-der-kanarischen-inseln-in-ihrem-felsbildkontext}}&lt;/ref&gt;

ස්වදේශික කැනරියානුවන්ගේ සමාජ ව්‍යුහය &quot;බොහෝ දූපත් වල මාතෘ පරම්පරාවේ සම්භවයක් ඇති ක්‍රමයක් වන අතර, කාන්තා රේඛාව හරහා උරුමය සම්ප්‍රේෂණය විය. සමාජ තත්ත්වය සහ ධනය පාරම්පරික වූ අතර සමාජ පිරමීඩයේ පුද්ගලයාගේ ස්ථානය තීරණය කරන ලදී. රජු, රජුගේ ඥාතීන්, පහළ වංශාධිපතියන්, දුෂ්ටයන්, ප්ලෙබියානුවන් සහ අවසානයේ අලුගෝසුවන්, මස් කපන්නන්, එම්බාම් කරන්නන් සහ සිරකරුවන්&quot;. ඔවුන්ගේ ආගම ඉර හඳ මෙන්ම කඳු වැනි ස්වභාවික ලක්‍ෂණ ද කේන්ද්‍ර කරගත් සජීවවාදී විය.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
=== ගවේෂණය ===
ෆිනීෂියානුවන්, ග්‍රීකවරුන් සහ කාර්තජීනියානුවන් විසින් මෙම දූපත් සංචාරය කර ඇත. සීසර් ඔගස්ටස්ගේ නුමිඩියානු අනුගාමිකයෙකු වූ II ජුබා රජු බටහිර ලෝකය සඳහා දූපත් සොයා ගැනීමේ ගෞරවය හිමි වේ. ප්ලිනි ද එල්ඩර්ට අනුව, ජුබා දූපත් ජනාවාස නොමැති බව සොයා ගත් නමුත්, &quot;කුඩා ගල් විහාරයක්&quot; සහ &quot;ගොඩනැගිලිවල සලකුණු කිහිපයක්&quot; සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Pliny the Elder (77-79 AD)&quot;&gt;{{cite book|author=Pliny the Elder|author-link=Pliny the Elder|title=Natural History : 77–79 AD|access-date=22 April 2017|translator=Bostock, John|language=en|chapter=Book&amp;nbsp;6 Chapter&amp;nbsp;37|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0137:book=6:chapter=37|archive-date=23 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062609/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0137:book=6:chapter=37|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.ව. පළමුවන සියවසේ මුල් භාගයේදී දැන් බටහිර මොරොක්කෝවේ මොගදෝර්හි ඩයි නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථානය නැවත විවෘත කිරීමට ජුබා නාවික හමුදාවක් පිටත් කර යවන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Hogan, C. Michael |editor=Burnham, Andy |title=Chellah |url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17910 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712163752/http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17910 |archive-date=12 July 2017 |access-date=26 April 2010 |website=Megalithic.co.uk |publisher=The Megalithic Portal}}&lt;/ref&gt; එම නාවික හමුදාවම පසුව කැනරි දූපත් වල ගවේෂණයකට යවන ලද අතර, මොගදෝර් ඔවුන්ගේ මෙහෙවර කඳවුර ලෙස භාවිතා කර ඇත.{{citation needed|date=March 2017}}

රෝමවරුන් විසින් තනි තනි දූපත් සඳහා ලබා දී ඇති නම් නින්ගුආරියා හෝ නිවාරියා (ටෙනරීෆ්), කැනරියා (ග්‍රාන් කැනේරියා), ප්ලූවියාලියා හෝ ඉන්වේල් (ලැන්සරෝට්), ඔම්බ්‍රියන් (ලා පල්මා), ප්ලැනේෂියා (ෆුර්ටෙවෙන්චුරා), ඉයුනෝනියා හෝ ජූනෝනියා (එල් හයිරෝ) සහ කප්රාරියා (ලා ගෝමර) වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Natural History of Pliny the Elder |url=https://www.ing.iac.es/PR/lapalma/pliny.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064840/https://www.ing.iac.es/PR/lapalma/pliny.html |archive-date=25 July 2024 |access-date=10 April 2022}}&lt;/ref&gt;

14 වන ශතවර්ෂයේ සිට, මැජෝර්කා, පෘතුගාලය සහ ජෙනෝවා යන රටවලින් නැවියන් විසින් බොහෝ සංචාරයන් සිදු කරන ලදී. ලැන්සෙලෝටෝ මැලෝසෙල්ලෝ 1312 දී ලැන්සරෝට් හි පදිංචි විය. මේජර්කන්ස් 1350 සිට 1400 දක්වා පැවති දූපත් වල බිෂොප්වරයෙකු සමඟ දූත මෙහෙවරක් ආරම්භ කළේය.[[ගොනුව:Pueblochico_guanches_A.jpg|thumb|ටෙනරීෆ් හි ගුවැන්චේ ජනාවාසයක් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම]]

=== කැස්ටිලියානු ආක්‍රමණය ===
1402 දී, දූපත් වල කැස්ටිලියානු යටත් විජිතකරණය ආරම්භ වූයේ ප්‍රංශ ගවේෂකයන් වන ජීන් ද බෙතන්කෝර්ට් සහ ගාඩිෆර් ඩි ලා සාලේ, කැස්ටිල්හි III වන හෙන්රිගේ වංශාධිපතියන් සහ ලැන්සාරෝට් වෙත ගිය ගවේෂණ සමඟිනි. එතැන් සිට ඔවුන් ෆුර්ටෙවෙන්චුරා (1405) සහ එල් හියර්රෝ යටත් කර ගැනීමට ගියහ. මෙම ආක්‍රමණ ස්වදේශික කැනරියානුවන්ගේ බලවත් ප්‍රතිරෝධය හේතුවෙන් සියවසකට වැඩි කාලයක් පැවති &quot;ආදිවාසී ජනගහනය සහ කැස්ටිලියානුවන් අතර ම්ලේච්ඡ සංස්කෘතික හා මිලිටරි ගැටුම්&quot; විය.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; මහාචාර්ය මොහොමඩ් අධිකාරි විසින් දූපත් අත්පත් කර ගැනීම ගුවන්චේස් ජන සංහාරයක් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Adhikari|first1=Mohamed|date=7 September 2017|title=Europe's First Settler Colonial Incursion into Africa: The Genocide of Aboriginal Canary Islanders|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17532523.2017.1336863|url-status=live|journal=African Historical Review|volume=49|issue=1|pages=1–26|doi=10.1080/17532523.2017.1336863|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503122719/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17532523.2017.1336863|archive-date=3 May 2022|access-date=6 March 2022|s2cid=165086773}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Adhikari|first=Mohamed|date=25 July 2022|title=Destroying to Replace: Settler Genocides of Indigenous Peoples|url=https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ|location=Indianapolis|publisher=Hackett Publishing|pages=1–32|isbn=978-1647920548|access-date=21 March 2023|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164810/https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

බෙතන්කෝට් කැනරි දූපත් වල රජු යන පදවි නාමය ලබා ගත් නමුත් තවමත් III වන හෙන්රි රජු ඔහුගේ අධිපතියා ලෙස පිළිගත්තේය. සමහර දූපත් වල ආදිවාසීන්ගේ ප්‍රතිරෝධය අනුව එය සරල හමුදා ව්‍යාපාරයක් නොවීය. ප්‍රභූවරුන්ගේ විශේෂ අවශ්‍යතා (දූපත් අත්පත් කර ගැනීම හරහා ඔවුන්ගේ ආර්ථික හා දේශපාලන බලය ශක්තිමත් කිරීමට අධිෂ්ඨාන කර ගත්) ප්‍රාන්තවල, විශේෂයෙන් භෞමික ව්‍යාප්තිය මධ්‍යයේ සහ ක්‍රියාවලියක යෙදී සිටි කැස්ටිල් සමඟ ගැටෙන බැවින් එය දේශපාලනිකව ද නොවීය. වංශවත් අයට එරෙහිව ඔටුන්න ශක්තිමත් කිරීම.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mercer|first=John|title=The Canary Islanders: Their Prehistory, Conquest, and Survival|url=https://archive.org/details/canaryislanderst00merc|date=1980}}&lt;/ref&gt;{{page needed|date=August 2024}}[[ගොනුව:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|ඇලන්සෝ ෆර්නැන්ඩස් ද ලුගෝ විසින් අල්ලා ගන්නා ලද ටෙනරීෆ්හි ස්වදේශික ගුවන්චේ රජුන් කතෝලික රජවරුන්ට ඉදිරිපත් කරයි]]
ඉතිහාසඥයින් කැනරි දූපත් අත්පත් කර ගැනීමේ කාල පරිච්ඡේද දෙකක් වෙන්කර හඳුනා ගනී:

'''වංශාධිපති ආක්‍රමණය''' ''(conquista señorial)'': මෙයින් අදහස් කරන්නේ වංශාධිපතියන් විසින් ඔවුන්ගේම ප්‍රයෝජනය සඳහා සහ කැස්ටිල් ඔටුන්නෙහි සෘජු සහභාගීත්වය නොමැතිව සිදු කරන ලද මුල් ජයග්‍රහණයි, එය හුදෙක් උදාර ජයග්‍රාහකයා අතර වාසල ගිවිසුම් වෙනුවට යටත් කර ගැනීමේ අයිතිය සහ ඔටුන්න ලබා දුන්නේය. 1402 සිට 1405 දක්වා කාලය තුළ ජීන් ද බෙතන්කෝට් (මුලින්ම නෝමැන්ඩි සිට පැමිණි) සහ ගාඩිෆර් ඩි ලා සාලේ විසින් සිදු කරන ලද බෙටන්කුරියන් හෝ නෝමන් ආක්‍රමණය ලෙස හැඳින්වෙන මුල් අවධියක් මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ කෙනෙකුට හඳුනාගත හැකිය, එය 1402 සහ 1405 අතර ලන්සාරෝට්, එල් හියරෝ දූපත් සහ ෆුර්ටෙවෙන්චුරා සම්බන්ධ කර ඇත. පසුකාලීන අදියර කැස්ටිලියානු ආක්‍රමණය ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, මිලදී ගැනීම්, පැවරුම් සහ විවාහයන් හරහා කලින් යටත් කරගත් දූපත් අත්පත් කරගත් කැස්ටිලියානු වංශාධිපතීන් විසින් සිදු කරන ලද අතර 1450 දී පමණ ලා ගොමෙරා දූපත ද සංස්ථාගත කරන ලදී.

'''රාජකීය ආක්‍රමණය''' ''(conquista realenga)'': මෙය 1478 සහ 1496 අතර ජයග්‍රහණය නිර්වචනය කරයි, කතෝලික රාජාණ්ඩුවන්ගේ පාලන සමයේදී කැස්ටිල් ඔටුන්න විසින් සෘජුවම සිදු කරන ලද අතර, ඔවුන් තවමත් යටත් කර නොගත් දූපත් අත්පත් කර ගැනීමට සන්නද්ධව සහ අර්ධ වශයෙන් මුදල් යෙදවූහ: ග්‍රාන් කැනරියා, ලා පැල්මා සහ ටෙනරීෆ්. මෙම ජයග්‍රහණයේ අදියර 1496 වර්ෂයේදී අවසන් වූ අතර, ටෙනරීෆ් දූපතේ ආධිපත්‍යය සමඟින් මුළු කැනරියානු දූපත් සමූහයම කැස්ටිල් ඔටුන්න යටතේ පාලනය විය.
[[ගොනුව:Columbus_House-Vegueta-Las_Palmas_Gran_Canaria.jpg|දකුණ|thumb|කැසා ඩි කොලෝන් (ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා), ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් ඔහුගේ පළමු සංචාරයේදී පැමිණි]]
බෙතන්කෝට් ඩි ලා ගෝමර දූපතේ කඳවුරක් පිහිටුවා ගත් නමුත්, දිවයින සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් කර ගැනීමට වසර ගණනාවක් ගත වනු ඇත. ලා ගෝමර සහ ග්‍රාන් කැනරියා, ටෙනරීෆ් සහ ලා පල්මා හි ස්වදේශිකයන් සියවසකට ආසන්න කාලයක් කැස්ටිලියානු ආක්‍රමණිකයන්ට ප්‍රතිරෝධය දැක්වූහ. 1448 දී, මැසියොට් ඩි බෙතන්කෝට් විසින් ලැන්සරෝට් හි අධිපතිත්වය පෘතුගාලයේ හෙන්රි නැවිගේටර් කුමරුට විකුණුවා, එය ස්වදේශිකයන් හෝ කැස්ටිලියානුවන් විසින් පිළිගත්තේ නැත. කැනරි දූපත් පෘතුගීසි පාලනය යටතේ පවතින බවට පස්වන නිකලස් පාප් වහන්සේ තීන්දු කළද, අර්බුදය පෘතුගීසීන්ගේ අවසාන නෙරපා හැරීමත් සමඟ 1459 දක්වා පැවති කැරැල්ලක් දක්වා වර්ධනය විය. 1479 දී, පෘතුගාලය සහ කැස්ටිල් අත්ලාන්තික් සාගරයේ පාලනය සම්බන්ධයෙන් කැස්ටිල් සහ පෘතුගාලය අතර ආරවුල් සමථයකට පත් කරන ලද ඇල්කොවාස් ගිවිසුමට අත්සන් කරන ලදී. මෙම ගිවිසුම මගින් කැනරි දූපත් වල කැස්ටිලියානු පාලනය පිළිගත් නමුත් [[අසෝරස්]], [[මැඩෙයිරා]] සහ [[කේප් වර්ඩ්]] දූපත් පෘතුගීසි සන්තකයේ ඇති බව තහවුරු කරන ලද අතර, සොයා ගත හැකි අත්ලාන්තික් සාගරයේ තවත් දූපත් හෝ ඉඩම් සඳහා පෘතුගීසි අයිතිය ලබා දුන්නේය.

කැස්ටිලියානුවන් දිගටම දූපත් වල ආධිපත්‍යය දැරූ නමුත් භූ විෂමතාවය සහ ස්වදේශික ගුවන්චේස් හි ප්‍රතිරෝධය හේතුවෙන්, 1496 දී ටෙනරීෆ් සහ ලා පල්මා අවසානයේ ඇලන්සෝ ෆර්නැන්ඩස් ද ලුගෝ විසින් යටත් කරන තෙක් ඔවුන්ට සම්පූර්ණ පාලනයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස &quot;යුද්ධය, වසංගත සහ වහල්භාවය හේතුවෙන් ස්වදේශික පූර්ව-හිස්පැනික් ජනගහනය ඉක්මනින් අඩු විය&quot;.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Santana|first1=Jonathan|last2=Fregel|first2=Rosa|last3=Lightfoot|first3=Emma|last4=Morales|first4=Jacob|last5=Alamón|first5=Martha|last6=Guillén|first6=José|last7=Moreno|first7=Marco|last8=Rodríguez|first8=Amelia|date=2016|title=The early colonial atlantic world: New insights on the African Diaspora from isotopic and ancient DNA analyses of a multiethnic 15th–17th century burial population from the Canary Islands, Spain|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ajpa.22879|url-status=live|journal=American Journal of Physical Anthropology|language=en|volume=159|issue=2|pages=300–312|doi=10.1002/ajpa.22879|issn=1096-8644|pmid=26458007|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064839/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ajpa.22879|archive-date=25 July 2024|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt; කැනරිවරුන් කැස්ටිල් රාජධානියට ඇතුළත් කරන ලදී.

=== යටත් කර ගැනීමෙන් පසුව සහ වහල්භාවය හඳුන්වා දීමෙන් පසුව ===
[[ගොනුව:Canary_Islands_map_by_William_Dampier_1699_-_Project_Gutenberg_eText_15675.jpg|වම|thumb|විලියම් ඩම්පියර් විසින් 1699 දී නිව් ඕලන්දයට ගිය ගමනේදී අඳින ලද කැනරි දූපත් වල සිතියම්]]
[[ගොනුව:Coat_of_Arms_of_the_Realm_of_Canary_Islands.svg|thumb|කැනරි දූපත් වල කැස්ටිලියන් සහ ස්පාඤ්ඤ රාජ්‍යයේ ලාංඡනය]]
ආක්‍රමණයෙන් පසුව, තනි බෝග වගාව මත පදනම්ව, කැස්ටිලියානුවන් නව ආර්ථික ආකෘතියක් පැනවූහ: පළමු උක්; පසුව වයින්, එංගලන්තය සමඟ වෙළඳාමේ වැදගත් භාණ්ඩයක්. ග්‍රාන් කැනරියා 1480 මාර්තු 6 වන දින කැස්ටිල් ඔටුන්න විසින් යටත් කර ගන්නා ලද අතර 1496 දී ටෙනරීෆ් යටත් කර ගන්නා ලද අතර, ඒ සෑම එකක්ම තමන්ගේම ආණ්ඩුකාරයෙකු විය. කැනරි දූපත් වල රොසෙලා ටින්ක්ටෝරියා බහුලව පැවතීම ජීන් ඩි බෙතන්කෝට් දූපත් අත්පත් කර ගැනීමේදී ඔහුට ලාභ චේතනාවක් ලබා දුන් බවට අනුමාන කිරීම් තිබේ. සායම් සෑදීම සඳහා ලයිකන සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ භාවිතා කර ඇත. මෙයට ඕර්සෙයිල් ලෙසද හඳුන්වන ආර් ටින්ක්ටෝරියා වලින් ලබාගත් රාජකීය දම් වර්ණ ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Randi W. |date=12 December 2006 |title=Dyeing with Lichens &amp; Mushrooms |url=https://blog.mycology.cornell.edu/2006/12/12/dyeing-with-lichens-mushrooms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822150925/https://blog.mycology.cornell.edu/2006/12/12/dyeing-with-lichens-mushrooms/ |archive-date=22 August 2019 |access-date=22 August 2019 |work=blog.mycology.cornell.edu}}&lt;/ref&gt;[[ගොනුව:Slave-driving_(Africa,_1878,_p._307).jpg|thumb|බලහත්කාර ශ්‍රමයට විකිණීම සඳහා වහළුන් ගෙනයාම]]
දූපත් වගා කිරීමේ බලාගාරයක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ ස්පාඤ්ඤ කිරීටයේ අරමුණට වඩා විශාල ශ්‍රම බලකායක් අවශ්‍ය විය. මෙය සාක්ෂාත් කරගනු ලැබුවේ ස්වදේශික කැනරියානුවන් පමණක් නොව උතුරු සහ උප-සහාරා අප්‍රිකාවෙන් බලහත්කාරයෙන් රැගෙන ගිය අප්‍රිකානුවන් විශාල සංඛ්‍යාවක් වහල්භාවයේ ම්ලේච්ඡ ක්‍රියාවක් මගිනි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brito|first=Ana del Carmen Viña|date=2006|title=La organización social del trabajo en los ingenios azucareros canarios (siglos XV-XVI)|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2161117|url-status=live|journal=En la España medieval|issue=29|pages=359–382|issn=0214-3038|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205131559/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2161117|archive-date=5 December 2021|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt; අත්ලාන්තික් කලාපයේ පළමු වහල් වගාවන් මැඩෙයිරා, කේප් වර්ඩ් සහ කැනරි දූපත් හරහා වූ අතර, එය ආදිවාසී ජනගහනයක් සිටි කැනරි දූපත් පමණක් වන අතර එබැවින් අලුතින් අත්පත් කර ගැනීමට වඩා ආක්‍රමණය විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Curtin|first1=Philip D.|url=https://books.google.com/books?id=D951EN8vk4EC&amp;pg=PR9|title=The Rise and Fall of the Plantation Complex: Essays in Atlantic History|last2=Curtin|first2=Philip DeArmond|date=13 February 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-62943-0|language=en}}&lt;/ref&gt;

මෙම කෘෂිකාර්මික කර්මාන්තය බොහෝ දුරට උක් මත පදනම් වූ අතර කැස්ටිලියානුවන් විසින් උක් නිෂ්පාදනය සඳහා විශාල භූමි ප්‍රදේශයක් පරිවර්තනය කරන ලද අතර, වහල් කම්කරුවන් විසින් සීනි සැකසීම සහ නිෂ්පාදනය සඳහා පහසුකම් සපයන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ronquillo|first=M|title=Ingenios azucareros en la colonización canaria, 1487–1526. Localización espacial y organización del espacio en Gran Canaria|publisher=Organismo de Museos y Centros|year=2008|editor-last=Viña|editor-first=A|pages=133–153}}&lt;/ref&gt; සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සහ ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා යන නගර ස්පාඤ්ඤ වෙළෙන්දන්ට මෙන්ම ජයග්‍රාහකයින්ට සහ මිෂනාරිවරුන්ට නව ලෝකයට යන ගමනේදී නැවතුම් ස්ථානයක් බවට පත්විය. මෙම වෙළඳ මාර්ගය දිවයිනේ කැස්ටිලියානු සමාජ අංශ වෙත විශාල ධනයක් ගෙන ආ අතර ඉක්මනින්ම යුරෝපය පුරා වෙළෙන්දන් සහ වික්‍රමාන්විතයන් ආකර්ෂණය විය. ධනය වර්ධනය වීමත් සමඟම, වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානු කම්කරුවන්ට ඔවුන්ගේ නිවෙස්වල සේවකයන් වැනි දූපත් වල ධනවත් කැස්ටිලියානුවන් සඳහා ගෘහාශ්‍රිත භූමිකාවන් අවමන් කිරීමට බලකෙරිණි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lobo–Cabrera|first=M|date=1982|title=La Esclavitud en Las Canarias Orientales en El Siglo XVI|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/la-esclavitud-en-las-canarias-orientales-en-el-siglo-xvi-negros-moros-y-moriscos-by-manuel-lobo-cabrera-santa-cruz-de-tenerife-gran-canaria-ediciones-del-excmo-1982-pp-628/8F5789406B202CBB95D4BA164E99AA68|journal=The Journal of African History|language=en|volume=28|issue=2|pages=332|doi=10.1017/S0021853700030000|issn=1469-5138|s2cid=161230066}}&lt;/ref&gt;

ග්‍රාන් කැනරියා හි ෆින්කා ක්ලැවිජෝ ගේ සුසාන භූමියේ සිට මෙම වහල් සේවකයන්ගෙන් සමහරෙකුගේ ඇටසැකිලි පිළිබඳ පර්යේෂණයන් පෙන්වා දී ඇත්තේ 'ෆින්කා ක්ලැවිජෝ හි තැන්පත් කර ඇති සියලුම වැඩිහිටියන් කොඳු ඇට පෙළ මත සැලකිය යුතු ආතතියක් ඇති කරන පුළුල් ශාරීරික ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත වූ' බවයි. නිර්දය වෙහෙස මහන්සි වී වැඩ කිරීම, ලොව පුරා වෙනත් උක් වගාවන්හි වහල් ජනයා සමඟ දක්නට ලැබෙන ශාරීරික අසාමාන්‍යතා වලට සමානය.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; ස්පාඤ්ඤ ප්‍රභූ පැලැන්තියට ධනය සැපයීම සඳහා ෆින්කා ක්ලැවිජෝ හි වහල්භාවයට පත් වූවන් විසින් සිදු කරන ලද ශාරීරික වෙහෙස පිළිබඳ මෙම සොයාගැනීම් බ්‍රිතාන්‍ය ලේඛක රැල්ෆ් හොයිට් විසින් අස්ථියට සමීපව යන කාව්‍යයකට ආභාසය ලබා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hoyte |first=Ralph |date=2 February 2021 |title=Close to the Bone: Certain Poetic Considerations &amp; Analyses Pertaining To The Lives Of The Enslaved Based On Archaeological Investigations From A Multiethnic 15th–17th Century Burial Population From The Canary Islands, Spain |url=https://ralphhoyte.org/live-art-poetry/literary-archaeology/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213120729/https://ralphhoyte.org/live-art-poetry/literary-archaeology/ |archive-date=13 December 2021}}&lt;/ref&gt;

උත්පාදනය කරන ලද විශාල ධනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, මෙම කාර්යබහුල, සමෘද්ධිමත් කාල පරිච්ඡේදය තුළ ලා පල්මා හි විශිෂ්ට මාලිගා සහ පල්ලි ඉදිකරන ලදි. එල් සැල්වදෝර් පල්ලිය 16 වන සියවසේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පිළිබඳ දිවයිනේ හොඳම උදාහරණ වලින් එකක් ලෙස පවතී. සිවිල් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය කැසාස් ඩි ලොස් සැන්චෙස්-ඔචන්ඩෝ හෝ කැසා ක්වින්ටානා වැනි ආකාරවලින් නොනැසී පවතී.

කැනරිවරුන්ගේ ධනය මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ සහ පුද්ගලික ප්‍රහාරවලට ආරාධනා කළේය. ඔටෝමාන් තුර්කි අද්මිරාල් සහ පුද්ගලික කෙමාල් රීස් 1501 දී කැනරිවලට ඇතුළු වූ අතර මුරාත් රීස් එල්ඩර් 1585 දී ලැන්සාරෝට් අල්ලා ගත්තේය.

දරුණුතම ප්‍රහාරය එල්ල වූයේ 1599 ලන්දේසි කැරැල්ලේදීය. පීටර් වැන් ඩර් ඩෝස් විසින් අණ දෙන ලද නැව් 74 කින් සහ මිනිසුන් 12,000 කින් යුත් ලන්දේසි බලඇණියක් ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා අගනුවරට පහර දුන්හ (නගරයේ ග්‍රාන් කැනරියා හි වැසියන් 8,545 න් 3,500 ක් සිටියහ). ලන්දේසීන් වරාය ආරක්ෂා කළ කැස්ටිලෝ ඩි ලා ලූස් වෙත පහර දුන්හ. කැනරියානුවන් නගරයෙන් සිවිල් වැසියන් ඉවත් කළ අතර, කැස්ටිලෝ යටත් විය (නමුත් නගරය නොවේ). ලන්දේසීන් රට අභ්‍යන්තරයට ගෙන ගිය නමුත් කැනරියානු අශ්වාරෝහක ඔවුන්ව නගරය අසල පිහිටි තමරාසයිට් වෙත ආපසු ගෙන ගියහ.

ඉන්පසු ලන්දේසීන් නගරය වටලා එහි සියලු ධනය භාර දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. ඔවුන්ට බැටළුවන් 12 ක් සහ පැටවුන් 3 ක් ලැබුණි. කෝපයට පත් ලන්දේසීන් සැන්ටා බ්‍රිගිඩා ගම්මානයේ නවාතැන් ගෙන සිටි කැනරිවරුන්ගේ කවුන්සිලයට පහර දීමට සොල්දාදුවන් 4,000 ක් යැවීය. කැනරියානු සොල්දාදුවන් තුන්සියයක් ලන්දේසීන් මොන්ටේ ලෙන්ටිස්කාල් ගම්මානයේ සැඟවී සිටි අතර, 150 දෙනෙකු මරා දමා ඉතිරි අයට පසුබැසීමට බල කෙරුනි. ලන්දේසීන් ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා වෙත අවධානය යොමු කර එය පුළුස්සා දැමීමට උත්සාහ කළහ. ලන්දේසීන් ග්‍රාන් කැනරියා හි දකුණු වෙරළ තීරයේ මාස්පලෝමාස්, ලා ගෝමෙරා හි සැන් සෙබස්තියන් සහ ලා පල්මා හි සැන්ටා කෲස් කොල්ලකෑමට ලක් වූ නමුත් අවසානයේ ලාස් පල්මාස් වටලෑම අත්හැර දමා ඉවත් විය.

1618 දී උතුරු අප්‍රිකාවේ සිට පැමිණි බාර්බරි මුහුදු කොල්ලකරුවන් වහලුන් ලෙස විකිණීම සඳහා වහලුන් 1000ක් රැගෙන ලැන්සාරෝට් සහ ලා ගෝමර වෙත පහර දුන්හ.&lt;ref&gt;[[John Mercer (archaeologist)|John Mercer]] (1980), ''The Canary Islanders : their prehistory, conquest, and survival'', p. 236, Collings.&lt;/ref&gt; තවත් කැපී පෙනෙන ප්‍රහාරයක් සිදු වූයේ 1797 ජූලි 25 වන දින හොරටියෝ නෙල්සන් යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය බලඇණියක් විසින් සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් ප්‍රහාරයට ලක් වූ විටය. බ්‍රිතාන්‍යයන් පලවා හරින ලද අතර මිනිසුන් 400 ක් පමණ අහිමි විය. නෙල්සන්ගේ දකුණු අත අහිමි වූයේ මේ සටනේදීය.

=== 18 සිට 19 වන සියවස දක්වා ===
[[ගොනුව:Amaro_Pargo.jpg|thumb|අමරෝ පාර්ගෝ (1678-1741), ස්පාඤ්ඤ නිධන් බලඇණිය, ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු වෙළඳ මාර්ගයට සහභාගී වූ ටෙනරීෆ්හි කෝර්සෙයාර් සහ වෙළෙන්දා]]
දූපත්වල සීනි මත පදනම් වූ ආර්ථිකය ස්පාඤ්ඤයේ කැරිබියන් ජනපදවලින් දැඩි තරගයකට මුහුණ දුන්නේය. 19 වන ශතවර්ෂයේ අඩු සීනි මිල නිසා දූපත් වල දැඩි අවපාතයක් ඇති විය. මෙම කාලය තුළ දිවයිනේ ආර්ථිකය ප්‍රබෝධමත් කරමින් නව මුදල් බෝගයක් වන කොහොඹ (කොචිනිල්ලා) වගාවට පැමිණියේය. මෙම කාලය තුළ කැනරියානු-ඇමරිකානු වෙළඳාම වර්ධනය වූ අතර, කොචීනල්, උක් සහ රම් වැනි කැනරියානු නිෂ්පාදන වෙරක්‍රූස්, කැම්පේචේ, ලා ගුවාරා සහ හවානා වැනි ඇමරිකානු වරායන්හි අලෙවි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=El comercio canario-americano en el siglo XVIII (I parte) |url=http://www.canariascnnews.com/index.php/mirador/canarias/item/1721-el-comercio-canario-americano-en-el-siglo-xviii-i-parte |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707091632/http://www.canariascnnews.com/index.php/mirador/canarias/item/1721-el-comercio-canario-americano-en-el-siglo-xviii-i-parte |archive-date=7 July 2018 |access-date=8 November 2017 |website=Canariascnnews.com}}&lt;/ref&gt;

18 වන ශතවර්ෂයේ අවසානය වන විට, කැනරි දූපත් වැසියන් හවානා, වෙරක්‍රුස් සහ සැන්ටෝ ඩොමින්ගෝ,&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Spanish of the Canary Islands |url=http://www.personal.psu.edu/users/j/m/jml34/Canary.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606184134/http://www.personal.psu.edu/users/j/m/jml34/Canary.htm |archive-date=6 June 2011 |access-date=26 April 2010 |website=Personal.psu.edu}}&lt;/ref&gt; සැන් ඇන්ටෝනියෝ, ටෙක්සාස්&lt;ref&gt;{{cite web |title=Handbook of Texas Online – Canary Islanders |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/poc01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202132835/http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/poc01 |archive-date=2 December 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Tshaonline.org}}&lt;/ref&gt; සහ ලුසියානාහි ශාන්ත බර්නාඩ් පැරිෂ්&lt;ref&gt;{{cite web |title=Los Isleños Heritage &amp; Cultural Society website |url=http://www.losislenos.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100507222938/http://www.losislenos.org/ |archive-date=7 May 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Losislenos.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Isleños Society of St. Bernard Parish |url=http://www.americaslibrary.gov/cgi-bin/page.cgi/es/la/islenos_1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007110753/http://www.americaslibrary.gov/cgi-bin/page.cgi/es/la/islenos_1 |archive-date=7 October 2009 |access-date=26 April 2010 |website=Americaslibrary.gov}}&lt;/ref&gt; වැනි ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකානු ප්‍රදේශ වෙත සංක්‍රමණය වී ඇත. මෙම ආර්ථික දුෂ්කරතා 19 වැනි සහ 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී, මූලික වශයෙන් ඇමරිකාවට විශාල වශයෙන් සංක්‍රමණය වීමට හේතු විය. 1840 සහ 1890 අතර කැනරි දූපත් වැසියන් 40,000ක් පමණ [[වෙනිසියුලාව]] වෙත සංක්‍රමණය විය. එසේම, කැනරියානුවන් දහස් ගණනක් පුවර්ටෝ රිකෝ වෙත සංක්‍රමණය වූ අතර එහිදී ස්පාඤ්ඤ රාජාණ්ඩුවට හැඟුණේ කැනරියානුවන් ස්පාඤ්ඤයේ ප්‍රධාන භූමියෙන් පැමිණෙන අනෙකුත් සංක්‍රමණිකයන්ට වඩා දූපත් ජීවිතයට හොඳින් අනුගත වනු ඇති බවයි. පුවර්ටෝ රිකෝ හි හැටිලෝ නගරයේ මස්කාරාස් උත්සවය වැනි ගැඹුරින් මුල් බැසගත් සම්ප්‍රදායන්, පුවර්ටෝ රිකෝ හි තවමත් සංරක්ෂණය කර ඇති කැනරියානු සංස්කෘතියේ උදාහරණයකි. එලෙසම, දහස් ගණන් කැනරියානුවන් [[කියුබාව|කියුබාවේ]] වෙරළට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Spanish of the Canary Islands |url=http://www.personal.psu.edu/faculty/j/m/jml34/Canary.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320082713/http://www.personal.psu.edu/faculty/j/m/jml34/Canary.htm |archive-date=20 March 2012 |access-date=31 January 2020 |website=www.personal.psu.edu}}&lt;/ref&gt; 1898 ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධය අතරතුර, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ඇමරිකානු ප්‍රහාරයකට එරෙහිව දූපත් ශක්තිමත් කළ නමුත් එවැනි සිදුවීමක් සිදු නොවීය.

=== රොමෑන්තික යුගය සහ විද්‍යාත්මක ගවේෂණ ===
[[ගොනුව:Coast_El_Golfo.JPG|thumb|කෝස්ට් එල් ගොල්ෆෝ, එල් හියරෝ]]
සිරේරා සහ රෙන් (2004)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Montesinos Sirera, Jose Luis and Jurgen Renn (2004) ''Expeditions to the Canary Islands in the romantic period (1770–1830)'' |url=http://humboldt.mpiwg-berlin.mpg.de/10b.monte_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060131191143/http://humboldt.mpiwg-berlin.mpg.de/10b.monte_en.htm |archive-date=31 January 2006 |access-date=26 April 2010 |website=Humboldt.mpiwg-berlin.mpg.de}}&lt;/ref&gt; 1770-1830 කාලය තුළ විවිධ ගවේෂණ හෝ මුහුදු ගමන් දෙකක් වෙන්කර හඳුනා ගනී, ඔවුන් එය &quot;රොමෑන්තික යුගය&quot; ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ:

පළමුවැන්න නම් &quot;රාජ්‍යයන් විසින් අරමුදල් සපයන ගවේෂණ, නිල විද්‍යාත්මක ආයතන සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වේ. දැඩි විද්‍යාත්මක අරමුණු (සහ ආනුභාව ලත්) නිදර්ශන සහ ප්‍රගතියේ ආත්මයෙන් සංලක්ෂිත වේ&quot;. මෙම වර්ගයේ ගවේෂණවලදී, සිරේරා සහ රෙන් පහත සඳහන් සංචාරකයින් ඇතුළත් වේ:
* ජේ. ඊඩන්ස්, ඔහුගේ 1715 නැගීම සහ ටයිඩ් කන්දේ නිරීක්ෂණ පසුකාලීන බොහෝ ගවේෂණ සඳහා බලපෑවේය.
* ලුවී ෆියුලී (1724), ඔහු එල් හයිරෝ හි මැරිඩියන් මැනීමට සහ දූපත් සිතියම් ගත කිරීමට යවන ලදී.
* ජීන්-චාල්ස් ද බෝර්ඩා (1771, 1776) දූපත්වල දේශාංශ සහ ටීඩේ කන්දේ උස වඩාත් නිවැරදිව මැනිය.
* බවුඩින්-ලෙඩ්රු ගවේෂණය (1796) එය ස්වභාවික ඉතිහාස වස්තු වල වටිනා එකතුවක් නැවත ලබා ගැනීම අරමුණු කර ගෙන ඇත.

සිරේරා සහ රෙන් විසින් හඳුනාගත් දෙවන වර්ගයේ ගවේෂණ කටයුතු අඩු වැඩි වශයෙන් පුද්ගලික මුල පිරීම් වලින් ආරම්භ වූ එකකි. මේවා අතර, ප්‍රධාන ඝාතකයන් පහත සඳහන් වේ:

* ඇලෙක්සැන්ඩර් වොන් හම්බෝල්ට් (1799)
* බුච් සහ ස්මිත් (1815)
* බ්‍රවුසොනෙට්
* වෙබ්
* සබින් බර්තෙලොට්.

සිරේරා සහ රෙන් 1770-1830 කාලසීමාව හඳුනා ගන්නේ &quot;ඒ මොහොත දක්වා ප්‍රංශය සහ එංගලන්තය විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ පරිදර්ශනයක දී දූපත් වල පැවැත්ම වැඩි වන රොමැන්ටික් යුගයේ බ්‍රියෝ ජර්මනියට ශක්තියෙන් ඇතුළු වේ&quot; ලෙසය.

=== 20 වන සියවසේ මුල් භාගය ===
[[ගොනුව:Bahia_luz_las_palmas_1912_jordao_da_luz_perestello.jpg|thumb|1912 දී ලාස් පැල්මාස් වරාය]]
20 වන ශතවර්ෂයේ ආරම්භයේ දී, බ්‍රිතාන්‍යයන් නව මුදල් බෝගයක් හඳුන්වා දුන් අතර, කෙසෙල් අපනයනය පාලනය කරන ලද්දේ ෆයිෆෙස් වැනි සමාගම් විසිනි.

1833 නොවැම්බර් 30 කැනරි දූපත් පළාත නිර්මාණය කර තිබුණේ අගනුවර සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරමිනි.&lt;ref&gt;[[metawiki:s:es:Real Decreto de 30 de noviembre de 1833|''Real Decreto de 30 de noviembre de 1833'']] en wikisource&lt;/ref&gt; දූපත් වල අගනුවර සඳහා ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා සහ සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් යන නගර අතර ඇති වූ එදිරිවාදිකම් හේතුවෙන් 1927 සැප්තැම්බර් 23 දින මෙම දූපත් සමූහය පළාත් දෙකකට බෙදීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Real Decreto 1586 |url=https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1927/266/A01659-01660.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609183651/https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1927/266/A01659-01660.pdf |archive-date=9 June 2021 |access-date=16 May 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;

දෙවන ස්පාඤ්ඤ ජනරජයේ කාලය තුළ, ජෝස් මිගෙල් පෙරෙස් සහ ගිලර්මෝ අස්කානියෝ වැනි පුද්ගලයින් විසින් නායකත්වය දුන් මාක්ස්වාදී සහ අරාජිකවාදී කම්කරු ව්‍යාපාර වර්ධනය වීමට පටන් ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, නගර සභා කිහිපයකින් පිටත, මෙම සංවිධාන සුළුතරයක් වූ අතර ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධයේදී ජාතිකවාදී බලවේගවලට පහසුවෙන් වැටුණි.

=== ෆ්‍රැන්කෝ පාලන තන්ත්‍රය ===
1936 දී ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ෆ්‍රැන්කෝ කැනරිවරුන්ගේ සාමාන්‍ය අණදෙන නිලධාරියා ලෙස පත් කරන ලදී. ඔහු ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ කළ ජූලි 17 හමුදා කැරැල්ලට සම්බන්ධ විය. ලා පල්මා සහ ලා ගෝමෙරා හි වැලෙහර්මෝසෝ නගරයේ ප්‍රතිරෝධයේ ස්ථාන කිහිපයක් හැර, ෆ්‍රැන්කෝ ඉක්මනින් දූපත් සමූහය පාලනය කළේය. දූපත් වල කිසිදා යුද්ධයක් නොතිබුණද, පශ්චාත් යුධ සමයේ කැනරි වල දේශපාලන විසම්මුතිය මර්දනය කිරීම ඉතාමත් දරුණු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=León Álvarez |first1=Aarón |date=19 April 2015 |title=La represión franquista en Canarias: una guerra de 40 años |url=http://www.eldiario.es/canariasahora/sociedad/represion-franquista-Canarias-guerra-anos_0_379012266.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131184934/http://www.eldiario.es/canariasahora/sociedad/represion-franquista-Canarias-guerra-anos_0_379012266.html |archive-date=31 January 2017 |access-date=18 January 2017 |website=canariasahora |language=es |via=eldiario.es}}&lt;/ref&gt;

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී වින්ස්ටන් චර්චිල්, ස්පාඤ්ඤ ප්‍රධාන භූමියෙන් ජිබ්‍රෝල්ටාර් ආක්‍රමණය කළහොත්, කැනරි දූපත් බ්‍රිතාන්‍ය නාවික කඳවුරක් ලෙස අල්ලා ගැනීම සඳහා සැලසුම් සකස් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Churchill|first=Winston S.|title=The Second World War Vol 2: Their Finest Hour|publisher=Houghton Mifflin Co.|location=Boston|year=1949|page=519}}&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|&quot;So great was the danger that for nearly two years we kept constantly at a few days' notice an expedition of over five thousand men and their ships, ready to seize the Canary Islands, by which we could maintain air and sea control over the U-boats, and contact with Australasia round the Cape, if ever the harbour of Gibraltar were denied to us by the Spaniards.&quot;|group=&quot;Note&quot;}} සැලසුම් කළ මෙහෙයුම හැඳින්වූයේ ඔපරේෂන් පිල්ග්‍රිම් ලෙසිනි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Churchill|first=Winston S.|title=The Second World War Vol 3: The Grand Alliance|publisher=Houghton Mifflin Co.|location=Boston|year=1950|page=718}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤයේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය සහ විවිධ ජාතිකවාදී, වාමාංශික පක්ෂ පිහිටුවීම වැනි පක්ෂවල පෙරළියක් අත්විඳින ලද 1950 ගණන්වල අගභාගය වන තෙක් ෆ්‍රැන්කෝගේ පාලන තන්ත්‍රයට විරුද්ධත්වය සංවිධානය වීමට පටන් ගත්තේ නැත.

ඉෆ්නි යුද්ධය අතරතුර, ෆ්‍රැන්කෝ රෙජීමය විසින් ස්පාඤ්ඤයට පක්ෂපාතී යැයි සැක කරන බටහිර සහරාහි සිටි අයව නීති විරෝධී ලෙස සිරගත කිරීම සඳහා දූපත්වල ගාල් කඳවුරු පිහිටුවූ අතර, ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් යටත් විජිත හමුදා එම ස්ථානයේදීම බඳවා ගත් නමුත් පසුව පස්වන තීරු රචකයන් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර පසුව පිටුවහල් කරන ලදී. කැනරි දූපත්. මෙම කඳවුරු යටිතල පහසුකම් ව්‍යාපෘති සඳහා බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමිකයන් යොදා ගැනීම සහ ක්ෂය රෝගය පුලුල්ව පැතිරයාමට හේතු වූ දැඩි අපිරිසිදු තත්ත්වයන් මගින් සංලක්ෂිත විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Stucki|first1=Andreas|date=6 February 2018|title=&quot;Frequent Deaths&quot;: The Colonial Development of Concentration Camps Reconsidered, 1868–1974|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2018.1429808|url-status=live|journal=Journal of Genocide Research|volume=20|issue=3|pages=305–326|doi=10.1080/14623528.2018.1429808|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064841/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2018.1429808|archive-date=25 July 2024|access-date=10 April 2022|s2cid=80167476}}&lt;/ref&gt;

=== ස්වයං පාලනය ===
[[ගොනුව:Auditorio_de_Tenerife_Pano.jpg|වම|thumb|සන්තියාගෝ කැලට්‍රාවා විසින් ඕඩිටෝරියෝ ඩි ටෙනරීෆ්, සහ කැනරි දූපත් වල සමකාලීන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ නිරූපකය, (සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්)]]
[[ගොනුව:EU_OCT_and_OMR_map_en.png|thumb|විදේශීය රටවල් සහ ප්‍රදේශ සහ පිටත ප්‍රදේශ සහිත ලෝකයේ යුරෝපීය සංගමයේ සිතියම (2018 වන විට)]]
ෆ්‍රැන්කෝගේ මරණයෙන් පසු, ඇල්ජීරියාව පදනම් කරගත් නිදහසට පක්ෂ සන්නද්ධ ව්‍යාපාරයක්, කැනරීස් දූපත් සමූහයේ නිදහස සහ ස්වයං නිර්ණය සඳහා වූ ව්‍යාපාරය (MAIAC) විය. 1968 දී, අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානය MAIAC නීත්‍යානුකූල අප්‍රිකානු නිදහස් ව්‍යාපාරයක් ලෙස පිළිගෙන, කැනරි දූපත් තවමත් විදේශ පාලනය යටතේ පවතින අප්‍රිකානු භූමියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය.&lt;ref&gt;James B. Minahan (2002), ''Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World'', p. 377, Greenwood.&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවක් පිහිටුවීමෙන් පසු, අලුතින් පිහිටුවන ලද ස්වාධීන බලය බෙදා හරින ලද රජයක් සහ පාර්ලිමේන්තුවක් සමඟ 1982 දී සම්මත කරන ලද නීතියක් හරහා කැනරිවරුන්ට ස්වයං පාලනයක් ලබා දෙන ලදී. 1983 දී පළමු ස්වයං පාලන මැතිවරණය පැවැත්විණි. ස්පාඤ්ඤ සමාජවාදී කම්කරු පක්ෂය (PSOE) ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Parlamento de Canarias – Parlamento de Canarias |url=https://www.parcan.es/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318112151/https://www.parcan.es/ |archive-date=18 March 2020 |access-date=31 January 2020 |website=www.parcan.es}}&lt;/ref&gt;

=== අගනුවර ===
වර්තමානයේ, කැනරි දූපත් යනු ස්පාඤ්ඤයේ අගනුවර දෙකක් ඇති එකම ස්වාධීන ප්‍රජාවයි: සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සහ ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා, කැනරි දූපත් වල ස්වයං පාලන ප්‍රඥප්තිය 1982 දී නිර්මාණය කරන ලද බැවින්.&lt;ref name=&quot;es.wikisource.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gobiernodecanarias.org&quot; /&gt;

මෙම දූපත් සමූහයේ දේශපාලන අගනුවර දහනව වන ශතවර්ෂය වන තුරුම නොතිබුණි. 15 වන ශතවර්ෂයේ කැනරි දූපත් ආක්‍රමණය කරන අවස්ථාවේ යුරෝපීයයන් විසින් ආරම්භ කරන ලද පළමු නගර වූයේ: ටෙල්ඩේ (ග්‍රාන් කැනරියා හි), සැන් මාර්ෂල් ඩෙල් රුබිකන් (ලැන්සරෝට්  හි) සහ බෙටන්කුරියා (ෆුර්ටෙවෙන්චුරා හි). මෙම නගර කතෝලික රදගුරු දේවස්ථාන ඇතුළු දූපත් සමූහයේ පළමු යුරෝපීය ආයතන ගැන පුරසාරම් දොඩන ලදී.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |author=Julio Sánchez Rodríguez |title=San Marcial de Rubicón y los obispados de Canarias |url=http://www.juliosanchezrodriguez.com/wp-content/uploads/2012/01/san_marcial.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403020508/http://www.juliosanchezrodriguez.com/wp-content/uploads/2012/01/san_marcial.pdf |archive-date=3 April 2015 |access-date=24 May 2016 |language=es}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මෙම නගරවල තේජස කාලය වර්ධනය වූයේ දූපත් සමූහය මුළුමනින්ම යටත් කර ගැනීමටත්, එය කැස්ටිල් කිරුළට ඇතුළත් කිරීමටත් පෙර කිසි විටෙකත් සමස්ත කැනරි දූපත් සමූහයේ දේශපාලන හා සැබෑ පාලනයක් නොතිබූ බැවිනි.[[ගොනුව:Las_Palmas_panorama.jpg|thumb|ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා හි දර්ශණයක්]]
[[ගොනුව:Vista_de_Santa_Cruz_de_Tenerife.png|thumb|සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් හි දර්ශනය]]
සමස්ත දූපත් සමූහය සඳහා පූර්ණ අධිකරණ බලය සහිත කැනරියානු නගරයක ක්‍රියාකාරිත්වය පවතින්නේ කැනරි දූපත් යටත් කර ගැනීමෙන් පසුව පමණි, නමුත් මුලින් තථ්‍ය, එනම් නෛතික හා සැබෑ අර්ථයක් නොමැතිව සහ කැනරි දූපත් ජෙනරල් කැප්ටන්සි මූලස්ථානයට සම්බන්ධ කර ඇත.

ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා මෙම කාර්යය ක්‍රියාත්මක කළ පළමු නගරයයි. මක්නිසාද යත්, කැනරි දූපත් වල කපිතාන් ජෙනරාල්ගේ වාසස්ථානය දහසයවන සහ දහහත්වන සියවස්වල කොටසක මෙම නගරයේ තිබූ බැවිනි.&lt;ref name=&quot;junta&quot;&gt;La Junta Suprema de Canarias. Volumen I. Buenaventura Bonnet y Riveron. Real Sociedad Económica de Amigos del País de Tenerife, Editorial: Editorial Interinsular Canaria SA, publicado en Santa Cruz de Tenerife en 1980 (reedición de 1948) Páginas 104–106&lt;/ref&gt; 1661 මැයි මාසයේදී, කැනරි දූපත් වල කපිතාන් ජෙනරල් ජෙරොනිමෝ ඩි බෙනාවෙන්ටේ වයි ක්විනෝන්ස්, කැප්ටන්සියේ මූලස්ථානය ටෙනරීෆ් දූපතේ සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුනා නගරයට ගෙන යන ලදී.&lt;ref name=&quot;portalcultura.mde_1&quot;&gt;{{cite web |title=Archivo Intermedio Militar de Canarias. Gobierno de España |url=http://www.portalcultura.mde.es/cultural/archivos/canarias/archivo_156.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222093936/http://www.portalcultura.mde.es/cultural/archivos/canarias/archivo_156.html |archive-date=22 February 2017 |access-date=5 April 2017 |language=es}}&lt;/ref&gt; මෙයට හේතු වූයේ මෙම දූපත යටත් කර ගැනීමෙන් පසුව වඩාත්ම ජනාකීර්ණ, ඵලදායි හා ඉහළම ආර්ථික අපේක්ෂාවන් සහිත දූපත වීමයි.&lt;ref name=&quot;mdc.ulpgc_1&quot;&gt;{{cite web |title=La Diócesis de San Cristóbal de La Laguna en los inicios del siglo XIX: el Obispo Folgueras Sión, el Cabildo Catedral y la jurisdicción eclesiástica |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/bolmc/id/440 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617065832/https://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/bolmc/id/440 |archive-date=17 June 2018 |access-date=7 January 2019 |language=es}}&lt;/ref&gt; 19 වන සියවසේදී සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් නගරයේ කැනරි දූපත් අගනුවර නිල තත්ත්වය තහවුරු කරන තුරු,&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_2&quot;&gt;{{cite web |title=Capital de facto de Canarias |url=http://www.arquitectuba.com.ar/diccionario-arquitectura-construccion/san-cristobal-de-la-laguna/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105123250/http://www.arquitectuba.com.ar/diccionario-arquitectura-construccion/san-cristobal-de-la-laguna/ |archive-date=5 January 2009 |access-date=5 April 2017 |language=es}}&lt;/ref&gt; ලා ලගුන දූපත් සමූහයේ තථ්‍ය අගනුවර ලෙස සලකනු ලැබේ, සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුන සහ ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා හි ධනේශ්වරය මෙම දූපත් සමූහයේ ආර්ථික, දේශපාලනික සහ ආයතනික ආධිපත්‍යය සඳහා නිරන්තර මතභේද සහ එදිරිවාදිකම් ඇති විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pleito Insular; Autonomía y Nacionalidad |url=http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=1&amp;idcap=190&amp;idcon=691 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422082522/http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=1&amp;idcap=190&amp;idcon=691 |archive-date=22 April 2020 |access-date=7 January 2019 |work=Gran Enciclopedia Virtual Islas Canarias |language=es |via=www.gevic.net}}&lt;/ref&gt;

දැනටමත් 1723 දී, කැනරි දූපත් වල කපිතාන් ජෙනරාල් ලොරෙන්සෝ ෆර්නැන්ඩස් ද විලාවිසෙන්සියෝ කැනරි දූපත් වල ජෙනරල් කැප්ටන්සියේ මූලස්ථානය සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුන සිට සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් වෙත ගෙන ගොස් ඇත. ග්‍රාන් කැනරියා දූපතේ සමාජය සතුටු නොකර මෙම තීරණය දිගටම පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Su Origen |url=http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=1&amp;idcap=197&amp;idcon=717 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110160012/http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=1&amp;idcap=197&amp;idcon=717 |archive-date=10 November 2018 |access-date=7 January 2019 |work=Gran Enciclopedia Virtual Islas Canarias |language=es |via=www.gevic.net}}&lt;/ref&gt; එය 1833 නොවැම්බරයේ කැනරි දූපත් පළාත නිර්මාණය කිරීමෙන් පසුව, සැන්ටා කෲස් කැනරි දූපත් වල ප්‍රථම පූර්ණ නිල අගනුවර බවට පත් වනු ඇත (ඩි ජූර් මිස කලින් සිදු වූවාක් මෙන් නොවේ).&lt;ref name=&quot;es.wikisource.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Real Decreto Canarias&quot; /&gt; සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් කැනරි දූපත් සමූහයේ අගනුවර වනු ඇත, 1927 දී ජෙනරල් ප්‍රීමෝ ඩි රිවේරා රජය සමයේ කැනරි දූපත් පළාත පළාත් දෙකකට බෙදා ඇත: ලාස් පල්මාස් අගනුවර ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා සහ සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සමජාතීය නගරයේ අගනුවර විය.

අවසාන වශයෙන්, 1982 දී කැනරි දූපත් වල ස්වයං පාලන ප්‍රඥප්තිය සහ කැනරි දූපත් වල ස්වයං පාලන ප්‍රජාව නිර්මාණය කිරීමත් සමඟ, ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා සහ සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් අතර දූපත් සමූහයේ අගනුවර ස්ථාවර වී ඇත, එය අදටත් පවතී. .

== ජනවිකාසය ==
{{historical populations|1768|155,763|1787|168,928|1797|173,865|1842|241,266|1860|237,036|1887|301,983|1900|364,408|1920|488,483|1940|687,937|1960|966,177|1974|1,229,259|1981|1,367,646|1990|1,589,403|2000|1,716,276|2010|2,118,519|2015&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.es/prensa/np917.pdf |title=La población en Canarias. |website=Ine.es |access-date=5 August 2015 |archive-date=14 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714044406/http://www.ine.es/prensa/np917.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|2,128,647|2020|2,244,369|2021|2,185,693|2022|2,212,018|2023|2,236,013|percentages=pagr|title=ජනගහන ඉතිහාසය&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=/istac/estadisticas/poblacion/datos_basicos/padron_2004/pm2004_frm.html |title=Official census statistics of the Canary Islands population |website=Gobiernodecanarias.org |access-date=26 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326152939/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=%2Fistac%2Festadisticas%2Fpoblacion%2Fdatos_basicos%2Fpadron_2004%2Fpm2004_frm.html |archive-date=26 March 2010 }}&lt;/ref&gt;}}කැනරි දූපත් වල ජනගහනය 2,153,389 (2019) වන අතර, එය ස්පාඤ්ඤයේ ස්වයං පාලන ප්‍රජාවන්ගෙන් අටවන වැඩිම ජනගහනයක් සහිත වේ.&lt;ref name=&quot;BOE_pop_2019&quot; /&gt; දූපත් සමූහයේ මුළු භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 7,493 (වර්ග සැතපුම් 2,893 ) වේ,&lt;ref name=&quot;extension&quot;&gt;{{Cite web |title=Estadísticas de la Comunidad Autónoma de Canarias |url=http://www.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=/istac/estadisticas/territorio_ambiente/area_01_frame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323155813/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=%2Fistac%2Festadisticas%2Fterritorio_ambiente%2Farea_01_frame.html |archive-date=23 March 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Gobiernodecanarias.org}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වර්ග කිලෝමීටරයකට ජනගහන ඝනත්වය 287.4ක් වේ.

2019 දත්ත වලට අනුව දූපත් වල ජනගහනය:&lt;ref name=&quot;BOE_pop_2019&quot; /&gt;

* ටෙනරීෆ් - 917,841
* ග්‍රාන් කැනරියා - 851,231
* ලැන්සරෝට් – 152,289 (ලා ග්‍රේසියෝසා හි ජනගහනය ද ඇතුළුව)
* ෆුර්ටෙවෙන්චුරා - 116,886
* ලා පල්මා - 82,671
* ලා ගෝමරා - 21,503
* එල් හියර්රෝ - 10,968

කැනරි දූපත් බොහෝ යුරෝපීය පදිංචිකරුවන්ගේ නිවහන බවට පත්ව ඇත, ප්‍රධාන වශයෙන් [[ඉතාලිය]], [[ජර්මනිය]] සහ [[එක්සත් රාජධානිය|එක්සත් රාජධානියෙන්]] පැමිණේ. 20 වන ශතවර්ෂයේ දෙවන භාගයේදී [[වෙනිසියුලාව]] සහ [[කියුබාව]] වෙත විශාල සංක්‍රමණය වීම සහ පසුව ඔවුන්ගේ පවුල් සමඟ කැනරි දූපත් වෙත ආපසු පැමිණීම හේතුවෙන්, [[වෙනිසියුලාව]] (66,593) හෝ [[කියුබාව]] (41,807) උපන් රට වූ බොහෝ පදිංචිකරුවන් සිටිති. 1990 ගණන්වල සිට බොහෝ නීතිවිරෝධී සංක්‍රමණිකයන් කැනරි දූපත්, [[මෙලිලා]] සහ සීටා වෙත ළඟා වී ඇති අතර, ඒවා යුරෝපා සංගමයට ඇතුල් වීමේ ස්ථාන ලෙස භාවිතා කර ඇත.&lt;ref name=&quot;canarias7.es&quot;&gt;{{cite web |last=Suárez |first=Borja |date=25 June 2018 |title=El 91% de los nuevos habitantes de Canarias viene del extranjero |url=https://www.canarias7.es/sociedad/el-91-de-los-nuevos-habitantes-de-canarias-viene-del-extranjero-IN4906192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003220922/https://www.canarias7.es/sociedad/el-91-de-los-nuevos-habitantes-de-canarias-viene-del-extranjero-IN4906192 |archive-date=3 October 2018 |access-date=3 October 2018 |website=www.canarias7.es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ine_pop_19_birthplace&quot;&gt;{{cite web |title=Estadística del Padrón Continuo a 1 de enero de 2019. Datos a nivel nacional, comunidad autónoma y provincia |url=https://ine.es/jaxi/files/_px/es/xls/t20/e245/p04/a2019/l0/0ccaa007.xls?nocab=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220111855/https://ine.es/jaxi/files/_px/es/xls/t20/e245/p04/a2019/l0/0ccaa007.xls%3Fnocab%3D1 |archive-date=20 February 2020 |access-date=20 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Morocco People 2020, CIA World Factbook |url=https://theodora.com/wfbcurrent/morocco/morocco_people.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107163003/https://theodora.com/wfbcurrent/morocco/morocco_people.html |archive-date=7 January 2022 |access-date=30 January 2022 |website=theodora.com}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |කැනරි දූපත් වල ජනගහනය 2019
|-
! colspan=&quot;2&quot; |උපන් ස්ථානය
!ජනගහනය
!ප්‍රතිශතය
|-
| colspan=&quot;2&quot; |කැනරි දූපත්
|1,553,517
|72.1
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ස්පාඤ්ඤයේ ඉතිරිය
|176,302
|8.2
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''මුළු, ස්පාඤ්ඤය'''
|'''1,735,457''' 
|'''80.6'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; |පිටරට උපන්
|417,932
|19.4
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[එක්සත් ජනපදය|ඇමරිකාව]]
|201,257
|9.3
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[වෙනිසියුලාව]]
|66,573
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[කියුබාව]]
|41,792
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[කොලොම්බියාව]]
|31,361
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ආර්ජන්ටිනාව]]
|17,429
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[උරුගුවේ]]
|8,687
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''[[යුරෝපය|යුරෝපයේ]] ඉතිරි'''
|154,511
|7.2
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ඉතාලිය
|39,469
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ජර්මනිය]]
|25,921
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[එක්සත් රාජධානිය]]
|25,339
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''[[අප්‍රිකාව]]'''
|38,768
|1.8
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[මොරොක්කෝව]]
|24,268
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''[[ආසියාව]]'''
|23,082
|1.1
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[චීනය]]
|9,848
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ඉන්දියාව]]
|5,766
|–
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''[[ඕෂනියාව]]'''
|314
|0.0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |මුළු
! align=&quot;center&quot; |2,153,389
! align=&quot;center&quot; |100.0
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |&lt;small&gt;Source&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ine_pop_19_birthplace&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ine_pop_cn_19_birthplace&quot;&gt;{{cite web |title=Estadística del Padrón Continuo a 1 de enero de 2019. Datos a nivel nacional, comunidad autónoma y provincia (Canarias) |url=https://ine.es/jaxi/files/_px/es/xls/t20/e245/p04/a2019/l0/000ca006.xls?nocab=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220111907/https://ine.es/jaxi/files/_px/es/xls/t20/e245/p04/a2019/l0/000ca006.xls%3Fnocab%3D1 |archive-date=20 February 2020 |access-date=20 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ආගම ===
[[ගොනුව:Candelaria_Basilica.jpg|thumb|ටෙනරීෆ් හි කැන්ඩලේරියා හි පිහිටි කැන්ඩලේරියා කන්‍යාවගේ බැසිලිකා (කැනරි දූපත් වල අනුශාසක)]]
කැනරි දූපත් ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසු සියවස් පහකට වැඩි කාලයක් පුරා කතෝලික පල්ලිය දූපත් සමූහයේ බහුතර ආගම වී ඇත. තවත් ආගමික ප්‍රජාවන් කිහිපයක් ද ඇත.

==== රෝමානු කතෝලික පල්ලිය ====
ස්වදේශික කැනරියානුවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරය රෝමානු කතෝලික (76.7%)&lt;ref name=&quot;CIS2019Canarias&quot;&gt;{{Cite web |author=''Centro de Investigaciones Sociológicas'' (Centre for Sociological Research) |date=October 2019 |title=Macrobarómetro de octubre 2019, Banco de datos – Document 'Población con derecho a voto en elecciones generales y residente en España, Canarias (aut.) |url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/3260_3279/3263/Marginales/es3263mar_Canarias.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204180445/http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/3260_3279/3263/Marginales/es3263mar_Canarias.pdf |archive-date=4 February 2020 |access-date=4 February 2020 |page=23 |language=es}}&lt;/ref&gt; වන අතර ප්‍රොතෙස්තන්තයන් වැනි අනෙකුත් ක්‍රිස්තියානි විශ්වාසයන්ගෙන් යුත් විවිධ කුඩා විදේශීය ජනගහණයක් ඇත.

කැන්ඩලේරියා කන්‍යාව (කැනරි දූපත් වල අනුශාසක) ගේ පෙනුම කැනරි දූපත් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය කරා ගෙන යාමේ ගෞරවය හිමි විය. කතෝලික සාන්තුවරයන් දෙදෙනෙකු කැනරි දූපත් වල උපත ලැබීය: ශාන්ත ජෝසප් ද බෙටන්කුර්ගේ පීටර්&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pedro de San José Betancurt, Santo |url=http://www.es.catholic.net/op/articulos/35981/pedro-de-san-jos-betancurt-santo.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223190733/http://www.es.catholic.net/op/articulos/35981/pedro-de-san-jos-betancurt-santo.html |archive-date=23 December 2015 |access-date=23 December 2015 |website=Es.catholic.net}}&lt;/ref&gt; සහ ජෝස් ද ඇන්චිටා.&lt;ref&gt;{{cite web |title=José de Anchieta, Santo |url=http://es.catholic.net/op/articulos/35379/jos-de-anchieta-santo.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164128/http://es.catholic.net/op/articulos/35379/jos-de-anchieta-santo.html |archive-date=22 December 2015 |access-date=23 December 2015 |website=Es.catholic.net}}&lt;/ref&gt; ටෙනරීෆ් දූපතේ උපන් දෙදෙනාම පිළිවෙලින් ග්වාටමාලාවේ සහ බ්‍රසීලයේ මිෂනාරිවරු වූහ.

කැනරි දූපත් කතෝලික රදගුරු පදවි දෙකකට බෙදා ඇති අතර, ඒ සෑම එකක්ම බිෂොප්වරයෙකු විසින් පාලනය කරනු ලැබේ:

* ඩයොසීසිස් කැනරියන්ස්: නැගෙනහිර පළාතේ දූපත් ඇතුළත් වේ: ග්‍රාන් කැනරියා, ෆුර්ටෙවෙන්චුරා සහ ලැන්සරෝට්. එහි අගනුවර වූයේ සැන් මාර්ෂල් එල් රුබිකන් (1404) සහ ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා (1483-වර්තමානය) ය. මීට පෙර ටෙල්ඩේ පදනම් වූ රදගුරු පදවියක් පැවති නමුත් පසුව එය අහෝසි විය.
* ඩයොසීසිස් නිවාරියන්ස්: බස්නාහිර පළාතේ දූපත් ඇතුළත් වේ: ටෙනරීෆ්, ලා පල්මා, ලා ගෝමර සහ එල් හියරෝ. එහි අගනුවර සැන් ක්රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුනා (1819-වර්තමානය) වේ.

==== වෙනත් ආගම් ====
අති විශාල කතෝලික බහුතරයෙන් වෙන්ව සිටින්නේ මුස්ලිම් ජාතිකයන් සුළුතරයකි.&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot;&gt;{{cite web |last=Tenerife |first=La Opinión de |title=Un 5% de canarios profesa una religión minoritaria |url=http://www.laopinion.es/sociedad/2008/10/03/sociedad-canarios-profesa-religion-minoritaria/173826.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170911221703/http://www.laopinion.es/sociedad/2008/10/03/sociedad-canarios-profesa-religion-minoritaria/173826.html |archive-date=11 September 2017 |access-date=3 July 2015 |website=Laopinion.es}}&lt;/ref&gt; ඉස්ලාමයේ අනුගාමිකයින් අතර, කැනරි දූපත් වල ඉස්ලාමීය ප්‍රජාව නියෝජනය කිරීමට මෙන්ම ඉස්ලාමීය ප්‍රජාවේ සාමාජිකයින්ට ප්‍රායෝගික සහයෝගය ලබා දීමට කැනරි දූපත් වල ඉස්ලාමීය සම්මේලනය පවතී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tenerife |first=La Opinión de |title=Los musulmanes de la Isla constituyen la primera Federación Islámica de Canarias |url=http://www.laopinion.es/tenerife/2015/04/16/musulmanes-isla-constituyen-primera-federacion/601084.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912015111/http://www.laopinion.es/tenerife/2015/04/16/musulmanes-isla-constituyen-primera-federacion/601084.html |archive-date=12 September 2017 |access-date=2 May 2016 |website=Laopinion.es}}&lt;/ref&gt; එහි කොටස සඳහා, දූපත් සමූහයේ කැනරි දූපත් වල එවැන්ජලිකල් කවුන්සිලය ද ඇත.

නියෝජනය කරන අනෙකුත් ආගමික ඇදහිලිවලට යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන්, පසුකාලීන සාන්තුවරයන්ගේ යේසුස් ක්‍රිස්තුස්ගේ පල්ලිය මෙන්ම හින්දු ආගමද ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot; /&gt; නව මිථ්‍යාදෘෂ්ටික ස්වදේශික ආගමක් ලෙස වර්ගීකරණය කරන ලද ගුවන්චේ ජනතාව වැනි සුළුතර ආගම් ද පවතී.&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot; /&gt; බුද්ධාගම,&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot; /&gt; යුදෙව් ආගම,&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot; /&gt; බහායි,&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot; /&gt; අප්‍රිකානු ආගම්,&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot; /&gt; සහ චීන ආගම් ද පවතී.&lt;ref name=&quot;laopinion.es&quot; /&gt;

==== සංඛ්‍යාලේඛන ====
CIS බැරෝමීටර ස්වයං පාලනයට අනුව 2012 දී විශ්වාස බෙදා හැරීම පහත පරිදි විය:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Frecuencias marginales unidimensionales del estudio 2956.5.0 |url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2940_2959/2956/CANARIAS_5/e295650.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229232230/http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2940_2959/2956/CANARIAS_5/e295650.html |archive-date=29 December 2016 |access-date=23 December 2015 |website=Cis.es}}&lt;/ref&gt;

* කතෝලික 84.9%
* අදේවවාදි/අඥෙයවාදියා/නොඇදහිලිවන්තයා 12.3%
* වෙනත් ආගම් 1.7%

=== ජනගහන ජාන විද්‍යාව ===
කැනරි දූපත් වල නිතර නිතර (මාතෘ-සම්භව) mtDNA හැප්ලොග් සමූහය H (37.6%), පසුව U6 (14.0%), T (12.7%), U6 U (10.3%) සහ J (7.0%) වේ. හැප්ලොග් කණ්ඩායම් දෙකක්, H සහ U6 පමණක් පුද්ගලයන්ගෙන් 50% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් නියෝජනය කරයි. උප-සහාරා මාතෘ L haplogroups හි සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාත (6.6%) කැනරි දූපත් වල උප සහරා කාන්තා වහල් ශ්‍රමය හඳුන්වාදීම පිළිබඳ ඓතිහාසික වාර්තා සමඟ ද අනුකූල වේ. කෙසේ වෙතත්, සමහර උප-සහාරා කාන්තා පරම්පරාවන් උතුරු අප්‍රිකානු ජනගහණයේ ද දක්නට ලැබෙන අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, මෙම L පරම්පරාවෙන් සමහරක් උතුරු අප්‍රිකාවෙන් දූපත් වෙත හඳුන්වා දිය හැකිව තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Rando JC, Cabrera VM, Larruga JM, etal|date=September 1999|title=Phylogeographic patterns of mtDNA reflecting the colonization of the Canary Islands|journal=Annals of Human Genetics|volume=63|issue=Pt 5|pages=413–28|doi=10.1046/j.1469-1809.1999.6350413.x|pmid=10735583|s2cid=25089862}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Brehm A, Pereira L, Kivisild T, Amorim A|date=December 2003|title=Mitochondrial portraits of the Madeira and Açores archipelagos witness different genetic pools of its settlers|journal=Human Genetics|volume=114|issue=1|pages=77–86|doi=10.1007/s00439-003-1024-3|pmid=14513360|hdl-access=free|s2cid=8870699|hdl=10400.13/3046}}&lt;/ref&gt; 2009 දී ආදිවාසී වැසියන්ගේ නටබුන් වලින් ලබාගත් DNA අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ පෙළපත් වලින් 7%ක් Haplogroup L වන අතර, මෙම L පෙළපත් කැනරි දූපත් වල ආරම්භක ජනගහනයේ කොටසක් වීමට ඇති හැකියාව විවෘත කරයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Fregel R, Pestano J, Arnay M, Cabrera VM, Larruga JM, González AM|date=October 2009|title=The maternal aborigine colonization of La Palma (Canary Islands)|journal=European Journal of Human Genetics|volume=17|issue=10|pages=1314–24|doi=10.1038/ejhg.2009.46|pmc=2986650|pmid=19337312}}&lt;/ref&gt; උප සහරා කාන්තා පරපුර සමහර දූපත් වල 10% හෝ ඊට වැඩි සංඛ්‍යාතවලින් සොයාගෙන ඇත.

== ආර්ථිකය සහ පරිසරය ==
{| class=&quot;toccolours&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:95%;&quot;
|+'''කැනරි දූපත් වල සංචාරක ව්‍යාපාරය'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics |url=http://www.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=/istac/estadisticas/poblacion/datos_basicos/padron_2004/pm2004_frm.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326152939/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=%2Fistac%2Festadisticas%2Fpoblacion%2Fdatos_basicos%2Fpadron_2004%2Fpm2004_frm.html |archive-date=26 March 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Gobiernodecanarias.org}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;text-align:center;border-bottom:1px #aaa solid;&quot; |වසර
! style=&quot;text-align:center;border-bottom:1px #aaa solid;&quot; |'''සංචාරකයින්'''
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2023
|16,000,000.&lt;ref name=&quot;Agence France Presse&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
{{small|(ජන - ජුනි)}}
|4,002,013
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2008
|9,210,509
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2007
|9,326,116
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2006
|9,530,039
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2005
|9,276,963
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2004
|9,427,265
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2003
|9,836,785
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
|9,778,512
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
|10,137,205
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2000
|9,975,977
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1993
|6,545,396
|-
! style=&quot;text-align:center;border-top:1px #aaa solid;&quot; |රට අනුව 
විශාලතම (2008)
! style=&quot;text-align:center;border-top:1px #aaa solid;&quot; |ජනගහනය
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ජර්මනිය
|2,498,847
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |එක්සත් රාජධානිය
|3,355,942
|}
[[ගොනුව:Dunas_de_Maspalomas.jpg|thumb|ග්‍රාන් කැනරියා හි මස්පලෝමාස් කඳුකරය සංචාරක ආකර්ෂණයන්ගෙන් එකකි.]]
[[ගොනුව:La_Palma_-_San_Andres_y_Sauces_-_San_Andres_-_Calle_San_Sebastián_09_ies.jpg|thumb|සැන් ඇන්ඩ්‍රෙස් වයි සෝස් හි කෙසෙල් වගාවක්]]
ආර්ථිකය මූලික වශයෙන් සංචාරක ව්‍යාපාරය මත පදනම් වන අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 32% කි. කැනරි වලට වසරකට සංචාරකයින් මිලියන 12ක් පමණ ලැබේ. ඉදිකිරීම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 20% ක් පමණ වන අතර නිවර්තන කෘෂිකර්මාන්තය, මූලික වශයෙන් කෙසෙල් සහ දුම්කොළ යුරෝපයට සහ ඇමරිකාවට අපනයනය කිරීම සඳහා වගා කෙරේ. විශේෂයෙන් ශුෂ්ක දූපත් වල සම්පත් අධික ලෙස සූරාකෑමට ලක්වන නමුත් තක්කාලි, අර්තාපල්, ළූණු, කොහොඹ, උක්, මිදි, වැල්, රටඉඳි, දොඩම්, ලෙමන්, අත්තික්කා, තිරිඟු, බාර්ලි වැනි කෘෂිකාර්මික සම්පත් තවමත් පවතින බව පරිසරවේදීන් කනස්සල්ලට පත්ව සිටිති. , බඩ ඉරිඟු, ඇප්‍රිකට්, පීච් සහ ආමන්ඩ්.

සංචාරකයින්ගේ අධික ජල පරිභෝජනය හේතුවෙන් ජල සම්පත ද අධික ලෙස සූරා කෑමට ලක් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/255948730|title=INTRODUCTION TO WATER PROBLEMS IN CANARY ISLANDS|first1=Juan|last1=Santamarta|first2=Jesica|last2=Rodríguez-Martín|date=1 January 2013|pages=169–179|access-date=31 January 2020|via=ResearchGate|archive-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609183652/https://www.researchgate.net/publication/255948730_INTRODUCTION_TO_WATER_PROBLEMS_IN_CANARY_ISLANDS|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එසේම, සමහර දූපත් (ග්‍රාන් කැනරියා සහ ටෙනරීෆ් වැනි) භූගත ජලය අධික ලෙස සූරාකෑම සිදු කරයි. මෙය යුරෝපීය හා ස්පාඤ්ඤ නීති රෙගුලාසිවලට අනුව වත්මන් තත්ත්වය පිළිගත නොහැකි තරම් මට්ටමක සිදු කෙරේ. ගැටලු විසඳීම සඳහා යහපාලනය සහ ජල පරිහරණ ආදර්ශයේ වෙනසක් යෝජනා කර ඇත. මෙම විසඳුම් බොහෝ දුරට රඳා පවතින්නේ ජල භාවිතය පාලනය කිරීම සහ ඉල්ලුම කළමනාකරණය මත ය. මෙය පරිපාලනමය වශයෙන් දුෂ්කර සහ දේශපාලනික වශයෙන් නොගැලපෙන බැවින්, බොහෝ ක්‍රියාමාර්ග දැනට යොමු වී ඇත්තේ පිටතින් ආනයනය කිරීම හරහා මහජනතාවට ජලය ලබා දීම වැඩි කිරීමට ය. ආර්ථික, දේශපාලනික සහ පාරිසරික වශයෙන් සැක සහිත තීරණයකි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Custodio|first1=Emilio|last2=Albiac|first2=José|last3=Cermerón|first3=Manuel|last4=Hernández|first4=Marta|last5=Llamas|first5=M. Ramón|last6=Sahuquillo|first6=Andrés|date=1 September 2017|title=Groundwater mining: benefits, problems and consequences in Spain|journal=Sustainable Water Resources Management|volume=3|issue=3|pages=213–226|bibcode=2017SWRM....3..213C|doi=10.1007/s40899-017-0099-2|s2cid=132272387}}&lt;/ref&gt;

පාරිසරික ආරක්ෂාව, නවෝත්පාදනය, පුහුණුව සහ ජල සනීපාරක්ෂාව සඳහා ආදායමක් ගෙන ඒම සඳහා සංචාරක බද්දක් 2018 දී සලකා බලන ලදී, ඒ සමඟම පරිසර බදු දෙගුණයක් සහ වැඩිම ඉල්ලුමේ පීඩනයක් ඇති කලාපවල නිවාඩු කුලී සීමා කිරීම් සමඟින්.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/spain/canary-islands/news/canary-islands-tourism-tax/|title=The Canary Islands could become the next holiday hotspot to introduce a tourist tax|last=Kim|first=Soo|date=25 January 2018|access-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131120605/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/spain/canary-islands/news/canary-islands-tourism-tax/|archive-date=31 January 2020|website=The Telegraph|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ආර්ථිකය යූරෝ බිලියන 25 (2001 GDP සංඛ්‍යා) වේ. 2001 දක්වා වසර 20ක කාලයක් තුළ වාර්ෂිකව දළ වශයෙන් 5%ක අනුපාතයකින් දූපත් අඛණ්ඩ වර්ධනයක් අත්විඳින ලදී. කැනරි දූපත් කලාපීය අරමුණ ලෙස ලේබල් කර ඇති බැවින්, මෙම වර්ධනයට ප්‍රධාන වශයෙන් විශාල වශයෙන් විදේශ සෘජු ආයෝජන ප්‍රමාණයෙන්, බොහෝ දුරට සංචාරක නිශ්චල දේපල (හෝටල් සහ මහල් නිවාස) සහ යුරෝපීය අරමුදල් (2000 සිට 2007 දක්වා කාලය තුළ € බිලියන 11 කට ආසන්න) වර්ධනය විය. 1 (යුරෝ ව්‍යුහාත්මක අරමුදල් සඳහා සුදුසුකම් ලබයි).{{citation needed|date=March 2014}} මීට අමතරව, Zona Especial Canaria (ZEC) පාලන තන්ත්‍රය යටතේ සංස්ථාගත වී රැකියා පහකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් නිර්මාණය කරන ආයෝජකයින් සඳහා විශේෂ බදු සහන පිරිනැමීමට යුරෝපා සංගමය කැනරි දූපත් රජයට අවසර දෙයි.{{citation needed|date=March 2014}}

ස්පාඤ්ඤය 2014 අගෝස්තු මාසයේදී Repsol සහ එහි හවුල්කරුවන්ට කැනරි දූපත් වලට ඔබ්බෙන් තෙල් සහ ස්වාභාවික වායු අපේක්ෂාවන් ගවේෂණය කිරීමට අවසර ලබා දී ඇත, වසර හතරක් පුරා යූරෝ බිලියන 7.5 බිලියන ආයෝජනයක් ඇතුළත්, 2016 අවසානයේ ආරම්භ කිරීමට. Repsol එකල ප්‍රකාශ කළේය අවසානයේ දිනකට තෙල් බැරල් 100,000ක් නිපදවන අතර එමඟින් ස්පාඤ්ඤයේ බලශක්ති අවශ්‍යතාවයෙන් සියයට 10ක් සපුරාලනු ඇත.&lt;ref name=&quot;RepsolCanary&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.spainnews.net/index.php/sid/224721995|title=Spain's Repsol gets long awaited green signal to explore off Canary Islands|date=13 August 2014|access-date=13 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814083307/http://www.spainnews.net/index.php/sid/224721995|archive-date=14 August 2014|website=Spain News.Net|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ලබාගත් සාම්පල විශ්ලේෂණය අනාගත නිස්සාරණය සලකා බැලීමට අවශ්‍ය පරිමාව හෝ ගුණාත්මකභාවය නොපෙන්වූ අතර ව්‍යාපෘතිය ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Repsol completes its exploration well in the Canary Islands - repsol.com |url=https://www.repsol.com/es_en/corporacion/prensa/notas-de-prensa/ultimas-notas/16012015-repsol-finaliza-el-sondeo-exploratorio-en-canarias.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220075026/https://www.repsol.com/es_en/corporacion/prensa/notas-de-prensa/ultimas-notas/16012015-repsol-finaliza-el-sondeo-exploratorio-en-canarias.aspx |archive-date=20 December 2016 |access-date=8 December 2016 |website=Repsol.com}}&lt;/ref&gt;

දැනට ෆොසිල ඉන්ධන මත ඉතා ඉහළ යැපීමකින් යුක්ත වුවද, පුනර්ජනනීය බලශක්ති විභවය පිළිබඳ පර්යේෂණයන් නිගමනය කළේ පුනර්ජනනීය බලශක්ති තාක්ෂණයන් සඳහා ඉහළ විභවයක් දූපත් සමූහයේ පවතින බවයි. මෙය, 2050 වන විට 100% පුනර්ජනනීය බලශක්ති සැපයුමක් සඳහා වූ අවස්ථා මාර්ගයක් පවා ඉදිරිපත් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gils|first1=Hans Christian|last2=Simon|first2=Sonja|year=2017|title=Carbon neutral archipelago – 100% renewable energy supply for the Canary Islands|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0306261916317871|url-status=live|journal=Applied Energy|volume=188|pages=342–355|bibcode=2017ApEn..188..342G|doi=10.1016/j.apenergy.2016.12.023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630161253/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0306261916317871|archive-date=30 June 2020|access-date=23 January 2021}}&lt;/ref&gt;

කැනරි දූපත් වල ස්වභාවික ආකර්ෂණීය ස්ථාන ඇත, දේශගුණය සහ වෙරළ තීරයන් දූපත් ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් බවට පත් කරයි, සෑම වසරකම මිලියන 12 ක ජනතාවක් (2007 දී 11,986,059, බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් 29% ක්, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින් 22% ක්) (කැනරිවලින් පිටත) සහ ජර්මානුවන්ගෙන් 21%). දූපත් අතරින්, වාර්ෂිකව වැඩිම සංචාරකයින් සංඛ්‍යාවක් ලැබෙන්නේ ටෙනරීෆ් නගරයට වන අතර ඉන් පසුව ග්‍රාන් කැනරියා සහ ලැන්සරෝට් වේ.&lt;ref name=&quot;gobiernodecanarias1&quot; /&gt; මෙම දූපත් සමූහයේ ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණය වන්නේ ස්පාඤ්ඤයේ උසම කන්ද සහ ලොව තුන්වන විශාලතම ගිනි කන්ද (ටෙයිඩ් කන්ද) වන ටෙයිඩ් ජාතික වනෝද්‍යානය (ටෙනරීෆ් හි) වාර්ෂිකව මිලියන 2.8 කට අධික නරඹන්නන් පැමිණේ.&lt;ref name=&quot;webtenerife2&quot;&gt;{{Cite web |title=Página Web Oficial de Turismo de Tenerife; El Teide |url=http://www.webtenerife.com/PortalTenerife/Home/Disfruta+vacaciones+activas/Ocio/Durante+el+dia/Excursiones/EL+TEIDE.htm?Lang=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116025912/http://www.webtenerife.com/PortalTenerife/Home/Disfruta%2Bvacaciones%2Bactivas/Ocio/Durante%2Bel%2Bdia/Excursiones/EL%2BTEIDE.htm?Lang=es |archive-date=16 January 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Webtenerife.com}}&lt;/ref&gt;

උස් කඳු, යුරෝපයට සමීප වීම සහ පිරිසිදු වාතය යන දෙකෙහි එකතුව රොක් ඩි ලොස් මුචචෝස් කඳු මුදුන (ලා පැල්මා දූපතේ) ග්‍රැන්ටේකන් වැනි දුරේක්ෂ සඳහා ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් බවට පත් කර ඇත.

ස්පාඤ්ඤයේ ස්වාධීන කලාපයක් ලෙස දූපත්, යුරෝපීය සංගමයේ සහ ෂෙන්ගන් ප්රදේශයේ ඇත. ඔවුන් සිටින්නේ යුරෝපා සංගමයේ රේගු සංගමයේ නමුත් වැට් බදු ප්‍රදේශයෙන් පිටතය.&lt;ref name=&quot;territories&quot;&gt;{{Cite web |title=Territorial status of EU countries and certain territories |url=https://taxation-customs.ec.europa.eu/territorial-status-eu-countries-and-certain-territories_en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620021134/https://taxation-customs.ec.europa.eu/territorial-status-eu-countries-and-certain-territories_en |archive-date=20 June 2023 |access-date=13 January 2023 |website=taxation-customs.ec.europa.eu |language=en}}&lt;/ref&gt; වැට් බද්ද වෙනුවට දේශීය විකුණුම් බද්දක් (IGIC) 7% ක සාමාන්‍ය අනුපාතයක්, 13.5% ක වැඩි කළ බදු අනුපාතයක්, 3% ක අඩු බදු අනුපාතයක් සහ ඇතැම් මූලික අවශ්‍යතා නිෂ්පාදන සහ සේවා සඳහා ශුන්‍ය බදු අනුපාතයක් ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, සමහර නිෂ්පාදන දූපත්වලින් ස්පාඤ්ඤයේ ප්‍රධාන භූමියට හෝ යුරෝපා සංගමයේ සෙසු ප්‍රදේශවලට අපනයනය කරන්නේ නම් අමතර වැට් බද්දකට යටත් වේ.

කැනරියානු වේලාව බටහිර යුරෝපීය වේලාව (WET) හෝ GMT වේ. ගිම්හානයේදී, GMT වලට වඩා පැයක් ඉදිරියෙන්. කැනරියානු වේලාව ස්පාඤ්ඤයේ ප්‍රධාන භූමියට වඩා පැයක් පිටුපසින් ඇති අතර, වසර පුරා එක්සත් රාජධානිය, අයර්ලන්තය සහ පෘතුගාලය ප්‍රධාන භූමිය මෙන් එකම වේලාවකි.

=== සංචාරක සංඛ්‍යාලේඛන ===
2018 වසරේ කැනරි දූපත් වෙත පැමිණි සංචාරකයින් සංඛ්‍යාව 16,150,054 කි. 2019 දී 15,589,290 පැමිණ ඇත.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=ISTAC: Estadísticas de la Comunidad Autónoma de Canarias |url=http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/menu.do?uripub=urn:uuid:ccdf465c-2230-421d-99f6-d6a1669d6032 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026105948/http://www.gobiernodecanarias.org/istac/jaxi-istac/menu.do?uripub=urn:uuid:ccdf465c-2230-421d-99f6-d6a1669d6032 |archive-date=26 October 2020 |access-date=14 May 2020 |website=www.gobiernodecanarias.org}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ගමනාන්ත දිවයින අනුව 2019 දී ගුවන් මගින් කැනරි දූපත් වෙත පැමිණි සංචාරකයින් සංඛ්‍යාව'''
!ශ්‍රේණිය
!දූපත
!නරඹන්නන් සංඛ්‍යාව
|-
|1
|ටෙනරීෆ්
|5,889,454
|-
|2
|ග්‍රාන් කැනරියා
|4,267,385
|-
|3
|ලැන්සරෝට්
|3,065,575
|-
|4
|ෆුර්ටෙවෙන්චුරා
|2,023,196
|-
|5
|ලා පල්මා
|343,680
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ගමනාන්ත දිවයින අනුව ගුවන් මගින් කැනරි දූපත් වෙත පැමිණි සංචාරකයින් සංඛ්‍යාව'''
!මාසය
!ලැන්සරෝට්
!ෆුර්ටෙවෙන්චුරා
!ග්‍රාන් කැනරියා
!ටෙනරීෆ්
!ලා පල්මා
|-
|2020 මැයි
|0
|0
|0
|0
|0
|-
|2020 අප්‍රේල්
|0
|0
|0
|0
|0
|-
|2020 මාර්තු
|99,407
|71,988
|141,692
|208,696
|11,531
|-
|2020 පෙබරවාරි
|215,054
|175,618
|387,432
|528,873
|31,996
|-
|2020 ජනවාරි
|209,769
|149,140
|405,208
|512,153
|36,618
|-
|'''2020'''
|'''524,230'''
|'''396,746'''
|'''934,332'''
|'''1,249,722'''
|'''80,145'''
|-
|2019 දෙසැම්බර්
|256,733
|168,717
|416,723
|526,258
|35,515
|-
|2019 නොවැම්බර්
|231,995
|159,352
|405,715
|487,576
|29,614
|-
|2019 ඔක්තෝබර්
|258,722
|175,472
|354,718
|484,905
|24,506
|-
|2019 සැප්තැම්බර්
|235,534
|154,056
|291,855
|432,241
|21,106
|-
|2019 අගෝස්තු
|273,783
|175,153
|328,921
|501,712
|26,465
|-
|2019 ජූලි
|270,438
|171,819
|333,530
|481,976
|22,059
|-
|2019 ජූනි
|242,901
|159,945
|274,881
|451,244
|18,266
|-
|2019 මැයි
|230,821
|140,370
|261,250
|423,740
|19,447
|-
|2019 අප්‍රේල්
|256,776
|179,318
|324,647
|484,097
|32,927
|-
|2019 මාර්තු
|295,614
|201,556
|447,905
|579,224
|39,570
|-
|2019 පෙබරවාරි
|272,428
|164,970
|403,123
|513,880
|32,162
|-
|2019 ජනවාරි
|239,830
|172,468
|424,117
|522,601
|42,043
|-
|'''2019'''
|'''3,065,575'''
|'''2,023,196'''
|'''4,267,385'''
|'''5,889,454'''
|'''343,680'''
|-
|2018 දෙසැම්බර්
|258,185
|171,248
|420,041
|519,566
|34,266
|-
|2018 නොවැම්බර්
|256,755
|163,189
|410,456
|513,953
|40,401
|-
|2018 ඔක්තෝබර්
|265,950
|207,176
|397,411
|541,492
|27,865
|-
|2018 සැප්තැම්බර්
|249,877
|181,272
|326,673
|451,957
|22,094
|-
|2018 අගෝස්තු
|260,216
|206,718
|370,232
|516,048
|28,054
|-
|2018 ජූලි
|258,746
|208,723
|374,844
|485,961
|23,453
|-
|2018 ජූනි
|233,824
|181,406
|301,068
|448,667
|19,384
|-
|2018 මැයි
|245,563
|159,808
|285,178
|421,763
|22,702
|-
|2018 අප්‍රේල්
|266,433
|184,772
|347,043
|488,679
|30,675
|-
|2018 මාර්තු
|299,270
|223,478
|441,620
|572,515
|35,369
|-
|2018 පෙබරවාරි
|246,215
|181,218
|396,707
|484,485
|40,282
|-
|2018 ජනවාරි
|222,283
|184,199
|438,555
|503,856
|50,215
|-
|'''2018'''
|'''3,063,317'''
|'''2,253,207'''
|'''4,509,828'''
|'''5,948,942'''
|'''374,760'''
|-
|මූලාශ්‍ර (05/2020):&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|
|
|
|
|
|}

=== GDP සංඛ්‍යාලේඛන ===
2015 දී කැනරි දූපත් වල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) දිවයින අනුව සංඛ්‍යා පහත පරිදි වේ:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Macromagnitudes de Canarias por Islas (2015) |url=http://www.datosdelanzarote.com/itemDetalles.asp?idFamilia=17&amp;idItem=7679 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126085748/http://datosdelanzarote.com/itemDetalles.asp?idFamilia=17&amp;idItem=7679 |archive-date=26 January 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.datosdelanzarote.com}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''දිවයින අනුව GDP යුරෝ මිලියන වලින්'''
!දූපත
!GDP
|-
|ටෙනරීෆ්
| align=&quot;right&quot; |17,615
|-
|ග්‍රාන් කැනරියා
| align=&quot;right&quot; |15,812
|-
|ලැන්සරෝට්
| align=&quot;right&quot; |3,203
|-
|ෆුර්ටෙවෙන්චුරා
| align=&quot;right&quot; |2,298
|-
|ලා පල්මා
| align=&quot;right&quot; |1,423
|-
|ලා ගෝමර
| align=&quot;right&quot; |394
|-
|එල් හයිරෝ
| align=&quot;right&quot; |178
|}

== ප්‍රවාහන ==
[[ගොනුව:EC-NFA_Embraer_E195-E2_Binter_VGO_02.jpg|thumb|වීගෝ හි ගැලීසියන් ගුවන් තොටුපලේ බින්ටර් කැනරියාස් එම්බ්‍රේර් 195 ඊ2. බින්ටර් යනු කැනරි දූපත් වල විශාලතම ගුවන් සේවය වන අතර ස්වයං පාලන ප්‍රජාවේ (Líneas Aéreas de Canarias) ධජ වාහකයා ලෙස ලේබල් කරයි.]]
[[ගොනුව:Las_palmas_gran_canaria_parque_san_telmo_2005.jpg|thumb|බස් නැවතුම්පොළ-එස්ටේෂියන් ඩි ගුගුවාස් ඩි එල් හෝයෝ ලෙස හැඳින්වේ, වම් පසින්, රූපයෙන් පිටත - සැන් ටෙල්මෝ පාර්ක්, ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා]]
[[ගොනුව:Tranviadetenerife.JPG|thumb|ටෙනරීෆ් ට්‍රෑම් රථය]]
කැනරි දූපත් වල සමස්ත ගුවන් තොටුපල අටක්, ස්පාඤ්ඤයේ ප්‍රධාන වරායන් දෙකක් සහ ඔටෝපිස්ටා (අධිවේගී මාර්ග) සහ අනෙකුත් මාර්ග පුළුල් ජාලයක් ඇත. මාර්ග සිතියමක් සඳහා බහු සිතියම බලන්න.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Canary Islands road map: Spain – Multimap |url=http://www.multimap.de/world/ES/Canary_Islands |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130818182912/http://www.multimap.de/world/ES/Canary_Islands |archive-date=18 August 2013 |access-date=21 January 2010 |website=Multimap.de}}&lt;/ref&gt; ටෙනරීෆ් සහ ග්‍රෑන්ඩ් කැනරියා හි රථවාහන තදබදය සමහර විට ගැටලුවකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cabildo announce changes to reduce massive traffic jams caused by GC1 daytime resurfacing work &amp;#124; The Canary – News, Views &amp; Sunshine |url=https://thecanarynews.com/2018/10/24/cabildo-announce-changes-to-reduce-massive-traffic-jams-caused-by-gc1-daytime-resurfacing-work/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131114419/https://thecanarynews.com/2018/10/24/cabildo-announce-changes-to-reduce-massive-traffic-jams-caused-by-gc1-daytime-resurfacing-work/ |archive-date=31 January 2020 |access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 July 2017 |title=Arona leads fight against south's &quot;unbearable&quot; traffic jams |url=https://www.tenerifenews.com/2017/07/arona-leads-fight-against-souths-unbearable-traffic-jams/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131114416/https://www.tenerifenews.com/2017/07/arona-leads-fight-against-souths-unbearable-traffic-jams/ |archive-date=31 January 2020 |access-date=31 January 2020 |website=Tenerife News – Official Website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Traffic – Information about the trafic on Canaria |url=https://www.canariainfo.com/en/general-info/traffic |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907033943/http://www.canariainfo.com/en/general-info/traffic |archive-date=7 September 2017 |access-date=31 January 2020 |website=www.canariainfo.com}}&lt;/ref&gt;

විශාල පාරු බෝට්ටු සහ වේගවත් පාරු බොහෝ දූපත් සම්බන්ධ කරයි. මෙම වර්ග දෙකටම මගීන්, භාණ්ඩ සහ වාහන විශාල ප්‍රමාණයක් ප්‍රවාහනය කළ හැකිය. වේගවත් පාරු ඇලුමිනියම් වලින් සාදා ඇති අතර නවීන හා කාර්යක්ෂම ඩීසල් එන්ජින් වලින් බල ගැන්වෙන අතර සාම්ප්‍රදායික තොටුපළවල් වානේ බඳක් ඇති අතර බර තෙල් මගින් බල ගැන්වේ. වේගවත් පාරු 30 kn (56 km/h; 35 mph) ඉක්මවා ගමන් කරයි; සාම්ප්‍රදායික පාරු 20 kn (37 km/h; 23 mph) ඉක්මවා ගමන් කරයි, නමුත් වේගවත් පාරු වලට වඩා මන්දගාමී වේ.{{Citation needed|reason=Figures not clarified in Ferry article.|date=May 2021}} ලා පැල්මා සහ ටෙනරීෆ් අතර සාමාන්‍ය තොටුපල ගමනකට පැය අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් ගත විය හැක. තොටුපළ සඳහා පැය දෙකහමාරක් පමණ ගත වන අතර ටෙනරීෆ් සහ ග්‍රාන් කැනරියා අතර පැයක් පමණ ගත විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Las Palmas de Gran Canaria to Santa Cruz de Tenerife Ferry from $31 {{!}} Tickets &amp; Timetables |url=https://www.rome2rio.com/Ferry/Las-Palmas-de-Gran-Canaria/Santa-Cruz-de-Tenerife |access-date=12 July 2022 |website=Rome2rio |language=en}}&lt;/ref&gt;

විශාලතම ගුවන් තොටුපළ වන්නේ ග්‍රාන් කැනරියා ගුවන් තොටුපළයි. ටෙනරීෆ් හි ගුවන් තොටුපළ දෙකක් ඇත, ටෙනරීෆ් උතුරු ගුවන් තොටුපළ සහ ටෙනරීෆ් දකුණු ගුවන් තොටුපළ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Airport traffic |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=/istac/estadisticas/sector_servicios/transporte_comunicaciones/aereo/pas_tot.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830062510/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=%2Fistac%2Festadisticas%2Fsector_servicios%2Ftransporte_comunicaciones%2Faereo%2Fpas_tot.html |archive-date=30 August 2010 |access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt; ටෙනරීෆ් දූපත එහි ගුවන් තොටුපළ දෙක හරහා සියලුම කැනරි දූපත් අතරින් ඉහළම මගී ප්‍රවාහනය එක්රැස් කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=AENA statistics for 2012 |url=http://estadisticas.aena.es/csee/ccurl/52/737/Estadisticas_Acumulado%20DEF_2012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808043726/http://estadisticas.aena.es/csee/ccurl/52/737/Estadisticas_Acumulado%20DEF_2012.pdf |archive-date=8 August 2019 |access-date=10 March 2017 |website=Estadisticas.aena.es}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන දූපත් දෙක (ටෙනරීෆ් සහ ග්‍රාන් කැනරියා) වැඩිම මගීන් සංඛ්‍යාවක් ලබා ගනී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passengers in airports |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/sector_servicios/turismo/turistas/5_4_2_2_1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153256/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/sector_servicios/turismo/turistas/5_4_2_2_1.html |archive-date=13 November 2010 |access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt; ටෙනරීෆ් මගීන් 6,204,499 සහ ග්‍රාන් කැනරියා මගීන් 5,011,176.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 January 2003 |title=TURISTAS EXTRANJEROS ENTRADOS SEGÚN PAIS DE ORIGEN, POR ISLAS. 1997–2001. |url=http://www.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/sector_servicios/turismo/turistas/5_4_2_2_1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030122081718/http://www.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/sector_servicios/turismo/turistas/5_4_2_2_1.html |archive-date=22 January 2003 |website=Gobiernodecanarias.org}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ රජයේ ප්‍රකාශනය වන Statistical Yearbook of State Ports හි දැක්වෙන පරිදි, ලාස් පල්මාස් වරාය දූපත් වල භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයේ ප්‍රථම ස්ථානය වන අතර,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Freight traffic |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=/istac/estadisticas/sector_servicios/area_11_frame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830083949/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=%2Fistac%2Festadisticas%2Fsector_servicios%2Farea_11_frame.html |archive-date=30 August 2010 |access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt; සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් වරාය දළ වශයෙන් ටොන් 7,500ක් පමණ අල්ලා ගන්නා ලද පළමු ධීවර වරාය වේ. ඒ හා සමානව, එය නැව් ගමනාගමනය සම්බන්ධයෙන් ස්පාඤ්ඤයේ දෙවන වරාය වන අතර එය අල්ජෙසිරාස් බොක්ක වරායෙන් පමණක් අභිබවා යයි.&lt;ref name=&quot;puertos.es&quot;&gt;{{Cite web |title=04-CAPITULO 4-2006 |url=http://www.puertos.es/export/download/anuarios_estadisticos/04-CAPITULO_4-2006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331101428/http://www.puertos.es/export/download/anuarios_estadisticos/04-CAPITULO_4-2006.pdf |archive-date=31 March 2010 |access-date=20 September 2010}}&lt;/ref&gt; වරායේ පහසුකම්වලට යුරෝපීය සංගමය විසින් අනුමත කරන ලද දේශසීමා පරීක්‍ෂණ මුරපොලක් (BIP) ඇතුළත් වන අතර, එය තෙවන රටවලින් සියලුම වර්ගවල ආනයනයන් හෝ යුරෝපීය ආර්ථික ප්‍රදේශයෙන් පිටත රටවලට අපනයනය කිරීම පරීක්ෂා කිරීමේ වගකීම දරයි. කැනරි දූපත් වල වැඩිම මගීන් සංඛ්‍යාවක් වාර්තා වී ඇත්තේ ලොස් ක්‍රිස්ටියානොස් (ටෙනරීෆ්) වරාය වන අතර, සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් වරායට පසුවයි.&lt;ref name=&quot;www2.gobiernodecanarias.org&quot;&gt;{{Cite web |title=TRÁFICO DE PASAJE REGISTRADO EN LOS PUERTOS. 1996–2007 |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/sector_servicios/transporte_comunicaciones/maritimo/pasaje.html |access-date=20 September 2010 |website=gobiernodecanarias.org}}{{dead link|date=September 2017|bot=Josve05a|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ලාස් පල්මාස් වරාය දිවයිනේ මගීන්ගෙන් තුන්වන වරාය වන අතර ප්‍රවාහනය කරන ලද වාහන සංඛ්‍යාවෙන් පළමු වරාය වේ.&lt;ref name=&quot;www2.gobiernodecanarias.org&quot; /&gt;

එස්එස් ඇමරිකා නෞකාව 1994 ජනවාරි 18 වන දින කැනරි දූපත් වල වෙරළට ගොඩබසින ලදී. කෙසේ වෙතත්, සාගර ලයිනර් වසර කිහිපයකින් කැඩී බිඳී ගොස් අවසානයේ මතුපිටට යටින් ගිලී ගියේය.

=== දුම්රිය ප්‍රවාහනය ===
ටෙනරීෆ් ට්‍රෑම් රථය 2007 දී විවෘත කරන ලද අතර එය දැනට කැනරි දූපත් වල ඇති එකම එක වන අතර එය සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් සහ සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා ලගුනා නගර අතර ගමන් කරයි.

කැනරි දූපත් සඳහා තවත් දුම්රිය මාර්ග තුනක් සැලසුම් කර ඇත:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!මාර්ගය
!දිවයින
!පර්යන්තය A
!පර්යන්තය B
|-
|ට්‍රෙන් ද ග්‍රාන් කැනරියා&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gran Canaria Train |url=http://www.playa-del-ingles.biz/New%20railway%20train%20service%20for%20Gran%20Canaria_21_100.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100518210147/http://www.playa-del-ingles.biz/New%20railway%20train%20service%20for%20Gran%20Canaria_21_100.aspx |archive-date=18 May 2010 |access-date=26 April 2010 |website=Playa-del-ingles.biz}}&lt;/ref&gt;
|ග්‍රාන් කැනරියා
|ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා
|මස්පලෝමාස්
|-
|ට්‍රෙන් ඩෙල් සූර්
|ටෙනරීෆ්
|සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්
|ලොස් ක්‍රිස්ටියානොස්
|-
|ට්‍රෙන් ඩෙල් නෝර්ටේ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aprobado el avance del proyecto del tren del norte de Tenerife con 7 paradas entre Los Realejos y S/C |url=http://www.canarias7.es/articulo.cfm?id=149895 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118060220/http://www.canarias7.es/articulo.cfm?id=149895 |archive-date=18 January 2017 |website=Canarias7}}&lt;/ref&gt;
|ටෙනරීෆ්
|සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්
|ලොස් රියලෙජෝස්
|}

=== ගුවන් තොටුපලවල් ===

* ටෙනරීෆ් දකුණු ගුවන් තොටුපළ - ටෙනරීෆ්

* ටෙනරීෆ් උතුරු ගුවන් තොටුපළ - ටෙනරීෆ්
* සීසර් මැන්රික්-ලැන්සාරෝට් ගුවන් තොටුපළ - ලැන්සාරෝට් 
* ෆුර්ටෙවෙන්චුරා ගුවන් තොටුපළ - ෆුර්ටෙවෙන්චුරා
* ග්‍රාන් කැනරියා ගුවන් තොටුපළ - ග්‍රාන් කැනරියා
* ලා පල්මා ගුවන් තොටුපළ - ලා පල්මා
* ලා ගොමෙරා ගුවන් තොටුපළ - ලා ගොමෙරා
* එල් හියර්රෝ ගුවන් තොටුපළ - එල් හියරෝ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Airports by passenger traffic, 2010, July |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=/istac/estadisticas/sector_servicios/transporte_comunicaciones/aereo/pas_tot.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830062510/http://www2.gobiernodecanarias.org/istac/estadisticas/php/saltarA.php?mid=%2Fistac%2Festadisticas%2Fsector_servicios%2Ftransporte_comunicaciones%2Faereo%2Fpas_tot.html |archive-date=30 August 2010 |access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt;

=== වරායන් ===
[[ගොනුව:Panoramic_view_over_Las_Palmas_(port).jpg|thumb|ලාස් පැල්මාස් වරාය, කැනරි දූපත් වල විශාලතම වරාය]]

* පෝර්ටෝ ඩෙල් රොසාරියෝ වරාය - ෆුර්ටෙවෙන්චුරා

* අර්රෙසිෆ් වරාය - ලැන්සරෝට්
* ප්ලායා බ්ලැන්කා වරාය - ලැන්සරෝට්
* සැන්ටා කෲස් ඩි ලා පල්මා වරාය - ලා පල්මා
* සැන් සෙබස්තියන් ද ලා ගෝමර වරාය - ලා ගොමෙරා
* ලා එස්ටාකා වරාය - එල් හියර්රෝ
* ලාස් පල්මාස් වරාය - ග්‍රාන් කැනරියා
* අරිනාගා වරාය - ග්‍රාන් කැනරියා
* අගේට් වරාය - ග්‍රාන් කැනරියා
* ලොස් ක්‍රිස්ටියානොස් වරාය - ටෙනරීෆ්
* සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් වරාය - ටෙනරීෆ්
* ගරාචිකෝ වරාය - ටෙනරීෆ්
* ග්‍රැනඩිල්ලා වරාය - ටෙනරීෆ්

== සෞඛ්‍ය ==
සර්විසියෝ කැනරියෝ ද සලූඩ් යනු කැනරි දූපත් රජයේ සෞඛ්‍ය සඳහා වගකියන අමාත්‍යාංශයට අනුයුක්තව පවතින පරිපාලන ස්වභාවයේ ස්වායත්ත ආයතනයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hospitales pertenecientes al Servicio Canario de la Salud |url=http://www3.gobiernodecanarias.org/sanidad/scs/contenidoGenerico.jsp?idDocument=ec832d3a-390e-11e0-add7-255a9201262a&amp;idCarpeta=0428f5bb-8968-11dd-b7e9-158e12a49309 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316023106/http://www3.gobiernodecanarias.org/sanidad/scs/contenidoGenerico.jsp?idDocument=ec832d3a-390e-11e0-add7-255a9201262a&amp;idCarpeta=0428f5bb-8968-11dd-b7e9-158e12a49309 |archive-date=16 March 2018 |access-date=15 March 2018 |work=gobiernodecanarias.org}}&lt;/ref&gt;

* හොස්පිට්ල් නියුස්ට්‍රා සෙනෝරා ඩි ලොස් රෙයිස් - එල් හයිරෝ
* හොස්පිට්ල් ජෙනරල් ඩි ලා පල්මා - ලා පල්මා
* හොස්පිට්ල් නියුස්ට්‍රා සෙනෝරා ඩි ග්වාඩාලුපේ - ලා ගෝමර
* හොස්පිට්ල් යුනිවර්සිටේරියෝ නුවෙස්ට්‍රා සෙනෝරා ඩි කැන්ඩලරියා - ටෙනරීෆ්
* හොස්පිට්ල් යුනිවර්සිටේරියෝ ඩි කැනරියාස් - ටෙනරීෆ්
* හොස්පිට්ල් ඩෙල් සර් ඩි ටෙනරීෆ් - ටෙනරීෆ්
* හොස්පිට්ල් ඩෙල් නෝර්ටේ ඩි ටෙනරීෆ් - ටෙනරීෆ්
* හොස්පිට්ල් යුනිවර්සිටේරියෝ ඩි ග්‍රාන් කැනරියා වෛද්‍ය නෙග්‍රින් - ග්‍රාන් කැනරියා
* හොස්පිට්ල් යුනිවර්සිටේරියෝ ඉන්සියුලර් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා - ග්‍රාන් කැනරියා
* හොස්පිට්ල් ජෙනරල් ඩි ලැන්සාරෝට් ඩොක්ටර් හොසේ මොලිනා ඔරෝසා - ලැන්සාරෝට්
* හොස්පිට්ල් ජෙනරල් ඩි ෆුර්ටෙවෙන්චුරා - ෆුර්ටෙවෙන්ටුරා

== වනජීවී ==
[[ගොනුව:2012-01-10_14-53-40_Spain_Canarias_Cofete.jpg|thumb|ෆුර්ටෙවෙන්චුරා හි කැනරි දූපත් ස්පර්ජ්]]

=== සත්ත්ව විශේෂ ===
කුරුලු ජීවිතයට යුරෝපීය සහ අප්‍රිකානු විශේෂ ඇතුළත් වන අතර, කළු-බෙලිඩ් සෑන්ඩ්ග්‍රූස්, කැනරි, ග්‍රාජා, ලා පල්මාට ආවේණික රතු-බිල් චොග් උප විශේෂයක්, ග්‍රාන් කැනරියා බ්ලූ චැෆින්ච්, ටෙනරීෆ් බ්ලූ චැෆින්ච්, කැනරි අයිලන්ඩ්ස් චිෆ්චැෆ්, ෆුර්ටෙවෙන්ටුරා චැට්, ටෙනරීෆ් ගෝල්ඩ්ක්‍රෙස්ට්, ලා පල්මා චැෆින්ච්, කැනරියන් ඊජිප්තු ගිජුලිහිණියා, බොලේ පරෙවියා, ලෝරල් පරෙවියා, ප්ලේයින් ස්විෆ්ට් සහ හවුබාරා බස්ටාඩ්.

භෞමික සත්ත්ව විශේෂ අතරට එල් හියරෝ යෝධ කටුස්සා, ටචිනා කැනරියෙන්සිස්, ලා ගොමෙරා යෝධ කටුස්සා සහ ලා පල්මා යෝධ කටුස්සා ඇතුළත් වේ. ක්ෂීරපායීන්ට කැනරියන් ෂ්රූ, කැනරි විශාල කන් ඇති වවුලා, ඇල්ජීරියානු හෙජ්ජෝග් සහ මෑතකදී හඳුන්වා දුන් මවුෆ්ලෝන් ඇතුළත් වේ.

==== වඳ වී ගිය සත්ත්ව විශේෂ ====
[[ගොනුව:Canariomys_bravoi_skull.JPG|thumb|ටෙනරීෆ් යෝධ මීයාගේ හිස් කබල (කැනරියෝමිස් බ්‍රාවෝයි), දැනට වඳ වී ගොස් ඇති ආවේණික විශේෂයකි]]
කැනරි දූපත් වල මීට පෙර වඳවී ගිය යෝධ කටුස්සන් (Gallotia goliath), යෝධ කැස්බෑවන් (Centrochelys burchardi සහ C. vulcanica),&lt;ref&gt;[http://www.sepaleontologia.es/revista/anteriores/REP%20Extra%201996/21Castillo.pdf &quot;La Paleontología de vertebrados en Canarias.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001232450/http://www.sepaleontologia.es/revista/anteriores/REP%20Extra%201996/21Castillo.pdf|date=1 October 2018}} ''Spanish Journal of Palaeontology'' (antes ''Revista Española de Paleontología''). Consultado el 17 de junio de 2016.&lt;/ref&gt; සහ ටෙනරීෆ් සහ ග්‍රාන් කැනරියා යෝධ මීයන් (Canariomys. bravoiomys. bravoi) වැනි විවිධ ආවේණික සතුන් වාසය කළහ,&lt;ref&gt;[http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/medioambiente/lagartodelagomera/gatos.html Algunas extinciones en Canarias] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228151643/http://www.gobiernodecanarias.org/cmayot/medioambiente/lagartodelagomera/gatos.html|date=28 December 2009}} Consejería de Medio Ambiente y Ordenación Territorial del Gobierno de Canarias&lt;/ref&gt; වෙනත් අය අතර. ප්ලයිස්ටොසීන් සහ හොලොසීන් යුගයේ අස්ථි වලින් පමණක් දන්නා වඳ වී ගිය පක්ෂීන් අතර කැනරි දූපත් වටුවන් (Coturnix gomerae), ඩන් ෂියර්වෝටර් (Puffinus holeae), ලාවා ෂියර්වෝටර් (P. olsoni), ට්‍රයස් ග්‍රීන්ෆින්ච් (Chloris triasi), ස්ලෙන්ඩර්-බිල්ඩ් ග්‍රීන්ෆින්ච් (C. aurelioi) සහ දිගු කකුල් සහිත බන්ටිං (Emberiza alcoveri) ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Illera|first1=Juan Carlos|last2=Spurgin|first2=Lewis G.|last3=Rodriguez-Exposito|first3=E.|last4=Nogales|first4=Manuel|last5=Rando|first5=Juan Carlos|year=2016|title=What are we learning about Speciation and Extinction from the Canary Islands?|journal=Ardeola|volume=63|issue=1|pages=15–33|doi=10.13157/arla.63.1.2016.rp1|doi-access=free|s2cid=55386208}}&lt;/ref&gt;

=== සාගර ජීවිතය ===
[[ගොනුව:Caretta_caretta_060417w2.jpg|thumb|ලොගර්හෙඩ් මුහුදු කැස්බෑවෙකු, කැනරි දූපත් වල වඩාත් සුලභ සාගර කැස්බෑ විශේෂය]]
උතුරු අත්ලාන්තික්, මධ්‍යධරණී සහ ආවේණික විශේෂවල එකතුවක් වන කැනරි දූපත් වල සාගර ජීවීන් ද විවිධ වේ. මෑත වසරවලදී, ස්කූබා කිමිදීම සහ දිය යට ඡායාරූපකරණය යන දෙකෙහිම වැඩිවන ජනප්‍රියතාවය නිසා ජීව විද්‍යාඥයින්ට දූපත් වල සාගර ජීවීන් පිළිබඳ බොහෝ නව තොරතුරු ලබා දී ඇත.

දූපත් වල දක්නට ලැබෙන මත්ස්‍ය විශේෂ අතරට මෝරා, කිරණ, මොරේ ඊල්, බ්‍රීම්, කොස්, ග්‍රන්ට්, ගෝනුස්සන්, ට්‍රිගර්ෆිෂ්, ගෲපර්, ගෝබි සහ බ්ලෙනී විශේෂ ඇතුළත් වේ. මීට අමතරව, ස්පොන්ජ්, ජෙලිෆිෂ්, ඇනිමෝන්, කකුළුවන්, මොලුස්කාවන්, මුහුදු ඉකිරියන්, තරු මාළු, මුහුදු පිපිඤ්ඤා සහ කොරල්පර ඇතුළු අපෘෂ්ඨවංශික විශේෂ රාශියක් ඇත.

දූපත් වල වරින් වර දක්නට ලැබෙන විවිධ සාගර කැස්බෑ විශේෂ පහක් ඇත, ඒවායින් වඩාත් සුලභ වන්නේ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ලොගර්හෙඩ් මුහුදු කැස්බෑවාය.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Lissie Wright|author2=Brian Groombridge|title=The IUCN Amphibia-reptilia Red Data Book|url=https://archive.org/details/iucnamphibiarept82groo|year=1982|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-601-2|page=[https://archive.org/details/iucnamphibiarept82groo/page/140 140]}}&lt;/ref&gt; අනෙක් හතර වන්නේ කොළ කැස්බෑවා, හෝක්ස්බිල් මුහුදු කැස්බෑවා, ලෙදර්බැක් මුහුදු කැස්බෑවා සහ කෙම්ප්ස් රිඩ්ලි මුහුදු කැස්බෑවා ය. දැනට, මෙම විශේෂ කිසිවක් දූපත් වල බෝ වන බවට කිසිදු සලකුනක් නොමැති අතර, එබැවින් ජලයේ දක්නට ලැබෙන ඒවා සාමාන්‍යයෙන් සංක්‍රමණය වේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම විශේෂයන්ගෙන් සමහරක් අතීතයේ දී දූපත් වල බෝ වන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරෙන අතර, න්‍යායට විශ්වසනීයත්වයක් එක් කරමින් ෆුර්ටෙවෙන්ටුරා හි වෙරළ තීරයේ ලෙදර්බැක් මුහුදු කැස්බෑවන් කිහිප දෙනෙකු දැක ඇති බවට වාර්තා තිබේ.

සමුද්‍ර ක්ෂීරපායීන්ට දුර්ලභ හා ප්‍රසිද්ධ නොවන විශේෂ ඇතුළුව විශාල කැටේසියන් ප්‍රභේද ඇතුළත් වේ (කැනරි දූපත් වල සාගර ජීවීන් පිළිබඳ වැඩි විස්තර බලන්න). හුඩ් සීල් මසුන්&lt;ref&gt;{{cite iucn|author=Kovacs, K.M.|year=2016|title=''Cystophora cristata''|page=e.T6204A45225150|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T6204A45225150.en|access-date=29 October 2018}}&lt;/ref&gt;කැනරි දූපත් වල ඉඳහිට සැරිසරන බව ද දැනගෙන ඇත. කැනරි දූපත් ද මීට පෙර ලොව දුර්ලභ ගණයේ මෙඩිටෙරියන් මොන්ක් සීල් මසුන් වාසය කළේය.

=== දේශීය ශාක ගැලරිය ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
ගොනුව:Arbutus_canariensis2.jpg|''[[Arbutus canariensis]]''
ගොනුව:Argyranthemum_frutescens_cv_Vera_2.jpg|''[[Argyranthemum frutescens]]''
ගොනුව:Bosea_yervamora_berries.JPG|''[[Bosea yervamora]]''
ගොනුව:Canarina_canariensis_Tenerife_(02).jpg|''[[Canarina canariensis]]''
ගොනුව:Digitalis_(Isoplexis)_canariensis_by_Scott_zona_-_004.jpg|''[[Digitalis canariensis]]''
ගොනුව:Tajinaste_rojo.jpg|''[[Echium wildpretii]]''
ගොනුව:Euphorbia_canariensis2.jpg|''[[Euphorbia canariensis]]''
ගොනුව:Gonospermum_elegans.jpg|''Gonospermum elegans''
ගොනුව:Malva acerifolia var. acerifolia (Jardín Botánico Canario Viera y Clavijo).jpg|''[[Lavatera acerifolia|Lavatera acerifolia var. acerifolia]]''
ගොනුව:Lavatera_phoenicea1.jpg|''[[Lavatera phoenicea]]''
ගොනුව:Lotus_berthelotii1.jpg|''[[Lotus berthelotii]]''
ගොනුව:Pericallis_webbii.jpg|''Pericallis webbii''
ගොනුව:Persea_indica.jpg|''[[Persea indica]]''
ගොනුව:Phoenix_canariensis_(Puntallana)_01.jpg|''[[Phoenix canariensis]]''
ගොනුව:Sonchus_palmensis_(Barlovento)_04.jpg|''[[Sonchus palmensis]]''
ගොනුව:Spartocytisus_supranubius.jpg|''[[Cytisus supranubius]]''
&lt;/gallery&gt;

== නිවාඩු දින ==
[[ගොනුව:Danza_de_Enanos_2015_PMBV.jpg|thumb|සැන්ටා කෲස් ඩි ලා පල්මා හි බජාඩා ඩි ලා වර්ජන් ඩි ලාස් නිව්ස්ගේ ලුස්ට්‍රල් උත්සවවල වැදගත්ම ක්‍රියාවක් වන්නේ වාමනයන්ගේ නර්තනයයි.]]
[[ගොනුව:Bailarines.jpg|thumb|එල් තමඩුස්ටේ (එල් හියරෝ) හි සාමාන්‍ය ඇඳුමක් සහිත නර්තන ශිල්පීන්]]
[[ගොනුව:Banda_de_Agaete_en_la_Traída_del_Agua.jpg|thumb|ට්‍රේඩා ඩෙල් අගුවා (ග්‍රාන් කැනරියා) හි ඇගේට් සංගීත කණ්ඩායම]]
කැනරි දූපත් වල සමරනු ලබන සමහර නිවාඩු දින ජාත්‍යන්තර සහ ජාතික වන අතර අනෙක් ඒවා කලාපීය නිවාඩු වන අතර අනෙක් ඒවා පරිවාරක ස්වභාවයක් ගනී. ස්වයං පාලන ප්‍රජාවේ නිල දිනය මැයි 30 වන දින කැනරි දූපත් දිනයයි. 1983 මැයි 30 වන දින සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් නගරය පදනම් කරගත් කැනරි දූපත් පාර්ලිමේන්තුවේ පළමු සැසිවාරයේ සංවත්සරය මෙම දිනය සමඟ සමරනු ලැබේ.

කැනරි දූපත් පුරා පොදු උත්සව දින දර්ශනය පහත පරිදි වේ:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Calendario oficial en Canarias |url=https://sede.gobcan.es/sede/calendario_oficial |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009023128/https://sede.gobcan.es/sede/calendario_oficial |archive-date=9 October 2020 |access-date=26 June 2018 |website=Sede.gobcan.es}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;margin: 1em auto;&quot;
! width=&quot;120&quot; |දිනය
! width=&quot;70&quot; |නම
! width=&quot;250&quot; |දත්ත
|-
|ජනවාරි 1
|නව වර්ෂය
|ජාත්‍යන්තර උත්සවය.
|-
|ජනවාරි 6
|එපිෆනි
|කතෝලික උත්සවය.
|-
|මාර්තු හෝ අප්‍රේල්
|ශුද්ධ බ්‍රහස්පතින්දා සහ ශුද්ධ සිකුරාදා
|කිතුනු උත්සවය.
|-
|මැයි 1
|ජාත්‍යන්තර කම්කරු දිනය
|ජාත්‍යන්තර උත්සවය.
|-
|මැයි 30
|කැනරි දූපත් දිනය
|ස්වාධීන ප්‍රජාවගේ දිනය. කැනරි දූපත් පාර්ලිමේන්තුවේ පළමු සැසිවාරයේ සංවත්සරය.
|-
|අගෝස්තු 15
|


මරියාගේ උපකල්පනය
|කතෝලික උත්සවය. මෙම දිනය සමස්ත ස්පාඤ්ඤයේ මෙන් දූපත් සමූහයේ උත්සවශ්‍රීයෙන් යුක්ත වේ. ජනප්‍රියව, කැනරි දූපත් වල එය කැන්ඩලේරියා කන්‍යාව (කැනරි දූපත්වල ශාන්ත අනුශාසක) සමරන දිනය ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Programa de las Fiestas de la Virgen de Candelaria. Agosto de 2017 |url=http://webtenerife.ru/travel/other/candelaria_2017.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004025555/http://webtenerife.ru/travel/other/candelaria_2017.pdf |archive-date=4 October 2020 |access-date=26 June 2018 |website=Webtenerfife.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 July 2017 |title=Candelaria se prepara para recibir en agosto a 150.000 devotos de la Virgen |url=https://diariodeavisos.elespanol.com/2017/07/candelaria-se-prepara-recibir-agosto-150-000-devotos-la-virgen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004225114/https://diariodeavisos.elespanol.com/2017/07/candelaria-se-prepara-recibir-agosto-150-000-devotos-la-virgen/ |archive-date=4 October 2020 |access-date=26 June 2018 |website=Diariodeavisos.elespanol.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|ඔක්තෝබර් 12
|ෆියෙස්ටා නැෂනල් ඩි එස්පානා (ඩියා ඩි ලා හිස්පැනිඩෑඩ්)
|ස්පාඤ්ඤයේ ජාතික නිවාඩු දිනය. ඇමරිකාව සොයා ගැනීම සැමරීම.
|-
|නොවැම්බර් 1
|සියලුම සාන්තුවරයන්ගේ දිනය
|කතෝලික උත්සවය.
|-
|දෙසැම්බර් 6
|ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා දිනය
|1978 ස්පාඤ්ඤ ව්‍යවස්ථා ජනමත විචාරණය සැමරීම.
|-
|දෙසැම්බර් 8
|නිර්මල පිළිසිඳ ගැනීම
|කතෝලික උත්සවය. නිර්මල පිළිසිඳ ගැනීම ස්පාඤ්ඤයේ ශාන්ත අනුශාසක වේ.
|-
|දෙසැම්බර් 25
|[[නත්තල]]
|ක්‍රිස්තියානි උත්සවය. නාසරෙත්හි ජේසුස් වහන්සේගේ උපත සැමරීම.
|}
ඊට අමතරව, සෑම දූපතකටම දූපත් උත්සවයක් ඇති අතර, එය නිවාඩු දිනයක් වන්නේ එම නිශ්චිත දූපතේ පමණි. මේවා එක් එක් දිවයිනේ දූපත් අනුග්‍රාහක සාන්තුවරයන්ගේ උත්සව වේ. කාලානුක්‍රමිකව සංවිධානය කර ඇත:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fiestas insulares de Canarias |url=https://ccooendesa.com/sites/default/files/2017-12/171201%20CalendarioLaboral2018%20CA12.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204000550/https://ccooendesa.com/sites/default/files/2017-12/171201%20CalendarioLaboral2018%20CA12.pdf |archive-date=4 February 2018 |access-date=26 June 2018 |website=Ccooendesa.com}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;margin: 1em auto;&quot;
! width=&quot;120&quot; |දිනය
! width=&quot;70&quot; |දිවයින
! width=&quot;250&quot; |ශාන්ත/කන්‍යාව
|-
|පෙබරවාරි 2
|ටෙනරීෆ්
|කැන්ඩලේරියා අප ස්වාමිදූ
|-
|අගෝස්තු 5
|ලා පල්මා
|හිම වල අපේ ආර්යාව
|-
|සැප්තැම්බර් 8
|ග්‍රාන් කැනරියා
|පයින් අපේ ආර්යාව
|-
|සැප්තැම්බර් 15
|ලැන්සරෝට්
|අපේ ඩොලර්ස් ආර්යාව
|-
|සැප්තැම්බර් මාසයේ තුන්වන සෙනසුරාදා
|ෆුර්ටෙවෙන්චුරා
|පේනාහි අප ස්වාමිදූ
|-
|සැප්තැම්බර් 24
|එල් හයිරෝ
|රජවරුන්ගේ අප ස්වාමිදූ
|-
|ඔක්තෝබර් පළමු සෙනසුරාදාට පසු සඳුදා
|ලා ගෝමර
|ග්වාඩාලුපේ අප ස්වාමිදූ
|}
[[ගොනුව:Desfile_del_Sábado_de_Carnaval,_en_Santa_Cruz_de_Tenerife.JPG|thumb|සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ්ගේ සැණකෙළියේ පෙළපාළිය]]
කැනරි දූපත් වල වඩාත් ප්‍රසිද්ධ උත්සව වන්නේ සැණකෙළියයි. එය දූපත් සමූහයේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ හා ජාත්‍යන්තර උත්සවය වේ. සැණකෙළිය සියලුම දූපත් සහ එහි සියලුම නගරවල සමරනු ලැබේ, සමහර විට කාර්යබහුලම දෙක කැනරියානු අගනුවර දෙකේ ඒවා විය හැකිය; සැන්ටා කෲස් ඩි ටෙනරීෆ් (ජාත්‍යන්තර උනන්දුවක් දක්වන සංචාරක උත්සවය) සහ ලාස් පල්මාස් ඩි ග්‍රාන් කැනරියා සැණකෙළිය. එය පෙබරවාරි සහ මාර්තු මාස ​​අතර වීදිවල සමරනු ලැබේ. නමුත් දූපත් සමූහයේ සෙසු දූපත් වල ඔවුන්ගේම සම්ප්‍රදායන් සහිත ඔවුන්ගේ සැණකෙළි ඇත: ඒවා අතර කැපී පෙනේ: එල් හියරෝහි කාර්නෙරෝස් උත්සවය, ලැන්සාරෝට්හි ටෙගුයිස් හි දියවැඩියා උත්සවය, ලොස් ඉන්ඩියානොස් ඩි ලා පල්මා, සැන් සැණකෙළිය. සෙබස්තියන් ද ලා ගෝමරා සහ ෆුර්ටෙවෙන්චුරා හි පුවර්ටෝ ඩෙල් රොසාරියෝ හි සැණකෙළිය.

== විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය ==
[[ගොනුව:Erdfunkstelle_Gran_Canaria-3.JPG|thumb|ග්‍රාන් කැනරියා අභ්‍යවකාශ නිරීක්ෂණ මධ්‍යස්ථානය]]
1960 ගණන් වලදී, NASA අභ්‍යවකාශ වැඩසටහනට සහාය වීම සඳහා මිනිසුන් සහිත අභ්‍යවකාශ පියාසර ජාලයේ (MSFN) ගොඩබිම් ස්ථාන 14 න් එකක් සඳහා ස්ථානයක් ලෙස ග්‍රාන් කැනරියා තෝරා ගන්නා ලදී. දිවයිනේ දකුණේ පිහිටා ඇති මස්පලෝමාස් ස්ථානය ඇපලෝ 11 සඳ ගොඩබෑම සහ ස්කයිලැබ් ඇතුළු අභ්‍යවකාශ මෙහෙයුම් ගණනාවකට සහභාගී විය. අද එය ESA ජාලයේ කොටසක් ලෙස චන්ද්‍රිකා සන්නිවේදනයට සහය දක්වයි.&lt;ref name=&quot;esa-page&quot;&gt;{{cite web |title=Maspalomas station |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Operations/Estrack/Maspalomas_station |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208113652/http://www.esa.int/Our_Activities/Operations/Estrack/Maspalomas_station |archive-date=8 February 2019 |access-date=8 February 2019 |website=European Space Agency}}&lt;/ref&gt;

දුරස්ථ පිහිටීම නිසා, තාරකා විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණාගාර ගණනාවක් දූපත් සමූහයේ පිහිටා ඇති අතර, ටෙනරීෆ් හි ටීඩේ නිරීක්ෂණාගාරය, ලා පල්මා හි රොක් ඩි ලොස් මුචචෝස් නිරීක්ෂණාගාරය සහ ග්‍රාන් කැනරියා හි ටෙමිසාස් තාරකා විද්‍යා නිරීක්ෂණාගාරය පිහිටයි.

ටෙනරීෆ් යනු ඉන්ස්ටිටියුටෝ ද ඇස්ට්‍රොෆිසිකා ද කැනරියාස් (කැනරි වල තාරකා භෞතික ආයතනය) හි නිවහනයි. ලා ලගුනා විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉන්ස්ටිටියුටො ඩි බයෝ ඕගනිකා ඇන්ටෝනියෝ ගොන්සාලෙස් (ඇන්ටෝනියෝ ගොන්සාලෙස් ජෛව කාබනික ආයතනය) ද ඇත. එම විශ්ව විද්‍යාලයේ ඉන්ස්ටිටියුටෝ ඩි ලින්ගුස්ටිකා ඇන්ඩ්‍රෙස් බෙලෝ (ඇන්ඩ්‍රෙස් බෙලෝ වාග් විද්‍යා ආයතනය), සෙන්ට්‍රෝ ඩි එස්ටුඩියෝස් මෙඩිවේල්ස් වයි රෙනසන්ටිස්ටාස් (මධ්‍යකාලීන හා පුනරුද අධ්‍යයන මධ්‍යස්ථානය), ඉන්ස්ටිටියුටෝ යුනිවර්සිටාරියෝ ඩි ලා එම්ප්‍රෙසා (ව්‍යාපාර විශ්වවිද්‍යාල ආයතනය), ඉන්ස්ටිටියුටෝ ඩි ඩෙරෙචෝ රීජොන් (නීති පිළිබඳ කලාපීය ආයතනය), ඉන්ස්ටිටියුටෝ යුනිවර්සිටාරියෝ ද සියෙන්සියාස් පොලිටිකාස් සහ සෝෂල්ස් (දේශපාලන හා සමාජ විද්‍යා විශ්වවිද්‍යාල ආයතනය) සහ ඉන්ස්ටිටියුටෝ ඩි එන්ෆර්මෙඩේස් ට්‍රොපිකල්ස් (නිවර්තන රෝග පිළිබඳ ආයතනය). ස්පාඤ්ඤයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටි රෙඩ් ඩි ඉන්වෙස්ටිගේසන් ඩි සෙන්ට්‍රොස් ඩි එන්ෆර්මෙඩේඩ්ස් ට්‍රොපිකල් (RICET, &quot;නිවර්තන රෝග පිළිබඳ මධ්‍යස්ථාන පර්යේෂණ ජාලය&quot; ) ආයතන හතෙන් එකක් මෙහි ඇත. 

ඉන්ස්ටිටියුටෝ වොල්කනොලොජිකෝ ඩි කැනරියස් (කැනරි දූපත් වල ගිනිකඳු විද්‍යා ආයතනය) ටෙනරීෆ් හි පිහිටා ඇත.{{citation needed|date=January 2023}}

== ක්‍රීඩා ==
[[ගොනුව:RodriguezLopez2008.jpg|thumb|ටෙනරීෆ් හි හීලියෝඩෝරෝ රොඩ්‍රිගුස් ලෝපෙස් ක්‍රීඩාංගනය, කැනරි දූපත් වල විශාලතම ක්ෂේත්‍ර ප්‍රදේශය සහිත ක්‍රීඩාංගනය&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alonso |first=Javier |date=25 July 2015 |title=El Heliodoro Rodríguez López cumple 90 años |url=http://www.vavel.com/es/futbol/cd-tenerife/515014-el-heliodoro-cumple-90-anos.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629080359/http://www.vavel.com/es/futbol/cd-tenerife/515014-el-heliodoro-cumple-90-anos.html |archive-date=29 June 2016 |access-date=22 February 2017 |website=Vavel.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Estadio Heliodoro Rodríguez López |url=http://www.lovecanarias.com/lugares/tenerife/estadio-heliodoro-rodriguez-lopez |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629080401/http://www.lovecanarias.com/lugares/tenerife/estadio-heliodoro-rodriguez-lopez |archive-date=29 June 2016 |access-date=22 February 2017 |website=Lovecanarias.com}}&lt;/ref&gt;]]
[[ගොනුව:Estadiogc7septiembre2008.jpg|thumb|ග්‍රාන් කැනරියා ක්‍රීඩාංගනය, කැනරි දූපත් වල විශාලතම ක්‍රීඩාංගනය&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Canary Islands Stadiums |url=http://www.worldstadiums.com/europe/countries/spain/canary_islands.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327220017/http://www.worldstadiums.com/europe/countries/spain/canary_islands.shtml |archive-date=27 March 2010 |access-date=1 April 2010 |website=WorldStadiums.com}}&lt;/ref&gt;]]
කැනරියන් මල්ලවපොර (ලුචා කැනේරියා) ලෙස හඳුන්වනු ලබන සුවිශේෂී මල්ලවපොර ක්‍රමයක් වන්නේ ප්‍රතිවාදීන් &quot;ටෙරෙරෝ&quot; නම් විශේෂ ප්‍රදේශයක සිටගෙන ශක්තිය සහ ඉක්මන් චලනයන් භාවිතා කරමින් එකිනෙකා බිම හෙළීමට උත්සාහ කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;ctspanish.com&quot;&gt;{{Cite web |date=21 October 1971 |title=The Canary Islands |url=http://www.ctspanish.com/communities/canarym/canary%20islands.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111212930/http://www.ctspanish.com/communities/canarym/canary%20islands.htm |archive-date=11 November 2020 |access-date=21 January 2010 |website=Ctspanish.com}}&lt;/ref&gt;

තවත් ක්‍රීඩාවක් වන්නේ &quot;කූරු ක්‍රීඩාව&quot; (පැලෝ කැනරියෝ) එහිදී විරුද්ධවාදීන් දිගු කූරු වලින් වැට බඳියි. දිගු ඇවිදින සැරයටි භාවිතා කරමින් එකිනෙකාට අභියෝග කරන දූපත් වල එඬේරුන්ගෙන් මෙය සිදුවන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;ctspanish.com&quot; /&gt;

තවද, එඬේරාගේ පැනීම (සාල්ටෝ ඩෙල් පාස්ටර්) ඇත. විවෘත ප්‍රදේශයක් පුරා සුරක්ෂිතාගාරයක් සඳහා දිගු පොල්ලක් භාවිතා කිරීම මෙයට ඇතුළත් වේ. මෙම ක්‍රීඩාව විකාශනය වූයේ එඬේරුන් තම බැටළුවන් රැකබලා ගන්නා විට කඳුකරයේ විවෘත ප්‍රදේශයක් හරහා වරින් වර පැමිණීමේ අවශ්‍යතාවයෙන් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;ctspanish.com&quot; /&gt;

දූපත් සමූහයේ ප්‍රධාන පාපන්දු කණ්ඩායම් දෙක නම්: CD ටෙනරීෆ් (1912 දී ආරම්භ කරන ලදී) සහ UD ලාස් පල්මාස් (1949 දී ආරම්භ කරන ලදී). 2023/2024 වාරය වන විට, UD ලාස් පල්මාස් ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු ක්‍රීඩාවේ ඉහළම ස්ථරය වන ලා ලිගා හි ක්‍රීඩා කරයි. CD ටෙනරීෆ් කෙසේ වෙතත් සඟුන්ඩා අංශය හි වාදනය වේ. එකම අංශයේ සිටින විට, සමාජ ශාලා කැනරි දූපත් ඩර්බි තරඟ කරයි. ප්‍රධාන භූමි ස්පාඤ්ඤ පාපන්දු ලීග් ක්‍රමය තුළ කුඩා ක්‍රීඩා සමාජ ද ක්‍රීඩා කරයි, විශේෂයෙන් UD ලැන්සරෝට් සහ CD ලගුනා, නමුත් වෙනත් කිසිදු කැනරියානු සමාජ ශාලා ඉහළ පෙළේ ක්‍රීඩා කර නැත.

== මූලාශ්‍ර ==

=== සටහන් ===
{{reflist|group=Note}}

=== උපුටා දැක්වීම් ===
{{Reflist}}{{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}}</text>
      <sha1>2qi2g18ojbkq4msedui0rjmwy7cvtf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ක්‍රිස්තුස් (අභිධානය)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177297</id>
    <revision>
      <id>797345</id>
      <parentid>725241</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9165" sha1="6ysztmsi66ryzsva7hpzomit8ornc4y" xml:space="preserve">{{Short description|&quot;අභිෂේක ලත්&quot; යන අර්ථය ඇති නමක්}}
{{Use mdy dates|date=November 2024}}
[[File:Spas vsederzhitel sinay.jpg|thumb|right|ශාන්ත කැතරින් ආරාමයේ ඇති &quot;සර්වබලධාරී ක්‍රිස්තුස්ගේ&quot; පැරණිතම නිරූපකය.

මෙහි ඇති ‍රැස් වළල්ල ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ දිව්‍යමය ස්වභාවය නිරූපණය කරන අතර 
මුහුණ දෙපැත්තේ ඇති විවිධ මුහුණු ඉරියව් දෙක මගින් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ දිව්‍යමය සහ මනුෂ්‍ය ස්වභාවය යන ද්විත්ව ස්වභාවය අවධාරණය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=God's human face: the Christ-icon |url=https://archive.org/details/godshumanfacechr0000scho |first=Christoph |last=Schönborn | author-link=Christoph Schönborn |year=1994 |isbn=0-89870-514-2 |page=[https://archive.org/details/godshumanfacechr0000scho/page/154 154]|publisher=Ignatius Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sinai and the Monastery of St. Catherine |url=https://archive.org/details/sinaimonasteryof0000gale_j6p6 |first=John |last=Galey |year=1986 |isbn=977-424-118-5 |page=[https://archive.org/details/sinaimonasteryof0000gale_j6p6/page/92 92]|publisher=American University in Cairo Press }}&lt;/ref&gt;]]
{{Christianity|state=collapsed}}
{{Christology}}

'''ක්‍රිස්තුස්''',{{NoteTag|Pronounced {{IPAc-en|k|r|aɪ|s|t}} {{Respell|KRYST}}. From {{Langx|la|Christus}}; from {{Lang-grc-gre|χριστός|khristós|anointed, covered in oil}}; a [[semantic loan]] of {{Langx|arc|משיחא|translit=məšīḥā}} or {{Langx|he|מָשִׁיחַ|lit=[[messiah]]|translit=māšîaḥ}}; from {{Langx|arc|משח|translit=məšaḥ}} or {{Langx|he|מָשַׁח|lit=to anoint|translit=māšaḥ}}.&lt;ref&gt;{{cite book |title= Jesus of history, Christ of faith |first= Thomas |last= Zanzig |year= 2000 |isbn= 0-88489-530-0 |page= [https://archive.org/details/jesusofhistorych03edzanz/page/314 314] |publisher= Saint Mary's Press |url= https://archive.org/details/jesusofhistorych03edzanz/page/314 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nfcnqq&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.etymonline.com/index.php?term=messiah |title= Etymology Online: ''messiah'' |publisher= Etymonline.com |access-date= November 19, 2010}}&lt;/ref&gt; Alternatively (''Messiah'' or ''Messias''): {{Langx|la|messias}}, from {{Lang-grc-gre|μεσσίας|translit=messías}} (alternative to {{Lang|grc|χριστός}}), from the same Semitic word.}} යන නාමය [[කිතුනුවන්]] විසින් [[නව ගිවිසුම තුළ ජේසුස් වහන්සේ සඳහා වෙනත් නාමයන් සහ අභිධානයන්|නාමයක් සහ අභිධානයක්]] ලෙස භාවිතා කරයි. එය බොහෝ සහ සෑමවිටම වාගේ [[ජේසුස් වහන්සේ]] සඳහා භාවිතා කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Dictionary of Jewish-Christian Relations|last=Prager|first=Edward|year=2005|isbn=0-521-82692-6|page=85|publisher=Cambridge University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zanzig33&quot;&gt;{{cite book|title=Jesus of history, Christ of faith |first=Thomas |last=Zanzig |year=2000 |isbn=0-88489-530-0 |url=https://books.google.com/books?id=2RfVCDLo5RYC&amp;pg=PA33|page=33|publisher=Saint Mary's Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Espin231&quot;&gt;{{cite book|title=n Introductory Dictionary of Theology and Religious Studies |url=https://archive.org/details/introductorydict0000unse |first=Orlando |last=Espin |year=2007 |isbn=978-0-8146-5856-7 |page=[https://archive.org/details/introductorydict0000unse/page/231 231]|publisher=Liturgical Press }}&lt;/ref&gt; එය ස්වාධීනව &quot;ක්‍රිස්තුස්&quot; ලෙසද සහ &quot;ජේසුස් ක්‍රිස්තුස්&quot; යන අන්‍යෝන්‍ය ව්‍යවහාරයේ අභිධානයක් ලෙස ද භාවිතා වන අතර, එහි අර්ථය &quot;මෙසියස් ජේසුස්&quot; හෝ &quot;අභිෂේක ලත් ජේසුස්&quot; වේ.&lt;ref name=&quot;Pannenberg&quot; /&gt; [[නව ගිවිසුම|නව ගිවිසුමේ]] පැරණිතම ග්‍රන්ථයක් වන [[ශුද්ධවූ පාවුළු තුමා]]ගේ ලිපි&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.huffingtonpost.com/marcus-borg/a-chronological-new-testament_b_1823018.html | title=A Chronological New Testament | work=The Huffington Post | date=31 August 2012 | last=Borg | first= Marcus|author-link=Marcus Borg}}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට ජේසුස් වහන්සේව හඳුන්වන්නේ “ජේසුස් ක්‍රිස්තුස්” හෝ “ක්‍රිස්තුස්” ලෙසයි.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Saint Paul, the Apostle|encyclopedia= Encyclopædia Britannica|access-date=2013-05-23 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/447019/Saint-Paul-the-Apostle}}&lt;/ref&gt;

==සටහන්==
{{NoteFoot}}

==මූලාශ්‍ර==
{{reflist}}
{{reflist|group=web}}

== වැඩිදුර කියවීම සඳහා ==
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|Christ}}
* {{Citation |last1=Armentrout |first1=Donald S. |last2=Boak Slocum |first2=Robert | year=2005 |title=An Episcopal dictionary of the church |publisher=Church Publishing |isbn=978-0-89869-211-2}}
* {{Citation |last1=Bird |first1=Michael F. |last2=Evans |first2=Craig A. |last3=Gathercole |first3=Simon |year=2014 |title=How God Became Jesus: The Real Origins of Belief in Jesus' Divine Nature&amp;nbsp;– A Response to Bart Ehrman |chapter=Endnotes&amp;nbsp;– Chapter 1 |publisher=Zondervan |isbn=978-0-310-51961-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JGy2AgAAQBAJ&amp;pg=PT134}}
* {{Citation |last=Beversluis |first=Joel Diederik |year=2000 |title=Sourcebook of the world's religions |publisher=New World Library |isbn=978-1-57731-121-8 |url=https://archive.org/details/sourcebookofworl00beve }} 
* {{cite book|first=Oscar |last=Cullmann |author-link=Oscar Cullmann |title=The Christology of the New Testament |location=Louisville |publisher=Westminster John Knox Press |year=1959 |isbn=978-0-664-24351-7 }}
* {{Citation |last=Davis |first=Leo Donald |year=1990 |title=The First Seven Ecumenical Councils (325–787): Their History and Theology (Theology and Life Series 21) |publisher=Michael Glazier/Liturgical Press |location=Collegeville, MN |isbn=978-0-8146-5616-7 |url-access =registration |url=https://archive.org/details/firstsevenec_davi_1990_000_6702418 }}
* {{Citation |last=Ehrman |first=Bart |year=2014 |title=How Jesus became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee |publisher=Harper Collins}}
* {{Citation |last1=Espín |first1=Orlando O. |last2=Nickoloff |first2=James B. |year=2007 |title=An introductory dictionary of theology and religious studies |publisher=Liturgical Press |isbn=978-0-8146-5856-7}}
* {{cite book|last=Fuller |first=Reginald H. |author-link=Reginald H. Fuller#The Foundations of New Testament Christology (1965) |title=The Foundations of New Testament Christology |url=https://archive.org/details/foundationsofnew00full |url-access=registration |location=New York |publisher=Scribners |year=1965 |isbn=0-684-15532-X }}
* {{cite book|last=Greene |first=Colin J.D. |title=Christology in Cultural Perspective: Marking Out the Horizons |url=https://archive.org/details/christologyincul0000gree |location=Grand Rapids |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company|Eerdmans Publishing]] |year=2004 |isbn=0-8028-2792-6 }}
* {{cite book|last=Kingsbury |first=Jack Dean | author-link=Jack Dean Kingsbury |title=The Christology of Mark's Gospel |url=https://archive.org/details/christologyofmar0000king_y2z0 |location=Philadelphia |publisher=Fortress Press |year=1989 |isbn=978-1-4514-1007-5 }}
* {{cite book|author-link=Gerald O'Collins |last=O'Collins |first=Gerald |title=Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-955787-5 |title-link=Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus }}
* {{Citation |last=Ramm |first=Bernard L. |year=1993 |author-link=Bernard Ramm |chapter=Christology at the Center |title=An Evangelical Christology: Ecumenic and Historic |publisher=Regent College Publishing |isbn=9781573830089}}
* {{cite book|last=Reeves |first=Michael | title=Rejoicing in Christ |url=https://archive.org/details/rejoicinginchris0000reev |publisher=IVP |year=2015 |isbn=978-0-8308-4022-9 }}

{{Clear}}
{{Jesus footer}}
{{Titles of Jesus}}
{{Christianity footer}}

{{Authority control}}

[[Category:Christian messianism]]
[[Category:Christian terminology]]
[[Category:Christology]]
[[Category:Religious titles]]
[[Category:Septuagint words and phrases]]
[[Category:Davidic line]]
{{stub}}</text>
      <sha1>6ysztmsi66ryzsva7hpzomit8ornc4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>නව ගිවිසුම තුළ ජේසුස් වහන්සේ සඳහා වෙනත් නාමයන් සහ අභිධානයන්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177299</id>
    <revision>
      <id>797367</id>
      <parentid>725465</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13428" sha1="rjlshfp9vmqpah1fndbhjzy9urkdfzc" xml:space="preserve">{{short description|නව ගිවිසුමේ ජේසුස් වහන්සේ සඳහා භාවිතා කර ඇති තනතුරු නාම}}
{{translate}}
[[File:Ut in nomine Jesu Gesu Rome.jpg|thumb|300px|රෝමයේ ගෙසු දේවස්ථානයේ පිලිප්පි 2:10 හි ලතින් ශිලා ලේඛනය: &quot;ජේසුස් වහන්සේගේ නාමයෙන් සෑම දණහිසක්ම නැමිය යුතුය&quot;.]]
[[නව ගිවිසුම|නව ගිවිසුමේ]] [[ජේසුස් වහන්සේ]] හැඳින්වීමට නම් දෙකක් සහ විවිධ අභිධානයන් භාවිතා වේ.&lt;ref&gt;''Names and Titles of the Lord Jesus Christ''. by Charles Spear 2003 {{ISBN|0-7661-7467-0}} pages ix-x&lt;/ref&gt; ක්‍රිස්තියානි ධර්මය තුළ, නව ගිවිසුමේ ජේසුස් වහන්සේට භාවිතා කරන ජේසුස් සහ [[එම්මානුවෙල්]] යන නම් ද්විත්වයේ ගැලවීමේ ගුණාංග ආරූඩ වී ඇත.&lt;ref name=Phillips147 &gt;''Bible explorer's guide'' by John Phillips 2002 {{ISBN|0-8254-3483-1}} page 147&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bible' page 159&quot;&gt;''All the Doctrines of the Bible'' by Herbert Lockyer 1988 {{ISBN|0-310-28051-6}} page 159&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Strecker &gt;''Theology of the New Testament'' by Georg Strecker, Friedrich Wilhelm Horn 2000 {{ISBN|0-664-22336-2}} page 89&lt;/ref&gt; ජේසුස් වහන්සේ [[ජේසුස් වහන්සේ කුරුසියේ ඇණ ගැසීම|කුරුසියේ ඇණ ගැසීමෙන්]] පසු මුල් සභාව හුදෙක් ඔවුන්වහන්සේගේ පණිවිඩ පුනරුච්චාරණය නොකළ නමුත් ඔවුන්වහන්සේට කෙරෙහි අවධානය යොමු කර, ඔවුන්වහන්සේව ප්‍රකාශ කර, ඔවුන්වහන්සේගේ පණිවිඩය තේරුම් ගැනීමට සහ පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කළේය. ජේසුස් වහන්සේව අවබෝධ කර ගැනීමේ සහ ප්‍රකාශ කිරීමේ ක්‍රියාවලියේ එක් අංගයක් වූයේ ඔවුන්වහන්සේට අභිධානයන් ආරෝපණය කිරීමයි.&lt;ref name=&quot;Senior&quot;&gt;''Jesus: a Gospel portrait'' by Donald Senior 1992 {{ISBN|0-8091-3338-5}} pages 145-147&lt;/ref&gt;

==නාමයන්==

===ජේසුස්===
[[File:Byzantinischer Maler um 1020 003.jpg|thumb|150px|Beginning of a [[Byzantine]] copy of the [[Gospel of Luke]], 1020. [[s:Bible (American Standard)/Luke#1:31|Luke 1:31]] states: &quot;... bring forth a son, and shalt call his name JESUS.&quot;&lt;ref&gt;''Dictionary of Premillennial Theology'' by Mal Couch 1997 {{ISBN|0-8254-2410-0}} page 210&lt;/ref&gt;]]
In the New Testament the name Jesus is given both in the [[Gospel of Luke]] and the [[Gospel of Matthew]], and [[Emmanuel]] only in Matthew. In [[s:Bible (American Standard)/Luke#1:31|Luke 1:31]] an angel tells Mary to name her child Jesus, and in [[s:Bible (American Standard)/Matthew#1:21|Matthew 1:21]] an angel tells [[Saint Joseph|Joseph]] to name the child Jesus. The statement in Matthew 1:21 &quot;you shall call his name Jesus, for he will save his people from their sins&quot; associates [[Christian soteriology|salvific]] attributes to the name Jesus in Christian theology.&lt;ref name=&quot;Phillips147&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bible' page 159&quot;/&gt;&lt;ref name= Long14 &gt;''Matthew'' by [[Thomas G. Long]] 1997 {{ISBN|0-664-25257-5}} pages 14-15&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Schnackenburg &gt;''The Gospel of Matthew'' by [[Rudolf Schnackenburg]] 2002 {{ISBN|0-8028-4438-3}} page 9&lt;/ref&gt;

====නිරුක්තිය====
There have been a number of proposals as to the origin and etymological origin of the name ''Jesus''.&lt;ref&gt;{{bibleverse|Matthew|1:21|NIV}}&lt;/ref&gt; The name is related to the [[Biblical Hebrew]] form ''Yehoshua`''({{Script/Hebrew|יְהוֹשֻׁעַ}}), which is a [[theophoric name]] first mentioned in the [[Bible]] in {{bibleverse||Exodus|17:9|HE}} referring to one of [[Moses]]' companions and his successor as leader of the Israelites. This name is usually considered to be a compound of two parts: {{Script/Hebrew|יהו}} ''Yeho'', a theophoric reference to [[YHWH]], the distinctive personal name of the [[Yahweh|God of Israel]], plus a form derived from the Hebrew [[triconsonantal root]] ''y-š-ʕ'' or &lt;big&gt;י-ש-ע&lt;/big&gt; &quot;to liberate, save&quot;. There have been various proposals as to how the literal etymological meaning of the name should be translated, including:&lt;ref&gt;&quot;שׁוע&quot;, Ernest Klein, ''A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language'' (New York: Macmillan Publishing Company 1987)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Talshir, M. H. Segal, ''A Grammar of Mishnaic Hebrew'' (Tel Aviv: 1936), p. 146.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;str2&quot;&gt;Strong's Concordance [http://bible.crosswalk.com/Lexicons/Hebrew/heb.cgi?number=3091&amp;version=kjv H3091] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521081411/http://bible.crosswalk.com/Lexicons/Hebrew/heb.cgi?number=3091&amp;version=kjv |date=2008-05-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;philo&quot;&gt;Philo, ''De Mutatione Nominum'', §21&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bdb2&quot;&gt;Brown, Driver, Briggs, Gesenius, Hebrew and English Lexicon With an Appendix Containing the Biblical Aramaic (Hendrickson, 1985), {{ISBN|0-913573-20-5}}. Cf. ''Blue Letter Bible'', [https://web.archive.org/web/20160314055002/https://www.blueletterbible.org/cgi-bin/words.pl?word=03442&amp;page=1 H3442]&lt;/ref&gt;

:*YHWH saves
:*YHWH (is) salvation
:*YHWH (is) a saving-cry
:*YHWH (is) a cry-for-saving
:*YHWH (is) a cry-for-help
:*YHWH (is) my help

This early Biblical Hebrew name {{Script/Hebrew|יְהוֹשֻׁעַ}} (''Yehoshua`'') underwent a shortening into later biblical {{Script/Hebrew|יֵשׁוּעַ}} (''Yeshua`''), as found in the Hebrew text of verses Ezra 2:2, 2:6, 2:36, 2:40, 3:2, 3:8, 3:9, 3:10, 3:18, 4:3, 8:33; Nehemiah 3:19, 7:7, 7:11, 7:39, 7:43, 8:7, 8:17, 9:4, 9:5, 11:26, 12:1, 12:7, 12:8, 12:10, 12:24, 12:26; 1 Chronicles 24:11; and 2 Chronicles 31:15—as well as in [[Biblical Aramaic]] at verse Ezra 5:2. These Bible verses refer to ten individuals (in Nehemiah 8:17, the name refers to [[Joshua]] son of Nun). This historical change may have been due to a phonological shift whereby guttural phonemes weakened, including [h].&lt;ref&gt;Elisha Qimron, ''The Hebrew of the Dead Sea Scrolls'' (Harvard Semitic Studies: Scholars Press 1986), p.25&lt;/ref&gt; Usually, the traditional theophoric element ''Yahu'' {{Script/Hebrew|יהו}} was shortened at the beginning of a name to {{Script/Hebrew|יו}} ''[Yo-]'', and at the end to {{Script/Hebrew|יה}} ''[-yah]''. In the contraction of ''Yehoshua`'' to ''Yeshua`'', the vowel is instead fronted (perhaps due to the influence of the ''y'' in triliteral root ''y-š-ʕ''). During the post-biblical period, the name was also adopted by [[Aramaic]] and Greek-speaking Jews

===එම්මානුවෙල්===
[[Matthew 1:23]] (&quot;they shall call his name Emmanuel&quot;) provides the name '[[Emmanuel]]' (meaning ''God is with us'').&lt;ref name=Kingsbury17 &gt;''Who do you say that I am?: essays on Christology'' by [[Jack Dean Kingsbury]], [[Mark Allan Powell]], David R. Bauer 1999 {{ISBN|0-664-25752-6}} page 17&lt;/ref&gt; 'Emmanuel', which is taken from [[Isaiah 7:14]], does not appear elsewhere in the New Testament.

The name 'Emmanuel' (also ''Immanuel'' or  ''Imanu'el'')  of the Hebrew ''עִמָּנוּאֵל'' &quot;[[Elohim|God]] [is] with us&quot; consists of two [[Hebrew]] words: אֵל ([[El (god)|’El]], meaning 'God') and עִמָּנוּ (ʻImmānū, meaning 'with us'); Standard Hebrew ''ʻImmanuʼel'', [[Tiberian Hebrew]] ''ʻImmānûʼēl''. It is a [[theophoric]] name used in the [[Bible]] in [[Isaiah 7:14]] and {{sourcetext| source=Bible|version=King James|book=Isaiah|chapter=8|verse=8|range=}}.

==අභිධානයන්==
*[[ක්‍රිස්තුස් (අභිධානය)|ක්‍රිස්තුස්]] - Christ
*ස්වාමි/සමිඳුන් - Lord
*ස්වාමිදරුවෝ - Master
*ලොගොස් (වචනය) - Logos (the Word)
[[File:Prologus Ioanni - Vulgata Clementina (Verlag Friedrich Pustet, 1922, p. 197).jpg|thumb|180px|''In principio erat verbum'', [[Latin (language)|Latin]] for ''At the beginning there was the Word''. John 1:1-18 from the [[Sixto-Clementine Vulgate|Clementine Vulgate]]]]
*දේව පුත්‍රයාණෝ - Son of God
*මනුෂ්‍ය පුත්‍රයානෝ - Son of man&lt;ref name=Higgins13&gt;''Jesus and the Son of Man'' by A J B Higgins 2002 {{ISBN|0-227-17221-3}} pages 13–15&lt;/ref&gt;
*දාවිද්ගේ පුත්‍රයාණෝ - Son of David&lt;ref&gt;Ellicott, C., [http://biblehub.com/commentaries/ellicott/matthew/1.htm Ellicott's Commentary for Modern Readers] on Matthew 1, accessed 10 January 2016&lt;/ref&gt;
*ජුසේ මුනිඳුන්ගේ පුත්‍රයාණෝ - Son of Joseph&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Luke 3:23 - The Genealogy of Jesus |url=https://biblehub.com/luke/3-23.htm |access-date=2024-07-30 |website=Bible Hub}}&lt;/ref&gt;
*දෙව් අජබාලකයාණෝ - Lamb of God&lt;ref name=Bulgakov &gt;''The Lamb of God'' by [[Sergei Bulgakov]] 2008 {{ISBN|0-8028-2779-9}} page 263&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Life and Ministry of Jesus'' by Douglas Redford 2007 {{ISBN|0-7847-1900-4}} pages 100-101&lt;/ref&gt;
[[File:Agnus Dei with Vexillum.jpg|thumb|140px|A typical depiction of [[Agnus Dei]], bleeding into a [[Holy Chalice]] and carrying a Christian victory banner]]
*නව/දෙවන/අවසාන ආදම් - New Adam / Second Adam / Last Adam&lt;ref name=Pannenberg&gt;''Jesus God and Man'' by Wolfhart Pannenberg 1968 {{ISBN|0-664-24468-8}} pages 30-31&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pannenberg2 &gt;''Systematic Theology, Volume 2'' by Wolfhart Pannenberg 2004 0567084663 ISBN pages 297-303&lt;/ref&gt;
[[File:Kariye ic.jpg|thumb|right|200px|The Resurrected Jesus pulls [[Adam and Eve]] out of their graves, with Satan bound in Hell, [[Chora Church]], Istanbul, c. 1315.]]
*ලෝකයේ ආලෝකයෙනී - Light of the World&lt;ref name=Matera235 &gt;''New Testament christology'' by Frank J. Matera 1999 {{ISBN|0-664-25694-5}} page 235&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Spear226 &gt;''Names and Titles of the Lord Jesus Christ'' by Charles Spear 2003 {{ISBN|0-7661-7467-0}} page 226&lt;/ref&gt;
[[File:Bantry Church of St. Brendan The Navigator Third North Window I am the Light of the World Detail 2009 09 09.jpg|thumb|140px|Stained glass of Jesus as &quot;Light of the World&quot;, Church of [[St. Brendan the Navigator|St. Brendan]], [[Bantry]], Ireland]]
*යුදෙව්වන්ගේ රජ - King of the Jews&lt;ref&gt;''Metamorphosis: the Transfiguration in Byzantine theology and iconography'' by Andreas Andreopoulos 2005 {{ISBN|0-88141-295-3}} page 26&lt;/ref&gt; 
*රබ්බෝනී සහ රබ්බි - Rabboni and Rabbi&lt;ref&gt;Strong's Greek Concordance, no. G4461 and G4462&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kruse &gt;''The Gospel according to John'' by Colin G. Kruse 2004 {{ISBN|0-8028-2771-3}} page 378&lt;/ref&gt;

===වෙනත් නම් සහ අභිධානයන්===
*Savior&lt;ref&gt;''The theology of the Gospel of John'' by Dwight Moody Smith 1995 {{ISBN|0-521-35776-4}} page 90&lt;/ref&gt;
*Nazarene&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Luomanen|first1=Petri|title=Recovering Jewish-Christian Sects and Gospels|url=https://archive.org/details/recoveringjewish0000luom|date=2011|publisher=Brill|isbn=9789004209718|page=[https://archive.org/details/recoveringjewish0000luom/page/55 55]}}&lt;/ref&gt;
*&quot;Chosen one&quot; or &quot;Elect one&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Edwards|first1=James R.|author-link=James R. Edwards|title=The Gospel according to Luke|date=2015|page=689|publisher=Wm. B. Eerdmans |isbn=9780802837356|url=https://books.google.com/books?id=E2ffBgAAQBAJ&amp;pg=PA689|access-date=18 July 2015}}&lt;/ref&gt;
*[[Bread of Life]]
*I am&lt;ref name=Brodie &gt;{{cite book|last = Brodie | first= Thomas L |title= The Gospel According to John: A Literary and Theological Commentary | publisher = Oxford University Press, Incorporated |date= 1997 |isbn = 9780195353488 |url = https://books.google.com/books?id=aKbnTHXzBd4C | pages= 266 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Encyclopedia of theology: a concise Sacramentum mundi'' by Karl Rahner 2004 {{ISBN|0-86012-006-6}} page 1082&lt;/ref&gt;
*&quot;Apostle&quot; and a &quot;High Priest&quot; (Hebrews 3:1)&lt;ref&gt;''Hebrews'' David L. Allen 2010 {{ISBN|0-8054-0135-0}} page 240&lt;/ref&gt;
*prophet&lt;ref name=Navone&gt;''Themes of St. Luke'' by [[John Navone]] 1970 {{ISBN|88-7652-358-8}} page 132&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Navone /&gt; The view of Jesus as a prophet is used in the concept of [[threefold office]] which sees his three roles as &quot;Prophet, Priest and King&quot;.&lt;ref&gt;
*&quot;Faithful and True&quot; (Revelation 19:11)

==යොමු කිරීම්==
{{Reflist}}

==බාහිර සබැඳි==
{{wiktionary|Jesu}}

{{Titles of Jesus|state=expanded}}
{{Jesus footer}}

{{DEFAULTSORT:Names And Titles Of Jesus In The New Testament}}
[[Category:Names of Jesus|*]]
[[Category:Christianity-related lists]]
[[Category:Epithets of deities|Jesus]]
[[Category:Language and mysticism]]
[[Category:New Testament words and phrases]]
[[Category:New Testament-related lists]]
{{stub}}</text>
      <sha1>rjlshfp9vmqpah1fndbhjzy9urkdfzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>දකුණු සුඩානයේ භූගෝලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177647</id>
    <revision>
      <id>797432</id>
      <parentid>793253</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15364" sha1="6njgcnahr7lflwk9z2j1iyt9ryu49aa" xml:space="preserve">[[File:South_Sudan_protected_areas.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_Sudan_protected_areas.svg|thumb|දකුණු සුඩානයේ ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශ]]
දකුණු සුඩානය පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 3° සහ 13°N අතර දේශාංශ 24° සහ 36°E අතර ය. එය නිවර්තන වනාන්තර, වගුරු බිම් සහ තණබිම් වලින් ආවරණය වී ඇත. සුදු නයිල් ගඟ ජුබා හරහා රට හරහා ගමන් කරයි.&lt;ref name=&quot;BBC independence&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12144675|title=Southern Sudan votes on independence|author=Ross, Will|date=9 January 2011|access-date=2 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110401085955/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12144675|archive-date=1 April 2011|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සුඩ් සෑදී ඇත්තේ &quot;කඳුකර මුහුද&quot; යන අර්ථය ඇති බහර් අල් ජබල් ලෙස දේශීයව හැඳින්වෙන සුදු නයිල් ගඟ මගිනි.&lt;ref&gt;eg. example reference in {{cite web |title=Bahr el Jabal |url=https://www.thefreedictionary.com/Bahr+al+Jabal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205203528/https://www.thefreedictionary.com/Bahr+al+Jabal |archive-date=5 December 2022 |access-date=1 August 2023 |work=The Free Dictionary}}&lt;/ref&gt;

දකුණු සුඩානයේ බැන්ඩිංගිලෝ ජාතික වනෝද්‍යානයේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය ලොව දෙවන විශාලතම වනජීවී සංක්‍රමණයට සත්කාරකත්වය සපයයි. ඉතියෝපියානු දේශ සීමාවට බටහිරින් පිහිටි බෝමා ජාතික වනෝද්‍යානය මෙන්ම කොංගෝ දේශ සීමාව ආසන්නයේ පිහිටි සුඩ් තෙත්බිම සහ දකුණු ජාතික වනෝද්‍යානය හාර්ටෙබීස්ට්, කොබ්, ටොපි, මී හරකුන්, අලි ඇතුන්, ජිරාෆ් සහ සිංහයන් විශාල ජනගහණයකට වාසස්ථාන සැපයූ බව සමීක්ෂණවලින් හෙළි වී තිබේ.

දකුණු සුඩානයේ වන රක්ෂිතය බොන්ගෝ, යෝධ වනාන්තර ඌරන්, රතු ගංගා ඌරන්, වන අලි, චිම්පන්සියන් සහ වන වඳුරන් සඳහා ද වාසස්ථාන සැපයීය. WCS විසින් 2005 දී දකුණු සුඩානයේ අර්ධ-ස්වාධීන රජය සමඟ සහයෝගීව ආරම්භ කරන ලද සමීක්ෂණවලින් හෙළි වූයේ සැලකිය යුතු, අඩු වූ වනජීවී ගහනය තවමත් පවතින බවත්, පුදුමයට කරුණක් නම්, අග්නිදිගින් ඇන්ටිලොප් මිලියන 1.3 ක විශාල සංක්‍රමණය සැලකිය යුතු ලෙස නොවෙනස්ව පවතින බවත්ය.

රටෙහි වාසස්ථාන තෘණ බිම්, උස් උන්නතාංශ සානු සහ කඳු බෑවුම්, වනාන්තර සහ තණකොළ සහිත සැවානා, ගංවතුර බිම් සහ තෙත් බිම් ඇතුළත් වේ. ආශ්‍රිත වනජීවී විශේෂවලට ආවේණික සුදු කන් ඇති කොබ් සහ නයිල් ලෙච්වේ, අලි ඇතුන්, ජිරාෆ්, පොදු ඊලන්ඩ්, යෝධ ඊලන්ඩ්, ඔරික්ස්, සිංහයන්, අප්‍රිකානු වල් බල්ලන්, කේප් මී හරකුන් සහ ටොපි (දේශීයව ටියැං ලෙස හැඳින්වේ) ඇතුළත් වේ. සිවිල් යුද්ධයට පෙර පුරාවෘත්තයක් වූ ඇන්ටිලොප් වර්ග දෙකම සුදු කන් ඇති කොබ් සහ ටියාං ගැන එතරම් දැනුමක් නැත. බෝමා-ජොන්ග්ලෙයි භූ දර්ශන කලාපය බෝමා ජාතික වනෝද්‍යානය, පුළුල් තණබිම් සහ ගංවතුර බිම්, බැන්ඩිංගිලෝ ජාතික වනෝද්‍යානය සහ සෙරාෆ් වනජීවී රක්ෂිතය ඇතුළත් වන වගුරු බිම් සහ සෘතුමය වශයෙන් ගංවතුරට ලක් වූ තෘණ බිම් වලින් සමන්විත සුද්ද් යන ප්‍රදේශවලින් සමන්විත වේ. 
දකුණු සුඩානයේ දිලීර ගැන දන්නේ අල්ප වශයෙනි. සුඩානයේ දිලීර ලැයිස්තුවක් එස්. ඒ. ජේ. ටාර් විසින් සකස් කරන ලද අතර එවකට පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය මයිකොලොජිකල් ආයතනය (Kew, Surrey, UK) විසින් 1955 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ගණ 175 කින් යුත් විශේෂ 383 කින් යුත් ලැයිස්තුවට, එවකට රටෙහි මායිම් තුළ නිරීක්ෂණය කරන ලද සියලුම දිලීර ඇතුළත් විය. . එම වාර්තා බොහොමයක් වර්තමාන දකුණු සුඩානයට සම්බන්ධයි. වාර්තා වී ඇති බොහෝ විශේෂයන් බෝග රෝග සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත. දකුණු සුඩානයේ සැබෑ දිලීර විශේෂ සංඛ්‍යාව බොහෝ සෙයින් වැඩි ය.

2006 දී ජනාධිපති කීර් ප්‍රකාශ කළේ තම රජය දකුණු සුඩානයේ සත්ත්ව හා වෘක්ෂලතා ආරක්ෂා කිරීමට සහ ප්‍රචාරණය කිරීමට හැකි සෑම දෙයක්ම කරන බවත්, ලැව්ගිනි, අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීම සහ ජල දූෂණය අවම කිරීමට උත්සාහ කරන බවත්ය. ආර්ථිකය සහ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය නිසා පරිසරය තර්ජනයට ලක්ව ඇත. රටෙහි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකය 9.45/10 මධ්‍යන්‍ය අගයක් ඇති අතර, එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් සිව්වන ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|pmc=7723057|pmid=33293507|doi-access=free|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}&lt;/ref&gt;

පරිසර කලාප කිහිපයක් දකුණු සුඩානය පුරා විහිදී යයි: නැගෙනහිර සුඩානියානු සවානා, උතුරු කොංගෝලියානු වනාන්තර-සැවානා මොසෙයික්, සහරාන් ගංවතුර තෘණ බිම් (සුඩ්), සහේලියන් ෂිටිම් සවානා, නැගෙනහිර අප්‍රිකානු කඳුකර වනාන්තර සහ උතුරු ඇකේසියා-කොමිෆෝරා පඳුරු බිම් සහ පඳුරු.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Burgess|first1=Neil|first2=Jennifer|last2=D'Amico Hales|first3=Emma|last3=Underwood|year=2004|title=Terrestrial Ecoregions of Africa and Madagascar: A Conservation Assessment|url=https://archive.org/details/terrestrialecore0000unse_r4w5|publisher=Island Press|place=Washington, D.C.|isbn=978-1-55963-364-2}}&lt;/ref&gt;

=== දේශගුණය ===
[[File:Koppen-Geiger_Map_SSD_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_SSD_present.svg|thumb|දකුණු සුඩාන සිතියම Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණය]]
දකුණු සුඩානයේ නිවර්තන දේශගුණයක් ඇති අතර, අධික ආර්ද්‍රතාවය සහිත වැසි සහිත සමයක් සහ විශාල වර්ෂාපතනයක් පසුව වියළි සමයක් මගින් සංලක්ෂිත වේ. සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය සෑම විටම ඉහළ මට්ටමක පවතින අතර සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 20 සහ 30 °C (68 සහ 86 °F) අතර පහත වැටෙන සිසිල්ම මාසය ජූලි වන අතර සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 23 සිට 37 °C (73 සිට 98 °F දක්වා) දක්වා වන උණුසුම්ම මාසය මාර්තු වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Average weather in Juba, Sudan |url=http://www.weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine,Juba,Sudan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915023106/http://www.weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine,Juba,Sudan |archive-date=15 September 2013 |access-date=19 April 2012 |work=weather-and-climate.com}}&lt;/ref&gt;

වඩාත්ම වර්ෂාපතනය මැයි සහ ඔක්තෝබර් අතර දක්නට ලැබේ, නමුත් වැසි සමය අප්රේල් මාසයේ ආරම්භ වී නොවැම්බර් දක්වා දීර්ඝ කළ හැකිය. සාමාන්‍යයෙන් මැයි මාසය තෙත්ම මාසයයි. මෙම සමය &quot;අන්තර්-නිවර්තන කලාපයේ වාර්ෂික මාරුවෙන් බලපෑම් ඇති කරයි&quot;&lt;ref name=&quot;factbook&quot;&gt;{{cite web |date=11 July 2011 |title=South Sudan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-sudan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706110837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-sudan/ |archive-date=6 July 2022 |access-date=14 July 2011 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[CIA]]}}&lt;/ref&gt; සහ දකුණු හා නිරිතදිග සුළං වෙත මාරුවීම තරමක් අඩු උෂ්ණත්වයකට, වැඩි ආර්ද්‍රතාවයකට සහ වැඩි වලාකුළු ආවරණයකට මග පාදයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/weather/373303|title=Weather: Juba|access-date=19 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140213155823/http://www.bbc.co.uk/weather/373303|archive-date=13 February 2014|publisher=BBC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== වනජීවී ===
දකුණු සුඩානයේ වනජීවීන් යනු දකුණු සුඩානයේ ස්වභාවික ශාක හා සත්ත්ව විශේෂයි. දකුණු සුඩානයට ලෝකයේ විශාලතම තෙත් බිම් වලින් එකක් වන සුඩ් අයත් වේ.&lt;ref name=&quot;Guarak2011&quot;&gt;{{cite book|last=Guarak|first=Mawut Achiecque Mach|title=Integration and Fragmentation of the Sudan: An African Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=ggRAkGJvAucC&amp;pg=PA468|access-date=30 July 2011|date=21 February 2011|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4567-2355-2|pages=468–}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකානු ජීව විද්‍යාඥයෙකු සහ සංරක්ෂණඥයෙකු වන ජේ. මයිකල් ෆේ ට අනුව, දකුණු සුඩානයේ &quot;පෘථිවිය මත විශාලතම ක්ෂීරපායීන්ගේ විශාලතම සංක්‍රමණය ඉදිරිපත් කළ හැකිය&quot;,&lt;ref name=&quot;Guarak2011&quot; /&gt; වනජීවී සංරක්ෂණ සංගමය (WCS) වාර්තා කරන්නේ ගිනිකොනදිග සුඩානයේ ඇන්ටිලොප් මිලියන 1.3 ක් සංක්‍රමණය වන බවයි. මෙම ප්‍රදේශය අඩු ඝනත්ව මානව ජනගහනයක් ඇති අතර, ආසන්න වශයෙන් මිලියන 7 ක ජනතාවක් දළ වශයෙන් 619,745 km2 (වර්ග සැතපුම් 239,285) පුරා ව්‍යාප්තව සිටිති.&lt;ref name=&quot;WCS&quot;&gt;{{Cite web |title=Southern Sudan |url=http://www.wcs.org/where-we-work/africa/southern-sudan.aspx |access-date=31 July 2011 |publisher=Wildlife Conservation Society}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>6njgcnahr7lflwk9z2j1iyt9ryu49aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>දකුණු සුඩානයේ ජනවිකාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177945</id>
    <revision>
      <id>797434</id>
      <parentid>739270</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69238" sha1="sdkzznn0sx6nus5uh7hoa4e3q1xrn41" xml:space="preserve">[[File:John_Garang_Mausoleum_Square_in_Juba.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John_Garang_Mausoleum_Square_in_Juba.JPG|thumb|ජුබාහි ජෝන් ගරන්ග් චතුරශ්‍රය]]
දකුණු සුඩානයේ ආසන්න වශයෙන් මිලියන 11ක ජනගහනයක්{{UN_Population|ref}} සහ ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රාමීය, යැපුම් ආර්ථිකයක් ඇත. මෙම කලාපය 1956 සිට වසර 10 ක් හැර අන් සියල්ලටම යුද්ධයෙන් සෘණාත්මකව බලපා ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බරපතල නොසලකා හැරීම, යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනයේ ඌනතාවය සහ විශාල විනාශයක් සහ අවතැන්වීම් සිදු විය. සිවිල් යුද්ධය සහ එහි බලපෑම හේතුවෙන් මිලියන 2කට අධික ජනතාවක් මිය ගොස් ඇති අතර මිලියන 4කට වැඩි පිරිසක් අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූවන් හෝ සරණාගතයන් බවට පත්ව සිටිති.[[File:Children_in_Yambio,_Western_Equatoria,_South_Sudan_(28_05_2009).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Children_in_Yambio,_Western_Equatoria,_South_Sudan_(28_05_2009).jpg|thumb|දකුණු සුඩානයේ බටහිර ඉක්වටෝරියාවේ යාම්බියෝ හි දරුවන්]]
[[File:USAID-funded_Southern_Sudan_Interactive_Radio_Instruction_project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:USAID-funded_Southern_Sudan_Interactive_Radio_Instruction_project.jpg|thumb|2010 ජූලි මස USAID අරමුදල් සපයන දකුණු සුඩාන අන්තර්ක්‍රියාකාරී ගුවන්විදුලි උපදේශන ව්‍යාපෘතියට සහභාගී වන ග්‍රාමීය පාසල් දරුවන්]]

=== ජනගහනය ===

==== 2008 සංගණනය ====
[[File:South_Sudan_034.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_Sudan_034.jpg|thumb|දකුණු සුඩානයේ කාන්තාවක්]]
[[File:Village_in_South_Sudan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Village_in_South_Sudan.jpg|thumb|දකුණු සුඩානයේ ගම්මානයකි]]
සමස්තයක් ලෙස සුඩානය සඳහා &quot;පස්වන ජනගහන සහ නිවාස සංගණනය&quot; 2008 අප්‍රේල් මාසයේදී පවත්වන ලදී. සංගණනය මගින් දකුණු සුඩාන ජනගහනය මිලියන 8.26 ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත;&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521|title=Discontent over Sudan census|date=21 May 2009|work=News24.com|access-date=14 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713214109/http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521|archive-date=13 July 2011|agency=AFP|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;epro&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.enoughproject.org/blogs/s-sudan-census-bureau-releases-official-results-amidst-ongoing-census-controversy|title=S. Sudan Census Bureau Releases Official Results Amidst Ongoing Census Controversy|last=Fick|first=Maggie|date=8 June 2009|work=!enough The project to end genocide and crimes against humanity|access-date=3 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717031826/http://www.enoughproject.org/blogs/s-sudan-census-bureau-releases-official-results-amidst-ongoing-census-controversy|archive-date=17 July 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, දකුණු සුඩාන නිලධාරීන් සංගණන ප්‍රතිඵල ප්‍රතික්ෂේප කළහ. දකුණු සුඩානය &quot;කාර්ටූම් හි මධ්‍යම සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාංශය, සංගණනය, සංඛ්‍යාලේඛන සහ ඇගයීම සඳහා දකුණු සුඩාන මධ්‍යස්ථානය සමඟ ජාතික සුඩාන අමු සංගණන දත්ත බෙදා ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළ නිසා&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article31746|title=South Sudan parliament throws out census results|date=8 July 2009|work=SudanTribune|access-date=3 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712230242/http://www.sudantribune.com/spip.php?article31746|archive-date=12 July 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ඊට අමතරව, ජනාධිපති කීර් &quot;සමහර ප්‍රදේශවල සංඛ්‍යා පුම්බා ඇති බවට සැක කරන අතර අනෙක් ප්‍රදේශවල පුම්බා ඇති අතර, එය අවසාන සංඛ්‍යාව 'පිළිගත නොහැකි' බවට පත් කළේය.&quot;&lt;ref name=&quot;newvis&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.newsudanvision.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1677:southern-sudanese-officials-decry-unfortunate-announcement-of-census-results&amp;catid=1:sudan-news-stories&amp;Itemid=6|title=South Sudanese officials decry 'unfortunate' announcement of census results|last=Birungi|first=Marvis|date=10 May 2009|work=The New Sudan Vision|access-date=3 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714174659/http://www.newsudanvision.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1677:southern-sudanese-officials-decry-unfortunate-announcement-of-census-results&amp;catid=1:sudan-news-stories&amp;Itemid=6|archive-date=14 July 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඔහු කියා සිටියේ දකුණු සුඩාන ජනගහනය ඇත්ත වශයෙන්ම සුඩානයේ ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් වන බවයි. නමුත් සංගණනය පෙන්නුම් කළේ එය 22%ක් පමණක් බවයි.&lt;ref name=&quot;epro&quot; /&gt;

බොහෝ දකුණු සුඩාන ජාතිකයන් &quot;අයහපත් කාලගුණය, දුර්වල සන්නිවේදන සහ ප්‍රවාහන ජාල හේතුවෙන් ගණන් නොගත් බවත්, සමහර ප්‍රදේශවලට ළඟා විය නොහැකි වූ බවත්, බොහෝ දකුණු සුඩාන ජාතිකයන් අසල්වැසි රටවල පිටුවහල්ව සිටි අතර, එය 'පිළිගත නොහැකි ප්‍රතිඵලවලට' හේතු විය. දකුණු සුඩාන බලධාරීන්.&quot;&lt;ref name=&quot;newvis&quot; /&gt; දකුණේ සංගණනය සඳහා ප්‍රධාන ඇමරිකානු තාක්ෂණික උපදේශක පැවසුවේ සංගණනය කරන්නන් බොහෝ විට ළඟා වූයේ ජනගහනයෙන් 89%කට පමණක් බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=103124761|title=Ethnic Divisions Complicate Sudan's Census|last=Thompkins|first=Gwen|date=15 April 2009|access-date=6 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109134348/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=103124761|archive-date=9 November 2017|publisher=NPR|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== 2009 සංගණනය ====
2009 දී, සුඩානය 2011 නිදහස් ජනමත විචාරණයට පෙර දකුණු සුඩාන සංගණනයක් ආරම්භ කරන ලදී, එයට දකුණු සුඩාන ඩයස්පෝරාව ද ඇතුළත් වේ; කෙසේ වෙතත්, මෙම මුලපිරීම විවේචනයට ලක් වූයේ දකුණු සුඩාන ඩයස්පෝරාවේ වැඩි කොටසක් සිටින රටවල් හැර යාම, ඩයස්පෝරා කොටස අඩු රටවල් ගණන් කිරීම වෙනුවට ය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rnw.nl/africa/article/south-sudan-claims-northern-sudans-census-dishonest|title=South Sudan says Northern Sudan's census dishonest|date=6 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724170053/http://www.rnw.nl/africa/article/south-sudan-claims-northern-sudans-census-dishonest|archive-date=24 July 2011|publisher=Radio Nederland Wereldomroep|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ===
දකුණු සුඩානයේ සිටින ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් වනුයේ ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් සියයට 40ක් වන ඩින්කා, ආසන්න වශයෙන් සියයට 20ක් පමණ වන නුවර් සහ ආසන්න වශයෙන් සියයට 10ක අසන්ඩේ මෙන්ම ෂිලුක් සහ බාරි ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=South Sudan Refugee Crisis |url=https://www.med.virginia.edu/family-medicine/wp-content/uploads/sites/285/2018/12/Azobou_South-Sudan-Refugee-Crisis-112018.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420002156/https://www.med.virginia.edu/family-medicine/wp-content/uploads/sites/285/2018/12/Azobou_South-Sudan-Refugee-Crisis-112018.pdf |archive-date=20 April 2023 |access-date=October 1, 2018 |website=University of Virginia School of Medicine |language=en}}&lt;/ref&gt; දැනට, අප්‍රිකාවේ අං ප්‍රදේශයේ විදේශිකයන් 800,000 ක් පමණ දකුණු සුඩානයේ ජීවත් වෙති.{{citation needed|date=May 2023}}

=== ඩයස්පෝරාව ===
දකුණු සුඩාන ඩයස්පෝරාව සමන්විත වන්නේ විදේශයන්හි වෙසෙන දකුණු සුඩානයේ පුරවැසියන්ගෙනි. සුඩානයෙන් නිදහස් වීමේ අරගලයේ ආරම්භයේ සිට දකුණු සුඩානයෙන් පිටත දකුණු සුඩාන වැසියන්ගේ සංඛ්‍යාව තියුනු ලෙස වැඩි වී තිබේ. දකුණු සුඩාන ජාතිකයන් මිලියන එකහමාරකට ආසන්න පිරිසක් සරණාගතයින් ලෙස ස්ථිරව හෝ තාවකාලික ශ්‍රම බලකායක් ලෙස රට හැර ගොස් ඇති අතර, දකුණු සුඩාන ඩයස්පෝරා ජනගහනය පිහිටුවීමට හේතු විය.{{Citation needed|date=March 2021}}

දකුණු සුඩාන ඩයස්පෝරාවේ විශාලතම ප්‍රජාවන් උතුරු ඇමරිකාව, බටහිර යුරෝපය සහ ඕෂනියාවේ පිහිටා ඇත. ඔවුන් එක්සත් ජනපදය, කැනඩාව, එක්සත් රාජධානිය සහ ඕස්ට්‍රේලියාව යන රටවල සොයාගත හැකිය. ප්‍රංශය, ඉතාලිය, ජර්මනිය, ස්වීඩනය සහ නවසීලන්තය යන රටවල කුඩා ප්‍රජාවන් පවතී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sveriges flyktingkvot |url=https://www.migrationsverket.se/Om-Migrationsverket/Vart-uppdrag/Sveriges-flyktingkvot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026081521/https://www.migrationsverket.se/Om-Migrationsverket/Vart-uppdrag/Sveriges-flyktingkvot.html |archive-date=26 October 2021 |access-date=2021-10-19 |website=migrationsverket.se |language=sv}}&lt;/ref&gt;

ඩයස්පෝරා ප්‍රජාවක හැදී වැඩීම සහ හැදී වැඩීම සහ ඇගේ අනන්‍යතාවයට ඇති බලපෑම ගැන ක්‍රියාකාරිකයෙකු වන අචෝල් ජොක් මාච් කතා කර ඇත්තේ: &quot;මට කවදා හෝ කීවේ 'ඔබ දකුණු සුඩාන ජාතිකයෙක්' කියා පමණි... එය මා දැනගත්තේ බොහෝ කලකට පසුවය. මම ඩින්කා විය.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Martell|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=BAuXDwAAQBAJ&amp;q=Achol+Jok+Mach&amp;pg=PA199|title=First Raise a Flag: How South Sudan Won the Longest War But Lost the Peace|date=15 May 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-005270-6|language=en|access-date=14 March 2021|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518180438/https://books.google.com/books?id=BAuXDwAAQBAJ&amp;q=Achol+Jok+Mach&amp;pg=PA199#v=snippet&amp;q=Achol%20Jok%20Mach&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== විශාලතම නගර ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:50em&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |දකුණු සුඩානයේ විශාලතම නගර
{{nobold|2008 සංගණනයට අනුව&lt;ref&gt;{{cite web|title=South Sudan: States, Major Cities &amp; Towns - Population Statistics in Maps and Charts|url=http://citypopulation.de/SouthSudan-Cities.html|website=citypopulation.de|access-date=27 January 2023|archive-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129153703/http://www.citypopulation.de/SouthSudan-Cities.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
!ස්ථා.
!නගරය
!ප්‍රාන්තය
!ජනගහන
| rowspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |[[File:Juba_City.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Juba_City.jpg|දාරය|120x120පික්|Juba]]
[[:en:Juba|Juba]]
[[File:Wau,_Sudan_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wau,_Sudan_-_panoramio.jpg|දාරය|120x120පික්|Wau]]
[[:en:Wau,_South_Sudan|Wau]]
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |1
| style=&quot;text-align:left;&quot; |ජුබා
| style=&quot;text-align:left;&quot; |මධ්‍යම ඉක්වටෝරියා
| style=&quot;text-align:right;&quot; |230,195
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |2
| style=&quot;text-align:left;&quot; |වාවු
| style=&quot;text-align:left;&quot; |බටහිර බහර් එල් ගසල්
| style=&quot;text-align:right;&quot; |118,331
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |3
| style=&quot;text-align:left;&quot; |මලකල්
| style=&quot;text-align:left;&quot; |ඉහළ නයිල්
| style=&quot;text-align:right;&quot; |114,528
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |4
| style=&quot;text-align:left;&quot; |යාම්බියෝ
| style=&quot;text-align:left;&quot; |බටහිර ඉක්වටෝරියා
| style=&quot;text-align:right;&quot; |105,881
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |5
| style=&quot;text-align:left;&quot; |යී
| style=&quot;text-align:left;&quot; |මධ්‍යම ඉක්වටෝරියා
| style=&quot;text-align:right;&quot; |69,720
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |6
| style=&quot;text-align:left;&quot; |රෙන්ක්
| style=&quot;text-align:left;&quot; |ඉහළ නයිල්
| style=&quot;text-align:right;&quot; |69,079
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |7
| style=&quot;text-align:left;&quot; |ඒවයිල්
| style=&quot;text-align:left;&quot; |උතුරු බහර් එල් ගසල්
| style=&quot;text-align:right;&quot; |59,217
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |8
| style=&quot;text-align:left;&quot; |මරිඩි
| style=&quot;text-align:left;&quot; |බටහිර ඉක්වටෝරියා
| style=&quot;text-align:right;&quot; |55,602
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |9
| style=&quot;text-align:left;&quot; |බෙන්ටියු
| style=&quot;text-align:left;&quot; |යුනිටි
| style=&quot;text-align:right;&quot; |41,328
|-
| style=&quot;text-align:center;background:#f0f0f0;&quot; |10
| style=&quot;text-align:left;&quot; |බෝර්
| style=&quot;text-align:left;&quot; |ජොන්ග්ලෙයි
| style=&quot;text-align:right;&quot; |25,188
|-
|}

=== භාෂා ===
දකුණු සුඩානයේ භාෂා 70ක් කතා කරන අතර, ඉන් 60ක් ස්වදේශික වන අතර, &quot;ගෞරවනීය, දියුණු සහ ප්‍රවර්ධනය කළ යුතු&quot; &quot;ජාතික භාෂා&quot; ලෙස ව්‍යවස්ථාපිත තත්ත්වය ලබා දී ඇත.&lt;ref&gt;Part 1, Chapter 1, No. 6 (1)&lt;/ref&gt; ඉංග්‍රීසි යනු එකම රාජ්‍ය භාෂාව වන අතර, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතව රජයේ &quot;නිල වැඩකරන භාෂාව&quot; සහ &quot;සියලුම අධ්‍යාපන මට්ටම්වල ඉගැන්වීමේ භාෂාව&quot; ලෙසද තහවුරු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Transitional Constitution of the Republic of South Sudan, 2011 |url=http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/The_Draft_Transitional_Constitution_of_the_ROSS2-2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629170732/http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/The_Draft_Transitional_Constitution_of_the_ROSS2-2.pdf |archive-date=29 June 2011 |access-date=6 May 2017 |publisher=Government of South Sudan}} Part One, Page 3, No. 6 (1), (2), retrieved 6 May 2017&lt;/ref&gt; 1972 සිට වර්තමාන දකුණු සුඩානයෙහි ප්‍රධාන භාෂාව ඉංග්‍රීසි වූ අතර එය පරිපාලනමය අරමුණු සඳහා පොදු මාධ්‍ය ලෙස ක්‍රියා කරයි.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-07-06 |title=South Sudan - Religion, Animism, Christianity |url=https://www.britannica.com/place/South-Sudan/Religion |access-date=2024-07-09 |website=Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, දකුණු සුඩාන ජාතිකයන් කිහිප දෙනෙකු එය පළමු භාෂාව ලෙස කතා කරයි.&lt;ref name=&quot;USAID Language of Instruction&quot;&gt;[https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XFMT.pdf Language of Instruction Country Profile South Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203233908/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00XFMT.pdf |date=2024-12-03 }}, [[United States Agency for International Development]]&lt;/ref&gt;

දකුණු සුඩානයේ කතා කරන භාෂාවලින් බහුතරයක් නිලෝ-සහරන් භාෂා පවුල තුළ වර්ගීකරණය කර ඇත, විශේෂයෙන් නයිල් සුඩානික් සහ මධ්‍යම සුඩානික් යන උප ශාඛා; ඉතිරි බොහෝමයක් නයිජර්-කොංගෝ පවුලේ ආඩමාව-උබංගි ශාඛාවේ කොටසකි. වඩාත් පොදු භාෂා වන්නේ නුවර් (මිලියන 4.35), බැරි (595,000) ඩින්කා (940,000) හෝ සැන්ඩේ (420,000), ඒවා ජනගහනයෙන් 60% ක් පමණ සාමූහිකව කතා කරයි;&lt;ref name=&quot;USAID Language of Instruction&quot; /&gt; අනෙකුත් ප්‍රධාන දේශීය භාෂා වන්නේ මුර්ල්, ලුඕ, මාඩි, සහ ඔටුහෝ. දේශීය භාෂා හයක් වඳවී යාමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති අතර තවත් භාෂා 11ක් පරිහානියට පත්ව ඇත.&lt;ref name=&quot;USAID Language of Instruction&quot; /&gt;

ඇෆ්රෝසියාටික් පවුලේ සෙමිටික් භාෂාවක් වන අරාබි, බහුලවම කතා කරන භාෂාව වේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/2018/1106/Voice-of-a-nation-How-Juba-Arabic-helps-bridge-a-factious-South-Sudan|title=Voice of a nation: How Juba Arabic helps bridge a factious South Sudan|work=The Christian Science Monitor|access-date=2024-07-09|issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt; වඩාත් සුලභ ප්‍රභේදය වන්නේ ජුබා අරාබි, දකුණු සුඩාන අරාබි ලෙසද හැඳින්වේ, එය ක්‍රියෝල් භාෂාවක් වන අතර එය පළාත් පාලන ආයතන, ජාතික වාණිජ්‍යය සහ නාගරික ප්‍රදේශවල භාෂා භාෂාව ලෙස සේවය කරයි.&lt;ref&gt;[https://www.unicef.org/esaro/UNICEF(2016)LanguageandLearning-SouthSudan-CaseStudy.pdf ''The impact of language policy and practice on children's learning: Evidence from Eastern and Southern Africa 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913183348/https://www.unicef.org/esaro/UNICEF(2016)LanguageandLearning-SouthSudan-CaseStudy.pdf|date=13 September 2017}} (PDF; 672&amp;nbsp;kB), Page.&amp;nbsp;1, retrieved 20 May 2017&lt;/ref&gt; එය ආසන්න වශයෙන් මිලියන 1.45 ක ජනතාවක් කතා කරන අතර, ඔවුන්ගෙන් 250,000 ක් පමණක් එය ස්වදේශිකව කතා කරයි. සුඩානයේ පවතින උපභාෂාව වන සුඩාන අරාබි භාෂාවට ආසන්න වශයෙන් 460,000 කථිකයන් ඇත, මූලික වශයෙන් දකුණු සුඩානයේ උතුරු ප්‍රදේශ වල; එය ජාතික අනන්‍යතාවයේ තථ්‍ය භාෂාව ලෙස විස්තර කර ඇත.&lt;ref name=&quot;USAID Language of Instruction&quot; /&gt; 2005 අන්තර්වාර ව්‍යවස්ථාවේ ඉංග්‍රීසි සමඟ දකුණු සුඩානයේ දෙවන නිල භාෂාව ලෙස අරාබි පිළිගෙන ඇත,&lt;ref&gt;[http://www.chr.up.ac.za/undp/domestic/docs/c_SouthernSudan.pdf ''The Interim Constitution of Southern Sudan'', 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303170713/http://www.chr.up.ac.za/undp/domestic/docs/c_SouthernSudan.pdf|date=3 March 2016}} (PDF; 484&amp;nbsp;kB), Part One, Page.&amp;nbsp;3–4, No. 6 (1), (2), retrieved 6 May 2017&lt;/ref&gt; නමුත් 2011 දී සම්මත කරන ලද වත්මන් සංක්‍රාන්ති ව්‍යවස්ථාවේ නෛතික තත්ත්වයක් නොමැත.

ප්‍රධාන වශයෙන් නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ කතා කරන බන්ටු භාෂාවක් වන ස්වහීලී, දෙවන නිල භාෂාව ලෙස යෝජනා කර ඇත. 2011 දී, කෙන්යාවේ දකුණු සුඩාන තානාපතිවරයා ප්‍රකාශ කළේ, සුඩානය සහ අරාබි ලීගයට වඩා නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාව දෙසට රටේ දිශානතියට අනුකූලව, අරාබි භාෂාව භාෂා භාෂාවක් ලෙස ආදේශ කිරීමේ අරමුණින්, දකුණු සුඩානයේ ස්වහීලී භාෂාව හඳුන්වා දෙන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://assistamerica.countrywatch.com/rcountry.aspx?vcountry=89&amp;topic=CBWIR&amp;uid=5271402|title=South Sudanese still in Kenya despite new state|date=2 August 2011|access-date=16 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411015341/http://assistamerica.countrywatch.com/rcountry.aspx?vcountry=89|archive-date=11 April 2015|agency=Xinhua|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2019 දී දකුණු සුඩානය නැඟෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාවට නැගීමෙන් පසුව, ප්‍රාථමික පාසලේ නිල විෂය මාලාවට ස්වහීලී භාෂාව ඇතුළත් කිරීමට රජය පියවර ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=AfricaNews |date=2017-07-06 |title=S. Sudan to adopt Swahili as official language, seeks Tanzania's help |url=https://www.africanews.com/2017/07/06/s-sudan-to-adopt-swahili-as-official-language-seeks-tanzania-s-help/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811213026/https://www.africanews.com/2017/07/06/s-sudan-to-adopt-swahili-as-official-language-seeks-tanzania-s-help// |archive-date=11 August 2019 |access-date=2022-04-08 |website=Africanews |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Africanews 2017-07-05&quot;&gt;{{cite web |last=AfricaNews |date=5 July 2017 |title=S. Sudan to adopt Swahili as official language, seeks Tanzania's help – Africanews |url=http://www.africanews.com/2017/07/06/s-sudan-to-adopt-swahili-as-official-language-seeks-tanzania-s-help/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008025942/http://www.africanews.com/2017/07/06/s-sudan-to-adopt-swahili-as-official-language-seeks-tanzania-s-help/ |archive-date=8 October 2017 |access-date=7 October 2017}}&lt;/ref&gt; එසේ වුවද, දකුණු සුඩානය 2014 මාර්තු 25 දින අරාබි ලීගයට සාමාජික රාජ්‍යයක් ලෙස සම්බන්ධ වීමට අයදුම්පතක් ඉදිරිපත් කළ අතර එය තවමත් විභාග වෙමින් පවතී.&lt;ref&gt;[[Middle East Monitor]]: [https://www.middleeastmonitor.com/20140412-south-sudan-and-chad-apply-to-join-the-arab-league ''South Sudan and Chad apply to join the Arab League''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913231309/https://www.middleeastmonitor.com/20140412-south-sudan-and-chad-apply-to-join-the-arab-league/|date=13 September 2017}}, 12 April 2014, retrieved 3 May 2017&lt;/ref&gt; අෂාර්ක් අල්-අව්සාත් පුවත්පත සමඟ සම්මුඛ සාකච්ඡාවකට එක්වෙමින්, දකුණු සුඩානයේ විදේශ අමාත්‍ය ඩෙන් ඇලර් කුඕල් පැවසුවේ: දකුණු සුඩානය අරාබි ලෝකයට සමීපතම අප්‍රිකානු රට වන අතර, අපි ජුබා අරාබි ලෙස හඳුන්වන විශේෂ අරාබි භාෂාව කතා කරමු.&lt;ref&gt;[[Asharq Al-Awsat]]: [http://english.aawsat.com/ahmedyounis/interviews/foreign-minister-south-sudan-considering-joining-arab-league ''Foreign Minister of South Sudan: We Are Considering Joining the Arab League''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913233152/https://english.aawsat.com/ahmedyounis/interviews/foreign-minister-south-sudan-considering-joining-arab-league|date=13 September 2017}}, 7 June 2016, retrieved 3 May 2017&lt;/ref&gt; අරාබි ලීගයට සම්බන්ධ වීමට දකුණු සුඩානයේ ඉල්ලීමට සුඩානය සහාය දක්වයි.&lt;ref&gt;[[Sudan Tribune]]: [http://www.sudantribune.com/spip.php?article59689 ''Khartoum supports South Sudan demand to join Arab League''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018103721/http://www.sudantribune.com/spip.php?article59689|date=18 October 2017}}, 21 July 2016, retrieved 3 May 2017&lt;/ref&gt; ජුබා අරාබි යනු දකුණු සුඩානයේ භාෂා භාෂාවකි.

=== ආගම ===
[[File:Yirol_Church.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yirol_Church.jpg|thumb|279x279පික්|ලේක්ස් ප්‍රාන්තයේ ශුද්ධ වූ කුරුස ආසන දෙව්මැදුර.]]
දකුණු සුඩාන ජාතිකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද ආගම් අතර ක්‍රිස්තියානි ධර්මය,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BBC - Religion: Christianity |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/ |access-date=2024-05-24 |publisher=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; විවිධ සම්ප්‍රදායික දේශීය විශ්වාස පද්ධති සහ ඉස්ලාම් ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=169306|title=South Sudan's Muslims welcome secession|date=9 January 2011|newspaper=The Daily Star|access-date=16 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024203009/http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=169306|archive-date=24 October 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14069082|title=South Sudan profile|date=8 July 2011|access-date=9 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708021732/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14069082|archive-date=8 July 2011|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පවතින ගැටුම් හේතුවෙන් අභ්‍යන්තර අවතැන් වීම, නිතර සංක්‍රමණය වන එඬේරුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් සහ රජයේ සම්පත් ප්‍රමාණවත් නොවීම හේතුවෙන් නිවැරදි සංඛ්‍යා හිඟය.&lt;ref&gt;Jacqueline Wilson, [https://www.usip.org/sites/default/files/2019-07/pw_148-the_religious_landscape_in_south_sudan_challenges_and_opportunities_for_engagement.pdf The Religious Landscape in South Sudan: CHALLENGES AND OPPORTUNITIES FOR ENGAGEMENT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906131553/https://www.usip.org/sites/default/files/2019-07/pw_148-the_religious_landscape_in_south_sudan_challenges_and_opportunities_for_engagement.pdf |date=2019-09-06 }} ''United States Institute of Peace'' (June 2019), '''p. 7.'''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;US St Dept&quot;&gt;{{Cite web |title=South Sudan |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/south-sudan/ |access-date=2024-07-09 |publisher=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ආගම සැලකිල්ලට ගත් අවසන් නිල සංගණනය වූයේ 1956 දී වන අතර, එහිදී බහුතරයක් ජනයා සාම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන් හෝ ක්‍රිස්තියානි ආගමේ අනුගාමිකයින් ලෙස වර්ගීකරණය කරන ලද අතර 18%ක් මුස්ලිම්වරුන් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 January 2011 |title=South Sudan's Muslims welcome secession |url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=169306 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024203009/http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=169306 |archive-date=24 October 2012 |access-date=15 August 2011 |work=The Daily Star |agency=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;

විවිධ රාජ්‍ය නොවන මූලාශ්‍රවලට අනුව, 2020 දී, ජනගහනයෙන් බහුතරය (60.5%) ක්‍රිස්තියානි වූ අතර, සම්ප්‍රදායික අප්‍රිකානු ආගම් (32.9%) සහ මුස්ලිම් (6.2%) අනුගාමිකයෝ වූහ.&lt;ref name=&quot;US2022&quot;&gt;{{Cite web |title=U.S. State Dept 2022 report (citing Pew-Templeton Global Religious Futures Project) |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/south-sudan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821222550/https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/south-sudan |archive-date=21 August 2023 |access-date=9 September 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hurd |first=Emma |date=8 February 2011 |title=Southern Sudan Votes To Split From North |url=http://news.sky.com/story/835953/southern-sudan-votes-to-split-from-north |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031042419/http://news.sky.com/story/835953/southern-sudan-votes-to-split-from-north |archive-date=31 October 2013 |access-date=21 December 2013 |website=News.sky.com}}&lt;/ref&gt; මෙම අනුපාතය පෙර දශකයේ සිට බොහෝ දුරට නොවෙනස්ව පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 December 2012 |title=Global Religious Landscape Table&amp;nbsp;— Percent of Population&amp;nbsp |url=http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130101080244/http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php |archive-date=1 January 2013 |access-date=21 December 2013 |publisher=Pew Forum on Religion &amp; Public Life}}&lt;/ref&gt; කුඩා ජනගහනයක් සහිත අනෙකුත් ආගම් අතර බහායි ඇදහිල්ල, බුද්ධාගම, හින්දු ආගම සහ යුදෙව් ආගම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;US St Dept&quot; /&gt;

2001 දී ලෝක ක්‍රිස්තියානි විශ්වකෝෂය කියා සිටියේ කතෝලික පල්ලිය 1995 සිට සුඩානයේ විශාලතම තනි ක්‍රිස්තියානි ආයතනය වන අතර රටේ මිලියන 2.7 ක කතෝලිකයන් අද දකුණු සුඩානය ලෙස සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=World Christian Encyclopedia|url=https://archive.org/details/worldchristianen0001unse_y8q8|publisher=Oxford University Press|year=2001|editor-last1=Barrett|editor-first1=David|place=Oxford|pages=[https://archive.org/details/worldchristianen0001unse_y8q8/page/699 699]–700|editor-last2=Kurian|editor-first2=George|editor-last3=Johnson|editor-first3=Todd}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ කිතුනුවන් රෝමානු කතෝලික; 2020 දී, කතෝලිකයන් ක්‍රිස්තියානුවන්ගේ ජනගහනයෙන් 52% ක් වූ බව වාර්තා වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catholics and Culture website, retrieved 2023-08-08 |url=https://www.catholicsandcultures.org/south-sudan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821210814/https://www.catholicsandcultures.org/south-sudan |archive-date=21 August 2023 |access-date=9 September 2023}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් ඇස්තමේන්තු අනුව රටේ ජනගහනයෙන් 37.2% කතෝලික වන අතර, මිලියන 16.7 ක මුළු ජනගහනයෙන් මිලියන 6.2 ක කතෝලිකයන් සිටින අතර ඊළඟ විශාලතම ක්‍රිස්තියානි නිකායන් වන්නේ එපිස්කෝපල් පල්ලිය (සාමාජිකයින් මිලියන 3.5)&lt;ref&gt;{{cite web |title=How many Anglicans are there in the Anglican Church in North America? |url=http://www.fwepiscopal.org/downloads/howmanyanglicans.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073614/http://www.fwepiscopal.org/downloads/howmanyanglicans.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=2 May 2013}}&lt;/ref&gt; සහ ප්‍රෙස්බිටේරියන් පල්ලිය (2012 දී සාමාජිකයින් මිලියන 1).&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 May 2012 |title=Presbyterian Church of the Sudan |url=http://www.oikoumene.org/gr/member-churches/regions/africa/south-sudan/presbyterian-church-of-the-sudan.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520124842/http://www.oikoumene.org/gr/member-churches/regions/africa/south-sudan/presbyterian-church-of-the-sudan.html |archive-date=20 May 2012 |access-date=21 December 2013}}&lt;/ref&gt;

පසුගිය දශක දෙක තුළ ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රට තුළ වේගයෙන් වර්ධනය වී ඇත. යුරෝපීය මිෂනාරි ක්‍රියාකාරකම් 19 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේ සිට ආරම්භ වූවත්, එක්සත් ජනපද කොන්ග්‍රසයේ පුස්තකාලය ප්‍රකාශ කරන්නේ &quot;1990 ගණන්වල මුල් භාගයේදී දකුණු සුඩානයේ ජනගහනයෙන් 10% කට වඩා ක්‍රිස්තු භක්තිකයන් නොවූ&quot; බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan: A Country Study; Ethnicity, Regionalism and Ethnicity |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sdtoc.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110114012212/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sdtoc.html |archive-date=14 January 2011 |access-date=10 January 2011 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress}}&lt;/ref&gt; මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළදී, සුඩානයේ නිල වාර්තා කියා සිටියේ වර්තමාන දකුණු සුඩානයේ ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් විවිධ සම්ප්‍රදායික ආගම් අදහන අතර ක්‍රිස්තියානුවන් 5%ක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Geographica. The Complete Illustrated Atlas of the world|year=1999|page=336}}&lt;/ref&gt; විවිධ විද්වත් මූලාශ්‍ර, මෙන්ම එ.ජ. රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව,&lt;ref name=&quot;US_State_Dept&quot;&gt;{{cite web |title=Sudan |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5424.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802172914/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5424.htm |archive-date=2 August 2018 |access-date=21 December 2013 |publisher=U.S. State Department}}&lt;/ref&gt; ප්‍රකාශ කළේ දකුණු සුඩාන ජාතිකයන්ගෙන් බහුතරයක් 21 වැනි සියවස ආරම්භයේදී සාම්ප්‍රදායික සජීවී ආදිවාසී විශ්වාසයන් පවත්වාගෙන ගිය අතර ක්‍රිස්තියානුවන් සුළුතරයක් ලෙස ඉතිරිව සිටි බවයි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kaufmann|first=Eric|author-link=Eric Kaufmann|title=Rethinking ethnicity: majority groups and dominant minorities|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-203-56339-7|page=45}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Minahan, J.|title=Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z|url=https://archive.org/details/encyclopediaofst0002mina|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=978-0-313-32384-3|page=1786}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Arnold, G|year=2003|title=Book Review: Douglas H. Johnson, The Root Causes of Sudan's Civil Wars|journal=African Journal of Political Science|volume=8|issue=1|page=147}}&lt;/ref&gt;[[File:Kator_church.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kator_church.jpg|thumb|ජුබාහි ශාන්ත තෙරේසා ආසන දෙව්මැදුර]]
උප සහරා අප්‍රිකාවේ අනෙකුත් රටවල මෙන්ම, ක්‍රිස්තියානි ධර්මය බොහෝ විට සාම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන් සමඟ මිශ්‍ර වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 March 2011 |title=Sudan : Country Studies |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sdtoc.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023212053/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sdtoc.html#sd0065 |archive-date=23 October 2013 |access-date=21 December 2013 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress}}&lt;/ref&gt; 2022 දී, රුම්බෙක් හි නව කතෝලික රදගුරු ක්‍රිස්ටියන් කාර්ලාසාරේ නිරීක්ෂණය කළේ දකුණු සුඩානයේ ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා කිතුනුවන් වන අතර, &quot;ක්‍රිස්තියානි ධර්මය බොහෝ විට සම ගැඹුරට වඩා වැඩි නොවේ&quot; සහ &quot;ජනගහන ජීවිතයේ මුල් වර්ධනය වී නොමැති බවයි.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ACN |date=2022-04-04 |title=New bishop in South Sudan: &quot;We must get back on our feet and give hope to the people&quot; |url=https://acninternational.org/new-bishop-in-south-sudan-attacked/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115100946/https://acninternational.org/new-bishop-in-south-sudan-attacked/ |archive-date=15 November 2022 |access-date=2022-11-15 |publisher=ACN International |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ක්‍රිස්තියානි සහ මුස්ලිම් ආගමික නායකයින් සාමය ගොඩනැගීමේ සහ සමාජ ආර්ථික සංවර්ධනයේ ක්‍රියාකාරීව සම්බන්ධ වන රාජ්‍ය ආයතන නොමැති විට බොහෝ ආගමික සංවිධාන ස්ථාවරත්වය, ප්‍රජාව, මානුෂීය ආධාර සහ රැකවරණය සඳහා මූලාශ්‍රයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.&lt;ref name=&quot;US St Dept&quot; /&gt;

ආගමික සම්බන්ධකම් නොතකා ස්වදේශික සජීවී විශ්වාසයන් ජනගහනය අතර බහුලව පවතී. මීට අමතරව, සෑම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමකටම තමන්ගේම සාම්ප්‍රදායික විශ්වාස පද්ධතියක් ඇත, ඒවා සියල්ලම උසස් ආත්මයක් හෝ දේවත්වය පිළිබඳ සංකල්පයක් බෙදා ගනී, සාමාන්‍යයෙන් නිර්මාතෘ දෙවියෙකි.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt; සාම්ප්‍රදායික අප්‍රිකානු විශ්ව විද්‍යාව විශ්වය දෘශ්‍ය ද්‍රව්‍යමය ක්ෂේත්‍රයක් සහ නොපෙනෙන ස්වර්ගීය ක්ෂේත්‍රයක් අතර බෙදයි, එය ඉහළ බලයක අතරමැදියන් හෝ පණිවිඩකරුවන් ලෙස සේවය කරන අධ්‍යාත්මික ජීවීන්ගෙන් පිරී ඇත; නිලෝටික් ජනයා සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, මෙම ආත්මයන් මුතුන් මිත්තන් සමඟ හඳුනාගෙන ඇත. සංගීතය සහ නැටුම් භාවිතා කරන චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර හරහා උත්තරීතර දෙවියන් වන්දනාමාන කරයි.

සුඩානයේ බෙදීමට තුඩු දුන් අභ්‍යන්තර ගැටුම් මුස්ලිම්වරුන් සහ කිතුනුවන් අතර ලෙස සංලක්ෂිත වුවද, සමහර විද්වතුන් මෙම මතය ප්‍රතික්ෂේප කරන අතර, මුස්ලිම් සහ ක්‍රිස්තියානි පාර්ශ්ව සමහර විට අතිච්ඡාදනය වන බව පවසති.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Pat|first1=Mr|title=Christians Under Siege|date=2009|page=105}}&lt;/ref&gt; මුස්ලිම්වරුන් දකුණු සුඩාන සමාජයට සාපේක්ෂව හොඳින් ඒකාබද්ධ වී රජය තුළ නියෝජනය වේ; සියලුම ප්‍රධාන දේශපාලන උත්සවවලට මෙන්ම සාම සාකච්ඡාවලටද මුස්ලිම් ආගමික නායකයෝ පැමිණ සිටිති. ඉස්ලාමීය පෞද්ගලික පාසල් පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ සුළු රජයේ මැදිහත්වීමකින් වන අතර බොහෝ ද්විතීයික ආයතන ඔවුන්ගේ විෂයමාලාවලට ඉස්ලාමීය දේවධර්මය ඇතුළත් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;US St Dept&quot; /&gt;

2011 දී, සමාරම්භක දකුණු සුඩාන ජනාධිපති සල්වා කීර්, රෝමානු කතෝලිකයෙකු, දකුණු සුඩානය ආගමික නිදහසට ගරු කරන ජාතියක් වනු ඇතැයි පැවසීය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=21 February 2011 |title=South Sudan To Respect Freedom of Religion Says GOSS President |url=http://www.sudanradio.org/south-sudan-respect-freedom-religion-says-goss-president |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712011904/http://www.sudanradio.org/south-sudan-respect-freedom-religion-says-goss-president |archive-date=12 July 2011 |access-date=9 July 2011 |work=Sudan Radio Service, Sudanradio.org}}&lt;/ref&gt; රටේ සංක්‍රාන්ති ව්‍යවස්ථාව මඟින් ආගම සහ රාජ්‍යය වෙන් කිරීම, ආගමික වෙනස්කම් කිරීම තහනම් කිරීම සහ ආගමික කණ්ඩායම්වලට නමස්කාර කිරීමට, එක්රැස් කිරීමට, ආගමට හැරවීමට, දේපළ හිමිකර ගැනීමට, මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා ගැනීමට, ආගමික කටයුතු පිළිබඳ තොරතුරු සන්නිවේදනය කිරීමට සහ ප්‍රකාශ කිරීමට සහ පුණ්‍ය ආයතන පිහිටුවීමට නිදහස ලබා දේ.&lt;ref name=&quot;US St Dept&quot; /&gt; අන්තර් ආගමික ගැටුම බොහෝ දුරට වාර්ගික හා වාර්ගික ගැටුම් සන්දර්භය තුළ සිදු වේ; නිදසුනක් වශයෙන්, 2022 පෙබරවාරි මාසයේදී, ඩිංකා ගෝත්‍රිකයන් අතර ඇති වූ ගැටුම් හේතුවෙන් ආශ්‍රිත ආගමික ගොඩනැඟිලි සහ නායකයින් ඉලක්ක විය.&lt;ref name=&quot;US St Dept&quot; /&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
ප්‍රාදේශීය දකුණු සුඩානයේ පෙර පැවති අධ්‍යාපන ක්‍රමය මෙන් නොව-එය 1990 සිට සුඩාන ජනරජයේ භාවිතා කරන ලද ක්‍රමයට අනුව හැඩගැසී ඇත-දකුණු සුඩාන ජනරජයේ වත්මන් අධ්‍යාපන ක්‍රමය 8 + 4 + 4 ක්‍රමය (කෙන්යාවට සමාන) අනුගමනය කරයි. ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය වසර අටකින් සමන්විත වන අතර ඉන් අනතුරුව වසර හතරක ද්විතීයික අධ්‍යාපනය සහ ඉන් පසු වසර හතරක විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය ඇතුළත් වේ.

ඉගැන්වීමේ භාෂාව අරාබි වන සුඩාන ජනරජයට සාපේක්ෂව සෑම තරාතිරමකම මූලික භාෂාව ඉංග්‍රීසි වේ. 2007 දී දකුණු සුඩානය සන්නිවේදනයේ නිල භාෂාව ලෙස ඉංග්‍රීසි භාවිතා කළේය. විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රවල ඉංග්‍රීසි ගුරුවරුන්ගේ සහ ඉංග්‍රීසි කතා කරන ගුරුවරුන්ගේ දැඩි හිඟයක් පවතී.

2019 ඔක්තෝබර් 1 වන දින, දකුණු සුඩාන පුස්තකාල පදනම විසින් දකුණු සුඩානයේ පළමු මහජන පුස්තකාලය වන ජුබා මහජන සාම පුස්තකාලය ගුඩේලේ 2 හි විවෘත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;www.thechristiantimes.net&quot;&gt;{{cite web |title=The Christian Times – First public library opens in South Sudan, advocates for peace |url=http://www.thechristiantimes.net/index.php/s-sudan/19-education/2434-first-public-library-opens-in-south-sudan-advocates-for-peace |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107132917/http://www.thechristiantimes.net/index.php/s-sudan/19-education/2434-first-public-library-opens-in-south-sudan-advocates-for-peace |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |website=The Christian Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;med.virginia.edu&quot;&gt;{{cite web |title=Instilling a culture of reading; South Sudan looks forward to new public library |url=https://audioboom.com/posts/7327847-instilling-a-culture-of-reading-south-sudan-looks-forward-to-new-public-library |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107132914/https://audioboom.com/posts/7327847-instilling-a-culture-of-reading-south-sudan-looks-forward-to-new-public-library |archive-date=7 November 2019 |access-date=7 November 2019 |website=Audioboom |language=en}}&lt;/ref&gt; පුස්තකාලයේ දැනට ස්වේච්ඡා සේවකයන් 40කට අධික සංඛ්‍යාවක් සේවය කරන අතර පොත් 13,000කට අධික එකතුවක් පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref name=&quot;med.virginia.edu&quot; /&gt; දකුණු සුඩාන පුස්තකාල පදනම යවුසා කින්තා සහ කෙවින් ලෙනහාන් විසින් සම-ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;www.thechristiantimes.net&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;med.virginia.edu&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=MBA student establishes NGO to improve literacy in South Sudan |url=https://sydney.edu.au/business/news-and-events/news/2019/02/07/mba-student-establishes-ngo-to-improve-literacy-in-south-sudan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628041123/https://www.sydney.edu.au/business/news-and-events/news/2019/02/07/mba-student-establishes-ngo-to-improve-literacy-in-south-sudan.html |archive-date=28 June 2020 |access-date=11 November 2019 |publisher=The University of Sydney |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

=== සෞඛ්‍ය සහ මානුෂීය තත්ත්වය ===
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුව, 2021 ජනවාරි වන විට දකුණු සුඩානයේ මානුෂීය ආධාර අවශ්‍ය පුද්ගලයින් මිලියන 8.3ක් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 January 2021 |title=South Sudan Humanitarian Needs Overview 2021 (January 2021) – South Sudan |url=https://reliefweb.int/report/south-sudan/south-sudan-humanitarian-needs-overview-2021-january-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027182328/https://reliefweb.int/report/south-sudan/south-sudan-humanitarian-needs-overview-2021-january-2021 |archive-date=27 October 2021 |access-date=2021-10-12 |website=ReliefWeb |language=en}}&lt;/ref&gt; දකුණු සුඩානය ලෝකයේ නරකම සෞඛ්‍ය දර්ශක කිහිපයක් ඇති බව පිළිගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;health&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article1616|title=Southern Sudan has unique combination of worst diseases in the world&amp;nbsp;— Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|work=Sudan Tribune|access-date=21 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408090727/http://www.sudantribune.com/spip.php?article1616|archive-date=8 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moszynski|first1=P.|year=2005|title=Conference plans rebuilding of Southern Sudan's health services|journal=BMJ|volume=331|issue=7510|page=179|doi=10.1136/bmj.331.7510.179|pmc=1179754}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SSMJ&quot;&gt;{{cite journal|date=December 2007|title=South Sudan Household Survey|url=http://www.southernsudanmedicaljournal.com/assets/files/misc/SHHS.pdf|url-status=live|journal=South Sudan Medical Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612082122/http://www.southernsudanmedicaljournal.com/assets/files/misc/SHHS.pdf|archive-date=12 June 2011|access-date=20 June 2010}}&lt;/ref&gt; වයස අවුරුදු පහට අඩු ළදරු මරණ අනුපාතය 1,000කට 135.3ක් වන අතර, මාතෘ මරණ අනුපාතය ලෝකයේ ඉහළම අගය වන අතර එය සජීවී උපත් 100,000කට 2,053.9කි.&lt;ref name=&quot;SSMJ&quot; /&gt; 2004 දී, දකුණු සුඩානයේ නිසි රෝහල් තුනක් සමඟ සේවය කළේ ශල්‍ය වෛද්‍යවරුන් තිදෙනකු පමණක් වන අතර සමහර ප්‍රදේශවල පුද්ගලයන් 500,000 කට සිටියේ එක් වෛද්‍යවරයකු පමණි.&lt;ref name=&quot;health&quot; /&gt;

දකුණු සුඩානයේ HIV/AIDS වසංගත රෝග විද්‍යාව දුර්වල ලෙස ලේඛනගත කර ඇති නමුත් ව්‍යාප්තිය 3.1%ක් පමණ යැයි විශ්වාස කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hakim |first=James |date=August 2009 |title=HIV/AIDS: an update on Epidemiology, Prevention and Treatment |url=http://www.southernsudanmedicaljournal.com/archive/2009-08/untitled-resource.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110312032025/http://www.southernsudanmedicaljournal.com/archive/2009-08/untitled-resource.html |archive-date=12 March 2011 |access-date=20 June 2010 |work=South Sudan Medical Journal}}&lt;/ref&gt; 2013 අධ්‍යයනයකට අනුව, දකුණු සුඩානය &quot;සමහරවිට උප සහරා අප්‍රිකාවේ වැඩිම මැලේරියා බර ඇති රට&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Pasquale|first1=Harriet|last2=Jarvese|first2=Martina|last3=Julla|first3=Ahmed|last4=Doggale|first4=Constantino|last5=Sebit|first5=Bakhit|last6=Lual|first6=Mark Y.|last7=Baba|first7=Samson P.|last8=Chanda|first8=Emmanuel|year=2013|title=Malaria control in South Sudan, 2006–2013: strategies, progress and challenges|journal=Malaria Journal|volume=12|page=374|doi=10.1186/1475-2875-12-374|pmc=3816306|pmid=24160336|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; දකුණු සුඩානය තවමත් [[ඩ්‍රැකුන්කුලියාසිස්]] ඇති රටවල් කිහිපයෙන් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Visser|first1=BJ|date=Jul 2012|title=Dracunculiasis eradication—finishing the job before surprises arise.|journal=Asian Pacific Journal of Tropical Medicine|volume=5|issue=7|pages=505–10|doi=10.1016/S1995-7645(12)60088-1|pmid=22647809|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hopkins|first1=DR|last2=Ruiz-Tiben|first2=E|last3=Weiss|first3=A|last4=Withers|first4=PC|last5=Eberhard|first5=ML|last6=Roy|first6=SL|date=Jul 2013|title=Dracunculiasis eradication: and now, South Sudan|journal=American Journal of Tropical Medicine and Hygiene|volume=89|issue=1|pages=5–10|doi=10.4269/ajtmh.13-0090|pmc=3748487|pmid=23843492}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=WHO&amp;nbsp;— Dracunculiasis (Guinea-worm disease) |url=https://www.who.int/dracunculiasis/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405212912/http://www.who.int/dracunculiasis/en/ |archive-date=5 April 2014 |access-date=24 August 2014 |publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;

2005 විස්තීරණ සාම ගිවිසුම වන විට, දකුණු සුඩානයේ මානුෂීය අවශ්‍යතා දැවැන්ත විය. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් ජාතීන්ගේ මානුෂීය කටයුතු සම්බන්ධීකරණ කාර්යාලයේ (OCHA) නායකත්වය යටතේ මානුෂීය සංවිධාන දේශීය ජනගහනයට සහන සැලසීමට ප්‍රමාණවත් අරමුදල් සහතික කිරීමට සමත් විය. ප්‍රතිසාධන සහ සංවර්ධන ආධාර සමඟ, එක්සත් ජාතීන්ගේ සහ හවුල්කරුවන්ගේ 2007 වැඩ සැලැස්මට මානුෂීය ව්‍යාපෘති ඇතුළත් විය. සමස්ත සුඩානයේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් 1200 (දිනකට ඩොලර් 3.29) වුවද, දකුණු සුඩානයේ ජනගහනයෙන් 90%කට වඩා ජීවත් වන්නේ දිනකට ඩොලර් 1 ට වඩා අඩු මුදලකි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://fifthinternational.org/content/support-freedom-southern-sudan-and-fight-workers-unity-against-imperialism|title=Support freedom for Southern Sudan and fight for workers' unity against imperialism|last=Ambler|first=Sean|date=10 January 2011|access-date=24 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709140536/http://fifthinternational.org/content/support-freedom-southern-sudan-and-fight-workers-unity-against-imperialism|archive-date=9 July 2014|publisher=[[League for the Fifth International]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2007 දී, එක්සත් ජාතීන්ගේ OCHA (ඉලියන් ඩුතෝයිට්ගේ නායකත්වය යටතේ) මානුෂීය අවශ්‍යතා ක්‍රමයෙන් අඩුවෙමින්, සෙමින් නමුත් කැපී පෙනෙන ලෙස රාජ්‍ය නොවන සංවිධානවල සහ ප්‍රජා-පාදක සංවිධානවල ප්‍රකෘතිමත් සහ සංවර්ධන ක්‍රියාකාරකම් වෙත පාලනය පැවරීම නිසා, දකුණු සුඩානයට සම්බන්ධ වීම අඩු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=71676|title=SUDAN: Peace bolsters food security in the south|date=18 April 2007|work=[[The New Humanitarian|IRIN]]|access-date=24 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100828092901/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=71676|archive-date=28 August 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

සාගතය 2011 මැද භාගයේදී බෙන්ටියු සහ ලැට්ජෝර් ප්‍රාන්තවල මරණවලට හේතු වූ බව වාර්තා වේ, නමුත් එම ප්‍රාන්ත දෙකේම ප්‍රාන්ත රජයන් සාගින්න ප්‍රතික්ෂේප කළද මරණ සිදු වීමට තරම් දරුණු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/South-Sudan-Bentiu,39863|title=South Sudan's Latjor denies reports that hunger caused death|date=17 August 2011|work=Sudan Tribune|access-date=18 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921161921/http://www.sudantribune.com/South-Sudan-Bentiu,39863|archive-date=21 September 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ජොන්ග්ලෙයි ප්‍රාන්තයේ පිහිටි පිබෝර් ප්‍රාන්තයේ, 2011 දෙසැම්බර් සහ 2012 ජනවාරි මාසවලදී, ගව වැටලීම් දේශසීමා ගැටුම්වලට තුඩු දුන් අතර, අවසානයේදී පුලුල්ව පැතිරුණු වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු වූ අතර, දහස් ගණනක් මරණ සහ දස දහස් ගණනක් දකුණු සුඩාන ජාතිකයන් අවතැන් විය, සහ සිය ගණනක් Médecins Sans Frontières කාර්ය මණ්ඩලය අතුරුදහන් විය. රජය විසින් එම ප්‍රදේශය ආපදා කලාපයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර පළාත් පාලන ආයතනවලින් පාලනය ගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://web1.globalpost.com/dispatch/news/regions/africa/120105/south-sudan-news-ethnic-clashes-must-be-solved-long-term|title=South Sudan News: Ethnic clashes must be solved in the long term|last=Meldrum|first=Andrew|date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|access-date=6 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205004734/http://web1.globalpost.com/dispatch/news/regions/africa/120105/south-sudan-news-ethnic-clashes-must-be-solved-long-term|archive-date=5 February 2012}}&lt;/ref&gt; දකුණු සුඩානයේ ළමා විවාහ ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවතී.&lt;ref&gt;According to the WHO: &quot;The 10 countries with the highest rates of child marriage are: Niger, 75%; Chad and Central African Republic, 68%; Bangladesh, 66%; Guinea, 63%; Mozambique, 56%; Mali, 55%; Burkina Faso and South Sudan, 52%; and Malawi, 50%. &quot;[https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424050514/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|date=24 April 2015}}&lt;/ref&gt; කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය රට තුළ සාමාන්‍ය දෙයක් වන අතර, දකුණු සුඩානයේ නීති සහ ප්‍රතිපත්ති ආරක්ෂාව සැපයීමේදී ප්‍රමාණවත් නොවන බවට විවේචනයට ලක්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's Security and the Law in South Sudan |url=http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/facts-figures/south-sudan/womens-security/HSBA-women-security-law.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115725/http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/facts-figures/south-sudan/womens-security/HSBA-women-security-law.pdf |archive-date=26 August 2014 |access-date=24 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Inter-Agency Standing Committee (2014). [https://web.archive.org/web/20150114234102/http://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2014/5/humanitarian-crisis-in-south-sudan Humanitarian Crisis in South Sudan Gender Alert 2: May 2014.] United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women (UN Women)&lt;/ref&gt;

=== සරණාගතයින් ===
[[File:The_scale_of_the_problem_Jamam_refugee_camp_from_the_air_(6972523516).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_scale_of_the_problem_Jamam_refugee_camp_from_the_air_(6972523516).jpg|thumb|ජමාම් සරණාගත කඳවුර]]
2014 පෙබරවාරි වන විට, දකුණු සුඩානය සරණාගතයින් 230,000 කට වැඩි පිරිසකට සත්කාරකත්වය සැපයූ අතර, අතිමහත් බහුතරයක්, 209,000 කට වැඩි පිරිසක්, ඩාර්ෆූර් හි යුද්ධය හේතුවෙන් මෑතකදී සුඩානයේ සිට පැමිණ ඇත. දකුණු සුඩානයට වැඩිම සරණාගතයින් දායක වන අනෙකුත් අප්‍රිකානු රටවල් වන්නේ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය, ඉතියෝපියාව සහ කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයයි.&lt;ref name=&quot;UNHCR Regional Update&quot;&gt;{{cite web |date=2 February 2014 |title=South Sudan Emergency Situation-Regional Update |url=http://data.unhcr.org/SouthSudan/download.php?id=832 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222140349/http://data.unhcr.org/SouthSudan/download.php?id=832 |archive-date=22 February 2014 |access-date=14 February 2014 |publisher=UNHCR}}&lt;/ref&gt; 2013 දෙසැම්බරයේ පුපුරා ගිය යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, මිලියන 2.3 කට වැඩි පිරිසකට - දකුණු සුඩානයේ සෑම පස් දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුට - අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූවන් මිලියන 1.66 ක් ඇතුළුව (සියයට 53.4 ක් ළමයින් යැයි ගණන් බලා ඇත) සිය නිවෙස්වලින් පලා යාමට බල කෙරී ඇත. ) සහ අසල්වැසි රටවල සරණාගතයින් 644,900 කට ආසන්නය. 185,000 ක් පමණ අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූවන් (IDPs) UN සිවිල් වැසියන්ගේ ආරක්ෂාව (PoC) අඩවි වල රැකවරණය පතා ඇති අතර IDP ගෙන් සියයට 90 ක් පමණ PoC අඩවි වලින් පිටත පලා යමින් හෝ නවාතැන් ගනිමින් සිටිති.&lt;ref name=&quot;reliefweb&quot;&gt;{{cite web |date=5 January 2016 |title=2016 South Sudan Humanitarian Needs Overview |url=https://reliefweb.int/report/south-sudan/2016-south-sudan-humanitarian-needs-overview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227235414/https://reliefweb.int/report/south-sudan/2016-south-sudan-humanitarian-needs-overview |archive-date=27 December 2017 |access-date=27 December 2017 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}&lt;/ref&gt; එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, මානුෂීය සම්බන්ධීකාරකගේ නායකත්වය යටතේ අන්තර් නියෝජිතායතන සහයෝගී ප්‍රවේශයක් හරහා UNHCR එහි ප්‍රතිචාරය වේගවත් කරමින් සහ සංක්‍රමණ සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර සංවිධානය (IOM) සමඟ වැඩ කරමින් සිටී. 2013 පෙබරවාරි මස මුලදී, UNHCR විසින් දකුණු සුඩානයේ මලකල්හි පිහිටි එක්සත් ජාතීන්ගේ කඳවුරෙන් පිටත සහන ද්‍රව්‍ය බෙදා හැරීම ආරම්භ කළ අතර, එය පුද්ගලයන් 10,000කට ළඟා වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.&lt;ref name=&quot;UNHCR Regional Update&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>sdkzznn0sx6nus5uh7hoa4e3q1xrn41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සෝමාලියාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177949</id>
    <revision>
      <id>797347</id>
      <parentid>794684</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139996" sha1="atgb38dty6o24xe7t0fkmokhvd2g62j" xml:space="preserve">=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය ===
[[File:Laas_Geel_single_cow.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Laas_Geel_single_cow.jpg|thumb|ලාස් ගීල් සංකීර්ණයේ නව ශිලා යුගයේ පාෂාණ කලාව දිගු අං සහිත එළදෙනක් නිරූපනය කරයි]]සෝමාලියාව එහි පිහිටීම නිසා මුල් මිනිසුන් විසින් පදිංචි කරන ලද පළමු ඉඩම්වලින් එකක් විය හැකිය. පසුව අප්‍රිකාවෙන් පිටතට සංක්‍රමණය වන දඩයම්කරුවන් ඔවුන්ගේ සංක්‍රමණයට පෙර මෙහි පදිංචි විය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Phillipson|first=D. W.|url=https://books.google.com/books?id=lRDYAW4wXOYC&amp;q=Eburran+industry&amp;pg=PA125|title=African Archaeology|date=2005-05-05|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54002-5|language=en|access-date=19 October 2020|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175619/https://books.google.com/books?id=lRDYAW4wXOYC&amp;q=Eburran+industry&amp;pg=PA125|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ගල් යුගයේ දී, ඩොයියන් සහ හර්ගීසන් සංස්කෘතීන් මෙහි සමෘද්ධිමත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Peter Robertshaw|title=A History of African Archaeology|url=https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105|year=1990|publisher=J. Currey|isbn=978-0-435-08041-9|page=[https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105 105]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gutherz|first1=Xavier|last2=Diaz|first2=Amélie|last3=Ménard|first3=Clément|last4=Bon|first4=François|last5=Douze|first5=Katja|last6=Léa|first6=Vanessa|last7=Lesur|first7=Joséphine|last8=Sordoillet|first8=Dominiqu e|date=Sep 2014|title=The Hargeisan revisited: Lithic industries from shelter 7 of Laas Geel, Somaliland and the transition between the Middle and Late Stone Age in the Horn of Africa|journal=Quaternary International|volume=343|pages=69–84|bibcode=2014QuInt.343...69G|doi=10.1016/j.quaint.2014.04.038|issn=1040-6182}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Clark|first=J. D.|url=https://books.google.com/books?id=hCb6xzeydigC&amp;q=somalia+stillbay+culture&amp;pg=PA201|title=The Prehistoric Cultures of the Horn of Africa: An Analysis of the Stone Age Cultural and Climatic Succession in the Somalilands and Eastern Parts of Abyssinia|date=2013-03-21|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-63536-4|language=en|access-date=19 October 2020|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518174751/https://books.google.com/books?id=hCb6xzeydigC&amp;q=somalia+stillbay+culture&amp;pg=PA201#v=snippet&amp;q=somalia%20stillbay%20culture&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Delson|first1=Eric|url=https://books.google.com/books?id=6GFGsswTIO8C|title=Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory: Second Edition|last2=Tattersall|first2=Ian|last3=Couvering|first3=John Van|last4=Brooks|first4=Alison S.|date=2004-11-23|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-58228-9|language=en|access-date=23 August 2020|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175621/https://books.google.com/books?id=6GFGsswTIO8C|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Petraglia|first1=Michael D.|url=https://books.google.com/books?id=x6o4XLIKN0UC&amp;q=hargesian+culture&amp;pg=PA199|title=The Evolution of Human Populations in Arabia: Paleoenvironments, Prehistory and Genetics|last2=Rose|first2=Jeffrey I.|date=2009-11-27|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-90-481-2719-1|language=en|access-date=19 October 2020|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175621/https://books.google.com/books?id=x6o4XLIKN0UC&amp;q=hargesian+culture&amp;pg=PA199#v=snippet&amp;q=hargesian%20culture&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt; අප්‍රිකාවේ අං ප්‍රදේශයේ මිහිදන් කිරීමේ චාරිත්‍ර පිළිබඳ පැරණිතම සාක්ෂිය ලැබෙන්නේ ක්‍රි.පූ. 4 වැනි සහස්‍ර දක්වා දිවෙන සෝමාලියාවේ සුසාන භූමිවලින්ය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brandt|first=S. A.|year=1988|title=Early Holocene Mortuary Practices and Hunter-Gatherer Adaptations in Southern Somalia|journal=World Archaeology|volume=20|issue=1|pages=40–56|doi=10.1080/00438243.1988.9980055|jstor=124524|pmid=16470993}}&lt;/ref&gt; උතුරේ ජලෙලෝ අඩවියේ ඇති ගල් ආයුධ 1909 දී නැගෙනහිර සහ බටහිර අතර පැලියොලිතික් යුගයේ පුරාවිද්‍යාත්මක විශ්වීයත්වය පෙන්නුම් කරන වැදගත් කෞතුක වස්තු ලෙස සංලක්ෂිත විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=H. W. Seton-Karr|author-link=Henry Seton-Karr|year=1909|title=Prehistoric Implements From Somaliland|url=https://archive.org/stream/mananth9a10royauoft/mananth9a10royauoft_djvu.txt|journal=[[Man (journal)|Man]]|volume=9|issue=106|pages=182–183|doi=10.2307/2840281|jstor=2840281|access-date=30 January 2011}}&lt;/ref&gt;

වාග් විද්‍යාඥයින්ට අනුව, ප්‍රථම ඇෆ්‍රොඒෂියා-කතා කරන ජනගහන ප්‍රදේශයට පැමිණියේ ඊළඟ නවශිලා යුගයේදී නයිල් නිම්නයේ,&lt;ref&gt;Zarins, Juris (1990), &quot;Early Pastoral Nomadism and the Settlement of Lower Mesopotamia&quot;, (Bulletin of the American Schools of Oriental Research)&lt;/ref&gt; හෝ ආසන්න පෙරදිග පවුල විසින් යෝජිත උර්හයිමාට් (&quot;මුල් නිජබිම&quot;) සිටය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Diamond|first1=J|last2=Bellwood|first2=P|year=2003|title=Farmers and Their Languages: The First Expansions|journal=Science|volume=300|issue=5619|pages=597–603|bibcode=2003Sci...300..597D|doi=10.1126/science.1078208|pmid=12714734|s2cid=13350469}}&lt;/ref&gt;

වයඹ දිග සෝමාලියාවේ හාර්ගීසා නගරයට නුදුරින් පිහිටි ලාස් ගීල් සංකීර්ණය ආසන්න වශයෙන් වසර 5,000කට පෙර දිවෙන අතර වන සතුන් සහ සරසන ලද ගවයන් යන දෙකම නිරූපණය කරන පාෂාණ චිත්‍ර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jMNd90UAafsRNEDPyelL7Hee1ydw?docId=CNG.82196a5b15ef45a2d4e744675740cd6a.6e1|title=Grotto galleries show early Somali life|last=Bakano|first=Otto|date=24 April 2011|access-date=11 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061703/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jMNd90UAafsRNEDPyelL7Hee1ydw?docId=CNG.82196a5b15ef45a2d4e744675740cd6a.6e1|archive-date=21 September 2013|agency=Agence France-Presse}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් ලෙන් සිතුවම් උතුරු දම්බලින් ප්‍රදේශයේ දක්නට ලැබෙන අතර, අශ්වයෙකු පිට නැගී සිටින දඩයක්කරුවෙකුගේ පැරණිතම නිරූපණ වලින් එකකි. පාෂාණ කලාව ක්‍රි.පූ. 1,000 සිට 3,000 දක්වා කාලයකට අයත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mire|first=Sada|year=2008|title=The Discovery of Dhambalin Rock Art Site, Somaliland|url=http://www.mbali.info/doc494.htm|url-status=dead|journal=African Archaeological Review|volume=25|issue=3–4|pages=153–168|doi=10.1007/s10437-008-9032-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627100400/http://www.mbali.info/doc494.htm|archive-date=27 June 2013|access-date=22 June 2013|s2cid=162960112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/sep/17/cave-paintings-found-in-somaliland|title=UK archaeologist finds cave paintings at 100 new African sites|last=Alberge|first=Dalya|date=17 September 2010|newspaper=The Guardian|access-date=25 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917000155/http://www.theguardian.com/world/2010/sep/17/cave-paintings-found-in-somaliland|archive-date=17 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මීට අමතරව, උතුරු සෝමාලියාවේ ලාස් කොරේ සහ එල් අයෝ නගර අතර කරින්හේගනේ පිහිටා ඇති අතර, එය වසර 2,500 ක් පමණ පැරණි යැයි ඇස්තමේන්තු කර ඇති ගුහා සිතුවම් රාශියකි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hodd|first=Michael|title=East African Handbook|year=1994|publisher=Trade &amp; Travel Publications|isbn=0-8442-8983-3|page=640|url=https://books.google.com/books?id=bL8tAQAAIAAJ|access-date=20 June 2015|archive-date=1 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=bL8tAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ali|first=Ismail Mohamed|title=Somalia Today: General Information|year=1970|publisher=Ministry of Information and National Guidance, Somali Democratic Republic|page=295|url=https://books.google.com/books?id=tMVAAAAAYAAJ|access-date=20 June 2015|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175721/https://books.google.com/books?id=tMVAAAAAYAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== පෞරාණික හා සම්භාව්‍ය යුගය ===
[[File:Men_from_Punt_Carrying_Gifts,_Tomb_of_Rekhmire_MET_30.4.152_EGDP013029.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Men_from_Punt_Carrying_Gifts,_Tomb_of_Rekhmire_MET_30.4.152_EGDP013029.jpg|thumb|පන්ට් සිට මිනිසුන් තෑගි රැගෙන, රෙක්මියර්ගේ සොහොන.]]පුරාණ පිරමිඩාකාර ව්‍යුහයන්, සොහොන් ගෙවල්, නටබුන් වූ නගර සහ වාර්ගාඩේ තාප්පය වැනි ගල් බිත්ති, සෝමාලියානු අර්ධද්වීපයේ කලක් සමෘද්ධිමත් වූ පැරණි ශිෂ්ටාචාරයක සාක්ෂි වේ.&lt;ref name=&quot;Nthos&quot;&gt;{{cite book|last=Njoku|first=Raphael Chijioke|title=The History of Somalia|year=2013|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37857-7|pages=29–31|url=https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C|access-date=20 June 2015|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175752/https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalal|first=Roshen|title=The Illustrated Timeline of the History of the World|year=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-4488-4797-6|page=131|url=https://books.google.com/books?id=RO4kS1IR71sC|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104928/https://books.google.com/books?id=RO4kS1IR71sC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම ශිෂ්ටාචාරය ක්‍රි.පූ. දෙවන සහස්‍රයේ සිට පුරාණ ඊජිප්තුව සහ මයිසීනියානු ග්‍රීසිය සමඟ වෙළඳ සබඳතාවක් භුක්ති වින්ද අතර, සෝමාලියාව හෝ යාබද ප්‍රදේශ පුරාණ පුන්ට් දේශයේ පිහිටීම බවට උපකල්පනයට සහාය විය.&lt;ref name=&quot;Nthos&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Abdel Monem A. H. Sayed|editor=Zahi A. Hawass|title=Egyptology at the Dawn of the Twenty-first Century: Archaeology|year=2003|publisher=American Univ in Cairo Press|isbn=977-424-674-8|pages=432–433|url=https://books.google.com/books?id=1E13DorsFMEC|access-date=20 June 2015|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175753/https://books.google.com/books?id=1E13DorsFMEC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; කලාපයට ආවේණික වූ පුන්ටයිට්වරු ඔවුන්ගේ වාණිජ වරායන් හරහා ඊජිප්තුවරුන්, ෆිනීෂියානුවන්, බැබිලෝනියන්, ඉන්දියානුවන්, චීන සහ රෝමවරුන් සමඟ සුවඳ ලාටු, කුළුබඩු, රන්, කළුවර, කෙටි අං ගවයන්, ඇත්දළ සහ කට්ටකුමංජල් වෙළඳාම් කළහ. 18 වැනි රාජවංශයේ හට්ෂෙප්සුට් රැජින විසින් පුන්ට් වෙත යවන ලද ඊජිප්තු ගවේෂණ චාරිකාවක් ඩීර් එල්-බහාරි හි පිහිටි පන්සල් සහනවල, පන්ටයිට් රජු වන පරාහු සහ ආටි රැජිනගේ පාලන සමයේදී සටහන් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Nthos&quot; /&gt;

සම්භාව්‍ය යුගයේදී, සෝමාලියානුවන්ට මුතුන් මිත්තන් විය හැකි මැක්‍රොබියන්වරු, නූතන සෝමාලියාවේ විශාල ප්‍රදේශ පාලනය කළ බලවත් රාජධානියක් ස්ථාපිත කළහ. ඔවුන් ඔවුන්ගේ දීර්ඝායුෂ සහ ධනය සඳහා ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර, &quot;සියලු මිනිසුන් අතරින් උසම සහ කඩවසම්&quot; යැයි කියනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Wheeler pg 526&quot;&gt;[https://archive.org/stream/geographyofherod00whee/geographyofherod00whee_djvu.txt The Geography of Herodotus: Illustrated from Modern Researches and Discoveries] by James Talboys Wheeler, pg 1xvi, 315, 526&lt;/ref&gt; මැක්‍රොබියානුවන් රණශූර එඬේරුන් සහ නාවිකයන් විය. හෙරොඩෝටස්ගේ වාර්තාවට අනුව, පර්සියානු අධිරාජ්‍යයා වූ II වන කැම්බිසස්, ක්‍රි.පූ. 525 දී ඊජිප්තුව යටත් කර ගැනීමත් සමඟ, මැක්‍රොබියාවට තානාපතිවරුන් යවා, මැක්‍රොබියානු රජුට ඔහුගේ යටත් වීම පොළඹවා ගැනීම සඳහා සුඛෝපභෝගී තෑගි රැගෙන ආවේය. ඔහුගේ උස හා අලංකාරය මත පදනම්ව තේරී පත් වූ මැක්‍රොබියානු පාලකයා, ඒ වෙනුවට ඔහුගේ පර්සියානු සහකරුට නොකැඩූ දුන්නක ස්වරූපයෙන් අභියෝගයක් සමඟ පිළිතුරු දුන්නේය: පර්සියානුවන්ට එය ඇද ගැනීමට හැකි නම්, ඔහුගේ රට ආක්‍රමණය කිරීමට ඔවුන්ට අයිතියක් ඇත; නමුත් එතෙක්, මැක්‍රොබියානුවන් කිසිවිටෙක තම අධිරාජ්‍යය ආක්‍රමණය කිරීමට තීරණය නොකළ දෙවිවරුන්ට ස්තුතිවන්ත විය යුතුය.&lt;ref name=&quot;Wheeler pg 526&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kitto2&quot;&gt;John Kitto, James Taylor, ''The popular cyclopædia of Biblical literature: condensed from the larger work'', (Gould and Lincoln: 1856), p.302.&lt;/ref&gt; මැක්‍රොබියානුවන් ඔවුන්ගේ දියුණු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ රන් ධනය සඳහා කීර්තිමත් ප්‍රාදේශීය බලවතෙක් වූ අතර, ඔවුන් තම සිරකරුවන් රන් දම්වැල්වලින් විලංගු දැමූ තරම් බහුල විය.&lt;ref name=&quot;Kitto2&quot; /&gt; ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 සහ 3 වැනි සහස්‍ර අතර කාලය තුළ ඔටුවන් අං ප්‍රදේශයේ හීලෑ කර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. එතැන් සිට එය ඊජිප්තුව සහ මාග්‍රෙබ් වෙත ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref&gt;Suzanne Richard (2003) [https://books.google.com/books?id=khR0apPid8gC&amp;pg=PA120 Near Eastern archaeology: a reader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230123104928/https://books.google.com/books?id=khR0apPid8gC&amp;pg=PA120|date=23 January 2023}}, EISENBRAUNS, p. 120 {{ISBN|1-57506-083-3}}.&lt;/ref&gt;

සම්භාව්‍ය යුගයේදී, බාබරා නගර රාජ්‍යයන් වන මොසිලෝන්, ඔපෝන්, මුන්ඩස්, අයිසිස්, මලාඕ, අවලිට්ස්, එසිනා, නිකොන් සහ සරපියන් ටොලමියානු ඊජිප්තුව, පුරාණ ග්‍රීසිය, ෆීනීෂියාව, පාර්තියන් පර්සියාව, සබා යන රටවල වෙළෙන්දන් සමඟ සම්බන්ධ වෙමින් ලාභදායී වෙළඳ ජාලයක් වර්ධනය කර ගත්හ. නැබටේන් රාජධානිය සහ රෝම අධිරාජ්‍යය. ඔවුන් තම භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සඳහා භාවිතා කළේ පැරණි සෝමාලියානු නාවික යාත්‍රාවයි.[[File:Beden.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beden.jpg|thumb|බෙඩන් යනු වේගවත්, පැරණි සෝමාලියානු තනි හෝ ද්විත්ව කුහුඹු නාවික නෞකාවකි.]]
නැබටේන් අධිරාජ්‍යය රෝම යටත් කර ගැනීමෙන් පසුව සහ මුහුදු කොල්ලකෑම් මැඩපැවැත්වීම සඳහා ඒඩන් හි රෝමානු නාවික පැමිණීමෙන් පසුව, අරාබි සහ සෝමාලියානු වෙළෙන්දෝ රෝමවරුන් සමඟ එකඟ වී, ඉන්දියානු නැව් අරාබි අර්ධද්වීපයේ නිදහස් වරාය නගරවල වෙළඳාම් කිරීම තහනම් කිරීමට&lt;ref&gt;{{Harvnb|Warmington|1995|p=54}}.&lt;/ref&gt; එකඟ වූහ. සෝමාලි සහ අරාබි වෙළෙන්දන් රතු සහ මධ්‍යධරණී මුහුද අතර ලාබදායී වාණිජ කටයුතුවල නිරත වෙති.&lt;ref name=&quot;EHW&quot;&gt;{{Harvnb|Warmington|1995|p=229}}.&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ඉන්දියානු වෙළෙන්දෝ රෝම මැදිහත්වීම්වලින් තොර සෝමාලියානු අර්ධද්වීපයේ වරාය නගරවල වෙළඳාම දිගටම කරගෙන ගියහ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Warmington|1995|p=187}}.&lt;/ref&gt; ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා, ඉන්දියානු වෙළෙන්දෝ සෝමාලියාවට සහ අරාබියට කුරුඳු විශාල ප්‍රමාණයක් ලංකාවෙන් සහ කුළුබඩු දූපත් වලින් ගෙන එන ලදී. කුරුඳු සහ අනෙකුත් කුළු බඩු වල මූලාශ්‍රය අරාබි සහ සෝමාලි වෙළෙන්දන්ගේ රෝම සහ ග්‍රීක ලෝකය සමඟ ඔවුන්ගේ වෙළඳාමේ හොඳම රහසිගතව පැවති බව කියනු ලැබේ; රෝමවරුන් සහ ග්‍රීකයන් විශ්වාස කළේ මූලාශ්‍රය සෝමාලියානු අර්ධද්වීපය විය හැකි බවයි.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Warmington|1995|pp=185–6}}.&lt;/ref&gt; සෝමාලියානු සහ අරාබි වෙළෙන්දන් අතර ඇති වූ සාමූහික ගිවිසුම උතුරු අප්‍රිකාවේ, ආසන්න පෙරදිග සහ යුරෝපයේ ඉන්දියානු සහ චීන කුරුඳුවල මිල ඉහළ දැමූ අතර, කුරුඳු වෙළඳාම ඉතා ලාභදායී ආදායම් උත්පාදකයක් බවට පත් කළේය, විශේෂයෙන් සෝමාලියානු වෙළඳුන්ට.&lt;ref name=&quot;EHW&quot; /&gt;

=== ඉස්ලාමයේ උපත සහ මධ්‍යකාලීන යුගය ===
[[File:Silk_route.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Silk_route.jpg|thumb|සේද මාවත චීනයේ සිට දකුණු යුරෝපය, අරාබිය, සෝමාලියාව, ඊජිප්තුව, පර්සියාව, ඉන්දියාව සහ ජාවා දක්වා විහිදේ]]
මක්කම ප්‍රදේශයට ඉස්ලාමය හඳුන්වා දෙනු ලැබුවේ පළමු හෙජිරා සමයේදී නඩු පැවරීමෙන් පලා යන මක්කම මුස්ලිම්වරුන් විසින් සයිලාහි මස්ජිද් අල්-කිබ්ලාටයින් සමඟ කිබ්ලාට පෙර මක්කම දෙසට ඉදි කරන ලදී. එය අප්‍රිකාවේ පැරණිතම මුස්ලිම් පල්ලි වලින් එකකි.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Briggs|first=Phillip|title=Somaliland|year=2012|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-371-9|page=7|url=https://books.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC}}&lt;/ref&gt; 9 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී අල්-යාකුබි ලියා ඇත්තේ මුස්ලිම්වරුන් උතුරු සෝමාලියානු මුහුදු තීරයේ ජීවත් වන බවයි.&lt;ref name=&quot;Encyamer&quot;&gt;{{cite book|title=Encyclopedia Americana, Volume 25|year=1965|publisher=Americana Corporation|page=255|url=https://books.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104929/https://books.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ආඩාල් රාජධානියේ අගනුවර නගරයේ තිබූ බවද ඔහු සඳහන් කළේය.&lt;ref name=&quot;Encyamer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewispohoa&quot;&gt;{{cite book|author=I. M. Lewis|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho|year=1955|publisher=International African Institute|page=140|url=https://archive.org/details/peoplesofthehorn007763mbp}}&lt;/ref&gt; ලියෝ අප්‍රිකානුස්ට අනුව, අඩල් සුල්තාන් රාජ්‍යය පාලනය කරනු ලැබුවේ ප්‍රාදේශීය සෝමාලියානු රාජවංශයන් විසින් වන අතර එහි රාජධානිය බබ් එල් මැන්ඩෙබ් සහ කේප් ගාර්ඩාෆුයි අතර භූගෝලීය ප්‍රදේශය ආවරණය කරයි. මේ අනුව එය දකුණට අජුරාන් අධිරාජ්‍යය විසින් ද බටහිරින් අබිසීනියානු අධිරාජ්‍යය විසින් ද වටකර තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Leo&quot;&gt;{{cite book|last1=Africanus|first1=Leo|title=The History and Description of Africa|date=1526|publisher=Hakluyt Society|pages=51–54|url=https://archive.org/stream/historyanddescr03porygoog#page/n180/mode/2up|access-date=2 January 2017}}&lt;/ref&gt;

මධ්‍යතන යුගය පුරාවටම, අරාබි සංක්‍රමණිකයන් සෝමාලිලන්තයට පැමිණි අතර, එය පසුව දාරූද් සහ ඉෂාක් බින් අහමඩ් (පිළිවෙලින් ඩැරෝද් සහ ඊසාක් ගෝත්‍රවල මුතුන් මිත්තන්) අරාබියේ සිට සෝමාලියාවට යන මුස්ලිම් ෂෙයික්වරුන් පිළිබඳ පුරාවෘත්ත කථාවලට තුඩු දුන් ඓතිහාසික අත්දැකීමකි. සහ දේශීය ඩිර් වංශයට විවාහ වීම.&lt;ref name=&quot;Lewis1994&quot;&gt;{{cite book|last1=Lewis|first1=Ioan M.|author-link1=Ioan Lewis|date=1994|title=Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society|location=Lawrencewill, NJ|publisher=The Red Sea Press|isbn=0-932415-93-8|pages=102–106|url=https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC}}&lt;/ref&gt;

1332 දී, අබිසීනියානු අධිරාජ්‍යයා වූ I වන ඇම්ඩා සේයොන් ගේ නගරය දෙසට ගමන් කිරීම නැවැත්වීම ඉලක්ක කරගත් හමුදා මෙහෙයුමකදී සෙයිලා-පාදක ආඩාල් රජු මරා දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|author=M. Th. Houtsma|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|year=1987|publisher=BRILL|isbn=90-04-08265-4|pages=125–126|url=https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA125|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104929/https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA125|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඉෆාත්හි අවසාන සුල්තාන්වරයා වූ II වන සාද් අද්-ඩින් ද 1410 දී සෙයිලා හි I වන ඩේවිට් අධිරාජ්‍යයා විසින් ඝාතනය කරන ලද විට, ඔහුගේ දරුවන් 1415 දී ආපසු පැමිණීමට පෙර යේමනයට පලා ගියහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Nizar Hamzeh|first1=A.|last2=Hrair Dekmejian|first2=R.|year=2010|title=A Sufi Response to Political Islamism: Al-Abāsh of Lebanon|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=28|issue=2|pages=217–229|doi=10.1017/S0020743800063145|s2cid=154765577}}&lt;/ref&gt; 15 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී, ආඩාල්ගේ අගනුවර තවත් රට අභ්‍යන්තරයේ ඩක්කාර් නගරයට ගෙන යන ලදී, එහිදී II වන සාද් අද්-ඩින් ගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ II වන සබ්ර් අද්-ඩින්, ඔහු යේමනයේ සිට ආපසු පැමිණීමෙන් පසු නව කඳවුරක් ස්ථාපිත කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Briggs|first=Philip|title=Bradt Somaliland: With Addis Ababa &amp; Eastern Ethiopia|year=2012|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-371-9|page=10|url=https://books.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC&amp;pg=PA10|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104930/https://books.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC&amp;pg=PA10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewispd&quot;&gt;{{cite book|last=Lewis|first=I. M.|title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa|year=1999|publisher=James Currey Publishers|isbn=0-85255-280-7|page=17|url=https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&amp;pg=PA17|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104930/https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&amp;pg=PA17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:Imaam_Ahmed_Gurey.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Imaam_Ahmed_Gurey.jpg|thumb|ආඩාල් අධිරාජ්‍යයේ ඉමාම් අහමඩ් ඉබ්‍රාහිම් අල්-ගාසිගේ ප්‍රතිමාව]]
ඊළඟ සියවසේදී ආඩාල්ගේ මූලස්ථානය නැවතත් දකුණට හරාර් වෙත ගෙන යන ලදී. මෙම නව අගනුවර සිට,ආඩාල් විසින් ඉමාම් අහමඩ් ඉබ්‍රාහිම් අල්-ගාසි (අහ්මඩ් &quot;ගුරේ&quot; හෝ &quot;ග්‍රාන්&quot;; යන දෙකෙහිම අර්ථය &quot;වම් අත&quot;) සහ ඔහුගේ සමීපතම ජෙනරල් ගරාඩ් හිරබු &quot;සෝමාලිස් හි එමීර්&quot; විසින් මෙහෙයවන ලද ඵලදායී හමුදාවක් සංවිධානය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Lewispd&quot; /&gt; එය අබිසීනියානු අධිරාජ්‍යය ආක්‍රමණය කළේය අබිසීනියා (ෆුටූ අල්-හබාෂ්) යුද්ධය අතරතුර, ඉමාම් අහමඩ් ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් සපයන ලද කාලතුවක්කු භාවිතා කිරීමට පුරෝගාමී විය, ඔහු එය සෙයිලා හරහා ආනයනය කර අබිසීනියානු හමුදාවන්ට සහ ක්‍රිස්ටෝවෝ ඩා ගාමා විසින් මෙහෙයවන ලද ඔවුන්ගේ පෘතුගීසි සහචරයින්ට එරෙහිව යොදවන ලදී.&lt;ref&gt;Lewis, I.M. (1999) ''A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa'', LIT Verlag Münster, p. 17, {{ISBN|3-8258-3084-5}}.&lt;/ref&gt;

අජුරාන් සුල්තාන් පාලන සමයේදී, නගර රාජ්‍යයන් සහ ජනරජයන් වන මර්කා, මොගඩිෂු, බරවා, හොබියෝ සහ ඒවාට අදාළ වරායන් සමෘද්ධිමත් වූ අතර අරාබිය, ඉන්දියාව, වැනේෂියාව,&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fage|first1=John Donnelly|last2=Oliver|first2=Roland Anthony|title=Papers in African Prehistory|url=https://archive.org/details/papersinafricanp0000fage|url-access=registration|year=1970|isbn=978-0-521-09566-2|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; පර්සියාව, ඊජිප්තුව, පෘතුගාලය, සහ චීනය තරම් ඈත වෙත යාත්‍රා කරන නැව් සමඟින් ලාභදායී විදේශ වාණිජ්‍යයක් පවත්වාගෙන ගියේය. 15 වන ශතවර්ෂයේ මොගඩිෂු අසලින් ගමන් කළ වස්කෝ ද ගාමා, සිලින්ඩරාකාර මිනාර සහිත බොහෝ මුස්ලිම් පල්ලි වලට අමතරව, එහි මධ්‍යයේ තට්ටු කිහිපයක් උස සහ විශාල මාලිගා සහිත විශාල නගරයක් බව සඳහන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=E. G. Ravenstein|title=A Journal of the First Voyage of Vasco Da Gama, 1497–1499|url=https://books.google.com/books?id=AwcPInJC__gC&amp;pg=PA88|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-01296-6|page=88|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104930/https://books.google.com/books?id=AwcPInJC__gC&amp;pg=PA88|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සෝමාලියාවේ ප්‍රදේශ, චර්චර් සහ අං ප්‍රදේශයේ වෙනත් ප්‍රදේශවල වාසය කළ උස් උසකින් යුත් මුල් හාමිටික් කණ්ඩායමක් වූ හර්ලා ද විවිධ තුමුලි ඉදිකරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Joussaume|first1=Roger|date=1976|title=Fouille d'un tumulus à Ganda Hassan Abdi dans les monts du Harar|journal=Annales d'Ethiopie|volume=10|pages=25–39|doi=10.3406/ethio.1976.1157}}&lt;/ref&gt; මෙම පෙදරේරුවන් වාර්ගික සෝමාලියන්ගේ මුතුන්මිත්තන් යැයි විශ්වාස කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Braukämper|first=Ulrich|title=Islamic History and Culture in Southern Ethiopia: Collected Essays|url=https://books.google.com/books?id=HGnyk8Pg9NgC&amp;pg=PA18|page=18|year=2002|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-8258-5671-7}}&lt;/ref&gt;[[File:ShenDuGiraffePainting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ShenDuGiraffePainting.jpg|වම|thumb|268x268පික්|අජුරාන් සුල්තාන් රාජ්‍යය මින්ග් රාජවංශය සහ අනෙකුත් රාජධානි සමඟ වාණිජ සබඳතා පවත්වාගෙන ගියේය.]]
16 වන ශතවර්ෂයේදී, නූතන ඉන්දියාවේ කැම්බායා රාජධානියේ සිට බොහෝ නැව් රෙදි සහ කුළුබඩු සමඟ මොගඩිෂු වෙත යාත්‍රා කළ බවත්, ඒ සඳහා ඔවුන්ට රන්, ඉටි සහ ඇත්දළ ලැබුණු බවත් ඩුආර්ටේ බාර්බෝසා සඳහන් කළේය. වෙළෙන්දන්ට අතිවිශාල ධනයක් ඉපැයූ වෙරළබඩ වෙලඳපොලවල මස්, තිරිඟු, බාර්ලි, අශ්වයන් සහ පලතුරු බහුලව තිබීම බාර්බෝසා විසින් ඉස්මතු කරන ලදී.&lt;ref&gt;Sir Reginald Coupland (1965) ''East Africa and its invaders: from the earliest times to the death of Seyyid Said in 1856'', Russell &amp; Russell, p. 38.&lt;/ref&gt; මොගඩිෂු, ටූබ් බෙනාදිර් (ඊජිප්තුවේ වෙළඳපොළවල් සඳහා විශේෂිත වූ අනෙකුත් ස්ථාන අතර&lt;ref&gt;{{cite book|author=Edward A. Alpers|title=East Africa and the Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&amp;pg=PA79|year=2009|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=978-1-55876-453-8|page=79|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104930/https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&amp;pg=PA79|url-status=live}}&lt;/ref&gt;) ලෙස හැඳින්වෙන සමෘද්ධිමත් රෙදිපිළි කර්මාන්තයේ මධ්‍යස්ථානය, මර්කා සහ බරවා සමග එක්ව, මොම්බාසා සහ මලින්දි සහ සඳහා ස්වහීලී වෙළඳුන් සඳහා සංක්‍රමණ නැවතුමක් ලෙසද සේවය කළේය. කිල්වා වෙතින් රන් වෙළඳාම.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Nigel Harris|title=The Return of Cosmopolitan Capital: Globalization, the State and War|url=https://books.google.com/books?id=S3oyoVIIlMQC&amp;pg=PA22|year=2003|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-786-4|pages=22–|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104931/https://books.google.com/books?id=S3oyoVIIlMQC&amp;pg=PA22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; හෝමුස්හි යුදෙව් වෙළෙන්දෝ ධාන්‍ය සහ දැව වෙනුවට ඔවුන්ගේ ඉන්දියානු රෙදිපිළි සහ පලතුරු සෝමාලියානු වෙරළට ගෙන එන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|author=R. J. Barendse|title=The Arabian Seas: The Indian Ocean world of the Seventeenth Century /c R.J. Barendse|url=https://books.google.com/books?id=_qvq9dN8j5MC&amp;pg=PA343|year=2002|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0729-4|pages=343–}}&lt;/ref&gt;

15 වැනි සියවසේදී මලක්කාව සමඟ වෙළෙඳ සබඳතා ගොඩනඟා ගන්නා ලදී,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Alpers|1976}}.&lt;/ref&gt; රෙදි, ඇම්බර්ග්‍රිස් සහ පෝසිලේන් වෙළෙඳාමේ ප්‍රධාන වෙළෙඳ භාණ්ඩ විය.&lt;ref&gt;Caroline Sassoon (1978) ''Chinese Porcelain Marks from Coastal Sites in Kenya: Aspects of Trade in the Indian Ocean, XIV–XIX Centuries'', Vol. 43–47, British Archaeological Reports, p. 2, {{ISBN|0-86054-018-9}}.&lt;/ref&gt; ජිරාෆ්, සීබ්‍රා සහ සුවඳ ද්‍රව්‍ය චීනයේ මින්ග් අධිරාජ්‍යයට අපනයනය කරන ලද අතර, එය නැගෙනහිර ආසියාව සහ අං අතර වාණිජ්‍යයේ ප්‍රමුඛයන් ලෙස සෝමාලියානු වෙළෙන්දන් ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref&gt;Sir Reginald Coupland (1965) ''East Africa and Its Invaders: From the Earliest Times to the Death of Seyyid Said in 1856'', Russell &amp; Russell, p. 37.&lt;/ref&gt; සූරත්හි හින්දු වෙළෙන්දෝ සහ පේට්හි අග්නිදිග අප්‍රිකානු වෙළෙන්දෝ, පෘතුගීසි ඉන්දියානු අවහිරය (සහ පසුව ඕමාන මැදිහත්වීම) යන දෙකම මඟ හැරීමට උත්සාහ කරමින්, සෝමාලි වරායන් වන මර්කා සහ බරවා (බලතල දෙකේ සෘජු අධිකරණ බල සීමාවෙන් බැහැර වූ) භාවිතා කළහ. ආරක්ෂාව සහ බාධාවකින් තොරව වෙළඳාම් කිරීම.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Edward A. Alpers|title=East Africa and the Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&amp;pg=PA79|year=2009|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=978-1-55876-453-8|page=21|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104930/https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&amp;pg=PA79|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== මුල් නූතන යුගය සහ අප්‍රිකාව සඳහා පොරබැදීම ===
[[File:Mogadishu1936.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mogadishu1936.jpg|thumb|ඉතාලියේ සෝමාලිලන්තයේ අගනුවර වන මොගඩිෂු, මධ්‍යයේ කතෝලික ආසන දෙව්මැදුර සහ ඉතාලියේ I වන උම්බර්ටෝ රජුට ගෞරව කිරීම සඳහා ආරුක්කු ස්මාරකය]]
[[File:Reception_of_Olal_Dinle_in_Italy.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reception_of_Olal_Dinle_in_Italy.jpg|thumb|261x261පික්|1938 ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්ගේ රෝම සංචාරයේ සැණකෙළියේදී බෙනිටෝ මුසෝලිනිගේ ඉතාලියේ සුල්තාන් ඔලොල් ඩින්ලේ (දකුණේ සිට තුන්වන) සහ ඔහුගේ දූත පිරිස]]
මුල් නූතන යුගයේ දී, ආඩාල් සුල්තාන් රාජ්‍යයේ සහ අජුරාන් සුල්තාන් රාජ්‍යයේ අනුප්‍රාප්තික රාජ්‍යයන් සෝමාලියාවේ සමෘද්ධිමත් වීමට පටන් ගත්හ. මේවාට හීරාබ් ඉමාමේට්, ගුලේඩ් රාජවංශය විසින් මෙහෙයවන ලද ඉසාක් සුල්තාන්,&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite book|last1=Ylönen|first1=Aleksi Ylönen|title=The Horn Engaging the Gulf Economic Diplomacy and Statecraft in Regional Relations|date=28 December 2023|isbn=9780755635191|page=113|publisher=Bloomsbury}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Arafat|first=S. M. Yasir|url=https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ&amp;dq=isaaq+sultanate&amp;pg=PA274|title=Suicidal Behavior in Muslim Majority Countries: Epidemiology, Risk Factors, and Prevention|date=2024|publisher=Springer Nature|isbn=978-981-97-2519-9|pages=273–274|language=en}}&lt;/ref&gt; අයිනාන්ෂේ රාජවංශය විසින් මෙහෙයවන ලද හබ්ර් යුනිස් සුල්තාන්,&lt;ref name=&quot;Truhart, P. 1984 pp.72&quot;&gt;Truhart, P. (1984). Regents of nations: systematic chronology of states and their political representatives in past and present : a biographical reference book. pp.72&lt;/ref&gt; ජෙල්ඩ් හි සුල්තාන්වරයා (ගොබ්රෝන් රාජවංශය), මජීර්ටීන් සුල්තාන් (මිගියූර්) සහ හොබියෝ සුල්තාන් රාජ්‍යය (ඔබියා) ඇතුළත් විය. ඔවුන් පෙර සෝමාලියානු අධිරාජ්‍යයන් විසින් පිහිටුවන ලද මාලිගා ගොඩනැගීමේ සහ මුහුදු වෙළඳාමේ සම්ප්‍රදාය දිගටම කරගෙන ගියහ.

ගොබ්‍රෝන් රාජවංශයේ ස්වර්ණමය යුගය ආරම්භ කළේ ගොබ්‍රෝන් ගෘහයේ තුන්වන සුල්තාන්වරයා වූ සුල්තාන් යූසුෆ් මහමුද් ඊබ්‍රාහිම් ය. බර්ධීරේ ජිහාඩ් සමයේදී ඔහුගේ හමුදාව ජයග්‍රාහී ලෙස පැමිණි අතර එය කලාපයේ ස්ථාවරත්වය යථා තත්ත්වයට පත් කළ අතර නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ඇත් දළ වෙළඳාම පුනර්ජීවනය කළේය. ඔහු සුහද සබඳතා පැවැත්වූ අතර ඕමානි, විටු සහ යේමන සුල්තාන්වරුන් වැනි අසල්වැසි සහ දුර බැහැර රාජධානිවල පාලකයන්ගෙන් තෑගි ලබා ගත්තේය.

සුල්තාන් ඊබ්‍රාහිම්ගේ පුත් අහමඩ් යූසුෆ් ඔහුගෙන් පසු 19 වන සියවසේ නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ වැදගත්ම චරිතයක් ලෙස පත් වූ අතර, ඕමාන ආණ්ඩුකාරවරුන්ගෙන් උපහාර ලබා ගනිමින් නැගෙනහිර අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයේ වැදගත් මුස්ලිම් පවුල් සමඟ සන්ධානයක් ඇති කළේය.

සෝමාලිලන්තයේ, ඉසාක් සුල්තාන් රාජ්‍යය 1750 දී පිහිටුවන ලදී. ඉසාක් සුල්තාන් රාජ්‍යය යනු 18 වැනි සහ 19 වැනි සියවස්වල අප්‍රිකාවේ අං ප්‍රදේශය පාලනය කළ සෝමාලියානු රාජධානියකි.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; එය නූතන සෝමාලිලන්තයේ සහ ඉතියෝපියාවේ බානු හෂීම් වංශයෙන් පැවත එන&lt;ref name=&quot;Lewisapd&quot;&gt;I. M. Lewis, ''A pastoral democracy: a study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa'', (LIT Verlag Münster: 1999), p. 157.&lt;/ref&gt; ඉසාක් වංශයේ භූමි ප්‍රදේශය පුරා පැතිර ගියේය. සුල්තාන් රාජ්‍යය පාලනය කරනු ලැබුවේ ඊදගලේ වංශයේ පළමු සුල්තාන් වන සුල්තාන් ගුලේඩ් අබ්දි විසින් පිහිටුවන ලද රෙර් ගුලේඩ් ශාඛාව මගිනි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taariikhda Beerta Suldaan Cabdilaahi ee Hargeysa {{!}} Somalidiasporanews.com |url=http://www.qurbejoog.com/taariikhda-beerta-suldaan-cabdilaahi-ee-hargeysa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210219181303/http://www.qurbejoog.com/taariikhda-beerta-suldaan-cabdilaahi-ee-hargeysa/ |archive-date=19 February 2021 |access-date=2021-01-09 |language=so}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Genealogies of the Somal|date=1896|publisher=Eyre and Spottiswoode (London)|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taariikhda Saldanada Reer Guuleed Ee Somaliland.Abwaan:Ibraahim-rashiid Cismaan Guure (aboor). {{!}} Togdheer News Network |url=http://togdheernews.com/articles/31/05/2016/taariikhda-saldanada-reer-guuleed-ee-somaliland-abwaanibraahim-rashiid-cismaan-guure-aboor/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020220/http://togdheernews.com/articles/31/05/2016/taariikhda-saldanada-reer-guuleed-ee-somaliland-abwaanibraahim-rashiid-cismaan-guure-aboor/ |archive-date=11 January 2021 |access-date=2021-08-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව, ගුලේඩ් රාජවංශයට පෙර ඉසාක් වංශය-පවුල පාලනය කරනු ලැබුවේ ටොල්ජෙලෝ ශාඛාවේ රාජවංශයක් විසිනි, අහමඩ්ගෙන් පැවත එන්නන් ෂෙයික් ඉෂාක්ගේ හරාරි බිරිඳගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයා වූ ටොල් ජෙලෝ යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හැඳින්වේ. 13 වැනි සියවසේ සිට සියවස් ගණනාවක් පුරා ඉසාක් සුල්තාන් රාජ්‍යය පාලනය කළ බෝකර් හරුන් ({{Langx|so|Boqor Haaruun}}) ගෙන් ආරම්භ වූ සමස්තයක් ලෙස ටොල්ජෙලෝ පාලකයන් අට දෙනෙක් සිටියහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-10-07 |title=Degmada Cusub Ee Dacarta Oo Loogu Wanqalay Munaasibad Kulmisay Madaxda Iyo Haldoorka Somaliland |url=https://www.hubaalmedia.net/degmada-cusub-ee-dacarta-oo-loogu-wanqalay-munaasibad-kulmisay-madaxda-iyo-haldoorka-somaliland/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205734/https://www.hubaalmedia.net/degmada-cusub-ee-dacarta-oo-loogu-wanqalay-munaasibad-kulmisay-madaxda-iyo-haldoorka-somaliland/ |archive-date=11 August 2021 |access-date=2021-08-11 |website=Hubaal Media |language=so}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taariikhda Toljecle |url=https://www.tashiwanaag.com/toljecle-taariikh-ahaan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809022129/https://www.tashiwanaag.com/toljecle-taariikh-ahaan.html |archive-date=9 August 2021 |access-date=2021-08-09 |website=www.tashiwanaag.com}}&lt;/ref&gt; අවසන් ටොල්ජෙලෝ පාලකයා ගරාද් දුහ් බරාර් ({{langx|so|Dhuux Baraar}}) ඉසාක් ගෝත්‍රවල සන්ධානයක් විසින් පෙරලා දමන ලදී. කලක් ශක්තිමත්ව සිටි ටොල්ජෙලෝ ගෝත්‍රිකයන් විසිරී ගිය අතර ඔවුන් තවමත් වැඩි වශයෙන් ජීවත් වන හබ්ර් අවාල් අතර රැකවරණය ලබා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Taariikhda Boqortooyadii Axmed Sheikh Isaxaaq ee Toljecle 1787|date=23 February 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=6MfB4XvREbI|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/6MfB4XvREbI|language=en|access-date=2021-08-15|archive-date=2021-12-11|url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;NEW ISSUES IN REFUGEE RESEARCH Working Paper No. 65 Pastoral society and transnational refugees: population movements in Somaliland and eastern Ethiopia 1988 – 2000 Guido Ambroso, Table 1, pg.5&lt;/ref&gt;[[File:Hobyo_Sultanate_Cavalry_And_Fort.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hobyo_Sultanate_Cavalry_And_Fort.jpg|වම|thumb|හොබියෝ සුල්තාන් අශ්වාරෝහක සහ බලකොටුව]]
19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, 1884 බර්ලින් සමුළුවෙන් පසුව, යුරෝපීය බලවතුන් අප්‍රිකාව සඳහා පොරබැදීම ආරම්භ කළහ. එම වසරේදී, දකුණු යේමනයට විරුද්ධ අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයේ, සෝමාලියාවේ කොටසක් පුරා බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;ReferenceA2&quot;&gt;Langers Encyclopedia of World History, 594.&lt;/ref&gt; මුලදී, මෙම කලාපය ඉන්දියානු කාර්යාලයේ පාලනය යටතේ පැවති අතර, ඉන්දියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී; 1898 දී එය ලන්ඩන් විසින් පාලනයට මාරු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;ReferenceA2&quot; /&gt; 1889 දී, ප්‍රධානීන් සහ සුල්තාන්වරුන් ගණනාවක් සමඟ අත්සන් කරන ලද විවිධ ගිවිසුම් හරහා ඉතාලි සෝමාලියාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය සහ පසුව යටත් විජිතය නිල වශයෙන් ඉතාලිය විසින් පිහිටුවන ලදී;&lt;ref&gt;Mariam Arif Gassem, ''Somalia: clan vs. nation'' (s.n.: 2002), p.4&lt;/ref&gt; සුල්තාන් යූසුෆ් අලි කෙනඩිඩ් ප්‍රථමයෙන් 1888 දෙසැම්බර් අගදී ඉතාලියට තම සුල්තාන්වරයා බවට පත් කරන ලෙස ඉල්ලීමක් එවන ලදී. හොබියෝ 1889 දී ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමට පෙර ඉතාලි ආරක්ෂක ප්‍රදේශයකි.&lt;ref name=&quot;Oliver&quot;&gt;{{cite book|last=Oliver|first=Roland Anthony|title=History of East Africa, Volume 2|year=1976|publisher=Clarendon Press|page=7|url=https://books.google.com/books?id=pGkMAQAAIAAJ}}&lt;/ref&gt;

ඩර්විෂ් ව්‍යාපාරය විසින් බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය සිව්වතාවක් සාර්ථකව පලවා හරින ලද අතර වෙරළබඩ කලාපයට පසුබැසීමට බල කරන ලදී.&lt;ref&gt;Kevin Shillington, ''Encyclopedia of African History'' (CRC Press, 2005), p. 1406.&lt;/ref&gt; ඩරාවිෂ් විසින් ඉතාලි, බ්‍රිතාන්‍ය, අබිසීනියානු යටත්විජිත බලවතුන් අවස්ථා ගණනාවකදීම පරාජය කරන ලදී, වඩාත් කැපී පෙනෙන ලෙස, සුලෙයිමාන් ඒඩන් ගලයිද්&lt;ref name=&quot;kenna2&quot;&gt;{{cite news|url=https://newspapers.library.wales/view/3640121/3640124/41/|title=The fight in Somaliland|date=2 January 1904|newspaper=Rhyl Record and Advertiser|access-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605003300/https://newspapers.library.wales/view/3640121/3640124/41/|archive-date=5 June 2021|via=newspapers.library.wales|url-status=live}}&lt;/ref&gt; විසින් අණදෙන ලද කගාර්වේන් හි 1903 ජයග්‍රහණය, 1900 ගණන්වල මුල් භාගයේදී බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයට වෙරළබඩ ප්‍රදේශයට පසුබැසීමට බල කරන ලදී.&lt;ref&gt;Kevin Shillington, ''Encyclopedia of African history'', (CRC Press: 2005), p. 1406.&lt;/ref&gt; අවසානයේ 1920 දී බ්‍රිතාන්‍ය ගුවන් බලයෙන් ඩර්විෂස් පරාජයට පත් විය.{{sfn|Samatar|1982|pages=[https://archive.org/details/oralpoetrysomali00sama/page/n144 131], 135}}

ෆැසිස්ට් ඉතාලියේ සැලැස්මට අනුව ලා ග්‍රෑන්ඩ් සෝමාලියාවේ (&quot;මහා සෝමාලියාව&quot;) මායිම් තුළ ඊසානදිග සුල්තාන්වරුන් ඉක්මනින්ම බල කිරීමට නියමිතව තිබූ හෙයින්, 1920 ගණන්වල මුල් භාගයේ ෆැසිස්ට්වාදයේ උදාව ඉතාලිය සඳහා උපාය මාර්ගයේ වෙනසක් පෙන්නුම් කළේය. 1923 දෙසැම්බර් 15 වන දින සීසර් මරියා ඩි වෙච්චි ආණ්ඩුකාරවරයාගේ පැමිණීමත් සමඟ ඉතාලි සෝමාලිලන්තය ලෙස හැඳින්වෙන සෝමාලිලන්තයේ එම කොටස වෙනස් වීමට පටන් ගත්තේය. ඉතාලිය විසින් සෝමාලියාවේ දී අත්පත් කර ගත් අවසන් ඉඩම වූයේ 1925 දී වත්මන් ජුබාලන්ඩ් ප්‍රදේශයේ ඔල්ට්‍රේ ජුබා ය.&lt;ref name=&quot;Oliver&quot; /&gt;[[File:Sayyid_Mohammed_Abdullah_Hassan.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sayyid_Mohammed_Abdullah_Hassan.jpeg|thumb|ඩර්විෂස් නායක මුහම්මද් අබ්දුල්ලා හසන්ගේ ප්‍රතිමාව]]
ඉතාලියානුවන් විසින් රෝහල්, ගොවිපල සහ පාසල් ඉදිකිරීම ඇතුළු දේශීය යටිතල පහසුකම් ව්‍යාපෘති ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;cdtydiydc&quot;&gt;{{cite book|author=Roland Anthony|title=Somalia in Pictures|year=2007|publisher=Twenty-First Century Books|page=28|isbn=9780822565864|url=https://books.google.com/books?id=iMRf1RZ9zkAC}}&lt;/ref&gt; බෙනිටෝ මුසෝලිනි යටතේ ෆැසිස්ට් ඉතාලිය 1935 දී අබිසීනියාවට (ඉතියෝපියාවට) පහර දුන්නේ එය යටත් විජිතයක් බවට පත් කිරීමේ අරමුණ ඇතිවය. මෙම ආක්‍රමණය ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් හෙළා දකින ලද නමුත් එය නැවැත්වීමට හෝ වාඩිලාගෙන සිටි ඉතියෝපියාව නිදහස් කිරීමට සිදු කළේ අල්ප වශයෙනි. 1936 දී ඉතාලි සෝමාලියාව ඉතාලි නැගෙනහිර අප්‍රිකාවට, එරිත්‍රියාව සහ ඉතියෝපියාව සමඟ සෝමාලියා ආණ්ඩුකාර ප්‍රදේශය ලෙස ඒකාබද්ධ විය. 1940 අගෝස්තු 3 වන දින, සෝමාලියානු යටත් විජිත ඒකක ඇතුළු ඉතාලි හමුදා, බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්තය ආක්‍රමණය කිරීම සඳහා ඉතියෝපියාවෙන් එගොඩ වූ අතර, අගෝස්තු 14 වන විට, බර්බෙරා බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් ලබා ගැනීමට සමත් විය.{{Citation needed|date=October 2021}}

අප්‍රිකානු රටවල් කිහිපයක හමුදා ඇතුළු බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවක් 1941 ජනවාරි මාසයේදී කෙන්යාවේ සිට බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්තය සහ ඉතාලිය විසින් අල්ලාගෙන සිටි ඉතියෝපියාව මුදාගෙන ඉතාලි සෝමාලිලන්තය යටත් කර ගැනීමේ මෙහෙයුම දියත් කළේය. පෙබරවාරි මාසය වන විට ඉතාලි සෝමාලිලන්තයෙන් වැඩි කොටසක් අල්ලා ගන්නා ලද අතර මාර්තු මාසයේදී බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්තය මුහුදෙන් නැවත ලබා ගන්නා ලදී. සෝමාලිලන්තයේ ක්‍රියාත්මක වූ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ හමුදා දකුණු අප්‍රිකානු, බටහිර අප්‍රිකානු සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකානු හමුදා යන අංශ තුනෙන් සමන්විත විය. අයිසාක්, දුල්බහන්තේ සහ වර්සාංගලි ගෝත්‍රවල සෝමාලිවරුන් ප්‍රමුඛව සහභාගී වූ අබ්දුලාහි හසන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් සෝමාලි හමුදා ඔවුන්ට සහාය වූහ. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසු ඉතාලි සෝමාලියන් සංඛ්‍යාව පහත වැටීමට පටන් ගත් අතර 1960 දී ඉතිරිව සිටියේ 10,000කට වඩා අඩු සංඛ්‍යාවකි.&lt;ref name=&quot;Tripodi1999&quot;&gt;{{cite book|author=Paolo Tripodi|title=The Colonial Legacy in Somalia: Rome and Mogadishu: From Colonial Administration to Operation Restore Hope|url=https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ|year=1999|publisher=Macmillan Press|isbn=978-0-312-22393-9|page=68|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123105442/https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහස (1960-1969) ===

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව, බ්‍රිතාන්‍යය බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්තය සහ ඉතාලි සෝමාලිලන්තය යන දෙකම ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ ලෙස පාලනය කර ගත්තේය. 1945 දී, පොට්ස්ඩෑම් සමුළුව අතරතුර, සෝමාලි යූත් ලීගය (SYL) සහ හිස්බියා ඩිගිල් මිරිෆල් සෝමාලි වැනි නව සෝමාලියානු දේශපාලන සංවිධාන විසින් ප්‍රථමයෙන් යෝජනා කරන ලද කොන්දේසිය මත එක්සත් ජාතීන් විසින් ඉතාලි සෝමාලිලන්තය සෝමාලිලන්තයේ භාරකාර ප්‍රදේශය ලෙස ඉතාලියට භාර දෙන ලදී. (HDMS) සහ සෝමාලි ජාතික ලීගය (SNL) - වසර දහයක් ඇතුළත සෝමාලියාව නිදහස ලබා ගන්නා බව.&lt;ref name=&quot;Zolberg&quot;&gt;{{Harvnb|Zolberg|Suhrke|Aguayo|1989|p=[https://books.google.com/books?id=B9_yS_ynvzgC&amp;pg=PA106 106]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Kwame Anthony Appiah|author2=Henry Louis Gates|title=Africana: the encyclopedia of the African and African American experience: the concise desk reference|url=https://books.google.com/books?id=cereWkyNJckC|date=26 November 2003|publisher=Running Press|isbn=978-0-7624-1642-4|page=1749|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123105443/https://books.google.com/books?id=cereWkyNJckC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්තය 1960 දක්වා බ්‍රිතාන්‍යයේ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශයක් ලෙස පැවතුනි.&lt;ref name=&quot;Tripodi1999&quot; /&gt;[[File:Chieftains of the Isaaq clan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chieftains of the Isaaq clan.jpg|වම|thumb|1958 දී ග්ලූස්ටර් ආදිපාදවරයා සහ ආදිපාදවරිය සෝමාලිලන්තයට ගිය අවස්ථාවේදී හර්ගීසා හි ඡායාරූප ගත් ඉසාක් වංශයේ නායකයින්]]
එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනවරම අනුව ඉතාලිය භූමිය අල්ලාගෙන සිටින තරමට, භාරකාර විධිවිධාන සෝමාලිවරුන්ට බටහිර දේශපාලන අධ්‍යාපනය සහ ස්වයං පාලනය පිළිබඳ අත්දැකීම් ලබා ගැනීමට අවස්ථාව ලබා දුන්නේය. නව සෝමාලියානු රාජ්‍යයට ඇතුළත් කිරීමට නියමිතව තිබූ බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්තයට නොතිබූ වාසි මේවාය. 1950 ගණන්වලදී බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත නිලධාරීන් විවිධ පරිපාලන සංවර්ධන ප්‍රයත්නයන් හරහා අතීත නොසලකා හැරීම් පිරිමැසීමට උත්සාහ කළද, ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය දේශපාලන පරිපාලන සංවර්ධනය තුළ එකතැන පල් විය. ආර්ථික සංවර්ධනයේ සහ දේශපාලන අත්දැකීම්වල ප්‍රදේශ දෙක අතර ඇති විෂමතාවය පසුව කොටස් දෙක ඒකාබද්ධ කිරීමේදී බරපතල දුෂ්කරතා ඇති කරයි.&lt;ref&gt;[[Helen Chapin Metz]], ed. (1992) [http://countrystudies.us/somalia ''Somalia: A Country Study''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805012513/http://countrystudies.us/somalia/|date=5 August 2011}}. Washington: GPO for the Library of Congress.&lt;/ref&gt;[[File:Mogadishu_city_centre_-_1960s.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mogadishu_city_centre_-_1960s.jpg|thumb|1963 දී මොගඩිෂු නගරයේ මාවතක්]]
මේ අතර, 1948 දී, ඔවුන්ගේ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ සහචරයින්ගේ පීඩනය යටතේ සහ සෝමාලියන්ගේ&lt;ref&gt;Federal Research Division (2004) ''Somalia: A Country Study'', Kessinger Publishing, LLC, p. 38, {{ISBN|1-4191-4799-4}}.&lt;/ref&gt; විමතියට පත් කරමින්, බ්‍රිතාන්‍යයන් හවුඩ් (1884 සහ 1886 දී සෝමාලිවරුන් සමඟ ඇති කරගත් බ්‍රිතාන්‍ය ගිවිසුම් මගින් ආරක්ෂා කරන ලද වැදගත් සෝමාලියානු තණබිම් ප්‍රදේශයක්) ආපසු ලබා දෙන ලදී. සහ සෝමාලි කලාපය ඉතියෝපියාව වෙත, ඔවුන් 1897 දී අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමක් මත පදනම්ව, බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ඉතියෝපියානු අධිරාජ්‍යයා වූ මෙනෙලික් වෙත ප්‍රංශ විසින් කළ හැකි දියුණුවට එරෙහිව ඔහුගේ උපකාරය වෙනුවෙන් සෝමාලියානු භූමිය පවරා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Laitin|1977|p=73}}.&lt;/ref&gt;

බ්‍රිතාන්‍යය, සෝමාලියානු වැසියන්ට ඔවුන්ගේ ස්වාධීනත්වය රඳවා ගැනීමේ කොන්දේසි සහිත විධිවිධාන ඇතුළත් කළ නමුත් ඉතියෝපියාව වහාම එම ප්‍රදේශය මත ස්වෛරීත්වය ඉල්ලා සිටියේය. මෙය 1956 දී බ්‍රිතාන්‍ය විසින් පවරා දුන් සෝමාලියානු ඉඩම් නැවත මිලදී ගැනීමට අසාර්ථක ලංසුවක් තැබුවේය.&lt;ref name=&quot;Zolberg&quot; /&gt; බ්‍රිතාන්‍යය ද කෙන්යානු ජාතිකවාදීන්ට තනිකරම පාහේ සෝමාලියානු ජනාවාස වූ උතුරු මායිම් දිස්ත්‍රික්කයේ (NFD) පරිපාලනය ලබා දුන්නේය.&lt;ref&gt;Francis Vallat (1974) ''First report on succession of states in respect of treaties: International Law Commission twenty-sixth session 6 May – 26 July 1974'', United Nations, p. 20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Laitin|1977|p=75}}.&lt;/ref&gt; මෙය බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත කොමිසමකට අනුව, ප්‍රදේශයේ සියලුම වාර්ගික සෝමාලිවරුන් පාහේ අලුතින් පිහිටුවන ලද සෝමාලි ජනරජයට එක්වීමට කැමැත්ත පළ කළ ජනමත විචාරණයක් නොතකා සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Rousseau|first1=David Laurent|title=Domestic political institutions and the evolution of international conflict|date=1996|publisher=University of Michigan|page=231|isbn=9780591309287|url=https://books.google.com/books?id=isYeAQAAMAAJ|access-date=24 September 2016|archive-date=1 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171101175701/https://books.google.com/books?id=isYeAQAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1960 දී සෝමාලියාව නිදහස ලැබීමට ආසන්න දිනක 1958 දී අසල්වැසි ජිබුටි හි (එවකට ප්‍රංශ සෝමාලිලන්තය ලෙස හැඳින්විණි) ජනමත විචාරණයක් පැවැත්විණි, සෝමාලි ජනරජයට බැඳෙනවාද ප්‍රංශය සමඟ සිටිනවාද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා. ජනමත විචාරණය ප්‍රංශය සමඟ අඛණ්ඩව සම්බන්ධ වීමට පක්ෂව හැරී ඇති අතර, බොහෝ දුරට සැලකිය යුතු ඇෆාර් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම සහ නේවාසික යුරෝපීයයන් විසින් ඒකාබද්ධ ඔව් ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම හේතුවෙන්.&lt;ref name=&quot;Barrington2006&quot;&gt;{{Harvnb|Schraeder|2006|p=[https://books.google.com/books?id=pyWpKKlukLcC&amp;pg=PA115 115]}}&lt;/ref&gt; ජනමත විචාරණය ඡන්ද පොළට පැමිණීමට පෙර ප්‍රංශය සෝමාලි ජාතිකයන් දහස් ගණනක් නෙරපා හැරීමත් සමඟ පුළුල් ඡන්ද මංකොල්ලකෑම් ද සිදු විය.&lt;ref&gt;Kevin Shillington (2005) ''Encyclopedia of African history'', CRC Press, p. 360, {{ISBN|1-57958-245-1}}.&lt;/ref&gt;

‘නැහැ’ යැයි ඡන්දය දුන් බහුතරයක් සෝමාලි ජාතිකයන් වූ අතර ඔවුන් රජයේ කවුන්සිලයේ උප සභාපති මහමුද් හර්බි විසින් යෝජනා කරන ලද පරිදි එක්සත් සෝමාලියාවකට සම්බන්ධ වීමට දැඩි ලෙස පක්ෂව සිටියහ. හර්බි වසර දෙකකට පසු ගුවන් අනතුරකින් මිය ගියේය.&lt;ref name=&quot;Barrington2006&quot; /&gt; ජිබුටි අවසානයේ 1977 දී ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලබා ගත් අතර, 1976 ජනමත විචාරණයේදී 'ඔව්' ඡන්දය ප්‍රචාරණය කළ සෝමාලියානු ජාතික හසන් ගූල්ඩ් ඇප්ටිඩොන් අවසානයේ ජිබුටි හි පළමු ජනාධිපති (1977-1999) බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Barrington2006&quot; /&gt;[[File:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|thumb|1964 දී අර්බා රුකුන් පල්ලියේදී ඊද් යාඥා කරමින් සිටි ජනාධිපති ඒඩන් ඇඩේ අගමැති අබ්දිරෂිඩ් අලි ෂර්මාක් සමඟ]]
1960 ජූලි 1 වන දින, හිටපු බ්‍රිතාන්‍ය සෝමාලිලන්ත ආරක්ෂක ප්‍රදේශය සෝමාලිලන්ත ප්‍රාන්තය ලෙස නිදහස ලබා දින පහකට පසුව, එම භූමි ප්‍රදේශය සෝමාලිලන්තයේ භාරකාර ප්‍රදේශය සමඟ එක්සත් වී සෝමාලි ජනරජය පිහිටුවීමට,&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica 2002 p.835&quot;&gt;Encyclopædia Britannica, ''The New Encyclopædia Britannica'', (Encyclopædia Britannica: 2002), p.835&lt;/ref&gt; ඉතාලිය සහ බ්‍රිතාන්‍යය විසින් සකස් කරන ලද සීමාවන් තුළ වුවද.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The dawn of the Somali nation-state in 1960 |url=http://www.buluugleey.com/warkiidanbe/Governance.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055005/http://www.buluugleey.com/warkiidanbe/Governance.htm |archive-date=16 January 2009 |access-date=25 February 2009 |publisher=Buluugleey.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2006 |title=The making of a Somalia state |url=http://www.strategypage.com/htmw/htwin/articles/20060809.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702033453/http://www.strategypage.com/htmw/htwin/articles/20060809.aspx |archive-date=2 July 2016 |access-date=25 February 2009 |publisher=Strategypage.com}}&lt;/ref&gt; අබ්දුල්ලාහි ඉසා සහ මුහම්මද් හාජි ඊබ්‍රාහිම් ඊගල් විසින් භාරකාරත්වයේ සහ ආරක්‍ෂක ආන්ඩුවල අනෙකුත් සාමාජිකයින් සමඟ රජයක් පිහිටුවන ලදී, සෝමාලියානු ජාතික සභාවේ සභාපති ලෙස අබ්දුල්කාදිර් මුහම්මද් ඒඩන්, සෝමාලියානු ජනරජයේ ජනාධිපති ලෙස ඒඩන් අබ්දුල්ලා ඔස්මාන් ඩාර් සහ අබ්දිරෂිඩ් අලි ෂර්මාර්කේ අගමැති (පසුව 1967 සිට 1969 දක්වා ජනාධිපති වීමට). 1961 ජුලි 20 දින සහ ජනප්‍රිය ජනමත විචාරණයක් හරහා ඉතාලි භාරකාරත්වය යටතේ සෝමාලියාවේ ජනතාව විසින් ජනප්‍රිය ලෙස අනුමත කරන ලදී, ජනමත විචාරණයට සහභාගී වූ සෝමාලිලන්ත වැසියන් සුළු පිරිසක් පමණක් ඡන්දය ප්‍රකාශ කළද, හිටපු සෝමාලිලන්ත ආරක්ෂක ප්‍රදේශයේ බොහෝ දෙනෙක් ජනමත විචාරණයට සහභාගී නොවූහ. 1960 දී ප්‍රථමයෙන් කෙටුම්පත් කරන ලද&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 1961 Referendum |url=http://www.somalilandlaw.com/The_1961_Referendum_Table1_Note.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011003402/http://www.somalilandlaw.com/The_1961_Referendum_Table1_Note.pdf |archive-date=11 October 2015}}&lt;/ref&gt; නව ව්‍යවස්ථාවට එරෙහිව.&lt;ref name=&quot;Illustrated Library 1967 338.2&quot;&gt;''The Illustrated Library of The World and Its Peoples: Africa, North and East'', Greystone Press: 1967, p. 338.&lt;/ref&gt; 1967 දී මුහම්මද් හාජි ඊබ්‍රාහිම් ඊගල් අගමැති ධුරයට පත් වූ අතර, එම තනතුරට ෂර්මාර්ක් විසින් පත් කරන ලදී. ඊගල් පසුව වයඹ දිග සෝමාලියාවේ ස්වයං පාලන සෝමාලිලන්ත ප්‍රදේශයේ ජනාධිපතිවරයා බවට පත් විය.

=== සෝමාලි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය (1969-1991) ===
1969 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී පිහිටුවන ලද සෝමාලියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය මේජර් ජෙනරාල් මොහොමඩ් සියාඩ් බැරේ සහ සෝමාලියානු හමුදාව විසින් මෙහෙයවන ලද කුමන්ත්‍රණයකින් පසුව සමාජවාදී ඒක-පක්ෂ රාජ්‍යයක් ලෙස මතු විය.&lt;ref name=&quot;Jdftchoa&quot;&gt;J. D. Fage, Roland Anthony Oliver, ''The Cambridge history of Africa'', Volume 8, (Cambridge University Press: 1985), p.478.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grolierenc2&quot;&gt;''The Encyclopedia Americana: complete in thirty volumes. Skin to Sumac'', Volume 25, (Grolier: 1995), p.214.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Myswenvwp&quot;&gt;Moshe Y. Sachs, ''Worldmark Encyclopedia of the Nations'', Volume 2, (Worldmark Press: 1988), p.290.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Permanent Mission of the Somali Republic to the United Nations |title=Country Facts {{!}} Somalia |url=https://www.un.int/somalia/somalia/country-facts |access-date=5 August 2024 |website=www.un.int |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt; මෙම කුමන්ත්‍රණය සිදුවූයේ සෝමාලියානු ජනරජයේ දෙවන ජනාධිපති අබ්දිරෂිඩ් ෂර්මාර්කේ ආරක්ෂකයෙකු විසින් ඝාතනය කර දින හයකට පසුවය.&lt;ref name=&quot;Myswenvwp&quot; /&gt; ඉතියෝපියාවේ පිටුබලය ලත් සෝමාලියානු කැරලිකාර කණ්ඩායම්වල නැගීම දක්වා ඉදිරි වසර 21 තුළ බැරේගේ පරිපාලනය සෝමාලියාව පාලනය කළ අතර, එය අවසානයේ ආණ්ඩුවේ බිඳවැටීමට සහ 1991 සිවිල් යුද්ධය ආරම්භ වීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cordesman|first=Anthony H.|title=The Gulf And The Search For Strategic Stability|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=9781000302066|publication-date=2019|pages=797|language=English}}&lt;/ref&gt;

=== කුමන්ත්‍රණය ===
ඔක්තෝබර් 15 වන දින, ජනාධිපති අබ්දිරෂිඩ් අලි ෂර්මාර්ක් නියඟයෙන් පීඩා විඳි ලාස් අනූද් හි සංචාරය කරමින් සිටියදී, ඔහුගේ පෞද්ගලික ආරක්ෂකයා ඔහුට වෙඩි තබා ඝාතනය කළේය. හිටපු රාජ්‍ය ලේකම් හෙන්රි කිසිංගර් නිගමනය කළේ ආරක්ෂකයා ඔහුගේම කැමැත්තෙන් ක්‍රියා කළ බවයි.&lt;ref&gt;https://www.cia.gov/readingroom/docs/LOC-HAK-510-5-8-1.pdf&lt;/ref&gt;

ඉන් දින හයකට පසු ඔක්තෝම්බර් 21 වෙනිදා ජෙනරාල් සියාඩ් හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් මෙහෙයවමින් පාර්ලිමේන්තු රජය සාර්ථකව පෙරලා දැමීය. නුතන දේශපාලන විශ්ලේෂකයින් පවසන්නේ මෙම කුමන්ත්‍රණය පාර්ලිමේන්තු ආන්ඩුව තුල පැවති දූෂිත ක්‍රියාවන් විසින් පෙලඹවූවක් බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=L. Daniels|first=Christopher|title=Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa|url=https://archive.org/details/somalipiracyterr0000dani|date=2012|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810883109|pages=[https://archive.org/details/somalipiracyterr0000dani/page/12 12]|language=English}}&lt;/ref&gt;

උත්තරීතර විප්ලවවාදී කවුන්සිලය විසින් ආරක්ෂකයා නඩු විභාග කර, වධහිංසා පමුණුවා මරා දමන ලදී. ඔහු ඝාතනය කළ ජනාධිපතිවරයාගේ වංශයේම පසුබිමකින් පැමිණි අයෙකි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Adan Sheikh|first=Mohamed|title=Arrivederci a Mogadiscio|date=1991|publisher=Edizioni associate|isbn=9788826700700|pages=76|language=italian}}&lt;/ref&gt;[[File:Mohamed_Ainanshe_and_Kim_Il_Sung_-1970.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohamed_Ainanshe_and_Kim_Il_Sung_-1970.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්|මොහොමඩ් අයිනාන්ෂේ ගුලේඩ් 1970 උතුරු කොරියාවේ ජනාධිපති කිම් ඉල් සුං හමුවිය]]
බැරේ සමඟින්, ජනාධිපති ෂර්මාක්ගේ ඝාතනයෙන් පසු බලයට පත් වූ උත්තරීතර විප්ලවවාදී කවුන්සිලය (එස්ආර්සී) බ්‍රිගේඩියර් ජෙනරාල් මොහොමඩ් අයිනාන්ෂේ ගුලේඩ්, ලුතිනන් කර්නල් සලාඩ් ගබේරේ කෙඩියේ සහ පොලිස් ප්‍රධානී ජමා කෝර්ෂෙල් විසින් මෙහෙයවන ලදී. කෙඩියේ නිල වශයෙන් &quot;විප්ලවයේ පියා&quot; යන පදවි නාමය දැරූ අතර, කෙටි කලකින් බැරේ SRC හි ප්‍රධානියා බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hussein Mohamed Adam|author2=Richard Ford|title=Mending rips in the sky: options for Somali communities in the 21st century|publisher=Red Sea Press|year=1997|page=226|url=https://books.google.com/books?id=0m9yAAAAMAAJ|isbn=1-56902-073-6|access-date=20 June 2015|archive-date=23 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123105443/https://books.google.com/books?id=0m9yAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පසුව SRC විසින් රට සෝමාලි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය ලෙස නම් කරන ලදී,&lt;ref&gt;J. D. Fage, Roland Anthony Oliver (1985) ''The Cambridge history of Africa'', Vol. 8, Cambridge University Press, p. 478, {{ISBN|0-521-22409-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grolierenc&quot;&gt;''The Encyclopedia Americana: complete in thirty volumes. Skin to Sumac'', Vol. 25, Grolier: 1995, p. 214, {{ISBN|0-7172-0126-0}}.&lt;/ref&gt; පාර්ලිමේන්තුව සහ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසුරුවා හැර, ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;Pjdlfw&quot;&gt;de la Fosse Wiles, Peter John (1982) [https://books.google.com/books?id=lgMOAAAAQAAJ&amp;pg=PA279 ''The New Communist Third World: an essay in political economy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230123105443/https://books.google.com/books?id=lgMOAAAAQAAJ&amp;pg=PA279|date=23 January 2023}}, Taylor &amp; Francis, p. 279 {{ISBN|0-7099-2709-6}}.&lt;/ref&gt;

විප්ලවවාදී ආන්ඩුව මහා පරිමාණ පොදු වැඩ වැඩසටහන් ස්ථාපිත කර නාගරික හා ග්‍රාමීය සාක්ෂරතා ව්‍යාපාරයක් සාර්ථකව ක්‍රියාත්මක කළ අතර එය සාක්ෂරතා අනුපාතය නාටකාකාර ලෙස ඉහළ නැංවීමට උපකාරී විය. සෝමාලි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය 70% ක සාක්ෂරතා අනුපාතයක් අත්කර ගත් අතර, එය එකල අප්‍රිකාවේ ඉහළම අගයකි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Irving|first=Kaplan|title=Area Handbook for Somalia Volume 550|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1977|pages=116|language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Chijioke Njoku|first=Raphael|title=The History of Somalia|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313378584|pages=111|language=English}}&lt;/ref&gt;

කර්මාන්ත සහ ඉඩම් ජනසතු කිරීමේ වැඩසටහනකට අමතරව, නව පාලන තන්ත්‍රයේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය අරාබි ලෝකය සමඟ සෝමාලියාවේ සාම්ප්‍රදායික සහ ආගමික සම්බන්ධතා කෙරෙහි අවධාරණය කළ අතර අවසානයේ 1974 පෙබරවාරි මාසයේදී අරාබි ලීගයට සම්බන්ධ විය.&lt;ref&gt;Benjamin Frankel (1992) ''The Cold War, 1945–1991: Leaders and other important figures in the Soviet Union, Eastern Europe, China, and the Third World'', Gale Research, p. 306 {{ISBN|0-8103-8928-2}}.&lt;/ref&gt; එම වසරේම, බැරේ අප්‍රිකානු සංගමයේ (AU) පූර්වගාමියා වූ අප්‍රිකානු එකමුතු සංවිධානයේ (OAU) සභාපති ලෙසද කටයුතු කළේය.&lt;ref&gt;Oihe Yang (2000) ''Africa South of the Sahara 2001'', 30th ed., Taylor and Francis, p. 1025 {{ISBN|1-85743-078-6}}.&lt;/ref&gt;

1976 ජුලි මාසයේදී, බැරේගේ SRC විසුරුවා හැර, ඒ වෙනුවට විද්‍යාත්මක සමාජවාදය සහ ඉස්ලාමීය මූලධර්ම මත පදනම් වූ ඒක-පක්ෂ ආන්ඩුවක් වන සෝමාලියානු විප්ලවවාදී සමාජවාදී පක්ෂය (SRSP) පිහිටුවන ලදී. SRSP යනු මාක්ස්වාදී ප්‍රතිපත්ති දේශීය තත්වයන්ට අනුවර්තනය කරමින් නිල රාජ්‍ය මතවාදය නිල රාජ්‍ය ආගම සමඟ සංහිඳියාවට ගෙන ඒමේ උත්සාහයකි. රජය තර්ක කරන ලද සමාජ ප්‍රගතිය, සමානාත්මතාවය සහ යුක්තිය පිළිබඳ මුස්ලිම් මූලධර්ම කෙරෙහි අවධාරණය කරන ලද අතර, රජය තර්ක කළේ විද්‍යාත්මක සමාජවාදයේ හරය සහ ස්වයංපෝෂිතභාවය, මහජන සහභාගීත්වය සහ ජනප්‍රිය පාලනය මෙන්ම නිෂ්පාදන මාධ්‍යවල සෘජු හිමිකාරිත්වය පිළිබඳ තමන්ගේම අවධාරණය . SRSP සීමිත පරිමානයෙන් පුද්ගලික ආයෝජන දිරිමත් කල අතර, පරිපාලනයේ සමස්ත දිශානතිය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම කොමියුනිස්ට්වාදී විය.&lt;ref name=&quot;Pjdlfw&quot; /&gt;

1977 ජුලි මාසයේ දී, ඔගඩන් යුද්ධය ආරම්භ වූයේ, ප්‍රධාන වශයෙන් සෝමාලියානුවන් බහුලව වාසය කරන ඉතියෝපියාවේ ඔගඩන් ප්‍රදේශය, දකුණේ පොහොසත් කෘෂිකාර්මික ඉඩම් සමඟින්, පෑන්-සෝමාලි ග්‍රේටර් සෝමාලියාවකට ආක්‍රමණශීලී ලෙස සංස්ථාගත කිරීම යුක්ති සහගත කිරීම සඳහා බැරේගේ රජය ජාතික සමගිය සඳහා ආයාචනා කිරීමෙනි. නැගෙනහිර ඉතියෝපියාව, යටිතල පහසුකම්, සහ උතුරේ ජිබුටි තරම් උපාය මාර්ගික වශයෙන් වැදගත් ප්‍රදේශය.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gebru Tareke|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=dRIfYPTZxJsC&amp;pg=PA182 182–6]}}. The areas concerned amount to about a third of Ethiopia.&lt;/ref&gt; ගැටුමේ පළමු සතියේදී, සෝමාලියානු සන්නද්ධ හමුදා දකුණු සහ මධ්‍යම ඔගඩන් අල්ලා ගත් අතර, යුද්ධයේ වැඩි ප්‍රමාණයක් සඳහා සෝමාලියානු හමුදාව ඉතියෝපියානු හමුදාවට අඛණ්ඩ ජයග්‍රහණ ලබා ගත් අතර සිදාමෝ දක්වා ඔවුන් පසුපස ගියේය. 1977 සැප්තැම්බර් වන විට සෝමාලියාව ඔගාඩෙන් 90% ක් පාලනය කළ අතර ජිජිගා වැනි උපාය මාර්ගික නගර අල්ලා ගත් අතර ඩයිරේ ඩාවා වෙත දැඩි පීඩනයක් එල්ල කළ අතර අග නගරයේ සිට ජිබුටි දක්වා දුම්රිය මාර්ගයට තර්ජනයක් විය. හරාර් වටලෑමෙන් පසු, කියුබානු හමුදා 20,000 කින් සහ සෝවියට් විශේෂඥයින් දහස් ගණනකින් සමන්විත දැවැන්ත පෙර නොවූ විරූ සෝවියට් මැදිහත්වීමක් ඉතියෝපියාවේ කොමියුනිස්ට් ඩර්ග් පාලනයට සහාය විය. 1978 වන විට සෝමාලියානු හමුදා අවසානයේ ඔගඩෙන් පිටතට තල්ලු කරන ලදී. සෝවියට් සංගමයේ මෙම සහාය මාරුව වෙනත් තැනක සහචරයින් සෙවීමට බැරේ ආන්ඩුව පොළඹවන ලදී. එය අවසානයේදී සෝවියට් දේශයේ සීතල යුද්ධයේ පරම-ප්‍රතිවාදියා වන එක්සත් ජනපදය මත සමථයකට පත් විය. සෝවියට් සංගමය සමග සෝමාලියාවේ ආරම්භක මිත්‍රත්වය සහ පසුව එක්සත් ජනපදය සමඟ ඇති හවුල්කාරිත්වය අප්‍රිකාවේ විශාලතම හමුදාව ගොඩනැගීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;Ramsbotham 222&quot;&gt;{{cite book|author=Oliver Ramsbotham|author2=Tom Woodhouse|year=1999|title=Encyclopedia of international peacekeeping operations|url=https://archive.org/details/encyclopediaofin0000rams|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofin0000rams/page/222 222]|publisher=ABC-CLIO|isbn=0-87436-892-8}}&lt;/ref&gt;[[File:Muhammad_Siad_Barre_-_40866X9X9.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Muhammad_Siad_Barre_-_40866X9X9.jpg|thumb|උත්තරීතර විප්ලවවාදී කවුන්සිලයේ සභාපති මේජර් ජෙනරාල් මොහොමඩ් සියාඩ් බැරේ, රුමේනියාවේ ජනාධිපති නිකොලා සියුසෙස්කු හමුවීම]]
1979 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර ඒ යටතේ මහජන සභාවක් සඳහා මැතිවරණ පැවැත්විණි. කෙසේ වෙතත්, බැරේගේ සෝමාලි විප්ලවවාදී සමාජවාදී පක්ෂයේ දේශපාලන මණ්ඩලය දිගටම පාලනය කළේය.&lt;ref name=&quot;Grolierenc&quot; /&gt; 1980 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, SRSP විසුරුවා හරින ලද අතර, උත්තරීතර විප්ලවවාදී කවුන්සිලය එම ස්ථානයේ නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Pjdlfw&quot; /&gt; ඒ වන විට බැරේගේ රජය එන්න එන්නම අප්‍රසාදයට පත් විය. බොහෝ සෝමාලියානුවන් හමුදා ආඥාදායකත්වය යටතේ ජීවිතය ගැන කලකිරී සිටියහ.

සීතල යුද්ධය අවසන් වීමත් සමග සෝමාලියාවේ මූලෝපායික වැදගත්කම හීන වීමත් සමග 1980 ගනන්වල දී පාලනය තවත් දුර්වල විය. ආන්ඩුව වඩ වඩාත් අත්තනෝමතික බවට පත් වූ අතර ඉතියෝපියාව විසින් දිරිමත් කරන ලද ප්‍රතිරෝධ ව්‍යාපාර රට පුරා පැන නැඟී අවසානයේ සෝමාලියානු සිවිල් යුද්ධයට මග පෑදීය. මිලීෂියා කණ්ඩායම් අතර සෝමාලියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යාපාරයේ ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තොර දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් සමඟ සෝමාලි ගැලවීමේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පෙරමුණ (SSDF), එක්සත් සෝමාලි කොන්ග්‍රසය (USC), සෝමාලි ජාතික ව්‍යාපාරය (SNM) සහ සෝමාලි දේශප්‍රේමී ව්‍යාපාරය (SPM) විය. SDM), සෝමාලියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සන්ධානය (SDA) සහ සෝමාලි ප්‍රකාශන සමූහය (SMG).

=== සෝමාලියා සිවිල් යුද්ධය ===
[[File:Somalia_regions.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somalia_regions.png|දාරය|දකුණ|Map of the sites related to the [[:en:Somali_Civil_War|Somali civil war]]  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Somalia - Civil War, Conflict, Famine {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Somalia/Civil-war |access-date=2024-05-31 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;]]
බැරේගේ ආණ්ඩුවේ සදාචාරාත්මක අධිකාරිය ක්‍රමක්‍රමයෙන් ඛාදනය වීමත් සමඟ බොහෝ සෝමාලිවරුන් හමුදා පාලනය යටතේ ජීවිතය ගැන කලකිරුණා. 1980 ගණන්වල මැද භාගය වන විට, ඉතියෝපියාවේ කොමියුනිස්ට් ඩර්ග් පරිපාලනයේ සහාය ඇතිව ප්‍රතිරෝධ ව්‍යාපාර රට පුරා පැන නැගුනි. බැරේ ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ දේශීය වශයෙන් ගරිල්ලන්ට, විශේෂයෙන්ම උතුරු ප්‍රදේශ වල සහය දක්වන අයට එරෙහිව දණ්ඩනමය පියවර ගැනීමට නියෝග කිරීමෙනි. 1988 දී ඉලක්ක කරන ලද ප්‍රදේශ අතර සෝමාලි ජාතික ව්‍යාපාරයේ (SNM) බලකොටුවක් වන හර්ගීසා හි වයඹදිග පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය සමඟ නගරවලට බෝම්බ දැමීම ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Locsg&quot;&gt;{{cite web |title=Somalia&amp;nbsp;— Government |url=http://countrystudies.us/somalia/65.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704043353/http://countrystudies.us/somalia/65.htm |archive-date=4 July 2014 |access-date=15 February 2014 |publisher=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Compagnon |first1=Daniel |date=22 October 2013 |title=State-sponsored violence and conflict under Mahamed Siyad Barre: the emergence of path dependent patterns of violence |url=http://sites.tufts.edu/reinventingpeace/2013/10/22/state-sponsored-violence-and-conflict-under-mahamed-siyad-barre-the-emergence-of-path-dependent-patterns-of-violence/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002022805/https://sites.tufts.edu/reinventingpeace/2013/10/22/state-sponsored-violence-and-conflict-under-mahamed-siyad-barre-the-emergence-of-path-dependent-patterns-of-violence/ |archive-date=2 October 2023 |access-date=7 October 2014 |publisher=[[World Peace Foundation]], [[The Fletcher School of Law and Diplomacy]]}}&lt;/ref&gt;

බැරේගේ ආන්ඩුව විසින් ආරම්භ කරන ලද මර්ධනය, රට පුරා විවිධ ප්‍රදේශ ආවරණය වන පරිදි උතුරේ ආරම්භක බෝම්බ ප්‍රහාරවලින් ඔබ්බට එහි ව්‍යාප්තිය දිගු කළේය. ආක්‍රමණශීලී ක්‍රමෝපායන් ප්‍රතිනිෂ්පාදනය කිරීම, සම්භවය මැඩලීම සහ ජනතාව කෙරෙහි අධිකාරිය රඳවා තබා ගැනීම, දකුණේ ආණ්ඩුවේ මර්දනකාරී ක්‍රියාවන්හි කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයක් විය. 1991 දී බැරේගේ පාලන තන්ත්‍රය විසින් දකුණු සෝමාලියාවේ පිහිටි බෙලෙඩ්වෙන් නගරයේ බොහෝ අහිංසක පුද්ගලයින්ගේ මරණයට තුඩු දුන් නිර්දය ප්‍රහාරයක් ආරම්භ කළ විට වඩාත් කැපී පෙනෙන අවස්ථාවක් සිදු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 November 1992 |title=Somalia: Information on the capture of the town of Belet Uen by the United Somali Congress (USC) at the end of 1990 or early 1991 and on persecution of Darod in Belet Uen by USC soldiers |url=https://webarchive.archive.unhcr.org/20230604082615/https://www.refworld.org/docid/3ae6acb654.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424094459/https://webarchive.archive.unhcr.org/20230604082615/https://www.refworld.org/docid/3ae6acb654.html |archive-date=24 April 2024 |access-date=11 April 2024 |website=webarchive.archive.unhcr.org |publisher=Canada: Immigration and Refugee Board of Canada}}&lt;/ref&gt; මෙම සාහසිකත්වයේ කෲරත්වය සහ විශාලත්වය, මානව හිමිකම් සහ මනුෂ්‍ය ජීවිතයේ වටිනාකම් පිළිබඳ අමු අමුවේ නොසලකා හැරීමක් ප්‍රදර්ශනය කරමින්, ඕනෑම ආකාරයක විරුද්ධත්වයක් හෝ ප්‍රතිරෝධයක් මැඩලීමට රජය සූදානම් වූ මට්ටම ඉස්මතු කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 1990 |title=Human Rights Watch World Report 1989 - Somalia |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/hrw/1990/en/35330#:~:text=We%20urge%20the,from%20international%20largesse. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424095942/https://www.refworld.org/reference/annualreport/hrw/1990/en/35330#:~:text=We%20urge%20the,from%20international%20largesse. |archive-date=24 April 2024 |access-date=11 April 2024 |website=Refwolrd |publisher=Human Rights Watch |publication-date=1 January 1990 |place=Somalia}}&lt;/ref&gt;

බැරේ ගේ මර්දනකාරී ප්‍රතිපත්තිවල තවත් කැපී පෙනෙන අවස්ථාවක් සිදුවූයේ බයිඩෝවා නගරයේ වන අතර, සාගතය සහ සිවිල් යුද්ධය අතරතුර එහි දිග හැරුණු ඛේදනීය සිදුවීම් හේතුවෙන් 'මරණයේ නගරය' යන අන්වර්ථ නාමය ලැබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 Aug 2023 |title=One in four people in Somalia have now fled their homes |url=https://reliefweb.int/report/somalia/one-four-people-somalia-have-now-fled-their-homes#:~:text=%E2%80%9CThe%20city%20of%20Baidoa%20earned,war%20in%20the%20early%201990s. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211093948/https://reliefweb.int/report/somalia/one-four-people-somalia-have-now-fled-their-homes#:~:text=%E2%80%9CThe%20city%20of%20Baidoa%20earned,war%20in%20the%20early%201990s. |archive-date=11 February 2024 |access-date=11 April 2024 |website=reliefweb |publisher=Islamic Relief}}&lt;/ref&gt; මෙම ප්‍රදේශවල වෙසෙන රහන්වේන් ප්‍රජාව ඉලක්ක කරගත් රජයේ උපාය මාර්ගවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පුද්ගලයන්ගේ ජීවිත අහිමි විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Yuusuf|first=Muuse|title=The Genesis of the Civil War in Somalia: The Impact of Foreign Military Intervention on the Conflict|publisher=Bloomsbury Academic|year=2022|isbn=9780755642410|publication-date=29 Dec 2022|pages=121}}&lt;/ref&gt;

1990 දී, මොගඩිෂු අගනුවර, පදිංචිකරුවන්ට තුනක් හෝ හතරකට වඩා වැඩි කණ්ඩායම් වශයෙන් ප්‍රසිද්ධියේ රැස් වීම තහනම් විය. ඉන්ධන හිඟය, උද්ධමනය සහ මුදල් අවප්‍රමාණය ආර්ථිකයට බලපෑවේය. විනිමය සඳහා බැංකුවලට දේශීය මුදල් හිඟයක් ඇති වූ බැවින් නගර මධ්‍යයේ දියුණු කළු වෙළඳපොලක් පැවතුනි. විදේශ මුදල් අපනයනය වැළැක්වීම සඳහා දැඩි විනිමය පාලන රෙගුලාසි හඳුන්වා දෙන ලදී. විදේශිකයන්ට ගමන් තහනමක් පනවා නොතිබුණද, බොහෝ ස්ථාන ඡායාරූප ගැනීම තහනම් කර ඇත. මොගඩිෂු හි දිවා කාලයේදී රජයේ කිසිදු හමුදා බලකායක් පෙනී සිටීම අතිශයින් දුර්ලභ විය. කෙසේ වෙතත්, රජයේ අධිකාරීන් විසින් කරන ලද ප්‍රමාද වූ රාත්‍රී මෙහෙයුම්වලට පුද්ගලයන්ගේ නිවෙස්වලින් &quot;අතුරුදහන් කිරීම්&quot; ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Focus on the Horn, Issues 7–9|year=1989|publisher=Horn of Africa Information Committee|page=37}}&lt;/ref&gt;

1991 දී, ඉතියෝපියාවේ එවකට පාලක ඩර්ග් පාලන තන්ත්‍රය සහ ලිබියාවේ පිටුබලය ඇතිව, වංශ මත පදනම් වූ විරුද්ධ කණ්ඩායම්වල සභාගයක් විසින් බැරේ පරිපාලනය නෙරපා හරින ලදී.&lt;ref&gt;Columbia University, School of International Affairs, ''Journal of international affairs'', Volume 40 (1986), p. 165.&lt;/ref&gt; සෝමාලියානු ජාතික ව්‍යාපාරයේ සහ උතුරු ගෝත්‍රික වැඩිහිටියන්ගේ රැස්වීමකින් අනතුරුව, රටේ උතුරු හිටපු බ්‍රිතාන්‍ය කොටස 1991 මැයි මාසයේදී සෝමාලිලන්ත ජනරජය ලෙස සිය නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. කැලඹිලි සහිත දකුණට සාපේක්ෂව තථ්‍ය ස්වාධීන හා සාපේක්ෂව ස්ථාවර වුවද, එය එසේ වී නැත. ඕනෑම විදේශීය රජයක් විසින් පිළිගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1367554.stm|title=Somaliland citizens ask to be recognized as a state|date=4 June 2001|work=[[BBC News]]|access-date=25 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201232830/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1367554.stm|archive-date=1 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1361394.stm|title=Somaliland votes for independence|date=31 May 2001|work=[[BBC News]]|access-date=25 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209234117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1361394.stm|archive-date=9 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:Mogadishu.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mogadishu.jpg|thumb|සිවිල් යුද්ධයට පෙර මොගඩිෂු හැඳින්වූයේ &quot;ඉන්දියානු සාගරයේ සුදු මුතු ඇටය&quot; යනුවෙනි.&lt;ref&gt;Al J. Venter (1975) ''Africa Today'', p. 152, {{ISBN|0-86954-023-8}}&lt;/ref&gt;]]
බොහෝ විරුද්ධ කණ්ඩායම් පසුව බැරේගේ පාලන තන්ත්‍රය නෙරපා හැරීමෙන් පසුව ඇති වූ බල රික්තය තුළ බලපෑම සඳහා තරඟ කිරීමට පටන් ගත්හ. දකුණේ, USC කමාන්ඩර්වරුන් වන ජෙනරාල් මොහොමඩ් ෆාරා අයිඩිඩ් සහ අලි මහඩි මොහොමඩ් ගේ නායකත්වයෙන් සන්නද්ධ කන්ඩායම්, විශේෂයෙන්ම, අගනුවර කෙරෙහි අධිකාරී බලය යෙදවීමට උත්සාහ කරන විට, ගැටුම් ඇති විය.&lt;ref&gt;Library Information and Research Service, ''The Middle East: Abstracts and index'', Volume 2, (Library Information and Research Service: 1999), p.327.&lt;/ref&gt; 1991 දී, සෝමාලියාව පිළිබඳ බහු-අදියර ජාත්‍යන්තර සම්මන්ත්‍රණයක් අසල්වැසි ජිබුටි හිදී පැවැත්විණි.&lt;ref name=&quot;Paul Fricska&quot;&gt;{{cite web |last=Paul Fricska |first=Szilard |title=Harbinger of a New World Order? Humanitarian Intervention in Somalia |url=https://circle.ubc.ca/bitstream/handle/2429/5267/ubc_1994-0415.pdf?sequence=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316145832/https://circle.ubc.ca/bitstream/handle/2429/5267/ubc_1994-0415.pdf?sequence=1 |archive-date=16 March 2012 |access-date=6 October 2013 |publisher=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt; ජිබුටි සමුළුව මගින් මුහම්මද් තුමාට ලබා දුන් නීත්‍යානුකූලභාවය හේතුවෙන්, පසුව ඔහු සෝමාලියාවේ නව ජනාධිපති ලෙස ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව විසින් පිළිගනු ලැබීය.&lt;ref name=&quot;Paul Fricska&quot; /&gt; අගනුවර කොටස් වලින් ඔබ්බට තම අධිකාරය ක්‍රියාත්මක කිරීමට ඔහුට නොහැකි විය. බලය වෙනුවට සෝමාලියාවේ දකුණු අර්ධයේ අනෙකුත් කන්ඩායම් නායකයන් සමඟ සහ උතුරේ ස්වාධීන උප-ජාතික ආයතන සමඟ තරඟ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/0/cd80e675a2fba86a49256ff90029df0f?OpenDocument|title=Somalia: Some key actors in the transitional process|date=6 May 2005|access-date=7 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927193104/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/0/cd80e675a2fba86a49256ff90029df0f?OpenDocument|archive-date=27 September 2007|agency=[[The New Humanitarian|IRIN]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ජිබුටි සමුළුවෙන් අනතුරුව දේශපාලන පාර්ශවකරුවන් 15 දෙනෙකු විසින් අත්සන් කරන ලද ජාතික සංහිඳියාව සහ නිරායුධකරණය සඳහා වූ ගබ්සා ගිවිසුම් දෙකක්: ජාතික සංහිඳියාව පිළිබඳ අවිධිමත් සූදානම් කිරීමේ රැස්වීමක් පැවැත්වීමේ ගිවිසුමක් සහ 1993 ජාතික සංහිඳියාව පිළිබඳ සමුළුවේදී ඇති කරගත් ඇඩිස් අබාබා ගිවිසුම.{{Citation needed|date=October 2021}}

1990 ගණන්වල මුල් භාගයේදී, ස්ථීර මධ්‍යම අධිකාරියක් නොමැති වීම හේතුවෙන්, සෝමාලියාව &quot;අසාර්ථක රාජ්‍යයක්&quot; ලෙස සංලක්ෂිත කිරීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Anderson|first=Jon Lee|date=14 December 2009|title=The Most Failed State|url=https://www.newyorker.com/magazine/2009/12/14/the-most-failed-state|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227203612/http://www.newyorker.com/magazine/2009/12/14/the-most-failed-state|archive-date=27 February 2023|access-date=19 May 2015|magazine=The New Yorker}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/somalia-a-failed-state-is-back-from-the-dead-8449310.html?printService=print|title=Somalia: A failed state is back from the dead|last=Fergusson|first=James|date=13 January 2013|work=The Independent|access-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112131834/https://www.independent.co.uk/news/world/africa/somalia-a-failed-state-is-back-from-the-dead-8449310.html?printService=print|archive-date=12 November 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/08/10/opinion/yes-there-is-a-reason-to-be-in-somalia.html|title=Yes, There Is a Reason to Be in Somalia|last=Albright|first=Madeleine K.|date=10 August 1993|work=The New York Times|access-date=22 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523121239/http://www.nytimes.com/1993/08/10/opinion/yes-there-is-a-reason-to-be-in-somalia.html|archive-date=23 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== සංක්‍රාන්ති ආයතන ===
[[File:Abdullahi_Yusuf_Ahmed_(28-03-2006).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abdullahi_Yusuf_Ahmed_(28-03-2006).jpg|thumb|සෝමාලියාවේ සංක්‍රාන්ති රජයේ සභාපති අබ්දුල්ලාහි යූසුෆ් අහමඩ්]]
සංක්‍රාන්ති ජාතික රජය (TNG) 2000 අප්‍රේල්-මැයි මාසවලදී ජිබුටි හි ආර්ටා හි පැවති සෝමාලියා ජාතික සාම සමුළුවේදී (SNPC) පිහිටුවන ලදී. අබ්දිකාසිම් සලාද හසන්, ජාතියේ නව සංක්‍රාන්ති ජාතික ආණ්ඩුවේ (TNG) සභාපතිවරයා ලෙස තේරී පත් වූ අතර, සෝමාලියාව එහි තුන්වන ස්ථිර ජනරජ ආන්ඩුවට මඟ පෙන්වීම සඳහා පිහිටුවන ලද අන්තර්වාර පාලනයකි.&lt;ref name=&quot;Cfbsom&quot;&gt;{{cite web |year=2014 |title=Somalia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701070127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |archive-date=1 July 2014 |access-date=8 April 2014 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia}}&lt;/ref&gt; TNG හි අභ්‍යන්තර ගැටළු වසර තුනකදී සිව් වතාවක් අගමැති වෙනුවට ආදේශ කිරීමට හේතු වූ අතර, 2003 දෙසැම්බර් මාසයේදී පරිපාලන ආයතනය බංකොලොත් භාවය වාර්තා විය. එහි ජනවරම ඒ සමගම අවසන් විය.&lt;ref name=&quot;TNG-PRIME-MINISTER-CONCLUDES-FORMATION-OF-CABINET&quot;&gt;{{cite web |date=2003-12-31 |title=TNG Prime Minister Concludes Formation of Cabinet |url=http://www.banadir.com/cabinet.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040921233018/http://www.banadir.com/cabinet.shtml |archive-date=21 September 2004 |access-date=2014-04-08}}&lt;/ref&gt;

2004 ඔක්තෝබර් 10 දින, නීති සම්පාදකයින් විසින් සංක්‍රාන්ති ජාතික රජයේ අනුප්‍රාප්තිකයා වන සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් රජයේ (TFG) පළමු සභාපති ලෙස අබ්දුල්ලාහි යූසුෆ් අහමඩ් තේරී පත් විය.&lt;ref name=&quot;Spmoarc&quot;&gt;{{Cite web |title=:: Xinhuanet – English |url=http://news.xinhuanet.com/english/2004-11/13/content_2213479.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20041121085231/http://news.xinhuanet.com/english/2004-11/13/content_2213479.htm |archive-date=21 November 2004}}&lt;/ref&gt; TFG යනු 1991 සියාඩ් බැරේ පාලන තන්ත්‍රයේ බිඳවැටීමෙන් සහ ඉන් අනතුරුව ඇති වූ සිවිල් යුද්ධයෙන් පසුව සෝමාලියාවට ජාතික ආයතන ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීම අරමුණු කරගත් දෙවන අන්තර්වාර පරිපාලනය විය.&lt;ref name=&quot;fctbk&quot;&gt;{{cite web |year=2014 |title=Somalia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701070127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |archive-date=1 July 2014 |access-date=5 October 2011 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia}}&lt;/ref&gt;

සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් රජය (TFG) 2012 අගෝස්තු 20 වන තෙක් සෝමාලියාවේ ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් රජය වූ අතර එහි නිල කාලය නිල වශයෙන් අවසන් විය.&lt;ref name=&quot;Fcacsunesinpshm2&quot;&gt;{{cite news|url=http://allafrica.com/stories/201208220474.html|title=Somalia: UN Envoy Says Inauguration of New Parliament in Somalia 'Historic Moment'|date=21 August 2012|newspaper=Forum on China-Africa Cooperation|access-date=24 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014234626/http://allafrica.com/stories/201208220474.html|archive-date=14 October 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තුව (TFP) විසින් 2004 නොවැම්බර් මාසයේ දී සම්මත කරන ලද සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් ප්‍රඥප්තියේ (TFC) අර්ථ දක්වා ඇති පරිදි එය රජයේ සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් ආයතනවලින් එකක් (TFIs) ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් රජය නිල වශයෙන් රජයේ විධායක ශාඛාවෙන් සමන්විත වූ අතර TFP ව්‍යවස්ථාදායක ශාඛාව ලෙස සේවය කරයි. ආන්ඩුව මෙහෙයවනු ලැබුවේ සෝමාලියාවේ ජනාධිපතිවරයා වන අතර, අගමැති හරහා කැබිනට් මණ්ඩලය වාර්තා කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, එය ශාඛා තුනම සාමූහිකව හැඳින්වීමට සාමාන්‍ය යෙදුමක් ලෙස ද භාවිතා විය.{{Citation needed|date=October 2021}}

=== ඉස්ලාමීය අධිකරණ සංගමය ===
[[File:Icu_somalia_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Icu_somalia_map.png|thumb|ICU එහි බලපෑමේ උච්චතම අවස්ථාව පෙන්වන සිතියම]]
2006 දී, ඉස්ලාමීය අධිකරණ සංගමය (ICU), මාස 6 ක් සඳහා රටේ දකුණු කොටසේ වැඩි කොටසක් පාලනය කර ෂරියා නීතිය පැනවීය. එක්සත් ජාතීන්ගේ ඉහළ නිලධාරීන් මෙම කෙටි කාලය සෝමාලියානු දේශපාලන ඉතිහාසයේ 'ස්වර්ණමය යුගයක්' ලෙස හඳුන්වයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 December 2007 |title=Somalia Mourns a 'Golden Era' as Crisis Worsens {{!}} Africa Faith and Justice Network |url=https://afjn.org/somalia-mourns-a-golden-era-as-crisis-worsens/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904122208/https://afjn.org/somalia-mourns-a-golden-era-as-crisis-worsens/ |archive-date=4 September 2021 |access-date=2021-09-04 |website=afjn.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html|title=As Somali Crisis Swells, Experts See a Void in Aid|last=Gettleman|first=Jeffrey|date=2007-11-20|work=The New York Times|access-date=2021-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904113438/https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html|archive-date=4 September 2021|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් රජය ===
සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් ආන්ඩුව එහි අධිකාරිය නැවත ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, ඉතියෝපියානු හමුදා, අප්‍රිකානු සංගමයේ සාම සාධක භටයින්ගේ සහය ඇතිව එක්සත් ජනපදයේ ගුවන් සහාය ඇතිව දැඩි සත්කාර ඒකකය පලවා හැර එහි පාලනය ශක්තිමත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 August 2007 |title=Ethiopian Invasion of Somalia |url=http://www.globalpolicy.org/component/content/article/153/26334.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090910145231/http://www.globalpolicy.org/component/content/article/153/26334.html |archive-date=10 September 2009 |access-date=27 June 2010 |publisher=Globalpolicy.org}}&lt;/ref&gt; 2007 ජනවාරි 8 වන දින, TFG සභාපති අබ්දුල්ලාහි යූසුෆ් අහමඩ්, නිලයට තේරී පත්වීමෙන් පසු ප්‍රථම වතාවට ඉතියෝපියානු හමුදා සහාය ඇතිව මොගඩිෂු වෙත ඇතුළු විය. පසුව රජය බයිඩෝවා හි අන්තර්කාලීන ස්ථානයෙන් අගනුවර විලා සෝමාලියාවට ගෙන ගියේය. 1991 දී සියාඩ් බැරේ පාලනය බිඳවැටීමෙන් පසු ෆෙඩරල් රජය විසින් රටේ වැඩි කොටසක් පාලනය කළ පළමු අවස්ථාව මෙය සනිටුහන් විය.&lt;ref name=&quot;Gosppsdott&quot;&gt;{{cite web |date=12 January 2011 |title=Somalia President, Parliament Speaker dispute over TFG term |url=http://www.garoweonline.com/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=558:somalia-president-parliament-speaker-dispute-over-tfg-term&amp;catid=55:somalia&amp;Itemid=79 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514131640/http://www.garoweonline.com/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=558%3Asomalia-president-parliament-speaker-dispute-over-tfg-term&amp;catid=55%3Asomalia&amp;Itemid=79 |archive-date=14 May 2011 |access-date=12 June 2011 |publisher=Garoweonline.com}}&lt;/ref&gt;

=== අල් ෂබාබ් කැරැල්ල ===
අල්-ෂබාබ් ඉතියෝපියානු හමුදාව සෝමාලියාවේ රැඳී සිටීමට විරුද්ධ වූ අතර TFG ට එරෙහිව කැරැල්ලක් දිගටම කරගෙන ගියේය. 2007 සහ 2008 වසර පුරා, මධ්‍යම සහ දකුණු සෝමාලියාවේ ප්‍රධාන නගර සහ වරායන්හි පාලනය අල්ලා ගනිමින් අල්-ෂබාබ් හමුදා ජයග්‍රහණ ලබා ගත්තේය. 2009 ජනවාරි වන විට, අල්-ෂබාබ් සහ අනෙකුත් මිලීෂියාවන් විසින් ඉතියෝපියානු හමුදාවන්ට පසුබැසීමට බල කරන ලද අතර, සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් රජයේ හමුදාවන්ට සහාය වීම සඳහා ඌන සන්නද්ධ අප්‍රිකානු සංගමයේ සාම සාධක හමුදාවක් ඉතිරි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 May 2009 |title=USCIRF Annual Report 2009 – The Commission's Watch List: Somalia |url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,USCIRF,,,4a4f272bc,0.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510005900/http://www.unhcr.org/refworld/publisher%2CUSCIRF%2C%2C%2C4a4f272bc%2C0.html |archive-date=10 May 2011 |access-date=27 June 2010 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees}}&lt;/ref&gt;

අරමුදල් සහ මානව සම්පත් හිඟකම, ජාතික ආරක්ෂක හමුදාවක් නැවත ස්ථාපිත කිරීම දුෂ්කර වූ ආයුධ සම්බාධක සහ ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවේ සාමාන්‍ය උදාසීනත්වය හේතුවෙන් යූසුෆ් පුන්ට්ලන්ඩ් සිට මොගඩිෂු දක්වා හමුදා දහස් ගණනක් යෙදවීමට බැඳී සිටියේය. රටේ දකුණු ප්‍රදේශයේ කැරලිකරුවන්ට එරෙහි සටන පවත්වා ගැනීමට. මෙම ප්‍රයත්නය සඳහා මූල්‍ය ආධාර සපයන ලද්දේ ස්වාධීන කලාපයේ රජය විසිනි. මෙමගින් පුන්ට්ලන්ඩ්හිම ආරක්ෂක හමුදාවන්ට සහ සිවිල් සේවා සේවකයන්ට ඉතිරි වූයේ සුළු ආදායමක් වන අතර, මුහුදු කොල්ලකෑම් සහ ත්‍රස්තවාදී ප්‍රහාරවලට ගොදුරු විය හැකි ප්‍රදේශයක් බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 December 2008 |title=Somalia: Guide to Puntland Election 2009 |url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928150305/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml |archive-date=28 September 2013 |access-date=12 June 2011 |publisher=Garoweonline.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Opening Annual General Assembly Debate, Secretary-General Urges Member States to Press in Tackling Poverty, Terrorism, Human Rights Abuses, Conflicts |url=http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727220517/http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html |archive-date=27 July 2020 |access-date=12 June 2011 |publisher=Unis.unvienna.org}}&lt;/ref&gt;

2008 දෙසැම්බර් 29 දින, යූසුෆ්, සෝමාලියාවේ ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වන බව බයිඩෝවා හි එක්සත් පාර්ලිමේන්තුවක් ඉදිරියේ නිවේදනය කළේය. ජාතික ගුවන්විදුලිය ඔස්සේ විකාශනය කරන ලද ඔහුගේ කතාවේදී, යූසුෆ් තම රජයට කිරීමට නියම කර තිබූ පරිදි රටේ 17 වසරක ගැටුම අවසන් කිරීමට අපොහොසත් වීම ගැන කනගාටුව ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7802622.stm &quot;Somalia's president quits office&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113170135/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7802622.stm|date=13 November 2017}}, [[BBC News]], 29 December 2008.&lt;/ref&gt; ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව රජයට සහය දැක්වීමට අපොහොසත් වීම සම්බන්ධයෙන් ද ඔහු චෝදනා කළ අතර, සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් රජයේ ප්‍රඥප්තියට අනුව පාර්ලිමේන්තුවේ කථානායකවරයා ඔහුගෙන් පසු ධුරයට පත් වනු ඇති බව පැවසීය.&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/a790e984-d590-11dd-a9cc-000077b07658.html &quot;Somali President Yusuf resigns&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231092213/http://www.ft.com/cms/s/0/a790e984-d590-11dd-a9cc-000077b07658.html|date=31 December 2008}}, Reuters (FT.com), 29 December 2008.&lt;/ref&gt;

=== සංක්‍රාන්ති කාලපරිච්ඡේදයේ අවසානය ===
2008 මැයි 31 සහ ජූනි 9 අතර, සෝමාලියාවේ ෆෙඩරල් රජයේ නියෝජිතයින් සහ සෝමාලියාවේ නැවත විමුක්තිය සඳහා වූ සන්ධානය (ARS) සෝමාලියාවේ හිටපු එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ නියෝජිත අහමදු ඕල්ඩ්-අබ්දල්ලා විසින් ජිබුටි හි සාම සාකච්ඡා සඳහා සහභාගී විය. සන්නද්ධ ගැටුම නැවැත්වීමට හිලව් වශයෙන් ඉතියෝපියානු හමුදා ඉවත් කර ගන්නා ලෙස ඉල්ලා අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමකින් සමුළුව අවසන් විය. පසුව ARS සාමාජිකයින්ට පහසුකම් සැලසීම සඳහා පාර්ලිමේන්තුව ආසන 550 දක්වා පුළුල් කරන ලද අතර, පසුව ෂෙයික් ෂරීෆ් ෂෙයික් අහමඩ් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.[[File:Somalia_2023_map.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somalia_2023_map.jpg|alt=SVG map showing relative control of the central government, Somaliland, and other actors|thumb|2023 දෙසැම්බර් වන විට සෝමාලියාවේ දේශපාලන හා මිලිටරි තත්ත්වය]]
අප්‍රිකානු සංගමයේ කුඩා කණ්ඩායමක සහාය ඇතිව, TFG 2009 පෙබරවාරි මාසයේදී රටේ දකුණු අර්ධයේ පූර්ණ පාලනය භාර ගැනීම සඳහා ප්‍රතිප්‍රහාරයක් ආරම්භ කළේය. එහි පාලනය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා, TFG ඉස්ලාමීය අධිකරණ සංගමය, සෝමාලියාවේ නැවත-විමුක්තිය සඳහා වූ සන්ධානයේ අනෙකුත් සාමාජිකයින් සහ මධ්‍යස්ථ සුෆි මිලීෂියාවක් වන අහුලු සුන්නා වල්ජමාආ සමග සන්ධානයක් ගොඩනගා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kamaal |date=22 May 2010 |title=UN boss urges support for Somalia ahead of Istanbul summit |url=http://horseedmedia.net/2010/05/22/un-boss-urges-support-for-somalia-ahead-of-istanbul-summit/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928234017/http://horseedmedia.net/2010/05/22/un-boss-urges-support-for-somalia-ahead-of-istanbul-summit/ |archive-date=28 September 2013 |access-date=27 June 2010 |publisher=Horseedmedia.net}}&lt;/ref&gt; තවද, විරුද්ධ ප්‍රධාන ඉස්ලාමීය කණ්ඩායම් දෙක වන අල්-ෂබාබ් සහ හිස්බුල් ඉස්ලාම්, 2009 මැද භාගයේදී එකිනෙකා අතර සටන් කිරීමට පටන් ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8318798.stm|title=Islamists break Somali port truce|date=21 October 2009|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026052416/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8318798.stm|archive-date=26 October 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සටන් විරාමයක් ලෙස, 2009 මාර්තු මාසයේදී, TFG නිවේදනය කළේ තමන් ජාතියේ නිල අධිකරණ පද්ධතිය ලෙස ෂරියා යලි ක්‍රියාත්මක කරන බවයි.&lt;ref&gt;[http://www.arabnews.com/?page=4&amp;section=0&amp;article=119757&amp;d=1&amp;m=3&amp;y=2009 Shariah in Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727054245/http://www.arabnews.com/?page=4&amp;section=0&amp;article=119757&amp;d=1&amp;m=3&amp;y=2009|date=27 July 2020}} – ''[[Arab News]]''&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, රටේ දකුණු සහ මධ්‍යම ප්‍රදේශවල ගැටුම් දිගටම පැවතුනි. මාස කිහිපයක් ඇතුළත, TFG දකුණු-මධ්‍යම සෝමාලියාවේ ගැටුම් කලාපවලින් 70% ක් පමණ අල්ලාගෙන, මතභේදයට තුඩු දී ඇති භූමියෙන් 80% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක පාලනය ඉස්ලාමීය කැරලිකරුවන්ට අහිමි විය.&lt;ref name=&quot;Gosppsdott&quot; /&gt;

2011 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, සෝමාලි සහ කෙන්යානු හමුදා සහ බහුජාතික හමුදා අතර සම්බන්ධීකරණ මෙහෙයුමක්, ලින්ඩා න්චි මෙහෙයුම දකුණු සෝමාලියාවේ අල්-ෂබාබ්ට එරෙහිව ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Joint Communique&amp;nbsp;– Operation Linda Nchi |url=http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&amp;id=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816100759/http://www.kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&amp;id=1 |archive-date=16 August 2012 |access-date=25 September 2013 |publisher=Kenya High Commission, Tanzania}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=15 February 2012 |title=The Kenyan Military Intervention in Somalia |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/kenya/184%20-%20The%20Kenyan%20Military%20Intervention%20in%20Somalia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923225142/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/kenya/184%20-%20The%20Kenyan%20Military%20Intervention%20in%20Somalia.pdf |archive-date=23 September 2015 |access-date=10 June 2015 |publisher=International Crisis Group}}&lt;/ref&gt; 2012 සැප්තැම්බර් වන විට, සෝමාලි, කෙන්යා, සහ රස්කම්බෝනි හමුදා අල්-ෂබාබ්ගේ අවසාන ප්‍රධාන බලකොටුව වන කිස්මායෝ හි දකුණු වරාය අල්ලා ගැනීමට සමත් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/sep/28/kenyan-soldiers-capture-kismayo-somalia|title=Kenyan troops launch beach assault on Somali city of Kismayo|author=Clar Ni Chonghaile|date=28 September 2012|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=28 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929045744/http://www.theguardian.com/world/2012/sep/28/kenyan-soldiers-capture-kismayo-somalia|archive-date=29 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2012 ජූලි මාසයේදී, සෝමාලියාව සමඟ සම්බන්ධ වීමට යුරෝපීය සංගමයේ මෙහෙයුම් තුනක් දියත් කරන ලදී: EUTM සෝමාලියාව, EU නාවික හමුදාව සෝමාලියා මෙහෙයුම සහ EUCAP නෙස්ටර්.&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 July 2012 |title=Analysis of EUCAP Nestor by the Global Governance Institute |url=http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402205646/http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html |archive-date=2 April 2013 |publisher=Global Governance Institute}}&lt;/ref&gt;

සෝමාලියාවේ ස්ථිර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතන පිහිටුවීම සඳහා පැහැදිලි මිණුම් සලකුණු සපයන දේශපාලන ක්‍රියාවලියක් වන නිල &quot;සංක්‍රාන්ති අවසානය සඳහා වූ මාර්ග සිතියමේ&quot; කොටසක් ලෙස, සංක්‍රාන්ති ෆෙඩරල් රජයේ අතුරු වරම 2012 අගෝස්තු 20 දිනෙන් අවසන් විය.&lt;ref name=&quot;Aasratdocwau2&quot;&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html|title=Somalia rising after two decades of civil war and unrest|author=Muddassar Ahmed|date=8 August 2012|access-date=9 August 2012|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20120810180135/http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html|archive-date=10 August 2012|publisher=Al Arabiya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; සෝමාලියාවේ ෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තුව සමගාමීව ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Fcacsunesinpshm2&quot; /&gt;[[File:Parlament_of_Somalia_2012-2016.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Parlament_of_Somalia_2012-2016.svg|වම|thumb|සෝමාලියාවේ ෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තුවේ ව්‍යුහය]]
=== ෆෙඩරල් රජය ===
සිවිල් යුද්ධයේ ආරම්භයේ සිට රටේ පළමු ස්ථිර මධ්‍යම රජය වන සෝමාලියාවේ ෆෙඩරල් රජය 2012 අගෝස්තු මාසයේදී පිහිටුවන ලදී. 2014 අගෝස්තු මාසයේදී සෝමාලියානු රජය විසින් මෙහෙයවන ලද ඉන්දියන් සාගරයේ මෙහෙයුම ගම්බද ප්‍රදේශවල කැරලිකරුවන් සතුව තිබූ සාක්කුවලට එරෙහිව දියත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.raxanreeb.com/2014/09/somalia-president-says-godane-is-dead-now-is-the-chance-for-the-members-of-al-shabaab-to-embrace-peace/|title=SOMALIA: President says Godane is dead, now is the chance for the members of al-Shabaab to embrace peace|date=5 September 2014|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906202740/http://www.raxanreeb.com/2014/09/somalia-president-says-godane-is-dead-now-is-the-chance-for-the-members-of-al-shabaab-to-embrace-peace/|archive-date=6 September 2014|agency=Raxanreeb|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>atgb38dty6o24xe7t0fkmokhvd2g62j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කැනඩාවේ සෞඛ්‍ය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178478</id>
    <revision>
      <id>797402</id>
      <parentid>729859</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12932" sha1="5exf28c4h8nwwy3mmlh9c16ivmtty61" xml:space="preserve">කැනඩාවේ සෞඛ්‍ය සේවා සපයනු ලබන්නේ පළාත් සහ භෞමික සෞඛ්‍ය සේවා හරහා මහජන අරමුදල් සපයන, අවිධිමත් ලෙස මෙඩිකෙයා ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{multiref2|{{cite book |last1=Aase |first1=Karina |url=https://books.google.com/books?id=Jvs1DwAAQBAJ&amp;pg=PA128 |title=Researching Quality in Care Transitions: International Perspectives |last2=Waring |first2=Justin |last3=Schibevaag |first3=Lene |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-3-319-62346-7 |pages=128–129}}|{{cite news |date=December 1, 2006 |title=Public vs. private health care |url=http://www.cbc.ca/news2/background/healthcare/public_vs_private.html |work=CBC News}}
}}&lt;/ref&gt; එය 1984&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bégin|first=Monique|title=Medicare: Canada's Right to Health|url=https://archive.org/details/medicarecanadasr0000begi|publisher=Optimum Pub. International|year=1988|isbn=978-0-88890-219-1|chapter=Intro}}&lt;/ref&gt; කැනඩා සෞඛ්‍ය පනතේ විධිවිධාන මගින් මෙහෙයවනු ලබන අතර එය විශ්වීය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Leatt|first1=Peggy|url=https://books.google.com/books?id=2_y6J647QFoC&amp;pg=PA81|title=Government Relations in the Health Care Industry|last2=Mapa|first2=Joseph|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2003|isbn=978-1-56720-513-8|page=81}}&lt;/ref&gt; ප්‍රසිද්ධියේ අරමුදල් සපයන සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා විශ්වීය ප්‍රවේශය &quot;බොහෝ විට කැනේඩියානුවන් විසින් ඔවුන් රටේ කොතැනක ජීවත් වුවද සෑම කෙනෙකුටම ජාතික සෞඛ්‍ය රක්ෂණය සහතික කරන මූලික වටිනාකමක් ලෙස සලකනු ලැබේ&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=The Health of Canadians – The Federal Role|publisher=Parliament of Canada|access-date=January 5, 2017|section-url=http://www.parl.gc.ca/content/sen/committee/372/soci/rep/repoct02vol6part7-e.htm|section=17.2 Universality|archive-date=January 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170117231017/http://www.parl.gc.ca/Content/SEN/Committee/372/soci/rep/repoct02vol6part7-e.htm}}&lt;/ref&gt; කැනේඩියානුවන්ගේ සෞඛ්‍ය සේවයෙන් සියයට 30ක් පමණ ගෙවනු ලබන්නේ පුද්ගලික අංශය හරහාය.&lt;ref name=&quot;Kroll2012&quot;&gt;{{Cite book|last=Kroll|first=David J.|url=https://books.google.com/books?id=STnr1N89LIUC&amp;pg=PA126|title=Capitalism Revisited: How to Apply Capitalism in Your Life|publisher=Dorrance Publishing|year=2012|isbn=978-1-4349-1768-3|page=126}}&lt;/ref&gt; මෙය වැඩිපුරම ගෙවනු ලබන්නේ බෙහෙත් වට්ටෝරු, දන්ත වෛද්‍ය විද්‍යාව සහ අක්ෂි වෛද්‍ය විද්‍යාව වැනි මෙඩිකෙයා මගින් ආවරණය නොවන හෝ අර්ධ වශයෙන් ආවරණය නොවන සේවාවන් සඳහාය.&lt;ref name=&quot;Kroll2012&quot; /&gt; කැනේඩියානුවන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් සියයට 65 සිට 75 දක්වා යම් ආකාරයක අතිරේක සෞඛ්‍ය රක්‍ෂණයක් ඇත; බොහෝ දෙනෙකුට එය ලැබෙන්නේ ඔවුන්ගේ සේවා යෝජකයන් හරහා හෝ ද්විතියික සමාජ සේවා වැඩසටහන් වෙත ප්‍රවේශ වීමෙනි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Chen|first=Tsai-Jyh|url=https://books.google.com/books?id=1bBhDwAAQBAJ&amp;pg=PA93|title=An International Comparison of Financial Consumer Protection|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-981-10-8441-6|page=93}}&lt;/ref&gt;

[[File:OECD health expenditure per capita by country.svg|thumb|upright=1.2|රට අනුව සෞඛ්‍ය වියදම් සහ මූල්‍යකරණය. ඒක පුද්ගල සෞඛ්‍ය වියදම් එක්සත් ජනපද ඩොලර් වලින් (PPP).|alt=graph of expenditures as described in the caption]]අනෙකුත් බොහෝ සංවර්ධිත රටවල් සමඟ පොදුවේ, වැඩි විශ්‍රාමිකයන් සහ වැඩ කරන වයසේ අඩු පුද්ගලයින් සිටින වැඩිහිටි ජනගහනයක් වෙත ජන විකාශන මාරුවක් හේතුවෙන් කැනඩාව සෞඛ්‍ය සේවා වියදම්වල වැඩි වීමක් අත්විඳිමින් සිටී. 2021 දී, කැනඩාවේ සාමාන්‍ය වයස අවුරුදු 41.9 කි.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 81.1කි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weiss |first=Thomas G. |author-link=Thomas G. Weiss |year=2017 |title=Canadian Male and Female Life Expectancy Rates by Province and Territory |url=https://www.disabled-world.com/calculators-charts/ca-lifespan.php |website=Disabled World}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන මහජන සෞඛ්‍ය නිලධාරියාගේ 2016 වාර්තාවකින් හෙළි වූයේ G7 රටවල් අතර ජනගහනයේ ඉහළම අනුපාතයන්ගෙන් එකක් වන කැනේඩියානුවන්ගෙන් සියයට 88 ක් ඔවුන්ට &quot;හොඳ හෝ ඉතා හොඳ සෞඛ්‍යයක්&quot; ඇති බව පෙන්නුම් කරන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2016 |title=Health Status of Canadians – How healthy are we? – Perceived health |url=https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |website=Report of the Chief Public Health Officer |publisher=Public Health Agency of Canada}}&lt;/ref&gt; කැනේඩියානු වැඩිහිටියන්ගෙන් සියයට 80 ක් නිදන්ගත රෝග සඳහා අවම වශයෙන් එක් ප්‍රධාන අවදානම් සාධකයක් ඇති බව ස්වයං-වාර්තා කරයි: දුම්පානය, ශාරීරික අකර්මන්‍යතාවය, සෞඛ්‍ය සම්පන්න නොවන ආහාර ගැනීම හෝ අධික ලෙස මත්පැන් භාවිතය.&lt;ref name=&quot;GregoryStephens2019&quot;&gt;{{Cite book|last1=Gregory|first1=David|url=https://books.google.com/books?id=uEeCDwAAQBAJ&amp;pg=PT75|title=Fundamentals: Perspectives on the Art and Science of Canadian Nursing|last2=Stephens|first2=Tracey|last3=Raymond-Seniuk|first3=Christy|last4=Patrick|first4=Linda|publisher=Wolters Kluwer Health|year=2019|isbn=978-1-4963-9850-5|page=75}}&lt;/ref&gt; කැනඩාව OECD රටවල් අතර වැඩිහිටි තරබාරුකමේ ඉහළම අනුපාතවලින් එකක් වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් දියවැඩියා රෝගීන් මිලියන 2.7කට දායක වේ.&lt;ref name=&quot;GregoryStephens2019&quot; /&gt; නිදන්ගත රෝග හතරක් - පිළිකා (මරණයට ප්‍රධාන හේතුව), හෘද වාහිනී රෝග, ශ්වසන රෝග සහ දියවැඩියාව - කැනඩාවේ සිදුවන මරණවලින් සියයට 65 ක්.&lt;ref&gt;{{multiref2|{{cite web |year=2017 |title=How Healthy are Canadians? |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/healthy-living/how-healthy-canadians.html#s1 |publisher=Public Health Agency of Canada}}|{{cite web |year=2019 |title=Health at a Glance 2019 |url=http://www.oecd.org/health/health-systems/Health-at-a-Glance-2019-Chartset.pdf |publisher=OECD}}
}}&lt;/ref&gt;

2021 දී, සෞඛ්‍ය තොරතුරු සඳහා වන කැනේඩියානු ආයතනය වාර්තා කළේ, සෞඛ්‍ය ආරක්ෂණ වියදම් ඩොලර් බිලියන 308 ක් හෝ එම වර්ෂය සඳහා කැනඩාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 12.7 ක් වූ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2022 |title=National Health Expenditure Trends |url=https://www.cihi.ca/en/national-health-expenditure-trends |access-date=August 23, 2022 |publisher=Canadian Institute for Health Information}}&lt;/ref&gt; 2022 දී, සෞඛ්‍ය වියදම් සඳහා කැනඩාවේ ඒක පුද්ගල වියදම් OECD හි සෞඛ්‍ය ආරක්ෂණ පද්ධති අතර 12 වැනි ස්ථානයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;theOECD h799&quot;&gt;{{cite web |title=Health resources - Health spending |url=https://data.oecd.org/healthres/health-spending.htm |access-date=August 31, 2023 |website=theOECD}}{{doi|10.1787/8643de7e-en}}&lt;/ref&gt; කැනඩාව 2000 ගණන්වල මුල් භාගයේ සිට OECD සෞඛ්‍ය දර්ශක බහුතරයක සාමාන්‍යයට ආසන්නව හෝ ඊට වඩා ඉහළින් ක්‍රියා කර ඇත, බලා සිටීමේ වේලාවන් සහ රැකවරණය සඳහා ප්‍රවේශය සඳහා OECD දර්ශකවල සාමාන්‍යයට වඩා ඉහළින් ශ්‍රේණිගත කර ඇත, රැකවරණයේ ගුණාත්මකභාවය සහ සම්පත් භාවිතය සඳහා සාමාන්‍ය ලකුණු සමඟ.&lt;ref&gt;{{multiref2|{{cite web |year=2017 |title=Health at a Glance 2017 |url=https://www.oecd.org/canada/Health-at-a-Glance-2017-Key-Findings-CANADA.pdf |publisher=OECD}}|{{cite web |year=2017 |title=Health at a Glance: OECD Indicators by country |url=http://www.oecd.org/health/health-systems/health-at-a-glance-19991312.htm |publisher=OECD}}
}}&lt;/ref&gt; පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය අරමුදලේ 2021 වාර්තාව වඩාත්ම සංවර්ධිත රටවල් 11 හි සෞඛ්‍ය ආරක්ෂණ පද්ධති සංසන්දනය කරමින් කැනඩාව දෙවන සිට අවසාන දක්වා ශ්‍රේණිගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;commonwealthfund&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schneider|first1=Eric C.|last2=Shah|first2=Arnav|last3=Doty|first3=Michelle M.|last4=Tikkanen|first4=Roosa|last5=Fields|first5=Katharine|last6=Williams|first6=Reginald D. II|date=August 4, 2021|title=Mirror, Mirror 2021: Reflecting Poorly|url=https://www.commonwealthfund.org/publications/fund-reports/2021/aug/mirror-mirror-2021-reflecting-poorly|doi=10.26099/01dv-h208|website=commonwealthfund.org}}&lt;/ref&gt; හඳුනාගත් දුර්වලතා වූයේ සංසන්දනාත්මකව වැඩි ළදරු මරණ අනුපාතිකය, නිදන්ගත තත්වයන් පැතිරීම, දිගු රැඳී සිටීමේ කාලය, පැයෙන් පසු රැකවරණය දුර්වල වීම සහ බෙහෙත් වට්ටෝරු සහ දන්ත ආවරණයක් නොමැතිකමයි.&lt;ref name=&quot;commonwealthfund&quot; /&gt; කැනඩාවේ සෞඛ්‍ය පද්ධතියේ වැඩිවන ගැටලුවක් වන්නේ සෞඛ්‍ය සේවා වෘත්තිකයන්ගේ ඌනතාවය,&lt;ref name=&quot;Duong Vogel 2023 pp. E309–E310&quot;&gt;{{cite journal|last1=Duong|first1=Diana|last2=Vogel|first2=Lauren|date=February 26, 2023|title=Overworked health workers are 'past the point of exhaustion'|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=195|issue=8|pages=E309–E310|doi=10.1503/cmaj.1096042|pmc=9970629|pmid=36849179}}&lt;/ref&gt; සහ රෝහල් ධාරිතාවයි.&lt;ref name=&quot;Thiessen Partner Organization Ma 2023 j399&quot;&gt;{{cite web |date=August 2, 2023 |title=Taking the pulse: A snapshot of Canadian health care, 2023 |url=https://www.cihi.ca/en/book/export/html/10799 |access-date=February 15, 2024 |website=[[Canadian Institute for Health Information]]}}&lt;/ref&gt;
== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>5exf28c4h8nwwy3mmlh9c16ivmtty61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොස්ට රිකාවේ සෞඛ්‍ය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178521</id>
    <revision>
      <id>797426</id>
      <parentid>730136</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16786" sha1="7efb5t11ykroom5d0zomx8ag6yip7z5" xml:space="preserve">[[File:Life_expectancy_in_Costa_Rica.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Life_expectancy_in_Costa_Rica.svg|thumb|කොස්ට රිකාවේ ආයු අපේක්ෂාව වර්ධනය කිරීම]]
[[File:Hospital_Calderón_Guardia,_Costa_Rica.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hospital_Calder%C3%B3n_Guardia,_Costa_Rica.JPG|thumb|කැල්ඩෙරොන් ගාඩියා රෝහල, 1941 දී රට පුරා විශ්ව සෞඛ්‍ය සේවාවක් ආරම්භ කළ ජනාධිපතිවරයාගේ නමින් නම් කරන ලදී.]]
UNDP වලට අනුව, 2010 දී, කොස්ට රිකානුවන්ගේ උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 79.3ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |title=International Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012 |access-date=18 June 2012 |publisher=[[UNDP]]}}&lt;/ref&gt; නිකොයා අර්ධද්වීපය ලෝකයේ නිල් කලාපවලින් එකක් ලෙස සැලකේ, මිනිසුන් සාමාන්‍යයෙන් වයස අවුරුදු 100 ඉක්මවූ ක්‍රියාශීලී ජීවිතයක් ගත කරයි.&lt;ref&gt;{{cite magazine|author=Anne Casselman|date=14 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|access-date=4 March 2011|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&amp;page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|author=Dan Buettner|date=2 February 2007|work=ABC News|access-date=4 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&amp;page=1|archive-date=11 May 2011|author-link=Dan Buettner|url-status=live}}&lt;/ref&gt; New Economics Foundation (NEF) විසින් 2009 Happy Planet Index හි කොස්ට රිකාව ප්‍රථම ස්ථානයට පත් කරන ලද අතර නැවත වරක් 2012 දී. මෙම දර්ශකය පාරිසරික යෙදවුම් ඒකකයකට ඔවුන් නිපදවන සෞඛ්‍යය සහ සතුට මනිනු ලබයි.&lt;ref name=&quot;HPI01&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|author=Irene Rodríguez|date=14 June 2012|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HPI02&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world|title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index|author=Harvey|first=Fiona|date=14 June 2012|work=[[The Guardian]]|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world|archive-date=19 October 2013|author-link=Fiona Harvey|url-status=live}}&lt;/ref&gt; NEF ට අනුව, Costa Rica හි ඉදිරියෙන් සිටින්නේ ඇමරිකාවේ දෙවන ඉහළම ආයු අපේක්ෂාව සහ එක්සත් ජනපදයට වඩා ඉහළ ආයු අපේක්ෂාවකි. රට බොහෝ ධනවත් ජාතීන්ට වඩා උසස් යහපැවැත්මක් අත්විඳින අතර එක්සත් ජනපදයේ ප්‍රමාණයෙන් තුනෙන් එකක ඒක පුද්ගල පාරිසරික පියසටහනක් ද අත්විඳින ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Nic Marks |date=14 June 2012 |title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012 |url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012 |archive-date=18 June 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=[[New Economics Foundation]]}}&lt;/ref&gt;

2002 දී, නව සාමාන්‍ය වෛද්‍ය (වෛද්‍ය) උපදේශන 0.58 ක් සහ ඒක පුද්ගල නව විශේෂඥ උපදේශන 0.33 ක් සහ රෝහල් ප්‍රවේශ අනුපාතය 8.1% කි. නිවාරණ සෞඛ්‍ය සේවාව ද සාර්ථක වේ. 2002 දී, කොස්ට රිකා කාන්තාවන්ගෙන් 96% ක් යම් ආකාරයක උපත් පාලන ක්‍රම භාවිතා කළ අතර, සියලුම ගර්භනී කාන්තාවන්ගෙන් 87% කට පූර්ව ප්‍රසව සත්කාර සේවා සපයන ලදී. එක යටතේ සිටින සියලුම දරුවන්ට හොඳින් ළදරු සායන සඳහා ප්‍රවේශය ඇති අතර, 2020 දී ප්‍රතිශක්තිකරණ ආවරණ අනුපාතය සියලුම ප්‍රතිදේහජනක සඳහා 95% ට වඩා වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;measles-vaccine&quot;&gt;{{Cite web |title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR |archive-date=21 July 2022 |access-date=2022-07-21 |website=[[The World Bank|World Bank]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hepb-vaccine&quot;&gt;{{Cite web |title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR |archive-date=21 July 2022 |access-date=2022-07-21 |website=[[The World Bank|World Bank]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dpt-vaccine&quot;&gt;{{Cite web |title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica |url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR |archive-date=21 July 2022 |access-date=2022-07-21 |website=[[The World Bank|World Bank]]}}&lt;/ref&gt; කොස්ට රිකාව 2000 දී 100,000 ට 48 ක් ලෙස ඉතා අඩු මැලේරියා රෝගයක් ඇති අතර 2002 දී සරම්ප රෝග වාර්තා වී නොමැත. 1972 දී 1000 ට 12.0 සිට 2001 දී 1000 ට 5.4 දක්වා අඩු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Unger|first1=Jean-Pierre|last2=Buitrón|first2=René|last3=Soors|first3=Werner|last4=Soors|first4=W.|year=2008|title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy|url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636|url-status=live|journal=American Journal of Public Health|volume=98|issue=4|pages=636–643|doi=10.2105/AJPH.2006.099598|pmc=2376989|pmid=17901439|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636|archive-date=11 May 2011|access-date=21 September 2010}}&lt;/ref&gt;
[[File:Hospital_CIMA._Escazú._Costa_Rica.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hospital_CIMA._Escaz%C3%BA._Costa_Rica.JPG|thumb|එස්කාසු හි CIMA රෝහල]]
මධ්‍යම ඇමරිකාවේ විශිෂ්ට සෞඛ්‍ය සාර්ථක කතාව ලෙස කොස්ට රිකාව දක්වා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=9789264281639|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එහි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් කොටසක් තිබියදී එහි සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය එක්සත් ජනපදයට වඩා ඉහළ ශ්‍රේණිගත කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jacob|first1=Brian|year=2009|title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc|url-status=dead|journal=The Georgetown Public Policy Review|issue=77|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc|archive-date=17 January 2013|access-date=19 May 2012}}&lt;/ref&gt; 1940 ට පෙර රජයේ රෝහල් සහ පුණ්‍යායතන බොහෝ සෞඛ්‍ය සේවා සපයන ලදී. නමුත් 1941 සමාජ රක්‍ෂණ පරිපාලනය (Caja Costarricense de Seguro Social - CCSS) නිර්මාණය කළ දා සිට, කොස්ට රිකාව එහි වැටුප් ලබන පදිංචිකරුවන්ට විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවාවක් සපයා ඇති අතර, කාලයත් සමඟ යැපෙන්නන්ට ආවරණය ලබා දී ඇත. 1973 දී, CCSS විසින් රටේ රජයේ රෝහල් 29ම සහ සියලුම සෞඛ්‍ය සේවා පරිපාලනය භාර ගන්නා ලද අතර, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලට ප්‍රාථමික සත්කාර සඳහා ග්‍රාමීය සෞඛ්‍ය වැඩසටහනක් (ද සලූඩ් ග්‍රාමීය වැඩසටහන) දියත් කරන ලද අතර පසුව එය රට පුරා ප්‍රාථමික සත්කාර සේවා දක්වා ව්‍යාප්ත විය. 1993 දී, සෞඛ්‍ය පාරිභෝගිකයින්, සමාජ රක්ෂණ නියෝජිතයන්, සේවා යෝජකයන් සහ සමාජ සංවිධාන නියෝජනය කරන තේරී පත් වූ සෞඛ්‍ය මණ්ඩල සක්‍රීය කිරීම සඳහා නීති සම්මත කරන ලදී. 2000 වන විට, කොස්ට රිකා ජනගහනයෙන් 82% කට සමාජ සෞඛ්‍ය රක්‍ෂණ ආවරණය ලබා ගත හැකි විය. සෑම සෞඛ්‍ය කමිටුවක්ම කොස්ට රිකාවේ පරිපාලන කැන්ටන් 83න් එකකට සමාන ප්‍රදේශයක් කළමනාකරණය කරයි. පුද්ගලික, ලාභ අරමුණු කරගත් සේවාවන් සීමිත භාවිතයක් ඇත (ජාතික මුළු සෞඛ්‍ය වියදමෙන් 14.4% පමණ). දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 7% ක් පමණ සෞඛ්‍ය අංශයට වෙන් කර ඇති අතර 70% කට වැඩි ප්‍රමාණයක් රජය විසින් අරමුදල් සපයනු ලැබේ.

කොස්ට රිකාවේ ප්‍රාථමික සෞඛ්‍ය සේවා පහසුකම්වලට සාමාන්‍ය වෛද්‍යවරයකු, හෙදියක්, ලිපිකරුවෙක්, ඖෂධවේදියෙක් සහ ප්‍රාථමික සෞඛ්‍ය තාක්‍ෂණ ශිල්පියෙක් සහිත සෞඛ්‍ය සායන ඇතුළත් වේ. 2008 දී, ජෛව මනෝ සමාජීය සේවා, පවුල් සහ ප්‍රජා වෛද්‍ය සේවා සහ ප්‍රවර්ධනය ද සපයන ප්‍රාථමික සත්කාර සායන සඳහා යොමු කිරීමේ මධ්‍යස්ථාන ලෙස සේවය කරන විශේෂිත ජාතික රෝහල් පහක්, සාමාන්‍ය ජාතික රෝහල් තුනක්, ප්‍රාදේශීය රෝහල් හතක්, පර්යන්ත රෝහල් 13 ක් සහ ප්‍රධාන සායන 10 ක් විය. සහ වැළැක්වීමේ වැඩසටහන්. පොරොත්තු ලේඛන වලක්වා ගැනීම සඳහා රෝගීන්ට පුද්ගලික සෞඛ්‍ය සේවා තෝරා ගත හැක.{{citation needed|date=March 2011}}

වෛද්‍ය සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා ජනප්‍රිය ගමනාන්තයක් බවට පත්ව ඇති ලතින් ඇමරිකානු රටවල් අතර කොස්ට රිකාව ද වේ.&lt;ref name=&quot;Herrick&quot;&gt;{{Cite book|last=Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year=2007|pages=4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas|isbn=978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bookman&quot;&gt;{{Cite book|last1=Bookman|first1=Milica Z.|last2=Bookman|first2=Karla R.|title=Medical Tourism in Developing Countries|url=https://archive.org/details/medicaltourismin0000book|year=2007|pages=[https://archive.org/details/medicaltourismin0000book/page/3 3]–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn=978-0-230-60006-5}}&lt;/ref&gt; 2006 දී කොස්ට රිකාවට වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා පැමිණි විදේශිකයන් 150,000 ක් ලැබුණි.&lt;ref name=&quot;Herrick&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bookman&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stats&quot;&gt;{{cite web |title=Medical Tourism Statistics and Facts |url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics |archive-date=2 March 2011 |access-date=2 March 2011 |publisher=Health-Tourism.com}}&lt;/ref&gt; භූගෝලීය සමීපත්වය, උසස් තත්ත්වයේ වෛද්‍ය සේවාවන් සහ අඩු වෛද්‍ය වියදම් හේතුවෙන් කොස්ට රිකාව ඇමරිකානුවන්ට විශේෂයෙන් ආකර්ශනීය වේ.&lt;ref name=&quot;Bookman&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>7efb5t11ykroom5d0zomx8ag6yip7z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කියුබා ජනරජය (1902-1959)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178539</id>
    <revision>
      <id>797443</id>
      <parentid>730573</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50753" sha1="1jc56cj9dw7wk4tbbc7qywslorkkltd" xml:space="preserve">'''කියුබානු ජනරජය''', 1902 සහ 1959 අතර කියුබානු ඉතිහාසයේ ඓතිහාසික කාලපරිච්ඡේදය ආවරණය කරමින්, කියුබා දූපත මෙන්ම ඉස්ලා ඩි ලා ජුවෙන්ටුඩ් (1925 සිට) සහ සුළු දූපත් සමූහයකින් සමන්විත වූ දූපත් රටකි. එය පිහිටා තිබුණේ උතුරු කැරිබියන් මුහුද, මෙක්සිකෝ බොක්ක සහ අත්ලාන්තික් සාගරය හමුවන ස්ථානයේය. 1898 දී කියුබාව ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් වසර ගණනාවකට පසු එහි පළමු එක්සත් ජනපද හමුදා වාඩිලෑම අවසන් වීමෙන් පසුව 1902 දී මෙම කාල පරිච්ඡේදය ආරම්භ විය. මෙම යුගය විවිධ වෙනස්වන ආන්ඩු සහ එක්සත් ජනපද හමුදා වාඩිලාගැනීම් ඇතුළත් වූ අතර, 1959 කියුබානු විප්ලවය පුපුරා යාමත් සමග අවසන් විය. මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළ, එක්සත් ජනපදය කියුබානු දේශපාලනය කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය, විශේෂයෙන් ප්ලැට් සංශෝධනය හරහාය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neocolonial Republic |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/cuba/neocolonial.htm |access-date=25 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Crónicas de la República de Cuba: 1902–1958|first=Uva|last=De Aragón|publisher=Ediciones Universal|year=2009|language=es|isbn=9781593881436}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Imagen y trayectoria del cubano en la historia: La República 1902-1959|url=https://archive.org/details/imagenytrayector0001cost|first=Octavio Ramón|last=Costa|publisher=Ediciones Universal|year=1994|language=es|isbn=9780897296830}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Centenario de la República de Cuba (1902-2002)|first=Grace Giselle|last=Piney Roche|chapter=La República de Cuba, 1902-1959: las grietas de la política|editor-first=Antonio|editor-last=Elorza|publisher=Editorial Hispano Cubana|year=2003|location=Madrid|language=es|isbn=84-607-7931-9}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ලැබීම සහ විප්ලවය අතර කියුබාවේ රජයන් එක්සත් ජනපදයේ ආරක්‍ෂක රාජ්‍යයක් ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Louis A.|last=Pérez|title=Cuba Under the Platt Amendment, 1902–1934|location=Pittsburgh, PA|publisher=Pittsburgh University Press|year=1991|page=xvi}}&lt;/ref&gt; 1902 සිට 1934 දක්වා කියුබානු සහ එක්සත් ජනපද නීතියට ප්ලැට් සංශෝධනය ඇතුළත් වූ අතර, එය කියුබාව තුළ මැදිහත් වීමට එක්සත් ජනපදයට ඇති අයිතිය සහතික කළ අතර කියුබානු විදේශ සබඳතාවලට සීමා පැනවීය.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Louis A.|last=Pérez|title=Cuba Under the Platt Amendment, 1902–1934|location=Pittsburgh, PA|publisher=Pittsburgh University Press|year=1991|pages=54}}&lt;/ref&gt; 1934 දී, කියුබාව සහ එක්සත් ජනපදය සබඳතා ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර, කියුබාව තම ආර්ථිකය සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජනපදයට මනාප ලබා දීමට බැඳී සිටි අතර, ඒ වෙනුවට එක්සත් ජනපදය කියුබාවට එක්සත් ජනපද සීනි වෙළඳපොලෙන් සියයට 22 ක සහතික කළ කොටසක් ලබා දුන්නේය. 1949 දී සියයට 49 ක කොටසකට සංශෝධනය විය.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=John|last1=Miller|first2=Aaron|last2=Kenedi|title=Inside Cuba: The History, Culture, and Politics of an Outlaw Nation|location=New York|publisher=Marlowe &amp; Company|year=2003|pages=35–36}}&lt;/ref&gt;

1976 නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කරන තෙක් රට 1940 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව දිගටම භාවිතා කළේය.

== 1902-1933: මුල් ආණ්ඩු ==
[[File:Raising_the_Cuban_flag_on_the_Governor_General's_Palace_at_noon_on_May_20,_1902.gif|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Raising_the_Cuban_flag_on_the_Governor_General's_Palace_at_noon_on_May_20,_1902.gif|වම|thumb|1902 මැයි 20 වැනි දින මධ්‍යහ්නයේ ආණ්ඩුකාරවරයාගේ මාලිගාවේ කියුබානු ධජය එසවීම.]]
ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධයෙන් පසුව, ස්පාඤ්ඤය සහ එක්සත් ජනපදය 1898 පැරිස් ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර, ස්පාඤ්ඤය විසින් පුවර්ටෝ රිකෝ, පිලිපීනය සහ ගුවාම් එක්සත් ජනපදයට ඩොලර් මිලියන 20 ක මුදලකට ලබා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 December 1898 |title=Treaty of Peace Between the United States and Spain |url=http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp |work=The Avalon Project |publisher=Yale Law School}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපද හමුදා රජයේ (USMG) අධිකරණ බලය අවසන් වීමත් සමඟ කියුබාව 1902 මැයි 20 දින කියුබා ජනරජය ලෙස විධිමත් නිදහසක් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Pérez1998&quot;&gt;{{cite book|author=Louis A. Pérez|title=Cuba Between Empires: 1878–1902|url=https://books.google.com/books?id=qRhK4vMXe1QC&amp;pg=PR15|access-date=19 July 2013|year=1998|publisher=University of Pittsburgh Pre|isbn=978-0-8229-7197-9|page=xv}}&lt;/ref&gt; කියුබාවේ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ, කියුබානු කටයුතුවලට මැදිහත් වීමට සහ එහි මූල්‍ය සහ විදේශ සබඳතා අධීක්ෂණය කිරීමට එක්සත් ජනපදයට අයිතිය හිමි විය. ප්ලැට් සංශෝධනය යටතේ, එක්සත් ජනපදය කියුබාවෙන් ගුවන්තනාමෝ බොක්ක නාවික කඳවුර බද්දට ගත්තේය.

=== එක්සත් ජනපද වාඩිලෑම, 1906-1909 ===
දේශපාලන පවිත්‍රකරණයෙන් සහ 1906 දී දූෂිත හා දූෂිත මැතිවරණයකින් පසුව, පළමු ජනාධිපති ටොමස් එස්ට්‍රාඩා පල්මා, යුද්ධයේ ප්‍රවීණයන්ගේ සන්නද්ධ කැරැල්ලකට මුහුණ දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corruption in Cuba: Castro and Beyond|page=63|first1=Sergio|last1=Diaz-Briquets|first2=Jorge F.|last2=Pérez-López|publisher=University of Texas Press|location=Austin|year=2006|isbn=0-292-71321-5|url=https://books.google.com/books?id=Fiquofr8LSoC&amp;pg=PA63|access-date=6 September 2009}}&lt;/ref&gt; නිදහස් යුද්ධයේ දී මෙන්ම, 1906 කැරලිකාර හමුදාවේ අප්‍රිකානු-කියුබානුවන් අධික ලෙස නියෝජනය විය. ඔවුන් සඳහා අගෝස්තු විප්ලවය කියුබාවේ රජය තුළ 'නිවැරදි කොටස' පිළිබඳ බලාපොරොත්තු යළි පණ ගැන්වීය. 1906 අගෝස්තු 16 වන දින, කුමන්ත්‍රණය බිඳ දැමීමට රජය සූදානම් වේ යැයි බියෙන් හිටපු විමුක්ති හමුදාවේ ජෙනරාල් පිනෝ ගුවේරා කැරැල්ලේ ධජය එසවීය. එසැණින්, පල්මා සෑම ලිබරල් දේශපාලකයෙකුම අතේ දුරින් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. ඉතිරිය භූගත විය. මැදිහත්වීම වැලැක්වීමේ උත්සාහයක් ලෙස, රූස්වෙල්ට් ආන්ඩුව සහ විපක්ෂය අතර සම්මුතියක් ඇති කර ගැනීම සඳහා හවානා වෙත දූතයින් දෙදෙනෙකු යැවීය. එවැනි මධ්‍යස්ථභාවය ඔහුගේ රජයට වාරණයක් ලෙස සලකමින්, එස්ට්‍රාඩා පල්මා ඉල්ලා අස් වූ අතර ඔහුගේ මුළු කැබිනට් මණ්ඩලයම ඉල්ලා අස්වී, ජනරජයට රජයක් නොමැතිව ඉතිරි කර එක්සත් ජනපදයට දිවයිනේ පාලනය ලබා ගැනීමට බල කළේය. කියුබාවට මැදිහත් වීමට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට බලකෙරුණු බවත් සාමකාමී මැතිවරණයක් සඳහා අවශ්‍ය කොන්දේසි නිර්මානය කිරීම ඔවුන්ගේ එකම අරමුණ බවත් රූස්වෙල්ට් වහාම ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Elections and Events 1902-1911 |url=https://libraries.ucsd.edu/research-and-collections/collections/notable-collections/latin-american-elections-statistics/Cuba/elections-and-events-19021911.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530001754/http://libraries.ucsd.edu/research-and-collections/collections/notable-collections/latin-american-elections-statistics/Cuba/elections-and-events-19021911.html |archive-date=2019-05-30 |website=libraries.ucsd.edu}}&lt;/ref&gt;

=== 1909–1924 ===
1909 දී, කියුබාවේ දෙවන ජනාධිපතිවරයා ලෙස හොසේ මිගෙල් ගෝමස් පත් වූ විට ස්වදේශීය පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද අතර, එක්සත් ජනපදය කියුබානු කටයුතුවලට දිගටම මැදිහත් විය. 1912 යුද්ධයේදී, පාර්ටිඩෝ ඉන්ඩිපෙන්ඩෙන්ටේ ඩි කලර් විසින් ඔරියන්ට් පළාතේ වෙනම කළු ජනරජයක් පිහිටුවීමට උත්සාහ කළ නමුත්,&lt;ref&gt;{{cite book|title=The War of 1898, and U.S. interventions, 1898–1934: an encyclopedia|editor-first=Benjamin|editor-last=Beede|page=134|year=1994|publisher=Garland|location=New York|isbn=0-8240-5624-8|url=https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC&amp;pg=PA134|access-date=6 September 2009}}&lt;/ref&gt; ජෙනරල් මොන්ටේගුඩෝ යටතේ කියුබානු ජාතික හමුදාව විසින් සැලකිය යුතු ලේ වැගිරීමකින් එය මර්දනය කරන ලදී.

කියුබානු දේශපාලනයේ සහ ආර්ථිකයේ සීනි නිෂ්පාදනය වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. 1910 ගණන් වලදී, පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේදී සහ ඉන් පසුව, ලෝක සීනි සැපයුමේ හිඟයක් කියුබාවේ ආර්ථික උත්පාතයක් ඇති කළේය, එය සමෘද්ධිය සහ වැඩි වැඩියෙන් ගොවිබිම් සීනි වගාවට පරිවර්තනය කිරීම මගින් සලකුණු විය. මිල ඉහළ ගොස් 1920 දී කඩා වැටුණු අතර, රට මූල්‍යමය වශයෙන් විනාශ කළ අතර විදේශීය ආයෝජකයින්ට දැනටමත් තිබූ ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි බලයක් ලබා ගැනීමට ඉඩ සලසයි. මෙම ආර්ථික කැලඹීම &quot;මිලියනගේ නර්තනය&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;Kevin Grogan, ''[http://etd.fcla.edu/UF/UFE0006301/grogan_k.pdf Cuba's Dance of the Millions: Examining the Causes and Consequences of Violent Price Fluctuations in the Sugar Market Between 1919 and 1920]''; Masters' Thesis accepted at University of Florida, August 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ralph Lee Woodward, Jr., &quot;[http://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/dance-millions Dance of the Millions]&quot;; ''Encyclopedia of Latin American History and Culture '' (2008).&lt;/ref&gt;

=== මචාඩෝ යුගය ===
1924 දී ජෙරාඩෝ මචාඩෝ ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ සංචාරක ව්‍යාපාරය කැපී පෙනෙන ලෙස වර්ධනය වූ අතර සංචාරකයින්ගේ පැමිණීමට ඉඩ සැලසීම සඳහා ඇමරිකානුවන්ට අයත් හෝටල් සහ අවන්හල් ඉදිකරන ලදි. සංචාරක උත්පාතය කියුබාවේ සූදුව සහ ගණිකා වෘත්තිය වැඩි වීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;D2012&quot;&gt;{{cite book|author=Terry K Sanderlin, Ed D|title=The Last American Rebel in Cuba|url=https://books.google.com/books?id=NFT8Mp8VuNkC&amp;pg=PA7|access-date=19 July 2013|date=24 April 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4685-9430-0|page=7}}&lt;/ref&gt; මචාඩෝ මුලදී බොහෝ මහජනතාවගෙන් සහ රටේ සියලුම ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂවල සහයෝගය ලබා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ ජනප්‍රියත්වය ක්‍රමයෙන් අඩු විය. 1928 දී ඔහු මැතිවරණයක් පැවැත්වූයේ ඔහුට තවත් වාරයක් ලබා දීම සඳහා ය, මෙය වසර හයකින් එකක්, ඔහුගේ පොරොන්දුව නොතකා එක් වාරයක් සඳහා පමණි. මචාඩෝ එකම අපේක්ෂකයා විය.

== 1933-1958: නොසන්සුන්තාව සහ නව ආණ්ඩු ==

=== 1933 විප්ලවය ===
1929 වෝල් ස්ට්‍රීට් කඩාවැටීම සීනිවල මිල සීඝ්‍රයෙන් පහත වැටීමට, දේශපාලන නොසන්සුන්තාවයට සහ මර්දනයට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;ChaffeePrevost1992&quot;&gt;{{cite book|author1=Wilber Albert Chaffee|author2=Gary Prevost|title=Cuba: A Different America|url=https://books.google.com/books?id=9CJec-NWjS0C&amp;pg=PA4|access-date=19 July 2013|year=1992|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-8476-7694-1|page=4}}&lt;/ref&gt; 1930 පරම්පරාව ලෙස හැඳින්වෙන විරෝධතා සිසුන් සහ ABC ලෙස හැඳින්වෙන රහසිගත ත්‍රස්තවාදී සංවිධානයක්, වඩ වඩාත් ජනප්‍රිය නොවන මචාඩෝට එරෙහිව ප්‍රචණ්ඩත්වයට යොමු විය.&lt;ref name=&quot;ChaffeePrevost1992&quot; /&gt;

එක්සත් ජනපද තානාපති සමර් වෙල්ස් 1933 මැයි මාසයේදී පැමිණි අතර ABC ඇතුළු විරුද්ධ කණ්ඩායම් සමඟ &quot;මැදිහත්වීම&quot; සම්බන්ධ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළේය. මෙම උද්ඝෝෂනය මචාඩෝගේ ආන්ඩුව සැලකිය යුතු ලෙස දුර්වල කළ අතර, මිලිටරි මැදිහත්වීමේ තර්ජනයට පිටුබලය දෙමින්, පාලන තන්ත්‍ර වෙනසක් සඳහා වේදිකාව සකසන ලදී.&lt;ref&gt;Philip Dur &amp; Christopher Gilcrease, &quot;U.S. Diplomacy and the Downfall of a Cuban Dictator: Machado in 1933&quot;; ''Journal of Latin American Studies'' Vol. 34, No. 2, May 2002; [[DOI: 10.01/S0022216X02006417]]; [https://www.jstor.org/stable/3875789 JSTOR].&lt;/ref&gt;

මහා වැඩ වර්ජනයක් (ජනප්‍රිය සමාජවාදී පක්ෂය මචාඩෝගේ පැත්ත ගත්),&lt;ref&gt;{{cite book|title=Fulgencio Batista|volume=1|page=[https://archive.org/details/fulgenciobatista00argo/page/n75 50]|last=Argote-Freyre|first=Frank|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick, NJ|year=2006|isbn=0-8135-3701-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/fulgenciobatista00argo}}&lt;/ref&gt; සීනි කම්කරුවන් අතර නැගිටීම් සහ හමුදා කැරැල්ලක් හේතුවෙන් 1933 අගෝස්තු මාසයේදී මචාඩෝ පිටුවහල් කරන ලදී. ඔහු වෙනුවට කියුබානු දේශප්‍රේමියාගේ පුත් කාලෝස් මැනුවෙල් ඩි සෙස්පීඩීස් වයි ක්වෙසාඩා පත් විය. කාලෝස් මැනුවෙල් ඩි සෙස්පෙඩිස් සහ එක්සත් ජනපදයේ හිටපු තානාපති.&lt;ref name=&quot;ChaffeePrevost1992&quot; /&gt;
[[File:1933-Pentarchy_w_Batista.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1933-Pentarchy_w_Batista.jpg|thumb|1933 පෙන්ටාර්කි. හමුදාව පාලනය කළ ෆුල්ජෙන්සියෝ බැටිස්ටා දකුණු කෙළවරේ පෙනී සිටියි.]]
1933 සැප්තැම්බරයේදී, සැරයන් ෆුල්ජෙන්සියෝ බැටිස්ටාගේ නායකත්වයෙන් යුත් සැරයන්වරුන්ගේ කැරැල්ල, සෙස්පීඩීස් පෙරලා දැමීය.&lt;ref name=&quot;MJ303&quot;&gt;{{cite book|last=Jones|first=Melanie|editor=Jacqueline West|title=South America, Central America and the Caribbean 2002|url=https://books.google.com/books?id=o9ODxqsr-dIC&amp;pg=PA303|access-date=19 July 2013|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-1-85743-121-6|page=303}}&lt;/ref&gt; ජෙනරාල් ඇල්බර්ටෝ හෙරේරා කෙටි කලක් ජනාධිපති ලෙස (අගෝස්තු 12-13) සේවය කළ අතර පසුව කාලෝස් මැනුවෙල් ඩි සෙස්පෙඩ්ස් වයි ක්වෙසාඩා 1933 අගෝස්තු 13 සිට සැප්තැම්බර් 5 දක්වා කටයුතු කළේය. තාවකාලික රජයක ප්‍රධානියා ලෙස පස් දෙනෙකුගෙන් යුත් විධායක කමිටුවක් (1933 පෙන්ටාර්කි) තෝරා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Suchlicki2002&quot;&gt;{{cite book|author=Jaime Suchlicki|title=Cuba: From Columbus to Castro and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=BHhUknsCtfIC&amp;pg=PA95|access-date=19 July 2013|year=2002|publisher=Potomac Books, Inc.|isbn=978-1-57488-436-4|page=95}}&lt;/ref&gt; ශිෂ්‍ය මූලික සංවිධානයක් වන ශිෂ්‍ය නාමාවලිය මගින් ඔවුන් නෙරපා හරින ලද අතර, එය විසින් රමොන් ග්‍රවු සැන් මාටින් තාවකාලික සභාපති ලෙස පත් කළ අතර ඉන් පසුව ඇති වූ දින සියයේ රජය තුළ විවිධ ප්‍රතිසංස්කරණ සම්මත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Suchlicki2002&quot; /&gt; ග්‍රූ 1934 දී ඉල්ලා අස් වූ අතර, ඉන් පසුව බැටිස්ටා ඊළඟ වසර 25 තුළ කියුබානු දේශපාලනයේ ආධිපත්‍යය දැරුවේ, මුලින් රූකඩ-ජනාධිපතිවරුන් මාලාවක් හරහාය.&lt;ref name=&quot;MJ303&quot; /&gt; 1933 සිට 1937 දක්වා වූ කාලපරිච්ඡේදය &quot;සැබවින්ම නොනවතින සමාජ සහ දේශපාලන යුද්ධ&quot; කාලයකි.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&amp;pg=PA76|last=Domínguez|first=Jorge I.|title=Cuba: Order and Revolution|date=June 2009|page=76|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780674034280}}&lt;/ref&gt;

=== 1940 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ===
1940 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කරන ලද අතර, එය ශ්‍රම සහ සෞඛ්‍ය රැකවරණය ඇතුළු රැඩිකල් ප්‍රගතිශීලී අදහස් නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&amp;pg=PA76|last=Domínguez|first=Jorge I.|title=Cuba: Order and Revolution|date=June 2009|page=?|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780674034280}}&lt;/ref&gt; බැටිස්ටා එම වසරේම ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ අතර, 1944 දක්වා එම තනතුර දැරීය.&lt;ref name=&quot;Villafana2011&quot;&gt;{{cite book|author=Frank R. Villafana|title=Expansionism: Its Effects on Cuba's Independence|url=https://books.google.com/books?id=Jj2mIS40lAMC&amp;pg=PA201|access-date=19 July 2013|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-4656-1|page=201}}&lt;/ref&gt; ඔහු මෙතෙක් ජාතියේ ඉහළම දේශපාලන නිලය දිනාගත් එකම සුදු ජාතික නොවන කියුබානුවා වේ.&lt;ref name=&quot;horowitz662&quot;&gt;{{cite book|editor-first=Irving Louis|editor-last=Horowitz|edition=6|title=Cuban Communism|year=1998|page=662|url=https://books.google.com/books?id=hx2_y7Vu-PUC&amp;pg=PA662|publisher=Transition Books|isbn=9781412820851|orig-year=1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bethell&quot;&gt;{{cite book|title=Cuba|url=https://archive.org/details/cubashorthistory0000unse|first=Leslie|last=Bethell|isbn=978-0-521-43682-3|year=1993|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sweig|first=Julia E.|location=Cambridge, Massachusetts|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=ob-I8MyTqx8C&amp;pg=PA4|page=4|title=Inside the Cuban Revolution: Fidel Castro and the Urban Underground|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674044197}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ රජය විශාල සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු කළේය. කියුබානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ සාමාජිකයින් කිහිප දෙනෙකු ඔහුගේ පාලනය යටතේ නිලතල දැරූහ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sweig|first=Julia E.|location=Cambridge, Massachusetts|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=ob-I8MyTqx8C|page=?|title=Inside the Cuban Revolution: Fidel Castro and the Urban Underground|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674044197}}&lt;/ref&gt; දෙවන ලෝක යුධ සමයේදී කියුබානු සන්නද්ධ හමුදා විශාල වශයෙන් සටන් වලට සම්බන්ධ නොවූ නමුත්, ජනාධිපති බැටිස්ටා විසින් ෆ්‍රැන්කොයිස්ට් ස්පාඤ්ඤයට එක්සත් ජනපද-ලතින් ඇමරිකානු ඒකාබද්ධ ප්‍රහාරයක් යෝජනා කළේ එහි ඒකාධිපති පාලනය පෙරලා දැමීම සඳහාය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html|title=Batista's Boot|date=18 January 1943|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=20 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080825011807/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html|archive-date=25 August 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

බැටිස්ටා 1940 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ ව්‍යුහයන්ට අනුගත වූ අතර ඔහු නැවත තේරී පත්වීම වැලැක්වීය.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&amp;pg=PA101|last=Domínguez|first=Jorge I.|title=Cuba: Order and Revolution|date=June 2009|page=101|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780674034280}}&lt;/ref&gt; 1944 දී මීළඟ මැතිවරණයේ ජයග්‍රාහකයා වූයේ රමොන් ග්‍රාව් සැන් මාටින් ය.&lt;ref name=&quot;Villafana2011&quot; /&gt; ග්‍රාව් තවදුරටත් කියුබානු දේශපාලන ක්‍රමයේ නීත්‍යානුකූල භාවයේ පදනම තවදුරටත් විඛාදනයට ලක් කළේ, විශේෂයෙන්ම ගැඹුරු දෝෂ සහිත, සම්පූර්ණයෙන්ම අකාර්යක්ෂම නොවූවත්, කොන්ග්‍රසය සහ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය යටපත් කිරීමෙනි.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&amp;pg=PA110|last=Domínguez|first=Jorge I.|title=Cuba: Order and Revolution|date=June 2009|pages=110–11|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780674034280}}&lt;/ref&gt; ග්‍රාව්ගේ අනුගාමිකයෙකු වූ කාලෝස් ප්‍රියෝ සොකරාස් 1948 දී ජනාධිපති බවට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Villafana2011&quot; /&gt;

=== බැටිස්ටා ආඥාදායකත්වය ===
[[File:HavanaSlums1954.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:HavanaSlums1954.jpg|දකුණ|thumb|210x210පික්|1954 දී කියුබාවේ හවානා හි මුඩුක්කු (බෝහියෝ) වාසස්ථාන, හවානා බේස්බෝල් ක්‍රීඩාංගනයෙන් පිටත. පසුබිමේ ඇත්තේ අසල ඇති කැසිනෝ ශාලාවක ප්‍රචාරණයකි.]]
1952 ජනාධිපතිවරණයට පෙර බැටිස්ටා කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කළේය.&lt;ref name=&quot;IhrieOropesa2011&quot;&gt;{{cite book|author1=Maureen Ihrie|author2=Salvador Oropesa|title=World Literature in Spanish: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=zPDFHE_5besC&amp;pg=PA262|access-date=19 July 2013|date=31 October 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08083-8|page=262}}&lt;/ref&gt; නැවත බලයට පත් වූ අතර එක්සත් ජනපද ආන්ඩුවෙන් මූල්‍ය, මිලිටරි සහ සැපයුම් ආධාර ලබා ගනිමින්, බැටිස්ටා 1940 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා වැඩ වර්ජනය කිරීමේ අයිතිය ඇතුළු බොහෝ දේශපාලන නිදහස අවලංගු කළේය. ඔහු 1952 දී කියුබානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂය තහනම් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sweig|first=Julia E.|location=Cambridge, Massachusetts|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=ob-I8MyTqx8C&amp;pg=PA6|page=6|title=Inside the Cuban Revolution: Fidel Castro and the Urban Underground|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674044197}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසුව ඔහු විශාලතම සීනි වතු හිමි ධනවත්ම ඉඩම් හිමියන් සමඟ පෙලගැසී, ධනවත් හා දුප්පත් කියුබානුවන් අතර පරතරය පුලුල් කරන එකතැන පල්වෙන ආර්ථිකයකට නායකත්වය දුන්නේය. අවසානයේදී එය සීනි කර්මාන්තයෙන් වැඩි කොටසක් එක්සත් ජනපදයේ අතේ තිබූ ස්ථානයට ළඟා වූ අතර විදේශිකයන්ට වගා කළ හැකි ඉඩම්වලින් 70% ක් හිමි විය. එනිසා, බැටිස්ටාගේ මර්දනකාරී ආන්ඩුව හවානා හි මත්ද්‍රව්‍ය, සූදුව සහ ගණිකා ව්‍යාපාර පාලනය කළ ඇමරිකානු මාෆියාව යන දෙකම සමඟ සහ එක්සත් ජනපදය පදනම් කරගත් විශාල බහුජාතික සමාගම් සමඟ ලාභදායී සබඳතා සාකච්ඡා කිරීමෙන් කියුබාවේ වාණිජ අවශ්‍යතා සූරාකෑමෙන් ක්‍රමානුකූලව ලාභ ලැබීමට පටන් ගත්තේය. ලාභදායී කොන්ත්රාත් ලබා දුන් අය. මහජනයා අතර වැඩෙන අතෘප්තිය මැඩපැවැත්වීම සඳහා - එය පසුව නිරන්තර ශිෂ්‍ය කෝලාහල සහ පෙළපාලි හරහා ප්‍රදර්ශනය විය - බැටිස්ටා මාධ්‍ය දැඩි වාරණයක් ස්ථාපිත කළ අතර, කොමියුනිස්ට් ක්‍රියාකාරකම් මර්දනය සඳහා වූ ඔහුගේ කාර්යාංශය රහස් පොලිසිය යොදා ගනිමින් පුළුල් ප්‍රචණ්ඩත්වය, වධහිංසා පැමිණවීම් සිදු කළේය. සහ ප්‍රසිද්ධියේ මරණ දණ්ඩනය. මෙම මිනීමැරුම් 1957 දී සමාජවාදය වඩාත් බලගතු විය. බොහෝ මිනිසුන් මිය ගිය අතර ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි මිනිසුන් සිය ගණනක් සිට 20,000 ක් පමණ මිය ගියහ. කියුබාවේ ලතින් ඇමරිකාවේ මස්, එළවලු, ධාන්‍ය වර්ග, මෝටර් රථ, දුරකථන සහ ගුවන්විදුලි යන ඒක පුද්ගල පරිභෝජන අනුපාත ඉහළම අගයක් ගත් නමුත් ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ දුප්පතුන් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර මෙම පරිභෝජනයෙන් සාපේක්ෂ වශයෙන් අඩුවෙන් භුක්ති විඳිති.&lt;ref name=&quot;lewis&quot;&gt;{{cite book|title=Authoritarian Regimes in Latin America|url=https://books.google.com/books?id=LAvw-YXm4TsC&amp;pg=PA186|author=Paul H. Lewis|page=186|publisher=Rowman &amp; Littlefield|location=Oxford, UK|isbn=0-7425-3739-0|access-date=14 September 2009|year=2006}}&lt;/ref&gt;

ලතින් ඇමරිකාවේ වැඩිම රෝහල් ඇඳන් අනුපාතය කියුබාවේ තිබුණද, මෙම ඇඳන් 80%ක් පමණ පිහිටා තිබුණේ හවානා නගරයේ වන අතර එහි තිබුණේ එක් ග්‍රාමීය රෝහලක් පමණක් වන අතර එහි ඇඳන් 10කින් පමණක් සමන්විත විය.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Valdés|first=Nelson P.|date=1971|title=Health and Revolution in Cuba|url=https://www.jstor.org/stable/40401580|journal=Science &amp; Society|volume=35|issue=3|pages=311–335|issn=0036-8237|jstor=40401580}}&lt;/ref&gt; 1951 දී ලෝක බැංකුව වාර්තා කළේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ළමුන්ගෙන් 80% ත් 90% ත් අතර ප්‍රමාණයක් යම් ආකාරයක ආන්ත්‍රික පරපෝෂිතයන්ගෙන් පෙළෙන බවත්, 1956 දී ග්‍රාමීය ජනගහනයෙන් 13% ක් පමණ ටයිපොයිඩ් රෝගයෙන් පෙළෙන බවත් එක් අවස්ථාවකදී 14% ක් ක්ෂය රෝගය වැළඳී ඇති බවත්ය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Threat of a Good |url=http://www3.uakron.edu/worldciv/pascher/cuba.html |access-date=2 January 2021 |website=www3.uakron.edu}}&lt;/ref&gt; 1959 දී මහජන සෞඛ්‍ය බලධාරීන් විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ රට පුරා ජනගහනයෙන් 72% ක් පමණ පරපෝෂිතභාවයට ගොදුරු වී ඇති අතර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල මෙම ප්‍රතිශතය 86.54% තරම් ඉහළ අගයක් ගන්නා බවයි.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ගොවිපල සේවක පවුල් වලින් 11%ක් පමණක් කිරි පානය කරන අතර ග්‍රාමීය ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1000කට 100ක් විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Keck|first1=C. William|last2=Reed|first2=Gail A.|date=August 2012|title=The Curious Case of Cuba|journal=American Journal of Public Health|volume=102|issue=8|pages=e13–e22|doi=10.2105/AJPH.2012.300822|issn=0090-0036|pmc=3464859|pmid=22698011}}&lt;/ref&gt; ගොවීන් 4 දෙනෙකුගෙන් 1 දෙනෙකුට පමණක් මස්, බිත්තර සහ මාළු නිතිපතා ආහාරයට ගැනීමට හැකි වූ අතර නිදන්ගත විරැකියාව 25% විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lupan |first=Alexandru |date=April 2014 |title=Poverty in Cuba |url=https://www.researchgate.net/publication/271724976 |access-date= |website=Researchgate}}&lt;/ref&gt; කියුබාව ඉතා අසමාන සමාජයක් වූ අතර ඉඩම් හිමියන්ගෙන් 8% ක් පමණ ඉඩම් හිමිකරුවන්ගෙන් 75% ක් පමණ හිමි වූ අතර ජනගහනයෙන් පහෙන් එකක් ජාතික ආදායමෙන් 58% ක් ලබා ගත් අතර පහළම පස්වැන්නාට එයින් 2% ලැබුණි, එය අඩුම අනුපාත වේ. ලෝකයේ පහළම 20% සඳහා එදත් අදත්.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Pineo|first=Ronn|date=1 March 2019|title=Cuban Public Healthcare: A Model of Success for Developing Nations|journal=[[Journal of Developing Societies]]|language=en|volume=35|issue=1|pages=16–61|doi=10.1177/0169796X19826731|issn=0169-796X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

කියුබාවේ වෙළඳාමෙන් 80% ක් එක්සත් ජනපදය විසින් පාලනය කරන තෙක් කියුබාව ද එක්සත් ජනපදයේ බලපෑමට යටත් විය.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 1959 දී කියුබානු සීනි ඉඩම්වලින් 40% ක් පමණ, ගව රංචු සියල්ලම පාහේ, පතල්වලින් 90% ක් සහ උපයෝගිතාවලින් 80% ක් ඇමරිකානු සමාගම් සතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Remarks of Senator John F. Kennedy at Democratic Dinner, Cincinnati, Ohio, October 6, 1960 {{!}} JFK Library |url=https://www.jfklibrary.org/archives/other-resources/john-f-kennedy-speeches/cincinnati-oh-19601006-democratic-dinner |access-date=2 January 2021 |website=www.jfklibrary.org}}&lt;/ref&gt;

1958 දී කියුබාව ලතින් ඇමරිකානු ප්‍රමිතීන්ට අනුව සහ සමහර අවස්ථාවල ලෝක ප්‍රමිතීන්ට අනුව සාපේක්ෂ වශයෙන් දියුණු රටක් විය.&lt;ref name=&quot;asce&quot;&gt;{{Harvnb|Smith|Llorens|1998}}.&lt;/ref&gt; අනෙක් අතට, සේවයෙන් පහ කිරීම සහ යාන්ත්‍රිකකරණය තහනම් කිරීම ඇතුළුව ලතින් ඇමරිකාවේ විශාලතම කම්කරු සමිති වරප්‍රසාද කියුබාවට බලපෑවේය. ඒවා විශාල වශයෙන් &quot;රැකියා විරහිතයින්ගේ සහ ගොවීන්ගේ වියදමින්&quot; ලබා ගන්නා ලද අතර, එය විෂමතාවයන්ට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Baklanoff|1998}}.&lt;/ref&gt; 1933 සහ 1958 අතර කියුබාව ආර්ථික ප්‍රශ්න ඇති කරමින් ආර්ථික රෙගුලාසි විශාල ලෙස දීර්ඝ කළේය.&lt;ref name=&quot;horowitz662&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thomas|first=Hugh|year=1998|title=Cuba or the Pursuit of Freedom|url=https://archive.org/details/cubaorpursuitoff0000thom|isbn=978-0-306-80827-2|page=[https://archive.org/details/cubaorpursuitoff0000thom/page/1173 1173]|publisher=Da Capo Press}}&lt;/ref&gt; ශ්‍රම බලකායට ඇතුළු වන උපාධිධාරීන්ට රැකියා සොයා ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා විරැකියාව ගැටලුවක් විය.&lt;ref name=&quot;horowitz662&quot; /&gt; එක්සත් ජනපදය හා සැසඳිය හැකි මධ්‍යම පංතිය, විරැකියාව සහ දේශපාලන පීඩාවන් සම්බන්ධයෙන් වඩ වඩාත් අතෘප්තිමත් විය. කම්කරු සංගම් අවසානය දක්වාම බැටිස්ටාට සහයෝගය දැක්වීය.&lt;ref name=&quot;horowitz662&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bethell&quot; /&gt; 1958 දෙසැම්බරයේ කියුබානු විප්ලවය අතරතුර පිටුවහල් කිරීමට බල කෙරෙන තෙක් බැටිස්ටා බලයේ රැඳී සිටියේය.&lt;ref name=&quot;IhrieOropesa2011&quot; /&gt;

== ආර්ථිකය ==

=== සංචාරක ව්‍යාපාරය ===
1915 සහ 1930 අතර, හවානා කැරිබියන් දූපත් වල වෙනත් ඕනෑම ස්ථානයකට වඩා වැඩි සංචාරකයින්ට සත්කාරකත්වය ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;Miguel&quot;&gt;{{cite conference|last1=Figueras|first1=Miguel Alejandro|title=International Tourism and the Formation of Productive Clusters in the Cuban Economy|url=http://www.world-tourism.org/quality/E/docs/trade/cubacontrib.pdf|conference=[[Latin American Studies Association]], 22nd Congress|access-date=August 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20040805035546/http://www.world-tourism.org/quality/E/docs/trade/cubacontrib.pdf|archive-date=2004-08-05|location=Washington, D.C.|date=September 2001|url-status=dead|archivedate=2004-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040805035546/http://www.world-tourism.org/quality/E/docs/trade/cubacontrib.pdf}}&lt;/ref&gt; මෙම ප්‍රවාහයට විශාල වශයෙන් බලපෑවේ කියුබාව එක්සත් ජනපදයට සමීපව සිටීමයි, එහිදී මත්පැන් සහ අනෙකුත් විනෝදාස්වාදය සඳහා සීමා සහිත තහනම, විවේක කටයුතු සඳහා දිවයිනේ සම්ප්‍රදායික ලිහිල් ආකල්පයට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස් විය. එවැනි සංචාරක ව්‍යාපාරය කියුබාවේ තුන්වන විශාලතම විදේශ මුදල් ප්‍රභවය බවට පත් වූ අතර, සීනි සහ දුම්කොළ යන ප්‍රමුඛ කර්මාන්ත දෙකට පිටුපසිනි. තහනම ඉවත් කිරීමෙන් පසු මෙම කාලය තුළ ඩයිකිරි සහ මොජිටෝ වැනි කියුබානු බීම එක්සත් ජනපදයේ සුලභ විය. 

1930 ගණන්වල මහා අවපාතය, තහනමේ අවසානය සහ දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේ එකතුවක් කියුබාවේ සංචාරක කර්මාන්තය දැඩි ලෙස අඩපණ කළ අතර, 1950 ගණන් වන තෙක් කිසිදු සැලකිය යුතු බලයකින් සංඛ්‍යා දිවයිනට පැමිණීමට පටන් ගත්තේ නැත. මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ, ඇමරිකානු සංවිධානාත්මක අපරාධ විවේක හා සංචාරක කර්මාන්තයේ ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, 1946 කුප්‍රකට හවානා සමුළුවේදී දක්වා ඇති ක්‍රියා පටිපාටියකි. 1950 ගණන්වල මැද භාගය වන විට හවානා මත්ද්‍රව්‍ය වෙළඳාම සඳහා ප්‍රධාන වෙළඳපොළක් සහ ප්‍රියතම මාර්ගයක් බවට පත්විය. එක්සත් ජනපදය. එසේ තිබියදීත්, සංචාරකයින් සංඛ්‍යාව වසරකට 8% ක වේගයකින් ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වූ අතර හවානා &quot;ලතින් ලාස් වේගාස්&quot; ලෙස ප්‍රකට විය.&lt;ref name=&quot;Miguel&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/batist.htm History of Cuba] written and compiled by J.A. Sierra&lt;/ref&gt;

=== කෘෂිකර්මය ===
සීනි කර්මාන්තය රටේ විශාලතම කර්මාන්තවලින් එකක් වන අතර එය සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Perez-Lopez|first=Jorge|url=https://books.google.com/books?id=f-MxZ49JYVYC|title=The Economics of Cuban Sugar|publisher=University of Pittsburgh Press|year=1991|isbn=9780822976714}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kapcia|first=Antoni|url=https://books.google.com/books?id=xbpmEAAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Cuba|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|year=2022|isbn=9781442264557|pages=311|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

=== මාධ්‍ය ===
1950 දී කියුබාව ලතින් ඇමරිකාවේ රූපවාහිනිය විකාශනය කළ පළමු රට විය. වසර අටකට පසු පළමු වර්ණ රූපවාහිනී විකාශනය සිදු කරන ලද අතර එය වර්ණ විකාශන කළ ලොව පළමු රටවලින් එකකි. 1950 ගණන්වල කියුබාවේ රූපවාහිනිය නාටකාකාර ලෙස වර්ධනය වූ අතර 1950 ගණන්වල අග භාගය වන විට එය ලොව ඕනෑම රටක 9 වැනි ඉහළම රූපවාහිනී යන්ත්‍ර සංඛ්‍යාවක් සහ ඕනෑම රටක සිට 4 වැනි ඉහළම රූපවාහිනී නාලිකා සංඛ්‍යාව විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pérez Jr.|first=Louis A.|url=https://books.google.com/books?id=u-VRqkpThREC|title=On Becoming Cuban: Identity, Nationality, and Culture|publisher=University of North Carolina Press|year=2012|isbn=9781469601410|pages=333 &amp; 334|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;     

== විදේශ සබඳතා ==

මෙම වකවානුවේදී කියුබාව එක්සත් ජනපදය සමඟ සමීප සබඳතා පැවැත්වීය.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Miguel-Steams|first=Teresa M.|date=2017|title=CUBA IN THE INTERNATIONAL ARENA|url=https://law.arizona.edu/sites/default/files/2023-08/Cuba%20In%20The%20International%20Arena.pdf|journal=International Journal of Legal Information|volume=45|issue=2|access-date=July 22, 2024|via=The University of Arizona: James E. Rogers College of Law}}&lt;/ref&gt;  

කියුබාව පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වූ අතර, යුරෝපයේ&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Miguel-Stearns|first=Teresa M.|date=2017|title=Cuba in the International Arena Section|url=https://law.arizona.edu/sites/default/files/2023-08/Cuba%20In%20The%20International%20Arena.pdf|journal=Cuba in the International Arena Section|volume=45|issue=2|quote=Two elections later, in 1917, U.S. Marines returned to Cuba to quell a revolution and restore the President. That same year, Cuba, following the United States, declared war on Germany and committed 10,000 men to the disposal of the U.S. military in Europe.|via=The University of Arizona: James E. Rogers College of Law}}&lt;/ref&gt; භාවිතා කිරීමට සොල්දාදුවන් 10,000ක් කැප කරමින් මිත්‍ර පාක්ෂික බලවතුන්ගේ පැත්තේ සිටින බව ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Participants in World War I |url=https://www.worldwar1centennial.org/index.php/edu-home/edu-topics/583-the-world-at-war/5048-participants-in-world-war-i.html |access-date=July 22, 2024 |website=United States World War One Centennial Commission}}&lt;/ref&gt; පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමය කියුබාව කෙරෙහි ඇති කළ වඩාත්ම අර්ථවත් බලපෑම වූයේ එහි සීනි වෙළඳාමට වන අතර, කර්මාන්තයෙන් ලැබෙන ලාභය සමඟ ඉල්ලුම පුපුරා යාමත් සමඟ ලෝකයේ යුරෝපීය සැපයුමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් කපා හැරුණි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferrer|first=Ada|url=https://books.google.com/books?id=lTlyEAAAQBAJ|title=Cuba: An American History|publisher=Scribner|year=2022|pages=217|chapter=BOOM, CRASH, AWAKE|isbn=978-1-5011-5456-0|access-date=July 22, 2024|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; කියුබාව පසුව වර්සායිල්ස් ගිවිසුම අත්සන් කළේය. කියුබාව ජාතීන්ගේ සංගමයේ සාමාජිකයෙකු වූ අතර පසුව එහි අනුප්‍රාප්තිකයා වූ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය (එජාස) විය. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී කියුබාව අක්ෂයට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

ෆිදෙල් කැස්ත්‍රෝ බලයට පත්වීමෙන් පසුව, කියුබාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ රැඳී සිටියි.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:Military dictatorships]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්පාඤ්ඤ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]</text>
      <sha1>1jc56cj9dw7wk4tbbc7qywslorkkltd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හොන්ඩුරාස් හි ජන විකාශනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179086</id>
    <revision>
      <id>797427</id>
      <parentid>734296</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59587" sha1="prr9xi0vw0z78wf7gmvqgjlx2ntf666" xml:space="preserve">2021 දී හොන්ඩුරාස් හි ජනගහනය 10,278,345 ක් විය.{{UN_Population|ref}} 2010 දී වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ජනගහනයේ අනුපාතය 36.8% ක් වූ අතර, 58.9% ක් අවුරුදු 15 ත් 65 ත් අතර වූ අතර, 4.3% ක් අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;WPP 2012&quot;&gt;{{cite web |year=2015 |title=World Population Prospects: The 2015 Revision |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506065230/http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm |archive-date=6 May 2011 |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt;

1975 සිට, ආර්ථික සංක්‍රමණිකයන් සහ දේශපාලන සරණාගතයින් වෙනත් තැනක වඩා හොඳ ජීවිතයක් සොයමින් සිටි බැවින් හොන්ඩුරාස් වෙතින් සංක්‍රමණය වේගවත් වී ඇත. විදේශගත හොන්ඩුරාන් ජාතිකයින්ගෙන් බහුතරයක් එක්සත් ජනපදයේ ජීවත් වෙති. 2012 එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තු ඇස්තමේන්තුවකට අනුව, ඒ වන විට හොන්ඩුරාන් ජාතිකයින් 800,000 ත් මිලියනයත් අතර සංඛ්‍යාවක් එක්සත් ජනපදයේ ජීවත් වූ අතර, එය හොන්ඩුරාන් ජනගහනයෙන් 15% ක් පමණ විය.&lt;ref name=&quot;DOS-Honduras&quot; /&gt; සංඛ්‍යා පිළිබඳ විශාල අවිනිශ්චිතතාවයක් ඇති වන්නේ බොහෝ හොන්ඩුරාන් ජාතිකයින් වීසා බලපත්‍රයක් නොමැතිව එක්සත් ජනපදයේ ජීවත් වන බැවිනි. 2010 දී එක්සත් ජනපදයේ පැවති සංගණනයේදී, හොන්ඩුරාන්වරුන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇති පදිංචිකරුවන් 617,392 ක් සිටින අතර, එය 2000 දී 217,569 ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=American Fact Finder: Allocation of Hispanic or Latino Origin |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF2_PCT43&amp;prodType=table |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20200214010951/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF2_PCT43&amp;prodType=table |archive-date=14 February 2020 |access-date=7 February 2016 |publisher=[[United States Census Bureau]]}}&lt;/ref&gt;

=== ජාතිය සහ ජනවාර්ගිකත්වය ===
{{Pie chart|thumb=right|caption=හොන්ඩුරාස් හි ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් %&lt;ref name=&quot;CIA Factbook&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/honduras/|title= Central America and Caribbean :: Honduras |date= 5 November 2021|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 24 January 2021|archive-date= 11 April 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210411181209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/honduras/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;|label1=මෙස්ටිසෝ (මිශ්‍ර ඇමරින්දියානු සහ යුරෝපීය)|value1=90|color1=BurlyWood|label2=ඇමරින්ඩියන්වරු|value2=7|color2=Sienna|label3=කළු ජාතිකයන්|value3=2|color3=Black|label4=සුදු ජාතිකයන්|value4=1|color4=Bisque}}හොන්ඩුරාන් සමාජයේ වාර්ගික බිඳවැටීම 90% මෙස්ටිසෝ, 7% ඇමරිකානු ඉන්දියානු, 2% කළු සහ 1% සුදු (2017) විය.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; 1927 හොන්ඩුරාන් සංගණනය වාර්ගික දත්ත සපයන්නේ නැත, නමුත් 1930 දී වර්ගීකරණයන් පහක් නිර්මාණය කරන ලදී: සුදු, ඉන්දියානු, නීග්‍රෝ, කහ සහ මෙස්ටිසෝ.&lt;ref name=&quot;Classifications&quot;&gt;{{cite journal|last=Vandiver|first=Marylee Mason|date=1949|title=Racial Classifications in Latin American Censuses|url=https://www.jstor.org/stable/2572639|url-status=live|journal=Social Forces|volume=28|pages=138–146|doi=10.2307/2572639|jstor=2572639 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207122507/https://www.jstor.org/stable/2572639|archive-date=7 February 2023|access-date=24 August 2019|number=2}}&lt;/ref&gt; මෙම ක්‍රමය 1935 සහ 1940 සංගණනයේදී භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Classifications&quot; /&gt; සුදු, ඇමරිකානු ඉන්දියානු, නීග්‍රෝ හෝ කහ යන කාණ්ඩවලට පිළිවෙලට නොගැලපෙන හෝ මිශ්‍ර සුදු-ඇමරිකානු ඉන්දියානු සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින් විස්තර කිරීමට මෙස්ටිසෝ භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Classifications&quot; /&gt;

ජෝන් ගිලින් හොන්ඩුරාස් &quot;මෙස්ටිසෝ රටවල්&quot; දහතුනෙන් එකක් ලෙස සලකයි (මෙක්සිකෝව, ග්වාතමාලාව, එල් සැල්වදෝරය, නිකරගුවාව, පැනමාව, කොලොම්බියාව, වෙනිසියුලාව, කියුබාව, ඉක්වදෝරය, පේරු, බොලිවියාව, පැරගුවේ).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal|last=Gillin|first=John|date=1955|title=Problems of Mestizo America : A Sociological Approach / Le Point de Vue du Sociologue : L'Amerique Metisse|url=https://www.jstor.org/stable/41230089|url-status=live|journal=Civilisations|volume=5|pages=509–521|jstor=41230089|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824164532/https://www.jstor.org/stable/41230089|archive-date=24 August 2019|access-date=24 August 2019|number=4}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවල ජාතිය සහ වාර්ගික මිශ්‍රණය කෙරෙහි එතරම් අවධානයක් යොමු නොවන බවත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සමාජ තත්ත්වය කෙනෙකුගේ භෞතික ලක්ෂණ මත රඳා නොපවතින බවත් ඔහු කියා සිටී.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, හොන්ඩුරාස් වැනි &quot;මෙස්ටිසෝ රටවල&quot; මෙය එසේ නොවේ.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; ස්පාඤ්ඤයෙන් සමාජ ස්ථරීකරණය මෙම රටවල යටත් විජිතකරණය හරහා වර්ධනය වීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

යටත් විජිතකරණය අතරතුර හොන්ඩුරාස්හි ආදිවාසී ජනගහනයෙන් බහුතරයක් වසූරිය සහ සරම්ප වැනි රෝගවලින් මිය ගිය අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අනෙකුත් යටත් විජිතවලට සාපේක්ෂව වඩාත් සමජාතීය ආදිවාසී ජනගහනයක් ඇති විය.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස්හි රජය විසින් ආදිවාසී සහ අප්‍රිකානු කණ්ඩායම් නවයක් පිළිගනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=Atlas sociolingüístico de Pueblos Indígenas de América Latina |url=https://www.unicef.org/lac/HONDURAS_revisado.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205428/http://www.unicef.org/lac/HONDURAS_revisado.pdf |archive-date=3 March 2016 |website=UNICEF}}&lt;/ref&gt; හොන්ඩුරාස්හි ඇමරින්ඩියන්වරුන්ගෙන් බහුතරය ලෙන්කා වන අතර, පසුව මිස්කිටෝ, චෝ'ර්ටි', ටොලුපන්, පෙච් සහ සුමෝ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ලෙන්කා පුද්ගලයින් 50,000 ක් පමණ හොන්ඩුරාස්හි බටහිර සහ බටහිර අභ්‍යන්තරයේ ජීවත් වන අතර අනෙකුත් කුඩා ස්වදේශික කණ්ඩායම් රට පුරා පිහිටා ඇත.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

හොන්ඩුරාස්හි කළු ජාතිකයින්ගෙන් බහුතරය ලැඩිනෝ, එනම් ඔවුන් සංස්කෘතික වශයෙන් ලතින් ජාතිකයන් වේ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස් හි ලැඩිනෝ නොවන කණ්ඩායම් අතරට ගරිෆූනා, මිස්කිටෝ, බේ අයිලන්ඩ් ක්‍රෙයෝල්ස් සහ අරාබි සංක්‍රමණිකයන් ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ගරිෆූනාවරු ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩින්ස් දූපතෙන් නිදහස් වූ වහලුන්ගෙන් පැවත එන්නෝය.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; බේ අයිලන්ඩ් ක්‍රෙයෝල්ස් යනු 17 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට 1850 දක්වා බොක්ක දූපත් පරිපාලනය කළ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස් වූ අප්‍රිකානු වහලුන්ගෙන් පැවත එන්නෝ වෙති. ක්‍රෙයෝල්ස්, ගරිනාගු සහ මිස්කිටෝස් අතිශයින් වාර්ගිකව විවිධ වේ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ගරිනාගු සහ මිස්කිටෝස් සමාන සම්භවයක් ඇති අතර, ගරිෆූනා කළු ජාතිකයන් ලෙස සලකනු ලබන අතර මිස්කිටෝස් ආදිවාසීන් ලෙස සලකනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; මෙය බොහෝ දුරට සංස්කෘතික වෙනස්කම් පිළිබිඹු කිරීමකි, මන්ද ගරිනාගු ඔවුන්ගේ මුල් අප්‍රිකානු සංස්කෘතියෙන් වැඩි කොටසක් රඳවා ගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; අරාබි හොන්ඩුරාන්වරුන්ගෙන් බහුතරයක් පලස්තීන සහ ලෙබනන් සම්භවයක් ඇති අයයි.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ පාලන සමයේදී සංක්‍රමණය වීම නිසා ඔවුන් හොන්ඩුරාස් හි &quot;ටර්කෝස්&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ඔවුන් සංස්කෘතික සුවිශේෂීත්වය පවත්වා ගෙන ගොස් ආර්ථික වශයෙන් සමෘද්ධිමත් වී ඇත.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය ===
හොන්ඩුරාන් ජනගහනයේ පිරිමි සහ ගැහැණු අනුපාතය 1.01 කි. මෙම අනුපාතය උපතේදී 1.05 ක්, අවුරුදු 15 සිට 24 දක්වා 1.04 ක්, අවුරුදු 25 සිට 54 දක්වා 1.02 ක්, අවුරුදු 55 සිට 64 දක්වා .88 ක් සහ අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි අය සඳහා .77 ක් වේ.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt;

ස්ත්‍රී පුරුෂ සංවර්ධන දර්ශකය (GDI) 2015 දී .942 ක් වූ අතර කාන්තාවන් සඳහා HDI .600 ක් සහ පිරිමින් සඳහා .637 ක් විය.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; පිරිමින් සඳහා උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව කාන්තාවන් සඳහා 70.9 සහ 75.9 කි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස් හි පාසල් අධ්‍යාපනය ලැබීමේ අපේක්ෂිත වසර පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 10.9 (සාමාන්‍යය 6.1) සහ කාන්තාවන් සඳහා 11.6 (සාමාන්‍යය 6.2) වේ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; මෙම මිනුම් මගින් පිරිමි සහ ගැහැණු සංවර්ධන මට්ටම් අතර විශාල විෂමතාවයක් හෙළි නොවේ, කෙසේ වෙතත්, ඒක පුද්ගල GNI ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව බෙහෙවින් වෙනස් වේ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; පිරිමින්ගේ ඒක පුද්ගල GNI ඩොලර් 6,254 ක් වන අතර කාන්තාවන්ගේ එය ඩොලර් 2,680 ක් පමණි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස් හි සමස්ත GDI අනෙකුත් මධ්‍යම HDI ජාතීන්ට වඩා (.871) ඉහළ නමුත් ලතින් ඇමරිකාව සහ කැරිබියන් සඳහා සමස්ත HDI (.981) ට වඩා අඩුය.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන (UNDP) කාන්තා දේශපාලන බලය සහ සම්පත් සඳහා කාන්තා ප්‍රවේශය ඇතුළු මිනුම් සඳහා හොන්ඩුරාස් 116 වන ස්ථානයේ සිටී.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hawkins|first1=Darren|last2=Humes|first2=Melissa|name-list-style=amp|date=2002|title=Human Rights and Domestic Violence|url=https://www.jstor.org/stable/798182|url-status=live|journal=Political Science Quarterly|volume=117|pages=231–257|doi=10.2307/798182|jstor=798182 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824164526/https://www.jstor.org/stable/798182|archive-date=24 August 2019|access-date=24 August 2019|number=2}}&lt;/ref&gt; ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතා දර්ශකය (GII) ප්‍රජනක සෞඛ්‍යය, බලගැන්වීම සහ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අනුව හොන්ඩුරාස් හි ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය මත පදනම් වූ අසමානතා නිරූපණය කරයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස් හි .461 ක GII ඇති අතර 2015 දී රටවල් 159 න් 101 වන ස්ථානයේ සිටී.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස් පාර්ලිමේන්තුවේ 25.8% ක් කාන්තාවන් වන අතර වැඩිහිටි කාන්තාවන්ගෙන් 33.4% ක් ද්විතීයික අධ්‍යාපනයක් හෝ ඊට වැඩි අධ්‍යාපනයක් ලබා ඇති අතර වැඩිහිටි පිරිමින්ගෙන් 31.1% ක් පමණක් අධ්‍යාපනය ලබයි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; එසේ තිබියදීත්, ශ්‍රම වෙළඳපොලේ පිරිමි සහභාගීත්වය 84.4 ක් වුවද, කාන්තා සහභාගීත්වය 47.2% කි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස් හි මාතෘ මරණ අනුපාතය 129 ක් වන අතර වයස අවුරුදු 15-19 අතර කාන්තාවන් සඳහා නව යොවුන් වියේ උපත් අනුපාතය 65.0 කි.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

හොන්ඩුරාස් සමාජය තුළ පවුල්වාදය සහ පුරුෂාධිපත්‍යය විශාල බරක් දරයි.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cite journal|last=Ingoldsby|first=Bron B.|date=1991|title=The Latin American Family: Familism vs. Machismo|url=https://www.jstor.org/stable/41602120|url-status=live|journal=Journal of Comparative Family Studies|volume=22|pages=57–62|doi=10.3138/jcfs.22.1.57|jstor=41602120|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824164527/https://www.jstor.org/stable/41602120|archive-date=24 August 2019|access-date=24 August 2019|via= |number=1}}&lt;/ref&gt; පවුල්වාදය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පවුලට දෙවැනි වන පුද්ගල අවශ්‍යතා පිළිබඳ අදහසයි, බොහෝ විට ආලය සහ විවාහය, වැළකී සිටීම සහ දෙමාපියන්ගේ අනුමැතිය සහ ආලය අධීක්ෂණය සම්බන්ධයෙන්.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; ශාරීරික ආධිපත්‍යය තුළින් පුරුෂාධිපත්‍යය පිළිබඳ ආක්‍රමණශීලීත්වය සහ සාක්ෂි පුරුෂාධිපත්‍යයේ ලක්ෂණයකි.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;

හොන්ඩුරාස් ඓතිහාසිකව අනෙකුත් බොහෝ ලතින් ඇමරිකානු රටවල් මෙන් පීතෘමූලික ක්‍රමයක් සමඟ ක්‍රියාත්මක වී ඇත.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Speizer, Ilene S, et al.|date=2005|title=Gender Relations and Reproductive Decision Making in Honduras|journal=International Family Planning Perspectives|volume=31|pages=131–139|doi=10.1363/3113105|jstor=3649517|pmid=16263530|doi-access=free|number=3}}&lt;/ref&gt; ප්‍රජනක සෞඛ්‍ය තීරණ ඇතුළු පවුල් තීරණ සඳහා හොන්ඩුරාස් පිරිමින් වගකීම භාර ගනී.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; මෑතකදී හොන්ඩුරාස් හි ස්ත්‍රීවාදී ව්‍යාපාර සහ ගෝලීය මාධ්‍ය වෙත ප්‍රවේශය වැඩි වන විට මෙම සංකල්පයට අභියෝග වැඩි වී තිබේ.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; හොන්ඩුරාන් කාන්තාවන් අතර අධ්‍යාපනික ජයග්‍රහණ, ශ්‍රම බලකායේ සහභාගීත්වය, නාගරික සංක්‍රමණය, ප්‍රමාද වූ වයස් විවාහ සහ උපත් පාලන භාවිතය වැඩි වී ඇත.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

1971 සහ 2001 අතර හොන්ඩුරාන් මුළු සරු භාවය අනුපාතය උපත් 7.4 සිට උපත් 4.4 දක්වා අඩු විය.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; මෙය බොහෝ දුරට කාන්තාවන්ගේ අධ්‍යාපනික ජයග්‍රහණ සහ ශ්‍රම බලකායේ සහභාගීත්වය වැඩිවීම මෙන්ම උපත් පාලන ක්‍රම වඩාත් පුළුල් ලෙස භාවිතා කිරීම නිසා සිදු වේ.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; 1996 දී කාන්තාවන්ගෙන් 50% ක් අවම වශයෙන් එක් ආකාරයක උපත් පාලන ක්‍රමයක් භාවිතා කරමින් සිටියහ.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; 2001 වන විට 62% ක් බොහෝ දුරට කාන්තා වන්ධ්‍යාකරණය, පෙති ආකාරයෙන් උපත් පාලනය, එන්නත් කළ හැකි උපත් පාලන සහ IUD නිසා සිදු විය.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; 2001 දී හොන්ඩුරාන් පිරිමින් සහ කාන්තාවන් පිළිබඳ කරන ලද අධ්‍යයනයකින් හොන්ඩුරාන් හි ප්‍රජනක සෞඛ්‍යය සහ තීරණ ගැනීම පිළිබඳ සංකල්පීයකරණය පිළිබිඹු වේ.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; පවුලේ ප්‍රමාණය සහ පවුල් සැලසුම් භාවිතයන් පිළිබඳ තීරණ සඳහා පිරිමින් වගකිව යුතු බව සමීක්ෂණයට ලක් කළ පිරිමින්ගෙන් 28% ක් සහ කාන්තාවන්ගෙන් 25% ක් විශ්වාස කළහ.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; පිරිමින්ගෙන් 21% ක් විශ්වාස කළේ පිරිමින් දෙකටම වගකිව යුතු බවයි.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

හොන්ඩුරාස් හි කාන්තාවන්ට එරෙහි ලිංගික හිංසනය විශාල ගැටළුවක් බව ඔප්පු වී ඇති අතර එය බොහෝ දෙනෙකු එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණය වීමට හේතු වී ඇත.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{cite web |title=Thousands of Girls and Women are Fleeing Rape, Sexual Violence and Torture in Honduras, El Salvador and Guatemala {{!}} UC Hastings Center for Gender and Refugee Studies |url=https://cgrs.uchastings.edu/talking_points_and_stories |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921045650/https://cgrs.uchastings.edu/talking_points_and_stories |archive-date=21 September 2017 |access-date=27 November 2017 |website=cgrs.uchastings.edu}}&lt;/ref&gt; හොන්ඩුරාස් හි ළමා ලිංගික අපයෝජනයේ ව්‍යාප්තිය 7.8% ක් වූ අතර වාර්තාවලින් බහුතරයක් වයස අවුරුදු 11 ට අඩු දරුවන්ගෙන් වේ.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; ළමා ලිංගික අපයෝජනයට ලක් වූ කාන්තාවන් ප්‍රචණ්ඩකාරී සබඳතාවලට පත්වීමට දෙගුණයක් ඉඩ ඇති බව සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; හොන්ඩුරාස් හි කාන්තා ඝාතනය බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; 2014 දී, භාරකරුවන් නොමැති සරණාගත බාලවයස්කරුවන්ගෙන් 40% ක් කාන්තාවන් විය.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; කාන්තාවන්ට එරෙහි ලිංගික හිංසනයට කල්ලි බොහෝ දුරට වගකිව යුත්තේ ඔවුන් බොහෝ විට ලිංගික හිංසනය භාවිතා කරන බැවිනි.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; කාන්තාවන්ට එරෙහි හිංසනය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකරුට අනුව 2005 සහ 2013 අතර, ප්‍රචණ්ඩකාරී මරණ සියයට 263.4 කින් වැඩි විය.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; ලිංගික හිංසනය සහ කාන්තා ඝාතන අපරාධ සඳහා දඬුවම් නොලැබීම 2014 දී සියයට 95 ක් විය.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; ඊට අමතරව, බොහෝ ගැහැණු ළමයින් මිනිස් ජාවාරමට සහ ගණිකා වෘත්තියට බලහත්කාරයෙන් යොදවනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

1995 සහ 1997 අතර හොන්ඩුරාස් විසින් පෑන් ඇමරිකානු සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ (PAHO) උත්සාහයන් හේතුවෙන් ගෘහස්ථ හිංසනය මහජන සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් සහ දඬුවම් ලැබිය හැකි වරදක් ලෙස පිළිගත්තේය.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; ගෘහස්ථ හිංසනය වැළැක්වීම සහ වින්දිත ආධාර වැඩසටහන් සඳහා සහාය වන වැඩසටහන් සංවර්ධනය කිරීම සඳහා මාර්ගෝපදේශයක් ලෙස PAHO හි කාන්තාවන්, සෞඛ්‍ය සහ සංවර්ධනය පිළිබඳ උප කමිටුව භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, 2009 දී කරන ලද අධ්‍යයනයකින් පෙන්නුම් කළේ ප්‍රතිපත්තියට අනුව සෞඛ්‍ය සේවා සපයන්නන් ලිංගික හිංසනය, හදිසි උපත් පාලන ක්‍රම සහ වින්දිතයින් නීති ආයතන සහ ආධාරක කණ්ඩායම් වෙත යොමු කිරීම අවශ්‍ය වුවද, ලියාපදිංචි කිරීම, විභාග කිරීම සහ පසු විපරම් ක්ෂේත්‍රය තුළ ඉතා සුළු රෙගුලාසි පවතින බවයි.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cite journal|author1=Reyes, H Luz McNaughton|author2=Billings, Deborah L|author3=Paredes-Gaitan, Yolanda|author4=Zuniga, Karen Padilla|date=2012|title=An Assessment of Health Sector Guidelines and Services for Treatment of Sexual Violence in El Salvador, Guatemala, Honduras and Nicaragua|url=https://www.jstor.org/stable/41714982|url-status=live|journal=Reproductive Health Matters|volume=20|pages=83–93|doi=10.1016/S0968-8080(12)40656-5|jstor=41714982|pmid=23245413|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824164527/https://www.jstor.org/stable/41714982|archive-date=24 August 2019|access-date=24 August 2019|via=|number=40|s2cid=23588404}}&lt;/ref&gt; එල් සැල්වදෝරය, ග්වාතමාලාව සහ නිකරගුවාව වැනි අනෙකුත් මධ්‍යම ඇමරිකානු රටවල් මෙන් නොව, හොන්ඩුරාස් හි සේවා සපයන්නන් පුළුල් ලෙස පුහුණු කළ යුතු සහ ලිංගික හිංසනයට ගොදුරු වූවන්ගේ අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කළ යුතු සවිස්තරාත්මක මාර්ගෝපදේශ නොමැත.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; අධ්‍යයනය සිදු කළ දා සිට UNFPA සහ හොන්ඩුරාස් සෞඛ්‍ය ලේකම් කාර්යාලය ලිංගික හිංසනය පිළිබඳ සිද්ධීන් හැසිරවීම සඳහා වැඩිදියුණු කළ මාර්ගෝපදේශ සංවර්ධනය කිරීමට සහ ක්‍රියාත්මක කිරීමට කටයුතු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;

හොන්ඩුරාස් හි අධ්‍යාපනික වැඩසටහනක් වන සිස්ටෙමා ඩි අපෙන්ඩිසාජේ නිබන්ධනය (SAT) එදිනෙදා අන්තර්ක්‍රියා වලදී ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීමෙන් &quot;ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අහෝසි කිරීමට&quot; උත්සාහ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite journal|last=Murphy-Graham|first=Erin|date=2009|title=Constructing A New Vision: Undoing Gender Through Secondary Education in Honduras|url=https://www.jstor.org/stable/40608075|url-status=live|journal=International Review of Education|volume=55|pages=503–521|bibcode=2009IREdu..55..503M|doi=10.1007/s11159-009-9143-2|jstor=40608075|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824164529/https://www.jstor.org/stable/40608075|archive-date=24 August 2019|access-date=24 August 2019|number=5/6|s2cid=144544512}}&lt;/ref&gt; හොන්ඩුරාස් හි SAT වැඩසටහන ලෝකයේ විශාලතම එකක් වන අතර එය කොලොම්බියාවට පමණක් දෙවැනි වන අතර සිසුන් 6,000 ක් සිටී.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; එය දැනට හොන්ඩුරාස් රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයක් වන ඇසෝසියේෂන් බයාන් සහ හොන්ඩුරාස් අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය විසින් අනුග්‍රහය දක්වනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; එය ක්‍රියාත්මක වන්නේ විෂයමාලා මාතෘකා වලට ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය ඒකාබද්ධ කිරීම, යුක්තිය සහ සමානාත්මතාවය පිළිබඳ අදහස් සමඟ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය සම්බන්ධ කිරීම, පරාවර්තනය, සංවාදය සහ විවාදය දිරිමත් කිරීම සහ පුද්ගල හා සමාජීය වෙනසක් සඳහා අවශ්‍යතාවය අවධාරණය කිරීමෙනි.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; මෙම වැඩසටහන හොන්ඩුරාස් ප්‍රජාවන්හි පවතින ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතාවය වටා ඇති කතිකාව දිරිමත් කිරීම තුළින් හොන්ඩුරාස් කාන්තාවන් අතර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය පිළිබඳ සවිඥානකත්වය සහ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය සඳහා ඇති ආශාව වැඩි කිරීමට සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== භාෂා ===
ස්පාඤ්ඤ භාෂාව සියලුම හොන්ඩුරාන් ජාතිකයින් විසින් පාහේ කතා කරන නිල, ජාතික භාෂාවයි. ස්පාඤ්ඤ භාෂාවට අමතරව, සමහර කුඩා ප්‍රජාවන්හි ස්වදේශීය භාෂා ගණනාවක් කතා කෙරේ. සමහරුන් කතා කරන අනෙකුත් භාෂා අතර හොන්ඩුරාන් සංඥා භාෂාව සහ බේ අයිලන්ඩ්ස් ක්‍රියෝල් ඉංග්‍රීසි ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnologue: Languages of Honduras, Seventeenth edition data M. Paul Lewis, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig, Editors |url=http://www.ethnologue.com/sites/default/files/Ethnologue-17-Honduras.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010114745/https://www.ethnologue.com/sites/default/files/Ethnologue-17-Honduras.pdf |archive-date=10 October 2022 |access-date=8 November 2016}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන දේශීය භාෂා වන්නේ:

* ගරිෆූනා (අරවකාන්) (ඒකභාෂා ඇතුළුව හොන්ඩුරාස් හි කථිකයන් 100,000 ක් පමණ)
* මිස්කිටෝ (මිසුමල්පන්) (හොන්ඩුරාස් හි කථිකයන් 29,000 ක්)
* මායන්ග්නා (මිසුමල්පන්) (හොන්ඩුරාස් හි කථිකයන් 1000 කට අඩු, නිකරගුවාවේ වැඩි)
* පෙච්/පායා, (චිබ්චාන්) (කථිකයන් 1000 කට අඩු)
* ටොල් (ජිකාක්) (කථිකයන් 500 කට අඩු)
* චෝර්ටි' (මායන්) (කථිකයන් 50 කට අඩු)

ලෙන්කා හුදකලාව 20 වන සියවසේදී එහි චතුර ස්වදේශික කථිකයන් සියල්ල අහිමි වූ නමුත් දැනට 100,000 ක් පමණ වන ජනවාර්ගික ජනගහනයේ සාමාජිකයින් අතර පුනර්ජීවන උත්සාහයන් සිදුවෙමින් පවතී. විශාලතම සංක්‍රමණික භාෂා වන්නේ අරාබි (42,000), ආර්මේනියානු (1,300), තුර්කි (900), යූ චීන (1,000) ය.&lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot; /&gt;

=== විශාලතම නගර ===
{{Largest cities
| country      = හොන්ඩුරාස්
| stat_ref     = 2013 සංගණනයට අනුව&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://citypopulation.de/en/honduras/cities/ |title=Honduras: Departments |website=citypopulation.de |access-date=14 July 2021 |archive-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509214756/https://www.citypopulation.de/en/honduras/cities/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop  = 
| div_name     = දෙපාර්තමේන්තුව
| div_link     =

|city_1 = ටෙගුසිගල්පා, හොන්ඩුරාස්{{!}}ටෙගුසිගල්පා
|div_1 = ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මොරාසාන් දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මොරාසාන්
|pop_1 = 996,658
|img_1 = Tegucigalpa view.jpg

|city_2 = සැන් පේද්‍රෝ සුලා
|div_2 = කොටේස් දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}කොටේස්
|pop_2 = 598,519
|img_2 = San Pedro Sula, Honduras.jpg

|city_3 = ලා සෙයිබා
|div_3 = ඇට්ලන්ටිඩා දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}ඇට්ලන්ටිඩා
|pop_3 = 176,212
|img_3 = La Ceiba - panoramio.jpg

|city_4 = කොලෝමා
|div_4 = කොටේස් දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}කොටේස්
|pop_4 = 163,818
|img_4 = Choloma.jpg

|city_5 = එල් ප්‍රොග්‍රෙසෝ
|div_5 = යෝරෝ දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}යෝරෝ
|pop_5 = 114,934

|city_6 = කොමයගුවා
|div_6 = කොමයගුවා දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}කොමයගුවා
|pop_6 = 92,883

|city_7 = චොලුටෙකා
|div_7 = චොලුටෙකා දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}චොලුටෙකා
|pop_7 = 86,179

|city_8 = ඩැන්ලි
|div_8 = එල් පරයිසෝ දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}එල් පරයිසෝ
|pop_8 = 64,976

|city_9 = ලා ලීමා
|div_9 = කොටේස් දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}කොටේස්
|pop_9 = 62,903

|city_10 = විලන්නුවෙවා
|div_10 = කොටේස් දෙපාර්තමේන්තුව, හොන්ඩුරාස්{{!}}කොටේස්
|pop_10 = 62,711

}}

=== ආගම ===
{{Pie chart|thumb=right|caption=ආගම්: හොන්ඩුරාස් හි %&lt;ref name=&quot;CIA Factbook&quot;/&gt;|label1=කතෝලික|value1=46|color1=BurlyWood|label2=රෙපරමාදු|value2=39}}බොහෝ හොන්ඩුරාන්වරු නාමිකව කතෝලිකයන් වුවද (එය ප්‍රධාන ආගම ලෙස සලකනු ඇත), කතෝලික පල්ලියේ සාමාජිකත්වය අඩු වෙමින් පවතින අතර රෙපරමාදු පල්ලිවල සාමාජිකත්වය වැඩි වෙමින් පවතී. 2008 ජාත්‍යන්තර ආගමික නිදහස් වාර්තාවේ සඳහන් වන්නේ, CID ගැලප් මත විමසුමකින් වාර්තා වූයේ ජනගහනයෙන් 51.4% ක් තමන් කතෝලිකයන් ලෙසත්, 36.2% ක් එවැන්ජලිකල් රෙපරමාදු භක්තිකයන් ලෙසත්, 1.3% ක් මුස්ලිම්වරුන්, බෞද්ධයන්, යුදෙව්වන්, රස්තෆාරියන්වරුන් ඇතුළු වෙනත් ආගම්වලින් පැමිණි බව කියා සිටින බවත්, 11.1% ක් කිසිදු ආගමකට අයත් නොවන බවත් හෝ ප්‍රතිචාර නොදක්වන බවත්ය. 8% ක් අදේවවාදීන් හෝ අඥෙයවාදීන් ලෙස වාර්තා වේ. චාරිත්‍රානුකූල කතෝලික පල්ලියේ ගණනය කිරීම් සහ සාමාජිකත්වය ඇස්තමේන්තු කරන්නේ 81% කතෝලික වන අතර එහිදී පූජකයා (පල්ලි 185 කට වඩා වැඩි ගණනක) සෑම වසරකම පල්ලියේ දේවගැති ගිණුමක් පුරවා ගත යුතුය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Annuario Pontificio|url=https://archive.org/details/isbn_9788820981914|year=2009|isbn=978-88209-81914|publisher=[[Cardinal Secretary of State]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Catholic Almanac|url=https://archive.org/details/oursundayvisitor0000unse_o1p2|first1=Matthew E.|last1=Bunson|first2=D.|last2=Min|location=Huntington, Ind.|publisher=Sunday Visitor Publishing|year=2015|isbn=978-1612789446|pages=[https://archive.org/details/oursundayvisitor0000unse_o1p2/page/312 312]–13}}&lt;/ref&gt;

CIA ෆැක්ට්බුක් හි හොන්ඩුරාස් 97% කතෝලික සහ 3% රෙපරමාදු භක්තිකයන් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt; සෑම තැනකම සංඛ්‍යානමය වෙනස්කම් පිළිබඳව අදහස් දක්වමින්, පිව් සංසදයේ ආගම සහ පොදු ජීවිතය පිළිබඳ ජෝන් ග්‍රීන් මෙසේ සඳහන් කරයි: &quot;එය ... සංඛ්‍යා [වෙනත් කෙනෙකුගේ] සංඛ්‍යාවලට වඩා නිවැරදි බව නොවේ ... නමුත් එක් අයෙකු කණ්ඩායම සංකල්පනය කරන්නේ කෙසේද යන්නයි.&quot;&lt;ref name=&quot;Dart&quot;&gt;{{cite journal|last=Dart|first=John|date=16 June 2009|title=How many in mainline Categories vary in surveys|url=http://www.christiancentury.org/article/2009-06/how-many-mainline-categories-vary-surveys|url-status=live|journal=[[The Christian Century]]|volume=126|issue=12|page=13|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20160618191533/http://www.christiancentury.org/article/2009-06/how-many-mainline-categories-vary-surveys|archive-date=18 June 2016|access-date=9 February 2016}}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට මිනිසුන් තම &quot;නිවසේ&quot; පල්ලිය අත් නොහරිමින් එක් පල්ලියකට සහභාගී වෙති. උදාහරණයක් ලෙස, එක්සත් ජනපදයේ එවැන්ජලිකල් මෙගාපල්වලට සහභාගී වන බොහෝ දෙනෙක් එක් පල්ලියකට වඩා සහභාගී වෙති.&lt;ref&gt;Associated Press, 13 June 2009, reported in several papers&lt;/ref&gt; මෙම මාරුවීම සහ ද්‍රවශීලතාවය බ්‍රසීලයේ බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර, එවැන්ජලිකල් ලෙස හැදී වැඩුණු අයගෙන් පහෙන් දෙකක් තවදුරටත් එවැන්ජලිකල් නොවන අතර කතෝලිකයන් විවිධ පල්ලිවලට සහ ඉන් පිටතට මාරු වන අතර බොහෝ විට තවමත් කතෝලිකයන් ලෙස රැඳී සිටින බව පෙනේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Scalon|first1=Maria Celi|last2=Greeley|first2=Andrew|date=18 August 2003|title=Catholics and Protestants in Brazil|url=http://www.americamagazine.org/content/article.cfm?article_id=3115|url-status=live|journal=[[America (Jesuit magazine)|America]]|volume=189|issue=4|page=14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305172613/http://www.americamagazine.org/content/article.cfm?article_id=3115|archive-date=5 March 2012|access-date=17 September 2013}}&lt;/ref&gt;

බොහෝ මත විමසුම්කරුවන් යෝජනා කරන්නේ වසර ගණනාවක් පුරා පවත්වන ලද වාර්ෂික මත විමසුමක් ඕනෑම තනි රටක ආගමික ජනවිකාස සහ වෙනස්කම් දැන ගැනීමේ හොඳම ක්‍රමය සපයන බවයි. තවමත්, හොන්ඩුරාස් හි ඇන්ග්ලිකන්, ප්‍රෙස්බිටේරියන්, මෙතෝදිස්ත, සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්, ලුතරන්, පසු-දින ශාන්ත (මෝමන්) සහ පෙන්තකොස්ත පල්ලි දියුණු වෙමින් පවතී. රෙපරමාදු සෙමනේරි ඇත. තවමත් පිළිගත් එකම &quot;පල්ලිය&quot; වන කතෝලික පල්ලිය, එය ක්‍රියාත්මක වන පාසල්, රෝහල් සහ දේවගැති ආයතන ගණන (තමන්ගේම වෛද්‍ය විද්‍යාලය ඇතුළුව) අතින් ද සමෘද්ධිමත් වෙමින් පවතී. එහි අගරදගුරු කාදිනල් ඔස්කාර් ඇන්ඩ්‍රෙස් රොඩ්‍රිගස් මරඩියාගා, රජය, අනෙකුත් පල්ලි සහ ඔහුගේම පල්ලිය තුළ ද ඉතා ජනප්‍රියය. බෞද්ධ, යුදෙව්, ඉස්ලාමීය, බහායි, රස්තෆාරි සහ ස්වදේශික නිකායන් සහ ආගම්වල වෘත්තිකයන් සිටිති.&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 September 2008 |title=International Religious Freedom Report 2008: Honduras |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108530.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415233917/http://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108530.htm |archive-date=15 April 2016 |access-date=9 February 2016 |publisher=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;

=== සෞඛ්‍යය ===
2009 දී හොන්ඩුරාස් හි සරු භාවය අනුපාතය කාන්තාවකට ආසන්න වශයෙන් 3.7 ක් විය.&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org2&quot;&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2009 – Honduras |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_HND.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429031746/http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_HND.html |archive-date=29 April 2009 |access-date=27 June 2010 |publisher=Hdrstats.undp.org}}&lt;/ref&gt; වයස අවුරුදු පහට අඩු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1,000 කට 40 කි.&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org2&quot; /&gt; 2004 දී සෞඛ්‍ය වියදම පුද්ගලයෙකුට ඇමරිකානු ඩොලර් 197 කි. පුද්ගලයින් 100,000 කට වෛද්‍යවරුන් 57 ක් පමණ සිටිති.&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org2&quot; /&gt;

2016 දී උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව කාන්තාවන් සඳහා 78 ක් සහ පිරිමින් සඳහා 73 ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.who.int/countries/hnd/en/|title=Honduras|date=2018|access-date=19 November 2018|publisher=WHO}}&lt;/ref&gt;

මානව හිමිකම් මිනුම් මුලපිරීම&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2022-03-18 |website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt; සොයා ගන්නේ හොන්ඩුරාස් එහි ආදායම් මට්ටම මත පදනම්ව සෞඛ්‍ය අයිතිය සඳහා සපුරාලිය යුතු ප්‍රමාණයෙන් 92.2% ක් ඉටු කරන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Honduras - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |language=en}}&lt;/ref&gt; දරුවන් සම්බන්ධයෙන් සෞඛ්‍ය අයිතිය දෙස බලන විට, හොන්ඩුරාස් එහි වර්තමාන ආදායම මත පදනම්ව අපේක්ෂා කරන ප්‍රමාණයෙන් 98.6% ක් අත්කර ගනී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Honduras - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |language=en}}&lt;/ref&gt; වැඩිහිටි ජනගහනය අතර සෞඛ්‍ය අයිතිය සම්බන්ධයෙන්, රට සාක්ෂාත් කරගන්නේ ජාතියේ ආදායම් මට්ටම මත පදනම්ව අපේක්ෂා කරන ප්‍රමාණයෙන් 91.3% ක් පමණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Honduras - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ප්‍රජනක සෞඛ්‍ය අයිතිය තක්සේරු කිරීමේදී හොන්ඩුරාස් &lt;&lt;සාධාරණ&gt; කාණ්ඩයට වැටෙන්නේ, ජාතිය සතුව ඇති සම්පත් (ආදායම) මත පදනම්ව ජාතිය අත්කර ගැනීමට අපේක්ෂා කරන දෙයින් 86.8% ක් සපුරාලන බැවිනි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Honduras - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== අධ්‍යාපනය ===
ජනගහනයෙන් 83.6% ක් පමණ සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත වන අතර 2004 දී ශුද්ධ ප්‍රාථමික ඇතුළත් වීමේ අනුපාතය 94% ක් විය.&lt;ref name=&quot;hdrstats.undp.org&quot;&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2009 – Honduras |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_HND.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429031746/http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_HND.html |archive-date=29 April 2009 |access-date=27 June 2010 |publisher=Hdrstats.undp.org}}&lt;/ref&gt; 2014 දී, ප්‍රාථමික පාසල් සම්පූර්ණ කිරීමේ අනුපාතය 90.7% ක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Primary completion rate, total (% of relevant age group) |url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.CMPT.ZS?locations=HN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118033018/http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.CMPT.ZS?locations=HN |archive-date=18 January 2017 |access-date=16 January 2017 |website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; හොන්ඩුරාස් හි ද්විභාෂා (ස්පාඤ්ඤ සහ ඉංග්‍රීසි) සහ ත්‍රිභාෂා (ස්පාඤ්ඤ සමඟ ඉංග්‍රීසි, අරාබි හෝ ජර්මානු) පාසල් සහ බොහෝ විශ්ව විද්‍යාල ඇත.&lt;ref name=&quot;La Prensa&quot;&gt;{{cite web |date=14 October 2009 |title=Hondureños bilingües tendrán más ventajas |trans-title=Bilingual Hondurans have more advantages |url=http://www.laprensa.hn/economia/560990-97/hondurenos-biling%C3%BCes-tendran-mas-ventajas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415120941/https://www.laprensa.hn/economia/560990-97/hondurenos-biling%C3%BCes-tendran-mas-ventajas |archive-date=15 April 2021 |access-date=9 February 2016 |work=[[La Prensa (Honduras)|LaPrensa]] |language=es}}&lt;/ref&gt;

උසස් අධ්‍යාපනය පාලනය කරනු ලබන්නේ හොන්ඩුරාස් හි වැදගත්ම නගරවල මධ්‍යස්ථාන ඇති හොන්ඩුරා ජාතික ස්වාධීන විශ්ව විද්‍යාලය විසිනි. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ හොන්ඩුරා 114 වන ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2024 |title=Global Innovation Index 2024. Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/ |access-date=2024-10-22 |website=www.wipo.int |location=Geneva |page=18 |doi=10.34667/tind.50062 |isbn=978-92-805-3681-2}}&lt;/ref&gt;

=== අපරාධය ===
හොන්ඩුරාස් හි අපරාධ බහුලව සිදුවන අතර අපරාධකරුවන් ඉහළ දඬුවම් නොලැබීමෙන් ක්‍රියාත්මක වේ. හොන්ඩුරාස් ලෝකයේ ඉහළම ජාතික මිනීමැරුම් අනුපාතවලින් එකක් ඇත; සැන් පේද්‍රෝ සුලා සහ ටෙගුසිගල්පා වැනි නගරවල ද ලෝකයේ ඉහළම මිනීමැරුම් අනුපාත අතර ලියාපදිංචි වී ඇත. හොන්ඩුරාස් බොහෝ විට සංක්‍රමණික ස්ථානයක් වන අතර නාගරික කල්ලි ගණනාවක්, ප්‍රධාන වශයෙන් MS-13 සහ 18 වන වීදි කල්ලිය සමඟ ප්‍රචණ්ඩත්වය මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම සමඟ සම්බන්ධ වේ. 2012 දී මිනීමැරුම් ප්‍රචණ්ඩත්වය උපරිමයට පැමිණියේය, දිනකට සාමාන්‍යයෙන් මිනීමැරුම් 20 ක්.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen-Nord|first1=Nete Sloth|last2=Skar|first2=Mette|last3=Kjaerulf|first3=Finn|last4=Almendarez|first4=Juan|last5=Bähr|first5=Sergio|last6=Sosa|first6=Óscar|last7=Castro|first7=Julio|last8=Andersen|first8=Anne-Marie Nybo|last9=Modvig|first9=Jens|year=2014|title=Social capital and violence in poor urban areas of Honduras|journal=Aggression and Violent Behavior|volume=19|issue=6|pages=643–648|doi=10.1016/j.avb.2014.09.013}}&lt;/ref&gt; හොන්ඩුරාන් ජාතික ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිබඳ නිරීක්ෂණාගාරයේ නිල සංඛ්‍යාලේඛනවලින් පෙනී යන්නේ 2015 දී හොන්ඩුරාස් හි මිනීමැරුම් අනුපාතය 100,000 කට 60 ක් වූ අතර මිනීමැරුම් නඩු වලින් බහුතරයක් නඩු පවරා නොමැති බවයි.&lt;ref name=&quot;Travel Warnings&quot;&gt;{{cite web |title=Honduras Travel Warning |url=https://travel.state.gov/content/passports/en/alertswarnings/honduras-travel-warning.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817232455/https://travel.state.gov/content/passports/en/alertswarnings/honduras-travel-warning.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=17 August 2016 |website=Travel.State.Gov |publisher=U.S. State Department}}&lt;/ref&gt; නමුත් 2017 තරම් මෑතක දී, InSight Crime වැනි සංවිධාන ජනගහනයෙන් 100,000 කට 42 ක් ලෙස සංඛ්‍යා පෙන්නුම් කරන අතර,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.insightcrime.org/news/analysis/2017-homicide-round-up/|title=InSight Crime's 2017 Homicide Round-Up|date=19 January 2018|work=InSight Crime|access-date=3 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614030720/https://www.insightcrime.org/news/analysis/2017-homicide-round-up/|archive-date=14 June 2018|language=en-US|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 සංඛ්‍යාලේඛනවලට වඩා 26% ක අඩුවීමකි.

පොලිස් නිල ඇඳුම් සහ උපකරණ සහිත අපරාධකරුවන් විසින් පිහිටුවන ලද මාර්ග බාධක හෝ මුරපොලවල්වල අධිවේගී මාර්ග ප්‍රහාර සහ මෝටර් රථ පැහැරගැනීම් නිතර සිදු වේ. විදේශිකයන් පැහැරගැනීම් පිළිබඳ වාර්තා සුලභ නොවූවත්, පැහැරගැනීම්වලට ගොදුරු වූවන්ගේ පවුල් බොහෝ විට පළිගැනීමේ බියෙන් පොලිසියට අපරාධය වාර්තා නොකර කප්පම් ගෙවන බැවින්, පැහැරගැනීම් සංඛ්‍යා වාර්තා කිරීම අඩු විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Travel Warnings&quot; /&gt;

කොලොම්බියාව සැලැස්ම ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් පසුව සහ මෙක්සිකානු ජනාධිපති ෆෙලිපේ කැල්ඩෙරොන් මෙක්සිකෝවේ මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරමට එරෙහි යුද්ධය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව හොන්ඩුරාස් හි ප්‍රචණ්ඩත්වය වැඩි විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 2015 |title=Why is Honduras so violent |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/why-is-honduras-so-violent |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113003826/http://www.insightcrime.org/news-analysis/why-is-honduras-so-violent |archive-date=13 November 2017 |access-date=8 March 2020 |website=Insight Crime}}&lt;/ref&gt; අසල්වැසි එල් සැල්වදෝරය සහ ග්වාතමාලාව සමඟ, හොන්ඩුරාස් මධ්‍යම ඇමරිකාවේ උතුරු ත්‍රිකෝණයේ කොටසක් වන අතර එය ලෝකයේ වඩාත්ම ප්‍රචණ්ඩකාරී කලාපවලින් එකක් ලෙස සංලක්ෂිත වේ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varela|first=Amarela|date=November 2015|title=&quot;Buscando una vida vivible&quot;: la migración forzada de niños de Centroamérica como práctica de fuga de la &quot;muerte en vida&quot;|journal=El Cotidiano|language=Spanish|volume=30|issue=194|pages=19–29|id={{ProQuest|1758892592}}}}&lt;/ref&gt; අපරාධ සහ වැඩිවන මිනීමැරුම් අනුපාතවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, හොන්ඩුරාස් සිට එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණිකයින්ගේ ගලායාම ද ඉහළ ගියේය. කලාපයේ ප්‍රචණ්ඩත්වයේ වැඩිවීම ජාත්‍යන්තර අවධානයට ලක්ව ඇත.

රොටන් සහ බේ දූපත් හොන්ඩුරාන් ප්‍රධාන භූමියට වඩා අඩු අපරාධ අනුපාත ඇති අතර, සංචාරක ආරක්ෂාව වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා 2014 දී රජය සහ ව්‍යාපාර විසින් ගන්නා ලද පියවර හේතුවෙන් එය සිදුවී ඇත.&lt;ref name=&quot;Travel Warnings&quot; /&gt;

අඩු ජනාකීර්ණ ග්‍රේසියස් ඒ ඩියෝස් කලාපයේ, මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම බහුලව සිදුවන අතර පොලිස් පැමිණීම දුර්ලභ ය. මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් සහ අනෙකුත් අපරාධ සංවිධාන විසින් එක්සත් ජනපද පුරවැසියන්ට එරෙහිව එල්ල කරන තර්ජන හේතුවෙන් එක්සත් ජනපද තානාපති කාර්යාලය කලාපය හරහා එක්සත් ජනපද නිලධාරීන්ගේ ගමන් තහනම් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Travel Warnings&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>prr9xi0vw0z78wf7gmvqgjlx2ntf666</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මෙක්සිකෝවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179183</id>
    <revision>
      <id>797394</id>
      <parentid>734721</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97016" sha1="puereqxmh73ue2ka16chsp5zzjcillz" xml:space="preserve">=== යුරෝපීය සම්බන්ධතා වලට පෙර ස්වදේශික ශිෂ්ටාචාර (1519 ට පෙර) ===
[[File:Off-center_view_of_Pyramid_of_the_Sun_from_Pyramid_of_the_Moon,_Teotihuacan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Off-center_view_of_Pyramid_of_the_Sun_from_Pyramid_of_the_Moon,_Teotihuacan.jpg|thumb|ටියෝටිහුවාකන් එහි උච්චතම අවස්ථාවේ දී (ක්‍රි.ව. 1 සිට ක්‍රි.ව. 500 දක්වා) ලොව 6 වන විශාලතම නගරය විය.]]
[[File:Chichen_Itza_3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chichen_Itza_3.jpg|thumb|මායා නගරයේ චිචෙන් ඉට්සා හි කුකුල්කන් දේවාලය (එල් කැස්ටිලෝ)]]
[[File:Painting_of_Tenochtitlan-Tlatelolco_on_Lake_Texcoco_(9755215791).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Painting_of_Tenochtitlan-Tlatelolco_on_Lake_Texcoco_(9755215791).jpg|thumb|එකල ඇමරිකාවේ ඇස්ටෙක් අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වූ මෙක්සිකෝ-ටෙනොච්ටිට්ලන් හි කලාත්මක නිරූපණය. 1521 දී ටෙනොච්ටිට්ලන් වටලෑමේදී නගරය සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී මෙක්සිකෝ නගරය ලෙස නැවත ගොඩනඟන ලදී.]]
මෙක්සිකෝවේ පැරණිතම මානව කෞතුක වස්තු වන්නේ මෙක්සිකෝ නිම්නයේ ගිනි උදුන අසල තිබී හමු වූ ගල් මෙවලම් කැබලි සහ වසර 10,000 කට පමණ පෙර රේඩියෝ කාබන් දින නියම කර ඇත.{{sfn|Werner|2001|pp=386–}} මෙක්සිකෝව යනු බඩ ඉරිඟු, තක්කාලි සහ බෝංචි ගෘහාශ්‍රිතකරණයේ ස්ථානයක් වන අතර එමඟින් කෘෂිකාර්මික අතිරික්තයක් ඇති විය. මෙය ක්‍රි.පූ. 5000 දී පමණ ආරම්භ වූ පැලියෝ-ඉන්දියානු දඩයම්කරුවන්ගෙන් උදාසීන කෘෂිකාර්මික ගම්මාන වෙත සංක්‍රමණය වීමට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;EvansWebster2013&quot;&gt;{{cite book|author1=Susan Toby Evans|author2=David L. Webster|title=Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=6ba_AAAAQBAJ&amp;pg=PT54|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-80186-0|page=54}}&lt;/ref&gt; මෙසෝඇමරිකාවේ ආරම්භක කාල පරිච්ඡේදය ශිෂ්ටාචාරයේ ස්වාධීන තොටිල්ලන් හයෙන් එකක් ලෙස සැලකේ, මෙම යුගයේ ආගමික හා සංකේතාත්මක සම්ප්‍රදායන්, බඩ ඉරිඟු වගාව, කලාත්මක හා ගෘහ නිර්මාණ සංකීර්ණ මෙන්ම මෙක්සිකානු සංස්කෘතීන්ගෙන් මෙසෝඇමරිකානු සංස්කෘතික ප්‍රදේශයේ ඉතිරි කොටස දක්වා ව්‍යාප්ත වූ විජෙසිමල් (පාදක 20) සංඛ්‍යාත්මක පද්ධතියක්&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Diehl|first1=Richard A.|title=The Olmecs: America's First Civilization|url=https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh|date=2004|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-02119-4|pages=[https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 9]–25}}&lt;/ref&gt; වැනි සුවිශේෂී සංස්කෘතික ලක්ෂණවල ආරම්භය දක්නට ලැබුණි. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී, ගම්මාන ජනගහනය අනුව වඩාත් ඝන බවට පත් වූ අතර, ශිල්පීන් පන්තියක් සමඟ සමාජීය වශයෙන් ස්ථරීකරණය වී, ප්‍රධාන රාජ්‍යයන් බවට වර්ධනය විය. බලවත්ම පාලකයින්ට ආගමික හා දේශපාලන බලය තිබූ අතර, විශාල උත්සව මධ්‍යස්ථාන ඉදිකිරීම සංවිධානය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carmack|first1=Robert M.|last2=Gasco|first2=Janine L.|last3=Gossen|first3=Gary H.|title=The Legacy of Mesoamerica: History and Culture of a Native American Civilization|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-34678-4}}{{page needed|date=December 2020}}&lt;/ref&gt;

මෙක්සිකෝවේ පැරණිතම සංකීර්ණ ශිෂ්ටාචාරය වූයේ ඔල්මෙක් සංස්කෘතිය වන අතර එය ක්‍රි.පූ. 1500 දී පමණ ගල්ෆ් වෙරළ තීරයේ සමෘද්ධිමත් විය. ඔල්මෙක් සංස්කෘතික ලක්ෂණ මෙක්සිකෝව හරහා චියාපාස්, ඔක්සාකා සහ මෙක්සිකෝ නිම්නයේ අනෙකුත් සංස්කෘතීන් දක්වා ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref name=&quot;MacLachlan&quot;&gt;{{cite book|author=Colin M. MacLachlan|title=Imperialism and the Origins of Mexican Culture|url=https://books.google.com/books?id=fqdKCAAAQBAJ&amp;pg=PT38|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-28643-6|page=38|date=13 April 2015}}&lt;/ref&gt; පසුකාලීන පූර්ව-සම්භාව්‍ය යුගයේදී, මායා සහ සැපොටෙක් ශිෂ්ටාචාර පිළිවෙලින් කැලක්මුල් සහ මොන්ටේ ඇල්බන් හි සංකීර්ණ මධ්‍යස්ථාන සංවර්ධනය කරන ලදී. මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ පළමු සැබෑ මෙසෝඇමරිකානු ලේඛන පද්ධති එපි-ඔල්මෙක් සහ සැපොටෙක් සංස්කෘතීන් තුළ සංවර්ධනය කරන ලදී. මෙසෝඇමරිකානු ලේඛන සම්ප්‍රදාය සම්භාව්‍ය මායා හයිරොග්ලිෆික් අක්ෂර මාලාවේ එහි උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර, පැරණිතම ලිඛිත ඉතිහාසයන් මෙම යුගයේ සිට පැවත එන්නකි. 1521 දී ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයෙන් පසු ලිවීමේ සම්ප්‍රදාය වැදගත් වූ අතර, ස්වදේශික ලේඛකයින් ඔවුන්ගේ භාෂා අකාරාදී අක්ෂරවලින් ලිවීමට ඉගෙන ගත් අතර, රූපමය පෙළ නිර්මාණය කිරීම දිගටම කරගෙන ගියේය.&lt;ref&gt;[[Matthew Restall|Restall, Matthew]], &quot;A History of the New Philology and the New Philology in History&quot;, ''Latin American Research Review'' - Volume 38, Number 1, 2003, pp.113–134&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sampson|first1=Geoffrey|title=Writing Systems: A Linguistic Introduction|url=https://archive.org/details/writingsystems00geof|date=1985|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-1756-4}}{{page needed|date=December 2020}}&lt;/ref&gt;

මධ්‍යම මෙක්සිකෝවේ, සම්භාව්‍ය යුගයේ උච්චතම අවස්ථාව වූයේ ටියෝටිහුවාකාන් හි නැගීම දුටු අතර එය හමුදා සහ වාණිජ අධිරාජ්‍යයක් නිර්මාණය කළේය. 150,000 කට අධික ජනගහනයක් සහිත ටියෝටිහුවාකන්, පූර්ව-කොලොම්බියානු ඇමරිකාවේ විශාලතම පිරමිඩීය ව්‍යුහයන් කිහිපයක් තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Cowgill|first1=George L.|date=21 October 1997|title=State and Society at Teotihuacan, Mexico|journal=Annual Review of Anthropology|volume=26|issue=1|pages=129–161|doi=10.1146/annurev.anthro.26.1.129|oclc=202300854|s2cid=53663189|s2cid-access=free}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.ව. 600 දී පමණ ටියෝටිහුවාකන් බිඳවැටීමෙන් පසු, මධ්‍යම මෙක්සිකෝවේ ෂොශිචැල්කෝ සහ චොලුලා වැනි වැදගත් දේශපාලන මධ්‍යස්ථාන කිහිපයක් අතර තරඟයක් ඇති විය. මෙම අවස්ථාවේදී, එපි-ක්ලැසික් සමයේදී, නාහුවා ජනයා උතුරේ සිට මෙසෝඇමරිකාවට දකුණට සංක්‍රමණය වීමට පටන් ගත් අතර, ඔටෝ-මැන්ගුවියානු භාෂා කතා කරන්නන් අවතැන් කිරීමත් සමඟ මධ්‍යම මෙක්සිකෝවේ දේශපාලනිකව හා සංස්කෘතික වශයෙන් ප්‍රමුඛ විය. මුල් පශ්චාත්-සම්භාව්‍ය යුගයේදී (ක්‍රි.ව. 1000–1519 පමණ), මධ්‍යම මෙක්සිකෝව ටොල්ටෙක් සංස්කෘතිය විසින් ද, ඔක්සාකා මික්ස්ටෙක් විසින් ද, පහත්බිම් මායා ප්‍රදේශය චිචෙන් ඉට්සා සහ මායාපන් හි වැදගත් මධ්‍යස්ථාන තිබුණි. පශ්චාත් සම්භාව්‍ය යුගයේ අවසානය වන විට, ඇස්ටෙක්වරු (හෝ මෙක්සිකාව) ආධිපත්‍යය පිහිටුවූ අතර, මධ්‍යම මෙක්සිකෝවේ සිට ග්වාතමාලාවේ දේශසීමාව දක්වා විහිදුනු ටෙනොචිට්ලන් (නූතන මෙක්සිකෝ නගරය) නගරය පදනම් කරගත් දේශපාලන සහ ආර්ථික අධිරාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=12 January 2017 |title=Ancient Civilizations of Mexico |url=https://ancientcivilizationsworld.com/mexico/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712161602/https://ancientcivilizationsworld.com/mexico/ |archive-date=12 July 2019 |access-date=14 July 2019 |website=Ancient Civilizations World}}&lt;/ref&gt;

=== ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණය සහ යටත් විජිත යුගය (1519–1821) ===
[[File:Leutze,_Emanuel_—_Storming_of_the_Teocalli_by_Cortez_and_His_Troops_—_1848.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leutze,_Emanuel_%E2%80%94_Storming_of_the_Teocalli_by_Cortez_and_His_Troops_%E2%80%94_1848.jpg|thumb|කෝර්ටෙස් සහ ඔහුගේ භටයින් විසින් තියෝකලි කුණාටුවෙන් අල්ලා ගැනීම (1848 දී පින්තාරු කරන ලදී)]]
ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යය 1493 සිට කැරිබියන් දූපත් වල ජනපද පිහිටුවුවද ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් මෙක්සිකෝව ගැන මුලින්ම දැනගත්තේ 1518 ජුවාන් ඩි ග්‍රිජල්වා ගවේෂණ සමයේදීය. ස්පාඤ්ඤයේ ඇස්ටෙක් අධිරාජ්‍යය ආක්‍රමණය කිරීම ආරම්භ වූයේ 1519 පෙබරවාරි මාසයේදී හර්නාන් කෝර්ටේස් ස්පාඤ්ඤ නගරයක් වන වෙරක්රුස් ආරම්භ කළ අවස්ථාවේදීය. 1521 දී ටෙනොච්ටිට්ලන් අල්ලා ගැනීම සහ එහි නටබුන් මත ස්පාඤ්ඤ අගනුවර වන මෙක්සිකෝ නගරය පිහිටුවීම වසර 300 ක යටත් විජිත යුගයක ආරම්භය වූ අතර, එම කාලය තුළ මෙක්සිකෝව නුවෙවා එස්පානා (නව ස්පාඤ්ඤය) ලෙස හැඳින්විණි. මෙක්සිකෝව ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ මැණිකක් බවට පත් කළ සාධක දෙකක් වූයේ කප්පම් ගෙවූ සහ අනිවාර්ය ශ්‍රමය ඉටු කළ විශාල, ධූරාවලිමය වශයෙන් සංවිධානය වූ මෙසෝඇමරිකානු ජනගහනයේ පැවැත්ම සහ උතුරු මෙක්සිකෝවේ විශාල රිදී නිධි සොයා ගැනීමයි.&lt;ref&gt;[[James Lockhart (historian)|Lockhart, James]] and [[Stuart B. Schwartz]]. ''Early Latin America''. Cambridge: Cambridge University Press 1983, 59&lt;/ref&gt;[[File:Guanaguato_at_night.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guanaguato_at_night.jpg|thumb|ගුවානජුවාටෝ යනු නිව් ස්පාඤ්ඤයේ ධනවත්ම සහ ධනවත්ම නගරවලින් එකකි.]]
ඇස්ටෙක් අධිරාජ්‍යයේ නටබුන් වලින් නව ස්පාඤ්ඤ රාජධානිය නිර්මාණය විය. ස්පාඤ්ඤ පාලනයේ කුළුණු දෙක වූයේ රාජ්‍යය සහ රෝමානු කතෝලික පල්ලිය වන අතර, දෙකම ස්පාඤ්ඤ කිරීටයේ අධිකාරිය යටතේ පැවතුනි. 1493 දී පාප් වහන්සේ ස්පාඤ්ඤ රාජාණ්ඩුවට එහි විදේශීය අධිරාජ්‍යය සඳහා පුළුල් බලතල ලබා දී තිබූ අතර, ඔටුන්න එහි නව ප්‍රදේශවල ක්‍රිස්තියානි ධර්මය ව්‍යාප්ත කළ යුතු බවට වූ කොන්දේසිය මත එය පැවතුනි. 1524 දී, පළමුවන චාල්ස් රජු එහි විදේශීය ප්‍රදේශවල රාජ්‍ය බලය අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා ස්පාඤ්ඤය පදනම් කරගත් ඉන්දීය කොදෙව් කවුන්සිලය නිර්මාණය කළේය; නිව් ස්පාඤ්ඤයේ ඔටුන්න මෙක්සිකෝ නගරයේ ඉහළ උසාවියක්, රියල් ඕඩියන්සියා ('රාජකීය ප්‍රේක්ෂකයින්' හෝ 'රාජකීය විනිශ්චය සභාව') ස්ථාපිත කළ අතර, පසුව 1535 දී නිව් ස්පාඤ්ඤයේ උප රාජකීයත්වය නිර්මාණය කළේය. උප රාජකීයයා රාජ්‍යයේ ඉහළම නිලධාරියා විය. ආගමික ක්ෂේත්‍රය තුළ, 1530 දී මෙක්සිකෝ රදගුරු පදවිය නිර්මාණය කරන ලද අතර 1546 දී මෙක්සිකෝ අගරදගුරු පදවිය දක්වා උසස් කරන ලද අතර, අගරදගුරුතුමා පල්ලියේ ධූරාවලියේ ප්‍රධානියා විය. කැස්ටිලියානු ස්පාඤ්ඤ භාෂාව පාලකයන්ගේ භාෂාව විය. කතෝලික ඇදහිල්ලට පමණක් අවසර දී තිබූ අතර, කතෝලික නොවන අය සහ අසම්මත අදහස් දරන කතෝලිකයන් (ඉන්දියානුවන් හැර) 1571 දී පිහිටුවන ලද මෙක්සිකානු විමර්ශනයට යටත් විය.&lt;ref&gt;Chuchiak, John F. IV, &quot;Inquisition&quot; in ''Encyclopedia of Mexico''. Chicago: Fitzroy Dearborn 1997, pp. 704–708&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ හමුදා හමුදා, සමහර විට ස්වදේශික සහචරයින් සමඟ, යටත් විජිත යුගය පුරා භූමි ප්‍රදේශය අත්පත් කර ගැනීමට හෝ කැරලි මැඩපැවැත්වීමට ගවේෂණ මෙහෙයවීය. වරින් වර ජනාකීර්ණ උතුරු නිව් ස්පාඤ්ඤයේ කැපී පෙනෙන ඇමරින්ඩියන් කැරලි අතරට චිචිමෙකා යුද්ධය (1576–1606),&lt;ref&gt;{{cite web |last=Schmal |first=John P. |date=17 July 2003 |title=The Indigenous People of Zacatecas |url=http://latinola.com/story.php?story=1109 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314015134/http://latinola.com/story.php?story=1109 |archive-date=14 March 2016 |access-date=14 July 2019 |website=Latino LA: Comunidad}}&lt;/ref&gt; ටෙපෙහුආන් කැරැල්ල (1616–1620),&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Charlotte M. Gradie|year=2000|title=The Tepehuan Revolt of 1616: Militarism, Evangelism, and Colonialism in Seventeenth-Century Nueva Vizcaya|journal=The Americas|location=Salt Lake City|publisher=University of Utah Press|volume=58|issue=2|pages=302–303|doi=10.1353/tam.2001.0109|s2cid=144896113}}&lt;/ref&gt; සහ පුවෙබ්ලෝ කැරැල්ල (1680), 1712 ට්සෙල්ටල් කැරැල්ල කලාපීය මායා කැරැල්ලක් විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Wasserstrom|first1=Robert|year=1980|title=Ethnic Violence and Indigenous Protest: The Tzeltal (Maya) Rebellion of 1712|journal=Journal of Latin American Studies|volume=12|pages=1–19|doi=10.1017/S0022216X00017533|s2cid=145718069}}&lt;/ref&gt; බොහෝ කැරලි කුඩා පරිමාණ සහ දේශීය වූ අතර, පාලක ප්‍රභූන්ට ප්‍රධාන තර්ජනයක් නොවීය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Taylor|first1=William B.|title=Drinking, Homicide, and Rebellion in Colonial Mexican Villages|url=https://archive.org/details/drinkinghomicide0000will|date=1 June 1979|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=978-0804711128|edition=1st}}&lt;/ref&gt; ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ සහ ලන්දේසි මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ ප්‍රහාරවලින් මෙක්සිකෝව ආරක්ෂා කර ගැනීමට සහ ඔටුන්න හිමි ආදායම් ඒකාධිකාරය ආරක්ෂා කිරීමට, විදේශ වෙළඳාම සඳහා විවෘතව තිබුණේ වරායන් දෙකක් පමණි - අත්ලාන්තික් සාගරයේ වේරාක්‍රස් (ස්පාඤ්ඤයට සම්බන්ධ) සහ පැසිෆික් සාගරයේ ඇකපුල්කෝ (පිලිපීනයට සම්බන්ධ). වඩාත් ප්‍රසිද්ධ මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ ප්‍රහාර අතර 1663 කැම්පෙචේ ගෝනිය&lt;ref&gt;{{cite web |last=White |first=Benjamin |date=31 January 2017 |title=Campeche, Mexico – largest pirate attack in history, now UNESCO listed |url=http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715021345/http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/ |archive-date=15 July 2019 |access-date=14 July 2019 |website=In Search of Lost Places}}&lt;/ref&gt; සහ 1683 වේරාක්‍රස් ප්‍රහාරය වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Knispel |first=Sandra |date=13 December 2017 |title=The mysterious aftermath of an infamous pirate raid |url=https://www.rochester.edu/newscenter/pablo-sierra-silva-mysterious-aftermath-infamous-pirate-raid-287352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715021337/https://www.rochester.edu/newscenter/pablo-sierra-silva-mysterious-aftermath-infamous-pirate-raid-287352/ |archive-date=15 July 2019 |access-date=14 July 2019 |website=University of Rochester Newsletter}}&lt;/ref&gt; කිරීටයට වැඩි සැලකිල්ලක් දැක්වූයේ විදේශීය ආක්‍රමණය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි, විශේෂයෙන් බ්‍රිතාන්‍යය 1762 දී සත් අවුරුදු යුද්ධයේදී හවානා සහ මැනිලා යන ස්පාඤ්ඤ වරායන් අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසුවය. එය ස්ථාවර හමුදාවක් නිර්මාණය කළේය, වෙරළබඩ බලකොටු වැඩි කළේය, සහ උතුරු ප්‍රෙසිඩියෝ සහ මෙහෙයුම් ඇල්ටා කැලිෆෝනියාවට පුළුල් කළේය. මෙක්සිකෝ නගරයේ නාගරික දුප්පතුන්ගේ අස්ථාවරත්වය 1692 සොකාලෝ හි ඇති වූ කැරැල්ලේදී පැහැදිලි විය. බඩ ඉරිඟු මිල පිළිබඳ කෝලාහලය බල ආසනවලට පූර්ණ පරිමාණ ප්‍රහාරයක් දක්වා වර්ධනය වූ අතර, උපරාජික මාලිගාව සහ අගරදගුරුතුමාගේ නිවසට මැරයන් විසින් පහර දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cope, R. Douglas 1994&quot;&gt;{{cite book|last=Cope|first=R. Douglas|title=The Limits of Racial Domination: Plebeian Society in Colonial Mexico City, 1660–1720|url=https://archive.org/details/limitsofracialdo0000cope|location=[[Madison, Wisconsin|Madison, Wis.]]|publisher=[[University of Wisconsin–Madison|University of Wisconsin]]|date=1994}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහස් යුගය (1808–1855) ===
[[File:Plaza_de_Dolores.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plaza_de_Dolores.JPG|thumb|1810 සැප්තැම්බර් 16 වන දින ජේ.ජේ. ඩෙල් මොරල් විසින් රචිත මිගෙල් හිඩාල්ගෝ වයි කොස්ටිල්ලාගේ ඩොලෝරස්ගේ කෑගැසීම. ආයුධ සඳහා කැඳවීම ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත පාලනයට එරෙහිව මෙක්සිකෝවේ නිදහස් යුද්ධයේ ආරම්භය සනිටුහන් කරයි.]]
1810 සැප්තැම්බර් 16 වන දින ලෞකික පූජක මිගෙල් හිඩාල්ගෝ වයි කොස්ටිලා ගුවානාජුවාටෝ හි ඩොලෝරස් කුඩා නගරයේදී &quot;නරක රජයට&quot; එරෙහිව ප්‍රකාශ කළේය. Cry of Dolores (ස්පාඤ්ඤ: Grito de Dolores) ලෙස හඳුන්වන මෙම උත්සවය සෑම වසරකම සැප්තැම්බර් 16 වැනි දින මෙක්සිකෝවේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Grito de Dolores |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/event/Grito-de-Dolores |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911171102/https://www.britannica.com/event/Grito-de-Dolores |archive-date=11 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1808 දී නැපෝලියන් බොනපාට් ස්පාඤ්ඤය ආක්‍රමණය කිරීම හේතුවෙන් ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ ඇති වූ කැලඹීම, එහි නව ලෝක ප්‍රදේශ බොහොමයක් නිදහස ලැබීමට හේතු විය. හිඩාල්ගෝ සහ ඔහුගේ සොල්දාදුවන් කිහිප දෙනෙකු අවසානයේ අල්ලා ගන්නා ලදී, හිඩාල්ගෝව බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, 1811 ජූලි 31 වන දින වෙඩි තැබීමේ කණ්ඩායමක් විසින් ඔවුන් ඝාතනය කරන ලදී. මෙක්සිකෝවේ නිදහසෙන් පසු පළමු වසර 35 දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ මෙක්සිකානු රාජ්‍යය අස්ථිර රාජාණ්ඩුවක සිට බිඳෙනසුලු ෆෙඩරල් ජනරජයක් දක්වා වෙනස් වීම මගින් සලකුණු විය.&lt;ref&gt;Van Young, ''Stormy Passage'', 179–226&lt;/ref&gt;හමුදා කුමන්ත්‍රණ, විදේශ ආක්‍රමණ, කොන්සර්වේටිව්වරුන් සහ ලිබරල්වාදීන් අතර දෘෂ්ටිවාදාත්මක ගැටුම් සහ ආර්ථික එකතැන පල්වීම සිදුවිය.[[File:Batalla_de_la_Alhóndiga_de_Granaditas.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batalla_de_la_Alh%C3%B3ndiga_de_Granaditas.jpg|thumb|1810 සැප්තැම්බර් 28 වන දින, හොසේ ඩියාස් ඩෙල් කැස්ටිලෝ විසින් හිඩාල්ගෝගේ හමුදාව විසින් ගුවානාජුවාටෝ හි අල්හොන්ඩිගා ඩි ග්‍රනාඩිටාස් අල්ලා ගැනීම]]
[[File:Generales_del_Trigarante.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Generales_del_Trigarante.jpg|thumb|1821 සැප්තැම්බර් 27 වන දින ඇපකරුවන් තිදෙනාගේ හමුදාව මෙක්සිකෝ නගරයට ඇතුළු වීම.]]අලුතින් ස්වාධීන වූ මෙක්සිකෝව යුරෝපයෙන් ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවක් සොයන බැවින්, හිටපු රාජකීය හමුදා ජෙනරාල් ඇගස්ටින් ඩි ඉටුර්බයිඩ් රීජන්ට් බවට පත් විය. යුරෝපීය රාජකීය පවුලක කිසිදු සාමාජිකයෙකු එම තනතුරට අකමැති වූ විට, ඉටුර්බයිඩ් විසින්ම I වන අගස්ටින් අධිරාජ්‍යයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙක්සිකෝවේ ස්වාධීනත්වය පිළිගත් පළමු රට එක්සත් ජනපදය වූ අතර, අධිකරණයට තානාපතිවරයෙකු යවා මෙක්සිකෝවට මැදිහත් නොවන ලෙස මොන්රෝ මූලධර්මය හරහා යුරෝපයට පණිවිඩයක් යවන ලදී. අධිරාජ්‍යයාගේ පාලනය කෙටි කාලීන විය (1822–1823) සහ කැසා මාටා සැලැස්මේ හමුදා නිලධාරීන් විසින් ඔහුව බලයෙන් පහ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Benson|first=Nettie Lee|author-link=Nettie Lee Benson|date=February 1945|title=The Plan of Casa Mata|journal=[[Hispanic American Historical Review]]|volume=25|pages=45–56|doi=10.1215/00182168-25.1.45}}&lt;/ref&gt; රජතුමා බලහත්කාරයෙන් ධුරයෙන් ඉවත් කිරීමෙන් පසු, මධ්‍යම ඇමරිකාව සහ චියාපාස් මධ්‍යම ඇමරිකානු ෆෙඩරල් ජනරජය පිහිටුවීම සඳහා සංගමයෙන් ඉවත් විය. 1824 දී පළමු මෙක්සිකානු ජනරජය පිහිටුවන ලදී. හිටපු කැරලිකාර ජෙනරාල් ගුවාඩලූප් වික්ටෝරියා ජනරජයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය - ජනාධිපති ධුරය දැරූ බොහෝ හමුදා ජෙනරාල්වරුන්ගෙන් පළමුවැන්නා විය. 1829 දී, නිදහස ලබා ගත් ඉගුවාලා සැලැස්මට අත්සන් කළ හිටපු කැරලිකාර ජෙනරාල් සහ දරුණු ලිබරල් විසෙන්ට් ගුවෙරේරෝ මතභේදාත්මක මැතිවරණයකින් ජනාධිපති බවට පත්විය. 1829 අප්‍රේල් සිට දෙසැම්බර් දක්වා ඔහුගේ කෙටි ධුර කාලය තුළ ඔහු වහල්භාවය අහෝසි කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite book|author-link=Charles A. Hale|last=Hale|first=Charles A.|title=Mexican Liberalism in the Age of Mora|url=https://archive.org/details/mexicanliberalis0000char|location=[[New Haven, Connecticut|New Haven]]|publisher=[[Yale University Press]]|date=1968|page=[https://archive.org/details/mexicanliberalis0000char/page/224 224]}}&lt;/ref&gt; ඔහුගේ කොන්සර්වේටිව් උප සභාපති, හිටපු රාජකීය ජෙනරාල් ඇනස්ටේෂියෝ බුස්ටමැන්ටේ, ඔහුට එරෙහිව කුමන්ත්‍රණයක් මෙහෙයවූ අතර ගුවෙරේරෝ අධිකරණමය වශයෙන් ඝාතනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Ways of ending slavery |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |access-date=23 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016025606/http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |archive-date=16 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

මෙක්සිකෝවේ ස්වාධීනත්වය පවත්වා ගැනීමට සහ ශක්‍ය රජයක් පිහිටුවීමට ඇති හැකියාව ප්‍රශ්නාර්ථයක් විය. 1820 ගණන්වලදී ස්පාඤ්ඤය එහි පැරණි යටත් විජිතය නැවත අත්පත් කර ගැනීමට උත්සාහ කළ නමුත් අවසානයේ එහි ස්වාධීනත්වය පිළිගත්තේය. මෙක්සිකෝවේ නොසන්සුන්තාව අතරතුර තම පුරවැසියන්ට හිමි පාඩු නැවත ලබා ගැනීමට ප්‍රංශය උත්සාහ කළ අතර 1838-1839 ඊනියා පේස්ට්‍රි යුද්ධයේදී ගල්ෆ් වෙරළ තීරය අවහිර කළේය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]] |last=Costeloe |first=Michael P. |volume=4 |page=318 |chapter=Pastry War}}&lt;/ref&gt; ජෙනරාල් ඇන්ටෝනියෝ ලෝපෙස් ද සැන්ටා ඇනා මෙම ගැටුම් දෙකෙහිම ඔහුගේ භූමිකාව නිසා ජාතික වීරයෙකු ලෙස මතු විය; සැන්ටා ඇනා ඊළඟ වසර 25 තුළ දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, එය බොහෝ විට &quot;සැන්ටා ඇනාගේ යුගය&quot; ලෙස හැඳින්වෙන අතර, 1855 දී ඔහු බලයෙන් පහ කරන තෙක්.&lt;ref&gt;Van Young, ''Stormy Passage'', &quot;The Age of Santa Anna&quot;, 227–270&lt;/ref&gt;

[[File:FalloftheAlamo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FalloftheAlamo.jpg|thumb|ජනාධිපති ඇන්ටෝනියෝ ලෝපෙස් ද සැන්ටා ඇනාගේ නායකත්වයෙන් යුත් මෙක්සිකානු හමුදාව සහ ඇමරිකානු හමුදා අතර එල් ඇලමෝ සටන (1836).]]මෙක්සිකෝව උතුරේ මෙක්සිකෝව හිමිකරගත් භූමිය පාලනය කළ ස්වදේශික කණ්ඩායම් සමඟ ද සටන් කළේය. නිදසුනක් වශයෙන්, කොමන්චේ ජනාකීර්ණ මධ්‍යම සහ උතුරු ටෙක්සාස්හි විශාල භූමි ප්‍රදේශයක් පාලනය කළේය.&lt;ref&gt;Weber, David J., ''The Mexican Frontier, 1821–1846: The American Southwest under Mexico,'' University of New Mexico Press, 1982&lt;/ref&gt; එම ප්‍රදේශය ස්ථාවර කිරීමට සහ සංවර්ධනය කිරීමට අවශ්‍ය වීම - සහ මධ්‍යම මෙක්සිකෝවෙන් ස්වල්ප දෙනෙක් මෙම දුරස්ථ හා සතුරු භූමියට නැවත පදිංචි වීමට තෝරාගෙන තිබීම - මෙක්සිකානු රජය එම එක්සත් ජනපදයට මායිම් වූ කලාපයක් වන වර්තමාන ටෙක්සාස් වෙත ඇන්ග්ලෝ-ඇමරිකානු සංක්‍රමණය දිරිමත් කළේය. නීතියෙන් මෙක්සිකෝව කතෝලික රටක් විය; ඇන්ග්ලෝ-ඇමරිකානුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් දකුණු එක්සත් ජනපදයෙන් පැමිණි රෙපරමාදු ඉංග්‍රීසි කතා කරන්නන් විය. සමහරු ඔවුන්ගේ කළු වහලුන් ගෙන ආ අතර, එය 1829 න් පසු මෙක්සිකානු නීතියට පටහැනි විය. 1835 දී, සැන්ටා ඇනා මෙක්සිකෝවේ රජයේ පාලනය මධ්‍යගත කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, 1824 ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා බලය ඔහුගේ අතේ තැබීය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රට පුරා සිවිල් යුද්ධය පැතිර ගියේය. නව ආණ්ඩු තුනක් නිදහස ප්‍රකාශ කළහ: ටෙක්සාස් ජනරජය, රියෝ ග්‍රෑන්ඩ් ජනරජය සහ යුකැටන් ජනරජය.&lt;ref name=&quot;miranda&quot;&gt;{{cite book|author=Angel Miranda Basurto|title=La Evolucíon de Mėxico|publisher=Editorial Porrúa|year=2002|location=Mexico City|edition=6th|isbn=970-07-3678-4|page=358|language=es|trans-title=The Evolution of Mexico}}&lt;/ref&gt;{{rp|129–137}} මෙක්සිකෝවට එල්ල වූ විශාලතම පහර වූයේ 1846 දී මෙක්සිකානු-ඇමරිකානු යුද්ධයේදී එක්සත් ජනපදය මෙක්සිකෝව ආක්‍රමණය කිරීමයි. 1848 දී ග්වාඩලූප් හිඩාල්ගෝ ගිවිසුමෙන් මුද්‍රා තැබූ එහි විරල ජනාකීර්ණ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් වැඩි කොටසක් මෙක්සිකෝවට අහිමි විය. එම විනාශකාරී පාඩුව නොතකා, අයුට්ලා හි ලිබරල් විප්ලවයෙන් නෙරපා හැර පිටුවහල් කිරීමට පෙර සැන්ටා ඇනා නැවත ජනාධිපති ධුරයට පැමිණියේය.

=== ලිබරල් යුගය (1855–1911) ===
[[File:Photograph_of_Benito_Juarez.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Photograph_of_Benito_Juarez.jpg|වම|thumb|ලිබරල් ජනාධිපති බෙනිටෝ ජුවාරෙස්ගේ ප්‍රතිමූර්තිය. විශේෂයෙන් 19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී රට නවීකරණය කිරීමට, එහි ස්වෛරීභාවය ආරක්ෂා කිරීමට සහ ලිබරල් ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රවර්ධනය කිරීමට ඔහු දැරූ උත්සාහයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධය.]]
සැන්ටා ඇනා බලයෙන් පහ කිරීම සහ ලිබරල්වාදීන් විසින් සිවිල් රජයක් පිහිටුවීම මගින් මෙක්සිකෝවේ ආර්ථික සංවර්ධනය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය යැයි සැලකූ නීති පැනවීමට ඔවුන්ට ඉඩ සැලසුණි. ලිබරල් ප්‍රතිසංස්කරණය මගින් මෙක්සිකෝවේ ආර්ථිකය සහ ආයතන ලිබරල් මූලධර්ම ඔස්සේ නවීකරණය කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී. ඔවුන් 1857 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, පල්ලිය සහ රාජ්‍යය වෙන් කරමින්, පල්ලියට සහ හමුදාවට ඔවුන්ගේ විශේෂ වරප්‍රසාද (''fueros'') ඉවත් කළහ; පල්ලිය සතු දේපළ විකිණීම සහ ආදිවාසී ප්‍රජා ඉඩම් විකිණීම සහ අධ්‍යාපනය ලෞකිකකරණය කිරීම අනිවාර්ය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |last=Britton |first=John A. |page=739 |chapter=Liberalism}}&lt;/ref&gt; කොන්සර්වේටිව්වරු කැරලි ගැසූ අතර, ප්‍රතිවාදී ලිබරල් සහ කොන්සර්වේටිව් ආණ්ඩු අතර සිවිල් යුද්ධයක් ඇති කළහ (1858–1861).

ලිබරල්වාදීන් යුධ පිටියේදී කොන්සර්වේටිව් හමුදාව පරාජය කළ නමුත්, කොන්සර්වේටිව්වරු ප්‍රංශ ජාතිකයන්ගේ විදේශ මැදිහත්වීම හරහා බලය ලබා ගැනීම සඳහා තවත් විසඳුමක් සොයමින්, මෙක්සිකෝවේ රාජ්‍ය නායකයා ලෙස යුරෝපීය රජෙකු පත් කරන ලෙස III වන නැපෝලියන් අධිරාජ්‍යයාගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. ප්‍රංශ හමුදාව මෙක්සිකානු හමුදාව පරාජය කර, මෙක්සිකානු කොන්සර්වේටිව්වරුන්ගේ සහාය ඇතිව සහ ප්‍රංශ හමුදාව විසින් මුක්කු කරන ලද මෙක්සිකෝවේ අලුතින් පිහිටුවන ලද සිංහාසනය මත මැක්සිමිලියන් හැබ්ස්බර්ග් පත් කළහ. බෙනිටෝ ජුවාරෙස් යටතේ ලිබරල් ජනරජය අභ්‍යන්තර පිටුවහල් කරන ලද රජයක් වූ නමුත් 1865 අප්‍රේල් මාසයේදී එක්සත් ජනපදයේ සිවිල් යුද්ධය අවසන් වීමත් සමඟ, නැවත එක්සත් වූ එක්සත් ජනපද රජය මෙක්සිකානු ජනරජයට ආධාර කිරීමට පටන් ගත්තේය. වසර දෙකකට පසු, ප්‍රංශ හමුදාව සිය සහයෝගය ඉවත් කර ගත් නමුත් මැක්සිමිලියන් මෙක්සිකෝවේ රැඳී සිටියේය. රිපබ්ලිකන් හමුදා ඔහුව අල්ලා ගත් අතර ඔහු ඝාතනය කරන ලදී. &quot;ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද ජනරජය&quot; ජනාධිපති ලෙස ජුවාරෙස් නැවත පැමිණීම දුටුවේය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |last=Hamnett |first=Brian |pages=719–20 |chapter=Benito Juárez}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රංශ ආක්‍රමණිකයන් සමඟ ඔවුන්ගේ සහයෝගීතාවය නිසා කොන්සර්වේටිව්වරු මිලිටරිමය වශයෙන් පරාජයට පත් වූවා පමණක් නොව, දේශපාලනික වශයෙන් අපකීර්තියට පත් වූ අතර ලිබරල්වාදය දේශප්‍රේමයට සමාන පදයක් විය.&lt;ref&gt;Britton, &quot;Liberalism&quot; p. 740.&lt;/ref&gt; යටත් විජිත රාජකීය හමුදාවේ සහ පසුව මුල් ජනරජයේ හමුදාවේ මූලයන් තිබූ මෙක්සිකානු හමුදාව විනාශ වූ අතර ප්‍රතිසංස්කරණ යුද්ධයෙන් සහ ප්‍රංශ ජාතිකයන් සමඟ ගැටුමෙන් නව හමුදා නායකයින් මතු වී සිටියහ, විශේෂයෙන් සින්කෝ ද මායෝ හි වීරයෙකු වූ පෝර්ෆිරියෝ ඩියාස්, දැන් සිවිල් බලය සොයමින් 1867 දී ජුවාරෙස්ට නැවත තේරී පත්වීමේදී අභියෝග කළේය. පසුව ඩියාස් කැරලි ගැසූ නමුත් ජුවාරෙස් විසින් ඔහුව තලා දැමීය. නැවත මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු, ජුවාරෙස් 1872 ජූලි මාසයේදී ධුරයේ දී මිය ගිය අතර, ලිබරල් සෙබස්තියන් ලර්ඩෝ ද ටෙජාඩා ජනාධිපති බවට පත් වූ අතර, නීතියේ ආධිපත්‍යය, සාමය සහ සාමය සඳහා &quot;රාජ්‍යයේ ආගමක්&quot; ප්‍රකාශ කළේය. ලර්ඩෝ නැවත මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වූ විට, ඩියාස් සිවිල් ජනාධිපතිවරයාට එරෙහිව කැරලි ගසා ටක්ස්ටෙපෙක් සැලැස්ම නිකුත් කළේය. ඩියාස්ට වැඩි සහයෝගයක් ලැබුණු අතර ලර්ඩෝට එරෙහිව ගරිල්ලා යුද්ධයක් දියත් කළේය. යුධ පිටියේ ඩියාස්ගේ ජයග්‍රහණය අද්දර, ලර්ඩෝ ධුරයෙන් පිටුවහල් කිරීමට පලා ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |last=Sullivan |first=Paul |pages=736–38 |chapter=Sebastián Lerdo de Tejada}}&lt;/ref&gt;[[File:Edouard_Manet_022.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Edouard_Manet_022.jpg|thumb|මැක්සිමිලියන් අධිරාජ්‍යයාගේ ඝාතනය, 1867 ජූනි 19. ජෙනරාල් ටොමස් මෙජියා, වමේ; මැක්සිමියන්, මධ්යස්ථානය; ජෙනරාල් මිගෙල් මිරාමන්, හරි. 1868 එඩ්වඩ් මැනට් විසින් පින්තාරු කිරීම]]
1810 සිට 1876 දක්වා මෙක්සිකෝවේ ඇති වූ කැලඹීමෙන් පසු, ලිබරල් ජෙනරාල් පෝර්ෆිරියෝ ඩියාස් (රාජ්‍යය 1876–1911) ගේ වසර 35ක පාලනය මෙක්සිකෝවට &quot;පිළිවෙල සහ ප්‍රගතිය&quot; ලෙස සංලක්ෂිත කාල පරිච්ඡේදයක් තුළ වේගයෙන් නවීකරණය වීමට ඉඩ සැලසීය. පෝර්ෆිරියාටෝ ආර්ථික ස්ථාවරත්වය සහ වර්ධනය, සැලකිය යුතු විදේශ ආයෝජන සහ බලපෑම, දුම්රිය මාර්ග ජාලයේ සහ විදුලි සංදේශවල ව්‍යාප්තිය සහ කලා හා විද්‍යාවන්හි ආයෝජන මගින් සංලක්ෂිත විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Adela M. Olvera |date=2 February 2018 |title=El Porfiriato en Mexico |trans-title=The Porfirio Era in Mexico |url=https://www.inside-mexico.com/el-porfiriato-en-mexico/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326165321/https://www.inside-mexico.com/el-porfiriato-en-mexico/ |archive-date=26 March 2019 |access-date=18 July 2019 |website=Inside Mexico.com |language=es}}&lt;/ref&gt; ඩියාස් උපදේශක කණ්ඩායමක් සමඟ පාලනය කළ අතර එය සයන්ටිෆිකෝස් ('විද්‍යාඥයින්') ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |last=Buchenau |first=Jürgen |pages=260–265 |chapter=Científicos}}&lt;/ref&gt; වඩාත්ම බලගතු සයන්ටිෆිකෝ වූයේ මුදල් ලේකම් ජෝස් ඉව්ස් ලිමන්ටෝර් ය.&lt;ref name=&quot;cientifico&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=7 February 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113443/https://www.britannica.com/topic/cientifico |archive-date=7 February 2017 |chapter=cientifico |chapter-url=https://www.britannica.com/topic/cientifico |url-status=live}}&lt;/ref&gt; පෝර්ෆිරියානු පාලන තන්ත්‍රය ධනාත්මකවාදයෙන් බලපෑමට ලක් විය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |last=Schmidt |first=Arthur |pages=746–49 |chapter=José Ives Limantour}}&lt;/ref&gt; ජාතික සංවර්ධනය සඳහා විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදයන් යෙදීමට පක්ෂව ඔවුන් දේවධර්මය සහ විඥානවාදය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ලිබරල් ව්‍යාපෘතියේ අනිවාර්ය අංගයක් වූයේ ලෞකික අධ්‍යාපනයයි. ඩයස් රජය යාකිවරුන්ට එරෙහිව දිග්ගැස්සුනු ගැටුමකට නායකත්වය දුන් අතර එය අවසන් වූයේ යාකි දහස් ගණනක් යුකැටන් සහ ඔක්සාකා වෙත බලහත්කාරයෙන් නැවත පදිංචි කිරීමෙනි. නිදහසේ ශත සංවත්සරය ළං වන විට, ඩියාස් සම්මුඛ සාකච්ඡාවක් ලබා දුන් අතර එහිදී ඔහු පැවසුවේ ඔහු වයස අවුරුදු 80 ක් වන 1910 මැතිවරණයට ඉදිරිපත් නොවන බවයි. දේශපාලන විරුද්ධත්වය මර්දනය කර තිබූ අතර නව පරම්පරාවේ නායකයින් සඳහා මාර්ග කිහිපයක් තිබුණි. නමුත් ඔහුගේ නිවේදනය දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්වල උමතුවක් ඇති කළ අතර, ධනවත් ඉඩම් හිමි පවුලක උරුමක්කාරයෙකු වන ෆ්‍රැන්සිස්කෝ අයි. මැඩෙරෝගේ අපේක්ෂකත්වය අපේක්ෂා කළ නොහැකි විය. ඩියාස් තම අදහස වෙනස් කර මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වී මැඩෙරෝව සිරගත කළ විට මැඩෙරෝ පුදුම සහගත දේශපාලන සහයෝගයක් දිනා ගත්තේය. සැප්තැම්බර් නිදහස් ශත සංවත්සර සැමරුම පෝර්ෆිරියාටෝගේ අවසාන සැමරුම විය. 1910 දී ආරම්භ වූ මෙක්සිකානු විප්ලවය &quot;මෙක්සිකෝව හමා ගිය සුළඟ&quot; ලෙස හැඳින්වෙන දශකයක සිවිල් යුද්ධයක් දුටුවේය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brenner|first1=Anita|title=The Wind that Swept Mexico: The History of the Mexican Revolution of 1910–1942|date=1 January 1984|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0292790247|edition=New}}&lt;/ref&gt;
=== මෙක්සිකානු විප්ලවය (1910–1920) ===
[[File:Francisco_I_Madero.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Francisco_I_Madero.jpg|වම|thumb|1910 මැතිවරණයේදී වංචනික ලෙස ඩියාස්ට අභියෝග කළ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ අයි. මැඩෙරෝ, 1911 මැයි මාසයේදී ඩියාස්ට ඉල්ලා අස්වීමට බල කළ විට ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.]]මෙක්සිකානු විප්ලවය දශකයක් පුරා පැවති පරිවර්තනීය ගැටුමකි.&lt;ref&gt;Benjamin, Thomas. ''La Revolución: Mexico's Great Revolution as Memory, Myth, and History''. Austin: University of Texas Press 2000&lt;/ref&gt; එය ආරම්භ වූයේ 1910 වංචනික මැතිවරණයෙන් පසු ජනාධිපති ඩියාස්ට එරෙහිව විසිරී ගිය නැගිටීම්, 1911 මැයි මාසයේදී ඔහු ඉල්ලා අස්වීම, කැරලිකාර හමුදා බලමුලු ගැන්වීම, පැරණි ආරක්ෂක භටයෙකුගේ අන්තර්කාලීන ජනාධිපති ධුරය සහ 1911 සරත් සෘතුවේ දී ධනවත්, සිවිල් ඉඩම් හිමියෙකු වන ෆ්‍රැන්සිස්කෝ අයි. මැඩෙරෝගේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණය සමඟිනි. 1913 පෙබරවාරි මාසයේදී, එක්සත් ජනපදයේ සහාය ඇතිව හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් මැඩෙරෝගේ රජය පෙරලා දැමූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ෆෙඩරල් හමුදා ජෙනරාල් වික්ටෝරියානෝ හුවර්ටාගේ නියෝජිතයන් විසින් මැඩෙරෝ ඝාතනය කරන ලදී. විප්ලවය අතරතුර, ටෆ්ට් හි එක්සත් ජනපද රිපබ්ලිකන් පරිපාලනය මැඩෙරෝට එරෙහිව හුවර්ටා කුමන්ත්‍රණයට සහාය දුන් නමුත් 1913 මාර්තු මාසයේදී ඩිමොක්‍රටික් වුඩ්‍රෝ විල්සන් ජනාධිපති ලෙස ආරම්භ වූ විට, විල්සන් හුවර්ටාගේ පාලනය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර ව්‍යවස්ථාවාදීන්ට ආයුධ විකිණීමට අවසර දුන්නේය. 1914 දී උපායමාර්ගිකව වෙරාක්‍රස් වරාය අත්පත් කර ගැනීමට විල්සන් හමුදාවන්ට නියෝග කළ අතර එය ඉවත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Mexican Revolution and the United States in the Collections of the Library of Congress, U.S. Involvement Before 1913 |url=http://www.loc.gov/exhibits/mexican-revolution-and-the-united-states/us-involvement-before-1913.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051634/http://www.loc.gov/exhibits/mexican-revolution-and-the-united-states/us-involvement-before-1913.html |archive-date=19 July 2019 |access-date=18 July 2019 |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; උතුරේ හුවර්ටා විරෝධී බලවේග, කොහුයිලා ආණ්ඩුකාර වෙනුස්ටියානෝ කැරන්සාගේ නායකත්වයෙන් යුත් ව්‍යවස්ථාමය හමුදාව සහ දකුණේ එමිලියානෝ සපාටා යටතේ ගොවි හමුදාවක් එක්ව 1914 දී ෆෙඩරල් හමුදාව පරාජය කළ අතර ඉතිරි වූයේ විප්ලවවාදී බලවේග පමණි.&lt;ref name=&quot;Matute&quot;&gt;Matute, Alvaro. &quot;Mexican Revolution: May 1917 – December 1920&quot; in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 862–864.&lt;/ref&gt;

හුවර්ටාට එරෙහිව විප්ලවවාදීන්ගේ ජයග්‍රහණයෙන් පසු, ඔවුන් සාමකාමී දේශපාලන විසඳුමක් සඳහා මැදිහත් වීමට උත්සාහ කළ නමුත්, සන්ධානය බෙදී ගොස් මෙක්සිකෝව නැවතත් සිවිල් යුද්ධයකට ඇද දැමීය. උතුරු අංශයේ අණදෙන නිලධාරියා වූ ව්‍යවස්ථාවාදී ජෙනරාල් පැන්චෝ විලා, කැරන්සා සමඟ බිඳී සපාටා සමඟ මිත්‍ර විය. කැරන්සාගේ හොඳම ජෙනරාල් අල්වාරෝ ඔබ්‍රෙගන් 1915 දී සෙලායා සටනේදී ඔහුගේ හිටපු සගයා වූ විලා පරාජය කළ අතර, විලාගේ උතුරු හමුදා දියවී ගියේය. කැරන්සා මෙක්සිකෝවේ තථ්‍ය නායකයා බවට පත් වූ අතර, එක්සත් ජනපදය ඔහුගේ රජය පිළිගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Matute&quot; /&gt; දකුණේ සැපාටාගේ හමුදා ගරිල්ලා යුද්ධයට ආපසු ගියහ. 1915 දී විප්ලවවාදී බලවේග විසින් පැන්චෝ විලා පරාජය කිරීමෙන් පසු, ඔහු නිව් මෙක්සිකෝවේ කොලොම්බස් වෙත ආක්‍රමණශීලී වැටලීමක් මෙහෙයවූ අතර, විලා අල්ලා ගැනීමට අසාර්ථක උත්සාහයක් ලෙස ජෙනරාල් ජෝන් ජේ. පර්ෂින්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් භටයින් 10,000 ක් යැවීමට එක්සත් ජනපදය පෙළඹුණි. උතුරු මෙක්සිකෝවේ සිටින එක්සත් ජනපද හමුදා වලට එරෙහිව කැරන්සා පසුබැස ගියේය. එක්සත් ජනපදය පළමු ලෝක යුද්ධයට අවතීර්ණ වන විට ගවේෂණ හමුදා ඉවත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2009 |title=Punitive Expedition in Mexico, 1916–1917 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwi/108653.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615184624/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwi/108653.htm |archive-date=15 June 2023 |access-date=18 July 2019 |website=U.S. Department of State archive}}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට අභ්‍යන්තර ගැටුමක් ලෙස සලකනු ලැබුවද, විප්ලවයට සැලකිය යුතු ජාත්‍යන්තර අංග තිබුණි:&lt;ref&gt;[[Friedich Katz|Katz, Friedrich]]. ''The Secret War in Mexico''. Chicago: University of Chicago Press.&lt;/ref&gt; ජර්මනිය 1917 දී මෙක්සිකෝව තම පැත්තට ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර, එක්සත් ජනපදය සහ මෙක්සිකෝව අතර යුද්ධයක් ඇති කිරීමට කේතනය කරන ලද විදුලි පණිවුඩයක් යවා මෙක්සිකානු-ඇමරිකානු යුද්ධයේදී අහිමි වූ භූමිය නැවත ලබා ගැනීමට මෙක්සිකෝව සමඟ එක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 March 2017 |title=ZIMMERMANN TELEGRAM |url=https://www.theworldwar.org/explore/centennial-commemoration/us-enters-war/zimmermann-telegram |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051644/https://www.theworldwar.org/explore/centennial-commemoration/us-enters-war/zimmermann-telegram |archive-date=19 July 2019 |access-date=18 July 2019 |website=The National WWI Museum and Memorial}}&lt;/ref&gt; නමුත් මෙක්සිකෝව ගැටුමේදී මධ්‍යස්ථව සිටියේය.

[[File:Urbina,_Villa_y_Zapata_en_Palacio,_Museo_de_la_Ciudad_de_México,_México_D.F.,_México,_2013-10-16,_DD_138.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Urbina,_Villa_y_Zapata_en_Palacio,_Museo_de_la_Ciudad_de_M%C3%A9xico,_M%C3%A9xico_D.F.,_M%C3%A9xico,_2013-10-16,_DD_138.JPG|thumb|1914 මෙක්සිකානු විප්ලවය අතරතුර ජාතික මාලිගයේ ටොමස් උර්බිනා, පැන්චෝ විලා සහ එමිලිනෝ සපාටා]]
1916 දී, මෙක්සිකානු විප්ලවයේ ජයග්‍රාහකයින් 1917 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව කෙටුම්පත් කිරීම සඳහා ව්‍යවස්ථාමය සමුළුවකදී රැස් වූ අතර, එය 1917 පෙබරවාරි මාසයේදී අනුමත කරන ලදී. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් රජයට ඉඩම් ඇතුළු සම්පත් අත්පත් කර ගැනීමට බලය ලබා දුන් අතර, ශ්‍රමයට අයිතිවාසිකම් ලබා දුන් අතර, 1857 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ පූජක විරෝධී විධිවිධාන ශක්තිමත් කළේය.&lt;ref name=&quot;Matute&quot; /&gt; සංශෝධන සහිතව, එය මෙක්සිකෝවේ පාලන ලේඛනය ලෙස පවතී. විප්ලවවාදී යුද්ධය එවකට මෙක්සිකෝවේ මිලියන 15 ක ජනගහනයෙන් 900,000 ක් මිය ගිය බව ගණන් බලා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 November 1910 |title=The Mexican Revolution |url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514205614/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |archive-date=14 May 2011 |access-date=17 July 2013 |publisher=Public Broadcasting Service}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Robert McCaa |title=Missing millions: the human cost of the Mexican Revolution |url=http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402165542/http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |archive-date=2 April 2016 |access-date=17 July 2013 |publisher=University of Minnesota Population Center}}&lt;/ref&gt; බලය තහවුරු කරමින්, ජනාධිපති කැරන්සා 1919 දී ගොවි නායක එමිලියානෝ සපාටා ඝාතනය කළේය. කැරන්සා විප්ලවය අතරතුර ගොවීන්ගේ සහයෝගය ලබාගෙන තිබුණද, බලයට පත් වූ පසු, ඔහු ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ ස්ථාපිත කිරීමට එතරම් දෙයක් නොකළ අතර, එය බොහෝ දෙනෙකු විප්ලවයට සටන් කිරීමට පෙළඹවීය. කැරන්සා රාජසන්තක කළ ඉඩම් කිහිපයක් ඒවායේ මුල් හිමිකරුවන්ට ආපසු ලබා දුන්නේය. ජනාධිපති කැරන්සාගේ හොඳම ජෙනරාල්වරයා වූ ඔබ්‍රෙගන්, ඔහුගේ පරිපාලනයේ කෙටි කාලයක් සේවය කළ නමුත් 1920 ජනාධිපතිවරණයට තරඟ කිරීම සඳහා තමාව ස්ථානගත කර ගැනීම සඳහා ඔහුගේ උපන් ප්‍රාන්තය වන සොනෝරා වෙත ආපසු ගියේය. කැරන්සාට නැවත මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමට නොහැකි වූ බැවින්, ජනාධිපති ධුරය පිටුපස බලයේ රැඳී සිටීමට අදහස් කරමින් ඔහු වෙනුවට සිවිල් වැසියෙකු තෝරා ගත්තේය. ඔබ්‍රෙගන් සහ තවත් සොනෝරන් විප්ලවවාදී ජෙනරාල්වරුන් දෙදෙනෙකු 1920 දී මෙක්සිකෝ නගරයෙන් පලා ගොස් මිය ගිය කැරන්සා බලයෙන් පහ කරමින් අගුවා ප්‍රීටා සැලැස්ම සකස් කළහ. ජෙනරාල් ඇඩොල්ෆෝ ඩි ලා හුවර්ටා අන්තර්වාර ජනාධිපති බවට පත් වූ අතර, පසුව ජෙනරාල් අල්වාරෝ ඔබ්‍රෙගන් තේරී පත් විය.

=== දේශපාලන ඒකාබද්ධ කිරීම සහ ඒකපාර්ශ්වික පාලනය (1920–2000) ===
[[File:General_PE_Calles_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:General_PE_Calles_(cropped).jpg|වම|thumb|1929 සිට 2000 දක්වා රට තුළ අඛණ්ඩ බලයක් දැරූ මැක්සිමාටෝ හි පාලකයා සහ ආයතනික විප්ලවවාදී පක්ෂයේ නිර්මාතෘ ප්ලූටාර්කෝ එලියාස් කැල්ස්]]
පශ්චාත්-විප්ලවවාදී කාලපරිච්ඡේදයේ (1920–1946) පළමු කාර්තු සියවස සංලක්ෂිත වූයේ අල්වාරෝ ඔබ්‍රෙගන් (1920–24), ප්ලූටාර්කෝ එලියාස් කැල්ස් (1924–28), ලාසාරෝ කාර්ඩෙනාස් (1934–40) සහ මැනුවෙල් අවිලා කැමචෝ (1940–46) ඇතුළු මෙක්සිකෝවේ ජනාධිපතිවරුන් ලෙස සේවය කළ විප්ලවවාදී ජෙනරාල්වරුන්ගෙනි. මෙක්සිකානු රජයේ පශ්චාත්-විප්ලවවාදී ව්‍යාපෘතිය රට තුළ පිළිවෙලක් ගෙන ඒමට, දේශපාලනයට හමුදා මැදිහත්වීම අවසන් කිරීමට සහ උනන්දුවක් දක්වන කණ්ඩායම්වල සංවිධාන නිර්මාණය කිරීමට උත්සාහ කළේය. 1929 දී ආරම්භ වූ දා සිට මෙක්සිකානු දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරූ තනි පක්ෂයේ අංශ ලෙස කම්කරුවන්, ගොවීන්, නාගරික කාර්යාල සේවකයින් සහ කෙටි කාලයක් සඳහා හමුදාව පවා ඇතුළත් කරන ලදී. ඔබ්‍රෙගන් ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ උසිගැන්වූ අතර සංවිධානාත්මක ශ්‍රමයේ බලය ශක්තිමත් කළේය. ඔහු එක්සත් ජනපදයෙන් පිළිගැනීමක් ලබා ගත් අතර විප්ලවය අතරතුර දේපළ අහිමි වූ සමාගම් සහ පුද්ගලයින් සමඟ හිමිකම් පියවීමට පියවර ගත්තේය. ඔහු තම අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස තම හිටපු සොනෝරන් විප්ලවවාදී ජෙනරාල් කැල්ස් පත් කළ අතර එය අසාර්ථක මිලිටරි කැරැල්ලකට හේතු විය. ජනාධිපති ලෙස, කැල්ස් කතෝලික පල්ලිය සහ කතෝලික ගරිල්ලා හමුදාවන් සමඟ විශාල ගැටුමක් ඇති කළ අතර, එය ගිවිසුමකින් අවසන් විය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් ජනාධිපතිවරයා නැවත තේරී පත්වීම තහනම් කළද, ඔබ්‍රෙගන් නැවත තරඟ කිරීමට කැමති වූ අතර, අඛණ්ඩව නැවත තේරී පත්වීමට ඉඩ සැලසෙන පරිදි ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කරන ලදී; ඔහු 1928 මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළ නමුත් කතෝලික ක්‍රියාකාරිකයෙකු විසින් ඝාතනය කරන ලද අතර, අනුප්‍රාප්තික දේශපාලන අර්බුදයක් ඇති කළේය. කැල්ස්ට නැවත ජනාධිපති වීමට නොහැකි වූ බැවින්, ජනාධිපති අනුප්‍රාප්තිය කළමනාකරණය කිරීම සඳහා ව්‍යුහයක් පිහිටුවීමට ඔහු උත්සාහ කළ අතර, ආයතනික විප්ලවවාදී පක්ෂය ආරම්භ කළ අතර, එය 20 වන සියවසේ ඉතිරි කාලය සඳහා මෙක්සිකෝවේ ආධිපත්‍යය දැරීය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Rafael Hernández Ángeles |title=85º Aniversario de la Fundación del Partido Nacional Revolucionario (PNR) |trans-title=85th anniversary of the founding of the National Revolutionary Party (PRN) |url=https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051635/https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR |archive-date=19 July 2019 |access-date=18 July 2019 |website=Instituto Nacional de Estudios Historicos de las Revoluciones de Mexico |language=es}}&lt;/ref&gt;

ජනාධිපති ධුරය නොදැරුවද, කැල්ස් රටින් නෙරපා හැර බොහෝ ආර්ථික හා සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කළ මැක්සිමාටෝ (1929-1934) ලෙස හැඳින්වෙන කාලය තුළ කැල්ස් ප්‍රධාන දේශපාලන චරිතය ලෙස රැඳී සිටියේය. මෙයට 1938 මාර්තු මාසයේදී මෙක්සිකානු තෙල් අත්පත් කර ගැනීම ඇතුළත් වූ අතර, එමඟින් මෙක්සිකානු ඊගල් පෙට්‍රෝලියම් සමාගම ලෙස හැඳින්වෙන එක්සත් ජනපදය සහ ඇන්ග්ලෝ-ලන්දේසි තෙල් සමාගම ජනසතු කරන ලද අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස රජයට අයත් පෙමෙක්ස් නිර්මාණය විය. කාර්ඩනාස්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ මැනුවෙල් අවිලා කැමචෝ (1940–1946) වඩාත් මධ්‍යස්ථ වූ අතර, මෙක්සිකෝව සැලකිය යුතු සගයෙකු වූ දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී එක්සත් ජනපදය සහ මෙක්සිකෝව අතර සබඳතා බෙහෙවින් වැඩිදියුණු විය. 1946 සිට පශ්චාත් විප්ලවවාදී යුගයේ පළමු සිවිල් ජනාධිපතිවරයා වූ මිගෙල් ඇලෙමන්ගේ මැතිවරණයෙන් පසු, මෙක්සිකෝව කාර්මිකකරණය, නාගරීකරණය සහ නාගරික සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ අතර අසමානතාවය වැඩි වීම මගින් සංලක්ෂිත වූ මෙක්සිකානු ආශ්චර්යය ලෙස හැඳින්වෙන ආර්ථික සංවර්ධන ආක්‍රමණශීලී වැඩසටහනක් ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Mexican Miracle: 1940–1968 |url=http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070403000322/http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html |archive-date=3 April 2007 |access-date=30 September 2007 |work=World History from 1500 |publisher=Emayzine}}&lt;/ref&gt; ලොව පුරා බෝග නිෂ්පාදනයේ සැලකිය යුතු වැඩි වීමකට තුඩු දුන් තාක්ෂණික ව්‍යාපාරයක් වන හරිත විප්ලවය 20 වන සියවසේ මැද භාගයේදී සොනෝරා හි යාකි නිම්නයේ ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Staff |first1=M. N. D. |date=13 March 2024 |title=He left India for Mexico to solve global hunger: Meet Ravi Singh |url=https://mexiconewsdaily.com/india/he-left-india-for-mexico-to-solve-global-hunger-meet-ravi-singh/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314062320/https://mexiconewsdaily.com/india/he-left-india-for-mexico-to-solve-global-hunger-meet-ravi-singh/ |archive-date=14 March 2024 |access-date=14 March 2024 |website=Mexico News Daily |quote=...specifically the Yaqui Valley in Sonora... is considered the birthplace of the Green Revolution.}}&lt;/ref&gt;
[[File:Exèrcit_al_Zócalo-28_d'agost.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ex%C3%A8rcit_al_Z%C3%B3calo-28_d'agost.jpg|thumb|1968 විරෝධතා අතරතුර සොකාලෝ හි සන්නද්ධ මෝටර් රථ]]ශක්තිමත් ආර්ථික වර්ධනයක් සමඟින්, මෙක්සිකෝව 1968 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙල පැවැත්වීමෙන් එය ලෝකයට පෙන්වීමට උත්සාහ කළේය. රජය නව පහසුකම් ගොඩනැගීම සඳහා විශාල සම්පත් වැය කළ අතර, විශ්ව විද්‍යාල සිසුන් සහ අනෙකුත් අය අතර දේශපාලන නොසන්සුන්තාවයක් ඇති කළේය. ක්‍රීඩා උළෙල සැලසුම් සහගතව ආරම්භ කිරීමට පෙර සති ගණනාවක් මධ්‍යම මෙක්සිකෝ නගරයේ විරෝධතා පැවතුන අතර, ගුස්ටාවෝ ඩියාස් ඕර්ඩාස්ගේ රජය මර්දනය කළේය. කූටප්‍රාප්තිය වූයේ ගතානුගතික ඇස්තමේන්තු මත පදනම්ව විරෝධතාකරුවන් 300 ක් පමණ සහ සමහර විට 800 ක් පමණ මිය ගිය ට්ලැටෙලොල්කෝ සංහාරයයි.&lt;ref name=&quot;MMex&quot;&gt;{{Cite book|title=Massacre in Mexico|author=Elena Poniatowska|publisher=Viking, New York|year=1975|isbn=978-0-8262-0817-0|url=https://books.google.com/books?id=CmnDdj7eP-wC|author-link=Elena Poniatowska|access-date=23 July 2018|archive-date=4 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204185551/https://books.google.com/books?id=CmnDdj7eP-wC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm|title=Mexico's long forgotten dirty war|last=Kennedy|first=Duncan|date=19 July 2008|work=BBC News|access-date=17 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629110724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm|archive-date=29 June 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සමහරුන්ට ආර්ථිකය දිගටම වර්ධනය වුවද, සමාජ අසමානතාවය අතෘප්තියට සාධකයක් විය. වර්තමානයේ මෙක්සිකානු අපිරිසිදු යුද්ධය ලෙසින් හඳුන්වනු ලබන PRI පාලනය වැඩි වැඩියෙන් අධිකාරීවාදී වූ අතර සමහර අවස්ථාවලදී පීඩාකාරී විය.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Krauze|first=Enrique|date=January–February 2006|title=Furthering Democracy in Mexico|url=http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html?|archive-url=https://web.archive.org/web/20060110074536/http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html|archive-date=10 January 2006|access-date=7 October 2007|magazine=[[Foreign Affairs]]}}&lt;/ref&gt;
[[File:President_Bush,_Canadian_Prime_Minister_Brian_Mulroney_and_Mexican_President_Carlos_Salinas_participate_in_the..._-_NARA_-_186460.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:President_Bush,_Canadian_Prime_Minister_Brian_Mulroney_and_Mexican_President_Carlos_Salinas_participate_in_the..._-_NARA_-_186460.jpg|දකුණ|thumb|NAFTA අත්සන් කිරීමේ උත්සවය, 1992 ඔක්තෝබර්. වමේ සිට දකුණට: (සිටගෙන සිටින) ජනාධිපති කාලෝස් සලිනාස් ද ගොර්ටාරි (මෙක්සිකෝව), ජනාධිපති ජෝර්ජ් එච්. ඩබ්ලිව්. බුෂ් (එක්සත් ජනපදය), සහ අගමැති බ්‍රයන් මල්රෝනි (කැනඩාව).]]1980 ගනන්වල PRI හි සම්පූර්ණ දේශපාලන ආධිපත්‍යයේ පළමු ඉරිතැලීම් මතු විය. බජා කැලිෆෝනියා හි, PAN අපේක්ෂකයා ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස තේරී පත් විය. ඩි ලා මැඩ්රිඩ් විසින් PRI සඳහා අපේක්ෂකයෙකු ලෙස කාලෝස් සලිනාස් ද ගොර්ටාරි තෝරා ගත් විට, එම නිසා පූර්ව ජනාධිපති ජයග්‍රාහකයෙකු වූ හිටපු ජනාධිපති ලාසාරෝ කාර්ඩනාස්ගේ පුත් කුආටෙමොක් කාර්ඩනාස්, PRI සමඟ බිඳී 1988 මැතිවරණයේදී සැලිනාස්ට අභියෝග කළේය. 1988 දී දැවැන්ත මැතිවරණ වංචාවක් සිදු වූ අතර, ප්‍රතිඵලවලින් පෙනී ගියේ සැලිනාස් මැතිවරණය කිසිදා නොවූ තරම් පටු ප්‍රතිශතයකින් ජයග්‍රහණය කළ බවයි. සොරකම් කරන ලද මැතිවරණය සම්බන්ධයෙන් මෙක්සිකෝ නගරයේ දැවැන්ත විරෝධතා ඇති විය. 1988 දෙසැම්බර් 1 වන දින සාලිනාස් දිවුරුම් දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;Mexico The 1988 Elections&quot; (Sources: The Library of the Congress Country Studies, CIA World Factbook) |url=http://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915102322/https://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html |archive-date=15 September 2018 |access-date=30 May 2010 |publisher=Photius Coutsoukis}}&lt;/ref&gt; 1990 දී PRI, මාරියෝ වර්ගාස් ලෝසා විසින් &quot;පරිපූර්ණ ඒකාධිපතිත්වය&quot; ලෙස ප්‍රසිද්ධියේ විස්තර කරන ලද නමුත් ඒ වන විට PRI හි ආධිපත්‍යයට ප්‍රධාන අභියෝග එල්ල වී තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gomez Romero |first=Luis |date=5 October 2018 |title=Massacres, disappearances and 1968: Mexicans remember the victims of a 'perfect dictatorship' |url=http://theconversation.com/massacres-disappearances-and-1968-mexicans-remember-the-victims-of-a-perfect-dictatorship-104196 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512234050/http://theconversation.com/massacres-disappearances-and-1968-mexicans-remember-the-victims-of-a-perfect-dictatorship-104196 |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |website=The Conversation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://elpais.com/diario/1990/09/01/cultura/652140001_850215.html|title=Vargas Llosa: &quot;México es la dictadura perfecta&quot;|date=1 September 1990|newspaper=El País|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20111024235439/http://www.elpais.com/articulo/cultura/AZUA/_FELIX_DE/TRIAS/_EUGENIO/VARGAS_LLOSA/_MARIO/MARSE/_JUAN_/ESCRITOR/PAZ/_OCTAVIO/SARAMAGO/elpepicul/19900901elpepicul_1/Tes|archive-date=24 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Reding|first=Andrew|year=1991|title=Mexico: The Crumbling of the &quot;Perfect Dictatorship&quot;|journal=World Policy Journal|volume=8|issue=2|pages=255–284|jstor=40209208}}&lt;/ref&gt;

පෙසෝ විනිමය අනුපාතය ස්ථාවර කිරීම, උද්ධමනය පාලනය කිරීම, මෙක්සිකෝව විදේශ ආයෝජන සඳහා විවෘත කිරීම සහ 1994 ජනවාරි 1 වන දින උතුරු ඇමරිකානු නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම (NAFTA) තුළ අවසන් වූ ඔවුන්ගේ නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමට සම්බන්ධ වීමට එක්සත් ජනපදය සහ කැනඩාව සමඟ සාකච්ඡා ආරම්භ කළ නව ලිබරල් ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනක් සැලිනාස් ආරම්භ කළේය; එදිනම, චියාපාස් හි ජාතික විමුක්ති හමුදාව (EZLN) ෆෙඩරල් රජයට එරෙහිව සන්නද්ධ ගොවි කැරැල්ලක් ආරම්භ කළ අතර එය නගර කිහිපයක් අල්ලා ගත් නමුත් මෙක්සිකෝවේ තත්වය කෙරෙහි ලෝක අවධානය යොමු කළේය. සන්නද්ධ ගැටුම කෙටි කාලීන වූ අතර නව ලිබරල්වාදයට සහ ගෝලීයකරණයට එරෙහිව අවිහිංසාවාදී විපක්ෂ ව්‍යාපාරයක් ලෙස දිගටම පැවතුනි. 1994 දී, PRI හි ජනාධිපති අපේක්ෂක ලුයිස් ඩොනල්ඩෝ කොලොසියෝ ඝාතනය කිරීමෙන් පසුව, ජයග්‍රාහී PRI අපේක්ෂක අර්නස්ටෝ සෙඩිලෝ විසින් සලිනාස් වෙනුවට පත් විය. මෙක්සිකානු පෙසෝ අර්බුදයට මුහුණ දීම සඳහා සැලිනාස් සෙඩිලෝගේ රජයෙන් ඉවත් වූ අතර, ඩොලර් බිලියන 50 ක IMF ඇපකරයක් අවශ්‍ය විය. සෙඩිලෝ විසින් ප්‍රධාන සාර්ව ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ආරම්භ කරන ලද අතර, ආර්ථිකය වේගයෙන් යථා තත්ත්වයට පත් වූ අතර 1999 අවසානය වන විට වර්ධනය 7% කට ආසන්න මට්ටමකට ළඟා විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cruz Vasconcelos |first=Gerardo |title=Desempeño Histórico 1914–2004 |url=http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060703181721/http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf |archive-date=3 July 2006 |access-date=17 February 2007 |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== සමකාලීන මෙක්සිකෝව ===
[[File:Vicente_Fox_flag_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vicente_Fox_flag_(cropped).jpg|වම|thumb|2000 මහ මැතිවරණයෙන් විසෙන්ට් ෆොක්ස් ජයග්‍රහණය කළ අතර 1929 න් පසු පීආර්අයි වෙතින් නොවන පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් වූ අතර 1911 දී ෆ්‍රැන්සිස්කෝ අයි. මැඩෙරෝගෙන් පසු විරුද්ධ පක්ෂයකින් තේරී පත් වූ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.]]
වසර 71 ක පාලනයෙන් පසුව, වත්මන් PRI 2000 ජනාධිපතිවරනයේදී විරුද්ධ කොන්සර්වේටිව් ජාතික ක්‍රියාකාරී පක්ෂයේ (PAN) Vicente Fox වෙත පරාජය විය. 2006 ජනාධිපතිවරණයේදී, PAN පක්ෂයෙන් පැමිණි ෆෙලිපේ කැල්ඩෙරොන් ජයග්‍රාහකයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විප්ලවයේ (PRD) පක්ෂයේ වාමාංශික දේශපාලනඥයෙකු වන ඇන්ඩ්‍රෙස් මැනුවෙල් ලෝපෙස් ඔබ්‍රඩෝර් ට වඩා ඉතා පටු පරතරයකින් (0.58%) ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Valles Ruiz|first1=Rosa María|date=June 2016|title=Elecciones presidenciales 2006 en México. La perspectiva de la prensa escrita|trans-title=2006 presidential Elections in Mexico. The Perspective of the Press|url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2448-49112016000100031|url-status=live|journal=Revista mexicana de opinión pública|language=es|issue=20|pages=31–51|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321091207/http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2448-49112016000100031|archive-date=21 March 2020|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ලෝපෙස් ඔබ්‍රඩෝර් මැතිවරණයට තරඟ කර &quot;විකල්ප රජයක්&quot; නිර්මාණය කිරීමට පොරොන්දු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Reséndiz|first=Francisco|year=2006|title=Rinde AMLO protesta como &quot;presidente legítimo&quot;|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|url-status=dead|journal=El Universal|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118162332/http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|archive-date=18 January 2012|access-date=1 October 2007}}&lt;/ref&gt;

වසර දොළහකට පසු, 2012 ජනාධිපතිවරණයේදී, PRI නැවතත් එන්රික් පෙනා නීටෝගේ මැතිවරණයෙන් ජනාධිපති ධුරය දිනා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, ඔහු 38% ක පමණ බහුතර ඡන්දයකින් ජයග්‍රහණය කළ අතර ව්‍යවස්ථාදායක බහුතරයක් නොතිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html|title=Enrique Pena Nieto wins Mexican presidential election|date=2 July 2012|work=The Telegraph|access-date=25 August 2015|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html|archive-date=10 January 2022|url-access=subscription|url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

විසිඑක්වන සියවස තුළ, මෙක්සිකෝව ඉහළ අපරාධ අනුපාත, නිලධාරිවාදී දූෂණය, මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම සහ එකතැන පල්වෙන ආර්ථිකයක් සමඟ පොරබදමින් සිටියේය. 1990 ගණන්වල සිට නව ලිබරල් ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟින් බොහෝ රාජ්‍ය කාර්මික ව්‍යවසායන් පෞද්ගලීකරණය කරන ලදී, නමුත් රජය සතු ඛනිජ තෙල් සමාගමක් වන පෙමෙක්ස් සෙමින් පෞද්ගලීකරණය වෙමින් පවතින අතර ගවේෂණ බලපත්‍ර නිකුත් කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/gauravsharma/2018/05/10/mexicos-oil-and-gas-industry-privatization-efforts-nearing-critical-phase/|title=Mexico's Oil And Gas Industry Privatization Efforts Nearing Critical Phase|last1=Sharma|first1=Gaurav|date=10 May 2018|work=Forbes|access-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604081840/https://www.forbes.com/sites/gauravsharma/2018/05/10/mexicos-oil-and-gas-industry-privatization-efforts-nearing-critical-phase/|archive-date=4 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; රජයේ දූෂණයට එරෙහිව තල්ලුවක් ලෙස, පෙමෙක්ස් හි හිටපු ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී එමිලියෝ ලොසෝයා ඔස්ටින් 2020 දී අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rigzone.com/news/wire/pemex_exceo_arrest_puts_amlo_in_delicate_situation-14-feb-2020-161099-article/|title=Pemex Ex-CEO Arrest Puts AMLO in Delicate Situation|last1=Barrera Diaz|first1=Cyntia|date=14 February 2020|work=Rigzone|access-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527071038/https://www.rigzone.com/news/wire/pemex_exceo_arrest_puts_amlo_in_delicate_situation-14-feb-2020-161099-article/|archive-date=27 May 2020|agency=Bloomberg|last2=Villamil|first2=Justin|last3=Still|first3=Amy|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

නව දේශපාලන පක්ෂයක් වන MORENA ආරම්භ කිරීමෙන් පසු, ඇන්ඩ්‍රෙස් මැනුවෙල් ලෝපෙස් ඔබ්‍රඩෝර් (සාමාන්‍යයෙන් AMLO ලෙස හැඳින්වේ) 2018 ජනාධිපතිවරණයෙන් 50% කට වඩා ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ජයග්‍රහණය කළේය. 2012 මැතිවරණයෙන් පසු ආරම්භ කරන ලද ඔහුගේ වාමාංශික පක්ෂය විසින් මෙහෙයවන ලද ඔහුගේ දේශපාලන සන්ධානයට දේශපාලන වර්ණාවලිය පුරා පක්ෂ සහ දේශපාලනඥයන් ඇතුළත් විය. සන්ධානය ඉහළ සහ පහළ කොංග්‍රස් මණ්ඩල දෙකෙහිම බහුතරයක් ද දිනා ගත්තේය. ඔහුගේ සාර්ථකත්වයට හේතු වී ඇත්තේ රටේ ප්‍රතිවිරුද්ධ දේශපාලන බලවේග ඔවුන්ගේ අවස්ථාවන් අවසන් කිරීම මෙන්ම AMLO විසින් සංහිඳියාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් මධ්‍යස්ථ කතිකාවක් අනුගමනය කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obrador-a-leftist-wins-sweeping-mandate-in-mexican-presidential-election/2018/07/02/4c5e1de4-7be3-11e8-ac4e-421ef7165923_story.html|title=López Obrador, winner of Mexican election, given broad mandate|last=Sieff|first=Kevin|newspaper=Washington Post|access-date=2 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702170755/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obrador-a-leftist-wins-sweeping-mandate-in-mexican-presidential-election/2018/07/02/4c5e1de4-7be3-11e8-ac4e-421ef7165923_story.html|archive-date=2 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙක්සිකෝවේ COVID-19 රෝගය පිළිබඳ පළමු තහවුරු කරන ලද රෝගියා 2020 පෙබරවාරි 28 වන දින වාර්තා විය. මෙක්සිකෝවේ COVID-19 එන්නත 2020 දෙසැම්බර් මාසයේදී ආරම්භ විය.

ලෝපෙස් ඔබ්‍රඩෝර්ගේ දේශපාලන අනුප්‍රාප්තිකයා වූ ක්ලෝඩියා ෂයින්බෝම්, 2024 ජනාධිපතිවරණයෙන් අතිවිශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත් අතර ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී බලයට පත්වීමෙන් පසු මෙක්සිකෝ ඉතිහාසයේ රට මෙහෙයවූ පළමු කාන්තාව බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;france24.com&quot;&gt;{{Cite web |date=3 June 2024 |title=Ruling leftist party candidate Sheinbaum elected Mexico's first female president |url=https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603063457/https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president |archive-date=3 June 2024 |access-date=3 June 2024}}&lt;/ref&gt; ඇය 2024 ඔක්තෝබර් 1 වන දින මෙක්සිකෝවේ ජනාධිපතිනිය ලෙස දිවුරුම් දුන්නාය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/article/mexico-president-claudia-sheinbaum-7d3599b39a7298df46e7eda34d80afee|title=Claudia Sheinbaum sworn in as 1st female president of Mexico|date=1 October 2024|work=AP News|language=en}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>puereqxmh73ue2ka16chsp5zzjcillz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඇල්ජීරියාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179324</id>
    <revision>
      <id>797433</id>
      <parentid>735601</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121878" sha1="g6w4bk2kkgruw7srl5bdp3cjirr9qqx" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Timgad_rue.jpg|thumb|ට්‍රේජන් ප්‍රාදේශීය ආරුක්කුවට යන වීදියේ ටිම්ගාඩ්හි පුරාණ රෝම නටබුන්]]
[[ගොනුව:Justinian555AD.png|thumb|නූතන ඇල්ජීරියාවෙන් සමන්විත ඉඩම් බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය (555 දී මහා ජස්ටිනියන් අධිරාජ්‍යය යටතේ, බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ වැටීමෙන් පසු එහි විශාලතම ප්‍රමාණයේ (රෝස පැහැයෙන් යුත් වාසල්වරු))]]

=== ප්‍රාග් ඵෙතිහාසික සහ පැරණි ඉතිහාසය ===
උතුරු අප්‍රිකාවේ පැරණිතම පුරාවිද්‍යාත්මක ද්‍රව්‍ය නියෝජනය කිරීම සඳහා අයින් හැනෙක් (ඇල්ජීරියාව) වෙතින් හමුවූ වසර මිලියන 1.8 ක් පමණ පැරණි ගල් කෞතුක වස්තු සැලකිය හැක&lt;ref name=&quot;science.org&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sahnouni|display-authors=etal|date=14 December 2018|title=1.9-million- and 2.4-million-year-old artifacts and stone tool–cutmarked bones from Ain Boucherit, Algeria|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau0008|journal=Science|volume=362|issue=6420|pages=1297–1301|bibcode=2018Sci...362.1297S|doi=10.1126/science.aau0008|pmid=30498166|access-date=22 November 2021|hdl=10072/383164|s2cid=54166305}}&lt;/ref&gt;.'''අයින් බුචරිට්''' අසල ඇති තැන්පතු දෙකකින් කැණීම් කරන ලද ගල් කෞතුක වස්තු සහ කැපූ සලකුණු අස්ථි වසර මිලියන 1.9 ක් පැරණි යැයි ගණන් බලා ඇති අතර පැරණි ගල් කෞතුක වස්තු පවා වසර මිලියන 2.4 ක් තරම් පැරණි වනු ඇත.&lt;ref name=&quot;science.org2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sahnouni|display-authors=etal|date=14 December 2018|title=1.9-million- and 2.4-million-year-old artifacts and stone tool–cutmarked bones from Ain Boucherit, Algeria|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau0008|journal=Science|volume=362|issue=6420|pages=1297–1301|bibcode=2018Sci...362.1297S|doi=10.1126/science.aau0008|pmid=30498166|access-date=22 November 2021|hdl=10072/383164|s2cid=54166305}}&lt;/ref&gt; එබැවින්, '''අයින් බුචරිට්''' සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ, පූර්වගාමී හොමිනින්ස් උතුරු අප්‍රිකාවේ මධ්‍යධරණී මායිමේ කලින් සිතුවාට වඩා බොහෝ කලකට පෙර වාසය කළ බවයි. නැඟෙනහිර අප්‍රිකාවෙන් ගල් මෙවලම් නිෂ්පාදනය සහ භාවිතය ඉක්මනින් විසුරුවා හැරීම හෝ නැඟෙනහිර සහ උතුරු අප්‍රිකාව යන දෙඅංශයේම ගල් තාක්‍ෂණයේ බහු-සම්භවයක් ඇති බවට සාක්ෂි තරයේ තර්ක කරයි.

නියැන්ඩර්තාල් මෙවලම් නිෂ්පාදකයින් විසින් පොරවන් නිෂ්පාදනය කල අතර එවා ලෙවන්ට්හි ඒවාට සමාන ලෙවල්ලොයිසියන් සහ මූස්ටේරියානු ශෛලීන් (ක්‍රි.පූ. 43,000) ගෙන් නිෂ්පාදනය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Sahnouni, Mohamed |author2=de Heinzelin, Jean |title=The Site of Ain Hanech Revisited: New Investigations at this Lower Pleistocene Site in Northern Algeria |url=http://www.gi.ulpgc.es/tarha/Ain_Hanech.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510140017/http://www.gi.ulpgc.es/tarha/Ain_Hanech.pdf |archive-date=10 May 2013 |access-date=14 January 2013 |publisher=Journal of Archaeological Science}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Research at Ain Hanech, Algeria |url=http://www.stoneageinstitute.org/ain-hanech.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712045121/http://www.stoneageinstitute.org/ain-hanech.html |archive-date=12 July 2012 |access-date=14 January 2013 |publisher=Stoneageinstitute.org}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාව යනු මධ්‍ය පැලියොලිතික් ෆ්ලේක් මෙවලම් ශිල්පීය ක්‍රමවල ඉහළම සංවර්ධනයක් ලත් ස්ථානයයි.&lt;ref name=&quot;DelsonTattersall2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Eric Delson|author2=Ian Tattersall|author3=John Van Couvering|author4=Alison S. Brooks|title=Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory: Second Edition|url=https://books.google.com/books?id=6GFGsswTIO8C&amp;pg=PA32|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-58228-9|page=32}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.පූ. 30,000 දී පමණ ආරම්භ වූ මෙම යුගයේ මෙවලම් ඇටීරියන් ලෙස හැඳින්වේ.

උතුරු අප්‍රිකාවේ පැරණිතම තල කර්මාන්ත '''ඉබරෝමාරුසියානු''' ලෙස හැඳින්වේ (ප්‍රධාන වශයෙන් '''ඔරාන්''' කලාපයේ පිහිටා ඇත). මෙම කර්මාන්තය ක්‍රි.පූ. 15000 සිට ක්‍රි.පූ. 10000 ද්ක්වා කාලය තුල පැතිරී ඇත. නවශිලා ශිෂ්ටාචාරය (සත්ව ගෘහාශ්‍රිතකරණය සහ කෘෂිකර්මය) සහරාන් සහ මධ්‍යධරණී මාග්‍රෙබ්හි සමහර විට ක්‍රි.පූ. 11,000 තරම් මුල් භාගයේදී හෝ ක්‍රිස්තු පූර්ව 6000 සිට 2000 දක්වා කාලය තුළ වර්ධනය විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Henn|first1=Brenna M.|last2=Botigué|first2=Laura R.|last3=Gravel|first3=Simon|last4=Wang|first4=Wei|last5=Brisbin|first5=Abra|last6=Byrnes|first6=Jake K.|last7=Fadhlaoui-Zid|first7=Karima|last8=Zalloua|first8=Pierre A.|last9=Moreno-Estrada|first9=Andres|last10=Bertranpetit|first10=Jaume|last11=Bustamante|first11=Carlos D.|date=12 January 2012|title=Genomic Ancestry of North Africans Supports Back-to-Africa Migrations|journal=PLOS Genetics|volume=8|issue=1|pages=e1002397|doi=10.1371/journal.pgen.1002397|pmc=3257290|pmid=22253600|last12=Comas|first12=David}}&lt;/ref&gt; '''ටැසිලි න්'අජ්ජර්''' සිතුවම්වල පොහොසත් ලෙස නිරූපණය කර ඇති මෙම ජීවිතය, සම්භාව්‍ය යුගය දක්වා ඇල්ජීරියාවේ ප්‍රමුඛ විය. උතුරු අප්‍රිකාවේ ජනයාගේ මිශ්‍රණය අවසානයේ දී උතුරු අප්‍රිකාවේ ආදිවාසී ජනතාව වන බර්බර්වරුන් ලෙස හැඳින්වෙන සුවිශේෂී ස්වදේශික ජනගහනයක් බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Berbers|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=1997|chapter=Berbers in Antiquity|isbn=978-0-631-20767-2|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8Zcz91t29ukC|author1=Brett, Michael|author2=Fentress, Elizabeth}}&lt;/ref&gt;

'''කාර්තේජ්''' හි ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන බල මධ්‍යස්ථානයේ සිට, කාර්තජීනියානුවන් උතුරු අප්‍රිකානු වෙරළ තීරය දිගේ කුඩා ජනාවාස ව්‍යාප්ත කර ඇත. ක්‍රිපූ 600 වන විට, චර්චෙල්ට නැගෙනහිරින් තිපාසා, හිපෝ රෙජියස් (නූතන අන්නාබා) සහ රුසිකේඩ් (නූතන ස්කික්ඩා) හි ෆිනීෂියානු පැවැත්මක් පැවතුනි. මෙම ජනාවාස වෙළඳපොළ නගර මෙන්ම නැංගුරම් පොළවල් ලෙසද සේවය කළේය.

කාර්තජීනියානු බලය වර්ධනය වන විට, ස්වදේශික ජනගහනය මත එහි බලපෑම දැඩි ලෙස වැඩි විය. බර්බර් ශිෂ්ටාචාරය දැනටමත් කෘෂිකාර්මික, නිෂ්පාදන, වෙළඳාම සහ දේශපාලන සංවිධානය ප්‍රාන්ත කිහිපයකට ආධාර කරන අවධියක පවතී. අභ්‍යන්තරයේ කාර්තේජ් සහ බර්බර්වරුන් අතර වෙළඳ සබඳතා වර්ධනය වූ නමුත් භෞමික ව්‍යාප්තිය නිසා සමහර බර්බර්වරුන් වහල්භාවයට පත් කිරීම හෝ හමුදාවට බඳවා ගැනීම සහ අනෙක් අයගෙන් කප්පම් ලබා ගැනීම සිදු විය.

ක්‍රිස්තු පූර්ව 4 වැනි සියවසේ මුල් භාගය වන විට බර්බර්වරු කාර්තජීනියානු හමුදාවේ තනි විශාලතම ජනවාර්ගික බලකාය පිහිටුවා ගත්හ. කුලී හේවායන්ගේ කැරැල්ලේදී, බර්බර් සොල්දාදුවන් ක්‍රි.පූ. 241 සිට ක්‍රි.පූ. 238 දක්වා කැරලි ගැසුවේ පළමු පියුනික් යුද්ධයෙන් කාර්තේජ් පරාජය වීමෙන් පසුව වැටුප් නොලැබීම හේතුවෙනි.&lt;ref name=&quot;Fischer-Bovet2014&quot;&gt;{{cite book|author=Christelle Fischer-Bovet|title=Army and Society in Ptolemaic Egypt|url=https://books.google.com/books?id=z0sHAwAAQBAJ&amp;pg=PA91|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-00775-8|page=91}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් කාර්තේජ්හි උතුරු අප්‍රිකානු භූමියෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් පාලනය කිරීමට සමත් වූ අතර, උතුරු අප්‍රිකාවේ ස්වදේශිකයන් සදහා ග්‍රීක භාෂාවෙන් භාවිතා කරන ලිබියානු යන නාමය සහිත කාසි භාවිතා කිරීමට ලබා දුනි. පුනික් යුද්ධවලදී රෝමවරුන් විසින් අනුප්‍රාප්තික පරාජයන් හේතුවෙන් කාර්තජීනියානු රාජ්‍යය පරිහානියට පත් විය.&lt;ref name=&quot;Spielvogel2014&quot;&gt;{{cite book|author=Jackson J. Spielvogel|title=Western Civilization: Volume A: To 1500|url=https://books.google.com/books?id=ZBFvCgAAQBAJ&amp;pg=PT156|year=2014|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-98299-1|page=156}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රි.පූ. 146 දී කාර්තේජ් නගරය විනාශ විය. කාර්තජීනියානු බලය හීන වීමත් සමග, බර්බර් නායකයින්ගේ බලපෑම වැඩි විය. ක්‍රි.පූ. 2 වැනි සියවස වන විට විශාල නමුත් ලිහිල් ලෙස පාලනය වූ බර්බර් රාජධානි කිහිපයක් බිහි විය. ඒවායින් දෙකක් කාර්තේජ් විසින් පාලනය කරන ලද වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලට පිටුපසින් නුමිඩියා හි ස්ථාපිත කරන ලදී. නූතන මොරොක්කෝවේ මවුලූයා ගඟ හරහා අත්ලාන්තික් සාගරය දක්වා විහිදී ගිය මොරේටානියා, නුමිඩියාවට බටහිර දෙසින් පිහිටා ඇත. බර්බර් ශිෂ්ටාචාරයේ උච්චතම අවස්ථාව, සහස්‍රයකට වඩා වැඩි කාලයකට පසුව අල්මොහාඩ් සහ අල්මොරාවිඩ්ස් පැමිණෙන තෙක් අස්ථාවර වූ තත්වය, ක්‍රි.පූ. 2 වැනි සියවසේ මසිනිස්සාගේ පාලන සමයේදී ස්ථාවර විය.
[[ගොනුව:Djémila-109038.jpg|වම|thumb|ඩිජෙමිලා හි රෝම නටබුන්]]
ක්‍රිස්තු පූර්ව 148 දී මැසිනිස්සාගේ මරණයෙන් පසු බර්බර් රාජ්‍යයන් කිහිප වතාවක් බෙදී නැවත එක් විය. ඉතිරි බර්බර් ප්‍රදේශය රෝම අධිරාජ්‍යයට ඈඳා ගන්නා තෙක් ක්‍රි.ව. 24 දක්වා මැසිනිස්සාගේ පෙළපත පැවතුනි.

සියවස් ගණනාවක් පුරා ඇල්ජීරියාව පාලනය කළේ රෝමවරුන් විසින් වන අතර ඔවුන් කලාපයේ බොහෝ ජනපද පිහිටුවා ගත්හ. උතුරු අප්‍රිකාවේ සෙසු ප්‍රදේශ මෙන්ම ඇල්ජීරියාවද ධාන්‍ය වර්ග සහ අනෙකුත් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන අපනයනය කරමින් අධිරාජ්‍යයේ පාන් බාස්කට් වලින් එකක් විය. ශාන්ත ඔගස්ටින් යනු අප්‍රිකාවේ රෝම පළාතේ පිහිටි හිපෝ රෙජියස් (වර්තමාන අන්නාබා, ඇල්ජීරියාව) හි බිෂොප්වරයා විය. ගයිසෙරික් හි ජර්මානු වැන්ඩල්වරු 429 දී උතුරු අප්‍රිකාවට සංක්‍රමණය වූ අතර 435 වන විට වෙරළබඩ නුමිඩියා පාලනය කළහ.&lt;ref name=&quot;vandaf&quot;&gt;{{cite book|last1=Cameron|first1=Averil|last2=Ward-Perkins|first2=Bryan|title=The Cambridge Ancient History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qf8mrHjfZRoC&amp;pg=RA1-PA124|volume=14|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-32591-2|pages=124–126|chapter=Vandal Africa, 429–533}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් ප්‍රාදේශීය ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් හිරිහැරයට ලක් වූ බැවින්, ඔවුන් භූමියේ සැලකිය යුතු ජනාවාසයක් සිදු කළේ නැත. ඇත්ත වශයෙන්ම, බයිසැන්තියානුවන් පැමිණෙන විට ලෙප්ටිස් මැග්නා අතහැර දමා ඇති අතර, ඇමේසිග් දේශපාලන, මිලිටරි සහ සංස්කෘතික පුනර්ජීවනයකට පහසුකම් සැලසීමේ කාර්යබහුල වූ ස්වදේශික ලැගුවාටන් විසින් එම්සෙල්ලාටා ප්‍රදේශය අත්පත් කරගෙන සිටියේය.&lt;ref name=&quot;vandaf2&quot;&gt;{{cite book|last1=Cameron|first1=Averil|last2=Ward-Perkins|first2=Bryan|title=The Cambridge Ancient History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qf8mrHjfZRoC&amp;pg=RA1-PA124|volume=14|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-32591-2|pages=124–126|chapter=Vandal Africa, 429–533}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Mattingly|first1=D.J.|year=1983|title=The Laguatan: A Libyan Tribal Confederation in the late Roman Empire.|journal=Libyan Studies|volume=14|pages=96–108|doi=10.1017/S0263718900007810|s2cid=164294564}}&lt;/ref&gt; තවද, රෝමවරුන්ගේ, බයිසැන්තියානුවන්ගේ, වැන්ඩල්වරුන්ගේ, කාර්තජීනියානුවන්ගේ සහ ඔටෝමන්වරුන්ගේ පාලන සමයේදී බර්බර් ජනතාව උතුරු අප්‍රිකාවේ ස්වාධීනව සිටි එකම හෝ කිහිප දෙනාගෙන් කෙනෙකි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&amp;pg=PA156|title=The Middle East and North Africa 2003|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431322|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |last=Walmsley |first=Hugh Mulleneux |date=1 April 1858 |title=Sketches of Algeria During the Kabyle War |url=https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&amp;pg=PA118 |publisher=Chapman and Hall |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&amp;pg=PT167|title=The Kabyle People|first=Glora M.|last=Wysner|date=30 January 2013|publisher=Read Books Ltd|isbn=9781447483526|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&amp;q=Kabylia|title=The Encyclopedia Americana|date=1 April 1990|publisher=Grolier|isbn=9780717201211|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; බර්බර් ජනතාව කොතරම් ප්‍රතිරෝධී වීද යත්, උතුරු අප්‍රිකාව මුස්ලිම්වරුන් යටත් කර ගන්නා විට පවා ඔවුන්ට ඔවුන්ගේ කඳුකරයේ පාලනය සහ හිමිකාරීත්වය තිබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 April 1865 |title=The art journal London |url=https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&amp;pg=PA45 |publisher=Virtue |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Field |first=Henry Martyn |date=1 April 1893 |title=The Barbary Coast |url=https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&amp;pg=PA93 |publisher=C. Scribner's Sons |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:GM_Massinissa.png|වම|thumb|මැසිනිස්සා (ක්‍රි.පූ. 238–148), නුමිඩියාවේ පළමු රජු]]
බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ බිඳවැටීම, මෞරෝ-රෝම රාජධානිය ලෙස හැඳින්වෙන අල්ටාවා (වර්තමාන ඇල්ජීරියාව) පදනම් කරගත් ස්වදේශික රාජධානියක් පිහිටුවීමට හේතු විය. එහි අනුප්‍රාප්තිකයා වූයේ අල්ටාවා රාජධානිය වන අල්ටාවාහි පිහිටි තවත් රාජධානියකි. කුසයිලාගේ පාලන සමයේදී එහි භූමි ප්‍රදේශය බටහිරින් නූතන ෆෙස් ප්‍රදේශයේ සිට බටහිර ඕරස් සහ පසුව කයිරෝආන් සහ නැගෙනහිරින් ඉෆ්‍රිකියා අභ්‍යන්තරය දක්වා ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=Pk7BS9XC10QC&amp;pg=PT139#v=onepage The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live InHugh Kennedy] Hachette UK,&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=yeUjAQAAIAAJ&amp;q=Koceila+,+chef+Fès+aux Gibraltar: Croisée de mondes : d'Hercule à Boabdil] Zakya Daoud Séguier&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=7dCcAAAAQBAJ&amp;pg=PA40#v=onepage The History of Northern Africa] Britannica Educational Publishing Britannica Educational Publishing&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=oHMBAwAAQBAJ&amp;pg=PA458#v=onepage Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places] Trudy Ring, Noelle Watson, Paul Schellinger Routledge&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=AIMRDQAAQBAJ&amp;pg=PR17#v=onepage Historical Dictionary of Tunisia] Kenneth J. Perkins Rowman &amp; Littlefield&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=1ciOAAAAMAAJ&amp;q=+kairouan+kusaila Islam, 01 AH-250 AH: A Chronology of Events] Abu Tariq Hijazi Message Publications,&lt;/ref&gt;

=== මධ්‍යතන යුගය ===
[[ගොනුව:Timgad_rue.jpg|thumb|ට්‍රේජන් ප්‍රාදේශීය ආරුක්කුවට යන වීදියේ ටිම්ගාඩ්හි පුරාණ රෝම නටබුන්]]
[[ගොනුව:Justinian555AD.png|thumb|නූතන ඇල්ජීරියාවෙන් සමන්විත ඉඩම් බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය (555 දී මහා ජස්ටිනියන් අධිරාජ්‍යය යටතේ, බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ වැටීමෙන් පසු එහි විශාලතම ප්‍රමාණයේ (රෝස පැහැයෙන් යුත් වාසල්වරු))]]
ප්‍රදේශවාසීන්ගේ නොසැලකිලිමත් ප්‍රතිරෝධයකින් පසුව, 8 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී උමයියාද් කැලිෆේට්හි මුස්ලිම් අරාබිවරු ඇල්ජීරියාව යටත් කර ගත්හ.

ස්වදේශික බර්බර් ජනතාවගෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ඉස්ලාම් ආගමට හැරුණි. ක්‍රිස්තියානුවන්, බර්බර් සහ [[ලතින් භාෂාව]] කතා කරන්නන් 9 වැනි සියවසේ අවසානය දක්වා [[ටියුනීසියාව|ටියුනීසියාවේ]] විශාල බහුතරයක රැඳී සිටි අතර මුස්ලිම්වරුන් අති බහුතරයක් බවට පත්වූයේ 10 වැනි සියවසේදී පමණි.&lt;ref name=&quot;jonathan&quot;&gt;Jonathan Conant, Staying Roman, 2012, pp. 364–365 {{ISBN|978-0-521-19697-0}}&lt;/ref&gt; උමයියාද් කැලිෆේට් රාජ්‍යයේ වැටීමෙන් පසු, රුස්ටමිඩ්, අග්ලබිඩ්, ෆාතිමිඩ්, සිරිඩ්, හම්මඩිඩ්, අල්මොරවිඩ්, අල්මොහාඩ් සහ සයියානිඩ් ඇතුළු ප්‍රාදේශීය රාජවංශ ගණනාවක් මතු විය. කිතුනුවන් රැළි තුනකින් පිටව ගියහ: ආරම්භක ජයග්‍රහණයෙන් පසුව, 10 වන සියවසේ සහ 11 වන සියවසේදී. අන්තිමයන් නෝමන්වරුන් විසින් සිසිලියට ඉවත් කරන ලද අතර ඉතිරිව සිටි ස්වල්ප දෙනෙක් 14 වන සියවසේදී මිය ගියහ.&lt;ref name=&quot;jonathan2&quot;&gt;Jonathan Conant, Staying Roman, 2012, pp. 364–365 {{ISBN|978-0-521-19697-0}}&lt;/ref&gt;

මධ්‍යකාලීන යුගයේදී, උතුරු අප්‍රිකාව සෙමිටික් සහ බර්බර් භාෂා ගැන සඳහන් කළ පළමු ව්‍යාකරණඥයා වන ජුදා ඉබ්න් කුරේෂ්, මහා සුෆි ගුරුවරුන් වන සිඩි බූමීඩියන් (අබු මඩියන්) සහ සිඩි එල් හවුරි සහ එමීර්වරුන් වන අබ්දුල් මුමින් සහ යග්මුරසන් ඇතුළු බොහෝ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතුන්, සාන්තුවරයන් සහ ස්වෛරීවරුන්ගේ නිවහන විය. මුහම්මද් තුමාගේ දියණිය වන ෆාතිමාගේ දරුවන් හෝ ෆාතිමිඩ්වරු මාග්‍රෙබ් වෙත පැමිණියේ මේ කාලයේදීය. මෙම &quot;ෆැටිමිඩ්වරු&quot; මාග්‍රෙබ්, හෙජාස් සහ ලෙවන්ට් හරහා දිගු කල් පවතින රාජවංශයක් සොයා ගිය අතර, ලෞකික අභ්‍යන්තර රජයක් මෙන්ම බලවත් හමුදාවක් සහ නාවික හමුදාවක් ද, මූලික වශයෙන් ඇල්ජීරියාවේ සිට ඔවුන්ගේ අගනුවර වන [[කයිරෝ]] දක්වා විහිදෙන අරාබිවරුන් සහ ලෙවෙන්ටයින් වලින් සමන්විත විය. ෆාතිමිඩ් කැලිෆේටය බිඳ වැටීමට පටන් ගත්තේ එහි ආණ්ඩුකාරවරුන් සිරිඩ්වරුන් වෙන් වූ විටය. ඔවුන්ට දඬුවම් කිරීම සඳහා ෆාතිමිඩ්වරු ඔවුන්ට එරෙහිව අරාබි බනු හිලාල් සහ බනු සුලෙයිම් යවන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලය වූ යුද්ධය තග්රිබාත් වීර කාව්‍යයේ විස්තර කෙරේ. අල්-තාග්රිබාත් හි අමාසිග් සිරිඩ් වීරයා වන කලීෆා අල්-සානාති, හිලාලන් වීරයා වන අබු සයිද් අල්-හිලාලි සහ තවත් බොහෝ අරාබි නයිට්වරුන් ජයග්‍රහණ මාලාවකින් පරාජය කිරීමට ද්වන්ධ සටන් සඳහා දිනපතා ඉල්ලා සිටී. කෙසේ වෙතත්, අරාබි සිරිත් විරිත් සහ සංස්කෘතිය අනුගමනය කරමින් අවසානයේ සිරීඩ්වරුන් පරාජයට පත් විය. කෙසේ වෙතත්, ආදිවාසී ඇමසිග් ගෝත්‍රිකයන් බොහෝ දුරට ස්වාධීනව සිටි අතර, ගෝත්‍රය, පිහිටීම සහ කාලය අනුව මාග්‍රෙබ්හි විවිධ කොටස් පාලනය කරන ලද අතර, සමහර විට එය (ෆාතිමිඩ්වරුන් යටතේ මෙන්) ඒකාබද්ධ කළේය. ෆාතිමිඩ් ඉස්ලාමීය රාජ්‍යය, ෆාතිමිඩ් කැලිෆේට් ලෙසද හඳුන්වනු ලබන අතර, උතුරු අප්‍රිකාව, සිසිලිය, [[පලස්තීනය]], [[ජෝර්දානය]], [[ලෙබනනය]], [[සිරියාව]], [[ඊජිප්තුව]], අප්‍රිකාවේ රතු මුහුදේ වෙරළ තීරය, තිහාමා, හෙජාස් සහ [[යේමනය]] ඇතුළත් ඉස්ලාමීය අධිරාජ්‍යයක් සාදන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Fatimid Dynasty (Islamic dynasty) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/202580/Fatimid-Dynasty/2238/Conquest-of-Egypt |access-date=29 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101203234/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/202580/Fatimid-Dynasty/2238/Conquest-of-Egypt |archive-date=1 November 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Qantara |url=http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_carte.php?carte=carte-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009220925/http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_carte.php?carte=carte-05 |archive-date=9 October 2013 |access-date=13 September 2013 |publisher=Qantara-med.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Qantara – Les Almoravides (1056–1147) |url=http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=595 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921185314/http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=595 |archive-date=21 September 2013 |access-date=13 September 2013 |publisher=Qantara-med.org}}&lt;/ref&gt; උතුරු අප්‍රිකාවේ කැලිෆේට්වරු ඔවුන්ගේ කාලයේ අනෙකුත් අධිරාජ්‍යයන් සමඟ වෙළඳාම් කළ අතර, ඉස්ලාමීය යුගයේදී අනෙකුත් ඉස්ලාමීය රාජ්‍යයන් සමඟ ඒකාබද්ධ සහයෝගය සහ වෙළඳ ජාලයක කොටසක් පිහිටුවා ගත්හ.

බර්බර් ජනතාව ඓතිහාසික වශයෙන් ගෝත්‍ර කිහිපයකින් සමන්විත විය. ප්‍රධාන ශාඛා දෙක වූයේ '''බොටර්''' සහ '''බාර්නෙස්''' ගෝත්‍රවලට බෙදී නැවත උප ගෝත්‍රවලට බෙදේ. මාග්‍රෙබ්හි සෑම ප්‍රදේශයකම ගෝත්‍ර කිහිපයක් අඩංගු විය (උදාහරණයක් ලෙස '''සංහඩ්ජා, හවුරා, සෙනාටා, මස්මුදා, කුටමා, අවර්බා''' සහ '''බර්ග්වාටා'''). මෙම සියලු ගෝත්‍ර ස්වාධීන භෞමික තීරණ ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&amp;pg=PR2|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale Par Ibn Khaldūn, William MacGuckin Slane|trans-title=History of the Berbers and the Muslim dynasties of northern Africa|language=fr|page=XV|author=Khaldūn, Ibn|year=1852}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Fatimid.jpg|වම|thumb|ෆාතිමිඩ් කැලිෆේට්, උතුරු අප්‍රිකාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය කළ ෂියා ඉස්මයිලි රාජවංශය, ක්‍රි.පූ. 960-1100]]
මධ්‍යතන යුගයේදී මාග්‍රෙබ් සහ අනෙකුත් අවට ප්‍රදේශවල අමාසිග් රාජවංශ කිහිපයක් මතු විය. ඉබන් ඛාල්ඩුන් විසින් මාග්‍රෙබ් ප්‍රදේශයේ ඇමසින්ග් රාජවංශ, සිරිඩ්, ඉෆ්රානිඩ්, මග්‍රාවා, අල්මොරාවිඩ්, හම්මඩිඩ්, අල්මොහාඩ්, මෙරිනිඩ්, අබ්දල්වාඩිඩ්, වට්ටසිඩ්, මෙක්නාස්සා සහ හෆ්සිඩ් රාජවංශ, සාරාංශගත වගුවක් සපයයි.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&amp;pg=PR115|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale Par Ibn Khaldūn, William MacGuckin Slane|trans-title=History of the Berbers and the Muslim dynasties of northern Africa|language=fr|pages=X|author=Khaldūn, Ibn|year=1852}}&lt;/ref&gt; හම්මඩිඩ් සහ සිරීඩ් අධිරාජ්‍යයන් මෙන්ම ෆාතිමිඩ්වරුද සියලුම මාග්‍රෙබ් රටවල තම පාලනය ස්ථාපිත කළහ. දැන් ඇල්ජීරියාව, [[ටියුනීසියාව]], [[මොරොක්කෝ රාජධානිය|මොරොක්කෝව]], [[ලිබියාව]], [[ස්පාඤ්ඤය]], [[මෝල්ටාව]] සහ [[ඉතාලිය]] යන ප්‍රදේශ වල සිරීඩ්වරු ඉඩම් පාලනය කළහ. හම්මඩිඩ්වරු ඕවර්ග්ලා, කොන්ස්ටන්ටයින්, ස්ෆැක්ස්, සුසා, ඇල්ජියර්ස්, ට්‍රිපොලි සහ ෆෙස් වැනි වැදගත් ප්‍රදේශ අල්ලාගෙන මාග්‍රෙබ් කලාපයේ සෑම රටකම තම පාලනය ස්ථාපිත කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ&amp;pg=PA42|title=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries)|first=Amar S.|last=Baadj|date=19 June 2015|publisher=BRILL|isbn=9789004298576|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=huOBwihhwyQC&amp;q=%22hammadids+extended+their+empire+to+Morocco%22&amp;pg=PA614|title=Islam: Art and Architecture: Pg 614|isbn=9783833111785|last1=Hattstein|first1=Markus|last2=Delius|first2=Peter|year=2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&amp;pg=PA55|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|first=Hsain|last=Ilahiane|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810864900|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; කුටමා බර්බර්ස් &lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&amp;pg=PA92|title=African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century|first=Daniel Don|last=Nanjira|date=1 April 2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313379826|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web |last=Fage |first=J. D. |date=1 April 1958 |title=An Atlas of African History |url=https://books.google.com/books?id=MN4EAQAAIAAJ&amp;q=%22the+kutama+berbers+from+little+kabylia,+conquered+ifriqiya%22 |publisher=E. Arnold |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; විසින් නිර්මාණය කරන ලද සහ පිහිටුවන ලද ෆැටිමිඩ්වරු උතුරු අප්‍රිකාව මෙන්ම සිසිලිය සහ මැද පෙරදිග සමහර ප්‍රදේශ යටත් කර ගත්හ.
[[ගොනුව:Side_face_(2).jpg|thumb|ලාගුවාට් පළාතේ අගුනෙබ් රෝම සෙල්ලිපියෙන්]]
[[ගොනුව:Statue_of_Dyhia_in_Khenchela_(Algeria).jpg|thumb|ඇල්ජීරියාවේ කෙන්චෙලා හි දිහ්යා අනුස්මරණය]]
[[ගොනුව:Mansourah-1.jpg|thumb|මන්සූරා මුස්ලිම් පල්ලිය, ට්ලෙම්සෙන්]]
[[ගොනුව:Maghrawa_dynasty_-_dynastie_maghraoua.jpg|thumb|මාග්‍රාවා විසින් පාලනය වන ප්‍රදේශ]]
බර්බර් කැරැල්ලෙන් පසුව මාග්‍රෙබ් හරහා ස්වාධීන රාජ්‍ය ගණනාවක් බිහි විය. ඇල්ජීරියාවේ රුස්ටමිඩ් රාජධානිය පිහිටුවන ලදී. රුස්ටමිඩ් රාජධානිය මොරොක්කෝවේ ටෆිලාල්ට් සිට දකුණු, මධ්‍යම සහ බටහිර ටියුනීසියාව ඇතුළු ලිබියාවේ නෆුසා කඳු දක්වා විහිදී ගියේය, එබැවින් නූතන මාග්‍රෙබ් රටවල භූමි ප්‍රදේශ ඇතුළුව දකුණේ රුස්ටමිඩ් රාජධානිය මාලි හි නූතන දේශසීමා සහ මොරිටේනියාව දක්වා ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=MmtBAgAAQBAJ&amp;pg=PT311#v=onepage The Puffin History of the World: Volume 1], By [[Roshen Dalal]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=R2lIAAAAMAAJ&amp;q=rustamide+ Revue africaine:] journal des travaux de la Société historique algérienne, Volumes 105–106 Kraus Reprint,&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=zpIMAQAAMAAJ&amp;q=tiaret+rostemide+commerce Vers la paix en Algérie:] les négociations d'Evian dans les archives diplomatiques françaises (15 janvier 1961-29 juin 1962). Bruylant,&lt;/ref&gt;

නූතන ඇල්ජීරියාවෙන් ආරම්භ වී [[ස්පාඤ්ඤය|ස්පාඤ්ඤයේ]] කොටසක්&lt;ref&gt;The Zīrids of Granada Andrew Handler University of Miami Press, 1974&lt;/ref&gt; සහ සිසිලියේ&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=GWjxR61xAe0C&amp;pg=PA15 The Cambridge History of Africa, Volume 3] – J.D. Fage&lt;/ref&gt; කොටසක්ද සියලුම මාග්‍රෙබ් මත ඔවුන්ගේ පාලනය ව්‍යාප්ත කළ පසු, සිරිඩ්වරු 11 වන සියවස වන විට පාලනය කළේ නවීන ඉෆ්රිකියා පමණි. සිරිඩ්වරු කයිරෝවේ ෆාතිමිඩ් කලීෆාවරුන්ගේ නාමික ආධිපත්‍යය පිළිගත්හ. සිරිඩ් පාලක එල් මුයිස් මෙම පිළිගැනීම අවසන් කිරීමට තීරණය කළ අතර ඔහුගේ ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Iliffe|first=John|url=https://books.google.com/books?id=i9AoDwAAQBAJ&amp;q=1048+banu+hilal&amp;pg=PA47|title=Africans: The History of a Continent|date=13 July 2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-19832-6|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Meredith|first=Martin|url=https://books.google.com/books?id=xXN0AwAAQBAJ&amp;q=1048+banu+hilal&amp;pg=PT66|title=Fortunes of Africa: A 5,000 Year History of Wealth, Greed and Endeavour|date=11 September 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4711-3546-0|language=en}}&lt;/ref&gt; සිරිඩ් අනෙකුත් සෙනාටා රාජධානි වලට එරෙහිව ද සටන් කළහ, උදාහරණයක් ලෙස ඇල්ජීරියාවෙන් ආරම්භ වූ මග්‍රාවා, බර්බර් රාජවංශය සහ එක් අවස්ථාවකදී ෆෙස්, සිජිල්මාසා, අග්මාත්, ඕජ්ඩා ඇතුළු මොරොක්කෝවේ සහ බටහිර ඇල්ජීරියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය කළ මාග්‍රෙබ්හි ප්‍රමුඛ බලයක් විය. සෝස් සහ ඩ්‍රා සහ ඇල්ජීරියාවේ එම්සිලා සහ සැබ් දක්වා ළඟා වේ.&lt;ref&gt;Histoire de l'Afrique septentrionale (Berbérie) dupuis les temps les plus reculés jusqu'à la conquête française (1830), Volumes 1–2 Ernest Mercier E. Leroux,&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=LnMcAAAAMAAJ&amp;q=maghrawa+dynasty In Barbary: Tunisia, Algeria, Morocco, and the Sahara] Edward Alexander Powell Century Company&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roudh El-Kartas: Histoire des souverains du Maghreb (Espagne et Maroc) et annales de la ville de Fès Abū al-Ḥasan ʻAlī b. ʻAbd Allāh Ibn Abī Zarʻ, ʿAlī Ibn-ʿAbdallāh Ibn-Abī-Zarʿ Imprimerie Imperiale&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=3wFBAAAAYAAJ&amp;q=+Atïa+maghreb Les Berbers dans l'histoire: De la Kahina à l'occupation Turque] Mouloud Gaïd Editions Mimouni&lt;/ref&gt;

ෆාතිමිඩ් රාජ්‍යය සෘජු ආක්‍රමණයකට උත්සාහ කිරීමට නොහැකි තරම් දුර්වල කාලයක්  වූ බැවින්, ඔවුන් වෙනත් පළිගැනීමේ ක්‍රමයක් සොයා ගත්හ. නයිල් නදිය සහ රතු මුහුද අතර ජීවත් වූයේ ඔවුන්ගේ බාධා කිරීම් සහ කැළඹීම් හේතුවෙන් අරාබියෙන් නෙරපා හරින ලද බෙඩොයින් නාමික ගෝත්‍රිකයන් විය. නිදසුනක් වශයෙන්, බනු හිලාල් සහ බානු සුලෙයිම්, නයිල් නිම්නයේ ගොවීන් නිතරම කඩාකප්පල් කළ අතර, නාමිකයින් බොහෝ විට ඔවුන්ගේ ගොවිපල කොල්ලකනු ඇත. එවකට සිටි ෆාතිමිඩ් වීසර් ඔහුට පාලනය කළ නොහැකි දේ විනාශ කිරීමට තීරණය කළ අතර, මෙම බෙඩොයින් ගෝත්‍රවල ප්‍රධානීන් සමඟ ගිවිසුමක් බිඳ දැමීය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Fage|first1=John|url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ&amp;q=1048+banu+hilal&amp;pg=PA166|title=A History of Africa|last2=Tordoff|first2=with William|date=23 October 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-79727-2|language=en}}&lt;/ref&gt; ෆාතිමිඩ්වරු ඔවුන්ට පිටව යාමට මුදල් පවා ලබා දුන්හ.

මුළු ගෝත්‍රිකයන්ම කාන්තාවන්, ළමයින්, වැඩිහිටියන්, සතුන් සහ කඳවුරු උපකරණ සමඟ පිටත් විය. සමහරු මගදී නතර වූ අතර, විශේෂයෙන්ම සයිරෙනයිකාහි, ඔවුන් තවමත් ජනාවාසයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගයන්ගෙන් එකක් වන නමුත් බොහෝ දෙනෙක් ගේබ්ස් කලාපයෙන් 1051 දී ඉෆ්‍රිකියා වෙත පැමිණියහ. සිරිඩ් පාලකයා මෙම නැඟී එන වඩදිය නැවැත්වීමට උත්සාහ කළ නමුත්, සෑම හමුවීමකදීම, කයිරූආන් හි තාප්පයට අවසන් වූ විට, ඔහුගේ හමුදා පරාජයට පත් වූ අතර අරාබිවරුන් යුධ පිටියේ ප්‍රධානීන් ලෙස පැවතුනි. අරාබිවරුන් සාමාන්‍යයෙන් නගර පාලනය කර ගත්තේ නැත, ඒ වෙනුවට ඒවා කොල්ලකෑම සහ ඒවා විනාශ කළහ.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Meredith|first=Martin|url=https://books.google.com/books?id=xXN0AwAAQBAJ&amp;q=1048+banu+hilal&amp;pg=PT66|title=Fortunes of Africa: A 5,000 Year History of Wealth, Greed and Endeavour|date=11 September 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4711-3546-0|language=en}}&lt;/ref&gt;

ආක්‍රමණය දිගටම සිදු වූ අතර, 1057 දී අරාබිවරුන් කොන්ස්ටන්ටයින් උස් තැනිතලාවේ පැතිර ගිය අතර එහිදී ඔවුන් දශක කිහිපයකට පෙර කයිරෝආන් හි කළාක් මෙන් බානු හම්මාඩ් (හම්මාඩිඩ් එමිරේට්හි අගනුවර) වට කළහ. එතැන් සිට ඔවුන් ක්‍රමයෙන් ඉහළ ඇල්ජියර්ස් සහ ඕරන් තැනිතලා ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගත්හ. මෙම ප්‍රදේශවලින් සමහරක් 12 වන සියවසේ දෙවන භාගයේදී අල්මොහාඩ්වරුන් විසින් බලහත්කාරයෙන් ආපසු ලබා ගන්නා ලදී. බෙඩොයින් ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආගමනය, මාග්‍රෙබ්හි භාෂාමය, සංස්කෘතික අරාබිකරණයට සහ කලින් කෘෂිකර්මාන්තය ප්‍රමුඛව පැවති ප්‍රදේශවල නාමිකත්වය ව්‍යාප්ත වීමට ප්‍රධාන සාධකයක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 December 2004 |title=The Great Mosque of Tlemcen |url=https://muslimheritage.com/the-great-mosque-of-tlemcen/ |website=MuslimHeritage.com |publisher=Foundation for Science Technology and Civilization}}&lt;/ref&gt; බනු හිලාල් ගෝත්‍රිකයන් විසින් විනාශ කරන ලද ඉඩම් සම්පූර්ණයෙන්ම ශුෂ්ක කාන්තාරයක් බවට පත්ව ඇති බව ඉබ්න් ඛල්ඩුන් සඳහන් කළේය.&lt;ref&gt;[http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL9603/PopCrises3.htm ''Populations Crises and Population Cycles''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527170154/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL9603/PopCrises3.htm|date=27 May 2013}}, Claire Russell and W. M. S. Russell&lt;/ref&gt;

නූතන [[මොරොක්කෝ රාජධානිය|මොරොක්කෝවෙන්]] ආරම්භ වූ අල්මොහාඩ්වරු, ඇල්ජීරියාවෙන්&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Singh|first1=Nagendra Kr|url=https://books.google.com/books?id=EMTXAAAAMAAJ|title=Encyclopaedia of the World Muslims: Tribes, Castes and Communities|last2=Khan|first2=Abdul Mabud|date=2001|publisher=Global Vision|isbn=978-81-87746-05-8|language=en}}&lt;/ref&gt; ආරම්භ වූ අබ්දුල්-මුමින් නමින් හැඳින්වෙන මිනිසෙකු විසින් ආරම්භ කළද, ඉක්මනින් මග්‍රෙබ් පාලනය කරනු ඇත. අල්මොහාද් රාජවංශයේ අබ්දුල්-මුමින්ගේ ගෝත්‍රය වන කෞමියා සිංහාසනයේ ප්‍රධාන ආධාරකරුවන් වූ අතර අධිරාජ්‍යයේ වැදගත්ම දේහය විය.&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=ql4fs-8VIPcC&amp;pg=RA2-PA255#v=onepage du moyen age] Louis Cibrario Libraire de Guillaumin et C.ie&lt;/ref&gt; දුර්වල වෙමින් පැවති ඇල්මොරාවිඩ් අධිරාජ්‍යය පරාජය කර 1147 දී මොරොක්කෝව පාලනය කර ගනිමින්&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Robinson|first=Neal|url=https://books.google.com/books?id=TtolAQAAMAAJ&amp;q=1147+almohad|title=Islam, a Concise Introduction|date=1999|publisher=Georgetown University Press|isbn=978-0-87840-224-3|language=en}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් 1152 දී ඇල්ජීරියාවට තල්ලු කර, ට්ලෙම්සෙන්, ඔරන් සහ ඇල්ජියර්ස් පාලනය කර ගත් අතර,&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Jeff Huebner, &quot;Al Qal'a of Beni Hammad (M'sila, Algeria)&quot; in ''Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places'' (Vol. 4) (eds. K.A. Berney, Trudy Ring &amp; Noelle Watson: Fitzroy Dearborn, 1996), pp. 36–39.&lt;/ref&gt; හිලියන් අරාබිවරු වෙතින් පාලනය නැගෙනහිර ඇල්ජීරියාව පාලනය කළ හම්මඩිඩ්වරු ලබා ගත් අතර එම වසරේම ඔවුන් පරාජය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;Jeff Huebner, &quot;Al Qal'a of Beni Hammad (M'sila, Algeria)&quot; in ''Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places'' (Vol. 4) (eds. K.A. Berney, Trudy Ring &amp; Noelle Watson: Fitzroy Dearborn, 1996), pp. 36–39.&lt;/ref&gt;

1212 දී ලාස් නවාස් ද ටොලෝසා සටනේදී ඔවුන්ගේ තීරණාත්මක පරාජයෙන් පසුව, අල්මොහාඩ්වරුන් බිඳ වැටීමට පටන් ගත් අතර, 1235 දී නූතන බටහිර ඇල්ජීරියාවේ ආණ්ඩුකාරයා වූ යග්මුරාසෙන් ඉබ්න් සියාන් සිය නිදහස ප්‍රකාශ කර ට්ලෙම්සෙන් රාජධානිය සහ සයියානිඩ් රාජවංශය ස්ථාපිත කළේය. වසර 13ක් පුරා ඇල්ජීරියාවේ පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීමට උත්සාහ කළ අල්මොහාද් හමුදා සමඟ සටන් කරමින්, ඔවුජ්ඩා අසල සාර්ථක සැඟවී සිටීමකින් ඔවුන්ගේ කලීෆා මරා දැමීමෙන් පසුව, ඔවුන් 1248 දී අල්මොහාඩ්වරුන් පරාජය කළහ.&lt;ref&gt;Jamil M. Abun-Nasr (20 August 1987). ''A History of the Maghrib in the Islamic Period''. Cambridge University Press. pp. 103–104&lt;/ref&gt;

සයියානිඩ්ස්වරු සියවස් 3 ක් ඇල්ජීරියාවේ පාලනය රඳවා ගත්තේය. ඇල්ජීරියාවේ නැඟෙනහිර ප්‍රදේශ බොහොමයක් හෆ්සිඩ් රාජවංශයේ අධිකාරය යටතේ පැවතියද,&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Crowther|first1=Geoff|url=https://books.google.com/books?id=TfX-eAeG0uIC&amp;q=eastern+algeria+hafsids|title=Morocco, Algeria &amp; Tunisia: A Travel Survival Kit|last2=Finlay|first2=Hugh|date=1992|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-126-5|language=en}}&lt;/ref&gt; හෆ්සිඩ්වරුන්ගේ ඇල්ජීරියානු ප්‍රදේශ ආවරණය වන බෙජායා එමිරේට් මධ්‍යම ටියුනීසියානු පාලනයෙන් විටින් විට ස්වාධීන වනු ඇත. ඔවුන්ගේ උච්චතම අවස්ථාව වන විට සයානිඩ් රාජධානියට බටහිරින් සහ නැගෙනහිරින් අබු තෂ්ෆින්ගේ පාලන සමයේදී ඔවුන් අල්ලා ගත් ටියුනිස් දක්වා ළඟා වූ [[මොරොක්කෝ රාජධානිය|මොරොක්කෝව]] සිය යටත්වැසියන් ලෙස ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=o3SRAAAAIAAJ Les états de l'Occident musulman aux XIIIe, XIVe et XVe siècles: institutions gouvernementales et administratives] Atallah Dhina Office des Publications Universitaires,&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=qpdyAAAAMAAJ Histoire générale de la Tunisie, Volume 2] Hédi Slim, Ammar Mahjoubi, Khaled Belkhodja, Hichem Djaït, Abdelmajid Ennabli Sud éditions,&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Constantine2&quot;&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=1CIaAQAAIAAJ&amp;q=vassal+tlemcen Recueil des Notices et Memoires], Volumes 52–53 Société archéologique du département de Constantine&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Constantine&quot;&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=1CIaAQAAIAAJ Recueil des Notices et Memoires], Volumes 52–53 Société archéologique du département de Constantine&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cour&quot;&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=oD9FAAAAYAAJ&amp;q=Wattâside+vassal+d%27tlemcen La dynastie marocaine des Beni Wattâs] (1420–1544) Auguste Cour P. Geuthner&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arnolet&quot;&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=q6AwAQAAMAAJ&amp;q=vassal+d%27tlemcen Recueil des notices et mémoires de la Société archéologique du département de Constantine] L. Arnolet,&lt;/ref&gt;

සයියානිඩ් සුල්තාන්වරුන් විසින් අනුග්‍රහය දක්වන ලද ප්‍රාදේශීය බාබරි මුහුදු කොල්ලකරුවන් සමඟ ඇති වූ ගැටුම් කිහිපයකින් පසුව,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=García|first=Luis Arciniega|date=1 January 1999|title=Defensa a la antigua y a la moderna en el Reino de Valencia durante el siglo XVI|url=http://revistas.uned.es/index.php/ETFVII/article/view/2343|url-status=dead|journal=Espacio Tiempo y Forma. Serie VII, Historia del Arte|language=es|issue=12|doi=10.5944/etfvii.12.1999.2343|issn=2340-1478|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114070030/https://revistas.uned.es/index.php/ETFVII/article/view/2343|archive-date=14 November 2022|access-date=14 November 2022}}&lt;/ref&gt; [[ස්පාඤ්ඤය]], ඇල්ජීරියාව ආක්‍රමණය කිරීමටත් ස්වදේශික ට්ලෙම්සෙන් රාජධානිය පරාජය කිරීමටත් තීරණය කළේය. 1505 දී, ඔවුන් මර්ස් එල් කෙබීර් ආක්‍රමණය කර අල්ලා ගත් අතර,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=MARIANA|first=Juan de|url=https://books.google.com/books?id=Emp2Lc_nMbQC&amp;pg=PA72|title=Historia General de España ... con la continuacion de Miniana; completada ... por E. Chao. Enriquecida con notas historicas y criticas, etc|date=1849|language=es}}&lt;/ref&gt; 1509 දී දරුණු ලේ වැගිරුණු සටනකින් පසු ඔරන් යටත් කර ගත්හ.&lt;ref&gt;Sánchez Doncel, Gregorio. 1991. Presencia de España en Orán, 1509–1792. Estudio Teológico de San Ildefonso.&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාවේ බටහිර වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ඇල්ජීරියානුවන්ට එරෙහිව ඔවුන්ගේ තීරණාත්මක ජයග්‍රහණවලින් පසුව, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් නිර්භීත වීමට තීරණය කළ අතර තවත් ඇල්ජීරියානු නගර ආක්‍රමණය කළහ. 1510 දී, ඔවුන් වැටලීම් සහ ප්‍රහාර මාලාවකට නායකත්වය දුන් අතර, විශාල වැටලීමකින් බෙජායා අත්පත් කර ගත් අතර,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Vera|first=León Galindo y de|url=https://books.google.com/books?id=8j4OAAAAQAAJ&amp;pg=PA95|title=Historia vicisitudes y política tradicional de España respecto de sus posesiones en las costas de África desde la monarquía gótica y en los tiempos posteriores á la restauración hasta el último siglo|date=1884|publisher=Impr. y fundición de M. Tello|language=es}}&lt;/ref&gt; සහ ඇල්ජියර්ස් වලට එරෙහිව අර්ධ-සාර්ථක වැටලීමකට නායකත්වය දුන්හ. ඔවුන් ට්ලෙම්සෙන් ද වටලා ගත්හ. 1511 දී, ඔවුන් චර්චෙල්&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rézette|first=Robert|url=https://books.google.com/books?id=ifNYcVu1zvQC&amp;q=Mostaganem+1510+spain&amp;pg=PA36|title=THE SPANISH ENCLAVES IN MOROCCO Par ROBERT REZETTE|date=1976|publisher=Nouvelles Editions Latines|language=en}}&lt;/ref&gt; සහ ජිජෙල් පාලනය කර ගත් අතර, මොස්ටගනේම් වෙත පහර දුන් අතර එහිදී ඔවුන්ට නගරය යටත් කර ගැනීමට නොහැකි වුවද, ඔවුන්ට බලෙන් උපහාරයක් කිරීමට හැකි විය.

=== ඔටෝමාන් යුගය ===
[[ගොනුව:Barbarossa_Hayreddin_Pasha.jpg|වම|thumb|හයිරෙඩින් බාබරෝසා]]
1516 දී, හෆ්සිඩ්වරුන් යටතේ සාර්ථකව ක්‍රියාත්මක වූ ඔටෝමාන් පුද්ගලික සහෝදරයන් වන අරුජ් සහ හේරෙඩින් බාබරෝසා, ඔවුන්ගේ මෙහෙයුම් මධ්‍යස්ථානය ඇල්ජියර්ස් වෙත ගෙන ගියහ. ඔවුන් කිතුනුවන්ගෙන් විමුක්තිකාමීන් ලෙස දුටු ප්‍රදේශවාසීන්ගේ උදව්වෙන් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ගෙන් ජිජෙල් සහ ඇල්ජියර්ස් යටත් කර ගැනීමට ඔවුන් සමත් වූ නමුත් සහෝදරයන් අවසානයේ ප්‍රදේශයේ සලීම් අල්-ටුමි ඝාතනය කර නගරය සහ අවට ප්‍රදේශ පාලනය කළහ. 1518 දී ට්ලෙම්සෙන් ආක්‍රමණයේදී අරුජ් මිය ගිය විට, හයිරෙඩින් ඔහුගෙන් පසුව ඇල්ජියර්ස්හි හමුදාපති ලෙස පත් විය. ඔටෝමාන් සුල්තාන්වරයා ඔහුට බෙලර්බේ යන පදවි නාමය ලබා දුන් අතර 2,000 ක පමණ ජනකායක් සහිත කණ්ඩායමක් ලබා දුන්නේය. මෙම බලකායේ සහ ස්වදේශික ඇල්ජීරියානුවන්ගේ සහය ඇතිව, හේරෙඩින් කොන්ස්ටන්ටයින් සහ ඔරාන් අතර මුළු ප්‍රදේශයම යටත් කර ගත්තේය (ඔරාන් නගරය 1792 දක්වා [[ස්පාඤ්ඤය|ස්පාඤ්ඤ]] අත පැවතියද).&lt;ref name=&quot;csa16&quot;&gt;{{cite web |title=Algeria&amp;nbsp;– Ottoman Rule |url=http://countrystudies.us/algeria/16.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014191245/http://countrystudies.us/algeria/16.htm |archive-date=14 October 2012 |access-date=4 January 2013 |publisher=Country Studies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mikaberidze&quot;&gt;{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1|date=2011|publisher=ABC-CLIO|page=847}}&lt;/ref&gt;

මීළඟ බෙයිලර්බේ වූයේ 1544 දී එම තනතුරට පත් වූ හේරෙඩින්ගේ පුත් හසන් ය. ඔහුගේ මව ඇල්ජීරියානු මුවර්ස් කෙනෙක් වූ බැවින් ඔහු කොලොග්ලි හෝ මිශ්‍ර සම්භවයක් ඇති අයෙකි.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Houtsma|first=M. Th|url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&amp;pg=PA873|title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|date=1993|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09790-2|language=en}}&lt;/ref&gt; 1587 වන තෙක් ඇල්ජියර්ස් හි බෙයිලර්බෙයිලික් පාලනය කරනු ලැබුවේ ස්ථාවර සීමාවන් නොමැතිව නියමයන් ඉටු කළ බෙයිලර්බී විසිනි. පසුව, නිත්‍ය පරිපාලනයක් ඇති කිරීමත් සමඟ, පාෂා යන තනතුර සහිත ආණ්ඩුකාරවරු තුන් අවුරුදු ධුර කාලයක් පාලනය කළහ. ඇල්ජීරියාවේ ආගා විසින් මෙහෙයවන ලද ඔජාක් ලෙස හඳුන්වන ස්වයංක්‍රීය ජැනිසරි ඒකකයක් විසින් පාෂාට සහාය විය. 1600 ගණන්වල මැද භාගයේදී ඔජාක් අතර අතෘප්තිය ඇති වූයේ ඔවුන්ට නිතිපතා වැටුප් නොගෙවීම නිසා සහ ඔවුන් නැවත නැවතත් පාෂාට එරෙහිව කැරලි ගැසූහ. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, ආඝා පාෂාට දූෂණය සහ අදක්ෂකම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා කර 1659 දී බලය අල්ලා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;csa162&quot;&gt;{{cite web |title=Algeria&amp;nbsp;– Ottoman Rule |url=http://countrystudies.us/algeria/16.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014191245/http://countrystudies.us/algeria/16.htm |archive-date=14 October 2012 |access-date=4 January 2013 |publisher=Country Studies}}&lt;/ref&gt;

වසංගත තත්වයක් උතුරු අප්‍රිකාවේ නගරවලට නැවත නැවතත් බලපෑවේය. ඇල්ජියර්වරුන්ට 1620-21 දී වසංගතයෙන් 30,000 ත් 50,000 ත් අතර වැසියන් සංඛ්‍යාවක් අහිමි වූ අතර, 1654-57, 1665, 1691 සහ 1740-42 දී ඉහළ මරණ සිදු විය.&lt;ref name=&quot;Davis&quot;&gt;{{cite book|author=Robert Davis|title=Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500–1800|publisher=Palgrave Macmillan|year=2003|isbn=978-0-333-71966-4|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Debarquement_et_maltraitement_de_prisonniers_a_alger.JPG|thumb|ඇල්ජියර්ස් හි ක්‍රිස්තියානි වහලුන්, 1706]]
බාබරි මුහුදු කොල්ලකරුවන් බටහිර [[මධ්‍යධරණී මුහුද|මධ්‍යධරණී මුහුදේ]] [[ක්‍රිස්තියානි ආගම|ක්‍රිස්තියානි]] සහ අනෙකුත් [[ඉස්ලාම්]] නොවන නැව් ගමනාගමනයට බාධා කලේය.&lt;ref name=&quot;Davis2&quot;&gt;{{cite book|author=Robert Davis|title=Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500–1800|publisher=Palgrave Macmillan|year=2003|isbn=978-0-333-71966-4|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; මුහුදු කොල්ලකරුවන් බොහෝ විට නැව්වල මගීන් සහ කාර්ය මණ්ඩලය රැගෙන ගොස් විකිණීම හෝ වහලුන් ලෙස භාවිතා කළහ.&lt;ref name=&quot;Hannay 1911&quot;&gt;{{cite EB1911|first=David McDowall|last=Hannay|wstitle=Barbary Pirates|volume=3|pages=383–384}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් සමහරුන් කප්පම් ලබා ගෙන නිදහස් කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් ද කළහ. රොබට් ඩේවිස්ට අනුව, 16 සිට 19 වන සියවස දක්වා මුහුදු කොල්ලකරුවන් විසින් යුරෝපීයයන් මිලියන 1 සිට මිලියන 1.25 දක්වා වහලුන් ලෙස අල්ලා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;barbary&quot;&gt;{{cite web |author=Robert Davis |date=17 February 2011 |title=British Slaves on the Barbary Coast |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425235016/http://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml |archive-date=25 April 2011 |access-date=7 September 2008 |publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; උතුරු අප්‍රිකාවේ සහ [[ඕටමන් අධිරාජ්‍යය|ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ]] අනෙකුත් ප්‍රදේශවල වහල් වෙලඳපොලවල්වල විකිණීම සඳහා ක්‍රිස්තියානි වහලුන් අල්ලා ගැනීම සඳහා ඔවුන් බොහෝ විට යුරෝපීය වෙරළබඩ නගරවලට වැටලීම් සිදු කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Slaves on the Barbary Coast |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_02.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208143435/http://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_02.shtml |archive-date=8 February 2009 |access-date=7 September 2008}}&lt;/ref&gt; නිදසුනක් වශයෙන්, 1544 දී, හයිරෙඩින් බාබරෝසා, ඉෂියා දූපත අල්ලාගෙන, සිරකරුවන් 4,000 ක්  සහ ලිපාරි හි වැසියන් 9,000 ක් පමණ වහල්භාවයට පත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/09/26/style/26iht-trsic_ed3_.html|title=The Mysteries and Majesties of the Aeolian Islands|last=Povoledo|first=Elisabetta|date=26 September 2003|work=International Herald Tribune|access-date=14 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722205034/http://www.nytimes.com/2003/09/26/style/26iht-trsic_ed3_.html|archive-date=22 July 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1551 දී ඇල්ජියර්ස් හි ඔටෝමාන් ආණ්ඩුකාර තුර්ගුට් රීස් මෝල්ටා දූපතේ ගෝසෝ හි මුළු ජනගහනයම වහල්භාවයට පත් කළේය. ම්ලේච්ඡ මුහුදු කොල්ලකරුවන් බොහෝ විට බැලෙරික් දූපත් වලට පහර දුන්හ. තර්ජනය කෙතරම් දරුණුද යත් නිවැසියන් ෆෝමන්ටෙරා දූපත අතහැර දැමූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=When Europeans were slaves: Research suggests white slavery was much more common than previously believed |url=http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725220038/http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm |archive-date=25 July 2011 |work=Ohio State Research Communications}}&lt;/ref&gt; 17 වන ශතවර්ෂයේ ආරම්භයේ සිට පුළුල් රුවල් නැව් හඳුන්වාදීම නිසා [[අත්ලාන්තික් සාගරය|අත්ලාන්තික් සාගරයට]] යාමට ඔවුන්ට හැකි විය.&lt;ref name=&quot;Auchterlonie2012&quot;&gt;{{cite book|author=Paul Auchterlonie|url=https://books.google.com/books?id=f6JZBAAAQBAJ&amp;pg=PA21|title=Encountering Islam: Joseph Pitts: An English Slave in 17th-century Algiers and Mecca|date=24 March 2012|publisher=Arabian Publishing|isbn=978-0-9571060-8-6|page=21}}&lt;/ref&gt;

1627 ජූලි මාසයේදී ලන්දේසි මුහුදු කොල්ලකරුවෙකු වන ජෑන් ජෑන්සූන් ගේ අණ යටතේ ඇල්ජියර්ස් සිට මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ නැව් දෙකක් අයිස්ලන්තය දක්වා යාත්‍රා කළ අතර,&lt;ref&gt;[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770 &quot;Vísindavefurinn: Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206081804/http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770|date=6 February 2015}}. ''Vísindavefurinn''.&lt;/ref&gt; වහලුන් වටලා අල්ලා ගත්හ.&lt;ref&gt;[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5743 &quot;Vísindavefurinn: Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206081316/http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5743|date=6 February 2015}}. ''Vísindavefurinn''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.heimaslod.is/index.php/Turkish_invasion_walk &quot;Turkish invasion walk&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206081146/http://www.heimaslod.is/index.php/Turkish_invasion_walk|date=6 February 2015}}. ''heimaslod.is''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Etravel Travel service. [http://www.visitwestmanislands.com/sidur/turkish-invasion &quot;Turkish Invasion – Visit Westman Islands .com&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206083010/http://www.visitwestmanislands.com/sidur/turkish-invasion|date=6 February 2015}}. ''visitwestmanislands.com''.&lt;/ref&gt; මීට සති දෙකකට පෙර [[මොරොක්කෝ රාජධානිය|මොරොක්කෝවේ]] සාලේ සිට තවත් මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ නෞකාවක් [[අයිස්ලන්තය|අයිස්ලන්තයට]] ද වැටලීය. ඇල්ජියර්ස් වෙත ගෙන එන ලද සමහර වහලුන් පසුව අයිස්ලන්තයට ආපසු යවනු ලැබූ නමුත් සමහරු ඇල්ජීරියාවේ රැඳී සිටීමට තීරණය කළහ. 1629 දී ඇල්ජීරියාවේ මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ නැව් ෆාරෝ දූපත් වටලන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=66655 &quot;Vísindavefurinn: Voru Tyrkjarán framin í öðrum löndum?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206081705/http://www.visindavefur.is/svar.php?id=66655|date=6 February 2015}}. ''Vísindavefurinn''.&lt;/ref&gt;

1671 දී, තායිෆා ඔෆ් රෙසයිස් නොහොත් කෝර්සෙයාර් කපිතාන්වරුන්ගේ සමාගම කැරලි ගසා, ආගා මරා දමා, තමන්ගේම කෙනෙකු බලයට පත් කළේය. නව නායකයා ඩේ යන නාමය ලබා ගත්තේය. 1689 න් පසු, දෙවියන් තෝරා ගැනීමේ අයිතිය ප්‍රභූවරුන් හැට දෙනෙකුගෙන් යුත් සභාවක් වන දිවාන් වෙත ලබා දෙන ලදී. එය මුලින් ඕජාක් විසින් ආධිපත්‍යය දැරීය; නමුත් 18 වන සියවස වන විට එය ඩේගේ උපකරණය බවට පත් විය. 1710 දී, එම භූමිකාවේ පාෂා වෙනුවට ඔහු සහ ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයින් රීජන්ට් ලෙස පිළිගැනීමට ඩී සුල්තාන් ට ඒත්තු ගැන්වීය. ඇල්ජියර්වරු [[ඕටමන් අධිරාජ්‍යය|ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ]] නාමිකව කොටසක් ලෙස පැවතියද,&lt;ref name=&quot;csa163&quot;&gt;{{cite web |title=Algeria&amp;nbsp;– Ottoman Rule |url=http://countrystudies.us/algeria/16.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014191245/http://countrystudies.us/algeria/16.htm |archive-date=14 October 2012 |access-date=4 January 2013 |publisher=Country Studies}}&lt;/ref&gt; යථාර්ථයේ දී ඔවුන් සෙසු අධිරාජ්‍යයන්ගෙන් ස්වාධීනව ක්‍රියා කළ අතර,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Association|first=American Historical|url=https://books.google.com/books?id=D6gOAQAAMAAJ&amp;q=Algiers+independence+1710&amp;pg=PA23|title=General Index to Papers and Annual Reports of the American Historical Association, 1884–1914|date=1918|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hutt|first=Graham|url=https://books.google.com/books?id=HxGQDwAAQBAJ&amp;q=Algiers+independence+1710+influence&amp;pg=PA114|title=North Africa|date=1 January 2019|publisher=Imray, Laurie, Norie and Wilson Ltd|isbn=978-1-84623-883-3|language=en}}&lt;/ref&gt; බොහෝ විට අනෙකුත් ඔටෝමාන් යටත්වැසියන් සහ ටියුනිස්හි බෙයිලික් වැනි ප්‍රදේශ සමඟ යුද්ධ ඇති කර ගත්හ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Constantine|first=Société Archéologique de la Province de|url=https://books.google.com/books?id=Ygt2-v21DRUC&amp;q=sept+mille+hommes+mourad-bey+kouhil&amp;pg=PA275|title=Recueil des notices et mémoires de la Société Archéologique de la Province de Constantine|date=1868|language=fr}}&lt;/ref&gt;

ඩේ යනු ව්‍යවස්ථාපිත ඒකාධිපතියෙකු විය. ඩේ ජීවිත කාලය සඳහා තේරී පත් වූ නමුත්, ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක වූ වසර 159 (1671-1830) තුළ, දෙවිවරුන් විසි නව දෙනාගෙන් දාහතරක් ඝාතනය කරන ලදී. කොල්ලකෑම්, හමුදා කුමන්ත්‍රණ සහ ඉඳහිට මැර පාලනයන් තිබියදීත්, ඩෙයිලිකාල් ආන්ඩුවේ එදිනෙදා ක්‍රියාන්විතය කැපී පෙනෙන ලෙස ක්‍රමවත් විය. රාජ්‍ය පාලනය ගෝත්‍රික ප්‍රධානීන්ට අනුග්‍රහය දැක්වුවද, අධික බදු අයකිරීම් නිතර නොසන්සුන්තාව ඇති කරන ගම්බද ප්‍රදේශයේ ඒකමතික පක්ෂපාතීත්වයක් එයට කිසිදා නොතිබුණි. ස්වතන්ත්‍ර ගෝත්‍රික රාජ්‍යයන් ඉවසා සිටි අතර, රීජන්සියේ අධිකාරය කැබිලියාව තුළ ක්‍රියාත්මක වූයේ කලාතුරකිනි.&lt;ref name=&quot;csa165&quot;&gt;{{cite web |title=Algeria&amp;nbsp;– Ottoman Rule |url=http://countrystudies.us/algeria/16.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014191245/http://countrystudies.us/algeria/16.htm |archive-date=14 October 2012 |access-date=4 January 2013 |publisher=Country Studies}}&lt;/ref&gt; නමුත් 1730 දී බටහිර කබිලියාවේ කුකු රාජධානිය පාලනය කිරීමට රීජන්සියට හැකි විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=algérienne|first=Société historique|url=https://books.google.com/books?id=jM0OAAAAQAAJ&amp;q=Si+Amar+el+kadi&amp;pg=PA136|title=Revue africaine|date=1873|publisher=La Société|language=fr}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියානු කාන්තාරයේ උතුරු පෙදෙස්වල බොහෝ නගර ඇල්ජියර්ස් හෝ එහි බෙයි වලින් එකකට බදු ගෙවා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=poo8-aABnVwC&amp;q=laghouat+1727+1828&amp;pg=PA128|title=Bulletin du comité des travaux historiques et scientifiques: section de géographie|date=1894|publisher=Imprimerie nationale|language=fr}}&lt;/ref&gt; නමුත් ඔවුන් වෙනත් ආකාරයකින් මධ්‍යම පාලනයෙන් පූර්ණ ස්වයං පාලනයක් රඳවා ගත් නමුත් සහරාවේ ගැඹුරු කොටස් ඇල්ජියර්ස් වෙතින් සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන විය.

මධ්‍යධරණී මුහුදේ ම්ලේච්ඡ වැටලීම් ස්පාඤ්ඤ වෙළඳ නැව් ගමනාගමනයට දිගින් දිගටම ප්‍රහාර එල්ල කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්පාඤ්ඤ නාවික හමුදාව 1783 සහ 1784 දී ඇල්ජියර්ස් වෙත බෝම්බ හෙලීය.&lt;ref name=&quot;Mikaberidze2&quot;&gt;{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1|date=2011|publisher=ABC-CLIO|page=847}}&lt;/ref&gt; 1784 ප්‍රහාරය සඳහා නේපල්ස්, [[පෘතුගාලය]] සහ [[මෝල්ටාව|මෝල්ටාවේ]] නයිට්වරු වැනි ඇල්ජියර්ස්හි සම්ප්‍රදායික සතුරන්ගේ නැව් ස්පාඤ්ඤ බලඇණියට සම්බන්ධ විය. 20,000කට අධික කාලතුවක්කු බෝල ප්‍රහාර එල්ල කරන ලද අතර, නගරයේ බොහෝ ප්‍රමාණයක් සහ එහි බලකොටු විනාශ කරන ලද අතර ඇල්ජීරියානු බලඇණි බොහොමයක් ගිල්වා දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jamieson|first1=Alan G.|author1-link=Alan G. Jamieson|title=Lords of the Sea: A History of the Barbary Corsairs|date=2013|publisher=Reaktion Books|page=176}}&lt;/ref&gt;

1792 දී ඇල්ජියර්ස් ඇල්ජීරියාවේ අවසන් ස්පාඤ්ඤ බලකොටු දෙක වන ඔරාන් සහ මර්ස් එල් කෙබීර් ආපසු ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Schreier|first=Joshua|url=https://books.google.com/books?id=zUUkDwAAQBAJ&amp;q=1792+oran&amp;pg=PT67|title=The Merchants of Oran: A Jewish Port at the Dawn of Empire|date=16 May 2017|publisher=Stanford University Press|isbn=978-1-5036-0216-8|language=en}}&lt;/ref&gt; එම වසරේම, ඔවුන් 1795 දී අත්හැර දැමූ මොරොක්කෝ රිෆ් සහ ඕජ්ඩා යටත් කර ගත්හ.&lt;ref&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=WQFyAAAAMAAJ Morocco in the Reign of Mawlay Sulayman] – Mohamed El Mansour Middle East &amp; North African Studies Press, 1990 – Morocco – 248 pages: Pg 104&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:De_Engels-Nederlandse_vloot_in_de_Baai_van_Algiers_ter_ondersteuning_van_het_ultimatum_tot_vrijlating_van_blanke_slaven,_26_augustus_1816._Rijksmuseum_SK-A-1377.jpeg|thumb|ඇන්ග්ලෝ-ලන්දේසි බලඇණිය විසින් ඇල්ජියර්ස් වෙත බෝම්බ හෙලීම, යුරෝපීය වහලුන් නිදහස් කිරීමේ අවසාන නිවේදනයට සහාය වීම, 1816 අගෝස්තු]]
[[ගොනුව:Vernet-Combat_de_Somah.jpg|thumb|1836 සෝමා සටන]]
19 වන ශතවර්ෂයේදී ඇල්ජීරියානු මුහුදු කොල්ලකරුවන් කැරිබියානු බලවතුන් සමඟ ව්‍යාජ සම්බන්ධතා ඇති කර ගත් අතර, ඔවුන්ගේ යාත්‍රා වල ආරක්ෂිත වරායක් වෙනුවට &quot;බලපත්‍ර බද්දක්&quot; ගෙවා ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mackie|first=Erin Skye|date=1 January 2005|title=Welcome the Outlaw: Pirates, Maroons, and Caribbean Countercultures|journal=Cultural Critique|volume=59|issue=1|pages=24–62|doi=10.1353/cul.2005.0008}}&lt;/ref&gt;

ඇල්ජීරියානු මුහුදු කොල්ලකරුවන් විසින් ඇමරිකානු වෙළඳුන්ට එල්ල කරන ලද ප්‍රහාරවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පළමු හා දෙවන ම්ලේච්ඡ යුද්ධ ඇති වූ අතර එය 1815 දී එක්සත් ජනපද නැව්වලට එල්ල වූ ප්‍රහාර අවසන් විය. වසරකට පසුව, ලෝඩ් එක්ස්මූත්ගේ අණ යටතේ ඒකාබද්ධ ඇන්ග්ලෝ-ලන්දේසි බලඇණියක් යුරෝපීය ධීවරයින්ට සමාන ප්‍රහාර නැවැත්වීම සඳහා ඇල්ජියර්ස් වෙත බෝම්බ හෙලීය. ඇල්ජීරියානු මුහුදු කොල්ලකෑම් 1830 දී ප්‍රංශ ආක්‍රමණය තෙක් පැවතියද, මෙම ප්‍රයත්නයන් සාර්ථක විය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Littell, Eliakim|title=The Museum of foreign literature, science and art|url=https://books.google.com/books?id=48L1w21XYI4C&amp;pg=PA231|year=1836|publisher=E. Littell|page=231|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906021446/https://books.google.com/books?id=48L1w21XYI4C&amp;pg=PA231|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රංශ යටත් විජිතකරණය (1830-1962) ===
ප්‍රංශ ජාතිකයන් 1830 දී ඇල්ජියර්ස් ආක්‍රමණය කර අල්ලා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Background Note: Algeria |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/8005.htm |access-date=24 June 2017 |work=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Horne, Alistair|title=A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962|url=https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn|publisher=NYRB Classics|location=New York, NY|year=2006|pages=[https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn/page/29 29]–30|isbn=978-1-59017-218-6}}&lt;/ref&gt; ඉතිහාසඥ බෙන් කීර්නන් ප්‍රංශ ඇල්ජීරියාව අත්පත් කර ගැනීම ගැන මෙසේ ලිවීය: &quot;1875 වන විට ප්‍රංශ ආක්‍රමණය සම්පූර්ණ විය. යුද්ධයෙන් 1830 සිට ආදිවාසී ඇල්ජීරියානුවන් 825,000 ක් පමණ මිය ගොස් ඇත.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kiernan|first1=Ben|title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|publisher=Yale University Press|page=[https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326/page/374 374]|url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326|url-access=registration|isbn=978-0-300-10098-3|year=2007|access-date=21 May 2017}}&lt;/ref&gt; 1831 සිට 1851 දක්වා ප්‍රංශ අහිමිවීම් අනුව රෝහලේදී 92,329ක් මිය ගිය අතර ක්‍රියාන්විතයේදී මිය ගියේ 3,336ක් පමණි.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Making of Contemporary Algeria, 1830–1987|url=https://books.google.com/books?id=4nXl7h8i5scC&amp;pg=PA42|isbn=978-0-521-52432-2|last1=Bennoune|first1=Mahfoud|date=2002|page=42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Had planning been better (barracks, hospitals, medical services), the drain on men would have been {{sic|miniscule|hide=y}}: it has been calculated that between 1831 and 1851, 92,329 died in hospital, and only 3,336 in battle.&quot; The Military and Colonial Destruction of the Roman Landscape of North Africa ... – Michael Greenhalgh, p366 [https://books.google.com/books?id=5pCfAwAAQBAJ&amp;pg=PA366] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320064550/https://books.google.com/books?id=5pCfAwAAQBAJ&amp;pg=PA366|date=20 March 2019}}&lt;/ref&gt; 1872 දී මිලියන 2.9 ක් පමණ වූ ඇල්ජීරියාවේ ජනගහනය 1960 දී මිලියන 11 කට ආසන්න විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lahmeyer, Jan |date=11 October 2003 |title=Algeria (Djazaïria) historical demographic data of the whole country |url=http://www.populstat.info/Africa/algeriac.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718104037/http://www.populstat.info/Africa/algeriac.htm |archive-date=18 July 2012 |access-date=9 June 2012 |work=Population Statistics |publisher=populstat.info}}&lt;/ref&gt; ප්‍රංශ ප්‍රතිපත්තිය පුරෝකථනය කරන ලද්දේ රට &quot;ශිෂ්ටාචාර කිරීම&quot; යන්නය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ruedy, John Douglas|title=Modern Algeria: The Origins And Development of a Nation|url=https://books.google.com/books?id=WIRWgrbE_fEC&amp;pg=PA103|year=2005|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21782-0|page=103|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906032036/https://books.google.com/books?id=WIRWgrbE_fEC&amp;pg=PA103|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඇල්ජීරියාවේ වහල් වෙළඳාම සහ මුහුදු කොල්ලකෑම් ප්‍රංශ ආක්‍රමණයෙන් පසුව නතර විය.&lt;ref name=&quot;Hannay 19112&quot;&gt;{{cite EB1911|first=David McDowall|last=Hannay|wstitle=Barbary Pirates|volume=3|pages=383–384}}&lt;/ref&gt; [[ප්‍රංශය]] විසින් ඇල්ජීරියාව යටත් කර ගැනීම සඳහා යම් කාලයක් ගත වූ අතර සැලකිය යුතු ලේ වැගිරීමක් ඇති විය. 1830 සිට 1872 දක්වා ඇල්ජීරියානු ආදිවාසී ජනගහනය තුනෙන් එකකින් පමණ පහත වැටීමට ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ රෝග වසංගතවල එකතුවක් හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sowerwine|first1=Charles|title=France since 1870|date=2018|isbn=9781137406118|page=37|url=https://books.google.com/books?id=2-xIDwAAQBAJ&amp;pg=PA37}}{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ricoux1880&quot;&gt;{{cite book|last=Ricoux|first=René|title=La démographie figurée de l'Algérie: étude statistique des...|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k103772b/f299.image|access-date=14 February 2013|year=1880|publisher=G. Masson|pages=260–261|trans-title=The figurative demographics of Algeria|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513102734/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k103772b/f299.image|archive-date=13 May 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1860 සැප්තැම්බර් 17 වන දින III වන නැපෝලියන් ප්‍රකාශ කළේ &quot;අපගේ පළමු යුතුකම වන්නේ ආයුධවල ඉරණම අපගේ ආධිපත්‍යය යටතට ගෙන ඇති මිලියන තුනක අරාබි ජාතිකයින්ගේ සතුට රැක ගැනීමයි.&quot; යන්නයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Le rêve arabe de Napoléon III |url=https://www.lhistoire.fr/le-rêve-arabe-de-napoléon-iii-0 |access-date=15 January 2021 |website=lhistoire.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt; මෙම කාලය තුළ, 1871 දී මොක්‍රානි කැරැල්ලෙන් පසුව කබිලියන් යටත් විජිතයක් බවට පත් නොවීය.
[[ගොනුව:Abd_al-Qadir.jpg|වම|thumb|එමීර් අබ්දෙල්කාදර්, ප්‍රංශ යටත් විජිත පාලනයට එරෙහි ඇල්ජීරියානු කැරලිකාර නායක, 1865 දී]]
1848 සිට නිදහස දක්වා, ප්‍රංශය ඇල්ජීරියාවේ මුළු මධ්‍යධරණී කලාපයම ජාතියේ ඒකාබද්ධ කොටසක් සහ දෙපාර්තමේන්තුවක් ලෙස පරිපාලනය කළේය. ප්‍රංශයේ දීර්ඝතම කාලයක් පැවති විදේශීය ප්‍රදේශවලින් එකක් වන ඇල්ජීරියාව සිය දහස් ගණනක් [[යුරෝපය|යුරෝපීය]] සංක්‍රමණිකයන් සඳහා ගමනාන්තයක් බවට පත් වූ අතර ඔවුන් කොලන් ලෙසත් පසුව පයිඩ්-නොයාර්ස් ලෙසත් ප්‍රසිද්ධ විය. 1825 සහ 1847 අතර ප්‍රංශ ජාතිකයන් 50,000ක් ඇල්ජීරියාවට සංක්‍රමණය විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Randell|first=Keith|title=France: Monarchy, Republic and Empire, 1814–70|url=https://books.google.com/books?id=AvyGHAAACAAJ|year=1986|publisher=Hodder &amp; Stoughton|isbn=978-0-340-51805-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906031725/https://books.google.com/books?id=AvyGHAAACAAJ|archive-date=6 September 2015|url-status=live}}{{page needed|date=February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fisher|first1=Michael H.|title=Migration: A World History|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0199764341|page=80}}&lt;/ref&gt; මෙම පදිංචිකරුවන් සදහා ප්‍රංශ රජය විසින් ගෝත්‍රික ජනයාගෙන් වාර්ගික ඉඩම් රාජසන්තක කිරීමෙන් සහ වගා කළ හැකි ඉඩම් ප්‍රමාණය වැඩි කළ නවීන කෘෂිකාර්මික ශිල්පීය ක්‍රම යෙදීමෙන් ලබා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Horne, Alistair|title=A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962 (New York Review Books Classics)|url=https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn|publisher=NYRB Classics|location=New York|year=2006|isbn=978-1-59017-218-6|page=[https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn/page/32 32]}}&lt;/ref&gt; බොහෝ යුරෝපීයයන් ඔරාන් සහ ඇල්ජියර්ස් හි පදිංචි වූ අතර, 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගය වන විට ඔවුන් නගර දෙකෙහිම ජනගහනයෙන් බහුතරයක් පිහිටුවා ගත්හ.&lt;ref&gt;Albert Habib Hourani, Malise Ruthven (2002). &quot;''[https://books.google.com/books?id=egbOb0mewz4C&amp;pg=PA323 A history of the Arab peoples]''&quot;. Harvard University Press. p.323. {{ISBN|0-674-01017-5}}&lt;/ref&gt;

19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ යුරෝපීය කොටස ජනගහනයෙන් පහෙන් පංගුවක් විය. ප්‍රංශ රජය ඇල්ජීරියාව ප්‍රංශයේ උකහාගත් කොටසක් බවට පත් කිරීම අරමුණු කරගත් අතර මෙයට විශේෂයෙන් 1900 න් පසු සැලකිය යුතු අධ්‍යාපනික ආයෝජන ඇතුළත් විය. ස්වදේශික සංස්කෘතික සහ ආගමික ප්‍රතිරෝධය මෙම ප්‍රවණතාවයට දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ නමුත් මධ්‍යම ආසියාවේ සහ කොකේසස්හි අනෙකුත් යටත් විජිත රටවල මාවතට වෙනස්ව, ඇල්ජීරියාව එහි පුද්ගල කුසලතා සහ සාපේක්ෂ මානව-ප්‍රාග්ධන දැඩි කෘෂිකර්මාන්තයක් පවත්වා ගෙන ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/220 220]|isbn=9781107507180}}&lt;/ref&gt;
[[ගොනුව:Six_chefs_FLN_-_1954.jpg|thumb|ජාතික විමුක්ති පෙරමුණේ ප්‍රධානීන් - 1954 දී]]
දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, ඇල්ජීරියාව විචි පාලනයට යටත් වූයේ, ඔපරේෂන් ටෝච් හි මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් විසින් මුදා ගැනීමට පෙර, උතුරු අප්‍රිකානු ප්‍රචාරක ව්‍යාපාරයේ පළමු මහා පරිමාණ ඇමරිකානු හමුදා යෙදවීම දුටුවේය.&lt;ref name=&quot;USMA-1945&quot;&gt;{{cite book|author=United States Military Academy. Department of Military Art and Engineering|title=The War in North Africa Part 2—The Allied Invasion|url=https://books.google.com/books?id=KThNAQAAMAAJ&amp;pg=RA1-PA5|year=1947|publisher=Department of Military Art and Engineering, United States Military Academy|location=West Point, NY|pages=4–5}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රමක්‍රමයෙන්, යටත් විජිත ක්‍රමය යටතේ දේශපාලන හා ආර්ථික තත්ත්වයෙන් තොර වූ මුස්ලිම් ජනතාව අතර ඇති වූ අතෘප්තිය, වැඩි දේශපාලන ස්වාධිපත්‍යයක් සහ අවසානයේ ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලබා ගැනීමේ ඉල්ලීම් මතු කළේය. 1945 මැයි මාසයේදී, වාඩිලාගෙන සිටි ප්‍රංශ හමුදාවන්ට එරෙහි නැගිටීම, වර්තමානයේ සෙටිෆ් සහ ගුවෙල්මා සංහාරය ලෙස හඳුන්වනු ලබන දෙය හරහා මර්දනය කරන ලදී. 1954 නොවැම්බර් 1 වන දින ප්‍රකාශනය ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසුව ඇල්ජීරියානු යුද්ධය ලෙස පසුව හැඳින්වූ ප්‍රථම ප්‍රචණ්ඩ සිදුවීම් ආරම්භ වූ විට, ජනගහන කණ්ඩායම් දෙක අතර ආතතීන් ඉහළට පැමිණියේය. ඉතිහාසඥයින් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ හර්කිවරුන් සහ ඔවුන්ගේ යැපෙන්නන් 30,000 ත් 150,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් ජාතික විමුක්ති පෙරමුණ (FLN) හෝ ඇල්ජීරියාවේ ලින්ච් මැර කල්ලි විසින් මරා දමන ලද බවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7130307.stm|title=French 'Reparation' for Algerians|date=6 December 2007|work=BBC News|access-date=16 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420212617/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7130307.stm|archive-date=20 April 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එෆ්එල්එන් එහි යුද්ධයේ කොටසක් ලෙස ඇල්ජීරියාවේ සහ ප්‍රංශයේ පහරදීම් සහ ප්‍රහාර භාවිතා කළ අතර ප්‍රංශය දැඩි පළිගැනීම් සිදු කළේය.

යුද්ධය ඇල්ජීරියානුවන් සිය දහස් ගණනකගේ මරණයට සහ ලක්ෂ සංඛ්‍යාත තුවාල වලට හේතු විය. ඇලිස්ටෙයාර් හෝර්න් සහ රේමන්ඩ් ඇරොන් වැනි ඉතිහාසඥයින් පවසන්නේ ඇල්ජීරියානු මුස්ලිම් යුද්ධයෙන් මියගිය සැබෑ සංඛ්‍යාව මුල් එෆ්එල්එන් සහ නිල ප්‍රංශ ඇස්තමේන්තු වලට වඩා බෙහෙවින් වැඩි නමුත් නිදහසින් පසු ඇල්ජීරියානු රජය විසින් ප්‍රකාශ කල මරණ මිලියන 1 ට වඩා අඩු බවයි. වසර අටක කාලය තුළ ඇල්ජීරියානු මරණ 700,000ක් පමණ වන බව ඔවුන් ඇස්තමේන්තු කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Alistair|last=Horne|page=[https://archive.org/details/savagewarofpeace00horn/page/538 538]|title=A Savage War of Peace|isbn=978-0-670-61964-1|year=1978|url=https://archive.org/details/savagewarofpeace00horn/page/538}}&lt;/ref&gt; යුද්ධය නිසා ඇල්ජීරියානුවන් මිලියන 2කට වැඩි පිරිසක් සරණාගත තත්වයට පත්වන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Martin|last=Windrow|page=13|title=The Algerian War 1954–62|isbn=1-85532-658-2|date=15 November 1997}}&lt;/ref&gt;

1962 මාර්තු එවියන් ගිවිසුම් සහ 1962 ජූලි ස්වයං නිර්ණ ජනමත විචාරණයෙන් පසුව ඇල්ජීරියාව සම්පූර්ණ නිදහස ලබා ගත් විට ප්‍රංශ පාලනයට එරෙහි යුද්ධය අවසන් විය.

=== නිදහසේ පළමු දශක තුන (1962-1991) ===
ඇල්ජීරියාවෙන් පලා ගිය යුරෝපීය පයිඩ්-නොයාර්ස් සංඛ්‍යාව 1962 සහ 1964 අතර 900,000 කට වඩා වැඩි විය.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Ussama Samir Makdisi|author2=Paul A. Silverstein|title=Memory and Violence in the Middle East and North Africa|url=https://books.google.com/books?id=2VlR9Uh22EgC&amp;pg=PA160|year=2006|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-34655-1|page=160|access-date=12 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125539/https://books.google.com/books?id=2VlR9Uh22EgC&amp;pg=PA160|archive-date=16 April 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සටන්කාමීන් සිය ගණනක් නගරයේ යුරෝපීය කොටස්වලට ඇතුළු වී සිවිල් වැසියන්ට පහර දීමට පටන් ගත් අතර 1962 ඔරාන් සමූලඝාතනයෙන් පසුව ප්‍රංශයේ ප්‍රධාන භූමිය වෙත නික්මයාම වේගවත් විය.
[[ගොනුව:Houari_Boumediene's_Portrait.jpg|thumb|හවුරි බූමීඩියන්]]
ඇල්ජීරියාවේ පළමු ජනාධිපති වූයේ ජාතික විමුක්ති පෙරමුණ (FLN) නායක අහමඩ් බෙන් බෙලා ය. බටහිර ඇල්ජීරියාවේ කොටස් වලට මොරොක්කෝව හිමිකම් පෑම 1963 දී වැලි යුද්ධයට හේතු විය. බෙන් බෙලා 1965 දී ඔහුගේ හිටපු සගයා සහ ආරක්ෂක ඇමති හවුරි බූමීඩියන් විසින් බලයෙන් පහ කරන ලදී. බෙන් බෙලා යටතේ, ආන්ඩුව වඩ වඩාත් සමාජවාදී සහ අධිකාරීවාදී වී ඇත. හවුරි බූමීඩියන් මෙම ප්‍රවණතාවය දිගටම කරගෙන ගියේය. කෙසේ වෙතත්, ඔහු තම සහය සඳහා හමුදාව මත වැඩිපුර විශ්වාසය තැබූ අතර, එකම නීත්‍යානුකූල පාර්ශවය සංකේතාත්මක භූමිකාවකට අඩු කළේය. ඔහු කෘෂිකර්මාන්තය සාමූහික කර දැවැන්ත කාර්මිකකරණ මෙහෙයුමක් දියත් කළේය. තෙල් නිස්සාරණ පහසුකම් ජනසතු කළා. 1973 ජාත්‍යන්තර තෙල් අර්බුදයෙන් පසු නායකත්වයට මෙය විශේෂයෙන් වාසිදායක විය.

බූමීඩියන් ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ චැඩ්ලි බෙන්ඩ්ජෙඩිඩ් ලිබරල් ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයක් හඳුන්වා දුන්නේය. ඔහු ඇල්ජීරියානු සමාජය සහ මහජන ජීවිතය තුළ අරාබිකරණ ප්‍රතිපත්තියක් ප්‍රවර්ධනය කළේය. වෙනත් මුස්ලිම් රටවලින් ගෙන්වා ගත් අරාබි ගුරුවරුන්, පාසල්වල සම්ප්‍රදායික ඉස්ලාමීය චින්තනය පතුරවා ඕතඩොක්ස් ඉස්ලාම් ආගමට නැවත පැමිණීමේ බීජ වැපිරූහ.&lt;ref name=&quot;faco&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13 December 2010 |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}&lt;/ref&gt;

ඇල්ජීරියානු ආර්ථිකය තෙල් මත වඩ වඩාත් රඳා පැවතුන අතර, 1980 ගණන්වල තෙල් අධික ලෙස මිල පහත වැටුණු විට දුෂ්කරතා ඇති විය.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |last=Prochaska |first=David |title=That Was Then, This Is Now: The Battle of Algiers and After. |url=http://muse.jhu.edu/journals/rhr/summary/v085/85.1prochaska.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725163300/http://muse.jhu.edu/journals/rhr/summary/v085/85.1prochaska.html |archive-date=25 July 2013 |access-date=10 March 2012 |page=141}}&lt;/ref&gt; ලෝක තෙල් මිල කඩාවැටීම නිසා ඇති වූ ආර්ථික අවපාතය 1980 ගණන්වල ඇල්ජීරියානු සමාජ නොසන්සුන්තාවයට හේතු විය. දශකයේ අවසානය වන විට, බෙන්ඩ්ජෙඩිඩ් බහු-පක්ෂ පද්ධතියක් හඳුන්වා දුන්නේය. මුස්ලිම් කණ්ඩායම්වල පුළුල් සන්ධානයක් වන ඉස්ලාමීය ගැලවීමේ පෙරමුණ (FIS) වැනි දේශපාලන පක්ෂ වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;faco2&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13 December 2010 |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}&lt;/ref&gt;

=== සිවිල් යුද්ධය (1991-2002) සහ ඉන් පසු ===
1991 දෙසැම්බරයේදී ඉස්ලාමීය ගැලවීමේ පෙරමුණ, ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණ වට දෙකෙන් පළමු ආධිපත්‍යය දැරීය. ඉස්ලාමීය ආන්ඩුවක් තේරී පත්වීමට බියෙන්, බලධාරීන් 1992 ජනවාරි 11 වන දින මැතිවරණය අවලංගු කරමින් මැදිහත් විය. බෙන්ජෙඩිඩ් ඉල්ලා අස් වූ අතර ජනාධිපති ධුරය ලෙස කටයුතු කිරීම සඳහා ඉහළ රාජ්‍ය කවුන්සිලයක් ස්ථාපනය කරන ලදී. එය 100,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය බව සැලකෙන පෙරමුණේ සන්නද්ධ අංශය, සන්නද්ධ ඉස්ලාමීය කණ්ඩායම සහ ජාතික සන්නද්ධ හමුදා අතර සිවිල් කැරැල්ලක් අවුලුවාලමින් FIS තහනම් කළේය. ඉස්ලාමීය සටන්කාමීන් සිවිල් සමූල ඝාතන ප්‍රචණ්ඩ ව්‍යාපාරයක් ගෙන ගියහ.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.nytimes.com/1997/08/30/world/98-die-in-one-of-algerian-civil-war-s-worst-massacres.html 98 Die in One of Algerian Civil War's Worst Massacres ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623134112/http://www.nytimes.com/1997/08/30/world/98-die-in-one-of-algerian-civil-war-s-worst-massacres.html|date=23 June 2017}}&quot;. ''The New York Times''. 30 August 1997.&lt;/ref&gt; ගැටුමේ අවස්ථා කිහිපයකදී, ඇල්ජීරියාවේ තත්වය ජාත්‍යන්තර අවධානයට ලක්විය යුතු කරුණක් බවට පත් විය, විශේෂයෙන් අර්බුදය අතරතුර සන්නද්ධ ඉස්ලාමීය කණ්ඩායම විසින් සිදු කරන ලද පැහැරගැනීමක් වන එයාර් ෆ්‍රාන්ස් ෆ්ලයිට් 8969 සිදුවීම ප්‍රධාන විය. සන්නද්ධ ඉස්ලාමීය කණ්ඩායම 1997 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී සටන් විරාමයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;faco3&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13 December 2010 |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}&lt;/ref&gt;

ඇල්ජීරියාව 1999 දී මැතිවරණය පැවැත්වූ අතර, ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් සහ බොහෝ විරුද්ධ කණ්ඩායම්&lt;ref&gt;{{cite web |author=Freedom House |title=Freedom in the World 2013: Algeria |url=http://freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/algeria |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202094239/http://freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/algeria |archive-date=2 February 2014 |access-date=22 January 2014 |publisher=Freedom House}}&lt;/ref&gt; විසින් පක්ෂග්‍රාහී ලෙස සැලකූ අතර එය ජනාධිපති අබ්ඩෙලාසිස් බුටෙෆ්ලිකා විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී. ඔහු රටේ දේශපාලන ස්ථාවරත්වය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට ක්‍රියා කළ අතර ජනමත විචාරණයකදී අනුමත කරන ලද &quot;සිවිල් කොන්කෝඩ්&quot; වැඩසටහනක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය, ඒ යටතේ බොහෝ දේශපාලන සිරකරුවන්ට සමාව දෙන ලදී, සහ සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වල සාමාජිකයින් දහස් ගණනකට සීමිත සමාවක් යටතේ නඩු පැවරීමෙන් නිදහස් කරන ලදී. AIS විසුරුවා හරින ලද අතර කැරලිකරුවන්ගේ ප්‍රචණ්ඩත්වයේ මට්ටම් වේගයෙන් පහත වැටුණි. සන්නද්ධ ඉස්ලාමීය කණ්ඩායමෙන් බිඳී ගිය කණ්ඩායමක් වන දේශනා කිරීම සහ සටන් කිරීම සඳහා සලාෆිස්ට් කණ්ඩායම (GSPC) රජයට එරෙහිව ත්‍රස්තවාදී ව්‍යාපාරයක් දිගටම ගෙන ගියේය.&lt;ref name=&quot;faco4&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13 December 2010 |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}&lt;/ref&gt;

2004 අප්‍රේල් ජනාධිපතිවරණයේදී ජාතික ප්‍රතිසන්ධාන වැඩසටහනක් මත ප්‍රචාරණයෙන් පසුව බුටෙෆ්ලිකා නැවත තේරී පත් විය. රට නවීකරණය කිරීමට, ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමට සහ විරසකයට හේතු වූ කරුණු විසඳීම සඳහා ආර්ථික, ආයතනික, දේශපාලන සහ සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහන මගින් අවබෝධ කර ගන්නා ලදී. 2005 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ජනමත විචාරණයකින් අනුමත කරන ලද සාමය සහ ජාතික සංහිඳියාව සඳහා වූ ප්‍රඥප්තිය ද එයට ඇතුළත් විය. එය බොහෝ ගරිල්ලන් සහ රජයේ ආරක්ෂක හමුදා සඳහා සමාව ලබා දුන්නේය.&lt;ref name=&quot;faco5&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13 December 2010 |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}&lt;/ref&gt;

2008 නොවැම්බරයේදී, ඇල්ජීරියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පාර්ලිමේන්තුවේ ඡන්ද විමසීමකින් පසුව සංශෝධනය කරන ලද අතර, ජනාධිපති තනතුරු දරන්නන්ගේ වාර දෙකක සීමාව ඉවත් කරන ලදී. මෙම වෙනස බුටෙෆ්ලිකා හට 2009 ජනාධිපතිවරණයේදී නැවත තේරී පත්වීමට හැකි වූ අතර, ඔහු 2009 අප්‍රේල් මාසයේදී නැවත තේරී පත් විය. ඔහුගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරයේදී සහ ඔහු නැවත තේරී පත්වීමෙන් පසුව, බූටෙෆ්ලිකා ජාතික සංහිඳියාවේ වැඩසටහන සහ නව රැකියා මිලියන තුනක් නිර්මාණය කිරීම, නව නිවාස ඒකක මිලියනයක් ඉදිකිරීම සහ රාජ්‍ය අංශය සහ යටිතල පහසුකම් ඉදිරියට ගෙන යාම සඳහා ඩොලර් බිලියන 150 ක වියදම් වැඩසටහනක් දීර්ඝ කිරීමට පොරොන්දු විය. නවීකරණ වැඩසටහන්.&lt;ref name=&quot;faco6&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13 December 2010 |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}&lt;/ref&gt;

මැදපෙරදිග සහ උතුරු අප්‍රිකාව පුරා ඇති වූ සමාන විරෝධතා වලින් ආභාසය ලත් රට පුරා අඛණ්ඩ විරෝධතා මාලාවක් 2010 දෙසැම්බර් 28 දින ආරම්භ විය. 2011 පෙබරවාරි 24 දින, රජය ඇල්ජීරියාවේ වසර 19ක් පැරණි හදිසි නීතිය ඉවත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2011-02-24/world/algeria.emergency_1_islamist-party-algerian-press-service-emergency-declaration|title=Algeria Officially Lifts State of Emergency|date=24 February 2011|access-date=27 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110301134330/http://articles.cnn.com/2011-02-24/world/algeria.emergency_1_islamist-party-algerian-press-service-emergency-declaration|archive-date=1 March 2011|publisher=CNN|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; රජය දේශපාලන පක්ෂ, මැතිවරණ නීති සංග්‍රහය සහ තේරී පත් වූ ආයතනවල කාන්තා නියෝජනය සම්බන්ධයෙන් නීති සම්පාදනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;aaeo&quot;&gt;{{cite web |title=Algeria |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/algeria/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326032434/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/algeria/ |archive-date=26 March 2013 |access-date=6 January 2013 |publisher=African Economic Outlook}}&lt;/ref&gt; 2011 අප්‍රේල් මාසයේදී, බුටෙෆ්ලිකා තවදුරටත් ව්‍යවස්ථාපිත හා දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ පොරොන්දු විය.&lt;ref name=&quot;faco7&quot;&gt;{{cite web |title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13 December 2010 |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, මැතිවරණ අසාධාරණ ලෙස විපක්ෂ කණ්ඩායම් විසින් විවේචනය කරනු ලබන අතර ජාත්‍යන්තර මානව හිමිකම් කණ්ඩායම් පවසන්නේ මාධ්‍ය වාරණය සහ දේශපාලන විරුද්ධවාදීන්ට හිරිහැර කිරීම දිගටම පවතින බවයි.

2019 අප්‍රේල් 2 වන දින, බූටෙෆ්ලිකා සිය පස්වන ධුර කාලය සඳහා අපේක්ෂකත්වයට එරෙහිව මහජන විරෝධතා වලින් පසු ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/algeria-parliament-meet-tuesday-interim-president-190406201605242.html|title=Algeria parliament to meet on Tuesday to name interim president|date=6 April 2019|access-date=7 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407103512/https://www.aljazeera.com/news/2019/04/algeria-parliament-meet-tuesday-interim-president-190406201605242.html|archive-date=7 April 2019|publisher=Al Jazeera|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 දෙසැම්බරයේදී, අබ්දෙල්මඩ්ජිඩ් ටෙබවුන් වාර්තාගත ඡන්දයෙන් වැලකී සිටීමේ අනුපාතයකින් ජනාධිපතිවරණයේ පළමු වටය ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු ඇල්ජීරියාවේ ජනාධිපති බවට පත් විය - 1989 දී ඇල්ජීරියාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයෙන් පසු සියලුම ජනාධිපතිවරණවලින් ඉහළම ජයග්‍රහණ ප්‍රතිශතය ලැබූ මැතිවරණය මෙය විය. ටෙබවුන් හමුදාවට සමීපව කටයුතු කිරීම සහ බලයෙන් පහකළ ජනාධිපතිවරයාට පක්ෂපාතී වීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වේ. ටෙබවුන් මෙම චෝදනා ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ තමන් මායාකාරියක දඩයමක ගොදුරක් බව පවසමිනි. ඔහු 2017 අගෝස්තු මාසයේදී රජයෙන් නෙරපා හරිනු ලැබුවේ සිරගෙදර සිටින කතිපයාධිකාරීන්ගේ උසිගැන්වීම මත බව ඔහු තම විරුද්ධවාදීන්ට මතක් කර දෙයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theafricareport.com/21301/algeria-who-is-new-president-abdelmadjid-tebboune/|title=Algeria: Who is new president Abdelmadjid Tebboune?|date=17 December 2019|work=The Africa Report.com}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>g6w4bk2kkgruw7srl5bdp3cjirr9qqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් හි ආර්ථිකය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179391</id>
    <revision>
      <id>797403</id>
      <parentid>735817</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14856" sha1="8ct5b0fmm7odnuonahol50qzj3z167i" xml:space="preserve">[[File:Basseterre_from_sea_2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basseterre_from_sea_2.JPG|thumb|අගනුවර, බැසෙටෙරේ]]ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් යනු නිවුන් දූපත් සම්මේලනයක් වන අතර එහි ආර්ථිකය එහි ප්‍රමුඛ සංචාරක, කෘෂිකර්මාන්තය සහ සැහැල්ලු නිෂ්පාදන කර්මාන්ත මගින් සංලක්ෂිත වේ.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web |title=CIA World Factbook- St Kitts and Nevis |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-kitts-and-nevis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205061139/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/sc.html |archive-date=5 December 2020 |access-date=10 July 2019 |website=www.cia.gov}}&lt;/ref&gt; 1940 ගණන්වල සිට සීනි ප්‍රධාන අපනයනය වූ නමුත් ඉහළ යන නිෂ්පාදන පිරිවැය, අඩු ලෝක වෙළඳපල මිල ගණන් සහ ඒ මත යැපීම අඩු කිරීමට රජය ගන්නා උත්සාහයන් කෘෂිකාර්මික අංශයේ විවිධාංගීකරණයට හේතු වී තිබේ. 2005 දී, පාඩු ලැබූ සහ මූල්‍ය හිඟයට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලබා දුන් රජය සතු සීනි සමාගම වසා දැමීමට රජය තීරණය කළේය.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite web |title=Enclopedia Britannica – St Kitts and Nevis |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Kitts-and-Nevis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803155513/https://www.britannica.com/place/Saint-Kitts-and-Nevis |archive-date=3 August 2023 |access-date=10 July 2019}}&lt;/ref&gt;

ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් තම ආර්ථිකය මෙහෙයවීම සඳහා සංචාරක ව්‍යාපාරය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතින අතර, 1970 ගණන්වල සිට සැලකිය යුතු ලෙස ප්‍රසාරණය වී ඇති අංශයකි.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt; 2009 දී ශාන්ත කිට්ස් වෙත පැමිණීම් 587,479 ක් වූ අතර එය 2007 දී 379,473 ක් වූ අතර එය වසර දෙකක කාලයක් තුළ 40% ට වඩා අඩු වැඩිවීමකි; කෙසේ වෙතත්, මහා අවපාතය අතරතුර සංචාරක අංශය පහත වැටුණු අතර පසුව සෙමින් යථා තත්ත්වයට පත් විය.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; 21 වන සියවසේදී, රජය කෘෂිකර්මාන්තය, සංචාරක ව්‍යාපාරය, අපනයන-නැඹුරු නිෂ්පාදන සහ අක්වෙරළ බැංකුකරණය හරහා ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීමට උත්සාහ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt;

2015 ජූලි මාසයේදී, ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් සහ අයර්ලන්ත ජනරජය &quot;තොරතුරු හුවමාරුව හරහා බදු කටයුතුවල ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාව ප්‍රවර්ධනය කිරීම&quot; සඳහා බදු ගිවිසුමක් අත්සන් කළහ. OECD සාමාජික රටවල සහ කැරිබියන් සහ ලෝකයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල තවත් රටවල් 11 ක නියෝජිතයින්ගෙන් සමන්විත ඵලදායී තොරතුරු හුවමාරුව පිළිබඳ OECD ගෝලීය සංසදයේ ක්‍රියාකාරී කණ්ඩායම විසින් මෙම ගිවිසුම සකස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=St.Kitts-Nevis and the Republic of Ireland sign Tax Agreement |url=http://www.ntltrust.com/news/2015/8/13/lorem-ipsum-dolor-sit-amet-consectetur-adipiscing-elit-2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831001751/http://www.ntltrust.com/news/2015/8/13/lorem-ipsum-dolor-sit-amet-consectetur-adipiscing-elit-2 |archive-date=31 August 2017 |access-date=30 August 2017 |website=Ntltrust.com}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රවාහනය ===
[[File:St._Kitts_Airport_Terminal_from_side.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St._Kitts_Airport_Terminal_from_side.jpg|thumb|ශාන්ත කිට්ස් හි රොබට් එල්. බ්‍රැඩ්ෂෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]]
[[File:Vance_Amory_International_Airport,_Nevis.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vance_Amory_International_Airport,_Nevis.JPG|thumb|නෙවිස් හි වැන්ස් ඩබ්ලිව්. අමෝරි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]]
ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ දෙකක් ඇත. විශාල එක වන්නේ කැරිබියන්, උතුරු ඇමරිකාව සහ යුරෝපයට පිටත සේවා සපයන ශාන්ත කිට්ස් දූපතේ රොබට් එල්. බ්‍රැඩ්ෂෝ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළයි. අනෙක් ගුවන් තොටුපළ වන වැන්ස් ඩබ්ලිව්. අමෝරි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ, නෙවිස් දූපතේ පිහිටා ඇති අතර කැරිබියන් දූපතේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ගුවන් ගමන් ඇත.

ශාන්ත කිට්ස් සිනික් දුම්රිය මාර්ගය යනු අඩු ඇන්ටිලස් හි ධාවනය වන අවසන් දුම්රිය මාර්ගයයි.

=== ආයෝජනයෙන් ආර්ථික පුරවැසිභාවය ===
ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස්, රජයේ අනුග්‍රහය ලත් ආයෝජන වැඩසටහනක් වන ආයෝජනයෙන් පුරවැසිභාවය මගින් විදේශිකයන්ට ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් පුරවැසිභාවය ලබා ගැනීමට ඉඩ සලසයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Citizenship-by-Investment Introduction |url=http://www.ciu.gov.kn/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622030345/http://www.ciu.gov.kn/ |archive-date=22 June 2013 |access-date=17 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt; 1984 දී පිහිටුවන ලද ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් පුරවැසි වැඩසටහන ලෝකයේ මේ ආකාරයේ පැරණිතම ආර්ථික පුරවැසි වැඩසටහනයි. කෙසේ වෙතත්, මෙම වැඩසටහන ලොව පැරණිතම වැඩසටහන වුවද, එය 2006 දී ගෝලීය පුරවැසි උපදේශන සමාගමක් වන හෙන්ලි සහ හවුල්කරුවන් රටේ සීනි කර්මාන්තයට පරිත්‍යාග ඇතුළත් කිරීම සඳහා වැඩසටහන ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට සම්බන්ධ වූ විට පමණක් එය උත්කර්ෂයට නැංවීය.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Cosmopolites: The Coming of the Global Citizen|url=https://archive.org/details/cosmopolitescomi0000abra|last=Abrahamian|first=Atossa Araxia|publisher=Columbia Global Reports|isbn=978-0-9909763-6-3|year=2015}}&lt;/ref&gt;

දූෂණය, මුදල් විශුද්ධිකරණය සහ බදු පැහැර හැරීමේ අවදානම් හේතුවෙන් ආයෝජන අනුව පුරවැසිභාවය වැඩසටහන් සමහර පර්යේෂකයන් විසින් විවේචනය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Citizenship for Sale? In: The Oxford Handbook of Citizenship|author=Shachar, Ayelet|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780198805854.013.34|year=2017|pages=789–816|s2cid=168914434}}&lt;/ref&gt; ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් හි ආයෝජන අනුව පුරවැසිභාවය වැඩසටහනේ නිල වෙබ් අඩවියට අනුව, ඔවුන් පරම්පරා ගණනාවක් පුරා ලබා දිය හැකි ජීවිත කාලය සඳහා පුරවැසිභාවය, පදිංචිය හෝ භාෂා අවශ්‍යතා නොමැති වීම සහ මූල්‍යමය වශයෙන් වාසිදායක රටක පුරවැසිභාවය ඇතුළු බහු ප්‍රතිලාභ ලබා දෙයි.&lt;ref name=&quot;ciu2023julybenefits&quot;&gt;St. Kitts and Nevis Government. (2023, July 27). Sustainable Island State Contribution (SISC). Ciu.Gov.Kn. Retrieved July 28, 2023, from https://ciu.gov.kn/investment-options/sustainable-island-state-contribution-sisc/.

https://web.archive.org/web/20230728101553/https://ciu.gov.kn/investment-options/sustainable-island-state-contribution-sisc/&lt;/ref&gt; අයදුම්කරුවෙකු පරීක්ෂා කර සාර්ථකව පුරවැසියෙකු වූ පසු, ඔහු හෝ ඇය ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් විදේශ ගමන් බලපත්‍රයක් සඳහා අයදුම් කිරීමට සුදුසුකම් ලබයි.&lt;ref name=&quot;HenleyRightToPassport&quot;&gt;Henley &amp;#x26; Partners Holdings Ltd. (2023). St. Kitts and Nevis. Henleyglobal.com. https://web.archive.org/web/20230929173136/https://www.henleyglobal.com/citizenship-investment/st-kitts-nevis 

''&quot;The Certificate of Registration confers citizenship status and once it has been issued, the applicant is entitled to apply for a passport&quot;''&lt;/ref&gt;

ආයෝජන වැඩසටහන යටතේ පුරවැසිභාවය සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමට, සෑම අපේක්ෂකයෙකුම පසුබිම් සහ නිසි කඩිසර චෙක්පත් කිහිපයක්, සම්මුඛ පරීක්ෂණයක් සහ වෙනත් විවිධ නීතිමය අවශ්‍යතා ඇතුළත් පරීක්ෂණ ක්‍රියාවලියක් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙයින් පසු රටට සුදුසුකම් ලබන ආයෝජනයක් සිදු කෙරේ.&lt;ref name=&quot;pressrelease2023&quot;&gt;St. Kitts And Nevis Government Press Release. (2023, July 27). St Kitts and Nevis announces further monumental changes to its Citizenship by Investment Programme. St. Kitts And Nevis Government. Retrieved July 28, 2023, from https://ciu.gov.kn/wp-content/uploads/2023/07/SKN-Press-Release-SKN-CBI-July_2023_Final.pdf.

https://web.archive.org/web/20230728095706/https://ciu.gov.kn/wp-content/uploads/2023/07/SKN-Press-Release-SKN-CBI-July_2023_Final.pdf&lt;/ref&gt; අයදුම්කරු අනුමත දේපළ වෙළඳාම් සඳහා අවම වශයෙන් අවම ආයෝජනයක් කළ යුතුය; හෝ ෆෙඩරල් ඒකාබද්ධ අරමුදලට තිරසාර දූපත් රාජ්‍ය දායකත්වය (SISC) ලෙස හඳුන්වන පරිත්‍යාගයක්; හෝ අනුමත මහජන ප්‍රතිලාභියෙකුට පරිත්‍යාගයක් කළ යුතුය.&lt;ref name=&quot;pressrelease2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ciu2023julybenefits&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CBIoptions2023July&quot;&gt;St. Kitts and Nevis Government. (2023, July). CBI Options. Retrieved July 29, 2023, from https://ciu.gov.kn/investment-options/

https://web.archive.org/web/20230729072552/https://ciu.gov.kn/investment-options/&lt;/ref&gt;

ශාන්ත කිට්ස් සහ නෙවිස් හි ආයෝජන මගින් පුරවැසිභාවය වැඩසටහනේ නිල වෙබ් අඩවියේ පහත ආයෝජන විකල්ප ලැයිස්තුගත කර ඇත:

* රජයේ ගාස්තු සහ අනෙකුත් ගාස්තු සහ බදු ගෙවීම ඇතුළුව අවම වශයෙන් ඇමරිකානු ඩොලර් 400,000 ක නම් කරන ලද දේපළ වෙළඳාම්වල ආයෝජනයක්.&lt;ref name=&quot;pressrelease2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CBIoptions2023July&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;handbook1&quot;&gt;{{Cite book|title=Global Residence and Citizenship Handbook|last=Kalin|first=Christian H.|publisher=Ideos Publications|year=2015|isbn=978-0992781859}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;henleysite1&quot;&gt;{{Cite web |title=Citizenship Investment in St. Kitts and Nevis - Henley &amp; Partners |url=https://www.henleyglobal.com/citizenship-saint-kitts-nevis-citizenship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019115126/https://www.henleyglobal.com/citizenship-saint-kitts-nevis-citizenship/ |archive-date=19 October 2015 |access-date=20 July 2016 |website=Henleyglobal.com}}&lt;/ref&gt;
* රජයේ සියලුම ගාස්තු ඇතුළුව නමුත් නිසි කඩිසර ගාස්තු හැර, ෆෙඩරල් ඒකාබද්ධ අරමුදලට හෝ අනුමත මහජන ප්‍රතිලාභියෙකුට අවම වශයෙන් ඇමරිකානු ඩොලර් 250,000 ක දායකත්වයක්, දේපළ වෙළඳාම් විකල්පයට සමාන වේ.&lt;ref name=&quot;pressrelease2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ciu2023julybenefits&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>8ct5b0fmm7odnuonahol50qzj3z167i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>එක්සත් ජනපදයේ නිරුක්තිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179564</id>
    <revision>
      <id>797386</id>
      <parentid>736731</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9217" sha1="cu90c02xiqcyd0oxdhfwxqp91hmn720" xml:space="preserve">&quot;ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය&quot; යන වාක්‍ය ඛණ්ඩයේ පළමු ලේඛනගත භාවිතය 1776 ජනවාරි 2 වන දින ලිපියකි. ජෙනරාල් ජෝර්ජ් වොෂින්ටන්ගේ මහාද්වීපික හමුදා සහායකයෙකු වූ ස්ටීවන් මොයිලන්, විප්ලවවාදී යුද ප්‍රයත්නයේදී සහාය ලබා ගැනීම සඳහා &quot;ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සිට ස්පාඤ්ඤයට පූර්ණ සහ ප්‍රමාණවත් බලතල සහිතව&quot; යාමට උත්සාහ කරමින් වොෂින්ටනයේ සහායක ජෝසප් රීඩ් වෙත ලිවීය.&lt;ref name=&quot;DeLear-2013&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer|title=Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer|last=DeLear|first=Byron|date=July 4, 2013|work=The Christian Science Monitor|location=Boston, Massachusetts}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Fay |first=John |date=July 15, 2016 |title=The forgotten Irishman who named the 'United States of America' |url=https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html |work=IrishCentral.com |quote=According to the NY Historical Society, Stephen Moylan was the man responsible for the earliest documented use of the phrase 'United States of America'. But who was Stephen Moylan?}}&lt;/ref&gt; පළමු දන්නා මහජන භාවිතය 1776 අප්‍රේල් 6 වන දින විලියම්ස්බර්ග් පුවත්පත වන ද වර්ජිනියා ගැසට් හි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නිර්නාමික රචනාවකි.&lt;ref name=&quot;DeLear-2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|title=To the inhabitants of Virginia|author=((A PLANTER))|date=April 6, 1776|newspaper=The Virginia Gazette|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|archive-date=December 19, 2014|publisher=Dixon and Hunter's|issue=1287|location=Williamsburg, Virginia|volume=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=1776-04-06 |title=A Planter' s Address to the Inhabitants of Virginia |url=https://digital.lib.niu.edu/islandora/object/niu-amarch%3A87440 |access-date=May 25, 2024 |website=American Archives |publisher=Northern Illinois University}}&lt;/ref&gt; 1776 ජුනි වන විට, &quot;ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය&quot; සම්මේලන ලිපිවල,{{sfn|Safire|2003|p=199}}{{sfn|Mostert|2005|p=18}} සහ ජූලි මාසයේදී, නිදහස් ප්‍රකාශනයේ පළ විය.{{sfn|Safire|2003|p=199}} දෙවන මහාද්වීපික සම්මේලනය 1776 ජූලි 4 වන දින නිදහස් ප්‍රකාශනය සම්මත කළේය.&lt;ref name=&quot;Davis7&quot;&gt;[[එක්සත් ජනපදයේ නිරුක්තිය#Davis96|Davis 1996]], p. 7.&lt;/ref&gt;

&quot;එක්සත් ජනපදය&quot; යන පදය සහ එහි ආරම්භක පදය &quot;එක්සත් ජනපදය&quot;, ඉංග්‍රීසියෙන් නාම පද හෝ නාමවිශේෂණ ලෙස භාවිතා කිරීම, රට සඳහා පොදු කෙටි නම් වේ. &quot;USA&quot; යන ආරම්භක පදය නාම පදයක් ද පොදු වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 9, 2017 |title=Is USA A Noun Or Adjective? |url=https://www.dictionary.com/e/is-usa-a-noun/ |website=Dictionary.com}}&lt;/ref&gt; &quot;එක්සත් ජනපදය&quot; සහ &quot;U.S.&quot; යනු එක්සත් ජනපද ෆෙඩරල් රජය පුරා ස්ථාපිත පද වන අතර, නියමිත නීති ඇත.{{efn|The official [[U.S. Government Publishing Office Style Manual]] has prescribed specific usages for &quot;U.S.&quot; and &quot;United States&quot; as part of official names. In &quot;formal writing (treaties, Executive orders, proclamations, etc.); congressional bills; legal citations and courtwork; and covers and title pages&quot;,&lt;ref name=&quot;gpo-stylemanual&quot; /&gt; &quot;United States&quot; is always used. In a sentence containing the name of another country, &quot;United States&quot; must be used. Otherwise, &quot;U.S.&quot; is used preceding a government organization or as an adjective, but &quot;United States&quot; is used as an adjective preceding non-governmental organizations (e.g. [[United States Steel Corporation]]).&lt;ref name=&quot;gpo-stylemanual&quot;&gt;{{cite book |title=U.S. Government Publishing Office Style Manual |date=January 12, 2017 |pages=222–223 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/GPO-STYLEMANUAL-2016/ |access-date=September 3, 2020}}&lt;/ref&gt;}} &quot;The States&quot; යනු විශේෂයෙන් විදේශයන්ගෙන් භාවිතා කරන ලද නමේ ස්ථාපිත වාචික කෙටි කිරීමකි;&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=&quot;The States&quot; |dictionary=Longman dictionary |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/the-states |access-date=September 27, 2024}}&lt;/ref&gt; &quot;stateside&quot; යනු අනුරූප විශේෂණ පදය හෝ ක්‍රියා පදයයි.&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |title=Stateside |dictionary=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/stateside |access-date=October 4, 2024 |date=September 27, 2024}}&lt;/ref&gt;

&quot;ඇමරිකා&quot; ​​යනු ඉතාලි ගවේෂක ඇමරිගෝ වෙස්පුචි (1454–1512) ගේ ලතින් භාෂාවට පරිවර්තනය කරන ලද නම වන ඇමරිකස් වෙස්පුටියස් ගේ පළමු වචනයේ ස්ත්‍රී ස්වරූපයයි; එය ප්‍රථම වරට ස්ථාන නාමයක් ලෙස 1507 දී ජර්මානු සිතියම් ශිල්පීන් වන මාටින් වෝල්ඩ්සීමුලර් සහ මැතියස් රින්ග්මන් විසින් භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |access-date=7 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710004308/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |archive-date=10 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{efn|''Americus'' comes from the [[Medieval Latin]] name {{Lang|la-x-medieval|Emericus}} (for [[Saint Emeric of Hungary]]), itself derived from the Old High German name [[Emmerich (name)|Emmerich]].}} 1492 දී ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් විසින් සොයා ගන්නා ලද බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වන් කලින් නොදන්නා භූමි ප්‍රදේශයක කොටසක් බවත් ආසියාවේ නැගෙනහිර සීමාවේ ඉන්දීය කොදෙව්වන් අතර නොවන බවත් වෙස්පුචි මුලින්ම යෝජනා කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Sandra|last=Sider|title=Handbook to Life in Renaissance Europe|url=https://books.google.com/books?id=JtYy67FsRosC&amp;pg=PA226|page=226|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533084-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Szalay |first1=Jessie |date=September 20, 2017 |title=Amerigo Vespucci: Facts, Biography &amp; Naming of America |url=https://www.livescience.com/42510-amerigo-vespucci.html |access-date=June 23, 2019 |publisher=[[Live Science]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;locnamingofamerica&quot;&gt;{{cite web |last1=Allen |first1=Erin |date=July 4, 2016 |title=How Did America Get Its Name? |url=https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name/#:~:text=America%20is%20named%20after%20Amerigo,part%20of%20a%20separate%20continent |access-date=September 3, 2020 |website=Library of Congress Blog}}&lt;/ref&gt; උතුරු සහ දකුණු ඇමරිකාවේ සමස්තය විස්තර කිරීමට &quot;ඇමරිකා&quot; යන වචනය භාවිතා කළද, ඉංග්‍රීසියෙන් &quot;ඇමරිකාව&quot; යන වචනය එක්සත් ජනපදයට සම්බන්ධ නොවන මාතෘකා සඳහා කලාතුරකින් යොමු වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wilson|first1=Kenneth G.|title=The Columbia guide to standard American English|url=https://archive.org/details/isbn_9780231069892|date=1993|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-06989-2}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cu90c02xiqcyd0oxdhfwxqp91hmn720</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බර්මියුඩාවේ භූගෝලය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179717</id>
    <revision>
      <id>797384</id>
      <parentid>737500</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52393" sha1="tfmjfg9j3bvkj8lpc7v2ebo4d6mthzw" xml:space="preserve">[[File:Gibb's_Hill_Lighthouse,_Bermuda_July_2015_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gibb's_Hill_Lighthouse,_Bermuda_July_2015_-_panoramio.jpg|thumb|2015 ජූලි මාසයේ ගිබ්ස් හිල් ප්‍රදීපාගාරයෙන් බර්මියුඩාවේ දර්ශනයක්]]
[[File:View_from_top_of_Gibbs_Lighthouse_Bermuda.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_from_top_of_Gibbs_Lighthouse_Bermuda.jpg|දකුණ|thumb|ගිබ්ස් හිල් ප්‍රදීපාගාරයේ මුදුනේ සිට දර්ශනයක්]]
[[File:Bermuda_oli_2014275_lrg-cropped.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bermuda_oli_2014275_lrg-cropped.png|දකුණ|thumb|ලෑන්ඩ්සැට් 8 චන්ද්‍රිකා රූපය]]
[[File:Bermuda_topographic_map-en.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bermuda_topographic_map-en.png|දකුණ|thumb|බර්මියුඩාවේ භූලක්ෂණාත්මක සිතියම]]
බර්මියුඩා යනු අත්ලාන්තික් සාගරයේ, සර්ගසෝ මුහුදට බටහිරින්, ආසන්නතම භූමි ප්‍රමාණය වන එක්සත් ජනපදයේ උතුරු කැරොලිනාවේ පිටත ඉවුරේ කේප් හැටෙරාස්&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Bermuda Islands |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica|Britannica Online]] |url=https://www.britannica.com/place/Bermuda |access-date=28 September 2015 |last=Rushe |first=George |series=Atlantic Ocean |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528082525/https://www.britannica.com/place/Bermuda |archive-date=28 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සිට නැගෙනහිර-ගිනිකොන දෙසින් දළ වශයෙන් නාවික සැතපුම් 578 (කිලෝමීටර  1,070; සැතපුම් 665) දුරින් පිහිටි අඩු-සාදන ගිනිකඳු සමූහයකි. එය ආසන්නතම භූමි ප්‍රමාණය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Brief history of Bermuda |url=http://www.ducksters.com/geography/country.php?country=Bermuda |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929153806/http://www.ducksters.com/geography/country.php?country=Bermuda |archive-date=29 September 2015 |access-date=28 September 2015 |website=Ducksters}}&lt;/ref&gt; එහි ඊළඟ ළඟම අසල්වැසියා වන්නේ කැනඩාවේ නෝවා ස්කොටියා කේප් සේබල් දූපත වන අතර එය බර්මියුඩාවට උතුරින් කිලෝමීටර 1,236 (සැතපුම් 768) කි. එය කියුබාවේ හවානා සිට උතුරු-ඊසාන දෙසින් කිලෝමීටර 1,759 (සැතපුම් 1,093), බ්‍රිතාන්‍ය වර්ජින් දූපත් වලට උතුරින් කිලෝමීටර 1,538 (සැතපුම් 956) සහ පුවර්ටෝ රිකෝවේ සැන් ජුවාන් සිට උතුරින් කිලෝමීටර 1,537.17 (සැතපුම් 955.15) දුරින් පිහිටා ඇත.

මෙම භූමිය දූපත් 181 කින් සමන්විත වන අතර මුළු භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 53.3 (වර්ග සැතපුම් 20.6) කි.&lt;ref name=&quot;Rybeck&quot;&gt;{{cite report|last=Rybeck|first=Lauren|title=Bermuda Fact Sheet|website=gotobermuda.com|publisher=Bermuda Tourism Authority|url=http://www.gotobermuda.com/sites/default/master/files/bermuda_meeting_guide_0.pdf|url-status=live|access-date=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222223618/http://www.gotobermuda.com/sites/default/master/files/bermuda_meeting_guide_0.pdf|archive-date=22 December 2016}}&lt;/ref&gt; විශාලතම දූපත වන්නේ මේන් අයිලන්ඩ් (බර්මියුඩා ලෙසද හැඳින්වේ) ය. විශාල හා ජනාකීර්ණ දූපත් අටක් පාලම් මගින් සම්බන්ධ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Rybeck&quot; /&gt; භූමියේ උසම කඳු මුදුන මේන් අයිලන්ඩ් හි ටවුන් හිල් වන අතර එහි උස මීටර් 79 (අඩි 259) කි.&lt;ref name=&quot;highest_point&quot;&gt;{{cite web |title=Bermuda Geography |url=http://www.exchangerate.com/country_information_bermuda.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813025057/http://www.exchangerate.com/country_information_bermuda.html |archive-date=13 August 2021 |access-date=21 May 2010 |website=ExchangeRate.Com}}&lt;/ref&gt; භූමියේ වෙරළ තීරය කිලෝමීටර 103 (සැතපුම් 64) කි.

බර්මියුඩාව එහි නම ලබා දෙන්නේ බර්මියුඩා ත්‍රිකෝණයට වන අතර එය මුහුදු කලාපයක් වන අතර, පුරාවෘත්තයට අනුව, ගුවන් යානා සහ බෝට්ටු ගණනාවක් පැහැදිලි කළ නොහැකි හෝ අද්භූත තත්වයන් යටතේ අතුරුදහන් වී ඇත.&lt;ref name=&quot;navy,1996&quot;&gt;{{cite report|title=Bermuda Triangle Fact Sheet|year=1998|series=Frequently Asked Questions|publisher=U.S. Department of Defense|url=http://www.dod.mil/pubs/foi/Reading_Room/UFO/195.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121111220/http://www.dod.mil/pubs/foi/Reading_Room/UFO/195.pdf|archive-date=21 November 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ප්‍රධාන දර්ශන ===
බර්මියුඩාවේ රෝස වැලි සහිත වෙරළ තීරයන් සහ පැහැදිලි, නිල් සාගර ජලය සංචාරකයින් අතර ජනප්‍රියයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bermuda is known for&amp;nbsp;... |url=https://www.lonelyplanet.com/bermuda/planning/bermuda-is-known-for/a/nar/a6fece5d-ef7b-40c3-aa99-70376f50dc6c/357972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220003008/https://www.lonelyplanet.com/bermuda/planning/bermuda-is-known-for/a/nar/a6fece5d-ef7b-40c3-aa99-70376f50dc6c/357972 |archive-date=20 February 2019 |access-date=19 February 2019 |website=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ හෝටල් බොහොමයක් දිවයිනේ දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇත. එහි වෙරළ තීරයන්ට අමතරව, දර්ශන නැරඹීමේ ආකර්ෂණීය ස්ථාන ගණනාවක් තිබේ. ඓතිහාසික ශාන්ත ජෝර්ජ් යනු නම් කරන ලද ලෝක උරුම අඩවියකි. ස්කූබා කිමිදුම්කරුවන්ට සාපේක්ෂව නොගැඹුරු ජලයේ (සාමාන්‍යයෙන් අඩි 30-40 හෝ මීටර් 9-12 ගැඹුර) අසීමිත දෘශ්‍යතාවක් සහිතව, බොහෝ සුන්බුන් සහ කොරල් පර ගවේෂණය කළ හැකිය. අසල ඇති බොහෝ ගල්පර ස්නෝකර්ලර් මගින් වෙරළේ සිට, විශේෂයෙන් චර්ච් බොක්කෙහි පහසුවෙන් ප්‍රවේශ විය හැකිය.

බර්මියුඩාවේ වඩාත් ජනප්‍රිය නරඹන්නන්ගේ ආකර්ෂණය වන්නේ රාජකීය නාවික තටාකාගාරය වන අතර එයට බර්මියුඩා ජාතික කෞතුකාගාරය ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=la&amp;nbsp;Huta |first=David |date=28 May 2019 |title=10 Best Museums in Bermuda |url=https://www.cntraveler.com/gallery/best-museums-in-bermuda |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231215908/https://www.cntraveler.com/gallery/best-museums-in-bermuda |archive-date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |website=Condé Nast Traveler |language=en}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් ආකර්ෂණීය ස්ථාන අතර බර්මියුඩා මින්මැදුර, කෞතුකාගාරය සහ සත්වෝද්‍යානය,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bermuda Aquarium, Museum and Zoo |url=http://www.bamz.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200827165452/http://www.bamz.org/ |archive-date=27 August 2020 |access-date=20 June 2010 |website=Bamz.org}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩා දිය යට ගවේෂණ ආයතනය, උද්භිද උද්‍යාන සහ මාස්ටර්වර්ක්ස් බර්මියුඩා කලා කෞතුකාගාරය, ප්‍රදීපාගාර සහ ස්ටැලැක්ටයිට් සහ භූගත ලුණු ජල තටාක සහිත ක්‍රිස්ටල් ගුහා ඇතුළත් වේ. සමර්සෙට් පාලම ලොව කුඩාම ඇදගෙන යාමේ පාලම වන අතර අශ්වාරෝහක බොක්ක සහ වෝර්වික් ලෝන්ග් බොක්ක බර්මියුඩාවේ සුන්දර වෙරළ තීරයන් අතර වේ.

අනේවාසිකයින්ට දිවයිනේ මෝටර් රථ පැදවීම තහනම්ය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Getting around in Bermuda |url=https://www.frommers.com/destinations/bermuda/planning-a-trip/getting-around |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828205928/https://www.frommers.com/destinations/bermuda/planning-a-trip/getting-around |archive-date=28 August 2021 |access-date=2021-08-28 |website=Frommer's (frommers.com)}}&lt;/ref&gt; පොදු ප්‍රවාහනය සහ කුලී රථ තිබේ, නැතහොත් අමුත්තන්ට පුද්ගලික ප්‍රවාහනය ලෙස භාවිතා කිරීම සඳහා ස්කූටර් කුලියට ගත හැකිය.&lt;ref name=&quot;Rybeck&quot; /&gt;

=== භූ විද්‍යාව ===
[[File:NOAA_Ocean_Explorer_Bermuda_Geologic_Map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NOAA_Ocean_Explorer_Bermuda_Geologic_Map.png|thumb|NOAA සාගර ගවේෂක බර්මියුඩා භූ විද්‍යාත්මක සිතියම, එහි රතු පැහැයෙන් වල්සිංහැම් සැකැස්ම ද, දම් පැහැයෙන් නගර කන්ද සහ බෙල්මොන්ට් සැකැස්ම ද, කොළ පැහැයෙන් රොකී බොක්ක සහ සවුත්හැම්ප්ටන් සැකැස්ම ද, සුදු පැහැයෙන් ගුවන් තොටුපළ හා සම්බන්ධ පිරවුමක් ද දැක්වේ.]]
බර්මියුඩාව හුණුගල් දූපත් 150 කට අධික සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත වන අතර, විශේෂයෙන් ප්‍රධාන දූපත් පහක්, බර්මියුඩා වේදිකාවේ දකුණු මායිම දිගේ, බර්මියුඩා පදික වේදිකාවේ දක්නට ලැබෙන භූලක්ෂණාත්මක උස් කඳු තුනෙන් එකකි. මෙම බර්මියුඩා පදික වේදිකාව බර්මියුඩා නැගීම මත පිහිටා ඇති අතර එය අගාධ තැනිතලා වලින් වට වූ මැද ද්‍රෝණියේ ඉදිමකි. බර්මියුඩා පදික වේදිකාව ඊසාන දෙසින් නිරිත දෙසින් දළ වශයෙන් පෙළගස්වා ඇති භූලක්ෂණාත්මක උස් කඳු හතරෙන් එකකි. අනෙක් ඒවා සියල්ලම ජලයෙන් යටවී ඇති අතර, ඊසාන දෙසින් බෝඩිච් මුහුදු කන්ද සහ නිරිත දෙසින් චැලෙන්ජර් ඉවුර සහ ආගස් ඉවුර වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2009 |title=Origin of Bermuda and its Caves |url=https://www.oceanexplorer.woc.noaa.gov/explorations/09bermuda/background/bermudaorigin/bermudaorigin.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320115156/https://www.oceanexplorer.woc.noaa.gov/explorations/09bermuda/background/bermudaorigin/bermudaorigin.html |archive-date=20 March 2021 |access-date=2021-09-10 |website=Ocean Explorer |series=U.S. [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |quote=Extending toward the ocean's surface are four northeast-to-southwest trending volcanic peaks, including the emergent Bermuda Pedestal and the submerged Challenger, Argus, and Bowditch seamounts (figure 1). The islands of Bermuda are located along the southeast margin of the largest peak, the Bermuda Pedestal.}}&lt;/ref&gt; මෙම නැගීමේ ආරම්භක නැගීම මැද සිට අග ඉයෝසීන් දක්වා සිදු වූ අතර එය මුහුදු මට්ටමට වඩා පහළට බැස ගිය පසු අග ඔලිගොසීන් විසින් අවසන් කරන ලදී. මෙම නැගීම හා සම්බන්ධ ගිනිකඳු පාෂාණ වන්නේ තෝලෙයිටික් ලාවා සහ ආක්‍රමණශීලී ලැම්ප්‍රොෆයිර් තහඩු වන අතර ඒවා සාමාන්‍යයෙන් දූපත් කාබනේට් මතුපිටට වඩා මීටර් 50 (අඩි 160) ක් පහළින් ගිනිකඳු බිම් මහලක් සාදයි.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot;&gt;{{Cite book|last1=Vacher|first1=H.L.|title=Geology and Hydrogeology of Bermuda, in Geology and Hydrogeology of Carbonate Islands, Developments in Sedimentology&amp;nbsp;54|last2=Rowe|first2=Mark|date=1997|publisher=elsevier Science B.V.|isbn=9780444516442|editor-last=Vacher|editor-first=H.L.|location=Amsterdam|pages=35–90|editor-last2=Quinn|editor-first2=T.}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාවේ හුණුගල් කුඩා සමූහ ව්‍යාපාර සහිත ජෛව කැල්කරයිට් වලින් සමන්විත වේ. මුහුදු මට්ටමට ඉහළින් ඇති බර්මියුඩාවේ කොටස කාර්ස්ට් භූමි ප්‍රදේශයක් සහිත අයෝලියන් ක්‍රියාවලීන් මගින් තැන්පත් කරන ලද පාෂාණ වලින් සමන්විත වේ. මෙම ඉයෝලියන් ඇත්ත වශයෙන්ම ප්‍රදේශයේ වර්ගය වන අතර අන්තර් ග්ලැසියරකරණයන් අතරතුර සෑදී ඇත (එනම්, ප්‍රධාන වශයෙන් කැල්සියම්-ස්‍රාවය කරන ඇල්ගී මගින් සාදන ලද හුණුගල් තොප්පියේ ඉහළ මට්ටම්, මුහුදු කන්ද ජලයෙන් යට වූ විට අන්තර් ග්ලැසියරකරණයේදී තරංග ක්‍රියාකාරිත්වය මගින් වැලි බවට කැඩී ගිය අතර, මුහුදු කන්දේ මුදුන මුහුදු මට්ටමට වඩා ඉහළින් ඇති විට ග්ලැසියරකරණයේදී, එම වැලි කඳු වලට ගසාගෙන ගොස් හුණුගල් වැලි ගලකට ඒකාබද්ධ කරන ලදී), සහ රතු පැලියෝසෝල් වලින් බැඳී ඇත, භූසෝල් හෝ ටෙරා රොසාස් ලෙසද හැඳින්වේ, එය සහරා වායුගෝලීය දූවිලි පෙන්නුම් කරන අතර ග්ලැසියර අවධීන්හිදී සෑදීම පෙන්නුම් කරයි. ස්තරටිග්‍රැෆික් තීරුව ආරම්භ වන්නේ වල්සිංහැම් සැකැස්මෙන් වන අතර එය කාසල් හාබර් ජියෝසෝල්, පහළ සහ ඉහළ නගර කඳු සැකැස්ම, හාබර් පාර ජියෝසෝල්, ඕර්ඩ් පාර ජියෝසෝල්, බෙල්මොන්ට් සැකැස්ම, ෂෝර් හිල්ස් ජියෝසෝල්, රොකී බොක්ක සැකැස්ම සහ සවුත්හැම්ප්ටන් සැකැස්ම මගින් වෙන් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot; /&gt;

පැරණි ඉයෝලියනයිට් කඳු වැටි (පැරණි බර්මියුඩා) පිටත වෙරළ තීරයට (තරුණ බර්මියුඩා) සාපේක්ෂව වටකුරු සහ යටපත් වේ. මේ අනුව, පශ්චාත් තැන්පත් කිරීමේ රූප විද්‍යාවට රසායනික ඛාදනය ඇතුළත් වන අතර, වෙරළබඩ ජල කඳන් පෙන්නුම් කරන්නේ බර්මියුඩාවේ වැඩි කොටසක් අර්ධ වශයෙන් ගිලී ඇති ප්ලයිස්ටොසීන කාර්ස්ට් බවයි. වොල්සිංහැම් සැකැස්ම පැහැදිලි උදාහරණයකි, එය කාසල් වරාය වටා ගුහා දිස්ත්‍රික්කය සෑදී ඇත. ඉහළ නගර කඳු සැකැස්ම ප්‍රධාන දූපතේ හරය වන අතර, නගර කන්ද, නැප්ටන් කන්ද සහ ශාන්ත ඩේවිඩ් ප්‍රදීපාගාරය වැනි කැපී පෙනෙන කඳු වන අතර, උසම කඳු වන ගිබ්ස් කඳු ප්‍රදීපාගාරය සවුත්හැම්ප්ටන් සැකැස්ම නිසා වේ.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot; /&gt;

බර්මියුඩාවේ ප්‍රධාන ජලධර දෙකක් ඇත, සවුත්හැම්ප්ටන් තුළ පිහිටා ඇති ලැන්ග්ටන් ජලධරය, රොකී බොක්ක සහ බෙල්මොන්ට් සංයුති සහ නගර කන්ද සැකැස්ම තුළ පිහිටා ඇති බ්‍රයිටන් ජලධරය. මිරිදිය කාච හතරක් බර්මියුඩාවේ සිදු වන අතර, මධ්‍යම කාචය ප්‍රධාන දූපතේ විශාලතම වන අතර එහි භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 7.2 (අක්කර 1,800) ක් සහ ඝණකම මීටර් 10 (අඩි 33) ට වඩා වැඩිය.&lt;ref name=&quot;Vacher&quot; /&gt;

=== දේශගුණය ===
බර්මියුඩාවේ තෙතමනය සහිත උපනිවර්තන දේශගුණයක් (කොපන් දේශගුණික වර්ගීකරණය: Cfa) ඇති අතර එය නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයට (කොපන් දේශගුණික වර්ගීකරණය: Af) සමීපව මායිම් වේ. බර්මියුඩාවේ සාගර බලපෑම හේතුවෙන් උතුරු ඇමරිකාවේ නැගෙනහිර වෙරළට වඩා යුරෝපයේ බටහිර වෙරළට සමාන වඩාත් මධ්‍යස්ථ දේශගුණයක් ඇති වන අතර එය උෂ්ණත්වය මධ්‍යස්ථ කරන ඉහළ සාපේක්ෂ ආර්ද්‍රතාවයකින් සංලක්ෂිත වන අතර සාමාන්‍යයෙන් මෘදු ශීත සහ ගිම්හාන සෘතු සහතික කරයි.

බර්මියුඩාව අසල ගල්ෆ් ඇළෙන් උණුසුම් වේ. ජනවාරි, පෙබරවාරි සහ මාර්තු මාසවලදී දූපත් වලට මධ්‍යස්ථව සිසිල් උෂ්ණත්වයක් අත්විඳිය හැකිය [සාමාන්‍ය 18 °C (64 °F)].&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |last=Forbes |first=Keith |title=Bermuda Climate and Weather |url=http://www.bermuda-online.org/climateweather.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230124839/http://bermuda-online.org/climateweather.htm |archive-date=30 December 2016 |access-date=28 October 2008 |website=[[The Royal Gazette (Bermuda)|The Royal Gazette]]}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ කිසිදා හිම, හිම හෝ කැටි කිරීමක් වාර්තා වී නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Hans W.|last1=Hannau|name-list-style=amp|first2=William|last2=Zuill|year=1994|title=Bermuda Islands in Colour|url=https://archive.org/details/bermudaislandsin0000hans|place=London, UK|publisher=Macmillan|isbn=9780333575970|page=[https://archive.org/details/bermudaislandsin0000hans/page/126 126]}}&lt;/ref&gt; දෘඪතා කලාපය 11b/12a වේ. වෙනත් වචන වලින් කිවහොත්, වාර්ෂික අවම උෂ්ණත්වය අපේක්ෂා කළ හැකි සීතලම අගය 10 °C (50 °F) පමණ වේ. එවැනි අක්ෂාංශයක් සඳහා මෙය ඉතා ඉහළ වන අතර ෆ්ලොරිඩා කීස් වලට වඩා අර්ධ කලාප ඉහළ අගයකි.

බර්මියුඩාවේ ගිම්හාන කාලයේ තාප දර්ශකය ඉහළ විය හැකි නමුත්, අගෝස්තු මැද භාගයේ උෂ්ණත්වය කලාතුරකින් 30 °C (86 °F) ඉක්මවයි. වාර්තා වූ ඉහළම උෂ්ණත්වය 1989 අගෝස්තු මාසයේදී 34 °C (93 °F) විය.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Bendure|first1=Glenda|url=https://books.google.com/books?id=p_GL9qP9TM4C&amp;q=bermuda+temperature+record+August+1989|title=Bermuda|last2=Friary|first2=Ned|date=2000|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-86450-137-7|pages=21|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 1, 2014 |title=Weather &amp; Climate |url=http://www.foreverbermuda.com/weather-climate |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612164449/http://www.foreverbermuda.com/weather-climate |archive-date=2021-06-12 |website=Forever Bermuda}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාව අවට අත්ලාන්තික් සාගරයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 22.8 °C (73.0 °F) වන අතර එය පෙබරවාරි මාසයේ 18.6 °C (65.5 °F) සිට අගෝස්තු මාසයේදී 28.2 °C (82.8 °F) දක්වා වේ.&lt;ref name=&quot;BWS1&quot;&gt;{{cite web |title=1981–2010 Monthly Stats |url=http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1981_2010_Monthly_Stats_Updated22November2018.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214041623/http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1981_2010_Monthly_Stats_Updated22November2018.xls |archive-date=14 December 2018 |access-date=13 December 2018 |publisher=Bermuda Weather Service}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාව ප්‍රධාන සංවර්ධන කලාපය තුළ පිහිටා ඇති අතර, බොහෝ විට බටහිර දෙසින් නැවත වක්‍ර වන සුළි කුණාටු වල මාර්ගයේ සෘජුවම පිහිටා ඇත, නමුත් ඒවා සාමාන්‍යයෙන් බර්මියුඩාවට ළඟා වන විට දුර්වල වීමට පටන් ගනී, එහි කුඩා ප්‍රමාණයෙන් අදහස් වන්නේ සෘජු සුළි කුණාටු-ශක්තිමත් ගොඩබිම් කඩා වැටීම් දුර්ලභ බවයි. දශක තුනකට පසු පළමු වරට එසේ සිදු වූ එමිලි සුළි කුණාටුව 1987 දී අනතුරු ඇඟවීමකින් තොරව බර්මියුඩාවට පහර දුන් විටය. බර්මියුඩාවට සැලකිය යුතු හානියක් සිදු කළ මෑත කාලීන සුළි කුණාටු වූයේ 2014 ඔක්තෝබර් 18 වන දින 2 වන කාණ්ඩයේ ගොන්සාලෝ සුළි කුණාටුව සහ 2016 ඔක්තෝබර් 14 වන දින 3 වන කාණ්ඩයේ නිකොල් සුළි කුණාටුව වන අතර, ඒ දෙකම දිවයිනට සෘජුවම බලපෑවේය. 2 වන කාණ්ඩයේ පෝලෙට් සුළි කුණාටුව 2020 දී දිවයිනට සෘජුවම බලපෑවේය. ඊට පෙර, 2003 සැප්තැම්බර් 5 වන දින ෆේබියන් සුළි කුණාටුව බර්මියුඩාවට සෘජුවම පහර දුන් අවසාන ප්‍රධාන සුළි කුණාටුව වූ අතර එහි සුළං වේගය පැයට සැතපුම් 120 (පැයට කිලෝමීටර 190), 3 වන කාණ්ඩයට වඩා වැඩි විය. 2024 අගෝස්තු 17 වන දින දුර්වල වන 1 වන කාණ්ඩයේ කුණාටුවක් ලෙස අර්නස්ටෝ සුළි කුණාටුව දිවයිනට සෘජුවම පහර දුන් මෑත කාලීන නිවර්තන සුළි කුණාටුවයි.

ගංගා හෝ මිරිදිය විල් නොමැති බැවින්, මිරිදිය ජලයේ එකම ප්‍රභවය වර්ෂාපතනය වන අතර එය වහලවල් සහ ජල පෝෂක ප්‍රදේශ මත එකතු වේ (හෝ භූගත කාච වලින් ලබා ගනී) සහ ටැංකිවල ගබඩා වේ. සෑම නිවසකම සාමාන්‍යයෙන් අවම වශයෙන් මෙම ටැංකි වලින් එකක්වත් එහි අත්තිවාරමේ කොටසක් සාදයි. නීතියට අනුව, සෑම නිවසකම වහලයෙන් නල මාර්ගයෙන් වැසි ජලය එක්රැස් කළ යුතුය. සාමාන්‍ය මාසික වර්ෂාපතනය ඔක්තෝබර් මාසයේ ඉහළම අගය වන අතර එය අඟල් 6 (මි.මී. 150) ට වඩා වැඩි වන අතර අප්‍රේල් සහ මැයි මාසවල අඩුම අගය වේ.

බර්මියුඩාවේ ජෛව ධාරිතාවට ප්‍රවේශය ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් අඩුය. 2016 දී, බර්මියුඩාවේ තම භූමිය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.14 ක්&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot;&gt;{{cite web |title=Country Trends |url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=17&amp;type=BCpc,EFCpc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=17&amp;type=BCpc,EFCpc |archive-date=8 August 2017 |access-date=24 June 2020 |publisher=Global Footprint Network}}&lt;/ref&gt; ක් වූ අතර එය ලෝක සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6 ට වඩා බෙහෙවින් අඩුය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel|first11=Mathis|display-authors=6|date=2018|title=Ecological footprint accounting for countries: Updates and results of the National Footprint accounts, 2012-2018|journal=Resources|language=en|volume=7|issue=3|pages=58|bibcode=2018Resou...7...58L|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 2016 දී බර්මියුඩාව පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 7.5 ක් භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පරිභෝජනයේ පාරිසරික අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් බර්මියුඩාවේ අඩංගු ප්‍රමාණයට වඩා බොහෝ ජෛව ධාරිතාව භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, බර්මියුඩාවේ ජෛව ධාරිතාව හිඟයක් පවතී.&lt;ref name=&quot;footprintdata&quot; /&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot; align=&quot;right&quot;&gt;
File:1904_view_of_eastern_Hamilton_Harbour_and_Paget_Parish_from_Fort_Hamilton,_Prospect_Camp,_Bermuda.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1904_view_of_eastern_Hamilton_Harbour_and_Paget_Parish_from_Fort_Hamilton,_Prospect_Camp,_Bermuda.jpg|1904 දී හැමිල්ටන් කොටුවේ සිට හැමිල්ටන් වරාය හරහා පැජට් පල්ලියේ කිහිරි සළුවලින් වැසුණු කඳුකරයේ දර්ශනයක්.
File:Bermuda_wv.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bermuda_wv.jpg|පැරණි ශාන්ත ජෝර්ජ් බලකොටුව අසල නේවාසික උපනගරයක්, ටවුන් කට් වෙරළේ &quot;ටවුන් කට් බැටරි&quot; හෝ &quot;ගේට්ස් ෆෝට්&quot; සහ පසුබිමේ ශාන්ත ජෝර්ජ් නගරය සහ එහි වරාය ඇත.
File:.jpgOfficers_of_3rd_Battalion,_The_Royal_Fusiliers_(City_of_London_Regiment),_at_Battalion_Training_at_Tucker's_Town,_Bermuda,_1905.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:.jpgOfficers_of_3rd_Battalion,_The_Royal_Fusiliers_(City_of_London_Regiment),_at_Battalion_Training_at_Tucker's_Town,_Bermuda,_1905.jpg|1905 දී බර්මියුඩාවේ ටකර්ස් නගරයේ බලඇණි පුහුණුවේදී, රාජකීය ෆියුසිලියර්ස් (ලන්ඩන් නගර රෙජිමේන්තුව) හි 3 වන බලඇණියේ නිලධාරීන්. බර්මියුඩාවේ දේශගුණය යනු සන්නද්ධ හමුදා සහ පොලිස් නිලධාරීන් විසින් වඩා බර සෞම්‍ය නිල ඇඳුම් පැළඳුම් පැළඳ සිටි අතර වසරේ වැඩි කාලයක් ඒවා පැළඳ සිටින බවයි.
File:Battalion_Training_at_Tucker's_Town_Bermuda_of_the_3rd_Battalion_Royal_Fusiliers.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battalion_Training_at_Tucker's_Town_Bermuda_of_the_3rd_Battalion_Royal_Fusiliers.jpg|3 වන බලඇණියේ රාජකීය ෆියුසිලියර්ස් හි බර්මියුඩාවේ ටකර්ස් නගරයේ බලඇණි පුහුණුව, උණුසුම් දේශගුණික නිල ඇඳුමක් ලෙස, ගිම්හාන නිල ඇඳුමක් ලෙස සැහැල්ලු කාකි සරඹ ඇඳගෙන.
&lt;/gallery&gt;{{Weather box
| location = බර්මියුඩා ([[එල්.එෆ්. වේඩ් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ]]) (1991–2020 සාමාන්‍ය, අන්ත 1949–2023){{efn|2006 සිට 2023 දක්වා එම ස්ථානයේ දත්ත මත පදනම්ව ගණනය කරන ලද මධ්‍යන්‍ය මාසික උපරිම සහ අවම (එනම් මුළු මාසයක් හෝ වසරක් තුළ ඉහළම සහ අඩුම උෂ්ණත්ව කියවීම්)}}
| width = 70%
| single line = Y
| metric first = Y
| Jan high C = 20.7
| Feb high C = 20.4
| Mar high C = 20.5
| Apr high C = 22.1
| May high C = 24.3
| Jun high C = 27.2
| Jul high C = 29.6
| Aug high C = 30.1
| Sep high C = 29.1
| Oct high C = 26.7
| Nov high C = 23.8
| Dec high C = 21.8
| year high C = 24.7
| Jan low C = 15.9
| Feb low C = 15.4
| Mar low C = 15.6
| Apr low C = 17.3
| May low C = 19.8
| Jun low C = 22.7
| Jul low C = 24.9
| Aug low C = 25.2
| Sep low C = 24.4
| Oct low C = 22.2
| Nov low C = 19.3
| Dec low C = 17.3
| year low C = 20.0
| Jan mean C = 18.3
| Feb mean C = 17.9
| Mar mean C = 18.1
| Apr mean C = 19.7
| May mean C = 22.0
| Jun mean C = 25.0
| Jul mean C = 27.2
| Aug mean C = 27.7
| Sep mean C = 26.7
| Oct mean C = 24.4
| Nov mean C = 21.6
| Dec mean C = 19.6
| year mean C = 22.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 127.6
| Feb precipitation mm = 123.6
| Mar precipitation mm = 118.9
| Apr precipitation mm = 86.8
| May precipitation mm = 94.6
| Jun precipitation mm = 110.2
| Jul precipitation mm = 116.2
| Aug precipitation mm = 165.2
| Sep precipitation mm = 145.2
| Oct precipitation mm = 149.1
| Nov precipitation mm = 111.6
| Dec precipitation mm = 104.8
| year precipitation mm = 1,453.8
| unit precipitation days = 1 mm
| Jan precipitation days = 13.8
| Feb precipitation days = 12.6
| Mar precipitation days = 12.2
| Apr precipitation days = 8.9
| May precipitation days = 7.8
| Jun precipitation days = 9.9
| Jul precipitation days = 10.7
| Aug precipitation days = 13.2
| Sep precipitation days = 11.6
| Oct precipitation days = 12.1
| Nov precipitation days = 11.8
| Dec precipitation days = 11.7
| year precipitation days = 136.3
| Jan record high F = 77.7
| Feb record high F = 79.0
| Mar record high F = 79.0
| Apr record high F = 81.0
| May record high F = 86.0
| Jun record high C = 32.2
| Jul record high C = 33.1
| Aug record high F = 93.0
| Sep record high C = 33.2
| Oct record high F = 89.0
| Nov record high F = 84.0
| Dec record high F = 80.0
| Jan record low C = 7.2
| Feb record low C = 6.3
| Mar record low F = 45.0
| Apr record low F = 48.0
| May record low C = 12.1
| Jun record low C = 15.2
| Jul record low C = 16.1
| Aug record low F = 68.0
| Sep record low F = 66.0
| Oct record low F = 58.0
| Nov record low C = 12.4
| Dec record low C = 9.1
| Jan avg record high C = 23.4
| Feb avg record high C = 23.1
| Mar avg record high C = 23.5
| Apr avg record high C = 24.4
| May avg record high C = 26.5
| Jun avg record high C = 29.1
| Jul avg record high C = 30.7
| Aug avg record high C = 31.2
| Sep avg record high C = 30.6
| Oct avg record high C = 28.9
| Nov avg record high C = 26.3
| Dec avg record high C = 24.5
| year avg record high C = 31.3
| Jan avg record low C = 11.5
| Feb avg record low C = 11.6
| Mar avg record low C = 11.4
| Apr avg record low C = 14.0
| May avg record low C = 16.3
| Jun avg record low C = 19.4
| Jul avg record low C = 21.7
| Aug avg record low C = 22.5
| Sep avg record low C = 21.4
| Oct avg record low C = 19.0
| Nov avg record low C = 15.9
| Dec avg record low C = 13.6
| year avg record low C = 10.2
| Jan humidity = 73
| Feb humidity = 73
| Mar humidity = 73
| Apr humidity = 74
| May humidity = 79
| Jun humidity = 81
| Jul humidity = 80
| Aug humidity = 79
| Sep humidity = 77
| Oct humidity = 74
| Nov humidity = 72
| Dec humidity = 72
| year humidity = 
| Jan dew point C = 13.4
| Feb dew point C = 13.3
| Mar dew point C = 12.9
| Apr dew point C = 15.2
| May dew point C = 17.7
| Jun dew point C = 21.1
| Jul dew point C = 22.8
| Aug dew point C = 23.1
| Sep dew point C = 22.2
| Oct dew point C = 19.8
| Nov dew point C = 16.6
| Dec dew point C = 14.6
| Jan sun = 143.2
| Feb sun = 147.6
| Mar sun = 189.7
| Apr sun = 231.9
| May sun = 255.9
| Jun sun = 255.6
| Jul sun = 284.6
| Aug sun = 272.7
| Sep sun = 221.8
| Oct sun = 198.3
| Nov sun = 168.0
| Dec sun = 146.6
| year sun = 
| source = බර්මියුඩා කාලගුණ සේවය (සාමාන්‍ය උපරිම සහ අවම 2006–2023, ආර්ද්‍රතාවය 1995–2010, පිනි ලක්ෂ්‍යය 2002–2018, ඉර 1999–2019)&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1991-2020_Bermuda-78016_PrincipalNormals1991-2020.xlsx
| title =  Bermuda Principal Normals 1991–2020
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1981_2010_Monthly_Stats_Updated_20190502.xlsx
| title =  1981-2010 Monthly Stats
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/2002_2018_DewPoint_Statistics_Updated_20190614.xlsx
| title =  2002-2018 Dew Point Statistics
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateArchiveDocuments/Summary%20And%20Miscellaneous/1949_1999_ClimateSummary.html
| title =  1949-1999 Climate Summary
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.weather.bm/climateReport/climateReport_AnnualData.asp
| title =  Climate Report - Annual Data
| publisher = [[Bermuda Weather Service]]
| access-date = January 13, 2024
}}&lt;/ref&gt;
}}

=== වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ ===
[[File:Juvenile_Bermuda_Cedar_at_Ferry_Reach.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Juvenile_Bermuda_Cedar_at_Ferry_Reach.jpg|thumb|ෆෙරී රීච් හි තරුණ බර්මියුඩා දේවදාර ගසක්]]
[[File:White-eyed_vireo_(Vireo_griseus_bermudianus)_in_Bermuda.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:White-eyed_vireo_(Vireo_griseus_bermudianus)_in_Bermuda.jpg|thumb|සුදු ඇස් ඇති වීරෝ (Vireo griseus bermudianus)]]
සොයා ගන්නා විට, බර්මියුඩාව මිනිසුන්ගෙන් තොර වූ අතර බොහෝ දුරට ආධිපත්‍යය දැරුවේ බර්මියුඩා දේවදාර වනාන්තර වන අතර එහි වෙරළ තීරයේ කඩොලාන වගුරු බිම් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Britton |first=Lord Nathaniel |date=8 January 1918 |title=Flora of Bermuda |url=http://archive.org/details/floraofbermuda00brit |access-date=8 January 2021 |publisher=Scribner's sons |via=[[Internet Archive]] |place=[[New York, New York]]}}&lt;/ref&gt; වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 20% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 1,000 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 සිට නොවෙනස්ව පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content|title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Bermuda |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BMU/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}&lt;/ref&gt;

දිවයිනේ වත්මන් සනාල ශාක විශේෂ 1,000 න් 165 ක් පමණක් ස්වදේශික ලෙස සැලකේ; එම නාමයෙන් හඳුන්වන දේවදාර ශාක විශේෂ ඇතුළුව ඒවායින් පහළොවක් ආවේණික වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Endemic Species |url=https://environment.bm/endemic-species |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215135412/https://environment.bm/endemic-species |archive-date=15 February 2020 |access-date=15 February 2020 |website=The Department of Environment and Natural Resources |language=en-GB |place=Bermuda}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ නිවර්තන දේශගුණය පදිංචිකරුවන්ට දිවයිනට ස්වදේශික නොවන ගස් හා ශාක විශේෂ රාශියක් හඳුන්වා දීමට ඉඩ සැලසීය.&lt;ref name=&quot;z277&quot;&gt;{{cite web |title=Bermuda » NNSS |url=https://www.nonnativespecies.org/overseas-territories/territory-pages/bermuda |access-date=2025-02-18 |website=Home » NNSS}}&lt;/ref&gt; අද වන විට, තල් ගස්, පලතුරු ගස් සහ කෙසෙල් වර්ග බොහොමයක් බර්මියුඩාවේ වැඩෙන නමුත්, වගා කරන ලද පොල් ගස් ස්වදේශික නොවන ලෙස සලකනු ලබන අතර ඒවා ඉවත් කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;y376&quot;&gt;{{cite web |date=2016-02-12 |title=Coconut palm trees don’t suit us |url=https://www.royalgazette.com/letters-to-the-editor/article/20160212/coconut-palm-trees-dont-suit-us/ |access-date=2025-02-18 |website=The Royal Gazette}}&lt;/ref&gt; රටෙහි බර්මියුඩා උපනිවර්තන කේතුධර වනාන්තර භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපය අඩංගු වේ.&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|display-authors=6|year=2017|title=An ecoregion-based approach to protecting half the terrestrial realm|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|doi-access=free|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C.|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E.M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාවේ සිටින එකම දේශීය ක්ෂීරපායින් වවුලන් විශේෂ පහක් වන අතර, ඒ සියල්ල නැගෙනහිර එක්සත් ජනපදයේ ද දක්නට ලැබේ: රිදී හිසකෙස් ඇති වවුලා ලැසියොනික්ටරිස් නොක්ටිවාගන්ස්, නැගෙනහිර රතු වවුලා ලැසියුරස් බොරියාලිස්, හොරි වවුලා ලැසියුරස් සිනෙරියස්, සෙමිනෝල් වවුලා ලැසියුරස් සෙමිනොලස් සහ ත්‍රිවර්ණ වවුලා පෙරිමියෝටිස් උපෆ්ලේවස්.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author1=Grady, F.V.|author2=Olson, S.L.|name-list-style=amp|year=2006|title=Fossil bats from Quaternary deposits on Bermuda (Chiroptera: Vespertilionidae)|journal=Journal of Mammalogy|volume=87|issue=1|pages=148–152|doi=10.1644/05-MAMM-A-179R1.1|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; බර්මියුඩාවේ අනෙකුත් බහුලව දන්නා සත්ත්ව විශේෂ අතරට එහි ජාතික පක්ෂියා වන බර්මියුඩා පෙට්‍රල් හෝ කැහෝ ඇතුළත් වන අතර එය 1620 ගණන්වල සිට වඳ වී ගොස් ඇතැයි සිතීමෙන් පසු 1951 දී නැවත සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite iucn|publisher=[[BirdLife International]]|date=2018|title=''Pterodroma cahow''|volume=2018|page=e.T22698088A132624115|doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22698088A132624115.en|access-date=12 November 2021}}&lt;/ref&gt; ලාසරුස් විශේෂයක උදාහරණයක් ලෙස කැහෝ වැදගත් වේ, එබැවින් එහි වාසස්ථාන ප්‍රදේශ ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම ඇතුළුව එය ආරක්ෂා කිරීමට රජයට වැඩසටහනක් ඇත. තවත් ප්‍රසිද්ධ විශේෂයකට සුදු වලිග සහිත නිවර්තන කුරුල්ලා ඇතුළත් වේ, එය දේශීයව දිගු වලිගය ලෙස හැඳින්වේ. මෙම පක්ෂීන් පෙබරවාරි සිට මාර්තු දක්වා කාලය තුළ බෝ කිරීම සඳහා රට අභ්‍යන්තරයට පැමිණෙන අතර බර්මියුඩියානුවන්ගේ පැමිණෙන වසන්තයේ පළමු ලකුණ වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Longtail (White Tailed Tropicbird) |url=https://environment.bm/longtail |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216042947/https://environment.bm/longtail |archive-date=16 February 2022 |access-date=2022-02-16 |website=The Department of Environment and Natural Resources |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩා පාෂාණ කටුස්සා (හෝ බර්මියුඩා පාෂාණ හම්) බර්මියුඩාවේ එකම ස්වදේශික පක්ෂි නොවන ගොඩබිම් පෘෂ්ඨවංශිකයා ලෙස බොහෝ කලක සිට සැලකේ, එහි වෙරළ තීරයේ බිත්තර දමන සමුද්‍ර කැස්බෑවන් වට්ටම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, විද්‍යාඥයින් මෑතකදී ජානමය DNA අධ්‍යයනයන් හරහා සොයාගෙන ඇත්තේ, කලින් දූපත් සමූහයට හඳුන්වා දී ඇතැයි සැලකූ දියමන්ති බැක් ටෙරපින් නම් කැස්බෑ විශේෂයක් ඇත්ත වශයෙන්ම මිනිසුන්ගේ පැමිණීමට පෙර සිටම පැවත එන බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Diamondback Terrapin |url=http://www.conservation.bm/diamondback-terrapin/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807051136/http://www.conservation.bm/diamondback-terrapin/ |archive-date=7 August 2014 |website=The Department of Conservation Services |place=Bermuda}}&lt;/ref&gt;

බර්මියුඩාවේ මී මැසි විශේෂ තුනක් පමණක් වාර්තා වී ඇත. බටහිර මී මැස්සන් ඇපිස් මෙලිෆෙරා 1616 දී පමණ ඉංග්‍රීසි ජනපදිකයන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලද අතර,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kevan|first=D. Keith McE.|date=April 1981|title=The terrestrial arthropods of the Bermudas: an historical review of our knowledge|url=https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/anh.1981.10.1.1|journal=Archives of Natural History|language=en|volume=10|issue=1|pages=1–29|doi=10.3366/anh.1981.10.1.1|issn=0260-9541}}&lt;/ref&gt; එය දිවයිනේ මීමැසි පාලනයේ සංස්කෘතික වැදගත්කමේ ආරම්භය සනිටුහන් කරයි. දෙවන විශේෂයක් වන දහඩිය මී මැස්සන් වන ලැසියොග්ලොසම් සෙමිවිරිඩි අවසන් වරට වාර්තා වූයේ 1922 දී ය. මෑත කාලීන DNA විශ්ලේෂණයෙන් හෙළි වී ඇත්තේ බර්මියුඩාවේ කොළ කපන මී මැස්සන් මෙගාචයිල් ප්‍රූයිනා එක්සත් ජනපදයේ එම්. ප්‍රූයිනා ජනගහනයෙන් වෙනස් වූ අද්විතීය පරිණාමීය පෙළපතක් නියෝජනය කරන බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rose|first1=Jennifer|last2=Gilbert|first2=M. Thomas P.|last3=Outerbridge|first3=Mark|last4=Morales|first4=Hernán E.|date=2024-08-30|title=Evolutionary genomics analysis reveals a unique lineage of Megachile pruina found in an isolated population in Bermuda|journal=Insect Conservation and Diversity|language=en|volume=17|issue=6|pages=1143–1155|doi=10.1111/icad.12776|issn=1752-458X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>tfmjfg9j3bvkj8lpc7v2ebo4d6mthzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කේමන් දූපත් හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179824</id>
    <revision>
      <id>797406</id>
      <parentid>738182</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20357" sha1="skhtkoiqrenoxu64e64vsys1e01pins" xml:space="preserve">=== සම්භවය සහ ජනපදකරණය ===
[[File:2_dollar_Cayman_1975.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2_dollar_Cayman_1975.png|thumb|1975 කේමන් ඩොලර් 2]]2017 වන විට, යුරෝපීයයන් විසින් දූපත් සොයා ගැනීමට පෙර ඔවුන් එහි වාසය කළ බවට කිසිදු සාක්ෂියක් සොයාගෙන නොමැත.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Keegan|first1=William F.|title=The Caribbean before Columbus|last2=Hofman|first2=Corinne|author-link2=Corinne Hofman|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=9780190647353|edition=ebook|location=New York, New York|pages=6}}&lt;/ref&gt; කේමන් දූපත් වලට ඔවුන්ගේ නම ලැබුණේ අරවක්-ටයිනෝ ජනයාගේ භාෂාවෙන් කිඹුලා (කයිමන්) යන වචනයෙනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Cayman Islands |url=https://www.refworld.org/docid/4954ce0dc.html |publisher=www.refworld.org}}&lt;/ref&gt; 1503 මැයි 10 වන දින ඇමරිකාවට කළ අවසන් ගමනේදී ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් දූපත් දුටු පළමු යුරෝපීයයා බව විශ්වාස කෙරේ.&lt;ref name=&quot;History of Cayman Islands&quot;&gt;{{cite web |title=History of Cayman Islands |url=http://www.gov.ky/portal/page/portal/cighome/cayman/islands/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909232014/http://www.gov.ky/portal/page/portal/cighome/cayman/islands/history |archive-date=9 September 2018 |access-date=7 July 2019 |publisher=Cayman Islands Government}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Cayman Islands |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Cayman-Islands |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506134919/https://www.britannica.com/place/Cayman-Islands |archive-date=6 May 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; කැස්බෑවන් විශාල සංඛ්‍යාවක් එහි තිබී හමු වූ නිසා (ඒවා ඉක්මනින් වඳ වී යාමට ආසන්නව දඩයම් කරන ලදී) ඔහු ඒවා &quot;ලාස් ටෝර්ටුගස්&quot; ලෙස නම් කළේය.&lt;ref name=&quot;History of Cayman Islands&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot;&gt;{{cite web |title=History of the Cayman Islands |url=https://www.explorecayman.com/about-cayman/history-of-the-cayman-islands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307214219/https://www.explorecayman.com/about-cayman/history-of-the-cayman-islands |archive-date=7 March 2021 |access-date=7 July 2019 |website=Explore Cayman}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ඊළඟ දශක කිහිපය තුළ, දූපත් &quot;කයිමානාස්&quot; හෝ &quot;කයිමේන්ස්&quot; ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History of Cayman Islands&quot; /&gt;

කොලොම්බස්ගේ දර්ශනයෙන් පසු ක්ෂණික යටත් විජිතකරණයක් සිදු නොවූ නමුත්, විවිධ පසුබිම්වලින් පැමිණි විවිධ පදිංචිකරුවන් අවසානයේ පැමිණියහ, මුහුදු කොල්ලකරුවන්, නැව් සුන්බුන් වූ නාවිකයින් සහ ජැමෙයිකාවේ ඔලිවර් ක්‍රොම්වෙල්ගේ හමුදාවෙන් පලා ගිය අය ඇතුළුවය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bauman|first=Robert|date=2007|title=The Complete Guide to Offshore Residency|page=115|publisher=The Sovereign Society|isbn=978-0-9789210-9-5}}&lt;/ref&gt; සර් ෆ්‍රැන්සිස් ඩ්‍රේක් 1586 දී දූපත් වෙත කෙටි සංචාරයක් කළේය.&lt;ref name=&quot;keytocayman.com&quot;&gt;{{cite web |date=22 January 2016 |title=Key to Cayman - HISTORY – ISLANDS THAT TIME FORGOT |url=http://www.keytocayman.com/history/history-islands-that-time-forgot/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301014126/http://www.keytocayman.com/history/history-islands-that-time-forgot/ |archive-date=1 March 2021 |access-date=7 July 2019}}&lt;/ref&gt;[[File:Cayman_Islands_National_Museum_-_George_Town,_Grand_Cayman.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cayman_Islands_National_Museum_-_George_Town,_Grand_Cayman.jpg|වම|thumb|කේමන් දූපත් ජාතික කෞතුකාගාරය, ජෝර්ජ් ටවුන්, ග්‍රෑන්ඩ් කේමන්]]
පළමු ස්ථිර පදිංචිකරු වන අයිසැක් බොඩ්ඩන් 1661 දී පමණ ග්‍රෑන්ඩ් කේමන් හි උපත ලැබීය. ඔහු බොඩ්ඩන් නම් මුල් පදිංචිකරුවෙකුගේ මුනුපුරා විය, බොහෝ විට 1655 දී ස්පාඤ්ඤයෙන් ජැමෙයිකාව අල්ලා ගැනීමට සම්බන්ධ වූ ඔලිවර් ක්‍රොම්වෙල්ගේ සොල්දාදුවෙකු විය හැකිය.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Keith|last=Thompson|title=Life in The Caribbean|date=2010|isbn=978-9987-16-015-0|page=152|publisher=New Africa Press}}&lt;/ref&gt;

1670 මැඩ්රිඩ් ගිවිසුමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එංගලන්තය ජැමෙයිකාව සමඟ කේමන් දූපත් විධිමත් ලෙස පාලනය කළේය.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt; එම වසරේම පෘතුගීසි පෞද්ගලික මැනුවෙල් රිබෙයිරෝ පාර්ඩල් යටතේ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ලිට්ල් කේමන් හි කැස්බෑ ධීවර ජනාවාසයකට ප්‍රහාරයක් එල්ල කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;keytocayman.com&quot; /&gt; ඒ වන විට මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ තෝතැන්නක් බවට පත්ව තිබූ ප්‍රදේශයේ පදිංචි වීමට අසාර්ථක උත්සාහයන් කිහිපයකින් පසුව,&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot; /&gt; දූපත් වල ස්ථිර ඉංග්‍රීසි කතා කරන ජනගහනයක් 1730 ගණන්වල සිට පැවත එන්නකි.&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot; /&gt; 1734 දී ජැමෙයිකාවේ ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් පළමු රාජකීය ඉඩම් ප්‍රදානයෙන් පසු ජනාවාස වීමත් සමඟ, වහලුන් හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cayman Islands History |url=http://www.gocayman.ky/history.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012073753/http://www.gocayman.ky/history.html |archive-date=12 October 2008 |publisher=Gocayman.ky}}&lt;/ref&gt; බොහෝ දෙනෙකු අප්‍රිකාවෙන් මිලදී ගෙන දූපත් වෙත ගෙන එන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ස්වදේශික කේමේනියානුවන්ගෙන් බහුතරයක් අප්‍රිකානු හෝ ඉංග්‍රීසි සම්භවයක් ඇති අය බවට පත්ව ඇත.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt;

1794 පෙබරවාරි 8 වන දින, කේමේනියානුවන් විසින් HMS Convert ඇතුළු වෙළඳ නැව් දහයක කණ්ඩායමක කාර්ය මණ්ඩලය බේරා ගන්නා ලදී, එම සිදුවීම එතැන් සිට &quot;දස රුවල් සුන්බුන්&quot; ලෙස ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.&lt;ref name=&quot;History of Cayman Islands&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot; /&gt; රළු මුහුදේදී නැව් ගල්පරයක ගැටී ගොඩබිමට දිව ගොස් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wood|first=Lawson|title=The Cayman Islands|date=2007|publisher=New Holland Publishers, Limited|isbn=978-1-84537-897-4|page=12}}.&lt;/ref&gt; පුරාවෘත්තයට අනුව, III වන ජෝර්ජ් රජු දූපත් වැසියන්ගේ ත්‍යාගශීලීභාවය වෙනුවෙන් ඔවුන්ට ත්‍යාග පිරිනැමුවේ කිසි විටෙකත් බදු හඳුන්වා නොදෙන බවට පොරොන්දුවක් ලබා දීමෙනි, මන්ද එක් නෞකාවක රජුගේ පවුලේ සාමාජිකයෙකු රැගෙන ගිය බැවිනි. පුරාවෘත්තය තිබියදීත්, කතාව සත්‍ය නොවේ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zayas y Alfonso|first=Alfredo|title=Lexografía Antillana|publisher=El Siglo XX Press|year=1914|location=Havana}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot; /&gt;

=== 19 වන සියවස ===
1802 දී දූපත් වල සිදු කරන ලද පළමු සංගණනයේදී, ග්‍රෑන්ඩ් කේමන්හි ජනගහනය 933 ක් වූ අතර, එම වැසියන්ගෙන් 545 ක් වහලුන් විය.&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot; /&gt; 1833 දී බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුව විසින් වහල්භාවය අහෝසි කිරීමේ පනත සම්මත කිරීමෙන් පසුව, කේමන් දූපත් වල වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී. අහෝසි කරන අවස්ථාවේ දී, පවුල් 116 කට අයත් අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති වහලුන් 950 කට වඩා සිටියහ.&lt;ref&gt;{{citation|title=The Cayman Islands Annual Report 1988|date=1988|page=127|location=Cayman Islands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of Cayman Islands&quot; /&gt;

1863 ජුනි 22 වන දින, කේමන් දූපත් ජැමෙයිකාවේ ක්‍රවුන් ජනපදයේ යැපීමක් ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කර පරිපාලනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Colonies in Conflict: The History of the British Overseas Territories|year=2015|url=https://archive.org/details/coloniesinconfli0000cawl|first=Charles|last=Cawley}}{{page needed|date=September 2022}}&lt;/ref&gt; ජැමෙයිකාව ස්වාධීන පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජධානියක් බවට පත්වීමෙන් පසු, 1962 දී වෙනම ක්‍රවුන් ජනපදයක් බවට පත් වන තෙක්, දූපත් ජැමෙයිකාවේ ජනපදයේ කොටසක් ලෙස පාලනය විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Newman|first=Graeme R.|date=2010|title=Crime and Punishment Around the World: Africa and the Middle East|url=https://archive.org/details/crimepunishmenta0000unse|page=[https://archive.org/details/crimepunishmenta0000unse/page/82 82]|publisher=Abc-Clio, LLC|isbn=978-0-313-35133-4}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt;[[File:Heroes_Square_of_George_Town.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Heroes_Square_of_George_Town.jpg|දකුණ|thumb|කේමන් දූපත් යුද්ධයෙන් මියගිය අය සිහිපත් කරන ජෝර්ජ් ටවුන් මධ්‍යයේ පිහිටි වීර චතුරශ්‍රය. ව්‍යවස්ථාදායක සභා ගොඩනැගිල්ල වම් පසින් ඇත.]]

=== 20 වන සියවස ===
1950 ගණන්වලදී, ඕවන් රොබට්ස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (ORIA) විවෘත කිරීමත් සමඟ,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Airport Authority of Cayman Islands – CIAA |url=https://www.caymanairports.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513094028/https://www.caymanairports.com/ |archive-date=13 May 2021 |access-date=13 May 2021 |website=Caymanairports.com}}&lt;/ref&gt; බැංකුවක් සහ හෝටල් කිහිපයක් මෙන්ම, නියමිත ගුවන් ගමන් සහ කෲස් නැවතුම් ස්ථාන ගණනාවක් හඳුන්වා දීමත් සමඟ සංචාරක ව්‍යාපාරය සමෘද්ධිමත් වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;keytocayman.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot; /&gt; දේශපාලනික වශයෙන්, කේමන් දූපත් 1958 සිට 1962 දක්වා ජැමෙයිකාවේ අභ්‍යන්තර ස්වයං පාලන ප්‍රදේශයක් වූ නමුත්, 1962 දී ජැමෙයිකාවේ නිදහස ලැබීමෙන් පසු ඔවුන් සෘජු බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට නැවත පැමිණියහ.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt; 1972 දී, නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් මගින් විශාල අභ්‍යන්තර ස්වයං පාලනයක් ලබා දෙන ලද අතර, 1994 දී තවදුරටත් සංශෝධන සිදු කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt; කේමන් දූපත් රජය සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ වෙරළබඩ මූල්‍ය ආකර්ෂණය හරහා භූමියේ ආර්ථිකය නංවාලීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර, මේ දෙකම 1970 ගණන්වල සිට හතු පිපෙන්නාක් මෙන් වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;History of the Cayman Islands&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt; ඓතිහාසිකව, කේමන් දූපත් බදු-නිදහස් ගමනාන්තයක් වී ඇති අතර, රජය සැමවිටම සෘජු බදු නොව වක්‍ර බදු මත විශ්වාසය තබා ඇත. භූමිය කිසි විටෙකත් ආදායම් බද්දක්, ප්‍රාග්ධන ලාභ බද්දක් හෝ කිසිදු ධන බද්දක් අය කර නොමැති අතර, එය ජනප්‍රිය බදු තෝතැන්නක් බවට පත් කළේය.&lt;ref name=&quot;biswas&quot;&gt;{{cite book|last=Biswas|first=Rajiv|date=2002|title=International Tax Competition: A Developing Country Perspective|url=https://archive.org/details/internationaltax0000unse_l3r0|publisher=Commonwealth Secretariat|page=[https://archive.org/details/internationaltax0000unse_l3r0/page/38 38]|isbn=0-85092-688-2}}.&lt;/ref&gt;

1986 අප්‍රේල් මාසයේදී, කේමන් දූපත් වල පළමු සමුද්‍ර ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ නම් කරන ලද අතර, ඒවා ඔවුන්ගේ බිඳෙනසුලු සාගර ජීවීන් ආරක්ෂා කළ කැරිබියන් දූපත් වල පළමු දූපත් බවට පත් විය.

=== 21 වන සියවස ===
මානව හිමිකම් නීති සම්පාදනයේ විවිධ අංග සංග්‍රහ කරමින් 2001 සහ 2009 දී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව තවදුරටත් සංශෝධනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt;

2004 සැප්තැම්බර් 11 වන දින, මුහුදු මට්ටමේ බොහෝ දුරට අනාරක්ෂිතව පිහිටා ඇති ග්‍රෑන්ඩ් කේමන් දූපත, වසර 86 කින් දූපත් වලට බලපෑ දරුණුතම සුළි කුණාටුව වන අයිවන් සුළි කුණාටුවෙන් විනාශ විය.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thompson|first=Keith|date=2010|title=Caribbean Islands: The Land and the People|url=https://archive.org/details/isbn_9789987160181|page=[https://archive.org/details/isbn_9789987160181/page/152 152]|publisher=New Africa Press|isbn=978-9987-16-018-1}}&lt;/ref&gt; එය ග්‍රෑන්ඩ් කේමන්හි බොහෝ ප්‍රදේශ ජලයෙන් යට කළ අඩි 8 (මීටර් 2.4) කුණාටු රළක් ඇති කළේය.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot; /&gt; දිවයිනේ නිවාස වලින් 83% ක් හානි වී ඇති අතර, 4% ක් සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණයක් අවශ්‍ය විය. වාර්තා වන පරිදි සියලුම නිවාස වලින් 70% ක් ගංවතුරෙන් හෝ සුළඟින් දැඩි හානිවලට ලක් විය. තවත් 26% ක් අර්ධ වහල ඉවත් කිරීම, අඩු මට්ටමේ ගංවතුර හෝ පාවෙන හෝ සුළඟින් ධාවනය වන සුළි කුණාටු සුන්බුන් සමඟ ඇති වූ බලපෑමෙන් සුළු හානිවලට ලක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hurricane Ivan Remembered |url=http://www.gov.ky/portal/page?_pageid=1143%2C5067689&amp;_dad=portal&amp;_schema=portal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223143341/http://www.gov.ky/portal/page?_pageid=1143%2C5067689&amp;_dad=portal&amp;_schema=portal |archive-date=23 December 2015 |access-date=26 July 2012 |publisher=Hazard Management Cayman Islands}}&lt;/ref&gt; සමහර ප්‍රදේශවල විදුලිය, ජලය සහ සන්නිවේදනය මාස ගණනාවක් තිස්සේ බාධා ඇති විය. වසර දෙකක් ඇතුළත, ග්‍රෑන්ඩ් කේමන් හි ප්‍රධාන නැවත ගොඩනැගීමේ වැඩසටහනක් එහි යටිතල පහසුකම් එහි පූර්ව සුළි කුණාටු තත්ත්වයට පාහේ නැවත පැමිණ ඇති බව අදහස් විය. දූපත් වල නිවර්තන පිහිටීම හේතුවෙන්, අත්ලාන්තික් ද්‍රෝණියේ වෙනත් ඕනෑම කලාපයකට වඩා වැඩි සුළි කුණාටු හෝ නිවර්තන පද්ධති කේමන් දූපත් වලට බලපා ඇත. සාමාන්‍යයෙන්, එය සෑම වසර 2.23 කට වරක් මදින්න හෝ සෘජුවම පහර දී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Grand Cayman's history with tropical systems |url=http://www.hurricanecity.com/city/caymanislands.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429150540/http://www.hurricanecity.com/city/caymanislands.htm |archive-date=29 April 2011 |access-date=31 July 2011 |publisher=hurricanecity.com}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>skhtkoiqrenoxu64e64vsys1e01pins</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මොන්ට්සෙරාට් හි ආර්ථිකය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179870</id>
    <revision>
      <id>797330</id>
      <parentid>738585</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9858" sha1="q3jfshcie9qt5ow99bgd4b6gl4cy4b5" xml:space="preserve">[[File:Caribe_Queen.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribe_Queen.jpg|thumb|එම්වී කැරිබේ ක්වීන් යනු නෙවිස් තොටුපළ බෝට්ටුවක් වන අතර එය සතියකට කිහිප වතාවක් ඇන්ටිගුවා සහ මොන්ට්සෙරාට් අතර මගීන් ප්‍රවාහනය කරයි.]]
1995 පිපිරීමෙන් සහ එහි ප්‍රතිවිපාක හේතුවෙන් මොන්ට්සෙරාට්හි ආර්ථිකය විනාශ විය;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web |title=Encyclopaedia Britannica - Montserrat |url=https://www.britannica.com/place/Montserrat-island-West-Indies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017182618/https://www.britannica.com/place/Montserrat-island-West-Indies |archive-date=17 October 2022 |access-date=28 June 2019}}&lt;/ref&gt; වර්තමානයේ දිවයිනේ මෙහෙයුම් අයවැය බොහෝ දුරට බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් සපයනු ලබන අතර ජාත්‍යන්තර සංවර්ධන දෙපාර්තමේන්තුව (DFID) හරහා පරිපාලනය කරනු ලබන අතර එය වසරකට ආසන්න වශයෙන් පවුම් මිලියන 25 කි.{{citation needed|date=November 2023}} අමතර මුදල් ආදායම් සහ දේපළ බදු, බලපත්‍ර සහ අනෙකුත් ගාස්තු මෙන්ම ආනයනික භාණ්ඩ සඳහා අය කරන රේගු බදු හරහා සුරක්ෂිත කෙරේ.

5000 ට අඩු ජනගහනයක් සහිත මොන්ට්සෙරාට්හි සීමිත ආර්ථිකය,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last=Roach |first=Bennette |title=Is this end of Geothermal Energy development? |url=https://www.themontserratreporter.com/is-this-end-of-geothermal-energy-development/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131043127/https://www.themontserratreporter.com/is-this-end-of-geothermal-energy-development/ |archive-date=31 January 2020 |access-date=2020-01-31}}&lt;/ref&gt; ඩීසල් උත්පාදක යන්ත්‍ර පහක් මගින් නිපදවන ලද විදුලි බලය මෙගාවොට් 2.5 ක් පරිභෝජනය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 2015 |title=Energy Snapshot: Montserrat |url=https://www.nrel.gov/docs/fy15osti/64126.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804085725/https://www.nrel.gov/docs/fy15osti/64126.pdf |archive-date=4 August 2020 |access-date=31 January 2020 |website=NREL}}&lt;/ref&gt; ගවේෂණාත්මක භූතාපජ ළිං දෙකක් හොඳ සම්පත් සොයාගෙන ඇති අතර තුන්වන භූතාපජ ළිඳක් සඳහා පෑඩ් 2016 දී සකස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Richter |first=Alexander |date=2 September 2016 |title=Well pad ready for drilling of third geothermal well in Montserrat |url=http://www.thinkgeoenergy.com/well-pad-ready-for-drilling-of-third-geothermal-well-in-montserrat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924104729/http://www.thinkgeoenergy.com/well-pad-ready-for-drilling-of-third-geothermal-well-in-montserrat/ |archive-date=24 September 2016 |access-date=23 September 2016 |work=Think Geoenergy}}&lt;/ref&gt; භූතාපජ ළිං එක්ව දිවයිනට අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි බලයක් නිපදවීමට අපේක්ෂා කෙරේ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Handy |first=Gemma |date=8 November 2015 |title=Does Montserrat's volcano hold the key to its future? |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34648340 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703002110/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34648340 |archive-date=3 July 2018 |access-date=21 June 2018 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; 2019 දී 250 kW සූර්ය PV මධ්‍යස්ථානයක් ආරම්භ කරන ලද අතර, තවත් 750 kW සඳහා සැලසුම් කර ඇත.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

CIA විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද වාර්තාවකින් පෙන්නුම් කරන්නේ අපනයනවල වටිනාකම ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 5.7 (2017 ඇස්තමේන්තුගත) ට සමාන වූ බවයි, එය ප්‍රධාන වශයෙන් ඉලෙක්ට්‍රොනික උපාංග, ප්ලාස්ටික් බෑග්, ඇඳුම් පැළඳුම්, උණුසුම් ගම්මිරිස්, දෙහි, සජීවී ශාක සහ ගවයන්ගෙන් සමන්විත විය. ආනයනවල වටිනාකම ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 31.02 (2016 ඇස්තමේන්තුගත) වූ අතර එය ප්‍රධාන වශයෙන් යන්ත්‍රෝපකරණ සහ ප්‍රවාහන උපකරණ, ආහාර ද්‍රව්‍ය, නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ, ඉන්ධන සහ ලිහිසි තෙල් වලින් සමන්විත විය.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web |title=Central America :: Montserrat — The World Factbook - Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218004435/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montserrat/ |archive-date=18 February 2021 |access-date=28 April 2019 |website=Cia.gov}}&lt;/ref&gt;[[File:Montserrat_Island_Sunset_(4568325551).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Montserrat_Island_Sunset_(4568325551).jpg|thumb|ග්වාඩලූප් මාර්ගයෙන් මොන්ට්සෙරාට්]]1979 දී, බීට්ල්ස් නිෂ්පාදක ජෝර්ජ් මාටින් AIR ස්ටූඩියෝ මොන්ට්සෙරාට් විවෘත කළ අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |year=2017 |title=Sir George Martin CBE (1926–2016) |url=http://www.georgemartinmusic.com/george-martin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724130034/http://www.georgemartinmusic.com/george-martin/ |archive-date=24 July 2017 |access-date=8 July 2017 |website=George Martin Music}}&lt;/ref&gt; දිවයිනේ දේශගුණයෙන් සහ සුන්දර වටපිටාවෙන් ප්‍රයෝජන ගනිමින් පටිගත කිරීමට බොහෝ විට එහි ගිය සංගීතඥයන් සමඟ දිවයින ජනප්‍රිය කළේය.&lt;ref name=&quot;AirMonserrat&quot;&gt;{{cite web |title=AIR Montserrat |url=http://www.airstudios.com/about-us/history/air-montserrat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018200519/http://www.airstudios.com/about-us/history/air-montserrat |archive-date=18 October 2014 |access-date=5 January 2013 |publisher=AIR Studios}}&lt;/ref&gt; 1989 සැප්තැම්බර් 17 වන දින අලුයම, හියුගෝ සුළි කුණාටුව 4 වන කාණ්ඩයේ සුළි කුණාටුවක් ලෙස දිවයින පසු කළ අතර, දිවයිනේ ව්‍යුහයන්ගෙන් 90% කට වඩා හානි කළේය.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |title=Encyclopædia Britannica – Monts/errat |url=https://www.britannica.com/place/Montserrat-island-West-Indies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017182618/https://www.britannica.com/place/Montserrat-island-West-Indies |archive-date=17 October 2022 |access-date=28 June 2019}}&lt;/ref&gt; මොන්ට්සෙරාට් හි AIR ස්ටූඩියෝ වසා දැමූ අතර සංචාරක ආර්ථිකය පාහේ විනාශ විය.&lt;ref&gt;{{cite book|author=National Research Council|title=Hurricane Hugo, Puerto Rico, the U.S. Virgin Islands, and Charleston, South Carolina, September 17-22, 1989|url=https://archive.org/details/hurricanehugopue0000unse|date=1994|publisher=The National Academies Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-309-04475-2|doi=10.17226/1993}}&lt;/ref&gt; 1995 දී සෞෆ්‍රියර් හිල්ස් ගිනි කන්ද පුපුරා යාමත් සමඟ සෙමින් යථා තත්ත්වයට පත්වෙමින් තිබූ සංචාරක කර්මාන්තය නැවතත් විනාශ විය, නමුත් එය වසර පහළොවක් ඇතුළත අර්ධ වශයෙන් යථා තත්ත්වයට පත් වීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Montserrat tourism arrivals up 22 percent in first seven months of 2010 {{!}} Caribbean news, Entertainment, Fashion, Politics, Business, Sports.... |url=http://www.thewestindiannews.com/montserrat-tourism-arrivals-up-22-percent-in-first-seven-months-of-2010/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150519165637/http://www.thewestindiannews.com/montserrat-tourism-arrivals-up-22-percent-in-first-seven-months-of-2010/ |archive-date=19 May 2015 |access-date=18 May 2015 |website=www.thewestindiannews.com}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>q3jfshcie9qt5ow99bgd4b6gl4cy4b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පුවර්ටෝ රිකෝ හි නිරුක්තිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180009</id>
    <revision>
      <id>797393</id>
      <parentid>739286</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16502" sha1="4biwpegbhwipmuhtdvxc7sox2wxmsrz" xml:space="preserve">පුවර්ටෝ රිකෝ යනු ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් &quot;පොහොසත් වරාය&quot; යන්නයි.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook - Puerto Rico&quot;&gt;{{cite web |title=CIA World Factbook – Puerto Rico |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/puerto-rico/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105163943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/puerto-rico/ |archive-date=5 January 2021 |access-date=5 August 2019}}&lt;/ref&gt; පුවර්ටෝ රිකෝ වැසියන් බොහෝ විට දිවයින බොරින්ක්වෙන් ලෙස හඳුන්වන අතර එය එහි ස්වදේශික ටයිනෝ නාමය වන බොරිකෙන් වෙතින් ව්‍යුත්පන්න වූ අතර එය &quot;ධෛර්යවන්ත ස්වාමියාගේ දේශය&quot; ලෙස ජනප්‍රියව කියනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Allatson|first=Paul|title=Key Terms in Latino/a Cultural and Literary Studies|url=https://archive.org/details/keytermsinlatino0000alla_a9m5|page=[https://archive.org/details/keytermsinlatino0000alla_a9m5/page/47 47]|location=Malden, Mass.|publisher=Blackwell Publishing|year=2007|isbn=978-1-4051-0250-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=1972 |title=Taino Indigenous Peoples of the Caribbean |encyclopedia=Clásicos de Puerto Rico |publisher=Ediciones Latinoamericanas, S.A. |url=http://www.taino-tribe.org/terms1.htm#anchor250018 |editor=Cayetano Coll y Toste |edition=2nd |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013032642/http://www.taino-tribe.org/terms1.htm |archive-date=13 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/advanceinantill00grosgoog|title=H. B. Grose, Advance in the Antilles: the new era in Cuba and Porto Rico, Presbyterian Home Missions, 1910|publisher=Literature Dept., Presbyterian Home Missions|year=1910|access-date=6 February 2011|last1=Grose|first1=Howard Benjamin}}&lt;/ref&gt; බොරිකුවා, බොරින්ක්වේනෝ සහ බොරින්කානෝ යන පද පුවර්ටෝ රිකෝ උරුමයේ කෙනෙකු හඳුනා ගැනීමට බහුලව භාවිතා වේ,&lt;ref&gt;[[mwod:Boricua|''Boricua.'']]  Merriam-Webster Dictionary. Accessed 9 February 2022. [https://web.archive.org/web/20220210030451/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Boricua Archived.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dle.rae.es/borincano ''Borincano.''] Diccionario de la Real Academia Española. Accessed 9 February 2022.[https://web.archive.org/web/20220210030619/https://dle.rae.es/borincano Archived.]&lt;/ref&gt; සහ පිළිවෙලින් බොරිකෙන් සහ බොරින්ක්වෙන් වලින් උපුටා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;Julian Granberry and Gary Vescelius. ''Languages of the Pre-Columbian Antilles.'' The University of Alabama Press. 2004. p.92. {{ISBN|978-0-8173-8191-2}}&lt;/ref&gt; මෙම දූපත ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් &quot;වශී කිරීමේ දූපත&quot; යන අර්ථය ඇති ලා ඉස්ලා ඩෙල් එන්කැන්ටෝ ලෙසද ජනප්‍රියව හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rc7FAAAAQBAJ&amp;pg=PA121|chapter=¡Adelante Hermanas de la Raza!, Josefina Silva de Cintron and Puerto Rican Women's Feminismo. – The New York's World Fair: 1939–1940|title=Exploring the Decolonial Imaginary: Four Transnational Lives|first=Patricia A.|last=Schechter|location=New York|publisher=MacMillan|year=2012|isbn=978-1-137-01284-5}} Note: The phase &quot;The Island of Enchantment&quot; has been traced back to a travel guide by that title that [[Theodore Roosevelt Jr]]. offered in ''[[House &amp; Garden (magazine)|House &amp; Garden]]'' magazine in 1938.&lt;/ref&gt;

කොලොම්බස් දූපතට ශාන්ත ජෝන් බැප්ටිස්ට් ගෞරවයක් වශයෙන් සැන් ජුවාන් බවුටිස්ටා යන නම තැබූ අතර අගනුවර සියුඩාඩ් ඩි පුවර්ටෝ රිකෝ (&quot;පොහොසත් වරාය නගරය&quot;) ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook - Puerto Rico&quot; /&gt; අවසානයේ වෙළඳුන් සහ අනෙකුත් නාවික අමුත්තන් මුළු දිවයිනම පුවර්ටෝ රිකෝ ලෙස හැඳින්වීමට පටන් ගත් අතර, සැන් ජුවාන් ප්‍රධාන වෙළඳ/නැව් වරාය සහ අගනුවර සඳහා භාවිතා කරන නම බවට පත් විය.{{efn|Proyecto Salón Hogar (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන්) &quot;{{lang|si|ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් බොරිකෙන් හි නම සැන් ජුවාන් බවුටිස්ටා ලෙස වෙනස් කර එය පුවර්ටෝ රිකෝ අගනුවර ලෙස හැඳින්වූහ. වසර ගණනාවක් පුරා, පුවර්ටෝ රිකෝ නගරය සැන් ජුවාන් බවට පත් වූ අතර, සැන් ජුවාන් බවුටිස්ටා පුවර්ටෝ රිකෝ බවට පත් විය.}}&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.proyectosalonhogar.com/enciclopedia_ilustrada/HistoriaPR1.htm |title=Historia de Puerto Rico |publisher=Proyectosalonhogar.com |access-date=14 April 2014 |archive-date=30 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430045127/http://www.proyectosalonhogar.com/Enciclopedia_Ilustrada/HistoriaPR1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

1898 පැරිස් ගිවිසුමෙන් පසු එක්සත් ජනපදය විසින් දිවයිනේ නම පෝර්ටෝ රිකෝ ලෙස වෙනස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Treaty of Peace Between the United States and Spain; December 10, 1898 |url=http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708063629/http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp |archive-date=8 July 2012 |access-date=27 July 2016 |website=The Avalon Project |publisher=[[Yale Law School]]}}&lt;/ref&gt; ඉංග්‍රීසිකරණය කරන ලද නම එක්සත් ජනපද රජය සහ පෞද්ගලික ව්‍යවසායන් විසින් භාවිතා කරන ලදී (ඉතාලි, ප්‍රංශ සහ පෘතුගීසි භාෂාවෙන් පෝර්ටෝ). 1931 දී ෆීලික්ස් කෝර්ඩෝවා ඩාවිලා විසින් කොන්ග්‍රසයේ ඒකාබද්ධ යෝජනාවක් මගින් නම නැවත පුවර්ටෝ රිකෝ ලෙස වෙනස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Crafting an Identity |url=http://history.house.gov/Exhibitions-and-Publications/HAIC/Historical-Essays/Foreign-Domestic/Crafting-Identity/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819122410/http://history.house.gov/Exhibitions-and-Publications/HAIC/Historical-Essays/Foreign-Domestic/Crafting-Identity/ |archive-date=19 August 2016 |access-date=27 July 2016 |website=History, Art &amp; Archives |publisher=Office of the Historian and the Clerk of the House's Office of Art and Archives}}&lt;/ref&gt;{{efn|1932 දී, එක්සත් ජනපද කොංග්‍රසය නිල වශයෙන් ''පෝර්ටෝ රිකෝ'' හි පැරණි [[ඉංග්‍රීසිකරණය]] ස්පාඤ්ඤ නාමය ''පුවර්ටෝ රිකෝ'' ලෙස ප්‍රතිනිර්මාණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pedro A. Malavet |title=America's colony: the political and cultural conflict between the United States and Puerto Rico |url=https://books.google.com/books?id=pKqVpqGVsJYC |year=2004 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-5680-5 |pages=[https://books.google.com/books?id=pKqVpqGVsJYC&amp;pg=PA43 43], [https://books.google.com/books?id=pKqVpqGVsJYC&amp;pg=PA181 181 note 76] |access-date=18 October 2020 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208215202/https://books.google.com/books?id=pKqVpqGVsJYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;To change the name of the island of ''Porto Rico'' to ''Puerto Rico'', S.J. Res 36, 72nd Congress, enacted 1932. ({{USStat|47|158}})&lt;/ref&gt; දූපත් සමූහය අත්පත් කරගත් දා සිට එය එහි ව්‍යවස්ථාදායක සහ අධිකරණ වාර්තාවල පෙර අක්ෂර වින්‍යාසය භාවිතා කර ඇත. 1898 දී එක්සත් ජනපදය දිවයින යටත් කර ගැනීමට පෙර, අතරතුර සහ පසුව ප්‍රවෘත්ති මාධ්‍ය සහ ලියකියවිලි වල ''පෝර්ටෝ රිකෝ'' සහ ''පෝර්ටෝ රිකෝ'' යන දෙකම එකිනෙකට වෙනස් ලෙස භාවිතා කළ බව පැට්‍රීෂියා ගෙරොවිචි පවසයි. උදාහරණයක් ලෙස, ''පෝර්ටෝ'' අක්ෂර වින්‍යාසය [[පැරිස් ගිවිසුම (1898)|පැරිස් ගිවිසුම]] හි භාවිතා කරන ලදී, නමුත් ''පෝර්ටෝ'' එම වසරේම ''[[නිව් යෝර්ක් ටයිම්ස්]]'' විසින් භාවිතා කරන ලදී. &quot;[[ෆෝකර් පනත]] කෙටුම්පත් කිරීමේදී කුතුහලය දනවන අතපසුවීමක් දිවයිනේ නම නිල වශයෙන් වැරදි ලෙස අක්ෂර වින්‍යාස කිරීමට හේතු වූ&quot; බව නැන්සි මොරිස් පැහැදිලි කරයි.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Patricia Gherovici |title=The Puerto Rican syndrome |url=https://books.google.com/books?id=2jSsxVWxu2sC |year=2003 |publisher=Other Press, LLC |isbn=978-1-892746-75-7 |pages=[https://books.google.com/books?id=2jSsxVWxu2sC&amp;pg=PA140 140–141] |access-date=18 October 2020 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208215157/https://books.google.com/books?id=2jSsxVWxu2sC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ගර්වාසියෝ ලුයිස් ගාර්ෂියා 1899 දී නිකුත් කරන ලද ''නැෂනල් ජියෝග්‍රැෆික් (සඟරාව)'' ලිපියකට ඉංග්‍රීසි අක්ෂර වින්‍යාසය සොයා ගනී, ඉන්පසු ඇමරිකානු ප්‍රධාන භූමියේ ඉංග්‍රීසි කතා කරන පුරවැසියන්ගේ වාර්ගික හා භාෂාමය අභිමානය නිසා බොහෝ ආයතන සහ ආයතන විසින් අක්ෂර වින්‍යාසය තබා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Dw2ZjkgjchkC |title=Hispanic Americans in Congress, 1822–2012 |last=Historian |first=Office of the |date=1 January 2013 |publisher=Government Printing Office |isbn=978-0-16-092068-4 |language=en |access-date=17 August 2016 |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208215204/https://books.google.com/books?id=Dw2ZjkgjchkC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/registerportori03ricogoog|title=Register of Porto Rico|last1=Secretary's|first1=Puerto Rico|last2=Office|first2=Puerto Rico Secretary's|date=1 January 1903|publisher=Office of the Secretary|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gWczAQAAIAAJ|title=Porto Rico: A Caribbean Isle|last1=Van Deusen|first1=Richard James|last2=Van Deusen|first2=Elizabeth Kneipple|date=1931|publisher=Henry Holt|language=en|access-date=17 August 2016|archive-date=8 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208215040/https://books.google.com/books?id=gWczAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jGhNAAAAYAAJ|title=Scientific survey of Porto Rico and the Virgin Islands|last=Sciences|first=New York Academy of|date=1922|publisher=New York Academy of Sciences|language=en}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ආයතනයේ නිල නාමය එස්ටාඩෝ ලිබ්‍රේ අසෝසියාඩෝ ඩි පුවර්ටෝ රිකෝ (&quot;නිදහස් ඇසෝසියේටඩ් ස්ටේට් ඔෆ් පුවර්ටෝ රිකෝ&quot;) වන අතර එහි නිල ඉංග්‍රීසි නාමය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පුවර්ටෝ රිකෝ වේ.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook - Puerto Rico&quot; /&gt; ස්පාඤ්ඤ නිල නාමය එහි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පී ලුයිස් මුනෝස් මැරින් විසින් යෝජනා කරන ලද අතර එය 1952 ජූලි 25 වන දින ව්‍යවස්ථා සභාවක් විසින් සම්මත කරන ලදී. සමහර බලධාරීන් එය සුහද වචනයක් ලෙස හැඳින්වූ අතර ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් &quot;පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය&quot; යන නිල නාමය අත්තික්කා කොළයක් සෑදෙන බවට චෝදනා කර ඇත, එනම්, හානිකර නොවන පෙනුමක් ඇති දෙයක් සමඟ ඇත්ත වශයෙන්ම ලැජ්ජාවට පත් කරන හෝ අප්‍රසන්න ක්‍රියාවක් ආවරණය කිරීම හා සම්බන්ධ වේ.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=w5mB2mY-ac4C&amp;pg=PT380 ''Latino/a Thought: Culture, Politics, and Society.''] Francisco H. Vazquez.  Page 380. Lanham, Md: Rowman Littlefield Publishers. 2009. Accessed 25 May 2012.&lt;/ref&gt; පුවර්ටෝ රිකෝ එක්සත් ජනපදයේ භූමියක් ලෙස පවතී, සැලකිය යුතු අභ්‍යන්තර ස්වයං පාලනයක් ක්‍රියාත්මක කරයි, නමුත් විදේශ කටයුතු හෝ ආරක්ෂාව වැනි ක්ෂේත්‍රවලදී එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට යටත් වේ. මේ හේතුව නිසා, එය ජාත්‍යන්තර හෝ එක්සත් ජනපද දේශීය නීතිය යටතේ පූර්ණ අනුබද්ධ රාජ්‍යයක් ලෙස නොසැලකේ.&lt;ref&gt;[http://rozenbergquarterly.com/extended-statehood-in-the-caribbean-fifty-years-of-commonwealth-the-contradictions-of-free-associated-statehood-in-puerto-rico/ ''Extended Statehood in the Caribbean ~ Fifty Years of Commonwealth ~ The Contradictions Of Free Associated Statehood in Puerto Rico.''] Rozenberg Quarterly. Accessed 15 August 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bu.edu/law/workingpapers-archive/documents/lawsong_and_sloaner040809rev.pdf ''The Constitutionality of Decolonization by Associated Statehood: Puerto Rico's Legal Status Reconsidered.''] Gary Lawson and Robert D. Sloane. Boston University School of Law. Working Paper Number 09-11. 3 August 2009. [https://web.archive.org/web/20191018000656/http://www.bu.edu/law/workingpapers-archive/documents/lawsong_and_sloaner040809rev.pdf Archived] on 18 October 2019 at the Wayback Machine.&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4biwpegbhwipmuhtdvxc7sox2wxmsrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශ්‍රී ලාංකික වෙල්ලාලර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180240</id>
    <revision>
      <id>797378</id>
      <parentid>753111</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30086" sha1="ra8ho9cocv3eis47hqsznxfss643wko" xml:space="preserve">{{Infobox caste|caste_name=ශ්‍රී ලාංකික වෙල්ලාලර්|classification=|subdivisions=ඓතිහාසිකව; දැනට නොපවතී:
{{unbulleted list
| පෙරිය වෙල්ලාලර්
| චින්න වෙල්ලාලර්
  }}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tzPXAAAAMAAJ|title=The karmic theater: self, society, and astrology in Jaffna|last=Perinbanayagam|first=R. S.|date=1982|publisher=University of Massachusetts Press|isbn=9780870233746|pages=26|language=en}}&lt;/ref&gt;|languages=[[දෙමළ භාෂාව|දෙමළ]]|religions=[[හින්දු ආගම]], [[ක්‍රිස්තියානි ආගම]]|related=[[ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ]], [[සිංහල ජනතාව|සිංහලයන්]], [[දෙමළ ජනතාව|දෙමළයන්]], [[වෙල්ලාලර්]]}}'''ශ්‍රී ලාංකික වෙල්ලාලර්''' යනු ({{Langx|ta|இலங்கை வெள்ளாளர்|lit=Ilaṅkai veḷḷāḷar}} {{Langx|en|Sri Lankan Vellalar|lit=}}) යනු ශ්‍රී ලංකාවේ, ප්‍රධාන වශයෙන් යාපනය අර්ධද්වීපයේ සහ යාබද වන්නි ප්‍රදේශයේ දක්නට ලැබෙන කුලයකි. ඔවුන් ශ්‍රී ලංකාවේ දෙමළ ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වේ. ඔවුන් පාරම්පරිකව කෘෂිකර්මාන්තයේ නියැළී සිටියද වෙළෙඳුන්, ඉඩම් හිමියන්, පුජ්‍යස්ථාන අනුග්‍රාහකයෝද ඊට අයත් වූහ.&lt;ref name=&quot;Bush 52&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TBqHDAAAQBAJ|title=The Intra-Group Dimensions of Ethnic Conflict in Sri Lanka: Learning to Read Between the Lines|last=Bush|first=Kenneth|date=2003-12-09|publisher=Springer|isbn=9780230597822|pages=52|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aMWGiJLptNoC|title=Ritual and Recovery in Post-Conflict Sri Lanka|last=Derges|first=Jane|date=2013-05-20|publisher=Routledge|isbn=978-1136214882|language=en}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් ද ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ඩයස්පෝරාවේ කොටසක්.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pfaffenberger|first=Bryan|year=1985|title=Vellalar domination|journal=Man|volume=20|issue=1|pages=158|jstor=2802228}}&lt;/ref&gt;

උතුරු ශ්‍රී ලාංකික සමාජයේ චාරිත්‍රානුකූලව සහ සංඛ්‍යාත්මකව ප්‍රමුඛ කුලයක් ලෙස ඔවුන් කීර්තියක් ලබා ඇති අතර, ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ජනතාවගේ දේශපාලන ප්‍රභූන් අතරට දායක වී ඇත.&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Aob8AgAAQBAJ|title=The Rise of Tamil Separatism in Sri Lanka: From Communalism to Secession|last1=Welhengama|first1=Gnanapala|last2=Pillay|first2=Nirmala|date=2014-03-05|publisher=Routledge|isbn=9781135119713|pages=168|language=en}}&lt;/ref&gt; ඉහළ යටත් විජිත තරාතිරමක් වන දෙමළ මුදලිවරුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් වෙල්ලාලර් කුලයෙන් උපුටා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qExuAAAAMAAJ|title=The Sri Lankan Tamils: ethnicity and identity|last1=Manogaran|first1=Chelvadurai|last2=Pfaffenberger|first2=Bryan|date=1994|publisher=Westview Press|isbn=9780813388458|pages=35, 43, 147, 149|language=en}}&lt;/ref&gt; නැගෙනහිර ශ්‍රී ලංකාවේ, වෙල්ලාලර්වරු එහි අනෙකුත් ප්‍රමුඛ කුල ලෙස, කුඩි හෝ මාතෘවංශික වංශ ලෙස තවදුරටත් බෙදී සිටිති.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Thurnheer|first=Katharina|url=https://books.google.com/books?id=AO_WBQAAQBAJ|title=Life Beyond Survival: Social Forms of Coping After the Tsunami in War-affected Eastern Sri Lanka|date=2014-06-30|publisher=Transcript Verlag|isbn=9783839426012|pages=142-143|language=en|quote=McGilvray (19822, 1982b, 1989; 2008, 103) elaborated on a specific feature in marriage practices of eastern Sri Lanka by demonstrating the relevance of matrilineal, exogamous sub-caste categories for marriage relationships: marriages are arranged between members of matriclans or descent units called kudis (kudi). [...] The kudi system and the entailed marriage practice more characteristically describe the paddy-field cultivating Vellalar or Mukkuvar and other castes rather than the Karaiyar.}}&lt;/ref&gt;

== නිරුක්තිය ==
වෙල්ලාලර් යන වචනය ඔවුන්ගේ වාරිමාර්ග හා වගා කලාවෙන් උපුටා ගන්නා ලද්දකි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RctWAAAAMAAJ|title=The surnames of the Caṅkam age: literary &amp; tribal|last1=Rangaswamy|first1=M. A. Dorai|last2=Araṅkacāmi|first2=Mor̲appākkam Appācāmi Turai|date=1968|publisher=University of Madras|pages=152|language=en}}&lt;/ref&gt; මෙම වචනය පැමිණෙන්නේ වේලාම් (&quot;ගංවතුර&quot;, &quot;ජලය&quot; හෝ &quot;බහුලත්වය&quot;) සහ ආන්මයි (&quot;ස්වාමිත්වය&quot; හෝ &quot;කළමනාකරණය&quot;) යන දෙමළ වචන වලින් ය; එබැවින් මෙම වචනයේ වචනාර්ථයෙන් &quot;ජලය කළමනාකරණය කරන අය&quot; හෝ &quot;ගංවතුරේ අධිපතීන්&quot; යන්නයි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HzlkWtM9IJYC|title=Converting Women: Gender and Protestant Christianity in Colonial South India|last=Kent|first=Eliza F.|date=2004-04-01|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198036951|pages=62|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Journal of the Ceylon branch of the Royal Asiatic Society By Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. Ceylon Branch, Colombo: &quot;'Vellalar' is also said to be a contract form of 'Vella-Alar', meaning 'the lords of the Vellam', flood...&quot;[https://books.google.com/books?id=jN0lAAAAMAAJ&amp;q=vellalar &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt; ලන්දේසි ලේඛනාගාරය වෙල්ලාලර් සහ ගොවිගම බෙල්ලලාස් යන යෙදුම යටතේ ලියාපදිංචි කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pjqwCQAAQBAJ|title=The Adaptable Peasant: Agrarian Society in Western Sri Lanka under Dutch Rule, 1740-1800|last=Dewasiri|first=Nirmal Ranjith|date=2007-12-12|publisher=BRILL|isbn=9789047432821|pages=189|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ඉතිහාසය ==

=== මිථ්‍යා සම්භවය ===
දෙමළ දේශයේ පැරණි පාලක කුලය වන වෙල්ලාලයන්ගේ ශාඛාවක්, පෘථිවි දේවිය වන පාර්වතී දේවියගෙන් ධාන්‍ය සහ එහි වගාව පිළිබඳ උපදෙස් ලැබුණු බව කියා සිටියේය. එබැවින් වෙල්ලාලයන් පිල්ලෙයි (පාර්වතීගේ දරුවන්) ලෙසද හැඳින්විණි. රජවරු නගුල පැදවූහ. වෙල්ලාලර්වරු ජීවයේ නිර්මාතෘවරුන් (ඔවුන් ආහාර නිර්මාණය කළ නිසා) සහ භූමියේ පාලකයන් යන දෙදෙනාම බව පවසමින් විස්තර කරනු ඇත.&lt;ref name=&quot;o961&quot;&gt;{{cite book|last=David|first=K.|title=The New Wind: Changing Identities in South Asia|publisher=De Gruyter|series=World Anthropology|year=2011|isbn=978-3-11-080775-2|url=https://books.google.com/books?id=Vp_la9QMGIQC&amp;pg=PA185|access-date=2024-12-29|page=185}}&lt;/ref&gt;

=== මුල් ඉතිහාසය ===
ශ්‍රී ලාංකික වෙල්ලාලර්වරු තමිල්නාඩුවේ වෙල්ලාලර්වරුන් සමඟ අර්ධ වශයෙන් පොදු සම්භවයක් බෙදා ගනී. වෙල්ලාලර්වරු සාම්ප්‍රදායිකව මරුතම් හි සංගම් භූ දර්ශනයේ වාසය කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2jMg8K5dPZUC|title=Essays on Indian History and Culture: Felicitation Volume in Honour of Professor B. Sheik Ali|last=Murthy|first=H. V. Sreenivasa|date=1990|publisher=Mittal Publications|isbn=9788170992110|language=en}}&lt;/ref&gt; වෙල්ලාලර්වරු සංගම් යුගයේ සිටම ජන කණ්ඩායමක් ලෙස කථා කරන අතර සංගම් සාහිත්‍යයේ සම්භාව්‍ය කෘති බොහොමයක සඳහන් වේ. ටොල්කාප්පියම් හි වෙල්ලාලර් යන පදය අඩංගු නොවන නමුත් කෘෂිකර්මාන්තය ප්‍රගුණ කිරීමට අමතරව රාජ්‍ය කටයුතුවලට සම්බන්ධ වූ විට ආයුධ රැගෙන යාමට සහ මල්මාලා පැළඳීමට අයිතියක් තිබූ වේලාන් මාන්තර් නම් පුද්ගලයින් කණ්ඩායමක් ගැන සඳහන් වේ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Chieftains of the Sangam Age|author=Ka. Ta Tirunāvukkaracu|publisher=International Institute of Tamil Studies|year=1994|page=33}}&lt;/ref&gt; වෙල්ලාලර් යන පදය පරිපාදල් හි ඉඩම් හිමියෙකු යන අර්ථයෙන් දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;nathan&quot;&gt;{{cite book|title=From Tribe to Caste|url=https://archive.org/details/apu.305.51220954.nat.21525|author=Dev Nathan|publisher=Indian Institute of Advanced Study|year=1997|page=[https://archive.org/details/apu.305.51220954.nat.21525/page/233 233]}}&lt;/ref&gt; පට්ටිනප්පලෙයි කාව්‍යයේ වෙල්ලාලර්වරුන්ගේ ගුණාංග හය ලැයිස්තුගත කර ඇත, එනම් ඝාතනයෙන් වැළකීම, සොරකම් කිරීමෙන් වැළකීම, ආගම ප්‍රචාරය කිරීම, ආගන්තුක සත්කාරය, යුක්තිය සහ අවංකකම.&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Outline of the Cultural History and Principles of Hinduism|author=C. Sivaratnam|publisher=Stangard Printers|year=1964|page=269}}&lt;/ref&gt;

=== මධ්‍යතන යුගය ===
යාපනය රාජධානියේ නිර්මාතෘ කාලිංග මාඝ පිළිබඳ විස්තරයක් වන කයිලයාමලෙයි, දකුණු ඉන්දියාවේ කොරොමැන්ඩල් වෙරළ තීරයෙන් වෙල්ලාලර් නට්ටාර් ප්‍රධානීන්ගේ සංක්‍රමණය විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kj_aWm4DeFEC|title=The Sri Lanka Reader: History, Culture, Politics|last=Holt|first=John|date=2011-04-13|publisher=Duke University Press|isbn=978-0822349822|pages=84, 85, 518|language=en}}&lt;/ref&gt; මලවර් සහ ගන්ගේයර් වංශවලින් වෙල්ලාලර් ප්‍රධානීන් පරිපාලන තනතුරු සඳහා පත් කරන ලද්දේ පළමු යාපනයේ රජු වන සින්කයිආරියන් (ක්‍රි.ව. 1280 පමණ) විසිනි.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal|last=Arasaratnam|first=S.|date=1981-07-01|title=Social History of a Dominant Caste Society: The Vellalar of North Ceylon (Sri Lanka) in the 18th Century|journal=The Indian Economic &amp; Social History Review|language=en|volume=18|issue=3–4|pages=377–391|doi=10.1177/001946468101800306|issn=0019-4646|s2cid=143603755}}&lt;/ref&gt; ගම් ප්‍රධානීන් සහ ඉඩම් හිමියන් වූ වෙල්ලාලර්වරු උදෙයාර් යන පදවි නාමය දැරූහ.&lt;ref name=&quot;g62&quot;&gt;Gunasingam, M. ''Sri Lankan Tamil Nationalism'', p. 62&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal|last=K|first=Arunthavarajah|date=March 2014|title=The Administration of Jaffna Kingdom – A Historical View|url=http://ijbarr.com/downloads/2014/vol2-issue3/5.pdf|journal=International Journal of Business and Administration Research Review|publisher=University of Jaffna|volume=2|issue=3|page=32|access-date=2025-04-16|archive-date=2017-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005840/http://ijbarr.com/downloads/2014/vol2-issue3/5.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== යටත් විජිත යුගය ===
[[ගොනුව:Arumuka_Navalar.jpg|thumb|19 වන සියවසේ ශයිව විද්වතෙකු සහ ශයිව සිද්ධාන්තයේ කීර්තිමත් අනුග්‍රාහකයෙකු වූ ආරුමුක නාවලර්.]]
පෘතුගීසි ලංකාවේ කාලයේ දී, වෙල්ලාලර්වරුන් ගොවිතැන් කිරීම සහ ගව වගාවෙහි නියැලී සිටි ගොවීන් ලෙස විස්තර කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fernando|first=A. Denis N.|date=1987|title=PENINSULAR JAFFNA FROM ANCIENT TO MEDIEVAL TIMES: Its Significant Historical and Settlement Aspects|journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka|volume=32|page=84|jstor=23731055}}&lt;/ref&gt; එස්. අරසරත්නම්ට අනුව, පෘතුගීසීන්ගේ වැටීමෙන් පසු ලන්දේසි යටත් විජිතවාදීන් විසින් වෙල්ලාලර් ආධිපත්‍යය ශක්තිමත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xj9FAwAAQBAJ|title=The Politics of Reconstruction and Development in Sri Lanka: Transnational Commitments to Social Change|last=Gerharz|first=Eva|date=2014-04-03|publisher=Routledge|isbn=9781317692799|language=en}}&lt;/ref&gt; පෘතුගීසීන් විසින් ධනවත් කාරයියර්වරුන් සහ මඩපල්ලිවරුන් පරිපාලන කාර්යාලවලට පත් කර තිබුණි. 1658 සැප්තැම්බර් මාසයේදී කාරයියර්වරුන් සහ මඩපල්ලිවරුන් නව ලන්දේසි පාලනයට එරෙහිව කැරලි ගැසූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ලන්දේසීන් වෙල්ලාලර්වරුන්ට පරිපාලන තනතුරු සඳහා අනුග්‍රහය දැක්වීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; පසුව තේසවලමයි ලෙස සංග්‍රහ කරන ලද දේශීය නීති, ඉඩම් හිමියන්ට වහලුන් හිමිකර ගැනීමට ඉඩ සලසන ලෙස ලන්දේසීන් අර්ථකථනය කළහ. මේ අනුව වෙල්ලාලර් ප්‍රධානීන් සහ අනෙකුත් ඉඩම් හිමියන්ගේ කුලවල කෝවියර්වරුන් සහ පංචමර් (&quot;පස්දෙනා&quot;) නලවර්වරුන්, පල්ලාර්වරුන්, පරයාර්වරුන්, වන්නර්වරුන් සහ අම්බට්ටර්වරුන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර ඔවුන් යටතේ කුඩිමක්කල් ලෙස හැඳින්වෙන ගෘහ සේවකයින් ලෙස සේවය කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=A.|first=Geetha, K.|date=2010-07-01|title=In Need of Translation: An Analysis of Sri Lankan Tamil Dalit Literature|url=https://www.questia.com/library/journal/1G1-266467177/in-need-of-translation-an-analysis-of-sri-lankan|journal=ARIEL|language=en|volume=41|issue=3–4|issn=0004-1327|access-date=2025-04-16|archive-date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401042810/https://www.questia.com/library/journal/1G1-266467177/in-need-of-translation-an-analysis-of-sri-lankan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Fb4LAAAAIAAJ|title=Tamil culture in Ceylon: a general introduction|last=Raghavan|first=M. D.|date=1971|publisher=Kalai Nilayam|pages=167|language=en}}&lt;/ref&gt; මෙම කුල මුලින් රාජ්‍ය සේවයට බැඳී සිටියහ, කෙසේ වෙතත්, ඔවුන්ගේ ආධිපත්‍යය වර්ධනය වීමට පටන් ගත් විට ඔවුන් බොහෝ විට නීති විරෝධී ලෙස තනි වෙල්ලාලර්වරුන්ට බැඳී සිටින බවට පත් කරන ලදී. වෙල්ලාලර්වරුන්ගේ වර්ධනය වන බලය, මඩපල්ලිවරුන් පෙර සැකයෙන් ඉවත් කිරීමෙන් සහ 1690 ගණන්වලදී ලන්දේසීන් විසින් පරිපාලන කාර්යාලයට සමානව පත් කිරීමෙන් ප්‍රතිසමතුලිත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

තේසවලමයි හි කෝවියර්වරුන් වෙල්ලාලර්වරුන්ගෙන් පැවත එන්නන් ලෙස සඳහන් කරන අතර, ඔවුන් අතර අන්තර් විවාහයන් අසාමාන්‍ය දෙයක් නොවීය.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8x5bAAAAIAAJ|title=The laws and customs of the Tamils of Ceylon|last=Tambiah|first=Henry Wijayakone|date=1954|publisher=Tamil Cultural Society of Ceylon|pages=59|language=en}}&lt;/ref&gt; ඉතිහාසඥයින්ට අනුව, යාපනය රාජධානියේ බිඳවැටීමෙන් පසු වෙල්ලාලර් සමාජය තුළ අනෙකුත් කුල සහ ප්‍රජාවන් ඒකාබද්ධ වීම හේතුවෙන් 17 වන සහ 19 වන සියවස් අතර වෙල්ලාලර් ජනගහනය වැඩි වූ අතර, එයට අගම්පඩියාර් (මාලිගා සේවකයින්), චෙට්ටියාර් (වෙළෙන්දන්), මාරවර් (සොල්දාදුවන්), තනක්කාරර් (පන්සල කළමනාකරුවන්), මඩපල්ලි (මාලිගා කෝකියන් සහ භාරකරුවන්), මලයාලි සහ පරදේසි (විදේශිකයන්, දක්ෂ සේවකයින්) වැනි කුල ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5AQcVvbHzdcC|title=Sri Lankan Tamil Nationalism: Its Origins and Development in the Nineteenth and Twentieth Centuries|last=Wilson|first=A. Jeyaratnam|date=2000|publisher=University of British Columbia Press|isbn=9781850655190|pages=17, 18, 20|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TKtuAAAAMAAJ|title=Sojourners to citizens: Sri Lankan Tamils in Malaysia, 1885-1965|last=Ramasamy|first=Rajakrishnan|date=1988|publisher=R. Rajakrishnan|isbn=9789839953503|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YJlRAQAAIAAJ|title=The Journal of Asian Studies, Volume 49|publisher=Cambridge University Press|year=1990|pages=81|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1sCHCwAAQBAJ|title=Sri Lanka in the Modern Age: A History|last=Wickramasinghe|first=Nira|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190225797|pages=274|language=en}}&lt;/ref&gt; පෙරිය වෙල්ලාලන් සහ චින්න වෙල්ලාලන් යන සංකල්පයක් පැවති අතර, එහිදී චින්න වෙල්ලාලන් යනු වෙල්ලාලර් අනන්‍යතාවයට උකහා ගත් කුලවලට සම්මුතියක් ඇති කරන උප අංශයකි.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vp_la9QMGIQC|title=The New Wind: Changing Identities in South Asia|last=David|first=Kenneth|date=1977-01-01|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110807752|pages=189, 190, 204|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JERuAAAAMAAJ|title=Sri Lankan Tamil society and politics|last=Civattampi|first=Kārttikēcu|author-link=K. Sivathamby|date=1995|publisher=New Century Book House|isbn=9788123403953|pages=20|language=en}}&lt;/ref&gt;

යටත් විජිත පාලන සමයේදී, සමහර වෙල්ලාලර්වරු ක්‍රිස්තියානි ආගමට හැරුණි.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0sEJ_0vV1QC&amp;pg=PA1044|title=Encyclopedia of Asian American Folklore and Folklife [3 volumes]|last1=Lee|first1=Jonathan H. X.|last2=Nadeau|first2=Kathleen M.|date=2010-12-21|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313350672|pages=1044|language=en}}&lt;/ref&gt; මෙම පරිවර්තනයන් ඔවුන්ට ඉඩම්, දේපළ සහ රජයේ කාර්යාල තබා ගැනීමට ඉඩ සැලසීය.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 17 වන සියවසේ ලන්දේසි අමාත්‍ය පිලිපස් බල්ඩියස්, ක්‍රිස්තියානි වෙල්ලාලර්, කාරයියර් සහ මඩපල්ලිවරුන් අර්ධද්වීපයේ වඩාත්ම බලගතු ක්‍රිස්තියානි පන්ති ලෙස විස්තර කළේය.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Seeland|first=Klaus|date=1993|title=Volume 24|url=https://books.google.com/books?id=VmgMAQAAMAAJ|journal=[[International Quarterly for Asian Studies]]|language=en|publisher=Weltform Verlag.|pages=266}}&lt;/ref&gt; 18 වන සියවසේ ලන්දේසි පාලනය යටතේ, සමහර වෙල්ලාලර්වරු දුම්කොළ වගාව හරහා ධනය උපයා ගත්හ.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; වෙල්ලාලර්වරු යාපනය අර්ධද්වීපයේ ප්‍රමුඛ කුලයක් බවට පත්වීමට පටන් ගත් අතර ලන්දේසි සංගණනයේ වඩාත්ම සංඛ්‍යාව ද වූහ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w-_lAAAAMAAJ|title=Indian Antiquary, A Journal of Oriental Research|date=1873|publisher=Popular Prakashan|pages=229|language=en}}&lt;/ref&gt;

ආගමික ප්‍රතිසංස්කරණවාදියෙකු වූ ආරුමුක නාවලර්ගේ උත්සාහය හේතුවෙන්, බොහෝ හින්දු වෙල්ලාලර්වරුන් ක්‍රිස්තියානි ආගමට හැරවීම වළක්වා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JEaYBm4knn4C|title=The Bible and Empire: Postcolonial Explorations|last=Sugirtharajah|first=R. S.|date=2005-06-16|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521824934|pages=165|language=en}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් ඔහුගේ අනුග්‍රහය යටතේ, ශෛව සිද්ධාන්තයේ දැඩි අනුගාමිකයන් බවට පත් වූ අතර, චාරිත්‍රානුකූල සැලසුම් හරහා ආධිපත්‍යය අත්කර ගත්හ.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcEM2IsnA1AC|title=Ritual, Caste, and Religion in Colonial South India|last1=Bergunder|first1=Michael|last2=Frese|first2=Heiko|date=2011|publisher=Primus Books|isbn=9789380607214|language=en}}&lt;/ref&gt; යාපනයේ සහ කොළඹින් පැමිණි ධනවත් වෙල්ලාලර්වරු දේශපාලනික ශ්‍රී ලාංකික දෙමළ ප්‍රභූන්ගෙන් එකක් වූ අතර, ඉන් එකක් වූයේ පොන්නම්බලම්-කුමරස්වාමි පවුලයි.&lt;ref name=&quot;Routledge&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bush 52&quot; /&gt;

=== නූතන යුගය ===
1983න් පසු ශ්‍රී ලංකාවේ සිවිල් යුද්ධයෙන් පසු ප්‍රධාන කැරලිකාර කණ්ඩායමක් වන දෙමළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි (LTTE) විසින් දෙමළ දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරීම හේතුවෙන් වෙල්ලාලර් දේශපාලනික සහ චාරිත්‍රානුකූල ආධිපත්‍යය දැඩි ලෙස සීමා විය. වේළුපිල්ලේ ප්‍රභාකරන් වැනි ඉහළ නායකයින් බොහෝ දුරට වෙල්ලාලර් කුලයෙන් පැමිණි අය වූහ.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GNKGAwAAQBAJ|title=Pathways of Dissent: Tamil Nationalism in Sri Lanka|last=Cheran|first=R.|date=2009-04-11|publisher=SAGE Publications India|isbn=9788132104322|pages=50|language=en}}&lt;/ref&gt; එල්ටීටීඊයට කුල වෙනස්කම් නොතිබූ අතර ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිවාදයන්ගෙන් එකක් වූයේ කුලවාදයට එරෙහි වීමයි. අනෙකුත් කුල බඳවා ගැනීමෙන් සහ මිශ්‍ර කුල නායකත්වයක් අත්කර ගැනීමෙන් එක්සත් දෙමළ අනන්‍යතාවයක් සොයමින් සිටියහ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AO_WBQAAQBAJ|title=Life Beyond Survival: Social Forms of Coping After the Tsunami in War-affected Eastern Sri Lanka|last=Thurnheer|first=Katharina|date=2014|publisher=transcript Verlag|isbn=9783839426012|pages=32|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_2jvhndxPzQC|title=S.J.V. Chelvanayakam and the Crisis of Sri Lankan Tamil Nationalism, 1947-1977: A Political Biography|last=Wilson|first=A. Jeyaratnam|date=1994|publisher=Hurst|isbn=9781850651307|pages=140|language=en}}&lt;/ref&gt; පැරණි පිළිවෙල අනුගමනය කරමින්, වෙල්ලාලර්වරු කාරයියර්වරුන් සමඟ හවුල්කරුවන් වූ අතර, එල්ටීටීඊය නායකයින් සහ කේඩර්වරුන් ලෙසද දායක වූ වෙල්ලාලර්වරුන්ගෙන් සහයෝගය සහ බඳවා ගැනීම් ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W3aAB9IFVdkC|title=Sri Lankan Tamil Nationalism: Its Origins and Development in the Nineteenth and Twentieth Centuries|last=Wilson|first=A. Jeyaratnam|date=2000|publisher=UBC Press|isbn=9780774807593|pages=18–24|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NI7ZAAAAMAAJ|title=Sociological Bulletin|date=1989|publisher=Indian Sociological Society.|location=University of Bombay|pages=133|language=en}}&lt;/ref&gt;

දෙමළ ඊළාම් ජනතා විමුක්ති සංවිධානය (PLOTE), දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති සංවිධානය (TELO) සහ ඊළාම් විප්ලවවාදී ශිෂ්‍ය සංවිධානය (EROS) යනු වෙල්ලාලර් ආධිපත්‍යය දැරූ සංවිධාන වූ අතර, මෙම සංවිධානයේ වෙල්ලාලර් සාමාජිකයින් කිහිප දෙනෙකු පසුව LTTE සංවිධානයට එක් විය.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_Xq4GnaraYUC|title=Postcolonial Insecurities: India, Sri Lanka, and the Question of Nationhood|last=Krishna|first=Sankaran|date=1999|publisher=University of Minnesota Press|isbn=9781452903873|pages=109|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5AQcVvbHzdcC&amp;dq=plote&amp;pg=PA127|title=Sri Lankan Tamil Nationalism: Its Origins and Development in the Nineteenth and Twentieth Centuries|last=Wilson|first=A. Jeyaratnam|date=2000|publisher=Hurst|isbn=9781850655190|pages=126|language=en}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>ra8ho9cocv3eis47hqsznxfss643wko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොබ්සාර්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180951</id>
    <revision>
      <id>797344</id>
      <parentid>744115</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 21 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66050" sha1="5lamkyy7t3s8xvrgf0ju57uvw087yj4" xml:space="preserve">[[ගොනුව:Kobzars_Kravchenko_Dremchenko.jpg|thumb|250x250පික්| 1902 කාර්කිව් හි ස්ලෝබොෂාන් කොබ්සාර් පී. ඩ්‍රෙව්චෙන්කෝ සහ පොල්ටාවා කොබ්සාර් එම්. ක්‍රව්චෙන්කෝ]]
'''''කොබ්සාර්''''' ( {{Langx|uk|кобзар}}   {{IPA|uk|kɔbˈzar||audio=Uk-кобзар.ogg}}, ප්ල. ''කොබ්සාරි'' {{බස|uk|кобзарі}} ) යනු යුක්රේන සංචාරක බාර්ඩ් කෙනෙක් වූ අතර ඔහු තමාගේම සහායකයාට ගායනා කළ අතර බහු තත් කොබ්සා හෝ බන්දුරා වාදනය කළේය.

== සම්ප්‍රදාය ==
වෘත්තීය කොබ්සාර් සම්ප්‍රදාය දහසයවන සියවසේ පමණ යුක්රේනයේ හෙට්මනේට් යුගයේදී ස්ථාපිත විය. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Kobzar-Lirnyk Tradition |url=https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 |access-date=2023-11-27 |website=honchar.org.ua |language=en-EN}}&lt;/ref&gt; කොබ්සාරි බොහෝ විට අන්ධ වූ අතර 1800 ගණන් වන විට ප්‍රධාන වශයෙන් අන්ධ විය. ''කොබ්සාර්'' යන්නෙහි වචනාර්ථයෙන් අදහස් වන්නේ ' කොබ්සා වාදකයා' යන්නයි, යුක්රේනියානු වීණා වාද්‍ය භාණ්ඩයක් වන අතර, වඩාත් පුළුල් ලෙස - කොබ්සාර් සම්ප්‍රදායට සම්බන්ධ සංගීත ද්‍රව්‍යවල වාදකයෙකි.  &lt;ref&gt;Rainer Maria Rilke, Susan Ranson, Ben Hutchinson(2008), [https://books.google.com/books?id=z3SBPqzapVEC&amp;dq=Kobzar+blind&amp;pg=PA215 ''Rainer Maria Rilke's The book of hours''], Camden House. p. 215. {{ISBN|1-57113-380-1}}&lt;/ref&gt; කොබ්සාරි විසින් බන්දුරා ද වාදනය කරන ලදී, එය බොහෝ විට කොබ්සා වලින් වර්ධනය වූ උපකරණයකි. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/45 45]–48}}&lt;/ref&gt;

=== කොසැක් මාමයි සහ මුල් සම්භවය ===
කොසැක් මමායි ( යුක්රේනියානු : Козак Мамай) යනු බොහෝ ප්‍රභේද ඇති ජනප්‍රිය හා සංකේතාත්මක රූපයකි, නමුත් සාමාන්‍යයෙන් එහි දැක්වෙන්නේ කකුල් හරස් කර වාඩි වී කොබ්සා වාදනය කරන මිනිසෙකුය. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/45 45]–48}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKononenko1998&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (1998). ''Ukrainian minstrels: and the blind shall sing''. Folklores and folk cultures of Eastern Europe. Armonk, N.Y. London: M.E. Sharpe. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;45–&lt;/span&gt;48. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-0144-5|&lt;bdi&gt;978-0-7656-0144-5&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; කොණ්ඩා මෝස්තරය බොහෝ විට කොසැක් විලාසිතාවේ ''චුප්‍රිනා'' වේ. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; කොසැක් මාමායි වටා බොහෝ විට අශ්වයෙකු, ගසක්, රයිෆලයක්, කඩුවක් සහ වෙඩි බෙහෙත් අඟක් සහ සමහර විට බෝතලයක් සහ කෝප්පයක් ඇතුළු විවිධ අයිතම දක්නට ලැබේ. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; සමහර විට කාන්තාවක් හෝ වෙනත් කොසැක්වරුන් වැනි වෙනත් පුද්ගලයින් ගැඹුරු චින්තනයකින් සහ පරාවර්තනයකින් පෙළෙන කොසැක් මාමායි වටා එක්වෙති. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; මෙම රූපයේ ඓතිහාසික නිශ්චිතභාවය ස්ථාපිත කළ නොහැකි වුවද, එය &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwUA&quot;&gt;ඩුමි&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; හි මුල් රචනාකරුවන් සහ ගායකයින් කොසැක්වරුන් හා සම්බන්ධ හමුදා සංගීතඥයන් බවට උපකල්පනයක් නියෝජනය කරයි. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== අන්ධභාවය ===
1800 ගණන්වලට පෙර, රංගන ශිල්පීන්ට පෙනීම ඇති බවට සාක්ෂි තිබුණද, 1800 ගණන්වල කොබ්සාර්වරයෙකු වීමට අන්ධභාවය අවශ්‍යතාවයක් විය. මන්ද කොබ්සාර්ගේ සමාජ භූමිකාව ගොවිපල වැඩවලට දායක වීමට නොහැකි වූ අයට වෘත්තිය සහ සමාජ සුභසාධනය යන දෙකම වූ බැවිනි. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/45 45]–48}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKononenko1998&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (1998). ''Ukrainian minstrels: and the blind shall sing''. Folklores and folk cultures of Eastern Europe. Armonk, N.Y. London: M.E. Sharpe. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;45–&lt;/span&gt;48. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-0144-5|&lt;bdi&gt;978-0-7656-0144-5&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; කොබ්සාරි විය හැක්කේ පිරිමින්ට පමණි. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1800 ගණන්වල ළදරු මරණ අනුපාතය 30% ක් පමණ වූ අතර, ළමුන්ගෙන් 40% ක් වයස අවුරුදු දෙකකට පෙර මිය ගියහ. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/45 45]–48}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKononenko1998&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (1998). ''Ukrainian minstrels: and the blind shall sing''. Folklores and folk cultures of Eastern Europe. Armonk, N.Y. London: M.E. Sharpe. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;45–&lt;/span&gt;48. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-0144-5|&lt;bdi&gt;978-0-7656-0144-5&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; දිවි ගලවා ගත් අයගෙන් අසාමාන්‍ය ලෙස ඉහළ සංඛ්‍යාවක් දුර්වල සෞඛ්‍ය හා රෝග හේතුවෙන් අන්ධ වූහ. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

නටාලි කොනොනෙන්කෝ ලියන පරිදි, අන්ධභාවය සාම්ප්‍රදායික කොබ්සාරි සඳහා සුදුසුකමක් වූ අතර ඒවායේ කාර්යක්ෂමතාවයේ කොටසක් ද විය:&lt;blockquote&gt;&quot;සාම්ප්‍රදායික සංගීත භාණ්ඩ වාදනය සඳහා පනවා ඇති සීමාවන්, අන්ධ අයට පමණක් සංගීත භාණ්ඩ වාදනය කිරීමට ඉඩ සලසන සහ සාමාන්‍ය ජනතාවට යම් ගීත මාලාවක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් වළක්වන සීමාවන්, වෘත්තියට බාධාවක් නොවීය. ඒ වෙනුවට, ඒවා එහි කලාත්මක බලයට සහ විශේෂයෙන් එහි අධ්‍යාත්මික කාර්යක්ෂමතාවයට දායක විය.&quot; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/198 198]}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== ආධුනිකත්වය ===
ග්‍රාමීය ජීවිතයේදී, සෑම කෙනෙකුම පැවැත්මට දායක වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලද අතර, ගොවිපල ශ්‍රමය වඩාත්ම වැදගත් වේ. &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=56–72}}&lt;/ref&gt; කඹ වැඩ හැරුණු විට මෙම කාර්යයන්ට උදව් කිරීමට නොහැකි වූ අන්ධයන්, රංගන ශිල්පීන් ලෙස විකල්ප ආදායම් මාර්ගයක් වර්ධනය කර ගත්හ. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; අවශ්‍ය කුසලතා ඉගෙන ගැනීම සඳහා, අන්ධ දරුවන් වෘත්තීය යාචකයෙකු, ''කොබ්සාර්'' හෝ ''ලිර්නික්'' වෙත පුහුණුව ලබා දිය හැකිය. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; පුහුණුවේ පළමු අදියර වූයේ අන්ධව සිටියදී භෞතිකව ජීවත් වන්නේ කෙසේද සහ ජීවත් වන්නේ කෙසේද යන්නයි. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; ඊළඟට, ආධුනිකයා ගායනා කළ යුතු ගීත සහ යාචක ආචාර විධි ඉගෙන ගනු ඇත. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; ආධුනිකත්වය සඳහා සාමාන්‍ය කාලය අවුරුදු තුනකි. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; ගැහැණු ළමයින් සඳහා පුහුණුව ගායනයෙන් අවසන් විය; පිරිමින්ට පමණක් සංගීත භාණ්ඩ වාදනය කිරීමට සහ වීර කාව්‍ය ගීත ගායනා කිරීමට ඉගෙන ගැනීමට අවසර තිබුණි. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; ආධුනිකයින්ට පෙනීම නොතිබූ නිසා, ඔවුන්ට ස්පර්ශයෙන් සංගීත භාණ්ඩ වාදනය කිරීමට ඉගැන්විය යුතු විය. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

''කොබ්සාර්'' කෙනෙකු වීමට කුසලතා ඉගෙන ගැනීමට කාලය සහ වෑයම අවශ්‍ය වූ අතර, ආධුනික අවශ්‍යතා විවිධ විය. &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=56–72}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKononenko2019&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (2019). ''Ukrainian epic and historical song: folklore in context''. Toronto Buffalo London: University of Toronto Press. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;56–&lt;/span&gt;72. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4875-0263-8|&lt;bdi&gt;978-1-4875-0263-8&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ආධුනිකත්වයේ කාලසීමාවට ආධුනිකත්වයේ බුද්ධිය සහ යෝග්‍යතාවය බලපානු ඇත. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; වැඩිහිටි සිසුන්ට කෙටි ආධුනිකත්වයක් තිබිය හැක්කේ ඔවුන් අන්ධව සිටියදී පැවැත්ම සඳහා අවශ්‍ය කුසලතා දැනටමත් ඉගෙන ගෙන ඇති බැවිනි. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; අඩු යෝග්‍යතාවයක් ඇති සමහර ආධුනිකයින් ''ඩමි'' ඇතුළු දුෂ්කර ගීත ඉගෙන නොගෙන තනිවම පිටත් විය හැකිය. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; තවත් සමහරු අමතර කුසලතා සඳහා අමතර ආධුනිකත්වයක් අපේක්ෂා කළ හැකිය. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; ආධුනිකත්වයක් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් පසු, ''වයිස්විල්කා ලෙස හැඳින්වෙන රහසිගත හා සංවෘත ආරම්භක චාරිත්‍රයක් අතරතුර ආධුනිකයින්ට මින්ස්ට්‍රල් තත්ත්වය ලබා දෙන ලද අතර,'' ඉන් පසුව ඔවුන්ට ''කොබ්සාර්'' හෝ ''ලිර්නික්'' ලෙස රඟ දැක්වීමට අවසර දෙන ලදී. &lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== ප්‍රසංගය ===
කොබ්සාරි විසින් ගායනා කරන ලද ගීත ''zhebranka'', ''ගීතාවලිය'', ''istorychni pisni'', ''dumy'', සහ උපහාසාත්මක ගීත ලෙස වර්ග කළ හැක. &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/16 16]–26}}&lt;/ref&gt; ''ෂෙබ්‍රන්කා'' යනු ජීවිතයේ ක්ෂණික ස්වභාවය, අන්ධභාවයේ ආබාධිතභාවය සහිත ජීවිතය පිළිබඳ විස්තරයක්, දානය සෙවීම සඳහා සමාව අයැදීමක් සහ රෙදි ( &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwww&quot;&gt;රෂ්නිකි&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ) පිළිබඳ සංස්කෘතික හෝ ආගමික සඳහනක් ඉස්මතු කරන යාචක ගීත විය. &lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; ''ගීතිකා'' යනු බයිබලය හෝ ආගම පිළිබඳ මාතෘකාව යටතේ රචනා කරන ලද ආගමික ගීත මිස අනිවාර්යයෙන්ම ගීතිකා නොවේ. ''ෂෙබ්‍රන්කා මෙන්,'' ''ගීතාවලිය'' ද බොහෝ විට කාන්තාවන් (මරියා සහ මරියා මග්දලේනා) සහ ශාන්ත නිකලස් ( ''මයිකොලායි'' ) ස්වරූපයෙන් මරණින් මතු ජීවිතයට අමතරව ජීවිතයේ කෙටිකතාව සහ බලාපොරොත්තුව සහ උපකාරය පිළිබඳ තේමාව පුනරුච්චාරණය කළේය. &lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; සමහර විට මෙම පැරා-ලිටර්ජිකල් ගීත &quot;කන්ටි&quot; ලෙස හැඳින්වේ. &lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=PNW Kobzar Project in concert - &amp;quot;Solace on Rainy Days&amp;quot; {{!}} Stage 7 Pianos, Kirkland, WA {{!}} December 2, 2023 |url=https://happeningnext.com/event/pnw-kobzar-project-in-concert-andquotsolace-on-rainy-daysandquot-eid4so5ngdokk1 |access-date=2023-11-27 |website=happeningnext.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ''ඉස්ටොරිච්නි පිස්නි'' සහ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mw1g&quot;&gt;ඩූමි&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; යනු ''ගීතාවලියට සමාන ස්වරූපයක් ඇති ඓතිහාසික ගීත වන අතර,'' පුද්ගලික හෝ ජාතික මට්ටමින් වැදගත් වූ කොසැක් වීරයන්ගේ අදාළ ඓතිහාසික සිදුවීම් සහ වීර කාව්‍ය කථා වේ. &lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Kobzar-Lirnyk Tradition |url=https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 |access-date=2023-11-27 |website=honchar.org.ua |language=en-EN}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 &quot;The Kobzar-Lirnyk Tradition&quot;]. ''honchar.org.ua''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; උපහාසාත්මක ගීත සියලුම ගායකයින් විසින් ගායනා නොකළ අතර, සෑම විටම බැරෑරුම් රංගනයන්ගෙන් පිටත සිදු කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

=== සමාජ භූමිකාව සහ සංචාරය ===
''කොබ්සාරි'' සාමාන්‍යයෙන් සංචාරකයින් වූ අතර, නිතිපතා සංචාරය කරන ගම්මාන &quot;පරිපථයක්&quot; ඇති කර ගැනීමට නැඹුරු වූ අතර, බෙදා ගැනීමට යමක් ඇති සහ සංචාරය පිළිගත් සමාගමක් සොයා ගන්නා තෙක් ගෙයින් ගෙට ගියේය. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/9 9]–15}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් තමන්ගේම ගමේ හිඟාකෑම නොකළ අතර, සංචාරය කරන විට, සෙසු ''කොබ්සාර්වරයෙකුගේ'' හෝ ''ලිර්නික්'' කෙනෙකුගේ නිවසේ නවාතැන් ගත්හ. &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; ඔවුන් සමහර විට පොළවල්, ආගමික උත්සව සහ විවාහ මංගල්‍යයන්හිදී රඟ දක්වනු ඇත. &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; කේ ''ඔබ්සාරි'' නගරයෙන් නගරයට ගමන් කරමින්, ගමෙන් ගමට ප්‍රවෘත්ති බෙදා ගනිමින්, සමාජ මාධ්‍යයේ මුල් ආකාරයක් ලෙස ක්‍රියා කළේය. &lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=PNW Kobzar Project in concert - &amp;quot;Solace on Rainy Days&amp;quot; {{!}} Stage 7 Pianos, Kirkland, WA {{!}} December 2, 2023 |url=https://happeningnext.com/event/pnw-kobzar-project-in-concert-andquotsolace-on-rainy-daysandquot-eid4so5ngdokk1 |access-date=2023-11-27 |website=happeningnext.com |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://happeningnext.com/event/pnw-kobzar-project-in-concert-andquotsolace-on-rainy-daysandquot-eid4so5ngdokk1 &quot;PNW Kobzar Project in concert - &amp;#x22;Solace on Rainy Days&amp;#x22; | Stage 7 Pianos, Kirkland, WA | December 2, 2023&quot;]. ''happeningnext.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== මාර්ගෝපදේශකයින්ගේ කාර්යභාරය ===
අන්ධ වීම නිසා, ''කොබ්සාරිවරුන්ට'' බොහෝ විට ඔවුන්ගේ ගමන් සඳහා සහාය අවශ්‍ය වන අතර, බොහෝ විට මඟ පෙන්වන්නෙකු ලෙස සේවය කිරීමට පිරිමි ළමයෙකු හෝ ගැහැණු ළමයෙකු කුලියට ගනී ( ''povodyr'' ). &lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/10 10]–15}}&lt;/ref&gt; මෙම දරුවන් බොහෝ විට අනාථ දරුවන් හෝ ආබාධිතයන් වූ බැවින් ඔවුන්ටද ගොවිපල ශ්‍රමයට දායක වීමට නොහැකි විය. &lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; ''කොබ්සාර් ශිල්පියාගේ'' අත්දැකීම් නිසා බොහෝ විට සංගීත භාණ්ඩ සෑදීම වැනි කුසලතාවක් හෝ වෙළඳාමක් ඉගෙන ගැනීමට තරම් වයසට යන තෙක් මාර්ගෝපදේශකයා බොහෝ විට ''කොබ්සාර්ට'' සහාය වනු ඇත. &lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; ''කොබ්සාගේම'' දරුවන් ගොවිපල ශ්‍රමය සැපයීමට තවමත් කුඩා අවධියේදී මඟ පෙන්වන්නන් ලෙස සේවය කළ හැකි නමුත්, සාමාන්‍යයෙන් ''තම'' පියා සමඟ දේවස්ථානයට ඇතුළු නොවනු ඇත. &lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; ''කොබ්සාර්වරයෙකුගේ'' දරුවන් බොහෝ විට උත්සාහ කරන්නේ තමන්ට ප්‍රමාණවත් මුදලක් උපයා ගැනීමට හැකි වූ වහාම තම පියාට නිවසේ රැඳී සිටීමට ඒත්තු ගැන්වීමටයි. &lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;

==== චිත්‍රපටයේ ''පොවෝඩිර්'' ====
2014 දී අධ්‍යක්ෂක ඔලෙස් සැනින් විසින් සෝවියට් යුක්රේනයේ ස්ටාලින්ගේ හොලෝඩොමෝර් සමයේ 1930 ගණන්වල ''කොබ්සාර්වරයෙකුගේ'' මාර්ගෝපදේශකයා පිළිබඳ ද ගයිඩ් ( ''පොවොඩිර්'' ) නමින් චිත්‍රපටයක් නිකුත් කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Kay2014-12-04T04:24:00+00:00 |first=Jeremy |title=Oles Sanin, The Guide |url=https://www.screendaily.com/features/oles-sanin-the-guide/5080654.article |access-date=2024-01-21 |website=Screen |language=en}}&lt;/ref&gt; මෙම චිත්‍රපටය හොඳම විදේශීය භාෂා ඔස්කාර් සම්මානය සඳහා නිර්දේශ විය. &lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Holdsworth |first=Nick |date=2014-09-09 |title=Oscars: Ukraine Nominates Oles Sanin's 'The Guide' for Foreign-Language Category |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-ukraine-nominates-oles-sanins-731408/ |access-date=2024-01-21 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Goldsmith |first=Jill |date=2022-03-14 |title=U.S. Theaters From Regal To Indies Will Play 2014 Ukrainian Film 'The Guide' Starting Friday With Proceeds Going To Relief Effort |url=https://deadline.com/2022/03/ukraine-relief-the-guide-oles-sanin-box-office-1234978581/ |access-date=2024-01-21 |website=Deadline |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2020-03-12 |title=The Guide (Поводир) 2014 in English Online |url=https://easterneuropeanmovies.com/drama/the-guide |access-date=2024-01-21 |website=Eastern European Movies on English Online}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Editors |first=World Cinema Reports' |date=2014-12-04 |title=An interview with Oles Sanin about THE GUIDE, Ukraine's OSCAR Entry |url=https://cinemawithoutborders.com/3738-oles-sanin-the-guide-ukrine-oscar-entry/ |access-date=2024-01-21 |website=Cinema Without Borders |language=en}}&lt;/ref&gt; මෙම කතා වස්තුවේ දැක්වෙන්නේ ස්ටාලින්ගේ රහස් පොලිසිය විසින් තම පියා ඝාතනය කරන ලද පිරිමි ළමයෙකුගේ චරිතයක් වන අතර පසුව අන්ධ යුක්‍රේන ජන ගායකයෙකු වන ''කොබ්සාර්'' විසින් ඔහුව බේරා ගනු ලැබේ. &lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Punzi |first=Ludovica Punzi |date=2022-03-22 |title=Banduras for the Blind: Minstrels, Epic Song, and the Ukrainian Culture of Resistance |url=https://earlymusicseattle.org/banduras-for-the-blind-minstrels-epic-song-and-the-ukrainian-culture-of-resistance/ |access-date=2024-01-24 |website=Early Music Seattle |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== කාන්තාවන්ගේ දායකත්වය ===
බොහෝ කොබ්සාරි විවාහක වූ අතර, බිරිඳක් සහ දරුවන් සිටින කොබ්සාර් සාමාන්‍ය දෙයක් ලෙස සලකනු ලැබීය. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/9 9]–15}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (1998). ''Ukrainian minstrels: and the blind shall sing''. Folklores and folk cultures of Eastern Europe. Armonk, N.Y. London: M.E. Sharpe. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;9–&lt;/span&gt;15. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-0144-5|&lt;bdi&gt;978-0-7656-0144-5&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

පිරිමි ළමයින්, ගැහැණු ළමයින්, පිරිමින් සහ කාන්තාවන් සියල්ලන්ටම අන්ධ විය හැකි වුවද, පිරිමි ළමයින්ට සහ පිරිමින්ට පමණක් සංගීත භාණ්ඩ ඉගෙනීමට සහ වාදනය කිරීමට සහ සාපේක්ෂව ඉහළ වෘත්තීය තත්වයක් සහිත වීර කාව්‍ය හෝ වෙනත් ඓතිහාසික ගීත ගායනා කිරීමට අවසර තිබුණි. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=67}}&lt;/ref&gt; ගැහැණු ළමයින්ට සහ කාන්තාවන්ට ගායනා කිරීමට ඉගැන්වීමට සහ අවසර දීමට හැකි වුවද, යැපෙන්නන්ට උපකාර කිරීම සඳහා පිරිමින්ට කාන්තාවන්ට වඩා මුදල් අවශ්‍ය බව සංසද විශ්වාස කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගැහැණු ළමයින්ට සහ කාන්තාවන්ට සංගීත භාණ්ඩ හෝ වීර කාව්‍ය හෝ ඓතිහාසික ගීත සමඟ රංගනයන් තහනම් කරන ලදී (එමගින් රංගන ශිල්පීන්ට වැඩි මුදලක් උපයා ගත හැකි විය). &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; කාන්තාවන්ට වඩා හොඳ කටහඬක් ඇති බව සලකනු ලැබූ අතර, එය ඔවුන්ට ඉගෙනීමට සහ රඟ දැක්වීමට අවසර දී ඇති දේ සීමා කිරීමට වන්දි ගෙවීය. &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=56–72}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKononenko2019&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (2019). ''Ukrainian epic and historical song: folklore in context''. Toronto Buffalo London: University of Toronto Press. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;56–&lt;/span&gt;72. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4875-0263-8|&lt;bdi&gt;978-1-4875-0263-8&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

දුර්වල ලෙස ලේඛනගත කර ඇතත්, කාන්තාවන් වීර කාව්‍ය, ඓතිහාසික ගීත සහ සංගීත භාණ්ඩ වාදනය කිරීමට ද ඉගෙන ගත් බවට සාක්ෂි තිබේ, නමුත් ඔවුන්ට සංසදවලින් පිටත එසේ කිරීමට සිදු වූ අතර, ඔවුන්ගේ නිවෙස්වල පෞද්ගලිකත්වය තුළ පමණක් රඟ දැක්විය හැකිය. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/63 63]–64}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=67–68}}&lt;/ref&gt; කාන්තාවන් විසින් පෞද්ගලිකව අත්පත් කරගත් මෙම දැනුම සම්ප්‍රදාය ලේඛනගත කිරීමට සහ සංරක්ෂණය කිරීමට දායක විය. &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== සංවිධානය ==

=== පාසල් ===
දහනව වන ශතවර්ෂයේ ආරම්භයේදී කලාපීය කොබ්සාර් පාසල් තුනක් තිබුණි: චර්නිහිව්, [[Poltava kobzars|පොල්ටාවා]] සහ ස්ලොබොෂාන්, ඒවා ප්‍රසංග හා වාදන විලාසය අනුව වෙනස් විය. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Kobzar-Lirnyk Tradition |url=https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 |access-date=2023-11-27 |website=honchar.org.ua |language=en-EN}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 &quot;The Kobzar-Lirnyk Tradition&quot;]. ''honchar.org.ua''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ගිල්ඩ්ස් ===
යුක්රේනයේ, ''කොබ්සාර්වරු'' ට්සෙක් ( ''ට්සෙකි'' ) ලෙස හැඳින්වෙන කලාපීය සංසද හෝ සහෝදරත්වයන් ලෙස සංවිධානය වූහ. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/66 66]–85}}&lt;/ref&gt; ''කොබ්සාර්වරයෙකු'' වීම සඳහා පළමු විවෘත විභාග මාලාවට භාජනය වීමට පෙර ඔවුන් දැඩි ආධුනිකත්ව පද්ධතියක් (සාමාන්‍යයෙන් අවුරුදු තුනක් දිග) වර්ධනය කළහ. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/86 86]–107}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/67 67]}}&lt;/ref&gt; සංසදයකට ඇතුළුවීමට අවශ්‍ය වෘත්තීය නිපුණතාවයේ සලකුණු අතර ''ලෙබිස්කා මෝවා'' ලෙස හැඳින්වෙන රහස් සංසද භාෂාවේ ප්‍රවීණතාවය ද විය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/72 72]–74}}&lt;/ref&gt;

මෙම සංසද ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ සහෝදරත්වයන් ආදර්ශයට ගෙන ඇති බව සැලකේ, මන්ද එක් එක් සංසදය නිශ්චිත පල්ලියක් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති බැවිනි. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/67 67]}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (1998). ''Ukrainian minstrels: and the blind shall sing''. Folklores and folk cultures of Eastern Europe. Armonk, N.Y. London: M.E. Sharpe. p.&amp;nbsp;67. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-0145-2|&lt;bdi&gt;978-0-7656-0145-2&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ඉන්පසු මෙම සංසද එක් පල්ලියේ නිරූපකයක් රැකබලා ගනු ඇත හෝ ඔවුන්ගේ අනුබද්ධ පල්ලිය සඳහා නව ආගමික ආභරණ මිලදී ගනු ඇත (කොනොනෙන්කෝ, පිටුව.&amp;nbsp;568–9). &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=74–75}}&lt;/ref&gt;

=== ''කොබ්සාරි'' සහ ''ලිර්නිකි'' ===
මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ සාම්ප්‍රදායික සංගීතඥයන් අතරට ලීරා හෝ හර්ඩි-ගුර්ඩි වාදනය කළ සංගීතඥයන් ''වන ලිර්නිකි'' හෝ ලිර්නික්වරු ද ඇතුළත් වූහ. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0145-2 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=[https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono/page/9 9]}}&lt;/ref&gt; සමහර මූලාශ්‍රවලින් පෙනී යන්නේ ''කොබ්සාරි'' සැමවිටම අන්ධ නොවූ බවත්, ''ලිර්නිකි'' ආබාධිතයන් විය හැකි බවත්, සාමාන්‍යයෙන් ''කොබ්සාර්'' හෝ ''ලිර්නික්'' ලෙස සැලකීමට නම්, මිනිස්ට්‍රල් අන්ධ බවත්ය. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ''කොබ්සාරි'' සහ ''ලිර්නිකි'' එකම සංගීතඥ කාණ්ඩයක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, එකම සංසදවලට අයත් වූ අතර ගීත බෙදා ගත්හ. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== කොබ්සාර්ඩම් අවසානය ==
1930 ගණන්වල මැද භාගයේදී යුක්රේනයේ කොබ්සාර්වරුන් තුරන් කිරීම ඇතුළුව ස්ටාලින්ගේ ග්‍රාමීය සමාජයේ රැඩිකල් පරිවර්තනය අතරතුර, කොබ්සාර්ඩම් ආයතනය මූලික වශයෙන් යුක්රේන එස්එස්ආර් තුළ අවසන් විය. 1930 ගණන්වල හොලොඩොමෝර් යුගයේදී, ස්ටාලින්ගේ නියෝගය පරිදි, සෝවියට් බලධාරීන් සියලුම යුක්රේන කොබ්සාර්වරුන්ට කාර්කිව්හි පැවති සම්මේලනයකට සහභාගී වන ලෙස ආරාධනා කළහ. පැමිණි අය නගරයෙන් පිටතට ගෙන ගොස් සියල්ලන්ටම මරණ දඬුවම නියම කරන ලදී.   &lt;ref&gt;Volkov Solomon, ed. Testimony: The Memoirs of Dmitri Shostakovich (New York: Faber &amp; 
Faber,1979), pp.214-15. {{ISBN|978-0060144760}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2021-05-07 |title=How an American expat pulled the Ukrainian art of Kobzaring back from the brink of extinction |url=https://euromaidanpress.com/2021/05/07/fedynsky-revives-kobzars-in-ukraine/ |access-date=2023-11-27 |website=Euromaidan Press |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2015-12-09 |title=The destruction of Ukraine's folk singers |url=https://euromaidanpress.com/2015/12/09/the-destruction-of-ukraines-folk-singers/ |access-date=2023-11-27 |website=Euromaidan Press |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=116}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=90–92}}&lt;/ref&gt; මෙම සිදුවීම සෝවියට් පුවත්පත්වල ආවරණය නොවූ අතර එය නිරවද්‍ය ලේඛනමය සාක්ෂි සංකීර්ණ කරයි. &lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

මෙම උත්සාහය සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම හරහා කොබ්සාරි තුරන් කිරීමට ගත් අනෙකුත් උත්සාහයන් තිබියදීත්, කොබ්සාරි තුරන් කිරීම දුෂ්කර බව සොයා ගන්නා ලදී. &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2015-12-09 |title=The destruction of Ukraine's folk singers |url=https://euromaidanpress.com/2015/12/09/the-destruction-of-ukraines-folk-singers/ |access-date=2023-11-27 |website=Euromaidan Press |language=en-US}}&lt;/ref&gt; කොබ්සාර්ඩම් අවසන් කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ලද අනෙකුත් උපක්‍රම අතරට සංගීත භාණ්ඩ ලියාපදිංචි කිරීම, යාචකකම තහනම් කිරීම, සංගීත ප්‍රසංග සීමා කිරීම, උපකරණ විනාශ කිරීම සහ ආහාර හෝ ජලය නොමැතිව සිරගත කිරීම ඇතුළත් විය. &lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== සෝවියට් විසර්ජනය ==
කොබ්සාර් රංගනය, මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී දෘෂ්ටිවාදයට අනුකූල වන බන්දුරා භාවිතා කරමින් ජන හා සම්භාව්‍ය සංගීතයේ ශෛලීගත රංගනයන් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Kobzar-Lirnyk Tradition |url=https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 |access-date=2023-11-27 |website=honchar.org.ua |language=en-EN}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 &quot;The Kobzar-Lirnyk Tradition&quot;]. ''honchar.org.ua''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=90–92}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (2019). ''Ukrainian epic and historical song: folklore in context''. Toronto Buffalo London: University of Toronto Press. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;90–&lt;/span&gt;92. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4875-0263-8|&lt;bdi&gt;978-1-4875-0263-8&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; කොබ්සාරි මෙන් වාචික සම්ප්‍රදාය හරහා ගීත ඉගෙනීම වෙනුවට, නිල වශයෙන් අනුමත කරන ලද ලිඛිත පෙළ පමණක් ගීත ඉගෙනීමට භාවිතා කළ හැකි වූ අතර, ඒවා ප්‍රවේශමෙන් වාරණය කර &quot;ලෙනින් ගැන ඩූමා&quot; වැනි අනුමත අන්තර්ගතයන් බවට පත් කිරීම සඳහා වෙනස් කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=114–117}}&lt;/ref&gt;

සෝවියට් කොබ්සාර්වරු යනු 1930 ගණන්වල අතුගා දැමූ සාම්ප්‍රදායික අව්‍යාජ කොබ්සාරි වෙනුවට නිර්මාණය කරන ලද බන්දුරා හි ශෛලීගත රංගන ශිල්පීන් වූහ. &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2015-12-09 |title=The destruction of Ukraine's folk singers |url=https://euromaidanpress.com/2015/12/09/the-destruction-of-ukraines-folk-singers/ |access-date=2023-11-27 |website=Euromaidan Press |language=en-US}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://euromaidanpress.com/2015/12/09/the-destruction-of-ukraines-folk-singers/ &quot;The destruction of Ukraine's folk singers&quot;]. ''Euromaidan Press''. 2015-12-09&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; මුල් සෝවියට් මිනිසුනට එහෝර් මොව්චන්, ෆෙඩිර් කුෂ්නරික්, එවන් ඇඩම්ට්සෙවිච් සහ අව්රම් හ්‍රෙබින් ඇතුළත් විය. &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=114–117}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (1998). ''Ukrainian minstrels: and the blind shall sing''. Folklores and folk cultures of Eastern Europe. Armonk, N.Y. London: M.E. Sharpe. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;114–&lt;/span&gt;117. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7656-0144-5|&lt;bdi&gt;978-0-7656-0144-5&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; මෙම රංගන ශිල්පීන් බොහෝ විට අන්ධ වූ අතර සමහරුන්ට පෙර පරම්පරාවේ අව්‍යාජ කොබ්සාරි සමඟ සම්බන්ධතා තිබුණද, ඔවුන් බොහෝ දුරට ස්වයං-ඉගැන්වූවන් වූ අතර, ආධුනිකත්වයන් නොමැතිව, නිල වශයෙන් අනුමත කරන ලද ලිඛිත පාඨ මත වැඩ කළහ. &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; ඔවුන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයින් මුඛ සම්ප්‍රේෂණය කළ හැකි බව දැන සිටියේ නැත. &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

සමහරුන්ට සංරක්ෂණාගාරවල විධිමත් පුහුණුවක් ලැබුණි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian minstrels: and the blind shall sing |url=https://archive.org/details/ukrainianminstre0000kono |date=1998 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0144-5 |series=Folklores and folk cultures of Eastern Europe |location=Armonk, N.Y. London |pages=5–9}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=90–92}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (2019). ''Ukrainian epic and historical song: folklore in context''. Toronto Buffalo London: University of Toronto Press. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;90–&lt;/span&gt;92. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4875-0263-8|&lt;bdi&gt;978-1-4875-0263-8&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; මෙම යුගයේ බන්දුර රංගන ශිල්පීන් බොහෝ විට කොබ්සාරි ඒකල සම්ප්‍රදායට වඩා වෙනස් කණ්ඩායම් වශයෙන් රඟ දැක්වීය. &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; ඔවුන්ගේ ප්‍රසංගය ප්‍රධාන වශයෙන් සාම්ප්‍රදායික කොබ්සාර් ප්‍රසංගයේ වාරණය කරන ලද අනුවාද වලින් සමන්විත වූ අතර ලෙනින් සහ ස්ටාලින් පිළිබඳ නව ''අනුවාද'' රචනා කිරීමට පීඩනය ඇතුළුව [[සෝවියට් සංගමය|සෝවියට්]] ක්‍රමය සහ සෝවියට් වීරයන් ප්‍රශංසා කරන ශෛලීගත කෘති කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලදී. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Kobzar-Lirnyk Tradition |url=https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 |access-date=2023-11-27 |website=honchar.org.ua |language=en-EN}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 &quot;The Kobzar-Lirnyk Tradition&quot;]. ''honchar.org.ua''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== සම්ප්‍රදාය නැවත ස්ථාපිත කිරීම ==
 
මෑත කාලයේ දී, ඓතිහාසික අව්‍යාජ කාර්ය සාධන පරිචයන් ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස කොබ්සාර් සංසදය නැවත ස්ථාපිත කිරීම මගින් සනිටුහන් කරන ලද අව්‍යාජ කොබ්සාර් සම්ප්‍රදායන් පුනර්ජීවනය කිරීම කෙරෙහි උනන්දුවක් ඇති වී තිබේ. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Кобзарський Цех {{!}} Музей Івана Гончара |url=https://old.honchar.org.ua/proekty/kobzarskyj-tseh/ |access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The Kobzar-Lirnyk Tradition |url=https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 |access-date=2023-11-27 |website=honchar.org.ua |language=en-EN}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://honchar.org.ua/en/blog/the-kobzar-lirnyk-tradition-i146 &quot;The Kobzar-Lirnyk Tradition&quot;]. ''honchar.org.ua''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2021-05-07 |title=How an American expat pulled the Ukrainian art of Kobzaring back from the brink of extinction |url=https://euromaidanpress.com/2021/05/07/fedynsky-revives-kobzars-in-ukraine/ |access-date=2023-11-27 |website=Euromaidan Press |language=en-US}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://euromaidanpress.com/2021/05/07/fedynsky-revives-kobzars-in-ukraine/ &quot;How an American expat pulled the Ukrainian art of Kobzaring back from the brink of extinction&quot;]. ''Euromaidan Press''. 2021-05-07&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2023-11-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Hayda |first=Julian |date=June 1, 2022 |title=War isn't dampening artists' determination to revive Indigenous Ukrainian music |url=https://www.npr.org/2022/04/17/1093264993/war-isnt-dampening-artists-determination-to-revive-indigenous-ukrainian-music |access-date=November 27, 2003 |website=NPR}}&lt;/ref&gt;

සාම්ප්‍රදායික ''කොබ්සාරි'' අන්ධ වුවත්, සම්ප්‍රදාය පුනර්ජීවනය කරන අය සාමාන්‍යයෙන් තරුණ, දැකීමට හැකියාව ඇති සහ යුක්‍රේනියානු ස්වාධීනත්වය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් යුක්‍රේනයේ ඉතිහාසය සහ ජාතිකත්වය සැමරීමට උත්සාහ කරති. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kononenko |first=Natalie O. |title=Ukrainian epic and historical song: folklore in context |date=2019 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0263-8 |location=Toronto Buffalo London |pages=90–92}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;Kononenko, Natalie O. (2019). ''Ukrainian epic and historical song: folklore in context''. Toronto Buffalo London: University of Toronto Press. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;90–&lt;/span&gt;92. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4875-0263-8|&lt;bdi&gt;978-1-4875-0263-8&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

2024 දී, කොබ්සා සහ රෝද ලයර් සම්ප්‍රදායේ ආරක්ෂිත වැඩසටහන [[යුනෙස්කෝ]] යහපත් ආරක්ෂිත පිළිවෙත් ලේඛනයේ ඇතුළත් කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Safeguarding programme of kobza and wheel lyre tradition |url=https://ich.unesco.org/en/BSP/safeguarding-programme-of-kobza-and-wheel-lyre-tradition-02136 |access-date=2024-12-06 |website=ich.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

== කොබ්සාර් සංගීතය සංරක්ෂණය කිරීම ==
ශබ්ද පටිගත කිරීම මගින් '''කොබ්සාර් සංගීතය සංරක්ෂණය කිරීමේ''' අදහස 1901-02 දී ආරම්භ විය.

12 වන පුරාවිද්‍යා සම්මේලනය පැවැත්වූයේ එවකට [[රුසියානු අධිරාජ්‍යය|රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ]] කොටසක් වූ වර්තමානයේ [[යුක්‍රේනය|යුක්රේනයේ]] කාර්කිව් හි ය. එය [[යුක්රේන ජන සංගීතය|යුක්රේන ජන සංගීතයට]] කැප කරන ලදී. එය සකස් කිරීමේදී, කමිටුව මෑතකදී සොයා ගන්නා ලද ග්‍රැෆෝෆෝනය (ඉටි ආලේපිත සිලින්ඩර භාවිතා කළ [[ඇලෙක්සැන්ඩර් ග්‍රැහැම්බෙල්|ඇලෙක්සැන්ඩර් බෙල්ගේ]] [[ග්‍රැමෆෝනය|ෆොනෝග්‍රැෆ්]] අනුවාදය) භාවිතා කිරීමේ යෝජනාවක් සහිත රුසියානු ජනවාර්ගික විද්‍යාඥ වෙසෙවොලොඩ් මිලර්ගේ ලිපියක් සාකච්ඡා කළේය. කෙසේ වෙතත්, මුදල් නොමැතිකම හේතුවෙන් යෝජනාව පිළිගත්තේ නැත. සම්මේලනයේ සූදානම සහ සැසිවාරය අතරතුරදී තවත් අය එම යෝජනාවම ඉදිරිපත් කළහ. &lt;ref&gt;Irina Dovgalyuk, [http://www.franko.lviv.ua/faculty/Philol/www/visnyk/10_2010/2010_10_Visnyk.pdf &quot;ОПАНАС СЛАСТЬОН В ІСТОРІЇ ФОНОГРАФУВАННЯ КОБЗАРСЬКО-ЛІРНИЦЬКОЇ ТРАДИЦІЇ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906203244/http://www.franko.lviv.ua/faculty/Philol/www/visnyk/10_2010/2010_10_Visnyk.pdf|date=2014-09-06}}, Visnyk Lviv. Univ. Ser. Art Studies. 2011. № 10. Р. 3–20; contains extensive bibliography of the sound recording of kobzars&lt;/ref&gt;

අවසානයේ හ්නාට් කොට්කෙවිච් (සංගීත විද්‍යාඥ, සංගීතඥ, ඉංජිනේරු සහ ජනවාර්ගික විද්‍යාඥ), ඔලෙක්සැන්ඩර් බොරෝඩායි (ඉංජිනේරු සහ සංගීතඥ) සහ ඔපනාස් ස්ලැෂන් (කලාකරු සහ ජනවාර්ගික විද්‍යාඥ) කණ්ඩායමක් එම කාර්යය භාරගෙන ඇත. බොරෝඩායි තමාගේම මුදලට ඇමරිකාවේදී ෆොනෝග්‍රැෆ් කිහිපයක් මිලදී ගත්තේය. පළමු වාර්තා ප්‍රසිද්ධ කොබ්සාර් මයිකයිලෝ ක්‍රව්චෙන්කෝගේ ''ඩූමා'' සඳහා ලබා ගන්නා ලදී. කෙසේ වෙතත්, බොරෝඩායි සහ කොට්කෙවිච් අතර ගැටුම හේතුවෙන්  ඔවුන්ගේ වැඩ 1904 දී නතර විය.   ව්‍යාපෘතියට තම මුදල් යෙදවූ ක්විට්කා පවුල, ක්ලිමන්ට් ක්විට්කා සහ කවියෙකු වන ලෙස්යා යුක්‍රේයින්කාගේ මුලපිරීම මගින් වැඩ නැවත ආරම්භ කරන ලදී. 1908 දී ඔවුන් යුක්රේනියානු ජනවාර්ගික විද්‍යාඥ ෆිලරෙට් කොලෙස්සාට එම කාර්යය කිරීමට ආරාධනා කළහ. &lt;ref name=&quot;dov_prich2008&quot; /&gt;  &lt;ref name=&quot;korr&quot; /&gt;

පසුකාලීන කාලවලදී , ටේප් පටිගත කිරීම මගින් ෆොනෝග්‍රැෆ් වාර්තා නැවත සකස් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී. ඉටි සිලින්ඩරවල විනාශකාරී නොවන කියවීමේ දියුණුවත් සමඟ, නැවත උත්සාහයන් ඇති විය. 2013 දී, විකිමීඩියා යුක්රේන කණ්ඩායමේ සාමාජිකාවක් වන යූරි බල්කා සහ ජනකතා ශිල්පී ඉරීනා ඩොව්ගල්යුක් (කොලෙස්සාගේ එකතුව පිළිබඳ පර්යේෂණ කළ  ) විකිමීඩියා ප්‍රදානයක් භාවිතා කර සිලින්ඩර 56 ක් ඩිජිටල්කරණය කර වාර්තා [[Creative Commons|ක්‍රියේටිව් කොමන්ස්]] බලපත්‍රය යටතේ ලබා ගත හැකි විය. 

1910 සහ 1913 දී කොලෙස්සා එකතු කරන ලද ශබ්ද විකාශන වලින් විකේතනය කරන ලද සංගීත පොත් දෙකක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඒවා 1969 දී පොතක් ලෙස නැවත නිකුත් කරන ලදී ''Мелодії українських народних дум'' ( ''යුක්රේනියානු ජන ඩුමාස් හි ටියුන්ස්'' ), දැන් &quot;ජන සමූහයා-ඩිජිටල්කරණය&quot; ආකාරයෙන් ලබා ගත හැකිය. 

== මෙම පදයේ වෙනත් භාවිතයන් ==
''කොබ්සාර්'' යනු [[යුක්‍රේනය|යුක්රේනයේ]] ශ්‍රේෂ්ඨ ජාතික කවියෙකු වන ටාරස් ෂෙව්චෙන්කෝ විසින් රචිත &quot;කොබ්සාර්&quot; නම් කාව්‍ය ග්‍රන්ථයකි. එය ඔහුට ගෞරවයක් වශයෙන් ''&quot;කොබ්සාර්&quot;'' ලෙස නම් කර ඇත. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Book of the Week: Kobzar by Taras Shevchenko |url=https://www.idler.co.uk/article/shevchenko/ |access-date=2023-11-27 |website=Idler |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;

&quot;කොබ්සාර්&quot; යන පදය ඇතැම් විට [[බෙලාරස්|බෙලාරුස්]] හි හර්ඩි-ගර්ඩි ක්‍රීඩකයින් සඳහා භාවිතා කර ඇත (එහිදී හර්ඩි-ගර්ඩි බොහෝ විට &quot;කොබ්සා&quot; ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, [[පෝලන්තය|පෝලන්තයේ]] බෑග්පයිප් වාදකයින් සඳහා බෑග්පයිප් &quot;කොබ්සා&quot; හෝ &quot;කෝසා&quot; ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ).{{තහවුරු​ කරන්න|date=May 2022}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[විකිපීඩියා:තහවුරු කිරීමක් අවශ්‍යයි|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2022)&quot;&gt;උපුටා දැක්වීම අවශ්‍යයි&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== යොමු කිරීම් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

* කොනොනෙන්කෝ, නටාලි ඕ. &quot;යුක්රේන ඩමි කෙරෙහි ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ බලපෑම.&quot; ''ස්ලාවික් සමාලෝචනය'' 50 (1991): 566–75.

== බාහිර සබැඳි ==

* යුක්රේනයේ විශ්වකෝෂයේ ''[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CK%5CO%5CKobzars.htm කොබ්සාර්වරු]''
* යුක්රේනයේ එන්සයික්ලොපීඩියා හි ''[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages%5CK%5CO%5CKobzarIT.htm ටාරස් ෂෙව්චෙන්කෝ විසින් &quot;කොබ්සාර්&quot; පොත]''
* ''[http://kobzari.org.ua යුක්රේන කොබ්සාර්වරුන්ගේ ජාතික සංගමයේ]'' නිල වෙබ් අඩවිය (යුක්රේන භාෂාවෙන්)
* වින්සන්ට් මූන්ගේ චිත්‍රපටයක් වන OSTAP KINDRACHUK ගේ ප්‍රතිමූර්තියක් වන [https://vimeo.com/59648297 ද ලාස්ට් කොබ්සාර්]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>5lamkyy7t3s8xvrgf0ju57uvw087yj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටීනා කැරොල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181082</id>
    <revision>
      <id>797472</id>
      <parentid>788529</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T06:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>797472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172469" sha1="i1gqkpqpdn0t7zp82yh6hyoip1y53sc" xml:space="preserve">
{{Short description|Ukrainian singer (born 1985)}}
{{Infobox person
| name               = Tina Karol
| image              = Fumio Kishida and Tina Karol at the Japanese Kantei in 2022 (3) (cropped).jpg
| caption            = Karol visiting Japan in 2022
| native_name        = Тіна Кароль
| native_name_lang   = uk
| birth_name         = Tetiana Hryhorivna Liberman
| birth_date         = {{Birth date and age|df=yes|1985|1|25}}
| birth_place        = [[Orotukan]], [[Russian SFSR]], [[Soviet Union]] (now Orotukan, [[Magadan Oblast]], Russia)
| alma_mater         = [[R. Glier Kyiv Institute of Music]]&lt;br /&gt;[[National Aviation University]]
| occupation         = {{hlist|Singer}}
| years_active       = 2003–present
| title              = {{plainlist |
* [[People's Artist of Ukraine]] {{small|(2017)}}
}}
| spouse             = {{marriage|{{ill|Yevhen Ohir|uk|Огір Євген Валерійович}}&lt;br /&gt;|2008|2013|end=died}}
| children           = Beniamin Ohir{{efn|{{langx|uk|Веніамін Огір|links=no}}; born 18 November 2008}}
| website            = {{URL|https://tinakarol.com/en}}
| module             = {{Infobox musical artist|embed=yes
| background = solo_singer
| origin             = [[Kyiv]], [[Ukraine]]
| genre              = {{flatlist|
* [[Pop music|Pop]]
* [[Soul music|soul]]
* [[dance-pop]]
&lt;!-- see the &quot;Musical Style&quot; section for references--&gt;
}}
| instrument         = 
| label              = {{flatlist|
* [[:uk:Lavina music|Lavina]] &lt;small&gt;(2006–2007)&lt;/small&gt;
* Astra Records &lt;small&gt;(2007–2013)&lt;/small&gt;
* Bentley Records &lt;small&gt;(2019–2021)&lt;/small&gt;
* House of Culture &lt;small&gt;(2021–present)&lt;/small&gt; &lt;!--efn|Since 2013, Karol has not collaborated with record labels--&gt;
}}
}}
| awards              = {{ubl|[[Order of Princess Olga]], 3rd class|[[People's Artist of Ukraine]]|[[Merited Artist of Ukraine]]|{{ill|Medal &quot;For Work and Success&quot;|uk|Медаль «За працю і звитягу»|ru|Медаль «За труд и доблесть»|pl|Medal „Za pracę i zwycięstwo”}}}}
| signature          = Tina Karol signatures.jpg
| signature_size     = 200px
}}

'''ටෙටියානා හ්‍රිහොරිව්නා ලිබර්මන්'''{{efn|{{langx|uk|Тетяна Григорівна Ліберман}}}} (උපත 1985 ජනවාරි 25), ඇගේ වේදිකා නාමය වන '''ටීනා කැරොල්''' විසින් වඩාත් ප්‍රසිද්ධය,{{efn|{{langx|uk|Тіна Кароль}}&lt;br/&gt;{{langx|ru|Тина Кароль}}}} යුක්‍රේන ගායිකාවක් සහ ටීනා කැරොල් පුණ්‍යාධාර පදනමේ නිර්මාතෘවරියකි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://opendatabot.ua/c/40452905|title=THE TINA KAROL CHARITABLE FOUNDATION|date=|work=opendatabot.ua|accessdate=2023-05-04|language=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tsn.ua/glamur/tina-karol-prigolomshila-yak-yiyi-blagodiyniy-fond-pid-chas-viyni-dopomagaye-ukrayini-2226409.html|title=Tina Karol shocked how her charitable foundation helps Ukraine during the war|date=2022-12-19|work=tsn.ua|accessdate=2023-05-03|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2006 දී, ඇය යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේ යුක්රේනය නියෝජනය කිරීමට තෝරා ගන්නා ලද අතර, &quot;ෂෝ මී යුවර් ලව්&quot; ඇතුළත් කිරීමත් සමඟ අවසන් තරඟයේදී හත්වන ස්ථානයට පත්විය. 2017 දී, කැරොල්ට &quot;යුක්රේනයේ මහජන කලාකරුවා&quot; යන ගෞරවය පිරිනමන ලදී.

ටීනා කැරොල් ග්‍රෑන්ඩ් ප්‍රීක්ස් 25 කට වඩා සහ විවිධ ජාත්‍යන්තර සංගීත තරඟ සහ උත්සවවලදී පළමු ත්‍යාග දිනා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://gloss.ua/concerts/6043|title=Tina Karol|date=|work=gloss.ua|accessdate=2023-05-03|language=ru}}&lt;/ref&gt; ඇගේ හඬ පරාසය අෂ්ටක 4 කට වඩා වැඩිය (කුඩා අෂ්ටකයේ F සිට පස්වන අෂ්ටකයේ Fis දක්වා).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=wrvAa8QQzWs|title=Tina Karol about vocal, men and the reverse side of popularity|date=2021-05-06|work=youtube.com|accessdate=2023-05-04|language=ru}}&lt;/ref&gt;

කැරොල් ද වොයිස් ඔෆ් යුක්රේනයේ (2013, 2015–2021) උපදේශකවරිය වන අතර ද වොයිස් හි තරු පුහුණුකාරිනියකි. කිඩ්ස් (2012, 2015, 2016). ඇය 1+1 (රූපවාහිනී නාලිකාව) (2005–2007, 2017–2019) නාලිකාවේ “Hochu buty Zirkoyu” (“I Want to be a Star”) සහ “Tantsi z Zirkamy” යන රූපවාහිනී වැඩසටහන් මෙහෙයවූවාය. 2020 දී, ඇය යුරෝවිෂන් ගීත තරඟය සඳහා යුක්රේනයේ ජාතික තේරීම වන Vidbir හි විනිශ්චයකාරියක් වූවාය.

2013 දී, ගූගල් සහ Yandex ශ්‍රේණිගත කිරීම්වලට අනුව, ටීනා කැරොල් “යුක්රේනයේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය කාන්තාව” බවට පත්විය. ඇය YUNA සංගීත සම්මානයේ (2014, 2015, 2018) තුන් වතාවක් &quot;වසරේ ගායිකාව&quot; යන ශූරතා හිමිකාරිය වන අතර M1 සංගීත සම්මාන උළෙලේ (2015, 2017, 2018) තුන් වතාවක් &quot;වසරේ ගායිකාව&quot; යන ශූරතා හිමිකාරියයි. &quot;යුක්රේනයේ වඩාත්ම ලස්සන කාන්තාව&quot; (&quot;VIVA!&quot; සඟරාවේ &quot;වඩාත්ම ලස්සන මිනිසුන්&quot; සම්මානය; 2008, 2009, 2017) යන ශූරතා හිමිකාරිය ටීනා කැරොල් ද තුන් වතාවක් වේ. 2021 දී &quot;ෆෝකස්&quot; සඟරාවට අනුව ටීනා කැරොල් යුක්රේන ජාතික ශ්‍රේණිගත කිරීම &quot;යුක්රේනයේ වඩාත්ම බලගතු කාන්තාවන් 100 දෙනා&quot; ලෙස ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://apostrophe.ua/ua/pages/zhurnal-fokus-nazval-sotnyu-samyh-vliyatelnyh-zhenschin-ukrainy|title=Focus magazine named the hundred most influential women of Ukraine|date=2021-06-25|work=apostrophe.ua|accessdate=2023-05-03|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2014 ජුනි 1 වන දින, ළමා දිනයේදී, ටීනා කැරොල් ටීනා කැරොල් පුණ්‍යාධාර පදනම ආරම්භ කළාය. එය ගායිකාවගේ පුණ්‍ය මුලපිරීමක් වන අතර, එය යුක්රේනයේ සියලුම නගරවල නගර සහ ප්‍රාදේශීය රෝහල්වල ළමා ඔන්කොලොජි දෙපාර්තමේන්තු වලට උපකාර කිරීම අරමුණු කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tsn.ua/ukrayina/fond-tini-karol-zakupiv-liki-dlya-onkolikaren-ukrayini-2029756.html|title=The Tina Karol Foundation bought medicines for oncology hospitals in Ukraine|date=2022-04-05|work=tsn.ua|accessdate=2023-05-03|language=uk}}&lt;/ref&gt; මහජන චරිතයක් සහ දානපතියෙකු ලෙස ටීනා කැරොල් විවිධ සමාජ වැඩසටහන් සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනගහන අරමුදල සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කරයි. ඇය ග්‍රහලෝකයේ උණුසුම් ස්ථානවල සාම සාධක මෙහෙයුම් දෙකක් - ඉරාකය සහ කොසෝවෝ (2005) හි සිදු කළාය. ටීනා කැරොල් ඇගේ සමාජ වැඩසටහනේ කොටසක් ලෙස මහා පාසල් සංචාරය සමඟ යුක්රේනය පුරා පාහේ සංචාරය කළාය. ඇය 2007 අප්‍රේල් මාසයේදී ඉස්තාන්බුල්හි පැවති UNFPA සංසදයේදී ඉදිරිපත් කළ “Znaty ta chuty!” (“Know and Hear!”) සමාජ ව්‍යාපෘතිය සංවර්ධනය කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://file.liga.net/persons/tina-karol|title=Karol Tina|date=|work=liga.net|accessdate=2023-05-03|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2017 සරත් සෘතුවේ දී, රටේ ප්‍රධාන ප්‍රසංග ස්ථානය වන &quot;යුක්රේනයේ&quot; මාලිගයේ අඛණ්ඩව ප්‍රසංග හතක් පැවැත්වූ පළමු යුක්‍රේන කලාකරුවා බවට කැරොල් පත්විය. හත්වන සංදර්ශනය පුණ්‍ය කටයුත්තක් විය. ටීනා කැරොල් පදනමේ උපකාර ලබන දරුවන් සහ වෛද්‍යවරුන්ට එයට ආරාධනා කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://kp.ua/culture/587920-tyna-karol-ydet-na-rekord-vmesto-5-ty-dast-7-kontsertov-vo-dvortse-ukrayna|title=Tina Karol goes to the record: instead of 5, she will give 7 concerts at the Palace &quot;Ukraine&quot;|date=2017-09-28|work=kp.ua|accessdate=2023-05-09|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2018 ගිම්හානයේදී, ටීනා කැරොල් යුක්‍රේන පොප් සංගීත ඉතිහාසයේ නිරපේක්ෂ වාර්තාවක් පිහිටුවීය - ඇය ඇගේ ජාතික සංචාරය වන “ඉන්ටනේෂන්ස්” අතරතුර ප්‍රසංග 77 ක් ලබා දුන්නාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rbc.ua/ukr/lite/zvyozdy/den-rozhdeniya-tiny-karol-samye-rkie-naryady-1548386931.html|title=Tina Karol's birthday: the brightest outfits and loud achievements of the birthday girl for the year|date=2019-01-25|work=rbc.ua|accessdate=2023-05-03|language=uk}}&lt;/ref&gt; ඇගේ වෘත්තීය ජීවිතය පුරාම, ටීනා ස්ටුඩියෝ ඇල්බම නවයක්, කුඩා ඇල්බම තුනක්, සජීවී ඇල්බම හයක්, ශබ්ද පට හතළිහක්, කේවල ගීත හතළිහක්, එක් ශ්‍රව්‍ය ග්‍රන්ථයක් සහ ජනප්‍රිය එකතු කිරීම් තුනක් පටිගත කර ඇත. 2023 මැයි මාසයේ යුක්‍රේන ගායිකා ටීනා කැරොල්ගේ වීඩියෝකරණයට සංගීත වීඩියෝ හතළිස් අටක්, වාර්තා චිත්‍රපට නවයක්, මනෝභාවය පිළිබඳ වීඩියෝ හතරක් සහ එක් ගීත වීඩියෝවක් ඇතුළත් වේ.

== චරිතාපදානය ==
ටීනා කැරොල් 1985 ජනවාරි 25 වන දින රුසියානු ඈත පෙරදිග මගදන් ප්‍රදේශයේ ඔරොටුකන් හි යුක්රේනියානු මවකට සහ යුක්රේනියානු යුදෙව් පියෙකුට දාව උපත ලැබුවාය.&lt;ref name=&quot;NovynarDOB&quot;&gt;{{in lang|uk}} [http://novynar.com.ua/files/people/karol/310703 Тіна Кароль. Біографія] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250223053437/http://novynar.com.ua/files/people/karol/310703 |date=2025-02-23 }}, [[Novynar]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TKparents&quot;&gt;[http://www.jta.org/2006/03/23/archive/across-the-former-soviet-union-ukrainian-singer-with-jewish-roots-and-new-name-takes-country-by-stor Across the Former Soviet Union Ukrainian Singer with Jewish Roots and New Name Takes Country by Stor], [[Jewish Telegraphic Agency]] (23 March 2006)&lt;/ref&gt; කැරොල් වයස අවුරුදු හයේදී යුක්රේනයේ ඉවානෝ-ෆ්‍රැන්කිව්ස්ක් වෙත සංක්‍රමණය විය. ඇගේ පියා වන හ්‍රිහෝරි ලිබර්මන් යුක්රේනයේ වෂ්කිව්ට්සි හි අයෙකි. ඇගේ යුදෙව් වාසගම නිසා පාසලේදී ඇයට බොහෝ විට වෙනස්කම් කිරීමක් දැනුණු බව කැරොල් 2006 දී පාපොච්චාරණය කළාය.&lt;ref name=&quot;TKparents&quot; /&gt; ඇය යුක්රේන සහ රුසියානු යන භාෂා දෙකම චතුර ලෙස කථා කරයි. යෞවනයෙකු ලෙස කැරොල් (ඇගේ සැබෑ නම ටෙටියානා ලිබර්මන් යටතේ) යුදෙව් ඒජන්සියේ කියෙව් ශාඛාවේ නර්තන කණ්ඩායම සමඟ වසර හතරක් රඟ දැක්වූ අතර, ඇගේ ප්‍රසංගයට හෙබ්‍රෙව් සහ යීඩිෂ් භාෂාවෙන් ගීත ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;TKparents&quot; /&gt; 2000 දී, ඇය මෙම කණ්ඩායම සමඟ එක්සත් ජනපදයට ගිය අතර, එහිදී කණ්ඩායමේ පෙනුම යුක්රේනයේ ඊශ්‍රායල වැඩසටහන් සඳහා මුදල් රැස් කළේය.&lt;ref name=&quot;TKparents&quot; /&gt;

ඇගේ සිව්වන වසරේදී, ඇයට යුක්රේනයේ පාර්ලිමේන්තුව විසින් ශිෂ්‍යත්වයක් පිරිනමන ලදී. කැරොල් බොහෝ තරුණ, කලාපීය, ජාත්‍යන්තර සහ යුදෙව් ගායන තරඟ මෙන්ම සංගීත සහ නාට්‍ය සංදර්ශන සඳහා සහභාගී වී ඇත. කැරොල් යුක්රේන සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ ගීත හා නර්තන කණ්ඩායමේ ඒකල වාදකයෙකු මෙන්ම රූපවාහිනී පෞරුෂයක් බවට පත්විය. 2005 දී, නිව් වේව් නිෂ්පාදකයින් ඇයට යෝජනා කළ පසු ඇය අඩු යුදෙව් වේදිකා නාමයක් ලබා ගත්තාය.&lt;ref name=&quot;TKparents&quot; /&gt; 2006 දී, ඇය මේ පිළිබඳව අදහස් දක්වමින් &quot;එය නිෂ්පාදකයින් සමඟ මගේ ගිවිසුමේ කොටසක් විය, නමුත්, අවංකව කිවහොත්, මම මගේ නම වෙනස් කිරීම ගැන සතුටු වෙමි. එය මගේ ජීවිතයට බාධාවක් වූ බව මට හැඟුණි.&quot;&lt;ref name=&quot;TKparents&quot; /&gt;[[File:Tina karol.jpg|thumb|180px|2006 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේදී කැරොල් රඟ දැක්වීය]]
2006 දී, කැරොල් &quot;අයි ඇම් යුවර් ක්වීන්&quot; ගීතය සමඟ 2006 යුරෝවිෂන් ගීත තරඟය සඳහා වාත්තු කිරීමේදී ජයග්‍රහණය කළ අතර එම නිසා &quot;ෂෝ මී යුවර් ලව්&quot; යන ගීතයේ සංශෝධිත අනුවාදයක් සමඟ 7 වන ස්ථානයට පත් කරමින් යුක්රේනය නියෝජනය කරමින් ලකුණු 145 ක් ලබා ගත්තාය.&lt;ref name=&quot;NovynarDOB&quot; /&gt; 2006 දී, ටීනා කැරොල් ඇගේ මංගල ඇල්බමය වන ෂෝ මී යුවර් ලව් සහ රුසියානු සහ යුක්රේන භාෂාවෙන් පළමු ඇල්බමයේ ගීත කිහිපයක් සමඟ නොචෙන්කා නමින් තවත් ඇල්බමයක් නිකුත් කළාය. එසේම 2006 දී, ඇය කියෙව්හි ජාතික ගුවන් සේවා විශ්ව විද්‍යාලයේ ලිපි හුවමාරුව මගින් අධ්‍යාපනය ලැබීමට පටන් ගත්තාය.&lt;ref name=&quot;NovynarDOB&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcome to Ukraine&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20064/30 |website=www.wiemag.kiev.ua |language= |accessdate=May 10, 2022}}&lt;/ref&gt; 2006 දී, ඇය යුක්රේනයේ HIV/AIDS වලට එරෙහිව එක්සත් ජාතීන්ගේ එක්සත් ජාතීන්ගේ ළමා සංගමය, එක්සත් ඒඩ්ස් ව්‍යාපාරයට ද සහභාගී වූවාය.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110824101917/http://photo.undp.org.ua/?p=album&amp;album=32 Ukraine Joins Global Campaign to Galvanize Action for Children], [[United Nations|UN in Ukraine]] (1 June 2006)&lt;/ref&gt;

2007 දී, ඇය ඇගේ නව ඇල්බමය වන පොලියස් ප්‍රිත්‍යාසෙනියා නිකුත් කළ අතර, ටීනා අත්විඳ ඇති ආකාරයට ප්‍රදර්ශන ව්‍යාපාරය නිරූපණය කරමින්, දළඹුවෙකු පිළිබඳ කතාවක් වන &quot;පෝටින්කා&quot; නම් සුරංගනා කතාවක් ලිවීය. පිලිප් කිර්කෝරොව්, ඇල පුගචේවා සහ වර්කා සර්ඩුච්කා යන සියල්ලන්ටම කතාවේ &quot;කොටස්&quot; ඇත.

2009 ජනවාරි 16 වන දින, යුක්රේනයේ ජනාධිපති වික්ටර් යුෂ්චෙන්කෝ කැරොල්ට යුක්රේනයේ ගෞරවනීය කලාකරුවා යන පදවිය ප්‍රදානය කළාය.&lt;ref&gt;{{in lang|uk}} [https://web.archive.org/web/20090211022506/http://ua.proua.com/news/2009/01/23/131223.html Ющенко зробив Тіну Кароль та Козловського заслуженими артистами], proUA. com (23 January 2009)&lt;/ref&gt; 2009 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, යුක්රේන සඟරාවක් වන ෆෝකස් සඳහා විශේෂඥයින් විසින් සම්පාදනය කරන ලද යුක්රේනයේ වඩාත්ම සාර්ථක කාන්තාවන් 100 දෙනා අතර ඇය 92 වන ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref name=&quot;NovynarDOB&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|ru}} [http://focus.ua/charts/73740 Рейтинг Фокуса: 100 самых влиятельных женщин и 100 деталей о них], Focus&lt;/ref&gt;

2009 පෙබරවාරි මාසයේදී, ඇය යුක්රේනයේ වඩාත්ම ලස්සන ගායිකාව වන 2008 සම්මානය ලබා ගත්තාය. 2009 පෙබරවාරි මාසයේදී, දිලිසෙන සංස්කරණයේ පාඨකයින්ට අනුව, දෙවන වරටත්, ඇය යුක්රේනයේ වඩාත්ම ලස්සන කාන්තාව යන මාතෘකාව ලබා ගත්තාය. &quot;නේ බෝයිස්යා, මල්චික්&quot; යන නව ගීතයේ මංගල දර්ශනය ද එහි පැවැත්විණි. 2009 මාර්තු මාසයේදී, ගීත දෙකක් - පොලියස් ප්‍රිටියාසෙනියා ඇල්බමයේ &quot;යූ නෙබා පොප්‍රොසිම්&quot; සහ &quot;ලියුබෝල්&quot; යන නව සංයුතිය - රූපවාහිනී කතා මාලා දෙකක් සඳහා ශබ්ද පට බවට පත්විය.

2011 වසන්තයේ දී, සර්ජි ලාසරෙව් සහ අලිබි යුගලය සමඟ එක්ව, ඇය සංගීත රූපවාහිනී වැඩසටහනක් වන මයිඩන්ස් හි සත්කාරකත්වය ලබා ගත්තාය.

2012 සරත් සෘතුවේ දී, ඇය යුක්රේන රියැලිටි කුසලතා වැඩසටහනක් වන The Voice Kids හි&lt;ref&gt;{{Cite web |script-title=uk:Голос країни |url=https://1plus1.ua/golos-krainy |access-date=2017-04-26 |website=Офіційний сайт каналу 1+1 - 1plus1.ua |language=uk}}&lt;/ref&gt; තරඟකාරි පුහුණුකරුවෙකු ලෙස සේවය කළ අතර, 2013 වසන්තයේ දී, ඇය The Voice of Ukraine හි 3 වන වාරයට පුහුණුකරුවෙකු ලෙස ගියාය.

2013 නොවැම්බර් 24 වන දින, ටීනා කැරොල්ගේ රටපුරා සංචාරය යුක්රේනයේ දී ආරම්භ වූයේ 2014 පෙබරවාරි අග දී අවසන් වූ Sila lyubvi i Golosa ඒකල චාරිකාව සමඟිනි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ru.tsn.ua/glamur/tina-karol-vnov-dast-solnyy-koncert-v-kieve-po-prosbam-zriteley-392408.html|date=20 October 2014|work=ТСН.ua|access-date=2017-04-26|language=ru|script-title=ru:Тина Кароль вновь даст сольный концерт в Киеве по просьбам зрителей}}&lt;/ref&gt;

2014 පෙබරවාරි 6 වන දින, පස්වන ඇල්බමය Pomnyu නිකුත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |script-title=ru:Тина Кароль выпустила альбом-дневник |url=http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/tina-karol-vypustila-albom-dnevnik-494114.html |access-date=2017-04-26 |website=www.segodnya.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt; පෙබරවාරි 14 වන දින, එම නමින්ම ඉදිරිපත් කරන ලද The Power of Love and the Voice චිත්‍රපටයේ මංගල දර්ශනය පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://kp.ua/photo/culture/404453-tyna-karol-v-samom-romantychnom-ukraynskom-shou|access-date=2017-04-26|language=ru-RU|script-title=ru:Тина Кароль в самом романтичном украинском шоу}}&lt;/ref&gt; 

2014 මාර්තු 26 වන දින, ඇය වසරේ හොඳම ගායිකාව සඳහා නාමයෝජනා ලබා ගනිමින් Yuna සංගීත සම්මානය දිනා ගත්තාය. 2014 ජුනි 1 වන දින, පිළිකා රෝගීන්ට උපකාර කිරීම සඳහා &quot;The Pole of Attraction&quot; පුණ්‍යාධාර පදනමක් විවෘත කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://vesti-ukr.com/kultura/54881-tina-karol-otkryla-fond-v-pamjat-muzha|date=2014-06-03|access-date=2017-04-22|language=ru|script-title=ru:Тина Кароль открыла благотворительный фонд}}&lt;/ref&gt; 2014 දී, &quot;#MNOD&quot; ගීතය නිකුත් කරන ලද අතර, එම වසරේම, මෙම ගීතය සඳහා සංගීත වීඩියෝවක් නිකුත් කරන ලදී. 2015 දී, &quot;Ya vse yesche lyublyu&quot; ගීතය සඳහා වීඩියෝවක් තිරවල දර්ශනය විය, එම වසරේම ඇය &quot;Ya vse yesche lyublyu&quot; රංගනය සමඟ ඇගේ කණ්ඩායම සමඟ යුක්රේනයේ නගරවල සංචාරයක නිරත වූවාය.

2015 ශීත ඍතුවේ දී, කැරොල් The Voice Kids හි දෙවන වාරයේ පුහුණුකරුවෙකු ලෙස නැවත පැමිණියාය, එම වාරයේ ජයග්‍රාහකයා ඇගේ කණ්ඩායමේ සිටියාය. ප්‍රසංගයේදී, ඇය තම කණ්ඩායමේ ළමයින්ගෙන් ආභාෂය ලබා ලියූ &quot;Ukraina – tse ty&quot; නිකුත් කළාය. වැඩසටහනේ තරඟකරුවන් සමඟ පසුව වීඩියෝවක් නිකුත් කරන ලදී. 2015 වසන්තයේ දී, ඇය The Voice of Ukraine හි පස්වන වාරයේ පුහුණුකරුවෙකු ලෙස නැවත පැමිණියාය. 2015 මාර්තු 25 වන දින, හොඳම රංගන ශිල්පිනිය සඳහා නාමයෝජනා සඳහා යූනා සංගීත සම්මානය දිනා ගත්තාය. 2015 අප්‍රේල් 28 වන දින, ඇගේ සැමියා වන යෙවෙන් ඔහිර්ගේ මරණ සංවත්සරයේදී, &quot;ස්පාසිබෝ&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://podrobnosti.ua/2031476-tina-karol-vylila-stradanija-po-muzhu-v-spasibo.html|title=Тина Кароль вылила страдания по мужу в &quot;Спасибо&quot;|last=Касьяненко|first=София|date=2015-04-28|work=podrobnosti|access-date=2017-04-21}}&lt;/ref&gt; ගීතය නිකුත් කරන ලදී.

2015 නොවැම්බර් 26 වන දින, හොඳම ගායිකාව සඳහා වන කාණ්ඩයේ M1 සංගීත සම්මාන දිනා ගත්තාය. 2015 ශීත ඍතුවේ දී, ඇය The Voice of Ukraine හි 6 වන වාරයේ දී තරු පුහුණුකරුවෙකු බවට පත් වූවාය. 2016 සරත් සෘතුවේ දී ඇය The Voice Kids හි 3 වන වාරයේ දී තරු පුහුණුකරුවෙකු බවට පත් වූවාය.

2017 ජනවාරි 22 වන දින, යුක්රේනයේ ජනාධිපති පෙට්‍රෝ පොරොෂෙන්කෝ ටීනා කැරොල්ට යුක්රේනයේ මහජන කලාකරුවා යන පදවිය ප්‍රදානය කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-22 |script-title=ru:Порошенко присвоил Тине Кароль звание Народной артистки |url=http://ukranews.com/news/474005-poroshenko-prysvoyl-tyne-karol-zvanye-narodnoy-artystky |access-date=2017-04-20 |website=ukranews.com |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2017 ශීත ඍතුවේ දී ඇය The Voice of Ukraine හි 7 වන වාරයේ දී තරු පුහුණුකරු බවට පත් වූවාය.

=== 2018 ===
ටීනා කැරොල් යුක්රේන ජාත්‍යන්තර ගුවන් සේවයේ (UIA) මුහුණුවර බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |title=Tina Karol became the face of MAU – world.24-my.info |url=http://world.24-my.info/tina-karol-became-the-face-of-mau/ |access-date=2019-06-05 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2018 මාර්තු 8 වන දින The Intonations of Tina Karol සංගීතමය චිත්‍රපටයක් නිකුත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Intonation Tina Karol – Trailer: The plot of the film about Tina Karol |url=https://tech2.org/ukraine/intonation-tina-karol-trailer-the-plot-of-the-film-about-tina-karol/ |access-date=2019-06-05 |website=tech2.org}}&lt;/ref&gt;

අප්‍රේල් 26 වන දින, ටීනා කැරොල් The Voice of Ukraine හි විකාශනය වන විශේෂ රංගනයක් ඉදිරිපත් කළාය. යුක්රේන පොප් ඩිවා එහි ප්ලැටිනම් තහඩුව වන Intonatsii වෙතින් ගීත ඉදිරිපත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Voice of the World 8 – Tina Karol hovering in the air near her twin |url=https://vaaju.com/ukraineeng/the-voice-of-the-world-8-tina-karol-hovering-in-the-air-near-her-twin/ |accessdate=May 10, 2022}}&lt;/ref&gt;

ජූලි 5 වන දින ඇය බෙලාරුස් හි මින්ස්ක් හි නව ප්‍රසංග වැඩසටහනක් ඉදිරිපත් කළාය.

ජූලි 27 වන දින Viber සමාගම Tina Karol හි පුද්ගලික ස්ටිකර් නිකුත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://sostav.ua/publication/viber-vypustil-imennye-stikery-tiny-karol-79178.html|title=Viber has released Tina Karol personalized stickers|date=2018-07-27|work=sostav.ua|accessdate=2023-04-22|language=ru|archive-date=2023-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422092020/https://sostav.ua/publication/viber-vypustil-imennye-stikery-tiny-karol-79178.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 26 වන දින 1+1 රූපවාහිනී නාලිකාව Tina Karol ගේ සංගීත ප්‍රසංගය Intonatsii හි රූපවාහිනී අනුවාදයේ මංගල දර්ශනය නිකුත් කළාය.

අගෝස්තු 27 වන දින, Intonatsii (සජීවී) ඇල්බමයේ මංගල දර්ශනය.[[File:Tina Karol in 2017.jpg|thumb|2017 යුක්රේනයේ එක්සත් දිනය නිමිත්තෙන් රාජ්‍ය සම්මාන ප්‍රදානෝත්සවයේදී ටීනා කැරොල්.]]
2018 සරත් සෘතුවේ දී, ටීනා කැරොල් නැවතත් Elle Ukraine වෙතින් Shchyrі-2018 ව්‍යාපෘතියට සහභාගී විය.

නොවැම්බර් 13 වන දින, ටීනා කැරොල්ගේ මහා යුරෝපීය සංචාරය ආරම්භ විය (ඊශ්‍රායලය, ඉතාලිය, චෙක් ජනරජය, මෝල්ඩෝවා).

2018 ශීත ඍතුවේ දී ඇය The Voice of Ukraine හි 9 වන වාරයේ තරු පුහුණුකරු බවට පත්විය.

දෙසැම්බර් 7 වන දින, නව ගීතයක් වන &quot;Sila vysoty&quot; (&quot;The Power of Heights&quot;) හි මංගල දර්ශනය පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=SustBV058FQ|title=Tina Karol - The Power of Heights|date=2020-05-30|work=youtube.com|accessdate=2023-04-22|language=en}}&lt;/ref&gt;

දෙසැම්බර් 14 වන දින, The Crashes 2018 හොඳම කෙටි චිත්‍රපටය සඳහා නම් කරන ලද හොඳම කෙටි තරඟ ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙලේදී ජයග්‍රහණය කළේය.

=== 2019 ===
අප්‍රේල් 4 වන දින, ටීනා කැරොල් සහ බූම්බොක්ස් &quot;Bezodnya&quot; (&quot;The Abyss&quot;) නිකුත් කළ අතර එය ඔවුන්ගේ පළමු ඒකාබද්ධ කෘතිය බවට පත්විය. හදිසි නිර්මාණාත්මක ටැන්ඩම් එකක් පිළිබඳ අදහස සංගීත කණ්ඩායමේ නායක ඇන්ඩ්‍රි ක්ලිව්නියුක් ට අයත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://elle.ua/ludi/novosty/neveroyatno-chuvstvenno-tina-karol-i-bumboks-prezentovali-klip-na-sovmestnuyu-pesnyu-bezodnya/|title=INCREDIBLY SENSUALLY: TINA KAROL AND &quot;BOOMBOX&quot; PRESENTED A VIDEO FOR THE JOINT SONG &quot;BEZODNYA&quot;|date=2019-04-04|work=elle.ua|accessdate=2023-04-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 22 වන දින, ටීනා කැරොල් අලුත්ම තනි සහ වීඩියෝ ක්ලිප් එකක් සමඟ නැවත පැමිණ ඇත. ගීතය &quot;Vabyty&quot; (Attract) ලෙස නම් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-08-26 |title=Tina Karol releases new song 'Vabyty' |url=http://www.esccovers.com/tina-karol-releases-new-song-vabyty/ |access-date=2022-10-31 |website=ESC Covers |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 24 වන දින, ටීනා කැරොල් යුක්රේනයේ නිදහස් දිනයේදී &quot;ගෞරවනීය පෙරහැර&quot; සඳහා සහභාගී විය. ගායිකාව යුක්රේන ජාතික චයිකොව්ස්කි සංගීත ඇකඩමියේ වහලය මත යුක්රේනයේ ජාතික ගීයේ කොටසක් ගායනා කළාය.

එම මාසයේම ඇය &quot;ඩාන්සින් විත් ද ස්ටාර්ස්&quot; ටැන්සි ඉසෙඩ් සර්කාමි හි සත්කාරකත්වය දැරුවාය. ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, මෝල්ඩෝවන් ගායක ඩෑන් බාලන් සමඟ එක්ව, ඇය &quot;ඩොමෝයි&quot; (නිවස) ගීතය ඩාන්සින් විත් ද ස්ටාර්ස් හිදී ඉදිරිපත් කළාය.

නොවැම්බර් මාසයේදී, ටීනා කැරොල් යුක්රේන ආභරණ සන්නාමයක් වන උක්සොලෝටෝ හි මුහුණ සහ තානාපතිනිය බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-11-09 |title=Luxurious Tina Karol became the face of famous brand |url=https://galpost.com/luxurious-tina-karol-became-the-face-of-famous-brand/24507/ |access-date=2022-10-31 |website=The Gal Post |language=en-US}}&lt;/ref&gt; එම මාසයේම ඇය &quot;ඉඩි නා ෂිස්න්&quot; (&quot;ජීවිතයට යන්න&quot;) ගීතය සඳහා නව වීඩියෝවක් ඉදිරිපත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vogue.ua |date=22 November 2019 |title=Премьера: новый клип Тины Кароль &quot;Иди на жизнь&quot; |url=https://vogue.ua/article/culture/muzyka/premera-novyy-klip-tiny-karol-idi-na-zhizn.html |access-date=2022-10-31 |website=Vogue UA}}&lt;/ref&gt;

නොවැම්බර් 30 වන දින ටීනා කැරොල් සහ ඩෑන් බාලන් M1 සංගීත සම්මාන උළෙලේදී &quot;ඩොමෝයි&quot; ගීතය ගායනා කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 December 2019 |title=Тина Кароль и Dan Balan на M1 Music Awards обнимались и легли рядом на сцене. Видео |url=https://gordonua.com/bulvar/news/tina-karol-i-dan-balan-na-m1-music-awards-obnimalis-i-legli-ryadom-na-scene-video-1470089.html |access-date=2022-10-31 |website=gordonua.com}}&lt;/ref&gt;

දෙසැම්බර් 12 වන දින, ටීනා කැරොල් සහ ද හාර්ඩ්කිස් සංගීත කණ්ඩායමේ ඒකල වාදක ජූලියා සනිනා &quot;විල්නා&quot; (නොමිලේ) යුගල ගීතයක් සහ ඒ සඳහා සංගීත වීඩියෝවක් (ක්ලිප්) ඉදිරිපත් කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://viva.ua/ru/news/11967-gimn-silnoy-zhenshtiny-tina-karol-i-yuliya-sanina-vypustili-duet|title=The hymn of a strong woman: Tina Karol and Yulia Sanina released a duet|date=2019-12-12|work=viva.ua|accessdate=2023-05-09|language=ru}}&lt;/ref&gt; මෙම ගීතය &quot;විඩ්නා&quot; චිත්‍රපටයේ ශබ්ද පටය බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Я не боюсь, тепер я – Вільна&quot;. Тина Кароль и Юлия Санина (THE HARDKISS) записали совместный трек и выпустили клип к фильму &quot;Віддана&quot; |url=https://film.ua/ru/news/2244 |access-date=2022-10-31 |website=FILM.UA Group |language=uk}}&lt;/ref&gt;

2019 දෙසැම්බර් මාසයේදී, ටීනා කැරොල් ෆෝකස් විසින් වඩාත්ම බලගතු යුක්රේනියානුවන් 100 දෙනාගේ ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලද අතර, 85 වන ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-12-23 |title=100 самых влиятельных украинцев |url=https://focus.ua/rating/430859-100_samykh_vliiatelnykh_ukraintsev-reiting-2019 |publisher=[[Focus (Ukrainian magazine)]]}}&lt;/ref&gt;

=== 2020–2021 ===
[[File:Tina Karol, Oleh Vynnyk, Potap and others. At a concert in honor of the Independence Day of Ukraine in 2020.jpg|thumb|ටීනා කැරොල්, ඔලේ වයිනික්, පොටැප් සහ තවත් අය. 2020 යුක්රේනයේ නිදහස් දිනයට ගෞරවයක් වශයෙන් පැවති ප්‍රසංගයකදී.]]
2020 ශීත ඍතුවේ දී, ඇය ද වොයිස් ඔෆ් යුක්රේනයේ පුහුණුකරුවෙකු ලෙස නැවත පැමිණියාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://viva.ua/ru/news/14035-stali-izvestny-imena-trenerov-shou-golos-kraini-11|title=The names of the coaches of the show &quot;Golos Krainy-11&quot; become known|date=2020-12-14|work=viva.ua|accessdate=2023-05-09|language=ru}}&lt;/ref&gt;

පෙබරවාරි 8 වන දින, ටීනා කැරොල් යුරෝවිෂන් ගීත තරඟය සඳහා යුක්රේනයේ ජාතික තේරීම වන විඩ්බීර් හි විනිශ්චයකාරියක් බවට පත්විය.&lt;blockquote&gt;&quot;යුරෝවිෂන් ගීත තරඟයේ ජාතික තේරීමේ ජූරි සභාවේ සාමාජිකයෙකු වීමට ලැබීම ගැන මම සතුටු වෙනවා, ඓතිහාසික සිදුවීමක විශාල කණ්ඩායමක කොටසක් වීමට ලැබීම ගැන. නිසැකවම අපි ගායන ජාතියක්, අපට ලෝක මට්ටමේ සංගීතයක් නිර්මාණය කළ හැකිය. නිර්මාණශීලී පුද්ගලයින් සඳහා ක්‍රීඩා ප්‍රමිතීන් සැකසීමට සහ රන් පදක්කමක් සඳහා ආශාවෙන් ඔවුන්ගේ පෞරුෂය මකා දැමීමට මම නිසැකවම විරුද්ධයි. දිගු නිර්මාණාත්මක ගමනක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, සංගීතය සැමවිටම ජය ගනී. අද අපි එක්ව ඉතිහාසය ලියන්නෙමු.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jumawan |first=Tim |date=2019-12-30 |title=🇺🇦 Tina Karol confirmed as Vidbir 2020 judge |url=https://escxtra.com/2019/12/30/tina-karol-confirmed-as-vidbir-2020-judge/ |access-date=2022-10-31 |website=ESCXTRA.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;අප්‍රේල් 26 වන දින ද වොයිස් ඔෆ් යුක්රේනයේ ටීනා කැරොල් සහ ඩෑන් බාලන් &quot;පොම්නිෂ්&quot; ගීතය ඉදිරිපත් කළහ ( මතක තබා ගන්න) . රෝමන් සසන්චින්ගේ පුහුණුකරුවෙකු ලෙස, ඇය ද වොයිස් ඔෆ් යුක්රේනයේ 10 වන වාරය දිනා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 April 2020 |title=Победитель шоу &quot;Голос. Діти 2&quot; Сасанчин выиграл на проекте &quot;Голос країни&quot; |url=https://gordonua.com/bulvar/news/pobeditel-shou-golos-dti-2-sasanchin-pobedil-na-proekte-golos-krani-1497194.html |access-date=2022-10-31 |website=gordonua.com}}&lt;/ref&gt; 

ජූලි 7 වන දින, යුක්රේනයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා දිනය නිමිත්තෙන්, යුක්රේනයේ ජනාධිපති වොලොඩිමියර් සෙලෙන්ස්කි ටීනා කැරොල්ට ඕඩර් ඔෆ් ප්‍රින්සස් ඔෆ් ඔල්ගා III උපාධිය ප්‍රදානය කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.president.gov.ua/news/prezident-ukrayini-z-nagodi-dnya-konstituciyi-vidznachiv-der-61925|title=On the occasion of Constitution Day, the President of Ukraine honored state and public figures, outstanding personalities of science, culture and sports|date=2020-06-27|work=president.gov.ua|accessdate=2023-05-09|language=uk}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 24 වන දින, ටීනා, මොනාටික්, ඉරීනා බිලික්, ඔලේ විනික්, පොටැප් සහ තවත් අය සමඟ සොෆියා චතුරශ්‍රයේ යුක්රේනයේ නිදහස් දිනය වෙනුවෙන් කැප වූ සංදර්ශනයට සහභාගී වූවාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Фантастическая Тина Кароль надела металлическое платье, весом 6 килограммов |url=https://lifestyle.segodnya.ua/lifestyle/style/fantasticheskaya-tina-karol-nadela-metallicheskoe-plate-vesom-6-kilogrammov-1472392.html |access-date=2022-10-31 |website=lifestyle.segodnya.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt; එම මාසයේම, යූරි ගොර්බුනොව් සමඟ එක්ව, ඇය නැවතත් ටැන්සි ඉසෙඩ් සර්කාමි (තරු සමඟ නැටුම්) වැඩසටහනේ සත්කාරකත්වය ලබා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Судді Танці з зірками 2019 - новий сезон на 1+1 |url=https://1plus1.ua/tanci-z-zirkami/suddi |access-date=2022-10-31 |website=Офіційний сайт каналу 1+1 - 1plus1.ua |language=uk}}&lt;/ref&gt;

සැප්තැම්බර් මාසයේදී, කැරොල් &quot;නයිටි ස්වොයික්&quot; (ඔබේම දේ සොයා ගන්න) ඇල්බමය සහ එම නමින්ම ත්‍රිත්ව-ක්ලිප් එක නිකුත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vogue.ua |date=18 September 2020 |title=Тина Кароль выпустила альбом и клип-трилогию &quot;Найти своих&quot; |url=https://vogue.ua/article/culture/muzyka/tina-karol-vypustila-albom-i-klip-trilogiyu-nayti-svoih.html |access-date=2022-10-31 |website=Vogue UA}}&lt;/ref&gt; එම මාසයේම, කියෙව්හි ගලිවර් සාප්පු මධ්‍යස්ථානය අසල &quot;තරු චතුරශ්‍රය&quot; හිදී ටීනා කැරොල්ට ඇගේ තරු තහඩුව පිරිනමන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тина Кароль - Площадь звезд {{!}} ТРЦ Гулливер |url=https://gullivercenter.com/ru/trc-stars/tina-karol |access-date=2022-10-31 |website=gullivercenter.com}}&lt;/ref&gt;

නොවැම්බර් මාසයේදී, වෝග් යුක්රේනය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද සහ සාර්ථක යුක්රේන ව්‍යාපාරික කාන්තාවන් සඳහා කැප වූ &quot;වෝග් හි යුක්රේනියානු කාන්තාවන්&quot; පොතේ සුවිශේෂී සංස්කරණයේ කවරයේ ටීනා කැරොල් පෙනී සිටියාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vogue.ua |date=9 November 2020 |title=Тина Кароль украсила обложку книги Ukrainian Women in VOGUE |url=https://vogue.ua/article/fashion/persona/tina-karol-ukrasila-oblozhku-knigi-ukrainian-women-in-vogue.html |access-date=2022-10-31 |website=Vogue UA}}&lt;/ref&gt;

දෙසැම්බර් මාසයේදී ඇය ඇගේ පළමු සපත්තු එකතුව නිකුත් කළාය. එය යුක්රේනියානු සන්නාමයක් වන &quot;කචොරොව්ස්කා&quot; සමඟ සහයෝගීතාවයකි, එයට අයිතම තුනක් ඇතුළත් විය - විවෘත ඇඟිලි සපත්තු, ක්ලෝග් සහ ක්ෂුද්‍ර බෑග්.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tina x Kachorovska |url=https://kachorovska.com/ru/tinakarolxkachorovska |access-date=2022-10-31 |website=Kachorovska |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 පෙබරවාරි 12 වන දින, ඇය &quot;ස්කැන්ඩල්&quot; ගීතය සඳහා සංගීත වීඩියෝවක් නිකුත් කළේ සම්පූර්ණයෙන්ම නව ප්‍රසංගයක් හඳුන්වා දෙමිනි. පසුව, ශීත ඍතුවේ දී, ඇය 1+1 හි &quot;The Voice of Ukraine&quot; (Season 11)&quot; ගායන රූපවාහිනී වැඩසටහනක තරු පුහුණුකරුවෙකු ලෙස කටයුතු කළාය. 2021 මාර්තු මාසයේදී, Potap සමඟ එක්ව ඇය Lipsync Battle වැඩසටහනේ සත්කාරකත්වය ලබා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=tv.ua |date=2021-02-15 |title=Липсинк баттл: стали известны имена ведущих грандиозного шоу звездных пародий |url=https://tv.ua/news/2992608-lipsink-batl-stali-izvestny-imena-veduschikh-grandioznogo-shou-zvezdnykh-parodij |access-date=2022-10-31 |website=tv.ua |language=uk}}&lt;/ref&gt;

[[File:Volodymyr Zelensky and Tina Karol 2020.jpg|thumb|[[:File:Volodymyr Zelensky and Tina Karol 2020.jpg|වොලොඩිමියර් සෙලෙන්ස්කි සහ ටීනා කැරොල්]] ]]අප්‍රේල් 25 වන දින, &quot;The Voice of Ukraine (Season 11)&quot; අවසන් තරඟයේදී, ටීනා කැරොල් ප්‍රකාශ කළේ වැඩසටහනේ 12 වන වාරයේ උපදේශකයෙකු වීමට තමා සැලසුම් කර නොමැති බවයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-05-02 |title=Тина Кароль уходит из &quot;Голосу країни&quot;: с кем звездная тренерша побеждала в шоу |url=https://tsn.ua/ru/glamur/tina-karol-uhodit-iz-golosu-krayini-s-kem-zvezdnaya-trenersha-pobezhdala-v-shou-1775521.html |access-date=2022-10-31 |website=ТСН.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt;

අප්‍රේල් 2 වන දින, ඇය ඇගේ අටවන ඇල්බමය &quot;Krasivo&quot; නිකුත් කළ අතර, එයට නව ගීත 7 ක් ඇතුළත් විය. එම මාසයේම ඇය ඇගේ YouTube නාලිකාවේ සහ 1+1 හි සජීවී සැසිය &quot;Krasivo&quot; ඉදිරිපත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Альбом &quot;Красиво&quot; (Тина Кароль)|date=2021-04-02|url=https://music.apple.com/ua/album/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B2%D0%BE/1558842663?l=ru|language=ru|access-date=2022-10-31|archive-date=2021-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611232006/https://music.apple.com/ua/album/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B2%D0%BE/1558842663?l=ru}}&lt;/ref&gt;

මැයි 12 වන දින, ජාතික සංගීත සම්මාන &quot;YUNA&quot; හිදී ඇයට &quot;සංගීතයේ විශේෂ ජයග්‍රහණ&quot; සම්මානයක් පිරිනමන ලද අතර නාමයෝජනා දෙකකින්ද දිනා ගන්නා ලදී: &quot;හොඳම චිත්‍රපට ශබ්ද පටය&quot; (ජූලියා සනිනා සමඟ) සහ &quot;හොඳම යුගල/සහයෝගීතාවය&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Оголошено імена переможців YUNA 2021 |url=https://yuna.ua/post/yuna2021-winners/ |access-date=2022-10-31 |website=yuna.ua |language=en}}&lt;/ref&gt;

ජුනි 16 වන දින, ටීනා කැරොල් &quot;ක්‍රැසිවෝ&quot; ඇල්බමය සඳහා ඇගේ ප්‍රවර්ධන සංචාරයේ කොටසක් ලෙස අල්මාටි (කසකස්තානය) වෙත පැමිණියාය. එහිදී ගායිකාව සම්මුඛ සාකච්ඡා කිහිපයක් ලබා දුන් අතර විවිධ ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන නැරඹීමට ගියාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тина Кароль. Интервью {{!}} Kazakhstan Today |url=https://www.kt.kz/rus/interview/tina_karol_intervyu_1377917487.html |access-date=2022-10-31 |website=www.kt.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;

ජුනි 29 වන දින, ෆෝකස් සඟරාවට අනුව, ටීනා කැරොල් &quot;යුක්රේනයේ වඩාත්ම බලගතු කාන්තාවන් 100 දෙනා&quot; ලැයිස්තුවට ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-29 |title=100 самых влиятельных женщин Украины по версии журнала &quot;Фокус&quot; 2021 |url=https://focus.ua/ratings/486307-100-samyh-vliyatelnyh-zhenshchin-ukrainy-po-versii-zhurnala-fokus-2021 |access-date=2022-10-31 |website=ФОКУС |language=ru}}&lt;/ref&gt;

ජූලි 1 වන දින, ටීනාගේ නව ඇල්බමය වන &quot;ක්‍රැසිවෝ&quot; හි ප්‍රධාන ගීතය වන &quot;ක්‍රැසිවෝ&quot; ගීතයේ සංගීත වීඩියෝ මංගල දර්ශනය පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Тина Кароль/Tina Karol - Красиво (Премьера клипа 2021)|url=https://www.youtube.com/watch?v=6ljY-2dveL8|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

2021 ජූලි 5 සහ 6 යන දිනවල, ටීනා කැරොල් 2021 ඇට්ලස් සති අන්තයේ සංගීත උළෙලේ ප්‍රධාන චරිතය විය. ඇය ඇගේ නව ඇල්බමය වන &quot;ක්‍රැසිවෝ&quot; සඳහා සහය දැක්වීම සඳහා සයිබර් සංදර්ශනයක් ඉදිරිපත් කළාය. ප්‍රේක්ෂකයින් සංඛ්‍යාව 250,000 ඉක්මවා ගියේය.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Тина Кароль/ Tina Karol.Atlas Weekend 2021 (LIVE.2)|url=https://www.youtube.com/watch?v=j1-xQBMPjyM|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

ජූලි 30 වන දින, සජීවී ඇල්බමය &quot;ටීනා කැරොල් - සයිබර් ෂෝ ඇට්ලස් සති අන්තය 2021&quot; &quot;Live&quot; නිකුත් කරන ලදී. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සහ යුක්රේනයේ සංගීතඥයන් ඇල්බමයේ සංගීතය සහ සැකසුම් සඳහා කටයුතු කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Премьеры недели: alyona alyona спела с металлистами из Винницы, а Тина Кароль выпустила лайв-альбом |url=https://kp.ua/culture/701607-premery-nedely-alyona-alyona-spela-s-metallystamy-yz-vynnytsy-a-tyna-karol-vypustyla-laiv-albom |access-date=2022-10-31 |website=КП в Украине {{!}} КП в Україні {{!}} KP in Ukraine |language=ru}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 13 වන දින, ටීනා කැරොල් යුක්රේනියානු කණ්ඩායම වන KAZKA සමඟ &quot;Zirochka&quot; යුගල ගීතය නිකුත් කළේය. මෙය ඇගේ යුක්රේන භාෂා යුගල ඇල්බමයේ පළමු ගීතය වූ &quot;Moloda Krov&quot; හි නිකුත් කරන ලද අතර, එය නිකුත් කිරීම යුක්රේනයේ නිදහස් දිනයේ 30 වන සංවත්සරය වෙනුවෙන් කැප කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vogue.ua |date=13 August 2021 |title=Тина Кароль спела дуэт с группой KAZKA |url=https://vogue.ua/article/culture/muzyka/tina-karol-spela-duet-s-gruppoy-kazka.html |access-date=2022-10-31 |website=Vogue UA}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 20 වන දින, ටීනා යුගල ගීත 7 ක් ඇතුළත් &quot;Moloda Krov&quot; ඇල්බමය නිකුත් කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vogue.ua |date=20 August 2021 |title=Тина Кароль – о новом альбоме &quot;Молода кров&quot;, посвященном Дню Независимости Украины |url=https://vogue.ua/article/culture/muzyka/eksklyuziv-tina-karol-o-svoem-novom-albome-duetov-moloda-krov.html |access-date=2022-10-31 |website=Vogue UA}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු 22 වන දින, ටීනා කැරොල් නටාලියා මොගිලෙව්ස්කායා, ජමාලා, සර්ජි බබ්කින්, ඔල්ගා පොලියකෝවා සහ තවත් අය සමඟ එක්ව යුක්රේනයේ නිදහස් දිනය වෙනුවෙන් පිහිටුවන ලද &quot;ජාතික පුරාවෘත්තය යුක්රේනය&quot; ජනාධිපති ත්‍යාගය පිරිනැමීමේ උත්සවයේදී රඟ දැක්වීය. උත්සවය මැරින්ස්කි මාලිගයේදී පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-22 |title=Зеленский вручил семь премий &quot;Национальная легенда Украины&quot; |url=https://vesti.ua/strana/zelenskij-v-mariinskom-dvortse-nagradil-sem-natsionalnyh-legend |access-date=2022-10-31 |website=ВЕСТИ |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 අගෝස්තු 24 වන දින, ටීනා කැරොල් ඇන්ඩ්‍රියා බොසෙලි සමඟ එක්ව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා චතුරශ්‍රයේ &quot;Conte partirò&quot; ගීතය ගායනා කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-25 |title=В лимонном платье с бантиками: очаровательная Тина Кароль спела с итальянским оперным певцом |url=https://tsn.ua/ru/lady/news/show-biznes/v-limonnom-plate-s-bantikami-ocharovatelnaya-tina-karol-spela-s-italyanskim-opernym-pevcom-1853206.html |access-date=2022-10-31 |website=ТСН.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt; එදිනම සවස, NSC ඔලිම්පික් ක්‍රීඩාංගනයේදී &quot;Independence is in our DNA&quot; යන මහා පරිමාණ සංගීත සංදර්ශනයක් පැවැත්විණි, එහිදී ටීනා ඇගේ ජනප්‍රිය ගීත එකතුවක් ඉදිරිපත් කළාය. NOC හි 30 වන සංවත්සරය වෙනුවෙන් කැප වූ උත්සවයේදී ටීනා කැරොල් &quot;Ukraina ce ty&quot; ගීතය ද ගායනා කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-12 |title=100 новых стадионов и заявка на Олимпиаду. Что пообещал Зеленский на 30-летие НОК |url=https://focus.ua/sport/492564-100-novyh-stadionov-i-zayavka-na-olimpiadu-chto-poobeshal-zelenskij-na-30-letie-nok |access-date=2022-10-31 |website=ФОКУС |language=ru}}&lt;/ref&gt;

ඔක්තෝබර් 28 වන දින, ටීනා කැරොල් ඇගේ YouTube නාලිකාවේ &quot;Dvoinoy Rai&quot; ගීතය සඳහා සංගීත වීඩියෝවක් නිකුත් කළාය. ඔක්තෝබර් 29 වන දින නිකුත් කරන ලද ගායිකාවගේ නව ඇල්බමයට මෙම ගීතය ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vogue.ua |date=28 October 2021 |title=Премьера: Тина Кароль представила клип &quot;Двойной рай&quot; |url=https://vogue.ua/article/culture/muzyka/premera-tina-karol-predstavila-klip-dvoynoy-ray.html |access-date=2022-10-31 |website=Vogue UA}}&lt;/ref&gt; 2021 නොවැම්බර් 9 වන දින, ටීනා කැරොල් ඇගේ නව කුඩා ඇල්බමය &quot;Dvoinoy Rai&quot; ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා කසකස්තානයට ගියාය. එහිදී ඇය මධ්‍යම රූපවාහිනී නාලිකා සහ ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන සඳහා සම්මුඛ සාකච්ඡා ගණනාවක් ලබා දුන්නාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://viva.ua/ru/news/15452-tina-karol-v-kazahstane-progovorilas-ob-imeni-docheri|title=Tina Karol in Kazakhstan talked about the name of the daughter|date=2021-11-10|work=viva.ua|accessdate=2023-05-09|language=ru}}&lt;/ref&gt;

නොවැම්බර් 16 වන දින, ටීනා කැරොල් ජෝර්ජියාවේ &quot;ඩාන්සින් විත් ද ස්ටාර්ස්&quot; වැඩසටහනේ ඇගේ යුක්රේන භාෂා ජනප්‍රිය &quot;නාමලු ටෝබි&quot; ඉදිරිපත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тина Кароль вернулась на &quot;Танцы со звездами&quot; |url=https://fakty.ua/ru/389587-tina-karol-vernulas-na-tancy-so-zvezdami |access-date=2022-10-31 |website=fakty.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2021 නොවැම්බර් 23 වන දින, කමිලා ෂුසුපෝවා සමඟ එක්ව, ඇය කසකස්තානයේ &quot;ඩබල් ඩෝයිස්&quot; නමින් පළමු තිර ජීවිත ගායන තරඟයේ සත්කාරකත්වය ලබා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Double Dauys 9 ВЫПУСК / 1 ПОЛУФИНАЛ|url=https://www.youtube.com/watch?v=ytBwM0ukuc8|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

2021 දෙසැම්බර් 31 වන දින, ටීනා කැරොල් &quot;යුක්රේන&quot; නාලිකාවේ &quot;අලුත් අවුරුදු වෙස් මුහුණ&quot; රූපවාහිනී වැඩසටහනක හිම රැජිනගේ වෙස් මුහුණ යට සැඟවී සිටියාය. ඇය &quot;චරෝඩෙයි&quot; චිත්‍රපටයේ &quot;ස්නේෂින්කා&quot; ගීතය ගායනා කළාය.

=== 2022 ===
ජනවාරි 14 වන දින, ජෝර්ජියාවේ &quot;ඩාන්සින් විත් ද ස්ටාර්ස්&quot; වැඩසටහනේ අවසන් තරඟයේදී, ඇය ජෝර්ජියානු රංගන ශිල්පිනී අන්රි ජෝකාඩ්සේ සමඟ යුගලයක් ගායනා කළාය. ටීනාගේ ජනප්‍රිය &quot;ක්‍රැසිවෝ&quot; හි නව අනුවාදයක් සමඟ මෙම යුවළ පුදුමයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Тина Кароль на Танцах со звездами в Грузии не смогла спеть на русском (видео) |url=https://stars.segodnya.ua/stars/ukrainian/tina-karol-na-tancah-so-zvezdami-v-gruzii-ne-smogla-spet-na-russkom-video-1596470.html |access-date=2022-10-31 |website=stars.segodnya.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2022 ජනවාරි 17 වන දින, කැරොල් විසින් &quot;ක්‍රැසිවෝ. බෙගු නා ස්වෙට්&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-17 |title=Тина Кароль выпустила фильм-концерт &quot;Красиво. Бегу на свет&quot; |url=https://elle.ua/ru/stil-zhizni/novosty/tina-karol-vipustila-film-koncert-krasivo-begu-na-svet/ |access-date=2022-10-31 |website=Elle — модный женский журнал}}&lt;/ref&gt; ප්‍රසංග චිත්‍රපටය නිකුත් කරන ලදී. පෙබරවාරි මාසයේදී, ඇය මිහයිලෝ කෝමා සහ ජූලියා සනිනා සමඟ ටැලන්ට් ගේම්ස් විනෝදාස්වාද වැඩසටහනේ සත්කාරකත්වය ලබා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тина Кароль и Юлия Санина стали участницами шоу &quot;Игры талантов&quot; |url=https://kp.ua/culture/a641656-tina-karol-i-julija-sanina-stali-uchastnitsami-shou-ihry-talanto |access-date=2022-10-31 |website=КП в Украине {{!}} КП в Україні {{!}} KP in Ukraine |language=ru}}&lt;/ref&gt; පෙබරවාරි මාසයේදී, ඇය යුරෝවිෂන් සඳහා ජාතික විඩ්බීර් හි විනිශ්චයකාරියක් බවට පත් වූවාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=suspilne |title=Стало відоме ім'я першого члена журі Нацвідбору на Євробачення-2022 |url=https://corp.suspilne.media/newsdetails/4725 |access-date=2022-10-31 |website=corp.suspilne.media |language=en}}&lt;/ref&gt; පෙබරවාරි 16 වන දින, මිහයිලෝ පොප්ලව්ස්කි සමඟ එක්ව, ඇය &quot;වසරේ යුක්රේන ගීතය&quot; ජාතික සංගීත සම්මානයේ සත්කාරකත්වය ලබා ගත්තාය. ටීනා &quot;යුක්රේන ගීතයේ පුරාවෘත්තය&quot; නම් කිරීමේ සම්මානයක් ලබා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Состоялась музыкальная премия Украинская песня года 2021 |url=https://korrespondent.net/ukraine/4448518-sostoialas-muzykalnaia-premyia-ukraynskaia-pesnia-hoda-2021 |access-date=2022-10-31 |website=korrespondent.net |language=ru}}&lt;/ref&gt;

රුසියානු හමුදා යුක්රේනය ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසු, පෙබරවාරි 24 වන දින, කියෙව්හි තදාසන්න ප්‍රදේශවල ඇගේ නිවසට ගිගුරුම් දුන් පළමු පිපිරීම් වලින් පසුව, රට හැර ගොස් පෝලන්තයට යාමට ටීනා තීරණය කළාය. සමාන අදහස් ඇති පුද්ගලයින් සමඟ එක්ව, ඇය වෝර්සෝ හි මූලස්ථානය කරගත් තොරතුරු ප්‍රතිරෝධය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර මධ්‍යස්ථානය නිර්මාණය කළාය. එය යුක්රේනයේ සිදුවන සිදුවීම් ආවරණය කිරීම සඳහා,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Это новый фашизм&quot;. Тина Кароль назвала себя &quot;бездомной&quot; и сообщила, почему уехала из Украины после начала войны с РФ |url=https://life.nv.ua/znamenitosti/tina-karol-zayavila-chto-stala-bezdomnoy-a-rossiya-ustroila-genocid-v-ukraine-video-50224094.html |access-date=2022-10-31 |website=life.nv.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt; රුසියාව, බෙලරුස්, ආර්මේනියාව සහ කසකස්තානය යන රටවලින් රුසියානු භාෂාව කතා කරන ප්‍රේක්ෂකයින් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින්.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Звезды во время войны: Кароль на митингах в Польше, Джамала поет «1944» в Европе, а Вакарчук ездит по разбомбленным городам |url=https://kp.ua/culture/a645848-zvezdnyj-desant-vo-vremja-vojny-tina-karol-vyshla-na-mitinh-v-polshe-dzhamala-spela-v-hermanii-a-vakarchuk-v-tsentre-lvov |access-date=2022-10-31 |website=КП в Украине {{!}} КП в Україні {{!}} KP in Ukraine |language=ru}}&lt;/ref&gt;[[File:Fumio Kishida and Tina Karol at the Japanese Kantei in 2022 (5).jpg|thumb|ෆුමියෝ කිෂිඩා සහ ටීනා කැරොල් ජපන් කන්තේයිහිදී]]
මාර්තු 30 වන දින, යුක්රේනයට සහාය දැක්වීම සඳහා පුණ්‍ය ප්‍රසංගයක් වෝර්සෝ හි පැවැත්විණි, එහිදී ටීනා කැරොල් යුක්රේනයේ ගීය ගායනා කළේය. ටිකට්පත් සඳහා එකතු කරන ලද සියලුම මුදල් යුක්රේන දරුවන්ගේ අවශ්‍යතා සඳහා යුනිසෙෆ් වෙත පරිත්‍යාග කරන ලදී. පෝලන්තයේ යුක්රේන තානාපති කාර්යාලයේ සහාය ඇතිව වෝර්සෝ හි රෝමා රඟහලේදී මෙම උත්සවය පැවැත්විණි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vogue.ua |date=30 March 2022 |title=Тіна Кароль та львівський оркестр, у складі якого тільки жінки: благодійний концерт у Варшаві |url=https://vogue.ua/ua/article/culture/muzyka/dlya-ukrajini-u-varshavi-zigraye-lvivskiy-orkestr-u-skladi-yakogo-tilki-zhinki.html |access-date=2022-10-31 |website=Vogue UA}}&lt;/ref&gt; අප්‍රේල් 12 වන දින, යුක්රේනයට සහාය දැක්වීම සඳහා පෝලන්තයේ ලෙජියා ක්‍රීඩාංගනයේදී &quot;සාමය සඳහා තරගය&quot; යන පුණ්‍ය තරඟය පැවැත්විණි. ඩයිනමෝ (කියෙව්) සහ ලෙජියා (වෝර්සෝ) ක්‍රීඩාංගනයේදී හමුවිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2022 |title=The Hardkiss, Go_A и Тина Кароль выступят в Варшаве: где, когда и почем билеты |url=https://sport.segodnya.ua/sport/chempionat_ukrainy/the-hardkiss-go-a-i-tina-karol-vystupyat-v-varshave-gde-kogda-i-pochem-bilety-1614431.html |access-date=2022-10-31 |website=sport.segodnya.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt; විවේක කාලයේදී, යුක්රේන ගායක ගායිකාවන් වන ටීනා කැරොල්, නාඩියා ඩොරෝෆීවා, කැටරිනා පැව්ලෙන්කෝ (Go_A) සහ ජූලියා සනිනා (ද හාර්ඩ්කිස්) පාපන්දු පිටියේදී ගායනා කළහ. කැරොල් &quot;යුක්රේනා - ට්සේ ටයි&quot; ගීතය ගායනා කළ අතර, ගායකයින් එක්ව &quot;විල්නා&quot; සහ &quot;චර්වෝනා කලීනා&quot; යන ගීත රචනා ඉදිරිපත් කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 April 2022 |title=Санина, Кароль, Дорофеева и солистка Go_A спели на матче Легия – Динамо: мощное видео |url=https://showbiz.24tv.ua/ru/sanina-karol-dorofeeva-solistka-go-speli-matche-legija-dinamo_n1948451 |access-date=2022-10-31 |website=24 Канал |language=ru}}&lt;/ref&gt; අප්‍රේල් 22 වන දින, ටීනා කැරොල් &quot;මෙය යුක්රේනය: නිදහස ආරක්ෂා කිරීම&quot; ප්‍රදර්ශනය විවෘත කිරීමේදී රඟ දැක්වීය, එය ගායකයා යුක්රේනයේ ජාතික ගීය ගායනා කළ වැනීස් බයිනාලේ නිල වැඩසටහනේ කොටසකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-22 |title=Тина Кароль спела гимн Украины а капелла в Венеции – видео |url=https://tsn.ua/ru/ato/tina-karol-spela-gimn-ukrainy-v-venecii-video-2043580.html |access-date=2022-10-31 |website=ТСН.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt;

මැයි 8 වන දින, බර්ලිනයේදී, ටීනා කැරොල් සහ ජර්මනියේ යුක්රේන තානාපති ඇන්ඩ්‍රි මෙල්නික්, අනුස්මරණ සහ සංහිඳියාවේ දිනය මෙන්ම, යුරෝපය ජාතික සමාජවාදයෙන් මුදා ගැනීමේ 77 වන සංවත්සරය වෙනුවෙන් ටියර්ගාර්ටන් හි ස්මාරකයේ පැවති අනුස්මරණ පුෂ්පෝපහාර උත්සවයකට සහභාගී වූහ. ගායිකාව යුක්රේන ප්‍රජාව සමඟ එක්ව යුක්රේන ජාතික ගීය ගායනා කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-08 |title=&quot;Мы не думали, что в 21 веке появится новый нацизм – это рашизм&quot;: Тина Кароль об ужасной войне |url=https://tsn.ua/ru/ato/my-ne-dumali-chto-v-21-veke-poyavitsya-novyy-nacizm-eto-rashizm-tina-karol-ob-uzhasnoy-voyne-2056912.html |access-date=2022-10-31 |website=ТСН.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt;

මැයි 10 වන දින, මහජන තානාපතිවරයෙකුගේ මෙහෙවරක් මත, ජපන් ව්‍යාපාරිකයෙකු සහ දානපතියෙකු වන හිරෝෂි මිකිටානිගේ ආරාධනයෙන්, ටීනා කැරොල් ටෝකියෝ (ජපානය) වෙත පැමිණියාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тина Кароль прибыла в Японию и встретилась с миллиардером, который пожертвовал Украине 8,7 млн. долларов |url=https://kp.ua/culture/a649349-tina-karol-pribyla-v-japoniju-i-vstretilas-s-milliarderom-kotoryj-pozhertvoval-ukraine-8-7-mln-dollaro |access-date=2022-10-31 |website=КП в Украине {{!}} КП в Україні {{!}} KP in Ukraine |language=ru}}&lt;/ref&gt; 2022 රකුටෙන් බාලිකා සම්මාන උළෙලේ කොටසක් ලෙස මැයි 14 වන දින පැවති යුක්රේනයට සහාය දැක්වීමේ ප්‍රසංගයක විශේෂ ආරාධිතයෙකු ලෙස කැරොල් රඟ දැක්වීය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 May 2022 |title=&quot;Мы обязательно победим&quot;. Тина Кароль выступила в Японии в поддержку Украины в желто-голубом платье от украинского дизайнера. Видео |url=https://gordonua.com/bulvar/news/my-obyazatelno-pobedim-tina-karol-vystupila-v-yaponii-v-podderzhku-ukrainy-v-zhelto-golubom-plate-ot-ukrainskogo-dizaynera-video-1608942.html |access-date=2022-10-31 |website=gordonua.com}}&lt;/ref&gt; මැයි 15 වන දින, ගායිකාව හිරෝෂිමා වෙත ගිය අතර, එහිදී ඇය නගරයේ නගරාධිපති කසුමි මට්සුයි මෙන්ම රටේ නිලධාරීන් සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයින් හමුවිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=INC |first=SANKEI DIGITAL |date=2022-05-15 |title=ウクライナの国民的歌手、チーナ・カーロリが広島訪問 祖国の平和を祈願 |url=https://www.sanspo.com/article/20220515-Q6ZMRLTVRJLSDGQDBVQZ4SV5CU/ |access-date=2022-10-31 |website=サンスポ |language=ja}}&lt;/ref&gt; මැයි 19 වන දින, 75 වන කෑන්ස් චිත්‍රපට උළෙලේ රාමුව තුළ, යුක්රේන චිත්‍රපට කර්මාන්තයට සහාය දැක්වීම සඳහා ගෝල්ඩන් ග්ලෝබ් විසින් පුණ්‍ය සන්ධ්‍යාවක් සංවිධානය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 May 2022 |title=Trying to Draw the Lights with Tina Karol |url=https://www.goldenglobes.com/articles/trying-draw-lights-tina-karol |access-date=2022-10-31 |website=www.goldenglobes.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ටීනා කැරොල් පුණ්‍ය සන්ධ්‍යාවේ විශේෂ ආරාධිතයෙකු බවට පත් වූ අතර, ගායිකාව ඇගේ යුක්රේන භාෂා ගීතය වන &quot;නාමලියු ටෝබි සෝරි&quot; ගායනා කළාය.

අගෝස්තු 24 වන දින, යුක්රේනයේ නිදහස් දිනය වෙනුවෙන්, ටීනා කැරොල් තරමක් අසාමාන්‍ය ආකෘතියකින් ජාතික ගීය ගායනා කිරීමෙන් යුක්රේනියානුවන් පුදුමයට පත් කළාය. VOGUE VOICES OF NATION ව්‍යාපෘතියේ කොටසක් ලෙස, කලාකරුවා 4D ප්‍රසංගයක් සංවිධානය කර හොලෝග්‍රෑම් ස්වරූපයෙන් පෙනී සිටියාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Кароль стала голограмою і заспівала гімн України у 4D. ВІДЕО |url=https://tabloid.pravda.com.ua/focus/6304a118a09d7/ |access-date=2022-10-31 |website=ТаблоID}}&lt;/ref&gt;

අගෝස්තු මාසයේදී ටීනා කැරොල් යුක්රේන සන්නාමයක් වන ලීවර් කෝචර් හි එකතුවේ හඬ බවට පත් වූ අතර, එය නිර්මාණකරු ලෙස්යා වර්ලින්හියෙරි සහ ලේඩි ගාගා ගායිකා නිකොලා ෆෝමිචෙට්ටිගේ නිර්මාණ අධ්‍යක්ෂක විසින් නිර්මාණය කරන ලදී. විශේෂයෙන් සංදර්ශනය සඳහා, රංගන ශිල්පිනිය යුක්රේන ජනවාර්ගිකත්වය සහ ජනප්‍රවාදවලින් පිරුණු ඉලෙක්ට්‍රොනික කුඩා ඇල්බමයක් LELEKA නිර්මාණය කළාය.&lt;ref&gt;{{Citation|title=LELEKA - Single by Tina Karol &amp; Macro/micro|date=2022-08-31|url=https://music.apple.com/us/album/leleka-single/1640742800|language=en-US|access-date=2022-10-31|archive-date=2022-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031174227/https://music.apple.com/us/album/leleka-single/1640742800}}&lt;/ref&gt; ටීනා කැරොල් ඇමරිකානු DJ මැක්‍රෝ/මයික්‍රෝ සමඟ සහයෝගයෙන් නව ගීත සඳහා වැඩ කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-09-01 |title=Тіна Кароль презентувала альбом LELEKA під час модного показу українського бренду в Японії |url=https://elle.ua/ludi/novosty/tina-karol-prezentuvala-albom-leleka-pid-chas-modnogo-pokazu-ukrainskogo-brendu-v-yaponii/ |access-date=2022-10-31 |website=Elle – модний жіночий журнал}}&lt;/ref&gt;

සැප්තැම්බර් 16 වන දින, කැරොල් නව යුක්රේන භාෂා ගීතයක් වන &quot;VILNI.NESKORENI&quot; ඉදිරිපත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Вільні. Нескорені&quot;. Тина Кароль опубликовала в сети новую песню за день до премьеры клипа. Аудио / Новости / Бульвар Шоубиз |url=https://gordonua.com/bulvar/news/vln-neskoren-tina-karol-opublikovala-v-seti-novuyu-pesnyu-za-den-do-premery-klipa-audio-1626496.html |access-date=2022-10-31 |website=gordonua.com}}&lt;/ref&gt;

සැප්තැම්බර් 23 වන දින, නිව්යෝර්ක්හි මෙට්‍රොපොලිටන් ඔපෙරා හි පැවති, ලෝක දේශපාලන සහ ව්‍යාපාරික නායකයින් රැසක් එක්රැස් කළ 77 වන එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩල සැසිවාරයේ රාමුව තුළ පැවති පුණ්‍ය සන්ධ්‍යාවකදී, ඔලේනා සෙලෙන්ස්කා පදනමේ ඉදිරිපත් කිරීම සිදු විය. උත්සවය අතරතුර, ටීනා කැරොල් සහ ජූලියා සනිනා &quot;විල්නා&quot; ඉදිරිපත් කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 September 2022 |title=Тина Кароль и Юлия Санина спели на презентации благотворительной платформы первой леди Украины в Нью-Йорке |url=https://gordonua.com/bulvar/news/tina-karol-i-yuliya-sanina-speli-na-prezentacii-blagotvoritelnoy-platformy-pervoy-ledi-ukrainy-v-nyu-yorke-1627857.html |access-date=2022-10-31 |website=gordonua.com}}&lt;/ref&gt; 

සැප්තැම්බර් 30 වන දින, ටීනා කැරොල් ඉංග්‍රීසි භාෂා ඇල්බමය &quot;ස්කැන්ඩල්&quot; ඉදිරිපත් කළහ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Scandal by Tina Karol|date=2022-09-30|url=https://music.apple.com/us/album/scandal/1646703619|language=en-US|access-date=2022-10-31|archive-date=2022-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031174225/https://music.apple.com/us/album/scandal/1646703619}}&lt;/ref&gt; 2022 සැප්තැම්බර්-ඔක්තෝබර් මාසවලදී, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සහ කැනඩාවේ නගරවල උතුරු ඇමරිකානු සංචාරයක් පැවැත්විණි. ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ටීනා කැරොල් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ලොස් ඇන්ජලීස් හි පැවති ප්‍රසංගයකදී ඉංග්‍රීසි භාෂා ඇල්බමය &quot;ස්කැන්ඩල්&quot; ඉදිරිපත් කළාය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 October 2022 |title=Тіна Кароль виступила з балетом Грега Чапкіса в Лос-Анджелесі: ефектні фото та відео |url=https://showbiz.24tv.ua/tina-karol-vistupila-baletom-grega-chapkisa-foto-video-los-andzhelesa_n2171804 |access-date=2022-10-31 |website=24 Канал |language=uk}}&lt;/ref&gt;

2022 දෙසැම්බර් 31 ටීනා කැරොල් ජර්මනියේ බර්ලිනයේ බ්‍රැන්ඩන්බර්ග් ගේට්ටුව පාමුල පැවති ප්‍රධාන අලුත් අවුරුදු ප්‍රසංගයට සහභාගී විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-05 |title=Тина Кароль вместе с легендарным Alphaville перепела хит Forever young на украинском в Берлине |url=https://tsn.ua/ru/glamur/tina-karol-vmeste-s-legendarnym-alphaville-perepela-hit-forever-young-na-ukrainskom-v-berline-2237791.html |access-date=2023-01-05 |website=ТСН.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt; කැරොල් ජනප්‍රිය ජර්මානු සංගීත කණ්ඩායමක් වන ඇල්ෆාවිල් සමඟ වේදිකාවට නැග්ගා. ඔවුන් එක්ව කණ්ඩායමේ ප්‍රසිද්ධ ජනප්‍රිය ගීතය වන &quot;Forever Young&quot; ඉදිරිපත් කළාය. මෙම ප්‍රසංගය එළිමහනේ පැවති අතර ජර්මානු රූපවාහිනියෙන් සජීවීව විකාශය විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-05 |title=В новогоднюю ночь в Берлине. Тина Кароль спела вместе с немецкой группой Alphaville их хит Forever young с куплетом на украинском языке |url=https://life.nv.ua/art/tina-karol-umilila-hitom-forever-young-vmeste-s-alphaville-na-ukrainskom-yazyke-v-berline-video-50295599.html |access-date=2023-01-05 |website=NV |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== පරිත්‍යාගශීලිත්වය ==
&quot;[[Tina Karol Charitable Foundation|The Pole of Attraction]]&quot; යන පුණ්‍යාධාර පදනම 2014 ජුනි 1 වන දින ළමා දිනයේදී ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tina Karol Foundation |url=https://fund.tinakarol.com/en/about-the-fund.php |access-date=2023-01-06 |website=fund.tinakarol.com |language=uk}}&lt;/ref&gt; එය ගායකයාගේ පුණ්‍යායතනයක් වන අතර එය යුක්රේනයේ සියලුම නගරවල නගර සහ ප්‍රාදේශීය රෝහල්වල ළමා පිළිකා දෙපාර්තමේන්තු සඳහා උපකාර කිරීම අරමුණු කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tv.ua/news/910293-tina-karol-spasaet-zhizn-malenkim-detyam|title=Tina Karol saves the lives of young children|date=2015-01-29|work=tv.ua|accessdate=2023-04-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;

&quot;ආකර්ෂණ ධ්‍රැවය&quot; පුණ්‍යාධාර පදනම අරමුදල් රැස් කිරීමේ සංවිධානයක් නොවන අතර එය ක්‍රියාත්මක වන්නේ ගායිකාව විසින්ම අරමුදල් රැස් කිරීමෙන් පමණි: ටීනා කැරොල් සංගීත ශාලා වල ඒක පුද්ගල ප්‍රසංගවලින් පදනමට අරමුදල් පරිත්‍යාග කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://kp.ua/culture/587920-tyna-karol-ydet-na-rekord-vmesto-5-ty-dast-7-kontsertov-vo-dvortse-ukrayna|title=Tina Karol goes to the record: instead of 5, she will give 7 concerts at the Palace &quot;Ukraine&quot;|date=2017-09-28|work=kp.ua|accessdate=2023-04-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;

අවශ්‍ය උපකරණ හෝ ඖෂධ මිලදී ගැනීම සහ සැපයීම සඳහා රෝහලේ පිළිකා දෙපාර්තමේන්තුවට සෘජුවම ආධාර සපයනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tsn.ua/ru/glamur/tina-karol-perechislila-nemaluyu-summu-onkologicheskim-otdeleniyam-treh-gorodov-ukrainy-869903.html|title=Tina Karol helped sick children for 200 thousand hryvnias|date=2017-06-01|work=tsn.ua|accessdate=2023-04-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;

නගර ලැයිස්තුව නිරන්තරයෙන් පුළුල් වෙමින් පවතී. සහාය ලබන සහ දැනට පදනමේ මෙහෙවර බලාපොරොත්තුවෙන් සිටින සෑම නව නගරයක්ම ගායකයාගේ වෙබ් අඩවියේ පදනමේ පිටුවේ ලැයිස්තුගත කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tsn.ua/ru/glamur/v-den-zaschity-detey-karol-otkryla-blagotvoritelnyy-fond-dlya-onkobolnyh-369124.html|title=On Children's Day, Karol opened a charity fund for cancer patients|date=2014-06-02|work=tsn.ua|accessdate=2023-04-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;

දැනටමත් ලබා දී ඇති ආධාර ලැයිස්තුව ද අනුපූරක කර යාවත්කාලීන කරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://kp.ua/culture/455390-tyna-karol-khochet-zabotytsia-o-bolnykh-detiakh|title=Tina Karol wants to take care of sick children|date=2014-06-01|work=kp.ua|accessdate=2023-04-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;

ටීනා කැරොල් මෙසේ පවසයි:&lt;blockquote&gt;“එවැනි පදනමක් නිර්මාණය කිරීමට මගේ අදහසෙහි ඇත්තේ එකම සහ වැදගත්ම අභිප්‍රේරණයයි - එය සැලකිල්ලයි. මෙය අත්විඳීමෙන් පසු, 21 වන සියවසේ මෙම භයානක වසංගතයෙන් පෙළෙන තනිකම දෙමාපියන් සහ දරුවන් කෙතරම් දැනෙනවාද යන්න මට වැටහේ. මට ඔවුන්ගේ ජීවිතවලට සුළු ප්‍රීතියක්, උණුසුමක් සහ සැලකිල්ලක් ගෙන ඒමට අවශ්‍යයි. මගේ මුලපිරීමේ ප්‍රමුඛ ඉලක්කය වන්නේ යහපත් ක්‍රියා කිරීමට මිනිසුන් පෙළඹවීමයි.&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://jetsetter.ua/v-den-zashhity-detej-tina-karol-otkryla-blagotvoritelnyj-fond/ | title = On Children's Day, Tina Karol opened a charitable foundation | date= 2014-06-02 |language=ru | work = jetsetter.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;''&lt;/blockquote&gt;
2015 ජුනි 7 වන දින, &quot;හොලොස් ක්‍රේනි - 5&quot; ගීත ව්‍යාපෘතියේ අවසානයේ, ටීනා කැරොල් ජයග්‍රාහකයාට කියෙව්හි මහල් නිවාසයක් පිරිනැමුවාය - ඇගේ ශිෂ්‍ය ඇන්ටන් කොපිටින්, යුක්රේනයේ නැගෙනහිර යුද්ධය හේතුවෙන් ඩොනෙට්ස්ක් හැර යාමට සිදු විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rbc.ua/ukr/digests/tina-karol-podarila-kvartiru-pobeditelyu-1433757449.html|title=Tina Karol presented an apartment to the winner of the &quot;Golos Krainy&quot; show|date=2015-06-08|work=rbc.ua|accessdate=2023-05-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2016 සහ 2018 දී, ඇය යුක්රේන ජාතික ඇඳුම සහ එහි ජනප්‍රියකරණය සඳහා කැප වූ &quot;අවංකවම&quot; පුණ්‍ය ඡායාරූප ව්‍යාපෘතිය සඳහා ඡායාරූප රූගත කිරීමකට සහභාගී වූවාය. දින දර්ශන අලෙවියෙන් ලැබෙන සියලුම ආදායම මයිකයිලෝ ස්ට්‍රූටින්ස්කි ජන කලා කෞතුකාගාරය, නොවොයිඩාර් ප්‍රාදේශීය ඉතිහාස කෞතුකාගාරය සහ ජාතික ජන සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය &quot;අයිවන් හොන්චාර් කෞතුකාගාරය&quot; ඇතුළු සංස්කෘතික ව්‍යාපෘති සඳහා පරිත්‍යාග කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://elle.ua/ludi/novosty/premra-tna-karol-dzhamala-ta-shche-13-zrok-znyalisya-u-kalendar-shchir-svyata/|title=Premiere: Tina Karol, Jamala and 13 stars in the calendar &quot;Zchyri. Svyata&quot;|date=2018-11-15|work=elle.ua|accessdate=2023-05-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2022 මාර්තු 20 වන දින, ටීනා කැරොල් යුක්රේනයට (Łódź, පෝලන්තය) සහය දැක්වීම සඳහා මහා පරිමාණ ව්‍යාපාරයකට සහභාගී වූ අතර එහිදී ඇය &quot;Закрили твої очі&quot; (&quot;ඔබේ ඇස් වසා ගත්තා&quot;) සහ &quot;Україна – це ти&quot; (&quot;යුක්රේනය ඔබයි&quot;) ගීත ගායනා කළාය. දෙවැන්නෙහි රංගනයට ඇමීලියා ඇනිසොවිච් සම්බන්ධ වූ අතර, ඇය &quot;හර්ට් ඔෆ් අයිස්&quot; කාටූනයේ ගීතය බෝම්බ නවාතැනක ගායනා කරන වීඩියෝවට ස්තූතිවන්ත වෙමින් ලොව පුරා ප්‍රසිද්ධියට පත්ව ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://suspilne.media/219918-tina-karol-ta-jerry-heil-vzali-ucast-u-masstabnij-akcii-na-pidtrimku-ukraini/|title=Tina Karol and Jerry Heil took part in a large-scale campaign in support of Ukraine|date=2022-03-21|work=suspilne.media|accessdate=2023-05-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2022 අප්‍රේල් 5 වන දින, ටීනා කැරොල්ගේ පුණ්‍යාධාර පදනම වන &quot;The Pole of Attraction&quot;, &quot;යුක්රේනයේ ඊශ්‍රායල මිතුරන්ගේ&quot; ඊශ්‍රායල පදනම සමඟ හවුල්කාරිත්වයෙන්, පිළිකා ඇති දරුවන්ට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා විශේෂිත වූ යුක්රේනයේ රෝහල් දෙකක් සඳහා අවශ්‍ය ඖෂධ මිලදී ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.unian.ua/economics/other/groshovi-zbori-z-antivoyennogo-koncertu-v-kazahstani-pererahovani-v-blagodiyniy-fond-tini-karol-ostanni-novini-11926254.html|title=Proceeds from the anti-war concert in Kazakhstan were transferred to Tina Karol's charity fund|date=2022-08-02|work=unian.ua|accessdate=2023-05-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2022 ජූලි 31 වන දින, ඇය යුද විරෝධී ප්‍රසංගයට සහභාගී වූවාය - &quot;Voice of Peace&quot; (Almaty, Kazakhstan). ප්‍රසංගයෙන් ලැබුණු ඩොලර් 50,000 ක ආදායම යුක්රේන දරුවන්ට මානුෂීය ආධාර සඳහා මෙන්ම යුක්රේනයේ ළමා ඔන්කොලොජි රෝහල් සඳහා සහාය වීම සඳහා ටීනා කැරොල්ගේ පුණ්‍යාධාර පදනම වන &quot;The Pole of Attraction&quot; වෙත පරිත්‍යාග කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2022 අගෝස්තු මාසයේදී, ටීනා කැරොල් 9 හැවිරිදි පිරිමි ළමයෙකු වන යෙහෝර් ක්‍රව්ට්සොව්ගේ පවුලට මහල් නිවාසයක් පරිත්‍යාග කළාය, ඔහු 2022 වසන්තයේ දී වාඩිලාගෙන සිටි මරියුපෝල් හි ජීවිතය විස්තර කරන ඔහුගේ දිනපොතෙන් මුළු යුක්රේනයම ස්පර්ශ කළේය. පවුලේ නව නිවස දැන් ඉවානෝ-ෆ්‍රැන්කිව්ස්ක් කලාපයේ පිහිටා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://kp.ua/ua/culture/a654408-tina-karol-podaruvala-kvartiru-simji-khlopchika-jakij-napisav-mariupolskij-shchodennik|title=Tina Karol donated an apartment to the family of the boy who wrote &quot;The Mariupol Diary&quot;|date=2022-08-12|work=kp.ua|accessdate=2023-05-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2022 වසර තුළ, ටීනා කැරොල් පදනම ටර්නොපිල්, චර්නිව්ට්සි, ක්මෙල්නිට්ස්කි, මුකචෙවෝ, කාර්කිව්, ලුට්ස්ක්, ඔඩේසා, ලිවිව් සහ ඩර්හාචි යන ප්‍රදේශවල පිහිටි පිළිකා රෝහල් සඳහා මිලියන 1.5 කට අධික මුළු මුදලකට ආධාර ලබා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://life.fakty.com.ua/ua/showbiz/kvartyra-avtomobil-forma-tina-karol-pro-pidsumky-roboty-svogo-fondu-za-chas-vijny/|title=An apartment, a car, a uniform: Tina Karol about the results of her foundation's work during the war|date=2022-12-21|work=fakty.com.ua|accessdate=2023-05-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;

2023 ජනවාරි මාසයේදී, ටීනා කැරොල් පදනම, රකුටෙන් සමූහයේ ප්‍රධානියා සහ වයිබර් පණිවිඩකරු හිරෝෂි මිකිටානි සමඟ සහයෝගයෙන්, ජපානයේ සිට යුක්රේනයට ජනක යන්ත්‍ර 500 ක් භාර දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tsn.ua/glamur/fond-tini-karol-peredav-ukrayini-500-generatoriv-iz-yaponiyi-2250154.html|title=The Tina Karol Foundation handed over 500 generators from Japan to Ukraine|date=2023-01-24|work=tsn.ua|accessdate=2023-05-02|language=uk}}&lt;/ref&gt;

== පෞද්ගලික ජීවිතය ==
ටීනා කැරොල් ඕතඩොක්ස් කිතුනුවෙකි. ඇය පල්ලියේදී ඇගේ ආදරණීය යෙව්හෙන් ඔගීර් සමඟ විවාහ වූ අතර, කුඩා කල සිටම ඇගේ පුතාට ක්‍රිස්තියානි ආගම ඉගැන්වූවාය. සැනසීම සොයමින්, ටීනා කැරොල් ඇදහිල්ලට හැරුණාය. ඇය පල්ලියට යාමට, යාච්ඤා කිරීමට, බයිබලය කියවීමට පටන් ගත්තාය. කාලයත් සමඟ ඇදහිල්ල ඇයට ශක්තියක් සහ ආශ්වාදයක් ලබා දුන්නාය. ටීනා කැරොල්ට අනුව, දෙවියන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇගේ ඇදහිල්ල ඇගේ ජීවිතයේ දුෂ්කරම කාලවලදී ඇයට උපකාර කළාය. වේදනාව සහ පාඩුව නොතකා ඉදිරියට යාමට එය ඇයට ශක්තිය ලබා දුන්නාය.

2008 ජුනි 15 වන දින ටීනා ඇගේ නිෂ්පාදක යෙව්හෙන් ඔහීර් (1980–2013) සමඟ විවාහ විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 16, 2008 |title=Тіна Кароль повінчалася у церкві зі своїм продюсером (ФОТО) |url=https://gazeta.ua/articles/life/_tina-karol-povinchalasya-u-cerkvi-zi-svoyim-prodyuserom-foto/233866 |website=Gazeta.ua |accessdate=May 10, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тіна Кароль віддалася своєму продюсеру у церкві |url=https://tabloid.pravda.com.ua/photos/485582aea83d1/ |website=tabloid.pravda.com |accessdate=May 10, 2022}}&lt;/ref&gt; 2008 නොවැම්බර් 18 වන දින&lt;ref&gt;[http://tabloid.pravda.com.ua/news/4922cba4bbf2e/ У Тіни Кароль народився син], Табло ID (18-11-2008)&lt;/ref&gt; කැරොල් ඔවුන්ගේ එකම දරුවා වන වෙනියාමින් ඔහීර් නම් පුතෙකු බිහි කළාය.&lt;ref name=&quot;Bennyboy&quot; /&gt;{{efn|After Veniamin Ohir was born his mother received flowers and messages from [[Prime Minister of Ukraine|Prime Minister]] [[Yulia Tymoshenko]]&lt;ref&gt;{{in lang|uk}}[http://tabloid.pravda.com.ua/news/492431292771f/ Тимошенко відіслала Тіні Кароль букет за сина], Табло ID (19-11-2008)&lt;/ref&gt; the wife of [[President of Ukraine|President]] [[Viktor Yushchenko]], [[Kateryna Yushchenko]], and the [[mayor of Kyiv]] [[Leonid Chernovetskyi]].&lt;ref name=&quot;Bennyboy&quot;&gt;{{in lang|uk}}[http://tabloid.pravda.com.ua/lounge/492677bc8b6d2/ Тіна Кароль назвала сина, а їй дали триповерховий...], Табло ID (21-11-2008)&lt;/ref&gt;}}

ටීනාගේ සැමියා වන ඔහීර් 2013 අප්‍රේල් 28 වන දින ආමාශ පිළිකාවක් හේතුවෙන් වයස අවුරුදු 32 දී මිය ගියේය.&lt;ref&gt;{{in lang|ru}} [http://ru.tsn.ua/foto/15-iyunya-tina-karol-i-evgeniy-ogir-otprazdnovali-by-5-letie-braka-303539.html 15 июня Тина Кароль и Евгений Огир отпраздновали бы 5-летие брака ''June 15 Tina Karol and Yevhen Ohir celibated 5th anniversary marriage''], [[TSN.ua]] (30 April 2013)&lt;br /&gt;{{in lang|uk}} [http://tvi.ua/new/2013/04/30/u_kyyevi_pokhovaly_cholovika_tiny_karol У Києві поховали чоловіка Тіни Кароль ''In Kyiv is buried the husband of Tina Karol''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503150413/http://tvi.ua/new/2013/04/30/u_kyyevi_pokhovaly_cholovika_tiny_karol|date=2013-05-03}}, [[TVi (channel)|TVi]] (30 April 2013)&lt;/ref&gt;

2006 දී යුදෙව් ටෙලිග්‍රාෆික් ඒජන්සිය විසින් ඇය යුදෙව්වෙකු ලෙස හඳුනා ගන්නේ දැයි විමසූ විට ඇය පිළිතුරු දුන්නේ &quot;මම ස්වයං හඳුනාගැනීම් ගැන කතා කිරීමට කැමති නැහැ, මට හැඟෙන්නේ වෙනසක් කිරීමට මේ ලෝකයට පැමිණි මිනිසෙකු ලෙස පමණයි. මගේ ජීවිතයේ මම මගේ ආගමික විශ්වාසයන් තීරණය කළ කාල පරිච්ඡේදයක් තිබුණා, නමුත් දැන් මම හිතන්නේ මම මේ සම්බන්ධයෙන් මගේ ස්ථාවරය සොයාගෙන ඇති බවයි. මම දෙවියන් වහන්සේව විශ්වාස කරනවා, නමුත් මම කිසිම විශේෂිත ආගමක් සමඟ හඳුනා ගන්නේ නැහැ.&quot;&lt;ref name=&quot;TKparents&quot; /&gt;

== ඩිස්කෝග්‍රැෆි ==

=== ස්ටුඩියෝ ඇල්බම ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;&quot;| මාතෘකාව
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20em;&quot;| විස්තර
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot;| සහතික
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| විකුණුම්
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| ප්‍රවාහයන්
|-
! scope=&quot;row&quot;| [[Show Me Your Love (Tine Karol album)|''Show Me Your Love'']]
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2006 මැයි 16
* ලේබලය: කැරොල් සංගීතය, ලැවිනා සංගීතය
* ආකෘතිය: කැසට් පටය, සීඩී, ඩිජිටල්
|
* UKR: Gold
|
* UKR: 50,000
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Полюс притяжения]]''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2007 දෙසැම්බර් 27
* ලේබලය: ඇස්ට්‍රා රෙකෝඩ්ස්
* ආකෘතිය: කැසට් පටය, සීඩී, ඩිජිටල්
|
* UKR: Platinum
|
* UKR: 100,000
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[9 жизней]]''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2010 දෙසැම්බර් 21
* ලේබලය: ඇස්ට්‍රා රෙකෝඩ්ස්, ලැවිනා සංගීතය
* ආකෘතිය: සීඩී, ඩීවීඩී, ඩිජිටල්
|
* UKR: Platinum
|
* UKR: 100,000
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Помню]]''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2014 පෙබරවාරි 6
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: සීඩී, ඩිජිටල්
|
* UKR: Platinum
|
* UKR: 100,000
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Интонации]]''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2017 අගෝස්තු 17
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: සීඩී, ඩිජිටල්
|
* UKR: Multi-Platinum&lt;ref name=Multi-Platinum&gt;{{cite web|url=https://styler.rbc.ua/ukr/zvyozdy/albom-tiny-karol-stal-multiplatinovym-ukraine-1514558592.html|title=Альбом Тіни Кароль став мультиплатиновим в Україні|date=29 December 2017|author=|language=uk|website=styler.rbc.ua|publisher=[[RBK Group|RBK Ukraine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421174332/https://styler.rbc.ua/ukr/zvyozdy/albom-tiny-karol-stal-multiplatinovym-ukraine-1514558592.html|archive-date=21 April 2021}}&lt;/ref&gt;
|{{N/A}}
|
* UKR: 2,000,000&lt;ref name=Multi-Platinum/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Найти своих''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2020 සැප්තැම්බර් 18
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: සීඩී, ඩිජිටල්
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Красиво''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2021 අප්‍රේල් 2
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Молода кров''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2021 අගෝස්තු 20
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Scandal''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2022 සැප්තැම්බර් 30
* ලේබලය: ටීනා කැරොල්
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|}

=== දීර්ඝ කළ නාට්‍ය ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;&quot;| මාතෘකාව
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20em;&quot;| විස්තර
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot;| සහතික
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot;| විකුණුම්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[:uk:Ноченька|Ноченька]]''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2006 දෙසැම්බර් 24
* ලේබලය: ලැවිනා සංගීතය
* ආකෘතිය: සීඩී, ඩිජිටල්
|
* UKR: Gold
|
* UKR: 50,000
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Двойной рай''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2021 නොවැම්බර් 29
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Leleka''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2022 අගෝස්තු 31
* ලේබලය: ටීනා කැරොල්
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|
|
|}

=== සජීවී ඇල්බම ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;&quot;| මාතෘකාව
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20em;&quot;| විස්තර
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Сила любви и голоса''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2014 අප්‍රේල් 17
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Я всё ещё люблю''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2015 නොවැම්බර් 11
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Интонации''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2018 අගෝස්තු 27
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Юбилейный''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2020 දෙසැම්බර් 18
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Красиво''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2021 අප්‍රේල් 30
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Cyber Show:&lt;br/&gt;Atlas Weekend 2021''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2021 ජූලි 30
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|}

=== සම්පාදන ඇල්බම ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;&quot;| මාතෘකාව
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:20em;&quot;| විස්තර
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Девять песен о войне''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2014 මැයි 7
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: සීඩී
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Колядки''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2015 ජනවාරි 1
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: සීඩී, ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Всі хіти''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2016 දෙසැම්බර් 8
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Плейлист весны''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2019 අප්‍රේල් 5
* ලේබලය: ලේබලයේ නැත
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''Українські пісні''
|
* නිකුත් කරන ලද්දේ: 2022 මාර්තු 25
* ලේබලය: ටීනා කැරොල්
* ආකෘතිය: ඩිජිටල්
|}

=== තනි ගීත ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:17em;&quot;|මාතෘකාව
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:1em;&quot;| වසර
! scope=&quot;col&quot; | දර්ශක වල උච්ච ස්ථාන
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ඇල්බමය
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2.5em; font-size:90%;&quot; | [[Tophit|UKR]]&lt;br/&gt;&lt;ref name=&quot;UKRadio&quot;&gt;
* &quot;Мы не останемся друзьями&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2015-02-09/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=9 February 2015|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230212732/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2015-02-09/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Україна — це ти&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2015-07-20/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=20 July 2015|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230212223/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2015-07-20/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Я всё ещё люблю&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2015-04-27/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=27 April 2015|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230212909/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2015-04-27/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Сдаться ты всегда успеешь&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2016-07-04/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=4 July 2016|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230213048/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2016-07-04/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Твої гріхи&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2017-01-23/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=23 January 2017|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230213253/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2017-01-23/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Перечекати&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2017-03-13/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=13 March 2017|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230213346/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2017-03-13/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Я не перестану&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2017-05-29/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=29 May 2017|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230213536/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2017-05-29/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Мужчина моей мечты&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2018-08-06/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=6 August 2018|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230213711/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2018-08-06/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Сила высоты&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2019-05-06/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=6 May 2019|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128072424/https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2019-05-06/all/all|archive-date=28 January 2020}}
* &quot;Вабити&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2019-09-09/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=9 September 2019|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230214244/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2019-09-09/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Иди на жизнь&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2019-11-18/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=18 November 2019|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130073112/https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2019-11-18/all/all|archive-date=30 January 2020}}
* &quot;Домой&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2020-08-28/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=28 August 2020|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20201230214725/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2020-08-28/all/all|archive-date=30 December 2020}}
* &quot;Вільна&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2020-02-07/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=7 February 2020|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221174342/https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2020-02-07/all/all|archive-date=21 February 2020}}
* &quot;Скандал&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2021-04-16/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=16 April 2021|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423132741/https://tophit.ua/en/chart/ukraine/weekly/2021-04-16/all/all|archive-date=23 April 2021}}
* &quot;Красиво&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2021-07-30/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=30 July 2021|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://archive.today/20210811170320/https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2021-07-30/all/all|archive-date=11 August 2021}}
* &quot;Зірочка&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2021-10-15/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=8 October 2021|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025203406/https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2021-10-15/all/all|archive-date=25 October 2021}}
* &quot;Bounty&quot;: {{cite web|url=https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2021-11-12/all/all|title=Ukraine Radio Hits|date=12 November 2021|website=tophit.ua|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129123549/https://tophit.ua/ru/chart/ukraine/weekly/2021-11-12/all/all|archive-date=29 November 2021}}
&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[Show Me Your Love (Tina Karol song)|Show Me Your Love]]&quot;
| 2006
| 4
| ''[[:uk:Show Me Your Love (альбом)|Show Me Your Love]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Люблю его&quot;
| 2007
| —
| ''[[:uk:Полюс притяжения|Полюс притяжения]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Не бойся, мальчик&quot;
| 2009
| —
| ''[[:uk:9 жизней|9 жизней]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Мы не останемся друзьями&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2015
| 12
| ''Всі хіти''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Україна — це ти&quot;
| 21
| ''Колядки''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Я всё ещё люблю&quot;
| 3
| ''Всі хіти''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Сдаться ты всегда успеешь&quot;
| 1
| ''Плейлист весны''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Твої гріхи&quot;
| rowspan=&quot;4&quot;| 2016
| 3
| ''[[:uk:Интонации (альбом)|Интонации]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Blindfold&quot;
| —
| {{n/a|Non-album singles}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Перечекати&quot;
| 10
| ''[[:uk:Интонации (альбом)|Интонации]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lost in the Rain&quot;
| —
| rowspan=&quot;5&quot; {{n/a|Non-album singles}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Я не перестану&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| 2017
| 92
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Дитинство не втрачай&quot;
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;All of Me&quot;
| rowspan=&quot;5&quot;| 2018
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Step by Step&quot;
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Мужчина моей мечты&quot;
| 32
| ''[[:uk:Интонации (альбом)|Интонации]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Sweet Love&quot;
| —
| {{n/a|Non-album singles}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Сила высоты&quot;
| 8
| rowspan=&quot;4&quot;| ''Найти своих''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Безодня&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with [[BoomBox (Ukrainian band)|Andriy Khlyvniuk]])}}
| rowspan=&quot;5&quot;| 2019
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Вабити&quot;
| 5
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Иди на жизнь&quot;
| 25
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Домой&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with [[Dan Balan]])}}
| 22
| ''[[Dan Balan|Freedom, Part 2]]''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Вільна&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with [[Julia Sanina]])}}
| 4
| rowspan=&quot;3&quot;| ''Найти своих''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Помнишь&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with [[Dan Balan]])}}
| rowspan=&quot;3&quot;| 2020
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Blow Your Mind&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with Luca Dayz, [[Snoop Dogg]], L.O.E.)}}
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Heaven&quot;
| —
| {{n/a|Non-album singles}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Скандал&quot;
| rowspan=&quot;6&quot;| 2021
| 11
| ''Красиво''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Phenomenal&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with Luca Dayz, Legendary Marquest)}}
| —
| ''Miungu Ya Muziki''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Красиво&quot;
| 35
| ''Красиво''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Lovers&quot;
| —
| {{n/a|Non-album singles}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Зірочка&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with [[Kazka]])}}
| 16
| rowspan=&quot;2&quot;| ''Молода кров''
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Bounty&quot;&lt;br /&gt;{{small|(with [[:uk:Latexfauna|Latexfauna]])}}
| 40
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Двойной Рай&quot;
| 2021
| 41
| rowspan=&quot;6&quot; {{N/A|Non-album singles}}
|-
|-
! scope=&quot;row&quot;| «Спи собі сама»
| rowspan=&quot;3&quot; | 2022
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| National Anthem of Ukraine
|—
|-
! scope=&quot;row&quot;|«Вільні. Нескорені»
| 13
|-
! scope=&quot;row&quot;| «HONEY &amp; МЕД»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wiwibloggs.com/2023/04/30/new-music-chanel-ronela-hajati-tina-karol-and-more/277186/|title= New music this week (part 2)|website=30 April 2023|date= 30 April 2023|access-date=4 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| 2023
| —
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;Ветерани&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wiwibloggs.com/2024/12/01/new-music-nutsa-iolanda-hatari-and-more/282601/#google_vignette |title= New music this week (part 2): Songs from Nutsa, iolanda, Hatari and more |website=wiwibloggs|date=1 December 2024|access-date=4 November 2024}}&lt;/ref&gt;
| 2024
| —
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;| &quot;—&quot; එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රස්ථාරගත නොකළ හෝ නිකුත් නොකළ තනි එකක් දක්වයි.
|}

== වෙනත් ගීත ==
* &quot;Ya Budu Tebya Tselovat&quot; (with B.Stone)
* &quot;Posvyashchenie v Albom&quot;
* &quot;Misyats'&quot;
* &quot;Letniy Roman&quot; (with B.Stone)
* &quot;Dusha&quot; (with О.Gavriluk)
* &quot;[[Heal the World]]&quot; (Ukrainian Stars, in memory of [[Michael Jackson]])
* &quot;Kartina Lubvi&quot; (&quot;New Wave&quot; festival 2005, Latvia)

== චිත්‍රපටකරණය ==

=== සංගීත වීඩියෝ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!වර්ෂය
!ශීර්ෂය
!අධ්‍යක්ෂ
! යොමු
|-
|2005
| align=&quot;left&quot; |”Выше облаков” (”Vyshe oblakov”/”Higher than clouds”)
| rowspan=&quot;2&quot; |German Glinskii
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=zKrLbwuChOQ | title = Tina Karol - Выше облаков (official video)| date=  2011-01-19|language=ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
 |-
|rowspan=&quot;3&quot; |2006
| align=&quot;left&quot; |“Show Me Your Love”
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=xVwLR4ELD4I | title = Tina Karol - Show Me Your Love| date=  2009-12-09|language= | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
| align=&quot;left&quot; |”Пупсик” (”Pupsik”/”Baby doll”)
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Alan Badoev]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=_TZcN3kiR1Q| title = Tina Karol - Пупсик (official video)| date=  2011-01-19|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
| align=&quot;left&quot; |”Ноченька” (”Nochenka”/”The night”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=1uGQ-IdtlwA | title = Tina Karol - Ноченька (official video)| date=  2011-01-19|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
 |-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
| align=&quot;left&quot; |”Люблю его” (”Lublu ego”/”I love him”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=Pid2LevtaBY | title = Tina Karol – Люблю его (official video)| date=  2011-01-18|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Полюс притяжения” (“Polyus prityazheniya” “Pole of attraction”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=O_0el2OinfA | title = Tina Karol – Полюс притяжения (official video)| date=  2011-01-18|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2008
| align=&quot;left&quot; |”Ключик” (“Klyuchik”/”The key”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=YtHKCgfKkBY | title = Tina Karol – Ключик (official video)| date=  2011-01-18|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2009
| align=&quot;left&quot; |”У неба попросим” (“U neba poprosim”/ “Let's ask the sky”
|Igor Zabara
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=Hqp7gqjgii0 | title = Tina Karol – У неба попросим 2009| date=  2011-04-12|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Не бойся” (“Ne boysya”/“Don't be afraid”)
| rowspan=&quot;5&quot; |Sergiy Solodkyi
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=xzNUyKEGb0c | title = Tina Karol – Не бойся (official video)| date=  2011-01-18|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Radio Baby”
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=WI1luZ4brso | title = Tina Karol – Radio Baby (official video)| date=  2009-10-23|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2010
| align=&quot;left&quot; |”Шиншилла” (“Shinshilla”/”Chinchilla”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=VXF3gxL-0eQ | title = Tina Karol – Шиншилла (official video)| date=  2010-01-28|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Не дощ” (“Ne dosch”/” Not rain”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=oSWQGlsmZVM | title = Tina Karol – Не дощ (official video)| date=  2010-09-23|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2011
| align=&quot;left&quot; |”Я скажу Да” (“Ya skzhu Da”/”I'll say Yes”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=6KOlcaon-mI | title = Tina Karol – Я скажу да| date=  2011-04-30|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Зачем я знаю” (“Zachem ya znayu”/”Why do I know”)
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Alan Badoev]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=vDrM9hJby1Q | title = Tina Karol – Зачем я знаю (official video)| date=  2011-11-26|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
 |-
| align=&quot;left&quot; |”Ніжно” (“Nizhno”/”Tender”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=wElAGhPc77E  | title = Tina Karol – Ніжно (official video)| date=  2012-03-23|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Я не беру трубку” (“Ya ne beru trubku”/”I don't pick up the phone”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=NpHIHxJp7Ck | title = Tina Karol – Я не беру трубку (official video)| date=  2012-07-20|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2013
| align=&quot;left&quot; |”Вьюга-зима” (“Vjuga-zima”/”Snowstorm–winter”)
|Hindrek Maazik
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=xlnGZihYHXU | title = Tina Karol – Вьюга-зима (official video)| date=  2013-01-25|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Помню” (“Pomniu”/”Remember”)
| rowspan=&quot;2&quot; |Yaroslav Pilunskyi
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=Wa6CA3YqV2Q | title = Tina Karol – Помню (official video)| date=  2013-06-13|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Жизнь продолжается” (“Zhizn prodolzhaetsya”/”The life goes on”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=p30fTzPP1ow | title = Tina Karol – Жизнь продолжается (official video)| date=  2013-10-24|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2014
| align=&quot;left&quot; |”Удаляюсь” (“Udaliaus”/”I'm leaving”)
|Dmitriy Konchev
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=drdBDto0UWA | title = Tina Karol – Удаляюсь| date=  2014-03-14|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Мы не останемся друзьями” (“My ne ostanemsya druzjami”/”We don't stay friends”)
| rowspan=&quot;2&quot; |Hindrek Maazik
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=q7kapSyQg5s | title = Tina Karol – Мы не останемся друзьями (official video)| date=  2014-10-02|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2015
| align=&quot;left&quot; |”Я все еще люблю” (“Ya vse esche lublu”/”I still love”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=zqITG4BMwLU | title = Tina Karol – Я все еще люблю (official video)| date=  2015-01-29|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Україна — це ти” (“Ukraina – tse ty”/”Ukraine is you”)
|Maksym Deliergiev
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=HBLzV2P2y_s| title = Tina Karol та Голос.Діти – Україна – це ти (official video)| date=  2015-03-01|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Сдаться ты всегда успеешь” (“Sdatsya ty vsegda uspeesh”/”You can always give up”)
|Hindrek Maazik
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=kG46IzgdB0Y | title = Tina Karol – Сдаться ты всегда успеешь (official video)| date=  2015-11-12|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
| align=&quot;left&quot; |”Твої гріхи” (“Tvoi grihy”/”Your sins”)
|GloriaFX
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=S7wX6WM1EXI | title = Tina Karol – Твої гріхи (official video)| date=  2016-09-01|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
| align=&quot;left&quot; |”Перечекати” (“Perechekaty”/”To wait out”)
|Stanislav Morozov
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=kofjCoxrOrs | title = Tina Karol – Перечекати (official video)| date=  2016-12-08|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
| align=&quot;left&quot; |”Я не перестану” (“Ya ne perestanu”/”I won't stop”)
|GloriaFX
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=3_28U9MP5PI | title = Tina Karol – Я не перестану| date=  2017-05-12|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |2018
| align=&quot;left&quot; |”Всё во мне” (“Vsyo vo mne”/”Everything in me”)
| rowspan=&quot;7&quot; |[[1+1 (TV channel)]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=oZjtzeemr6M | title = Tina Karol – Все во мне (official video)| date=  2018-03-01|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Земля” (“Zemlya”/”The Earth”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=lzRDK51OwXE | title = Tina Karol – Земля (official video)| date=  2018-03-18|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Космічні почуття” (“Kosmichni pochuttua”/”The cosmic feelings”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=8KrZQ3COFMg | title = Tina Karol – Космічні почуття (official video)| date=  2018-03-18|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Внезапно” (“Vnezapno”/”Suddenly”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=FN6Ja4gIyts | title = Tina Karol – Внезапно (official video)| date=  2018-03-18|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Шаг, шаг” (“Shug, shug”/”Step, step”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=9EOBpU4FccU | title = Tina Karol – Шаг, шаг (official video)| date=  2018-03-18|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Мужчина моей мечты” (“Muzchina moey mechty”/”The Man of my dreams”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=M7cQpmGu968 | title = Tina Karol – Мужчина моей мечты (official video)| date=  2018-05-24|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Дикая вода” (“Dikaya voda”/”The wild water”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=gboi53GttTg | title = Tina Karol – Дикая вода (official video)| date=  2018-03-09|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Сила высоты” (“Sila vysoty”/”The power of height”)
|Hindrek Maazik
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=g-IYa-QQl-8 | title = Tina Karol – Сила высоты (official video)| date=  2018-12-06|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2019
| align=&quot;left&quot; |”Безодня” (“Bezodnya”/”The abyss”) feat. [[Andriy Khlyvnyuk]]
|Stanislav Gurenko
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=DZFetvNNg-E | title = Бумбокс і Тіна Кароль – Безодня | date=  2019-04-04|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Вабити” (“Vabyty”/”To attract”)
|Tim Milgram
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=ZppfwUHIyWA | title = Tina Karol – Вабити (official video)| date=  2019-08-22|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Иди на жизнь” (“Idi na zhizn”/”Go for life”)
|Polly Pierce
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=WenWU4iDOp8 | title = Tina Karol – Иди на жизнь (official video)| date=  2019-11-21|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Вільна” (“Vilna”/”Free”) feat. [[Julia Sanina]]
|Hrystyna Syvolap
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=uUYNCeYOqus | title = Тіна Кароль &amp; Юлія Саніна – Вільна| date=  2019-12-12|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2020
| align=&quot;left&quot; |”Найти своих” (“Nayti svoih”/”To find your own”)
| rowspan=&quot;3&quot; |Stanislav Morozov
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=8QW-pYqhtIE | title = Tina Karol – трилогия Найти своих| date=  2020-09-17|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Лодочка” (“Lodochka”/”The boat”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=sgBPOzs00k8 | title = Tina Karol – Лодочка| date=  2020-09-19|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Небо” (“Nebo”/”The sky”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://vogue.ua/ru/article/culture/muzyka/tina-karol-vypustila-albom-i-klip-trilogiyu-nayti-svoih-42079.html | title = Tina Karol released an album and clip-trilogy &quot;Find Your Own&quot;| date=  2020-09-18|language= ru | work = vogue.ua|accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2021
| align=&quot;left&quot; |”Скандал” (“Scandal”)
| rowspan=&quot;3&quot; |Indy Hait
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=iQdtN1Wo80M | title = Tina Karol – Скандал | date=  2021-02-12|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Хороший парень” (“Horoshyi paren”/”The good guy”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=pwLdJ4DPJ9g | title = Tina Karol – Хороший парень | date=  2021-04-09|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Красиво” (“Krasivo”/”Beautiful”) 
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=6ljY-2dveL8 | title = Tina Karol – Красиво | date=  2021-06-01|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |”Двойной рай” (“Dvoynoy ray”/”Double paradise”)
|Alina Symonenko
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=OIN6p2UuTqk | title = Tina Karol – Двойной рай | date=  2021-10-28|language= ru | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
| align=&quot;left&quot; |”Вільні. Нескорені” (“Vilni.Neskoreni”/”Free. Unconquered”)
|Ksenia Kargina, Elizaveta Klyuzko
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=tf2fF7Cub9A | title = Tina Karol – Вільні. Нескорені | date=  2022-09-16|language= uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
| align=&quot;left&quot; |”Honey &amp; Мед”
|Henry Lipatov
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=T08YeoUmu-I | title = Tina Karol – Honey &amp; Мед| date=  2023-04-28|language=  | work = youtube.com |accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|}

=== රූපවාහිනිය ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! භූමිකාව
! සටහන්
! යොමු
|-
|2005
|Хочу бути зіркою (“Hochu buty zirkoyu”/”I want to be a star”)
|Host
|Competition of young performers
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.rbc.ua/ukr/styler/poyavilos-arhivnoe-video-21-letney-tinoy-1640691049.html | title = An archival video appeared with 21-year-old Tina Karol and 15-year-old Yulia Sanina on the same stage| date=  2021-12-28|language=uk | work = rbc.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2006—2007
|Танці з зірками (“[[Tantsi z zirkamy]]”/”Dances with the stars”)
|Host
|Ukrainian Dance  competition show
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://detector.media/community/article/8311/2007-02-14-tantsi-z-zirkamy-2-step-up/ | title = &quot;Танці з зірками-2&quot;: Step up!| date=  2007-02-14|language=ru | work = detector.media |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2008
|Нова хвиля (“Nova hvylya”/”[[New Wave (competition)]]”)
|Host
|International contest for young music performers 
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://tabloid.pravda.com.ua/news/48843a109df1a/ | title = Tina Karol returns to &quot;New Wave&quot;| date=  2008-07-21|language=uk | work = pravda.com.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2008
|Моя правда (“Moya Pravda”/”My truth”)
|Plays herself 
|TV program
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=Rb2QtUmfo9U | title = &quot;My Truth. Tina Karol&quot; part 1| date=  2010-09-30|language=uk | work = youtube.com |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2011
|Майданс (“Maidans”/“My dance”)
|Host
|Dance competition show
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://inter.ua/ru/news/premera-na-intere-tina-karol-i-sergey-lazarev-veduschie-tancevalnogo-shou-maydans | title = Premiere on &quot;Inter&quot;! Tina Karol and Sergey Lazarev - presenters of the dance show &quot;Maidans&quot;| date=  2011-03-16|language=ru | work = inter.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
|[[Crimea Music Fest]]
|Host
|International music festival
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://glamurchik.tochka.net/ua/206614-tina-karol-shokirovala-naryadom-crimea-music-fest-2012/ |title= Tina Karol shocked with her Crimea Music Fest 2012 outfit |date= 2012-08-29 |language= uk |work= tochka.net |accessdate= 2023-04-26 |archive-date= 2023-04-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230426201847/https://glamurchik.tochka.net/ua/206614-tina-karol-shokirovala-naryadom-crimea-music-fest-2012/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|Голос. Діти (“[[Holos Dity]]”/”Voice.Kids”)
|Star Coach
|Ukrainian music talent show for children
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://detector.media/intervyu/article/153339/2012-12-20-sudya-golos-ditytyna-karol-k-moym-detyam-rodyteley-ne-puskaem/ | title = &quot;The Voice. Children&quot; judge Tina Karol: &quot;We don't let parents near my children&quot;| date=  2012-12-20|language=ru | work = detector.media |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2013
|Голос країни (“[[Holos Krainy]]”/”The Voice of the Country”)
|Star Coach
|Music talent show
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://detector.media/kukhnya/article/154117/2013-03-19-kak-tyna-karol-otryvaetsya-na-shou-golos-krainy-3-foto/ | title = How Tina Karol opens up on the show &quot;Voice of the Country - 3&quot;| date=  2013-03-19|language=ru | work = detector.media |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2015
|Я все еще люблю (“Ya vse esche lublu”/”I still love”)
|Plays herself
|Music performance
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://1plus1.video/tina-karol-ya-vse-eshte-lyublyu-full| title = Tina Karol. I still love| date=  |language=uk | work = 1plus1.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2015—2016
|Голос. Діти (“[[Holos Dity]]”/”Voice.Kids”)
|Star Coach
|Ukrainian music talent show for children
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://joinfo.com/showbiz/1187643_Golos-Deti-2016-Tina-Karol-opustitsya-koleni.html |title= &quot;Voice. Children&quot; 2016: Tina Karol will kneel before a participant of the show |date= 2016-11-21 |language= ru |work= joinfo.com |accessdate= 2023-04-26 |archive-date= 2023-04-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230426201847/https://joinfo.com/showbiz/1187643_Golos-Deti-2016-Tina-Karol-opustitsya-koleni.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|2015&amp;nbsp;— 2021
|Голос країни (“[[Holos Krainy]]”/”The Voice of the Country”)
|Star Coach
|Music talent show
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://1plus1.ua/golos-krainy/novyny/tina-karol-na-golosi-kraini-a-sumuvala | title = Tina Karol on &quot;Voice of the Country&quot;: &quot;I missed&quot;| date=  2021-12-23|language=uk | work = 1plus1.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2015
|Різдвяна історія з Тіною Кароль (“Christmas story with Tina Karol”)
|Plays herself
|TV music film
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://liza.ua/uk/stars/tina-karol-i-zhenya-lebedin-syigrayut-vmeste-v-rozhdestvenskom-muzyikalnom-filme/ | title = Tina Karol and Zhenya Lebedin will star together in a Christmas music movie| date=  2015-12-03|language=uk | work = liza.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2017—2019
|Танці з зірками (“[[Tantsi z zirkamy]]”/”Dances with the stars”)
|Host
|Ukrainian Dance  competition show
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://1plus1.ua/tanci-z-zirkami/novyny/tina-karol-stancuvala-u-pramomu-efiri-tanciv-z-zirkami-video | title = Tina Karol danced live on &quot;Dancing with the Stars&quot;| date=  2019-08-26|language=uk | work = 1plus1.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2020, 2022 
|Євробачення. Національний відбір  ([[Vidbir]])
|Member of the jury
|Ukrainian musical selection to the [[Eurovision Song Contest]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2845896-tina-karol-uvijsla-do-skladu-zuri-nacvidboru-na-evrobacenna.html | title = Tina Karol became a member of the jury of the national selection for Eurovision| date=  2019-12-26|language=uk | work = ukrinform.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2020
|Ліпсінк батл (&quot;[[Lip Sync Battle]]”)
|Host
|Music parody show
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://sostav.ua/publication/potap-ta-t-na-karol-stanut-veduchimi-shou-z-rkovikh-parod-j-l-ps-nk-batl-na-1-1-87780.html |title= Potap and Tina Karol will become hosts of the star parodies show &quot;Lipsync Battle&quot; on &quot;1+1&quot; |date= 2021-02-16 |language= uk |work= sostav.ua |accessdate= 2023-04-26 |archive-date= 2023-04-30 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230430141154/https://sostav.ua/publication/potap-ta-t-na-karol-stanut-veduchimi-shou-z-rkovikh-parod-j-l-ps-nk-batl-na-1-1-87780.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|2021
|Міс Україна (“[[Miss Ukraine]]”)
|Member of the jury
|Ukrainian National beauty contest
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://1plus1.ua/novyny/sogodni-na-telekanali-11-pokazut-golovnij-konkurs-krasi-mis-ukraina-2021 | title = Today, the main beauty contest &quot;Miss Ukraine - 2021&quot; will be shown on TV channel 1+1| date=  2021-10-29|language=uk | work = 1plus1.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2021
|Double Dauys
|Host
|Song screenlife-show in [[Kazakhstan]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2021/11/23/196695/ | title = Tina Karol became the co-host of the Double Dauys online show| date=  2021-11-23|language=ru | work = ktk.kz |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2022
|Українська пісня року (“Ukrainian Song of the Year”)
|Host
|Ukrainian National music award
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://kp.ua/ua/culture/a643973-vbrannja-tini-karol-na-ukrajinskij-pisni-roku-spivachka-vela-zakhid-u-wona-concept-a-dlja-vistupu-obrala-david-koma | title = Tina Karol changed three revealing outfits at the &quot;Ukrainian Song of the Year&quot; ceremony| date=  2021-11-23|language=uk | work = kp.ua |accessdate=2023-04-26}}&lt;/ref&gt; 
|}

=== චිත්‍රපට සහ මාලා ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! සටහන්
! Role
! යොමු
|-
|2006
|“Танго любви” (&quot;Tango of love&quot;)
|Ukrainian melodramatic TV movie
|Tina
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.kinofilms.ua/ru/movie/245208/castcrew/ | title = Actors of the film Tango of Love (2006) | date= |language=ru | work = kinofilms.ua|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|2006
|”Карнавальная ночь – 2” (“Carnival night – 2”)
|Musical movie
|Tina
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.obozrevatel.com/news/2006/11/2/143030.htm | title = &quot;Karnavalnaya noch-2&quot;: Tina Karol will replace Lyudmila Gurchenko| date= 2006-11-02 |language=ru | work = obozrevatel.com|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007
|“Звездные каникулы” (&quot;Star holidays&quot;)
|New Year's musical comedy
|Maria
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://detector.media/kritika/article/8075/2007-01-06-zvezdnye-kanykuly-yly-zvezdoplyaska/ | title = &quot;Star holidays&quot; or &quot;Star dances&quot;| date= 2007-01-06 |language=ru | work = detector.media|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007
|”Зірки в Армії” (“Stars in the Army&quot;)
|Musical television movie
|Tina
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=Vt3KCqLt0ak | title = Зірки в армії (Тіна Кароль)| date= 2007-12-16 |language=uk | work = youtube.com|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|2008
|“Смешные песни о главном” (“Funny songs about the main thing”)
|New Year's musical movie with popular songs from film comedies
|Geisha
|&lt;ref&gt;{{Cite news| url = https://lifestyle.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/novohodnee-telemenju-2008-hoda-87106.html| title = New Year's 2008 TV menu| date = 2007-12-26| language = ru| work = segodnya.ua| accessdate = 2023-04-28| archive-date = 2023-04-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20230428191139/https://lifestyle.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/novohodnee-telemenju-2008-hoda-87106.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2009
|”Бригада-М” (”[[G-Force (film)]]”)
|Comedy animation
|Strawberry
|&lt;ref&gt;{{Cite news| url = https://e-motion.tochka.net/ua/46222-brigada-m-tina/| title = Brigade M: Tina Karol, Yuri Gorbunov and DJ Pasha turned into guinea pigs| date = 2009-08-17| language = ru| work = tochka.net| accessdate = 2023-04-28| archive-date = 2023-04-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20230428191139/https://e-motion.tochka.net/ua/46222-brigada-m-tina/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013
|”1+1 удома” (“1+1 at home”)
|Ukrainian New Year's musical comedy
|Tina
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://ru.kinorium.com/773325/cast/ | title = 1+1 at home. Cast and crew| date= |language=ru | work = kinorium.com|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|“Бывшие” (“Former”)
|Melodramatic short film
|Anna
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://tsn.ua/glamur/u-merezhi-z-yavivsya-film-z-tinoyu-karol-de-vona-postala-bryunetkoyu-z-korotkim-volossyam-1414251.html | title = A film with Tina Karol appeared in the network, where she became a brunette with short hair| date= 2019-09-20 |language=uk| work = tsn.ua|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|“Папик” (“The Dad&quot;)
|Melodramatic comedy television series
|Member of the Jury of the show “Sing”
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://ru.kinorium.com/2318715/cast/ | title = Papik. Actors and film crew| date=  |language=ru | work = kinorium.com|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|“Великі Вуйки 2” (“Great uncles 2&quot;)
|Ukrainian comedy TV series
|Iryna
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://lifestyle.24tv.ua/tina-karol-otrimala-rol-komediynomu-seriali-veliki-ukrayina-novini_n1358927 | title = Tina Karol got a role in the comedy series &quot;Big Uncles 2&quot;| date= 2020-06-11 |language=uk | work = 24tv.ua|accessdate=2023-04-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== වාර්තා චිත්‍රපට ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! සටහන්
! යොමු
|-
|2014
|“Сила любви и голоса” (&quot;Power of love and voice&quot;)
|Musical documentary about the life and work of Tina Karol
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=78VB8ATUcnc | title = Tina Karol. Фильм &quot;Сила любви и голоса&quot;| date= 2014-02-15|language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|“Я все еще люблю” (&quot;I still love&quot;)
|Musical performance
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=QI2fI2JlRuY | title = TINA KAROL - Музыкальный спектакль &quot;Я все еще люблю&quot;| date= 2015-05-24 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|Семь «Интонаций» Тины Кароль (“Seven Intonations” of Tina Karol)
|Documentary backstage of 7 Tina Karol's solo concerts at the [[Palace &quot;Ukraine&quot;]] in [[Kyiv]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=oKbeIram_w0 | title = Семь &quot;Интонаций&quot; Тины Кароль (Документальный фильм)| date= 2017-11-24 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|”Найти своих” (“To find your own”)
|Making of trilogy music film
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=QGOTqslpRBA | title = Tina Karol - Making of трилогии &quot;Найти своих&quot;| date= 2020-09-24 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|“Красиво” (“Beautiful”)
|Live-session
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=txl84bFUEGQ | title = Tina Karol - Красиво (live session 2021)| date= 2021-04-27 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|”Тина Кароль. Atlas Weekend” (“Tina Karol. Atlas Weekend)
|Live concert
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=j1-xQBMPjyM | title = Tina Karol.Atlas Weekend 2021| date= 2021-07-06 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|”Тина Кароль. Atlas Weekend: СОЗДАНИЕ” (“Tina Karol. Atlas Weekend: Creation”)
|Documentary about the creation of a large-scale concert show
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=Lf9fN6GVhtI | title = Tina Karol. Atlas Weekend: СОЗДАНИЕ| date= 2021-07-04 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|“Тина Кароль — Двойной рай” (“Tina Karol — Double paradise”)
|Making of
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=cVrbSp8Bdak | title = Tina Karol - Двойной рай (making of)| date= 2021-12-01 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|“Красиво. Бегу на свет” (“Beautiful. I'm running to the light&quot;)
|Musical film-concert 
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.youtube.com/watch?v=VnbPf0nofZg | title = Tina Karol - Красиво. Бегу на свет (фильм - концерт)| date= 2022-01-16 |language=ru | work = youtube.com|accessdate=2023-04-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== ප්‍රසංග චාරිකා ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! යොමු
|-
|2007
|&quot;The Pole of Attraction&quot; (the first concert tour)
| &lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://korrespondent.net/showbiz/215569-tina-karol-otpravilas-v-koncertnyj-tur| title = Tina Karol went on a concert tour| date= 2007-11-08 |language=ru | work = korrespondent.net |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010
|&quot;9 Lives&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://kp.ua/culture/259187-tyna-karol-hotova-prodat-svoy-9-zhyznei| title = Tina Karol is ready to sell her &quot;9 lives&quot;| date= 2010-12-21 |language=ru | work = kp.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013–2014
|&quot;Power of love and voice&quot; and &quot;Power of love and voice - encore&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://concert.ua/uk/event/tina-karol-sila-lyubovi-ta-golosu-2014 | title = Tina Karol &quot;Power of love and voice&quot;| date= 2014-02-27 |language=ru | work = concert.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|&quot;I still love&quot; (musical performance)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://glamurchik.tochka.net/ua/dossie/241-tina-karol/ |title= Tina Karol |date=  |language= uk |work= tochka.net |accessdate= 2023-04-22 |archive-date= 2023-04-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230422083048/https://glamurchik.tochka.net/ua/dossie/241-tina-karol/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2016 (January)
|New Year's concert tour based on the musical film &quot;A Christmas Story with Tina Karol&quot; with the &quot;Carols&quot; program
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://life.nv.ua/showbiz/ukrainskie-traditsii-tina-karol-pokazala-fotoalbom-so-svoego-rozhdestvenskogo-kontserta-91158.html
| title = Ukrainian traditions. Tina Karol showed a photo album from her Christmas concert| date= 2016-01-14 |language=ru | work = nv.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016 (since January)
|Anniversary tour with the &quot;Selected&quot; program (concerts in Great Britain, Latvia, Belarus, USA).
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://tsn.ua/ru/glamur/effektnaya-tina-karol-v-shikarnom-plate-dala-koncert-v-nyu-yorke-596902.html | title = Spectacular Tina Karol in a chic dress gave a concert in New York | date= 2016-03-16 |language=ru | work = tsn.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017 (January)
|&quot;A Christmas Story with Tina Karol&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://tsn.ua/ru/glamur/v-kanun-rozhdestva-tina-karol-otygrala-anshlagovyy-koncert-v-lvove-s-kolyadkami-i-sobstvennymi-hitami-780464.html | title = On Christmas Eve, Tina Karol played a sold-out concert in Lviv with carols and her own hits | date= 2017-01-06 |language=ru | work = tsn.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017–2018
|&quot;Intonations&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.44.ua/news/1778683/v-ukraine-startoval-masstabnyj-koncertnyj-tur-pevicy-tiny-karol-foto | title = A large-scale concert tour of singer Tina Karol has started in Ukraine| date= 2017-08-31 |language=ru | work = 44.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021–2022
|&quot;Tina Karol. The album &quot;Beautiful&quot; and the greatest hits&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://ck.kontramarka.ua/uk/tina-karol-albom-krasivo-ta-najkrasi-hiti-68325.html | title = Tina Karol. The album Beautiful and the greatest hits| date= 2021-07-17 |language=uk | work = kontramarka.ua |accessdate=2023-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== රඟහල ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! සටහන්
|-
|2003
| &quot;Equator&quot; (the musical) 
| The main female role: Margaret&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://vesti.ua/kultura/85961-stali-izvestny-tajny-iz-proshlogo-tiny-karol | title = Became known secrets from the past of Tina Karol| date= 2015-01-15 |language=ru | work = vesti.ua |accessdate=2023-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|2004
| &quot;Day of Spirits&quot; (the play)
|Role: Marfa-storyteller ([[Kyiv National Academic Molodyy Theatre]]) &lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://detector.media/kultur-multur/article/148816/2011-02-23-top-5-zvezd-ukraynskogo-shou-byznesa-pokoryvshykh-teatr/ | title = TOP 5 stars of Ukrainian show business who conquered the theater | date= 2011-02-23 |language=uk | work = detector.media |accessdate=2023-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|2004
| &quot;Assol&quot; (the musical, [[Austria]])
|The main role: Assol&lt;ref&gt;{{Cite news| url = https://e-motion.tochka.net/ua/5525-tina-karol-na/| title = Tina Karol: on the top of a wave!| date = 2006-05-24| language = ru| work = tochka.net| accessdate = 2023-04-21| archive-date = 2023-04-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20230421112719/https://e-motion.tochka.net/ua/5525-tina-karol-na/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2004
|&quot;А Mare's Egg&quot; (the play)
|Role: Karma of the main character (Tina sings solo throughout the performance without musical accompaniment)&lt;ref&gt;{{Cite news |url=  https://showbiz.dialog.ua/240979_1637955060| title = &quot;What a magic egg!&quot; a video with 19-year-old Tina Karol in a tight suit caused a strong reaction| date= 2021-11-27 |language=ru | work = dialog.ua|accessdate=2023-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== පොත් ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! යොමු
|-
|2008
|&quot;The Great Adventures of the little cobweb&quot;(children's book)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.yakaboo.ua/ua/veliki-prigodi-pavutinki.html | title = Book &quot;The Great Adventures of the little cobweb&quot;| date= |language=uk | work = yakaboo.ua|accessdate=2023-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|&quot;A Christmas Story&quot; (children's book)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://1plus1.ua/rizdvyana-istoriya-z-tinoyu-karol/novyny/tina-karol-stala-pismenniceu | title = Tina Karol became a writer| date= 2016-12-19 |language=uk | work = 1plus1.ua|accessdate=2023-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|&quot;One shot&quot; (photo book in collaboration with a photographer Sebran D’Argent)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://jetsetter.ua/event/prezentatsiya-fotoknigi-tina-karol-odnim-kadrom/  | title = Presentation of the photo book &quot;Tina Karol. One shot&quot;| date= 2017-11-16 |language=ru | work = jetsetter.ua|accessdate=2023-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== ගෞරව සහ සම්මාන ==

=== සංගීත සහ රූපවාහිනී සම්මාන ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! සටහන්
! යොමු
|-
|1999
|&quot;Black Sea Games&quot; (music festival “Chornomorski igry”)
|3rd prize
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://kp.ua/culture/581796-festyval-otkryvshyi-tynu-karol-nastui-kamenskykh-y-nadui-dorofeevu-vozvraschaetsia | title = The festival that opened Tina Karol, Nastya Kamensky and Nadya Dorofeeva returns | date= 2017-07-24 |language=ru | work = kp.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2005
|[[New Wave (competition)]] 
|2nd place and a special award from [[Alla Pugacheva]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.mediaport.ua/news/ukraine/25651/ukrainka_tina_karol_zanyala_vtoroe_mesto_na_konkurse_novaya_volna-2005 |title= Ukrainian Tina Karol took second place at the contest &quot;New Wave-2005&quot; |date= 2005-08-01 |language= ru |work= mediaport.ua |accessdate= 2023-04-25 |archive-date= 2022-04-25 |archive-url= https://archive.today/20220425182551/https://www.mediaport.ua/news/ukraine/25651/ukrainka_tina_karol_zanyala_vtoroe_mesto_na_konkurse_novaya_volna-2005 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2006
|[[Eurovision Song Contest 2006]] 
|Representative of Ukraine, 7th place
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://eurovision.ua/1808-tina-karol%CA%B9/
| title = Tina Karol | date= |language=uk | work = eurovision.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007
|Ukrainian Music Award 
|&quot;Singer of the Year&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url=  https://ivona.ua/dose/5256604-tina-karol
| title = Tina Karol| date= 2009-03-18 |language=ru | work = ivona.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007-2008
|Ukrainian National television award &quot;Teletriumph&quot; 
|&quot;Best presenter of an entertainment program&quot; (twice)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url=  https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2007/08/24/4423054/| title = &quot;Tanci z zirkamy&quot; won two awards| date= 2007-08-24 |language=ru | work = pravda.com.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://gazeta.ua/ru/articles/culture-newspaper/_tina-karol-ne-prishla-za-premiej-teletriumf/249953 | title = Tina Karol did not come for the Teletriumph award| date= 2008-09-01 |language=ru | work = gazeta.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011
|[[Golden Gramophone Award]]  
|Laureate for the song &quot;Ya skazhu da!&quot; (&quot;I'll say yes!&quot;)  
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://detector.media/kultur-multur/article/149710/2011-08-05-kontsert-zolotogo-grammofona-nachalsya-s-pozhara-y-zvezdopada-foto/| title = The concert of the &quot;Golden Gramophone&quot; began with a fire and starfall| date= 2011-08-05 |language=ru | work = detector.media |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|YUNA Music Award 
|&quot;Singer of the Year&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://viva.ua/special/yuna-2014/26484-tseremoniya-yuna-2014-tina-karolj-stala-pevitsey-goda.html| title = Yuna 2014 ceremony: Tina Karol became the Singer of the year!| date= 2014-03-25 |language=ru | work = viva.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|AOF International Film Festival (USA)  
|1st prize in the category &quot;Best Documentary&quot; for the film &quot;Tina Karol. The power of love and voice&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://afisha.life/sila-lyubvi-i-golosa-intervyu-tiny-karol/| title = The power of love and voice: an interview with Tina Karol| date= |language=ru | work = afisha.life|accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|YUNA Music Award 
|&quot;Singer of the Year&quot;  
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://tsn.ua/glamur/tina-karol-prisvyatila-svoyu-peremogu-na-yuna-2015-pomerlomu-cholovikovi-418094.html| title = Tina Karol dedicated her victory at YUNA-2015 to her deceased husband| date= 2015-03-27 |language=uk | work = tsn.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|ELLE Style Awards
|“TV Star of the Year”
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://styler.rbc.ua/ukr/zvyozdy/tina-karol-poluchila-prestizhnuyu-modnuyu-1446833352.html| title = Tina Karol got the prestigious fashion award ELLE Style Awards| date= 2015-11-06 |language=uk | work = rbc.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|M1 Music Awards 
|&quot;Singer of the Year&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://ua.korrespondent.net/showbiz/music/3595660-M1-Music-Awards-oholosheno-spysok-peremozhtsiv-ukrainskoi-muzychnoi-premii| title = M1 Music Awards: the list of winners of the Ukrainian music award has been announced| date= 2015-11-27 |language=uk | work = korrespondent.net |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|M1 Music Awards 
|Winner in the &quot;Golden Gramophone&quot; nomination with the song &quot;Sdatsa ty vzda ospetesh&quot; (“You can always give up”)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://jetsetter.ua/m1-music-awards-2016-pobediteli-prestizhnoj-ukrainskoj-muzykalnoj-premii/| title = M1 Music Awards 2016: winners of the prestigious Ukrainian music award| date= 2016-12-11 |language=ru | work = jetsetter.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|M1 Music Awards 
|
*&quot;Singer of the Year&quot; 
*Statuette for &quot;The best music video&quot; for the song &quot;To wait&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://detector.media/production/article/132750/2017-12-10-m1-music-awards-2017-dvichi-vidznachyv-tinu-karol/ | title = M1 Music Awards 2017 honored Tina Karol twice| date= 2017-12-10 |language=uk | work = detector.media |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|YUNA Music Award 
|&quot;The best Performer of the Year&quot;  
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://korrespondent.net/showbiz/music/3945369-nazvany-pobedytely-YUNA-2018| title = YUNA 2018 Winners Announced| date= 2018-02-27 |language=ru | work = korrespondent.net |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|M1 Music Awards 
|
* &quot;Singer of the Year&quot;
* Special prize &quot;For Contribution to the Development of the National Music Industry&quot; 
* Statuette for “The best fan club”
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url=  https://www.rbc.ua/ukr/lite/zvyozdy/m1-music-awards-tina-karol-prokommentirovala-1543710723.html | title = &quot;M1 Music Awards&quot;: Tina Karol commented her special award| date= 2018-11-02 |language=uk | work = rbc.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|SFAAF International Film Festival 
| Winner in the nomination &quot;Best Short Film&quot; with the short film &quot;The former&quot; 
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.unian.net/lite/kino/10693248-tina-karol-poluchila-nagradu-za-rol-v-filme-byvshie.html | title = Tina Karol received an award for her role in the film &quot;Former&quot;| date= 2019-09-20 |language=ru | work = unian.net |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|“Zolotyj like” (“Golden Like”) Award  
| Winner in the nominations: &quot;Style Icon&quot; and &quot;Soundtrack of the Year&quot;  
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://1plus1.ua/novyny/tina-karol-podakuvala-prihilnikam-za-premiu-zolotij-lajk| title = Tina Karol thanked to fans for the Golden Like award| date= 2019-01-28 |language=uk | work = 1plus1.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|M1 Music Awards 
|Winner in the nomination &quot;Golden Gramophone&quot; with the song “Sila vysoty” (&quot;The power of height&quot;)
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.unian.net/lite/kino/10775225-stali-izvestny-pobediteli-premii-m1-music-awards-2019.html| title = The winners of the M1 Music Awards-2019 became known| date= 2019-12-01 |language=ru | work = unian.net |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|“Zolota Zhar-ptytsa” National Music Award 
(&quot;Golden Firebird&quot; Music Award) 
|Winner in the &quot;Ballad of the Year&quot; nomination with the song &quot;Free&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.depo.ua/ukr/life/zolota-zhar-ptitsya-2020-spisok-peremozhtsiv-202006011168760 | title = &quot;Golden Firebird-2020&quot;: List of winners| date= 2020-06-01 |language=uk | work = depo.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|Star's Square (Kyiv)
|Ceremonial opening of the “Tina Karol” personal star  
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://tsn.ua/glamur/tina-karol-otrimala-imennu-zirku-v-centri-kiyeva-1629130.html | title = Tina Karol got a personal star in the center of Kyiv| date= 2020-09-19 |language=uk | work = tsn.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|YUNA Music Award 
|Winner in the nominations:
*&quot;For Special Achievement in Music&quot;
*&quot;Best Duet/Collaboration&quot; (&quot;Free&quot;)
*&quot;Best Song for a Movie&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://life.nv.ua/ukr/znamenitosti/tina-karol-vpershe-peremogla-na-premiji-yuna-2021-i-zrobila-podvig-na-chest-cogo-video-50159568.html | title = Three awards. Tina Karol became the laureate of the Yuna National Award for the first time in eight years| date= 2021-05-13 |language=uk | work = nv.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021
|[[Focus (Ukrainian magazine)]]. Rating “100 Most influential women of Ukraine”  
|65th place
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://focus.ua/uk/ratings/486307-100-samyh-vliyatelnyh-zhenshchin-ukrainy-po-versii-zhurnala-fokus-2021/list/2948/tina-karol
| title = #65 Tina Karol in the rating &quot;100 most influential women of Ukraine according to the version of the magazine &quot;Focus&quot; 2021&quot;| date= |language=uk | work = focus.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|&quot;Ukrainian Song of the Year” (National music awards)
|&quot;Legend of Ukrainian Song&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.unian.ua/lite/stars/u-den-yednosti-ukrajinciv-ob-yednala-muzikoyu-nacionalna-muzichna-premiya-ukrajinska-pisnya-roku-11708668.html | title = On Unity Day, Ukrainians were united by music at the National Music Award &quot;Ukrainian Song of the Year&quot;| date= 2022-02-18 |language=uk | work = unian.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== රාජ්‍ය හා පල්ලියේ ගෞරව ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! සටහන්
! යොමු
|-
|2006
|{{ill|Medal &quot;For Work and Success&quot;|uk|Медаль «За працю і звитягу»|ru|Медаль «За труд и доблесть»|pl|Medal „Za pracę i zwycięstwo”}}
|“For many years of conscientious work and exemplary performance of duties”
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://podrobnosti.ua/2280217-tine-karol-34-istorija-uspeha-samoj-stilnoj-i-talantlivoj.html| title = Tina Karol-34: the success story of a talented artist| date= 2019-01-25 |language=ru | work = podrobnosti.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007
|International Order of St. Stanislaus 
|&quot;For establishing the international authority of Ukraine and significant contribution to the development of culture and art of Ukraine&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news
 |url          = http://ioss.org.ua/orden/persons/info/604/
 |title        = Tina Karol
 |date         = 
 |language     = uk
 |work         = ioss.org.ua
 |accessdate   = 2023-04-25
 |archive-date = 2023-04-25
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230425090033/http://ioss.org.ua/orden/persons/info/604/
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;
|-
|2009
|[[Merited Artist of Ukraine]]
|On the occasion of the Day of Unity of Ukraine ([[Unification Act]])
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://glavred.info/stars/210798-tina-karol-stala-zasluzhennoy-artistkoy.html|title= Tina Karol became an honored artist|date= 2009-01-23|language= ru|work= glavred.info|accessdate= 2023-04-25|archive-date= 2023-04-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20230425090033/https://glavred.info/stars/210798-tina-karol-stala-zasluzhennoy-artistkoy.html|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|[[People's Artist of Ukraine]]
|The official ceremony took place in the [[National Museum Taras Shevchenko]] in [[Kyiv]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news | url = https://lifestyle.segodnya.ua/ua/lifestyle/showbiz/tina-karol-stala-narodnoy-artistkoy-chto-daet-status-i-kto-budet-sleduyushchim-790880.html | title = Tina Karol became a people's artist: what gives status and who will be next | date = 2017-01-23 | language = uk | work = segodnya.ua | accessdate = 2023-04-25 | archive-date = 2023-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230425090034/https://lifestyle.segodnya.ua/ua/lifestyle/showbiz/tina-karol-stala-narodnoy-artistkoy-chto-daet-status-i-kto-budet-sleduyushchim-790880.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
|[[Order of Princess Olga]], 3rd class
|On the occasion of the [[Constitution Day (Ukraine)]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://www.rbc.ua/ukr/lite/zvyozdy/blagodaryu-tsenyu-tina-karol-poluchila-prestizhnuyu-1593330748.html| title = Thank you and appreciate: Tina Karol received a prestigious state award| date= 2020-06-28 |language=uk | work = rbc.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt; 
|-
|}

=== මාධ්‍ය සම්මාන ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! වර්ෂය
! ශීර්ෂය
! සටහන්
! යොමු
|-
|2006
|&quot;Edinstvennaya&quot; magazine raiting
|&quot;Woman of the Year —  2005&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://photoua.com/photo/pevica-tina-karol-stala-zhenshchinoy-goda-2005-ona-stala-laureatom-po-rezultatam-oprosa| title = Singer Tina Karol became &quot;Woman of the Year - 2005&quot;| date=  |language=ru | work = photoua.com |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2008
|&quot;VIVA!&quot; magazine “The most beautiful people” award 
|&quot;The most beautiful Woman of Ukraine&quot; 
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://viva.ua/viva-most-beautiful/15437-samaya-krasivaya-2008-tina-karolj.html| title = The most beautiful Woman – 2008 is Tina Karol| date= 2012-11-05 |language=ru | work = viva.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt; 
|-
|2008
|&quot;Women's Magazine&quot; raiting
|&quot;The most charming Woman of Ukraine&quot;

|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://fakty.ua/ru/27054-samaya-obayatelnaya-ukrainka-tina-karol-odin-izvestnyj-fotograf-mne-skazal-ty-ne-krasivaya-ty---vkusnaya| title = The most charming Ukrainian Tina Karol: &quot;One famous photographer told me: &quot;You are not beautiful, you are delicious!»| date= 2008-04-01 |language=ru | work = fakty.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2009
|[[Miss Ukraine Universe]] 
|&quot;The most beautiful Singer of Ukraine — 2008&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://glavred.info/stars/211544-tinu-karol-nazvali-samoy-krasivoy-pevicey.html |title= Tina Karol was named &quot;The most beautiful singer&quot; |date= 2009-02-21 |language= ru |work= glavred.info |accessdate= 2023-04-25 |archive-date= 2022-04-08 |archive-url= https://archive.today/20220408022219/https://glavred.info/stars/211544-tinu-karol-nazvali-samoy-krasivoy-pevicey.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|2013
|[[Google]] and [[Yandex]] raitings in [[Ukraine]] 
|&quot;The most popular Woman of Ukraine&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://kp.ua/culture/429504-tyna-karol-pryznana-samym-populiarnym-chelovekom-strany| title = Tina Karol is recognized as the most popular person in the country| date= 2013-12-17 |language=ru | work = kp.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://ivona.ua/shou-biz/novosti/5336810-tina-karol-stala-samoj-populjarnoj-zhenshhinoj-ukrainy| title = Tina Karol became the most popular woman in Ukraine| date= 2013-12-11 |language=ru | work = ivona.ua |accessdate=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|&quot;VIVA!&quot; magazine “The most beautiful people” award 
|&quot;The most beautiful Woman of Ukraine&quot;
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://lifestyle.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/viva-samye-krasivye-tina-karol-v-tretiy-raz-oderzhala-pobedu-a-dzhamala-svoyu-nagradu-posvyatila-zhenihu-996281.html|title= &quot;Viva! The most beautiful&quot;: Tina Karol won the third time, and Jamala dedicated her award to her fiancé|date= 2017-03-20|language= ru|work= segodnya.ua|accessdate= 2023-04-25|archive-date= 2021-03-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20210307103316/https://lifestyle.segodnya.ua/lifestyle/showbiz/viva-samye-krasivye-tina-karol-v-tretiy-raz-oderzhala-pobedu-a-dzhamala-svoyu-nagradu-posvyatila-zhenihu-996281.html|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== මේවාද බලන්න ==
*[[Ukraine in the Eurovision Song Contest 2006]]

==සටහන්==
{{notelist}}

== යොමු කිරීම් ==
{{reflist}}

==බාහිර සැබදි==
*{{Commons category-inline}}
*{{official website|http://tinakarol.com}} {{in lang|uk}}
*[https://fund.tinakarol.com/en/ Tina Karol Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240423212247/https://fund.tinakarol.com/en/ |date=2024-04-23 }} 
{{s-start}}
{{succession box
 |before = [[GreenJolly]]&lt;br&gt;with ''&quot;[[Razom nas bahato, nas ne podolaty|Razom nas bahato]]&quot;''
 |title = [[Ukraine in the Eurovision Song Contest]]
 |years = 2006
 |after = [[Verka Serduchka]]&lt;br&gt;with ''&quot;[[Dancing Lasha Tumbai]]&quot;''
}}
{{succession box
 |before = [[Natalia Mohylevska]]
 |with = [[Savik Shuster]] 2007
 |with2 = [[Volodymyr Zelensky]] 2008
 |title = Most beautiful by [http://www.viva.ua VIVA!]
 |years = 2007-2008
 |after = [[Nastya Kamenskih]]
}}
{{s-break}}
{{s-vac|suspended|last=[[Ani Lorak]] (2012)}}
{{s-ttl
|with=[[Dmytro Komarov (journalist)|Dmytro Komarov]]
|title=Most beautiful by [http://www.viva.ua VIVA!]
|years=2017 ('''3rd title''')
}}
{{s-aft|after= [[Olya Polyakova]]}}
{{s-end}}{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Karol, Tina}}
[[Category:1985 births]]
[[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]]
[[Category:People from Yagodninsky District]]
[[Category:21st-century Ukrainian women singers]]
[[Category:Jewish women singers]]
[[Category:Ukrainian pop singers]]
[[Category:Ukrainian women pop singers]]
[[Category:Recipients of the title of Merited Artist of Ukraine]]
[[Category:Ukrainian sopranos]]
[[Category:English-language singers from Ukraine]]
[[Category:Jewish Ukrainian musicians]]
[[Category:R. Glier Kyiv Institute of Music alumni]]
[[Category:Founders of charities]]
[[Category:Eurovision Song Contest entrants]]</text>
      <sha1>i1gqkpqpdn0t7zp82yh6hyoip1y53sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>පොටොසි, බොලිවියාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182002</id>
    <revision>
      <id>797335</id>
      <parentid>748955</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6812" sha1="mqmoe1fyt1wpt3s0d3e89qtcd6hm7na" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = පොටොසි
| pushpin_map             = Bolivia#South America
| pushpin_label_position  = bottom
| pushpin_mapsize         = 200
| coordinates             = {{coord|19|35|21|S|65|45|12|W|region:BO|display=inline,title}}
}}යටත් විජිත සමයේ '''විලා ඉම්පීරියල් ඩි පොටෝසි''' ලෙස හැඳින්වෙන '''පොටෝසි''', [[බොලිවියාව|බොලිවියාවේ]] [[පොටොසි දෙපාර්තමේන්තුව, බොලිවියාව|පොටෝසි දෙපාර්තමේන්තුවේ]] අගනුවර සහ මහ නගර සභාව වේ. එය ලොව උසම නගරවලින් එකකි, එහි උස නාමිකව මීටර් 4,067 (අඩි 13,343) කි &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Potosí, the highest city in the world, in Bolivia! - Passport the World |url=https://www.passporttheworld.com/destinations/south-america/bolivia/potosi-the-highest-city-in-the-world-in-bolivia/ |access-date=2025-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; . සියවස් ගණනාවක් පුරා, එය ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත රිදී මින්ට්හි ස්ථානය විය. නගරයේ යටත් විජිත ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් නගරයේ ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථානයේ සංරක්ෂණය කර ඇති අතර, එය - ගෝලීය වශයෙන් වැදගත් සෙරෝ රිකෝ ඩි පොටෝසි සමඟ - නම් කරන ලද යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක කොටසකි.

පොටෝසි පිහිටා ඇත්තේ ''සෙරෝ ඩි පොටෝසි''  පාමුලයි - සමහර විට ''සෙරෝ රිකෝ'' (&quot;පොහොසත් කන්ද&quot;) ලෙසද හැඳින්වේ - නගරය ආධිපත්‍යය දරන [[සිල්වර්|රිදී]] ලෝපස් වලින් &quot;සාදන ලද&quot; බවට ජනප්‍රියව සංකල්පනය කරන ලද කන්දකි . 18 වන සියවසේදී [[මෙක්සිකෝව|මෙක්සිකෝවේ]] ගුවානජුවාටෝ එය අභිබවා යන තෙක් ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයට රිදී සපයන ප්‍රධාන සැපයුම්කරු වූයේ සෙරෝ රිකෝ බැවින් පොටෝසි හි ඓතිහාසික වැදගත්කමට හේතුව එයයි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Tutino |first=John |title=The Mexican Heartland: How Communities Shaped Capitalism, a Nation, and World History, 1500–2000 |url=https://archive.org/details/mexicanheartland0000tuti |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;

රිදී ලාමා සහ කොටළුවන් දුම්රියෙන් පැසිෆික් වෙරළට ගෙන ගොස්, උතුරට [[පැනමා නගරය|පැනමා නගරයට]] නැව්ගත කර, කොටළුවන් දුම්රියෙන් පැනමාවේ ඉස්ත්මස් හරහා නොම්බ්‍රේ ඩි ඩියෝස් හෝ පෝර්ටෝබෙලෝ වෙත ගෙන යන ලදී, එතැන් සිට ස්පාඤ්ඤ නිධන් බලඇණි මත ස්පාඤ්ඤයට ගෙන යන ලදී. රිදීවලින් කොටසක් රියෝ ඩි ලා ප්ලාටා හරහා නැගෙනහිරට [[බුවනෝස් අයර්ස්]] වෙතද ගමන් කළේය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kritzler |first=Edward |title=Jewish Pirates of the Caribbean |url=https://archive.org/details/jewishpiratesofc0000krit |publisher=Anchor Books |year=2008 |isbn=978-0-7679-1952-4 |pages=[https://archive.org/details/jewishpiratesofc0000krit/page/151 151]}}&lt;/ref&gt; රිදීවලින් කොටසක් මෙක්සිකෝවේ ඇකපුල්කෝ වෙත ප්‍රවාහනය කරන ලද අතර, එහිදී ආසියානු නිෂ්පාදන මිලදී ගැනීම සඳහා මැනිලා ගැලියන් හරහා යවන ලදී.  Cerro de Potosí ගේ උපරිමය 4,824 කි මුහුදු මට්ටමට ඉහළින් .  {{Rp|376}}

අද වන විට පොටෝසි වැදගත් පතල් කැණීම් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස දිගටම පවතින අතර එය පොටෝසි දෙපාර්තමේන්තුවේ විශාලතම නාගරික මධ්‍යස්ථානය වේ. වර්ධනය වන නගරයක් වන පොටෝසි දැන් එහි හොඳින් සංරක්ෂණය කරන ලද යටත් විජිත ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ ලෝකයේ උසම නගරවලින් එකක් ලෙස අසාමාන්‍ය භූගෝලීය පසුබිම සඳහා ප්‍රසිද්ධය. එය දුර්ලභ සීතල උස්බිම් දේශගුණයක් පෙන්නුම් කරන අතර, එහි දිගු වියළි කාලය සහ කෙටි නමුත් ශක්තිමත් වැසි සමය මගින් සංලක්ෂිත වේ. ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත ඉතිහාසයේ මුල් අවධියේදී පතල් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස එහි ආධිපත්‍යය සඳහා ප්‍රසිද්ධ වුවද, පොටෝසි තවමත් ලෝකයේ විශාලතම රිදී නිධි පද්ධතියක පිහිටා ඇත.

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ස්පාඤ්ඤ-භාෂා මූලාශ්‍ර (es)]]
[[ප්‍රවර්ගය:තහවුරු නොකළ ප්‍රකාශ අඩංගු ලිපි සියල්ල]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:ස්පාඤ්ඤ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]]</text>
      <sha1>mqmoe1fyt1wpt3s0d3e89qtcd6hm7na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>චිලී හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182299</id>
    <revision>
      <id>797314</id>
      <parentid>795608</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90949" sha1="b27utwm82ntq0xqvvcfr7seko9yxlzn" xml:space="preserve">=== මුල් ඉතිහාසය ===
[[File:Momia_cultura_chinchorro_año_3000_AC.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Momia_cultura_chinchorro_a%C3%B1o_3000_AC.jpg|වම|thumb|පැරණිතම චින්චොරෝ මමී, ක්‍රි.පූ. 5050 පමණ සිට පැවත එන්නකි.]]
ගල් මෙවලම් සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් වසර 18,500 කට පෙර මොන්ටේ වර්ඩ් නිම්න ප්‍රදේශයට වරින් වර පැමිණි බවයි. වසර 10,000 කට පමණ පෙර, සංක්‍රමණික ආදිවාසී ජනයා වර්තමාන චිලීයේ සාරවත් නිම්න සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පදිංචි වූහ. ඉතා මුල් කාලීන මානව වාසස්ථානවලින් ජනාවාස වූ ස්ථාන අතර මොන්ටේ වර්ඩ්, කියුවා ඩෙල් මිලෝඩන් සහ පාලි-අයික් ආවාටයේ ලාවා නළය ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |author=Bower, Bruce |date=26 December 2015 |title=People roamed tip of South America 18,500 years ago |url=https://www.sciencenews.org/article/people-roamed-tip-south-america-18500-years-ago |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510101040/https://www.sciencenews.org/article/people-roamed-tip-south-america-18500-years-ago |archive-date=10 May 2020 |access-date=26 December 2015 |work=Science News |pages=10}}&lt;/ref&gt;

ඉන්කාවරු කෙටියෙන් ඔවුන්ගේ අධිරාජ්‍යය දැන් උතුරු චිලී ලෙස ව්‍යාප්ත කළ නමුත්, මාපුචේ (හෝ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ඔවුන් හැඳින්වූ පරිදි අරවුකානියානුවන්) රාජ්‍ය සංවිධානයක් නොමැතිකම නොතකා ඉන්කා අධිරාජ්‍යය ඔවුන් යටත් කර ගැනීමට ගත් බොහෝ උත්සාහයන්ට සාර්ථකව ප්‍රතිරෝධය දැක්වූහ.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Nf8SnJ_ZJbkC&amp;pg=PA27 |title=Insight Guides: Chile |publisher=Langenscheidt Publishing Group |year=2002 |isbn=978-981-234-890-6 |page=27 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221111313/https://books.google.com/books?id=Nf8SnJ_ZJbkC&amp;pg=PA27#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=21 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් සාපා ඉන්කා ටුපාක් යුපන්කි සහ ඔහුගේ හමුදාවට එරෙහිව සටන් කළහ. මවුලේ සටන ලෙස හැඳින්වෙන ලේ වැකි දින තුනක ගැටුමේ ප්‍රතිඵලය වූයේ චිලී ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගැනීම මවුලේ ගඟේදී අවසන් වීමයි.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot;&gt;{{cite web |date=31 March 1994 |title=Development and Breakdown of Democracy, 1830–1973 |url=http://countrystudies.us/chile/85.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709014719/http://countrystudies.us/chile/85.htm |archive-date=9 July 2011 |access-date=21 April 2009 |work=Country Studies |publisher=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

=== ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය ===
[[File:Captaincy General of Chile, 1810, with territories as disputed.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Captaincy General of Chile, 1810, with territories as disputed.svg|thumb|චිලී ඉතිහාස ලේඛනයට අනුව 1810 දී චිලී රාජධානිය. ඊළඟ වසරේදී රියෝ ඩි ලා ප්ලාටා හි උප රාජකීයත්වය නිර්මාණය කරන ලද අතර මෙන්ඩෝසා සහ සැන් ජුවාන් නගරවල භූමි ප්‍රදේශ චිලියේ සිට නව ආයතනයට මාරු කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Eyzaguirre, Jaime |title=Breve historia de las fronteras de Chile |date=1967 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lagos Carmona |first1=Guillermo |title=Los Títulos Históricos: Historia de Las Fronteras de Chile |date=1985 |publisher=Andrés Bello |quote=(p. 197) We note that the Loa river is at 22 degrees and that Baleato, in 1793, indicated 21.5 degrees for the beginning of the Kingdom of Chile, with the Loa at its mouth in the Pacific. (...) (p. 540) According to the Map of Cano y Olmedilla, the limit of the Kingdom of Chile &quot;(...) through the desert of Atacama (...) From here it turns to the S., S.E., S.E., and S., keeping in general this last course until near the 29° parallel, from where it takes a S.E. direction. SE. and S., generally keeping this last course until the vicinity of the 29° parallel, from where it takes a S.E. direction, skirting to the east the 'Province of Cuyo' which, of course, appears to be included in the territory of the Kingdom of Chile. In the latitude of 32°30' the line turns to the S.W. until reaching the Quinto river, which, as the legend says 'communicates by channels with the Saladillo in time of floods'. It follows the river down to the meridian 316°, counting to the E. of Tenerife, where it turns a stretch until it reaches the Hueuque-Leuvu river (or Barrancas river) at 371/2° latitude. From here it runs along the river for a stretch to the S.E., and then turns to the E. and falls into the Atlantic Sea in the vicinity of parallel 37° between Cape Lobos and Cape Corrientes&quot;, &quot;a little north of the current Mar del Plata&quot;. (...) (p. 543) In this document it is seen that those of the province of Cuyo end to the south at the source of the Diamante River, and that from that point to the east, the dividing line goes to the point where the Quinto River crosses the road that goes from Santiago to Buenos Aires.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Amunátegui |first1=Miguel Luis |url=https://libros.uchile.cl/files/presses/1/monographs/128/submission/proof/36/ |title=Títulos de la República de Chile a la soberanía i dominio de la Estremidad |date=1985 |access-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112070737/https://libros.uchile.cl/files/presses/1/monographs/128/submission/proof/36/ |archive-date=12 November 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Morla Vicuña |first1=Carlos |title=Estudio histórico sobre el descubrimiento y conquista de la Patagonia y de la Tierra del Fuego |date=1903 |publisher=F. A. Brockhaus |location=Leipzig}}&lt;/ref&gt;]]
1520 දී, ලොව වටා ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර, ෆර්ඩිනන්ඩ් මැගෙලන් දැන් ඔහුගේ නමින් නම් කර ඇති දකුණු මාර්ගය (මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය) සොයා ගත් අතර එමඟින් දැන් චිලී ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයට පා තැබූ පළමු යුරෝපීයයා බවට පත්විය. චිලී වෙත ළඟා වූ ඊළඟ යුරෝපීයයන් වූයේ 1535 දී පේරු සිට රත්තරන් සොයමින් පැමිණි ඩියාගෝ ද අල්මාග්‍රෝ සහ ඔහුගේ ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණික කණ්ඩායමයි. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට ප්‍රධාන වශයෙන් කප්පාදු කෘෂිකර්මාන්තය සහ දඩයම් කිරීම තුළින් තමන්ට සහාය වූ විවිධ සංස්කෘතීන් හමු විය.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;

චිලී යටත් කර ගැනීම 1540 දී ඉතා උනන්දුවෙන් ආරම්භ වූ අතර එය 1541 පෙබරවාරි 12 වන දින සන්තියාගෝ නගරය ආරම්භ කළ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ පිසාරෝගේ ලුතිනන්වරයෙකු වූ පෙඩ්‍රෝ ද වැල්ඩිවියා විසින් සිදු කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට ඔවුන් සොයන පුළුල් රන් හා රිදී සොයා ගැනීමට නොහැකි වුවද, ඔවුන් චිලී මධ්‍යම නිම්නයේ කෘෂිකාර්මික විභවය හඳුනා ගත් අතර, චිලී ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;

යටත් කර ගැනීම ක්‍රමයෙන් සිදු වූ අතර යුරෝපීයයන් නැවත නැවතත් පසුබෑමකට ලක් විය. 1553 දී ආරම්භ වූ දැවැන්ත මාපුචේ කැරැල්ලක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වැල්ඩිවියා මරණයට පත් වූ අතර යටත් විජිතයේ ප්‍රධාන ජනාවාස බොහොමයක් විනාශ විය. පසුව ඇති වූ ප්‍රධාන කැරලි 1598 සහ 1655 දී සිදු විය. මාපුචේ සහ අනෙකුත් ස්වදේශික කණ්ඩායම් කැරලි ගැසූ සෑම අවස්ථාවකම, ජනපදයේ දකුණු මායිම උතුරු දෙසට තල්ලු කරන ලදී. 1683 දී ස්පාඤ්ඤ කිරීටය විසින් වහල්භාවය අහෝසි කිරීම සිදු කරන ලද්දේ මාපුචේ වහල්භාවයට පත් කිරීම ඔවුන් යටත් කර ගැනීමට බිය ගැන්වීමට වඩා ප්‍රතිරෝධය තීව්‍ර කළ බව පිළිගැනීමෙනි. රාජකීය තහනම් කිරීම් තිබියදීත්, අඛණ්ඩ යටත්විජිතවාදී මැදිහත්වීම් හේතුවෙන් සබඳතා පළුදු විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caivano |first=Tommaso |date=1 April 1882 |title=Storia della guerra d'America fra Chilì, il Perù e la Bolivia |url=http://archive.org/details/storiadellaguer00caivgoog |publisher=Ermanno Loescher |language=it |via=Internet Archive |place=Torino}}&lt;/ref&gt;

උතුරට කාන්තාරයෙන්, දකුණට මාපුචේ විසින්, නැගෙනහිරින් ඇන්ඩීස් කඳුවැටියෙන් සහ බටහිරින් සාගරයෙන් වෙන් කරන ලද චිලී, ස්පාඤ්ඤ ඇමරිකාවේ වඩාත්ම මධ්‍යගත, සමජාතීය භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත්විය. එක්තරා ආකාරයක මායිම් බලකොටුවක් ලෙස සේවය කරමින්, මාපුචේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ යුරෝපීය සතුරන්, විශේෂයෙන් ඉංග්‍රීසි සහ ලන්දේසීන් යන දෙපිරිසගේම ආක්‍රමණ වැළැක්වීමේ මෙහෙවර යටත් විජිතයට පැවරුණි. සර් ෆ්‍රැන්සිස් ඩ්‍රේක් 1578 දී යටත් විජිතයේ ප්‍රධාන වරාය වූ වල්පරයිසෝ වෙත කළ වැටලීමෙන් පෙන්නුම් කළ පරිදි, මාපුචේට අමතරව බුකනියර්වරුන් සහ මුහුදු කොල්ලකරුවන් ද යටත් විජිතයට තර්ජනය කළහ. චිලී රාජ්‍යය ඇමරිකාවේ විශාලතම ස්ථාවර හමුදාවන්ගෙන් එකකට සත්කාරකත්වය සැපයූ අතර, එය ස්පාඤ්ඤ දේපළවලින් වඩාත්ම මිලිටරිකරණය වූ එකක් බවට පත් කළ අතර, පේරු උපරාජයාගේ භාණ්ඩාගාරයට ද මුදල් වැය කළේය.&lt;ref name=&quot;hudson&quot;&gt;{{cite web |year=1995 |editor-last=Hudson |editor-first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213643/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html |archive-date=25 June 2015 |access-date=27 February 2005 |work=GPO for the Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

[[File:Fundacion_de_Santiago.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fundacion_de_Santiago.jpg|වම|thumb|පේද්‍රෝ ලීරා විසින් 1888 දී හුලේන් හිල් හි පේද්‍රෝ ද වැල්ඩිවියා විසින් සන්තියාගෝ පිහිටුවීමේ සිතුවම]]
පළමු සාමාන්‍ය සංගණනය 1777 සහ 1778 අතර කාලය තුළ අගස්ටින් ද ජෞරෙගුයිගේ රජය විසින් පවත්වන ලදී; එයින් පෙන්නුම් කළේ ජනගහනය 259,646 කින් සමන්විත වූ බවයි: යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති 73.5% ක්, මෙස්ටිසෝවරුන් 7.9% ක්, ආදිවාසී ජනතාව 8.6% ක් සහ කළු ජාතිකයින් 9.8% ක්. චිලෝ පළාතේ ආණ්ඩුකාර ෆ්‍රැන්සිස්කෝ හර්ටාඩෝ 1784 දී සංගණනයක් සිදු කළ අතර ජනගහනය 26,703 ක් වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 64.4% ක් සුදු ජාතිකයින් සහ 33.5% ක් ස්වදේශිකයන් බවයි. 1812 දී කොන්සෙප්සියොන් රදගුරු පදවිය විසින් මවුලේ ගඟට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශවල සංගණනයක් සිදු කරන ලද නමුත්, ආදිවාසී ජනගහනය හෝ චිලෝ පළාතේ වැසියන් ඇතුළත් කර නොතිබුණි. ජනගහනය 210,567 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඔවුන්ගෙන් 86.1% ක් ස්පාඤ්ඤ හෝ යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති අය වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් 10% ක් ආදිවාසී වූ අතර 3.7% ක් මෙස්ටිසෝ, කළු සහ මුලටෝස් විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Silva Castro |first=Raúl |url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-8952.html |title=Censo de 1813 |date=1953 |publisher=Imprenta Chile |place=Santiago |page=370 |access-date=18 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818150256/https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-8952.html |archive-date=18 August 2024 |url-status=live |via=Biblioteca Nacional de Chile}}&lt;/ref&gt;

බැටන් සහ ලෝර්කා-ජානා විසින් කරන ලද 2021 අධ්‍යයනයකින් පෙන්නුම් කරන්නේ උතුරු යුරෝපීය සංක්‍රමණිකයන්ගෙන් සාපේක්ෂව ඉහළ කොටසක් ඇති ප්‍රදේශ සංඛ්‍යාත්මකව වේගයෙන් වර්ධනය වූ බවයි, සමස්ත සංක්‍රමණික සංඛ්‍යාව කුඩා වුවද. මෙම බලපෑම බාහිර සාධක සමඟ සම්බන්ධ විය හැකිය: අවට ජනගහනය කුඩා යුරෝපීය නොවන සංක්‍රමණික කණ්ඩායමට සමාන හැසිරීමක් අනුගමනය කළ අතර නව පාසල් නිර්මාණය විය. උත්ප්‍රාසාත්මක ලෙස, සංක්‍රමණිකයන් විසින් කරන ලද අධ්‍යාපනික ආයෝජනයෙන් ධනාත්මක බලපෑම් ඇති වන්නට ඇත, ඒ සමඟම සංඛ්‍යාත්මකභාවය මෙම කලාපවල වැඩි අසමානතාවයෙන් අඩු වී තිබිය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, සංක්‍රමණවල ධනාත්මක බලපෑම් පැහැදිලිවම ප්‍රබල විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Baten|first1=Joerg|last2=Llorca-Jaña|first2=Manuel|date=2021|title=Inequality, Low-Intensity Immigration and Human Capital Formation in the Regions of Chile, 1820–1939|url=https://www.cesifo.org/DocDL/cesifo1_wp8177.pdf|url-status=live|journal=Economics and Human Biology|volume=43|page=101030|doi=10.1016/j.ehb.2021.101030|issn=1570-677X|pmid=34171763|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.cesifo.org/DocDL/cesifo1_wp8177.pdf|archive-date=9 October 2022|s2cid=219382958}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහස සහ ජාතිය ගොඩනැගීම ===
[[File:Ejercito_Libertador_cruce_de_Cordillera_de_los_andes.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ejercito_Libertador_cruce_de_Cordillera_de_los_andes.jpg|thumb|ඇන්ඩීස් තරණය කරන අතරතුර ජෙනරාල්වරුන් වන ජෝස් ද සැන් මාටින් (වමේ) සහ බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස් (දකුණේ)]]
1808 දී, නැපෝලියන් ඔහුගේ සහෝදර ජෝසප් ස්පාඤ්ඤ රජු ලෙස සිංහාසනාරූඪ කිරීමත් සමඟ චිලී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා වූ උත්සාහය වේගවත් විය. බලයෙන් පහ කරන ලද රජුගේ උරුමක්කාරයා වන ෆර්ඩිනන්ඩ් නමින් ජාතික ජුන්ටාවක් 1810 සැප්තැම්බර් 18 වන දින පිහිටුවන ලදී. චිලී රජයේ ජුන්ටාව ස්පාඤ්ඤ රාජාණ්ඩුව තුළ චිලී සඳහා ස්වාධීන රජයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය (මෙම දිනය සිහිපත් කිරීම සඳහා, චිලී සෑම වසරකම සැප්තැම්බර් 18 වන දින එහි ජාතික දිනය සමරයි).

මෙම සිදුවීම් වලින් පසුව, හොසේ මිගෙල් කැරේරා (වඩාත් ප්‍රසිද්ධ දේශප්‍රේමීන්ගෙන් කෙනෙකු) සහ ඔහුගේ සහෝදරයන් දෙදෙනා වන ජුවාන් ජෝස් සහ ලුයිස් කැරේරාගේ අණ යටතේ පූර්ණ නිදහස සඳහා වූ ව්‍යාපාරයක් ඉක්මනින්ම පුළුල් අනුගාමිකයින් පිරිසක් ලබා ගත්තේය. රෙකොන්ක්විස්ටා ලෙස හැඳින්වෙන කාලය තුළ අත්තනෝමතික පාලනය නැවත පැනවීමට ස්පාඤ්ඤ උත්සාහයන් දිගු අරගලයකට තුඩු දුන් අතර, කැරේරාගේ නායකත්වයට අභියෝග කළ බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස්ගේ අභ්‍යන්තර ගැටුම් ද ඊට හේතු විය.

1817 දක්වා කඩින් කඩ යුද්ධ පැවතුනි. ආර්ජන්ටිනාවේ කැරේරා සිරගතව සිටියදී, ඕ'හිගින්ස් සහ කැරේරා විරෝධී කණ්ඩායම, ආර්ජන්ටිනාවේ නිදහස් යුද්ධයේ වීරයා වූ ජෝස් ද සැන් මාටින්, ඇන්ඩීස් හරහා චිලී වෙත හමුදාවක් මෙහෙයවූ අතර රාජකීයයන් පරාජය කළේය. කෙසේ වෙතත්, 1818 පෙබරවාරි 12 වන දින චිලී ස්වාධීන ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, දේශපාලන කැරැල්ල සුළු සමාජ වෙනසක් ගෙන ආ අතර, 19 වන සියවසේ චිලී සමාජය පවුල් දේශපාලනය සහ රෝමානු කතෝලික පල්ලිය විසින් බෙහෙවින් බලපා ඇති ස්ථරීකෘත යටත් විජිත සමාජ ව්‍යුහයේ සාරය ආරක්ෂා කළේය. අවසානයේ ශක්තිමත් ජනාධිපති ධුරයක් මතු වූ නමුත් ධනවත් ඉඩම් හිමියන් බලවත්ව සිටියහ.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt; බර්නාඩෝ ඕ'හිගින්ස් වරක් පිලිපීනය ස්පාඤ්ඤයෙන් මුදාගෙන දූපත් ඇතුළත් කිරීමෙන් චිලී රාජ්‍යය පුළුල් කිරීමට සැලසුම් කළේය. මේ සම්බන්ධයෙන් ඔහු 1821 නොවැම්බර් 12 දිනැති ලිපියකින් ස්කොට්ලන්ත නාවික නිලධාරියෙකු වන ලෝඩ් තෝමස් කොක්රේන් වෙත ගුවායාකිල්, ගැලපගෝස් දූපත් සහ පිලිපීනය යටත් කර ගැනීමේ ඔහුගේ සැලැස්ම ප්‍රකාශ කළේය. සූදානම් කිරීම් තිබුණත්, ඕ'හිගින්ස් පිටුවහල් කළ නිසා සැලැස්ම ක්‍රියාත්මක වූයේ නැත.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=Jg5cEAAAQBAJ Intercolonial Intimacies: Relinking Latin/o America to the Philippines. 1898-1964 By Paula C. Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101151055/https://books.google.com.ph/books?id=Jg5cEAAAQBAJ|date=1 November 2022}} (INTRODUCTION: Residual Intercolonial Intimacies across the &quot;Hispanic&quot; Pacific)&lt;/ref&gt;

[[File:Combate_Naval_Iquique-Thomas_Somerscales.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Combate_Naval_Iquique-Thomas_Somerscales.jpg|thumb|1879 මැයි 21 වන දින ඉක්වික් සටන. පැසිෆික් යුද්ධයේදී චිලී ලැබූ ජයග්‍රහණය නව භූමි ප්‍රදේශ දක්වා ව්‍යාප්ත වීමට ඉඩ සැලසීය.]]
චිලී සෙමෙන් තම බලපෑම පුළුල් කිරීමට සහ එහි දේශසීමා ස්ථාපිත කිරීමට පටන් ගත්තේය. ටැන්ටාකෝ ගිවිසුම මගින්, චිලෝ දූපත් සමූහය 1826 දී සංස්ථාගත කරන ලදී. චානාර්සිලෝ හි රිදී ලෝපස් සොයා ගැනීම සහ පේරු සමඟ පැසිෆික් සාගරයේ සමුද්‍රීය ආධිපත්‍යය පිළිබඳ ගැටුමකට තුඩු දුන් වැල්පරයිසෝ වරායේ වර්ධනය වන වෙළඳාම හේතුවෙන් ආර්ථිකය දියුණු වීමට පටන් ගත්තේය. ඒ සමඟම, දකුණු චිලියේ ස්වෛරීභාවය ශක්තිමත් කිරීමට උත්සාහ කරන ලද අතර, 1848 දී අරවුකානියාවට විනිවිද යාම තීව්‍ර කර ලන්කිහු ජර්මානු සංක්‍රමණිකයන් සමඟ යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලදී. ජෝන් විලියම්ස් විල්සන්ගේ අණ යටතේ ෂූනර් ඇන්කුඩ් විසින් ෆෝට් බුල්ස් ආරම්භ කිරීමත් සමඟ, 1843 දී මැගලන්ස් කලාපය රට විසින් පාලනය කිරීමට පටන් ගත් අතර, එවකට බොලිවියාව සමඟ ආරවුලක් ඇති ඇන්ටොෆගස්ටා කලාපය මිනිසුන්ගෙන් පිරී යාමට පටන් ගත්තේය.

1829–1830 චිලී සිවිල් යුද්ධයෙන් පසුව, ජෝකින් ප්‍රීටෝ පරිපාලනය යටතේ කොන්සර්වේටිව්වරුන් ජයග්‍රහණය කළ 1833 චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ලියා ක්‍රියාත්මක කරන ලද්දේ ත්‍රිත්ව අමාත්‍ය ඩියාගෝ පෝටේල්ස්ගේ ඉහළ බලපෑමෙනි. 1850 ගණන්වල චිලීහි තවත් සිවිල් යුද්ධ දෙකක් සිදු විය, එකක් 1851 දී සහ අනෙක 1859 දී.

[[File:Territorial_losses_of_the_Republic_of_Chile_de_jure.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Territorial_losses_of_the_Republic_of_Chile_de_jure.svg|thumb|468x468පික්|චිලී ඉතිහාස ලේඛනයට අනුව චිලී ජනරජයේ භෞමික පාඩු (නීතිය අනුව)&lt;ref name=&quot;Eyzaguirre&quot;&gt;{{cite book |author1=Eyzaguirre, Jaime |title=Breve historia de las fronteras de Chile |date=1967 |publisher=Editorial Universitaria |language=es}}&lt;/ref&gt;]]19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, සන්තියාගෝහි රජය අරවුකානියා අත්පත් කර ගැනීමෙන් දකුණේ සිය ස්ථානය තහවුරු කර ගත්තේය. 1881 දී චිලී සහ ආර්ජන්ටිනාව අතර මායිම් ගිවිසුම මගින් මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධිය පිළිබඳ චිලී ස්වෛරීභාවය තහවුරු කරන ලද අතර, 1842 දී ආරම්භ වූ ආරවුලකින් පසු නැගෙනහිර පැටගෝනියාවේ ඉතිරි කොටසෙහි තම හිමිකම් අත්හැරීමට ද රට පෙළඹුණි.&lt;ref name=&quot;PatagoniaAustral&quot;&gt;{{cite book |author=Mateo Martinic Beros |url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-10386.html |title=Presencia de Chile en la Patagonia austral 1843 – 1879 |date=1971 |publisher=Editorial Andrés Bello |language=es |access-date=December 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331010856/https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-10386.html |archive-date=31 March 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; පේරු සහ බොලිවියාව සමඟ පැවති පැසිෆික් යුද්ධයේ (1879–83) ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, චිලී රාජ්‍යය තම භූමි ප්‍රදේශය උතුරු දෙසට තුනෙන් එකකින් පමණ පුළුල් කළ අතර, බොලිවියාවේ පැසිෆික් කලාපයට ප්‍රවේශය ඉවත් කළ අතර, වටිනා නයිට්‍රේට් නිධි අත්පත් කර ගත් අතර, එය සූරාකෑම ජාතික සමෘද්ධිමත් යුගයකට මඟ පෑදීය. 1870 වන විට දකුණු ඇමරිකාවේ ඉහළ ආදායම් ලබන රටවලින් එකක් ලෙස චිලී රාජ්‍යයට එක් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Baten |first1=Jörg |author-link=Jörg Baten |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107507180 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/137 137]}}&lt;/ref&gt;

1888 සැප්තැම්බර් 9 වන දින, ටහිටි රදගුරු මොන්සිග්නෝර් ජෝසේ මාරියා වර්ඩියර්ගේ උත්සාහයට ස්තූතිවන්ත වන්නට, ප්‍රාදේශීය රජු සමඟ අන්‍යෝන්‍ය කැමැත්ත ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් චිලී රාජ්‍යය පාස්කු දූපත අත්පත් කර ගත්තේය. වහල් වෙළෙන්දන් විසින් දිවයින නිරන්තරයෙන් ප්‍රහාර එල්ල කරන ලදී. නාවික නිලධාරි පොලිකාර්පෝ ටෝරෝ චිලී රජය නියෝජනය කළ අතර අටමු ටෙකේනා රපානුයි කවුන්සිලයේ ප්‍රධානියා විය. රාපා නුයි වැඩිහිටියන් ඔවුන්ගේ ප්‍රධානීන් ලෙස ඔවුන්ගේ පදවි නාම, ඔවුන්ගේ ඉඩම්වල අයිතිය, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතියේ සහ සම්ප්‍රදායන්ගේ වලංගුභාවය සමාන කොන්දේසි මත අත් නොහරිමින් ස්වෛරීභාවය අත්හැරියහ. රාපා නුයිවරු කිසිවක් විකුණා දැමූ අතර චිලී රාජ්‍යයට සමාන කොන්දේසි යටතේ ඒකාබද්ධ කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;historia&quot;&gt;{{Cite web |title=Historia de la Isla de Pascua: Su Incorporación y Su Conflicto Con La Williamson &amp; Balfour. Daños Patrimoniales, Pretensiones Internacionales e Independentismos |url=http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_las_controversias_de_la_isla_de_pascua.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321015938/http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_las_controversias_de_la_isla_de_pascua.html |archive-date=21 March 2023 |access-date=26 January 2024}}&lt;/ref&gt;

1891 චිලී සිවිල් යුද්ධය ජනාධිපතිවරයා සහ කොංග්‍රසය අතර බලය නැවත බෙදා හැරීමක් සිදු කළ අතර, චිලී පාර්ලිමේන්තු විලාසිතාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ස්ථාපිත කළේය. කෙසේ වෙතත්, සිවිල් යුද්ධය දේශීය කර්මාන්ත සහ බලගතු චිලී බැංකු අවශ්‍යතා සංවර්ධනයට කැමති අය අතර තරඟයක් ද විය, විශේෂයෙන් විදේශීය ආයෝජකයින් සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා තිබූ එඩ්වර්ඩ්ස් නිවස. වැඩි කල් නොගොස්, උත්සන්න වන භූ දේශපාලනික තරඟකාරිත්වය සහ පූනා ද අටකාමා ආරවුල මධ්‍යයේ රට ආර්ජන්ටිනාව සමඟ ඉතා මිල අධික නාවික අවි තරඟයක නිරත විය.

පේරු සහ බොලිවියාවට එරෙහි පැසිෆික් යුද්ධයේ (1879–1883) ප්‍රතිඵලයක් ලෙස චිලී රටවල් දෙකෙන්ම සම්පත් බහුල භූමි ප්‍රදේශයක් ඈඳා ගැනීමට සහ කලාපීය බලවතෙකු ලෙස එහි තත්ත්වය තවදුරටත් තහවුරු කර ගැනීමට හේතු විය. පසුව එය ඇමරිකාවේ ප්‍රමුඛ නාවික බලවතෙකු ලෙස මතු වූ අතර, 1885 පැනමා අර්බුදයට එක්සත් ජනපද මැදිහත්වීමට විරෝධය දැක්වීමට නැවක් පවා යැවීය. චිලී බටහිර අර්ධගෝලයේ එක්සත් ජනපද ආධිපත්‍යයට තර්ජනය කළ හැකි අතර, 1891 දී බැල්ටිමෝර් අර්බුදය අතරතුර රටවල් දෙක යුද්ධයට ආසන්න විය.&lt;ref name=&quot;sater&quot;&gt;William Sater, ''Chile and the United States: Empires in Conflict'', Athens, GA; University of Georgia Press, {{ISBN|0-8203-1249-5}} p.51&lt;/ref&gt;

=== 20 වන සියවස ===
[[File:Chilean_battleship_Almirante_Latorre.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chilean_battleship_Almirante_Latorre.jpg|වම|thumb|1921 දී චිලියේ අල්මිරන්ට් ලැටෝරේ ඩ්‍රෙඩ්නෝට්]]
20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී චිලී රාජ්‍යය තම භූමිය සම්පූර්ණයෙන්ම තහවුරු කර දිගුකාලීන රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සහ භෞමික ආරවුල් විසඳා ගත්තේය. ආර්ජන්ටිනාව සමඟ එහි වත්මන් දේශසීමා 1902 දී බ්‍රිතාන්‍ය බේරුම්කරණය හරහා සහ ඊළඟ වසරේ පූනා ද ඇටකාමා ආරවුල ද්විපාර්ශ්විකව විසඳා ගැනීම හරහා අවසන් කරන ලදී. 1904 දී චිලී සහ බොලිවියාව සාමය සහ මිත්‍රත්වය පිළිබඳ ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර එමඟින් රටවල් දෙකම අතර දේශසීමාව පැහැදිලි විය.

චිලී ආර්ථිකය අර්ධ වශයෙන් පාලක කතිපයාධිකාරයේ අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කරන පද්ධතියක් බවට පිරිහී ගියේය. 1920 ගණන් වන විට, නැගී එන මධ්‍යම සහ කම්කරු පන්ති, ප්‍රතිසංස්කරණවාදී ජනාධිපතිවරයෙකු වන ආටුරෝ ඇලෙසැන්ඩ්‍රි තෝරා පත් කර ගැනීමට තරම් බලවත් වූ අතර, ඔහුගේ වැඩසටහන ගතානුගතික සම්මේලනයකින් කලකිරීමට පත් විය. 1920 ගණන්වලදී, ශක්තිමත් මහජන සහයෝගයක් ඇති මාක්ස්වාදී කණ්ඩායම් මතු විය.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;

1924 දී ජෙනරාල් ලුයිස් අල්ටමිරානෝ විසින් මෙහෙයවන ලද හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් 1932 දක්වා පැවති දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කළේය. එම කාලය තුළ බලය දැරූ ආණ්ඩු දහයෙන්, දීර්ඝතම කාලය වූයේ 1925 දී තථ්‍ය ඒකාධිපතියෙකු ලෙස කෙටි කාලයක් පාලනය කළ ජෙනරාල් කාලෝස් ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝගේ ආණ්ඩු වන අතර පසුව 1927 සහ 1931 අතර කාලය තුළ නැවත පාලනය කළේය. මෙම ඒකාධිපති ආණ්ඩු ලතින් ඇමරිකාවේ වෙනත් තැන්වල සගයන්ට වඩා සාපේක්ෂව අඩු රළු සහ දූෂිත විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fowler |first=Will |title=Authoritarianism in Latin America since independence |url=https://archive.org/details/authoritarianism0000unse_k1y9 |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-29843-2 |location=University of Virginia |pages=[https://archive.org/details/authoritarianism0000unse_k1y9/page/30 30]–96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frazier |first=Lessie Jo |url=https://books.google.com/books?id=gQU-GYGeVSEC&amp;pg=PA163 |title=Salt in the Sand: Memory, Violence, and the Nation-State in Chile, 1890 to the Present |date=17 July 2007 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-4003-4 |pages=163–184 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020445/https://books.google.com/books?id=gQU-GYGeVSEC&amp;pg=PA163#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ අනුප්‍රාප්තිකයෙකුට බලය අත්හැරීමෙන්, ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝ ඔහුගේ දෘෂ්ටිවාදයේ නොපැහැදිලි සහ වෙනස් වන ස්වභාවය තිබියදීත්, වසර තිහකට වැඩි කාලයක් ශක්‍ය දේශපාලනඥයෙකු ලෙස රැඳී සිටීමට තරම් විශාල ජනගහනයක කොටසකගේ ගෞරවය රඳවා ගත්තේය. 1932 දී ව්‍යවස්ථාමය පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන විට, ශක්තිමත් මධ්‍යම පාන්තික පක්ෂයක් වන රැඩිකල් පක්ෂය මතු විය. එය ඉදිරි වසර 20 සඳහා සන්ධාන ආණ්ඩු වල ප්‍රධාන බලවේගය බවට පත්විය. රැඩිකල් පක්ෂ ආධිපත්‍යයේ (1932–52) කාලය තුළ, රාජ්‍යය ආර්ථිකය තුළ එහි භූමිකාව වැඩි කළේය. 1952 දී, ඡන්දදායකයින් ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝව තවත් වසර හයක් සඳහා නැවත බලයට පත් කළහ. 1958 දී ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි ඉබානෙස් ඩෙල් කැම්පෝගෙන් පසු චිලී ගතානුගතිකවාදය තවත් වාරයක් සඳහා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව බලයට ගෙන ආවේය.

1964 දී ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී එඩුවාඩෝ ෆ්‍රෙයි මොන්ටල්වාගේ ජනාධිපතිවරණ ඡන්ද විමසීමෙන් ප්‍රධාන ප්‍රතිසංස්කරණ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ විය. &quot;නිදහසේ විප්ලවය&quot; යන සටන් පාඨය යටතේ, ෆ්‍රෙයි පරිපාලනය කෘෂිකාර්මික සේවකයින්ගේ ග්‍රාමීය වෘත්තීය සමිතිකරණය ඇතුළුව, විශේෂයෙන් අධ්‍යාපනය, නිවාස සහ කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිසංස්කරණවල දුරදිග යන සමාජ හා ආර්ථික වැඩසටහන් ආරම්භ කළේය. කෙසේ වෙතත්, 1967 වන විට, ෆ්‍රෙයිට ඔහුගේ ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රමාණවත් නොවන බවට චෝදනා කළ වාමාංශිකයින්ගෙන් සහ ඒවා අධික ලෙස සැලකූ කොන්සර්වේටිව්වරුන්ගෙන් වැඩිවන විරෝධයට මුහුණ දීමට සිදු විය. ඔහුගේ ධුර කාලය අවසානයේ, ෆ්‍රෙයි තම පක්ෂයේ අභිලාෂකාමී ඉලක්ක සම්පූර්ණයෙන්ම සාක්ෂාත් කර ගෙන නොතිබුණි.&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt;[[File:Salvador_Allende_Gossens-.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salvador_Allende_Gossens-.jpg|thumb|සැල්වදෝර් අයියන්ඩේ]]
1970 මැතිවරණයේදී, චිලී සමාජවාදී පක්ෂයේ (එවකට කොමියුනිස්ට්වාදීන්, රැඩිකල්වාදීන්, සමාජ-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන්, විරුද්ධ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන්, ජනප්‍රිය ඒකීය ක්‍රියාකාරී ව්‍යාපාරය සහ ස්වාධීන ජනප්‍රිය ක්‍රියාමාර්ග ඇතුළත් &quot;ජනප්‍රිය එක්සත්&quot; සන්ධානයේ කොටසක්) සෙනෙට් සභික සැල්වදෝර් ඇලෙන්ඩේ,&lt;ref name=&quot;countrystudies&quot; /&gt; ත්‍රි-මාර්ග තරඟයකින් බහුතර ඡන්ද සංඛ්‍යාවකින් අර්ධ බහුතරයක් ලබා ගත් අතර, පසුව ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය සඳහා අපේක්ෂකයින් වන රඩොමිරෝ ටොමික් සහ කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය සඳහා ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි තෝරා ගන්නා ලදී. ඇලෙන්ඩේ නිරපේක්ෂ බහුතරයකින් තේරී පත් නොවූ අතර, ඡන්දවලින් 35% කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය.

චිලී කොංග්‍රසය ප්‍රමුඛ අපේක්ෂකයින් වන ඇලෙන්ඩේ සහ හිටපු ජනාධිපති ජෝර්ජ් ඇලෙසැන්ඩ්‍රි අතර දෙවන වටයේ ඡන්දයක් පැවැත්වූ අතර, සම්ප්‍රදායට අනුකූලව, 153 සිට 35 දක්වා ඡන්දයකින් ඇලෙන්ඩේ තෝරා ගත්තේය. ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන් කම්කරු පක්ෂයක් වන අතර දක්ෂිණාංශිකයින් සමඟ පොදු හේතුවක් ඇති කර ගත නොහැකි බව යන පදනම මත ඇලෙන්ඩේට විරුද්ධ වීමට ඇලෙසැන්ඩ්‍රි සමඟ සන්ධානයක් ඇති කර ගැනීම ෆ්‍රේ ප්‍රතික්ෂේප කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mares |first=David |url=https://books.google.com/books?id=0Y3EWkKZsYcC&amp;pg=PA145 |title=The United States and Chile: Coming in from the Cold |author2=Francisco Rojas Aravena |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-93125-0 |page=145 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020509/https://books.google.com/books?id=0Y3EWkKZsYcC&amp;pg=PA145 |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Trento |first=Joseph J. |url=https://books.google.com/books?id=3uPBM7z_62gC&amp;pg=PA560 |title=The Secret History of the CIA |publisher=Carroll &amp; Graf Publishers |year=2005 |isbn=978-0-7867-1500-8 |page=560 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319065032/http://books.google.com/books?id=3uPBM7z_62gC&amp;pg=PA560 |archive-date=19 March 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1972 දී ආරම්භ වූ ආර්ථික අවපාතයක්, ඇලෙන්ඩේගේ සමාජවාදී වැඩසටහනට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ප්‍රාග්ධනය ඉවත් කිරීම, පෞද්ගලික ආයෝජන පහත වැටීම සහ බැංකු තැන්පතු ඉවත් කර ගැනීම මගින් උග්‍ර විය. නිෂ්පාදනය පහත වැටුණු අතර විරැකියාව ඉහළ ගියේය. පාරිභෝගික වියදම් වැඩි කිරීමට සහ ආදායම පහළට බෙදා හැරීම සඳහා ඇලෙන්ඩේ මිල කැටි කිරීම්, වැටුප් වැඩිවීම් සහ බදු ප්‍රතිසංස්කරණ ඇතුළු පියවර අනුගමනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Lois Hecht Oppenheim |url=https://books.google.com/books?id=99ZLX52z_noC&amp;pg=PA52 |title=Politics in Chile: Socialism, Authoritarianism, and Market Democracy |publisher=Westview Press |year=2007 |isbn=978-0-7867-3426-9 |page=52 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020433/https://books.google.com/books?id=99ZLX52z_noC&amp;pg=PA52#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඒකාබද්ධ රාජ්‍ය-පෞද්ගලික පොදු වැඩ ව්‍යාපෘති විරැකියාව අඩු කිරීමට උපකාරී විය.&lt;ref name=&quot;De Vylder&quot;&gt;{{cite book |last=De Vylder |first=Stefan |title=Allende's Chile: The Political Economy of the Rise and Fall of the Unidad Popular |url=https://archive.org/details/allendeschilepol0000stef |date=5 March 2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-10757-0}}&lt;/ref&gt; බැංකු අංශයේ බොහෝ ප්‍රදේශ ජනසතු කරන ලදී. තඹ, ගල් අඟුරු, යකඩ, නයිට්‍රේට් සහ වානේ කර්මාන්ත තුළ බොහෝ ව්‍යවසායන් අත්පත් කර ගැනීම, ජනසතු කිරීම හෝ රාජ්‍ය මැදිහත්වීමට ලක් කිරීම. ඇලෙන්ඩේ පරිපාලනයේ පළමු වසර තුළ කාර්මික නිෂ්පාදනය තියුනු ලෙස වැඩි වූ අතර විරැකියාව පහත වැටුණි.&lt;ref name=&quot;De Vylder&quot; /&gt;

ඇලෙන්ඩේගේ වැඩසටහනට කම්කරුවන්ගේ අවශ්‍යතා ප්‍රවර්ධනය කිරීම,&lt;ref name=&quot;De Vylder&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Allende wins the elections: first coup attempt |url=http://grace.evergreen.edu/~arunc/texts/chile/torre/Allende.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107150857/http://grace.evergreen.edu/~arunc/texts/chile/torre/Allende.html |archive-date=7 January 2008 |access-date=17 December 2009 |publisher=Grace.evergreen.edu}}&lt;/ref&gt; අධිකරණ පද්ධතිය &quot;සමාජවාදී නීත්‍යානුකූලභාවය&quot; සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම,&lt;ref name=&quot;friedman368&quot;&gt;{{cite book |last=Friedman |first=Norman |url=https://books.google.com/books?id=0CIXLdxhQMAC&amp;pg=PA367 |title=The Fifty-Year War: Conflict and Strategy in the Cold War |date=1 March 2007 |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-59114-287-4 |pages=367–368 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020229/https://books.google.com/books?id=0CIXLdxhQMAC&amp;pg=PA367 |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; බැංකු ජනසතු කිරීම සහ අනෙක් අය බංකොලොත්භාවයට බල කිරීම,&lt;ref name=&quot;friedman368&quot; /&gt; සහ MIR ලෙස හැඳින්වෙන &quot;ජනප්‍රිය මිලීෂියා&quot; ශක්තිමත් කිරීම ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;friedman368&quot; /&gt; හිටපු ජනාධිපති ෆ්‍රෙයි යටතේ ආරම්භ කරන ලද පොපියුලර් යුනිටි වේදිකාව, ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් ආකාරයෙන් චිලියේ ප්‍රධාන තඹ පතල් ජනසතු කිරීම සඳහා ද ඉල්ලා සිටියේය. මෙම පියවර කොංග්‍රසය විසින් ඒකමතිකව සම්මත කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Qureshi |first=Lubna Z. |url=https://books.google.com/books?id=alISgQdNY4kC&amp;pg=PA86 |title=Nixon, Kissinger, and Allende: U.S. Involvement in the 1973 Coup in Chile |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-7391-2655-4 |pages=86–97 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020042/https://books.google.com/books?id=alISgQdNY4kC&amp;pg=PA86#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; රිචඩ් නික්සන් පරිපාලනය ඇලෙන්ඩේගේ රජය ඉක්මනින් අස්ථාවර කිරීම සඳහා චිලීයේ රහස් ක්‍රියාකාරීන් සංවිධානය කර ඇතුළත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Report on CIA Chilean Task Force activities |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/ch01-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211203442/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/ch01-01.htm |archive-date=11 February 2010 |access-date=11 March 2010 |work=Chile and the United States: Declassified Documents relating to the Military Coup, 1970–1976 |publisher=The National Security Archive: Electronic Briefing Books (George Washington University)}}&lt;/ref&gt; ඊට අමතරව, එක්සත් ජනපද මූල්‍ය පීඩනය චිලීට ජාත්‍යන්තර ආර්ථික ණය සීමා කළේය.&lt;ref name=&quot;fas.org&quot;&gt;{{cite web |title=Covert Action In Chile 1963–1973, Staff Report Of The Select Committee To Study Governmental Operations With Respect To Intelligence Activities |url=https://fas.org/irp/ops/policy/church-chile.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003144646/http://www.fas.org/irp/ops/policy/church-chile.htm |archive-date=3 October 2009 |access-date=17 December 2009 |publisher=Federation of American Scientists}}&lt;/ref&gt;

ඇලෙන්ඩේගේ රාජ්‍ය වියදම්, ප්‍රධාන වශයෙන් මුදල් මුද්‍රණය කිරීම හරහා මූල්‍යකරණය කිරීම සහ වාණිජ බැංකු විසින් ලබා දුන් දුර්වල ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම් මගින් ආර්ථික ගැටලු තවත් උග්‍ර විය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879153,00.html|title=Tightening the Belt|date=7 August 1972|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022175928/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879153,00.html|archive-date=22 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ඒ සමඟම, විපක්ෂ මාධ්‍ය, දේශපාලනඥයින්, ව්‍යාපාරික සංසද සහ අනෙකුත් සංවිධාන දේශීය දේශපාලන හා ආර්ථික අස්ථාවර කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් වේගවත් කිරීමට උපකාරී වූ අතර, ඉන් සමහරක් එක්සත් ජනපදයේ සහාය ලැබීය.&lt;ref name=&quot;fas.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Equipo Nizkor – CIA Activities in Chile – September 18, 2000 |url=http://www.derechos.org/nizkor/chile/doc/hinchey.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513083911/http://www.derechos.org/nizkor/chile/doc/hinchey.html |archive-date=13 May 2008 |access-date=17 December 2009 |publisher=Derechos.org}}&lt;/ref&gt; 1973 මුල් භාගය වන විට, උද්ධමනය පාලනයෙන් තොර විය. 1973 මැයි 26 වන දින, ඇලෙන්ඩේගේ රජයට විරුද්ධ වූ චිලීයේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, ඇලෙන්ඩේ ජාතියේ නීත්‍යානුකූලභාවය කඩාකප්පල් කිරීම ඒකමතිකව හෙළා දුටුවේය. චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ නීති විරෝධී වුවද, අධිකරණය ඉක්මනින් බලය අල්ලා ගැනීමට පිනෝචේට සහාය දුන් අතර එය ශක්තිමත් කළේය.&lt;ref name=&quot;friedman368&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Transition to Democracy in Latin America: The Role of the judiciary |url=http://www.law.yale.edu/documents/pdf/rightdegree_independence(5).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819213445/http://www.law.yale.edu/documents/pdf/rightdegree_independence%285%29.pdf |archive-date=19 August 2013 |publisher=Yale University}}&lt;/ref&gt;

==== පිනොචේ යුගය (1973–1990) ====
[[File:Golpe_de_Estado_1973.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Golpe_de_Estado_1973.jpg|වම|thumb|1973 චිලී කුමන්ත්‍රණය අතරතුර ලා මොනේඩා ජනාධිපති මන්දිරයට බෝම්බ හෙලන ප්‍රහාරක ජෙට් යානා]]
1973 සැප්තැම්බර් 11 වන දින හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් ඇලෙන්ඩේ බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, සන්නද්ධ හමුදා ජනාධිපති මන්දිරයට බෝම්බ හෙලීමේදී ඔහු සියදිවි නසා ගත් බව පෙනේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Soto |first=Óscar |title=El último día de Salvador Allende |url=https://archive.org/details/elultimodiadesal0000osca |publisher=Aguilar |year=1999 |isbn=978-956-239-084-2}}{{page needed|date=July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ahumada |first=Eugeno |title=Chile: La memoria prohibida}}{{page needed|date=July 2013}}&lt;/ref&gt; එක්සත් ජනපදය කුමන්ත්‍රණයට සම්බන්ධ වූ ප්‍රමාණය තවමත් විවාදයට භාජනය වී ඇත; ඇලෙන්ඩේ බලයෙන් පහ කිරීමෙන් පසුව, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය ලේකම් හෙන්රි කිසිංගර් එක්සත් ජනපද ජනාධිපති රිචඩ් නික්සන්ට පැවසුවේ එක්සත් ජනපදය කුමන්ත්‍රණයට වක්‍රව &quot;උදව්&quot; කළ බවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 September 2013 |title=Kissinger and Chile: the Declassified Record |url=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917045957/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |archive-date=17 September 2013 |access-date=16 September 2013 |publisher=The National Security Archive}}&lt;/ref&gt; ඉතිහාසඥ සෙබස්තියන් හර්ටාඩෝ තර්ක කරන්නේ එක්සත් ජනපද රජය කුමන්ත්‍රණය සම්බන්ධීකරණය හා ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ක්‍රියාකාරීව සම්බන්ධ වූ බවට සහාය දැක්වීමට කිසිදු ලේඛනමය සාක්ෂියක් නොමැති බවයි; කෙසේ වෙතත්, 1970 දී ඇලෙන්ඩේ තේරී පත්වීමේදී, කිසිංගර් ප්‍රකාශ කර තිබුණේ &quot;තමන්ගේම ජනතාවගේ වගකීම් විරහිතභාවය නිසා රටක් කොමියුනිස්ට් වීම බලා සිටීමට අපට අවශ්‍ය ඇයි කියා මට නොපෙනේ&quot; යනුවෙනි,&lt;ref name=&quot;k745&quot;&gt;{{cite web |last=Lewis |first=Anthony |date=1975-02-27 |title=The Kissinger Doctrine |url=https://www.nytimes.com/1975/02/27/archives/the-kissinger-doctrine.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912084418/https://www.nytimes.com/1975/02/27/archives/the-kissinger-doctrine.html |archive-date=12 September 2022 |access-date=2024-05-08 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hurtado&quot;&gt;{{cite web |author1=Juan Paulo Iglesias |date=25 August 2023 |title=Sebastián Hurtado, historiador: &quot;Estados Unidos no tuvo participación directa en el Golpe, pero sí quería que Allende cayera&quot; |url=https://www.latercera.com/la-tercera-sabado/noticia/sebastian-hurtado-historiador-estados-unidos-no-tuvo-participacion-directa-en-el-golpe-pero-si-queria-que-allende-cayera/3UXITS4IUNB3RPPB57ILMYDO64/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912221446/https://www.latercera.com/la-tercera-sabado/noticia/sebastian-hurtado-historiador-estados-unidos-no-tuvo-participacion-directa-en-el-golpe-pero-si-queria-que-allende-cayera/3UXITS4IUNB3RPPB57ILMYDO64/ |archive-date=12 September 2024 |access-date=12 January 2025 |publisher=La Tercera |language=es}}&lt;/ref&gt; නික්සන් ප්‍රකාශ කර තිබුණේ ඇලෙන්ඩේ රජය ඒකාබද්ධ නොකළ යුතු බවත් ඔහුගේ රජය අස්ථාවර කිරීමට තීරණාත්මකව ක්‍රියා කළ යුතු බවත්ය.&lt;ref name=&quot;Hurtado&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hurtado|first1=Sebastián|date=10 October 2016|title=Chile y Estados Unidos, 1964-1973. Una nueva mirada|journal=Nuevo Mundo Mundos Nuevos|language=es|doi=10.4000/nuevomundo.69698|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ජෙනරාල් ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා ජුන්ටාවක් රට පාලනය කළේය. ඔහුගේ පාලනය පුළුල් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන්ගෙන් සලකුණු විය. චිලී රාජ්‍යය වාමාංශිකයන් සහ ඔවුන්ගේ හිතවතුන් මර්දනය කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදයේ පිටුබලය ලත් මෙහෙයුමක් වන ඔපරේෂන් කොන්ඩෝර් ආරම්භ කර ක්‍රියාකාරීව සහභාගී විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dinges |first1=John |title=Operation Condor |url=http://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722031734/http://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |archive-date=22 July 2018 |access-date=6 July 2018 |website=latinamericanstudies.org |publisher=Columbia University}}&lt;/ref&gt; 1973 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, කැරවාන් ඔෆ් ඩෙත් විසින් අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 72 දෙනෙකු ඝාතනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|title=Flashback: Caravan of Death|date=25 July 2000|work=BBC|access-date=11 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226211503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|archive-date=26 February 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; රෙටිග් වාර්තාව සහ වැලෙක් කොමිසමට අනුව, පිනොචෙට් පාලන සමයේ වසර 15 ක පාලන සමයේදී අවම වශයෙන් 2,115 ක් ඝාතනය කරන ලද අතර,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ministerio del Interior |date=3 August 1999 |title=Ministerio del Interior, Programa de Derechos Humanos – ddhh_rettig |url=http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223174254/http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |archive-date=23 December 2009 |access-date=17 December 2009 |publisher=Ddhh.gov.cl}}&lt;/ref&gt; අවම වශයෙන් 27,265 ක්&lt;ref name=&quot;sintesis&quot;&gt;{{cite web |title=Sintesis Ok |url=http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070727031254/http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |archive-date=27 July 2007 |access-date=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; වධ හිංසාවලට ලක් කරන ලදී (වයස අවුරුදු 12 ට අඩු ළමුන් 88 ක් ඇතුළුව);&lt;ref name=&quot;sintesis&quot; /&gt; බොහෝ දෙනෙකු රඳවා තබා ගැනීම, වධහිංසා පැමිණවීම සහ ජාතික ක්‍රීඩාංගනයේදී මරණ දඬුවම නියම කරන ලදී. 2011 දී, චිලී රාජ්‍යය තවත් වින්දිතයින් 9,800 ක් හඳුනා ගත් අතර, දේශපාලන හේතූන් මත මරා දැමූ, වධහිංසා පමුණුවන ලද හෝ සිරගත කරන ලද මුළු සංඛ්‍යාව 40,018 දක්වා ගෙන ආවේය.&lt;ref&gt;Eva Vergara (18 August 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html Chile Recognizes 9,800 More Pinochet Victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231220056/http://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html|date=31 December 2015}}. ''The Associated Press'' via ''The Huffington Post.'' Retrieved 25 August 2015.&lt;/ref&gt; වින්දිතයින් අතර ජාත්‍යන්තරව ප්‍රසිද්ධ කවියෙකු-ගායකයෙකු වන වික්ටර් ජාරා ද විය.[[File:Augusto_Pinochet_foto_oficial_coloreada.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Augusto_Pinochet_foto_oficial_coloreada.jpg|thumb|ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට්]]
1980 සැප්තැම්බර් 11 වන දින මතභේදාත්මක ජනමත විචාරණයක් මගින් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත කරන ලද අතර, ජෙනරාල් පිනොචෙට් වසර අටක කාලයක් සඳහා ජනරජයේ ජනාධිපති බවට පත්විය. පිනෝචෙට් රටේ පාලනය ලබා ගැනීමෙන් පසු, කැපවූ චිලී විප්ලවවාදීන් සිය ගණනක් නිකරගුවාවේ සැන්ඩිනිස්ටා හමුදාවට, ආර්ජන්ටිනාවේ ගරිල්ලා හමුදාවන්ට හෝ කියුබාවේ, නැගෙනහිර යුරෝපයේ සහ උතුරු අප්‍රිකාවේ පුහුණු කඳවුරුවලට සම්බන්ධ වූහ.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Pamela Constable |author-link=Pamela Constable |url=https://archive.org/details/nationofenemiesc00cons |title=A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet |author2=Arturo Valenzuela |author2-link=Arturo Valenzuela |publisher=W W Norton &amp; Company Incorporated |year=1993 |isbn=978-0-393-30985-0 |page=150}}&lt;/ref&gt;

1980 ගණන්වල අගභාගයේදී, 1982 ආර්ථික බිඳවැටීම&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Klein |first1=Naomi |author-link=Naomi Klein |url=https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&amp;pg=PA85 |title=The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism |date=1 April 2010 |publisher=Henry Holt and Company (2007) |isbn=978-1-4299-1948-7 |page=85 |access-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020106/https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&amp;pg=PA85#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සහ 1983-88 දී ඇති වූ මහජන සිවිල් ප්‍රතිරෝධය වැනි සිදුවීම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රජය ක්‍රමයෙන් එකලස් කිරීමේ, කතා කිරීමේ සහ සංගමයේ වැඩි නිදහසක් ලබා දුන්නේය. වෘත්තීය සමිති සහ දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම් ඇතුළත් කිරීමට.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Huneeus |first=Carlos |author-link=Carlos Huneeus |title=Civil Resistance and Power Politics:The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present |date=3 September 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-161917-5 |editor1=Adam Roberts |pages=197–212 |chapter=Political Mass Mobilization against Authoritarian Rule: Pinochet's Chile, 1983–88 |access-date=14 July 2013 |editor2=Timothy Garton Ash |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&amp;pg=PT168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129020252/https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&amp;pg=PT168#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; හර්නාන් බුචි මුදල් අමාත්‍යවරයා ලෙස කටයුතු කිරීමත් සමඟ රජය වෙළඳපොළ නැඹුරු ප්‍රතිසංස්කරණ දියත් කළේය. චිලී නිදහස් වෙළඳපොල ආර්ථිකයක් කරා ගමන් කළ අතර එමඟින් දේශීය හා විදේශීය පෞද්ගලික ආයෝජනවල වැඩිවීමක් දක්නට ලැබුණි, නමුත් තඹ කර්මාන්තය සහ අනෙකුත් වැදගත් ඛනිජ සම්පත් තරඟකාරිත්වයට විවෘත නොවීය. 1988 ඔක්තෝබර් 5 වන දින පැවති ජනමත විචාරණයකදී, පිනෝචෙට්ට ජනාධිපති ධුරයේ දෙවන වසර අටක ධුර කාලයක් (44% ට එරෙහිව 56%) අහිමි විය. 1989 දෙසැම්බර් 14 වන දින චිලී ජාතිකයන් නව ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ද්වි මණ්ඩල සම්මේලනයක සාමාජිකයින්ගෙන් බහුතරයක් තෝරා පත් කර ගත්හ. Concertación නමින් හැඳින්වෙන දේශපාලන පක්ෂ 17 ක සන්ධානයක අපේක්ෂකයෙකු වූ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පැට්‍රිෂියෝ අයිල්වින්, ඡන්දවලින් නිරපේක්ෂ බහුතර (55%) ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|title=Man in the News: Patricio Aylwin; A Moderate Leads Chile|last=Christian|first=Shirley|date=16 December 1989|work=The New York Times|access-date=28 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729012944/https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|archive-date=29 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ජනාධිපති අයිල්වින් 1990 සිට 1994 දක්වා සේවය කළ අතර එය සංක්‍රාන්ති කාලයක් ලෙස සැලකේ.

=== 21 වන සියවස ===
[[File:Izamiento_de_la_Gran_Bandera_Nacional_-_Presidentes_de_Chile.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Izamiento_de_la_Gran_Bandera_Nacional_-_Presidentes_de_Chile.jpg|වම|thumb|චිලී රාජ්‍යයේ ද්විශත සංවත්සරය සමරමින්, එහි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට සංක්‍රමණය වීමෙන් පසු (1990–2022) චිලී රාජ්‍යයේ පළමු ජනාධිපතිවරුන් පස් දෙනා]]
1993 දෙසැම්බරයේදී, පෙර ජනාධිපති එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි මොන්ටල්වාගේ පුත් ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල්, බහුතර ඡන්ද සංඛ්‍යාවක් (58%) ලබා ගනිමින් කොන්සර්ටේෂන් සන්ධානය ජයග්‍රහණය කරා මෙහෙයවීය.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Chile elects new leader Late president's son wins big |encyclopedia=Encyclopedia.com |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html |access-date=14 July 2013 |date=12 December 1993 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080526090105/http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html |archive-date=26 May 2008}}&lt;/ref&gt; 2000 දී ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල් වෙනුවට සමාජවාදී රිකාඩෝ ලාගෝස් පත් වූ අතර, චිලී සඳහා දක්ෂිණාංශික සන්ධානයේ ජෝකින් ලැවින්ට එරෙහිව පෙර නොවූ විරූ දෙවන වටයේ මැතිවරණයකින් ජනාධිපති ධුරය දිනා ගත්තාය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/|title=Moderate socialist Lagos wins Chilean presidential election|date=16 January 2000|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506162601/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/|archive-date=6 May 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006 ජනවාරි මාසයේදී, චිලී ජාතිකයන් සමාජවාදී පක්ෂයේ ඔවුන්ගේ පළමු කාන්තා ජනාධිපති මිෂෙල් බැචලට් ජෙරියා තෝරා පත් කර ගත් අතර, ජාතික අලුත් කිරීමේ පක්ෂයේ සෙබස්තියන් පිනෙරා පරාජය කරමින්, කොන්සර්ටේෂන් පාලනය තවත් වසර හතරක් දීර්ඝ කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=12 January 2006 |title=Chile elects first woman president |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna10819903 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109023348/http://www.nbcnews.com/id/10819903/ |archive-date=9 November 2013 |access-date=10 November 2019 |work=NBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|title=Bachelet Sworn in As Chile's President|last=Reel|first=Monte|date=12 March 2006|newspaper=The Washington Post|access-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701225835/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|archive-date=1 July 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2010 ජනවාරි මාසයේදී, චිලී ජාතිකයන් වසර 20 කට පසු පළමු දක්ෂිණාංශික ජනාධිපති ලෙස සෙබස්තියන් පිනෙරා තේරී පත් වූ අතර, බැචලෙට්ගෙන් පසු වසර හතරක කාලයක් සඳහා කොන්සර්ටේෂන් හි හිටපු ජනාධිපති එඩ්වාඩෝ ෆ්‍රෙයි රුයිස්-ටැග්ල් පරාජය කළහ. ධුර කාලය සීමා වීම හේතුවෙන්, සෙබස්තියන් පිනේරා 2013 දී නැවත මැතිවරණයට ඉදිරිපත් නොවූ අතර, ඔහුගේ ධුර කාලය 2014 මාර්තු මාසයේදී අවසන් වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මිෂෙල් බැචලට් නැවත ධුරයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 March 2014 |title=Michelle Bachelet sworn in as Chile's president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312035407/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |archive-date=12 March 2014 |access-date=12 August 2021 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; 2017 දෙසැම්බර් ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසු සෙබස්තියන් පිනේරා 2018 දී බැචලට්ගෙන් පසු නැවතත් චිලී ජනාධිපති ධුරයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 December 2017 |title=Chile election: Conservative Piñera elected president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218103345/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |archive-date=18 December 2017 |access-date=12 August 2021 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 March 2018 |title=Pinera, a conservative billionaire, is sworn in as president of Chile |url=https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&amp;guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801211945/https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&amp;guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |archive-date=1 August 2021 |access-date=12 August 2021 |work=Yahoo! News |agency=Agence France Presse}}&lt;/ref&gt;

2010 පෙබරවාරි 27 වන දින, චිලී රාජ්‍යය මෙගාවොට් 8.8 ක භූමිකම්පාවකට ගොදුරු වූ අතර එය එවකට වාර්තා වූ පස්වන විශාලතම භූමිකම්පාවයි. 500 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියහ (ඉන් පසුව ඇති වූ සුනාමියෙන් වැඩි දෙනෙක්) සහ මිලියනයකට අධික පිරිසකට නිවාස අහිමි විය. භූමිකම්පාවෙන් පසුව බහුවිධ පසුකම්පන ද ඇති විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=US ready to help Chile: Obama |url=http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081917/http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501 |archive-date=27 April 2011 |access-date=3 March 2010 |work=The Australia Times}}&lt;/ref&gt; මූලික හානි ඇස්තමේන්තු ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 15-30 අතර වූ අතර එය චිලියේ සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 10% සිට 15% දක්වා විය.&lt;ref&gt;[http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b More Quakes Shake Chile's Infrastructure], Adam Figman, ''Contract'', 1 March 2010 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114030306/http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b|date=14 November 2014}}&lt;/ref&gt;

2010 දී සිරවී සිටි පතල් කම්කරුවන් 33 දෙනෙකු සාර්ථකව බේරා ගැනීම සඳහා චිලී රාජ්‍යය ගෝලීය පිළිගැනීමක් ලබා ගත්තේය. 2010 අගෝස්තු 5 වන දින, උතුරු චිලියේ කොපියාපෝ අසල ඇටකාමා කාන්තාරයේ සැන් ජෝස් තඹ සහ රන් පතලෙහි ප්‍රවේශ උමඟ කඩා වැටුණු අතර, මීටර් 700 (අඩි 2,300) ක් පොළොවට පහළින් මිනිසුන් 33 දෙනෙකු සිර විය. චිලී රජය විසින් සංවිධානය කරන ලද ගලවා ගැනීමේ උත්සාහයක් දින 17 කට පසුව පතල් කම්කරුවන් සොයා ගන්නා ලදී. මාස දෙකකට පසු 2010 ඔක්තෝබර් 13 වන දින පැය 24 කට ආසන්න කාලයක් තුළ සියලුම පිරිමින් 33 දෙනා මතුපිටට ගෙන එන ලද අතර, එම උත්සාහය ලොව පුරා සජීවී රූපවාහිනිය ඔස්සේ විකාශනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;usstatedep&quot;&gt;{{cite web |date=16 December 2011 |title=Background Note: Chile |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121153101/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm |archive-date=21 January 2017 |access-date=19 March 2012 |work=[[Bureau of Western Hemisphere Affairs]], [[United States Department of State]]}}&lt;/ref&gt;[[File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|thumb|සන්තියාගෝ හි ප්ලාසා බැකෙඩානෝ දෙසට 2019–2022 චිලී විරෝධතාවල දර්ශනයක්]]
2019 සිට 2022 දක්වා, සන්තියාගෝ මෙට්‍රෝ හි උමං දුම්රිය ගාස්තු වැඩිවීම, ජීවන වියදම වැඩි වීම, පෞද්ගලීකරණය සහ අසමානතාවයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් චිලී රටපුරා විරෝධතා මාලාවකට මුහුණ දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Naomi Larsson |date=26 October 2019 |title=Chile protests: More than one million bring Santiago to a halt |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026165551/https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html |archive-date=26 October 2019 |access-date=19 November 2019 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; නොවැම්බර් 15 වන දින, ජාතික කොංග්‍රසයේ නියෝජනය කරන ලද බොහෝ දේශපාලන පක්ෂ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් 2020 අප්‍රේල් මාසයේදී ජාතික ජනමත විචාරණයක් කැඳවීමේ ගිවිසුමකට අත්සන් තැබූ අතර පසුව COVID-19 වසංගතය හේතුවෙන් ඔක්තෝබර් දක්වා කල් දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html|title=One month on: Protests in Chile persist despite gov't concessions|author=Sandra Cuffe|date=19 November 2019|work=Al Jazeera|access-date=19 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317120559/https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html|archive-date=17 March 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 ඔක්තෝබර් 25 වන දින, චිලී ජාතිකයන් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවකට පක්ෂව සියයට 78.28 ක් ඡන්දය දුන් අතර, සියයට 21.72 ක් වෙනස ප්‍රතික්ෂේප කළහ; ඡන්දදායකයින්ගේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රතිශතය සියයට 51 කි. 2021 මැයි 15 සහ 16 අතර චිලියේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සම්මුතියේ සාමාජිකයින් සඳහා මැතිවරණයක් පැවැත්විණි;&lt;ref name=&quot;postpone&quot;&gt;{{Cite web |date=6 April 2021 |title=Presidente Piñera promulga reforma que posterga elecciones al 15 y 16 de mayo |url=https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183947/https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |archive-date=5 May 2021 |access-date=7 April 2021 |website=El Mostrador |language=es}}&lt;/ref&gt; ප්‍රතිඵලවලින් පෙනී ගියේ 1990 දී පිනෝචෙට්ගේ ආඥාදායකත්වය අවසන් වීමෙන් පසු ස්ථාපිත දේශපාලන ක්‍රමයේ සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංවිධානයක් දක්නට ලැබුණු අතර, විවිධ ස්වාධීන සහ වාමාංශික අපේක්ෂකයින් සාම්ප්‍රදායික මධ්‍ය-දකුණු සහ මධ්‍ය-වාම පක්ෂවලට සාපේක්ෂව දැඩි ලෙස ක්‍රියා කළහ.

2021 දෙසැම්බර් 19 වන දින, වාමාංශික අපේක්ෂකයෙකු වන 35 හැවිරිදි හිටපු ශිෂ්‍ය විරෝධතා නායක ගේබ්‍රියෙල් බොරික්, චිලියේ ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කර රටේ ලාබාලතම නායකයා බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941|title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president|date=20 December 2021|work=BBC News|access-date=21 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000309/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941|archive-date=20 December 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 මාර්තු 11 වන දින, ඉවත්ව යන ජනාධිපති සෙබස්තියන් පිනේරාගෙන් පසු බොරික් ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/11/gabriel-boric-chile-president-new-era|title=Gabriel Boric, 36, sworn in as president to herald new era for Chile|date=11 March 2022|work=The Guardian|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312233147/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/11/gabriel-boric-chile-president-new-era|archive-date=12 March 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොරික්ගේ කැබිනට් මණ්ඩලයේ බහුතරය - 24 න් 14 ක් - කාන්තාවන් වන අතර එය බටහිර අර්ධගෝලයේ පළමු අවස්ථාවයි.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women|title=Chile's president-elect names progressive, majority-women cabinet|date=21 January 2022|work=The Guardian|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125135734/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women|archive-date=25 January 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2022 සැප්තැම්බර් 4 වන දින, වාමාංශික ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සම්මුතිය විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයේදී ඡන්දදායකයින් නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025|title=Chile constitution: Voters overwhelmingly reject radical change|date=5 September 2022|work=BBC News|access-date=14 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905063525/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025|archive-date=5 September 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 දෙසැම්බර් 17 වන දින, කොන්සර්වේටිව් ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව විසින් ලියන ලද නව ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයකදී ඡන්දදායකයින් දෙවන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළහ.&lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;&gt;{{cite web |last1=Villegas |first1=A. |date=18 December 2023 |title=Chileans reject conservative constitution to replace dictatorship-era text |url=https://www.reuters.com/world/americas/chileans-head-polls-again-replace-dictatorship-era-constitution-2023-12-17/ |access-date=18 December 2023 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=17 December 2023 |title=Chilean voters reject conservative constitution, after defeating leftist charter last year |url=https://apnews.com/article/chile-new-constitution-referendum-f7be231ff564856f6a5e1b0c0ac12c57 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218053713/https://apnews.com/article/chile-new-constitution-referendum-f7be231ff564856f6a5e1b0c0ac12c57 |archive-date=18 December 2023 |access-date=18 December 2023 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Chile rejects second attempt to renew constitution |url=https://www.dw.com/en/chile-rejects-second-attempt-to-renew-constitution/a-67749225 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218193156/https://www.dw.com/en/chile-rejects-second-attempt-to-renew-constitution/a-67749225 |archive-date=18 December 2023 |access-date=19 December 2023 |website=dw.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==

[[ප්‍රවර්ගය:චිලී]]</text>
      <sha1>b27utwm82ntq0xqvvcfr7seko9yxlzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>කොලොම්බියාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182443</id>
    <revision>
      <id>797362</id>
      <parentid>794344</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111339" sha1="6xl3l6d39p1dqvnvr701ipmtgglrc3h" xml:space="preserve">=== පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය ===
[[File:Culturas precolombinas de Colombia.png|thumb|left|කොලොම්බියාවේ පූර්ව-කොලොම්බියානු සංස්කෘතීන්ගේ ස්ථාන සිතියම]]

එහි පිහිටීම හේතුවෙන්, වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමිය මෙසෝඇමරිකාව සහ කැරිබියන් සිට ඇන්ඩීස් සහ ඇමසන් ද්‍රෝණිය දක්වා මුල් මානව ශිෂ්ටාචාරයේ කොරිඩෝවක් විය. පැරණිතම පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් බොගෝටාවට නිරිත දෙසින් 100 කිලෝමීටරස් (සැතපුම් 62) මැග්ඩලීනා නිම්නයේ පුබෙන්සා සහ එල් ටොටුමෝ ස්ථාන වලින් වේ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Correal|first=Urrego G.|year=1993|title=Nuevas evidencias culturales pleistocenicas y megafauna en Colombia|journal=Boletin de Arqueologia|issue=8|pages=3–13}}&lt;/ref&gt; මෙම ස්ථාන පැලියෝඉන්දියානු යුගයේ (ක්‍රි.පූ. 18,000–8000) සිට පැවත එන්නකි. පුවර්ටෝ හෝර්මිගා සහ අනෙකුත් ස්ථානවල, පුරාණ යුගයේ (ක්‍රි.පූ. ~8000–2000) හෝඩුවාවන් සොයාගෙන ඇත. කුන්ඩිනමාර්කා හි එල් අබ්‍රා සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ප්‍රදේශවල ද මුල් කාලීන ජනාවාස පැවති බව ශේෂයන් පෙන්නුම් කරයි. ඇමරිකාවේ සොයාගත් පැරණිතම මැටි භාණ්ඩ, සැන් ජැසින්ටෝ හි තිබී, ක්‍රි.පූ. 5000–4000 දක්වා දිව යයි.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hoopes|first=John|year=1994|title=Ford Revisited: A Critical Review of the Chronology and Relationships of the Earliest Ceramic Complexes in the New World, 6000-1500 B.C. (1994)|url=https://zenodo.org/record/848786|url-status=live|journal=Journal of World Prehistory|volume=8|issue=1|pages=1–50|doi=10.1007/bf02221836|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232542/https://zenodo.org/record/848786|archive-date=21 October 2018|access-date=6 September 2019|s2cid=161916440}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=San Jacinto |url=https://artsandculture.google.com/story/san-jacinto-museo-mapuka-uninorte/fwVRd9f5IBOQag?hl=en |access-date=2025-05-16 |website=Google Arts &amp; Culture |language=en}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රි.පූ. 12,500 වන විට වර්තමාන කොලොම්බියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ ආදිවාසී ජනතාව වාසය කළහ. වර්තමාන බොගෝටා අසල එල් අබ්‍රා, ටිබිටෝ සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ස්ථානවල සංචාරක දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්‍රිකයන් මැග්ඩලීනා ගංගා නිම්නයේ සිට එකිනෙකා සමඟ සහ අනෙකුත් සංස්කෘතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Van der Hammen|first1=Thomas|last2=Urrego|first2=Gonzalo Correal|date=September 1978|title=Prehistoric man of the Sabana de Bogotá: Data for an ecological prehistory|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=25|issue=1–2|pages=179–190|bibcode=1978PPP....25..179V|doi=10.1016/0031-0182(78)90077-9}}&lt;/ref&gt; සෙරානියා ඩි ලා ලින්ඩෝසා හි අධ්‍යයනයට ලක්ව ඇති අට සැතපුම් (කි.මී. 13) රූප සටහන් ඇතුළත් ස්ථානයක් 2020 නොවැම්බර් මාසයේදී අනාවරණය විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/29/sistine-chapel-of-the-ancients-rock-art-discovered-in-remote-amazon-forest|title=Sistine Chapel of the ancients' rock art discovered in remote Amazon forest|last=Alberge|first=Dalya|date=29 November 2020|access-date=16 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130165841/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/29/sistine-chapel-of-the-ancients-rock-art-discovered-in-remote-amazon-forest|archive-date=30 November 2020|website=[[The Guardian]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වඳ වී ගිය සත්ත්ව විශේෂ නිරූපණය කර ඇති බැවින්, එම ස්ථානයේ වැඩ කරන මානව විද්‍යාඥයින් විසින් ඔවුන්ගේ වයස අවුරුදු 12,500 (ක්‍රි.පූ. 10,480 පමණ) ලෙස යෝජනා කර ඇත. එය ප්‍රදේශයේ මුල්ම මානව වාඩිලෑම අතරතුර විය.

ක්‍රි.පූ. 5000 සහ 1000 අතර, දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්‍ර කෘෂිකාර්මික සමාජවලට සංක්‍රමණය විය; ස්ථාවර ජනාවාස ස්ථාපිත කරන ලද අතර, මැටි භාණ්ඩ දර්ශනය විය. ක්‍රි.පූ. 1 වන සහස්‍රයේ සිට, මුයිස්කා, සෙනු, ක්විම්බයා සහ ටයිරෝනා ඇතුළු ඇමරින්ඩියන් කණ්ඩායම්, කැසික්වරුන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් පිරමීඩීය බල ව්‍යුහයක් සහිත කැසිකාස්ගෝස් දේශපාලන ක්‍රමය දියුණු කළහ. මුයිස්කා ප්‍රධාන වශයෙන් වර්තමානයේ බෝයාකා සහ කුන්ඩිනමාර්කා උස් සානුව (ඇල්ටිප්ලානෝ කුන්ඩිබෝයාසෙන්ස්) දෙපාර්තමේන්තු ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ වාසය කළ අතර එහිදී ඔවුන් මුයිස්කා සම්මේලනය පිහිටුවා ගත්හ. ඔවුන් බඩ ඉරිඟු, අර්තාපල්, ක්විනෝවා සහ කපු වගා කළ අතර, රන්, මරකත, බ්ලැන්කට්, සෙරමික් අත්කම්, කොකා සහ විශේෂයෙන් පාෂාණ ලුණු අසල්වැසි ජාතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ. ටයිරෝනා උතුරු කොලොම්බියාවේ සියෙරා නෙවාඩා ඩි සැන්ටා මාර්ටා හි හුදකලා කඳු වැටියේ වාසය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Broadbent|first=Sylvia|year=1965|title=Los Chibchas: organización socio-polític|journal=Serie Latinoamericana|volume=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Anderson |first=Jon Lee |date=2018-03-20 |title=Stepping Beyond Cartagena: Exploring Colombia's Northern Reaches |url=https://www.cntraveler.com/story/stepping-beyond-cartagena-exploring-colombias-northern-reaches |access-date=2025-05-16 |website=Condé Nast Traveler |language=en-US}}&lt;/ref&gt; කොලොම්බියානු ඇන්ඩීස් හි බටහිර සහ මධ්‍යම පරාසයන් අතර කොකා ගංගා නිම්නයේ ප්‍රදේශවල ක්විම්බයා වාසය කළහ.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Álvaro Chaves Mendoza |url=https://books.google.com/books?id=txJH1_qweSMC&amp;pg=PA1 |title=Los indios de Colombia |author2=Jorge Morales Gómez |publisher=Editorial Abya Yala |year=1995 |isbn=978-9978-04-169-7 |volume=7 |language=es |access-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233343/https://books.google.com/books?id=txJH1_qweSMC&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොහෝ ඇමරින්ඩියන්වරු කෘෂිකර්මාන්තයේ නියැලුණු අතර එක් එක් ආදිවාසී ප්‍රජාවේ සමාජ ව්‍යුහය වෙනස් විය. කැරිබ්ස් වැනි ආදිවාසී ජන කණ්ඩායම් කිහිපයක් ස්ථිර යුද්ධයක ජීවත් වූ නමුත් අනෙක් අයට අඩු යුදවාදී ආකල්ප තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Historia de Colombia: el establecimiento de la dominación española – Los Pueblos Indígenas del Territorio Colombiano |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/hicol/hico3.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109083852/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/hicol/hico3.htm |archive-date=9 November 2017 |access-date=20 September 2016 |publisher=banrepcultural.org |language=es}}&lt;/ref&gt; 1200 ගණන්වලදී, කොලොම්බියාවේ මැලේ-පොලිනීසියානුවන් සහ ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් සම්බන්ධතා ඇති කර ගත් අතර, එමඟින් පූර්ව යටත් විජිත කොලොම්බියාවේ සිට සමහර පැසිෆික් සාගර දූපත් දක්වා ස්වදේශික ඇමරිකානු ජාන විද්‍යාව ව්‍යාප්ත විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020-07-08 |title=Polynesians, Native Americans made contact before European arrival, genetic study finds |url=https://phys.org/news/2020-07-polynesians-native-americans-contact-european.html |website=Phys.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ioannidis|first1=Alexander G.|last2=Blanco-Portillo|first2=Javier|last3=Sandoval|first3=Karla|last4=Hagelberg|first4=Erika|last5=Miquel-Poblete|first5=Juan Francisco|last6=Moreno-Mayar|first6=J. Víctor|last7=Rodríguez-Rodríguez|first7=J. E.|last8=Quinto-Cortés|first8=Consuelo D.|last9=Auckland|first9=Kathryn|last10=Parks|first10=Tom|last11=Robson|first11=Kathryn|display-authors=1|date=July 2020|title=Native American gene flow into Polynesia predating Easter Island settlement by Alexander G. Ioannidis et al.|journal=Nature|volume=583|issue=7817|pages=572–577|doi=10.1038/s41586-020-2487-2|pmc=8939867|pmid=32641827|last12=Hill|first12=Adrian V. S.|last13=Avila-Arcos|first13=María C.|last14=Sockell|first14=Alexandra|last15=Homburger|first15=Julian R.|last16=Wojcik|first16=Genevieve L.|last17=Barnes|first17=Kathleen C.|last18=Herrera|first18=Luisa|last19=Berríos|first19=Soledad|last20=Acuña|first20=Mónica|last21=Llop|first21=Elena|last22=Eng|first22=Celeste|last23=Huntsman|first23=Scott|last24=Burchard|first24=Esteban G.|last25=Gignoux|first25=Christopher R.|last26=Cifuentes|first26=Lucía|last27=Verdugo|first27=Ricardo A.|last28=Moraga|first28=Mauricio|last29=Mentzer|first29=Alexander J.|last30=Bustamante|first30=Carlos D.}}&lt;/ref&gt;

=== යටත් විජිත සමය ===
[[File:Retrato_de_Vasco_Nuñez_de_Balboa_(1475-1517)_-_Anónimo.jpg|upright|thumb|මහාද්වීපයේ පළමු ස්ථාවර යුරෝපීය ජනාවාස වූ සැන්ටා මරියා ලා ඇන්ටිගුවා ඩෙල් ඩාරියන් හි නිර්මාතෘ වස්කෝ නූනෙස් ඩි බල්බෝවා]]

ඇලන්සෝ ද ඔජෙඩා (කොලොම්බස් සමඟ යාත්‍රා කර ඇත) 1499 දී ගුජිරා අර්ධද්වීපයට ළඟා විය.&lt;ref name=&quot;LABLAA6&quot;&gt;{{cite web |author=Nicolás del Castillo Mathieu |date=March 1992 |title=La primera vision de las costas Colombianas, Repaso de Historia |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071019045321/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm |archive-date=19 October 2007 |access-date=29 February 2008 |work=Revista Credencial |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Alonso de Ojeda |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/o/ojeda.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704180050/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/o/ojeda.htm |archive-date=4 July 2014 |access-date=2 April 2014 |publisher=biografiasyvidas.com |language=es}}&lt;/ref&gt; රොඩ්රිගෝ ද බැස්ටිඩාස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයෝ 1500 දී කැරිබියන් වෙරළ තීරයේ පළමු ගවේෂණය සිදු කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rodrigo de Bastidas |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/bastidas.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423173935/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/bastidas.htm |archive-date=23 April 2021 |access-date=2 April 2014 |publisher=biografiasyvidas.com |language=es}}&lt;/ref&gt; ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් 1502 දී කැරිබියන් දූපත් ආසන්නයේ යාත්‍රා කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cristóbal Colón |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/colon_cristobal.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306173922/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/colon_cristobal.htm |archive-date=6 March 2014 |access-date=2 April 2014 |publisher=biografiasyvidas.com |language=es}}&lt;/ref&gt; 1508 දී, වස්කෝ නුනෙස් ද බල්බෝවා උරාබා බොක්ක ප්‍රදේශය හරහා භූමියට ගවේෂණයක් සමඟ ගිය අතර ඔවුන් 1510 දී සැන්ටා මාරියා ලා ඇන්ටිගුවා ඩෙල් ඩැරියන් නගරය ආරම්භ කළ අතර එය මහාද්වීපයේ පළමු ස්ථාවර ජනාවාසය විය.{{efn|Balboa is best known for being the first European to see the Pacific Ocean in 1513, which he called ''Mar del Sur'' (or &quot;Sea of the South&quot;) and would facilitate Spanish exploration and settlement of South America.}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vasco Núñez de Balboa |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/balboa.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407072547/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/balboa.htm |archive-date=7 April 2014 |access-date=2 April 2014 |publisher=biografiasyvidas.com |language=es}}&lt;/ref&gt; සැන්ටා මාර්ටා 1525 දී ආරම්භ කරන ලද අතර,&lt;ref&gt;{{cite book |author=Vázquez, Trinidad Miranda |url=https://books.google.com/books?id=m5zI94b6u_4C&amp;pg=PP1 |title=La gobernación de Santa Marta (1570–1670) Vol. 232 |publisher=Editorial CSIC-CSIC Press |year=1976 |isbn=978-84-00-04276-9 |page=3 |language=es |access-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233342/https://books.google.com/books?id=m5zI94b6u_4C&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සහ 1533 දී කාටජිනා ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Plá, María del Carmen Borrego |url=https://books.google.com/books?id=hV-bQJo8wOIC&amp;pg=PP1 |title=Cartagena de Indias en el siglo XVI. Vol. 288 |publisher=Editorial CSIC-CSIC Press |year=1983 |isbn=978-84-00-05440-3 |pages=3–5 |language=es |access-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233355/https://books.google.com/books?id=hV-bQJo8wOIC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණික ගොන්සාලෝ ජිමිනෙස් ද ක්වෙසාඩා 1536 අප්‍රේල් මාසයේදී අභ්‍යන්තරයට ගවේෂණයක් මෙහෙයවූ අතර, ඔහු &quot;ග්‍රනාඩා නව රාජධානිය&quot; පසු කළ දිස්ත්‍රික්ක බව්තීස්ම කළේය. 1538 අගෝස්තු මාසයේදී, ඔහු මුයික්වයිටා හි මුයිස්කා කැසිකාස්ගෝ අසල එහි අගනුවර තාවකාලිකව ආරම්භ කළ අතර එය &quot;සැන්ටා ෆේ&quot; ලෙස නම් කළේය. නම ඉක්මනින්ම උපසර්ගයක් ලබා ගත් අතර එය සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ලෙස හැඳින්විණි.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=P1DEFqZ6c5QC&amp;pg=PP1 |title=Invading Colombia: Spanish accounts of the Gonzalo Jiménez de Quesada expedition of conquest Vol. 1 |publisher=Penn State Press |year=2007 |isbn=978-0-271-02936-8 |editor=Francis, John Michael |editor1-link=J. Michael Francis |access-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233341/https://books.google.com/books?id=P1DEFqZ6c5QC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JaramilloUribe1989&quot;&gt;{{Cite journal|last=Jaramillo Uribe|first=Jaime|year=1989|title=Perfil histórico de Bogotá|url=https://revistas.uniandes.edu.co/index.php/hiscrit/article/view/3641|url-status=live|journal=Historia Crítica|language=es|issue=1|pages=5–19|doi=10.7440/histcrit1.1989.01|issn=0121-1617|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502215357/https://revistas.uniandes.edu.co/index.php/hiscrit/article/view/3641|archive-date=2 May 2024|access-date=7 August 2024}}&lt;/ref&gt; මුල් ආක්‍රමණිකයින් විසින් අභ්‍යන්තරයට කළ තවත් කැපී පෙනෙන ගමන් දෙකක් එම කාලය තුළම සිදු විය. ක්විටෝහි ජයග්‍රාහකයා වූ සෙබස්තියන් ද බෙලාල්කසාර් උතුරට ගමන් කර 1536 දී කාලි සහ 1537 දී පොපයාන් පිහිටුවන ලදී;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Silvia Padilla Altamirano |url=https://books.google.com/books?id=785fTqvsPSEC&amp;pg=PP1 |title=La encomienda en Popayán: tres estudios |publisher=Editorial CSIC Press |year=1977 |isbn=978-84-00-03612-6 |pages=4–5 |language=es |access-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233342/https://books.google.com/books?id=785fTqvsPSEC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1536 සිට 1539 දක්වා, ජර්මානු ජයග්‍රාහක නිකොලස් ෆෙඩර්මන් &quot;රන් නගරය&quot; වන එල් ඩොරාඩෝ සෙවීම සඳහා ලානොස් පෙරදිග තරණය කර කෝඩිලෙරා පෙරදිග හරහා ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Massimo Livi Bacci |url=https://books.google.com/books?id=tMEp1OPtF7QC&amp;pg=PP1 |title=El dorado en el pantano |publisher=Marcial Pons Historia |year=2012 |isbn=978-84-92820-65-8 |language=es |access-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233402/https://books.google.com/books?id=tMEp1OPtF7QC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Ramírez, Natalia|author2=Gutiérrez, Germán|year=2010|title=Félix de Azara: Observaciones conductuales en su viaje por el Virreinato del Río de la Plata|url=http://www.bdigital.unal.edu.co/5001/|url-status=dead|journal=Revista de historia de la psicología|volume=31|issue=4|pages=52–53|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617142800/http://www.bdigital.unal.edu.co/5001/|archive-date=17 June 2016|access-date=17 May 2016}}&lt;/ref&gt; 16 වන සහ 17 වන සියවස් වලදී ස්පාඤ්ඤ සහ අනෙකුත් යුරෝපීයයන් නිව් ග්‍රැනඩාවට ආකර්ෂණය කර ගැනීමේදී පුරාවෘත්තය සහ රත්තරන් ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=El Dorado Legend Snared Sir Walter Raleigh |url=http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213054547/http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ |archive-date=13 February 2017 |access-date=23 August 2013 |work=National Geographic}}&lt;/ref&gt;

ආක්‍රමණිකයන් විවිධ ආදිවාසී ප්‍රජාවන්ගේ සතුරන් සමඟ නිතර සන්ධාන ගත විය. ආදිවාසී මිත්‍ර පාක්ෂිකයෝ යටත් කර ගැනීමට මෙන්ම අධිරාජ්‍යය නිර්මාණය කිරීමට සහ පවත්වාගෙන යාමට තීරණාත්මක වූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=La Conquista del Nuevo Reino de Granada: la interpretación de los siete mitos (III) – RESTALL, Matthew: Los siete mitos de la conquista española, Barcelona, 2004 |url=http://queaprendemoshoy.com/la-conquista-del-nuevo-reino-de-granada-la-interpretacion-de-los-siete-mitos-iii/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209181225/http://queaprendemoshoy.com/la-conquista-del-nuevo-reino-de-granada-la-interpretacion-de-los-siete-mitos-iii/ |archive-date=9 February 2020 |access-date=21 September 2016 |publisher=queaprendemoshoy.com/ |language=es}}&lt;/ref&gt; කොලොම්බියාවේ ආදිවාසී ජනයා යටත් කර ගැනීම මෙන්ම වසූරිය වැනි යුරේසියානු රෝග හේතුවෙන් ජනගහනයේ අඩුවීමක් අත්විඳින ලද අතර ඒවාට ප්‍රතිශක්තියක් නොතිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jorge Augusto Gamboa M. |title=Las sociedades indígenas del Nuevo Reino de Granada bajo el dominio español |url=http://www.icanh.gov.co/recursos_user/documentos/editores/201/Articulos/SociedadesIndigenas-Reyes2009.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.icanh.gov.co/recursos_user/documentos/editores/201/Articulos/SociedadesIndigenas-Reyes2009.pdf |archive-date=9 October 2022 |publisher=Instituto Colombiano de Antropología e Historia |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Las plantas medicinales en la época de la colonia y de la independencia |url=http://www.colombiaaprende.edu.co/html/productos/1685/articles-242836_proyecto_documento.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408212640/http://www.colombiaaprende.edu.co/html/productos/1685/articles-242836_proyecto_documento.pdf |archive-date=8 April 2014 |access-date=7 April 2014 |publisher=colombiaaprende.edu.co |language=es}}&lt;/ref&gt; භූමිය පාළු වූ බව සලකන විට, ස්පාඤ්ඤ කිරීටය යටත් විජිත භූමිවල උනන්දුවක් දක්වන සියලුම පුද්ගලයින්ට දේපළ විකුණා, විශාල ගොවිපලවල් සහ පතල් සන්තකයේ තබා ගැනීම නිර්මාණය කළේය.&lt;ref name=&quot;TierrasColonia&quot;&gt;{{cite web |author=Mayorga, Fernando |year=2002 |title=La propiedad de tierras en la Colonia: Mercedes, composición de títulos y resguardos indígenas |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/mayo2002/propdetierras.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408213109/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/mayo2002/propdetierras.htm |archive-date=8 April 2014 |access-date=7 April 2014 |website=banrepcultural.org |publisher=Revista Credencial Historia |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EconomíaColonial&quot;&gt;{{cite web |author=Germán Colmenares |title=Historia económica y órdenes de magnitud, Capítulo 1: La Formación de la Economía Colonial (1500–1740). |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/economia/histecon/histecon2a.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109160412/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/economia/histecon/histecon2a.htm |archive-date=9 November 2017 |access-date=7 April 2014 |publisher=banrepcultural.org |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;políticaeconómica&quot;&gt;{{cite web |author=Margarita González |title=La política económica virreinal en el Nuevo Reino de Granada: 1750–1810 |url=http://admin.banrepcultural.org/sites/default/files/lablaa/revistas/revanuario/ancolh11/articul/art5/art5a.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408211849/http://admin.banrepcultural.org/sites/default/files/lablaa/revistas/revanuario/ancolh11/articul/art5/art5a.pdf |archive-date=8 April 2014 |publisher=banrepcultural.org |language=es}}&lt;/ref&gt; 16 වන සියවසේදී, ස්පාඤ්ඤයේ නාවික විද්‍යාව කැසා ඩි කොන්ත්‍රාටේෂියන් හි බොහෝ විද්‍යාත්මක පුද්ගලයින්ට ස්තූතිවන්ත වෙමින් විශාල දියුණුවක් අත්කර ගත් අතර නාවික විද්‍යාව අයිබීරියානු ව්‍යාප්තියේ අත්‍යවශ්‍ය කුළුණක් විය.&lt;ref name=&quot;Alonso de Santa Cruz&quot;&gt;{{cite journal|last1=Domingo|first1=Mariano Cuesta|date=2004|title=Alonso de Santa Cruz, cartógrafo y fabricante de instrumentos náuticos de la Casa de Contratación|trans-title=Alonso de Santa Cruz, Cartographer and Maker of Nautical Instruments of the Spanish Casa de Contratación|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1086671|url-status=live|journal=Revista Complutense de Historia de América|language=es|volume=30|pages=7–40|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203234102/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1086671|archive-date=3 February 2021|access-date=13 November 2020}}&lt;/ref&gt; 1542 දී, නිව් ග්‍රැනඩා කලාපය, දකුණු ඇමරිකාවේ අනෙකුත් සියලුම ස්පාඤ්ඤ දේපළ සමඟ, පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ කොටසක් බවට පත් වූ අතර එහි අගනුවර ලීමා හි විය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=John Huxtable Elliott |url=https://books.google.com/books?id=Q6ucuphGA3YC&amp;pg=PA124 |title=Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America, 1492–1830 |publisher=Yale University Press |year=2007 |isbn=978-0-300-12399-9 |pages=124–125 |access-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233440/https://books.google.com/books?id=Q6ucuphGA3YC&amp;pg=PA124 |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1547 දී, නිව් ග්‍රැනඩාව උපරාජපතීන් තුළ වෙනම කපිතාන්-ජෙනරාල්වරයෙකු බවට පත් වූ අතර, එහි අගනුවර සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shaw |first=Jeffrey M. |url=https://books.google.com/books?id=vt-vDwAAQBAJ&amp;pg=PA429 |title=Religion and Contemporary Politics: A Global Encyclopedia |publisher=Abc-Clio |year=2019 |isbn=9781440839337 |pages=429 |access-date=19 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715073548/https://books.google.com/books?id=vt-vDwAAQBAJ&amp;pg=PA429 |archive-date=15 July 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1549 දී, රාජකීය ප්‍රජාව රාජකීය නියෝගයක් මගින් නිර්මාණය කරන ලද අතර, නිව් ග්‍රැනඩාව පාලනය කරන ලද්දේ එකල සැන්ටා මාර්ටා, රියෝ ද සැන් ජුවාන්, පොපයාන්, ගුවායානා සහ කාටජිනා යන පළාත්වලින් සමන්විත වූ සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා හි රාජකීය ප්‍රේක්ෂකයින් විසිනි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Law VIII (&quot;Royal Audiencia and Chancery of Santa Fe in the New Kingdom of Granada&quot;) of Title XV (&quot;Of the Royal Audiencias and Chanceries of the Indies&quot;) of Book II |url=http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/LeyIndia/0102015.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629092003/http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/LeyIndia/0102015.pdf |archive-date=29 June 2014 |access-date=4 April 2014 |publisher=congreso.gob.pe}}&lt;/ref&gt; නමුත් යටත් විජිතයේ සිට ස්පාඤ්ඤය දක්වා වැදගත් තීරණ ඉන්දීය කවුන්සිලය විසින් ගනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Fernando Mayorga García |url=http://www.archivobogota.gov.co/libreria/pdf/LIBRO_PATRIMONIO_DOCUMENTAL.pdf |title=El patrimonio documental de Bogotá, Siglos XVI – XIX: Instituciones y Archivos |author2=Juana M. Marín Leoz |author3=Adelaida Sourdis Nájera |publisher=Subdirección Imprenta Distrital – D.D.D.I |year=2011 |isbn=978-958-717-064-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407095333/http://www.archivobogota.gov.co/libreria/pdf/LIBRO_PATRIMONIO_DOCUMENTAL.pdf |archive-date=7 April 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Julián Bautista Ruiz Rivera |url=https://books.google.com/books?id=5R0dPbOImsUC&amp;pg=PP1 |title=Encomienda y mita en Nueva Granada en el siglo XVII |publisher=Editorial CSIC Press |year=1975 |isbn=978-84-00-04176-2 |pages=xxi–xxii |access-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202233403/https://books.google.com/books?id=5R0dPbOImsUC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=2 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Defensa de Cartagena de Indias por la escuadra de D. Blas de Lezo, año 1741.jpg|thumb|left|ජෙන්කින්ස් කන් යුද්ධයේ ප්‍රධාන ස්පාඤ්ඤ ජයග්‍රහණයක් වූ කාටජිනා ඩි ඉන්ඩියාස් සටනේ නිදර්ශනයක්.&lt;ref name=&quot;BattleofCartagena&quot;&gt;{{cite book |author=Jorge Cerdá Crespo |url=https://books.google.com/books?id=iHc5HlQpmmUC&amp;pg=PA3 |title=Conflictos coloniales: la guerra de los nueve años 1739–1748 |publisher=Universidad de Alicante |year=2010 |isbn=978-84-9717-127-4 |language=es |access-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012920/https://books.google.com/books?id=iHc5HlQpmmUC&amp;pg=PA3#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

16 වන සියවසේදී, යුරෝපීය වහල් වෙළෙන්දෝ වහලුන් වූ අප්‍රිකානුවන් ඇමරිකාවට ගෙන ඒමට පටන් ගත්හ. වහලුන් මිලදී ගැනීම සඳහා අප්‍රිකාවේ කර්මාන්තශාලා ස්ථාපිත නොකළ එකම යුරෝපීය බලවතා ස්පාඤ්ඤය විය; ඒ වෙනුවට ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යය අසෙන්ටෝ ක්‍රමය මත විශ්වාසය තැබූ අතර, අනෙකුත් යුරෝපීය ජාතීන්ගේ වෙළෙන්දන්ට වහල් ජනතාව ඔවුන්ගේ විදේශීය ප්‍රදේශවලට වෙළඳාම් කිරීමට බලපත්‍රය ප්‍රදානය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PH_cf27ucZAC&amp;pg=PP1 |title=Génesis y desarrollo de la esclavitud en Colombia siglos XVI y XVII |publisher=Universidad del Valle |year=2005 |isbn=978-958-670-338-3 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Alvaro Gärtner |url=https://books.google.com/books?id=5cUdM30KwxkC&amp;pg=PP1 |title=Los místeres de las minas: crónica de la colonia europea más grande de Colombia en el siglo XIX, surgida alrededor de las minas de Marmato, Supía y Riosucio |publisher=Universidad de Caldas |year=2005 |isbn=978-958-8231-42-6 |access-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221121101/https://books.google.com/books?id=5cUdM30KwxkC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=21 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම ක්‍රමය අප්‍රිකානුවන් කොලොම්බියාවට ගෙන එන ලදී, නමුත් බොහෝ දෙනෙක් ආයතනයට එරෙහිව කතා කළහ.{{efn|A royal decree of 1713 approved the legality of [[Palenque de San Basilio]] founded by runaway slaves as a refuge in the seventeenth century. The people of San Basilio fought against slavery, thereby giving rise to the first free place in the Americas.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Palenque, Cartagena y Afro-Caribe: historia y lengua|first1=Yves|last1=Moñino|first2=Armin|last2=Schwegler|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-096022-8|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=mv4iAAAAQBAJ&amp;pg=PR1|pages=vii–ix, 21–35|access-date=26 December 2021|archive-date=21 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221121101/https://books.google.com/books?id=mv4iAAAAQBAJ&amp;pg=PR1#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Its main leader was [[Benkos Bioho|Benkos Biohó]], who was born in West Africa.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.urosario.edu.co/Subsitio/Catedra-de-Estudios-Afrocolombianos/Documentos/03-Presentacion-Dossier-Unesco---Palenque-de-San-B.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.urosario.edu.co/Subsitio/Catedra-de-Estudios-Afrocolombianos/Documentos/03-Presentacion-Dossier-Unesco---Palenque-de-San-B.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=Palenque de San Basilio |publisher=urosario.edu.co|language=es}}&lt;/ref&gt;}}{{efn|[[Peter Claver]] was a Spaniard who traveled to Cartagena in 1610 and was ordained as a [[Jesuit]] priest in 1616. Claver cared for African slaves for thirty-eight years, defending their lives and the [[dignity]].&lt;ref&gt;Proceso de beatificación y canonización de San Pedro Claver. Edición de 1696. Traducción del latín y del italiano, y notas de Anna María Splendiani y Tulio Aristizábal S. J. Pontificia Universidad Javeriana. Universidad Católica del Táchira. 2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valtierra, Ángel. 1964. San Pedro Claver, el santo que liberó una raza.&lt;/ref&gt;}} ආදිවාසී ජනතාව ස්පාඤ්ඤ කිරීටයේ නීත්‍යානුකූල යටත්වැසියන් වූ බැවින් ඔවුන් වහල්භාවයට පත් කළ නොහැකි විය.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2003 |title=La esclavitud negra en la América española |url=http://www.gabrielbernat.es/espana/esclavitud/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126033717/http://www.gabrielbernat.es/espana/esclavitud/index.html |archive-date=26 November 2016 |access-date=20 September 2016 |publisher=gabrielbernat.es |language=es}}&lt;/ref&gt; ආදිවාසී ජනතාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා, ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත බලධාරීන් විසින් ඉඩම් හිමිකාරිත්වය සහ නියාමනයේ විවිධ ආකාර ස්ථාපිත කරන ලදී: රෙස්ගුවාර්ඩෝස්, එන්කොමියෙන්ඩාස් සහ හැසියෙන්ඩාස්.&lt;ref name=&quot;TierrasColonia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EconomíaColonial&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;políticaeconómica&quot; /&gt;

කෙසේ වෙතත්, කොලොම්බියාව ඇතුළත් පේරු උපරාජ මණ්ඩලය සහ ඇමරිකාවේ ඉල්ලුමක් පැවති සිල්ක් සහ පෝසිලේන් වැනි ආසියානු නිෂ්පාදනවල ප්‍රභවය වූ පිලිපීනය ඇතුළත් නිව් ස්පාඤ්ඤ උපරාජ මණ්ඩලය අතර සෘජු වෙළඳාම ස්පාඤ්ඤය තහනම් කළ බැවින්, කොලොම්බියානුවන් අතර රහසිගත ස්පාඤ්ඤ විරෝධී අතෘප්තිය දැනටමත් වර්ධනය වෙමින් පැවතුනි. නීති විරෝධී ආසියානු ආනයන සඳහා බෙදාහැරීමේ මධ්‍යස්ථානය වන කොලොම්බියාවේ කෝර්ඩෝබා හි ජාවාරම් කළ ආසියානු භාණ්ඩ අවසන් වූ බැවින්, පේරු, පිලිපීන සහ මෙක්සිකානුවන් අතර නීති විරෝධී වෙළඳාම රහසිගතව දිගටම පැවතුනි. ස්පාඤ්ඤයේ බලධාරීන්ට එරෙහිව මෙම ජනයා අතර ඇති වූ කුමන්ත්‍රණය හේතුවෙන්. ඔවුන් බලහත්කාරයෙන් ස්පාඤ්ඤ ඒකාධිකාරයට අකීකරු වෙමින් එකිනෙකා සමඟ පදිංචි වී වෙළඳාම් කළහ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Villamar|first1=Cuauhtemoc|date=March 2022|title=El Galeón de Manila y el comercio de Asia: Encuentro de culturas y sistemas|journal=Interacción Sino-Iberoamericana / Sino-Iberoamerican Interaction|volume=2|issue=1|pages=85–109|doi=10.1515/sai-2022-0008|doi-access=free|s2cid=249318172}}&lt;/ref&gt;

[[File:Viceroyalty_of_New_Granada_(orthographic_projection).svg|thumb|නිව් ග්‍රනාඩා උප රාජකීයත්වයේ සිතියම]]

නිව් ග්‍රනාඩා හි උප රාජකීයත්වය 1717 දී පිහිටුවන ලද අතර, පසුව තාවකාලිකව ඉවත් කරන ලද අතර, පසුව 1739 දී නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. එහි අගනුවර වූයේ සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ය. මෙම උප රාජකීයත්වයට කලින් නිව් ස්පාඤ්ඤයේ හෝ පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ අධිකරණ බලය යටතේ පැවති සහ ප්‍රධාන වශයෙන් අද වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය සහ පැනමාවට අනුරූප වන වයඹදිග දකුණු ඇමරිකාවේ තවත් පළාත් කිහිපයක් ඇතුළත් විය. බොගෝටා ලීමා සහ මෙක්සිකෝ නගරය සමඟ නව ලෝකයේ ස්පාඤ්ඤ දේපළවල ප්‍රධාන පරිපාලන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය, නමුත් එය එම නගර දෙකට සාපේක්ෂව ආර්ථික හා සැපයුම් ක්‍රම කිහිපයකින් අඩු සංවර්ධනයක් පැවතුනි.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Rivera, Julián Bautista Ruiz |year=1997 |title=Reformismo local en el nuevo Reino de Granada. Temas americanistas N° 13 |url=http://institucional.us.es/tamericanistas/uploads/revista/13/RUIZ-RIVERA..pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103045601/http://institucional.us.es/tamericanistas/uploads/revista/13/RUIZ-RIVERA..pdf |archive-date=3 November 2014 |access-date=8 April 2014 |pages=80–98 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Jaime U. Jaramillo |url=http://www.banrep.gov.co/sites/default/files/publicaciones/archivos/borra074.pdf |title=Transferring Wealth and Power from the Old to the New World: Monetary and Fiscal Institutions in the 17th Through the 19th Centuries – Chapter 12 |author2=Adolfo R. Maisel |author3=Miguel M. Urrutia |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-02727-4 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.banrep.gov.co/sites/default/files/publicaciones/archivos/borra074.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1739 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යය ස්පාඤ්ඤයට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ අතර, කාටජිනා නගරය ඉක්මනින් බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ ප්‍රධාන ඉලක්කයක් බවට පත්විය. නගරය අල්ලා ගැනීම සඳහා දැවැන්ත බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂණ බලකායක් යවන ලද නමුත්, මූලික ආක්‍රමණයන් ලබා ගැනීමෙන් පසු, විනාශකාරී රෝග පැතිරීම් ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩපණ කළ අතර, බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පසුබැසීමට සිදු විය. මෙම සටන ගැටුමේ ස්පාඤ්ඤයේ වඩාත්ම තීරණාත්මක ජයග්‍රහණවලින් එකක් බවට පත් වූ අතර, සත් අවුරුදු යුද්ධය තෙක් කැරිබියන් දූපත් වල ස්පාඤ්ඤ ආධිපත්‍යය තහවුරු කළේය.&lt;ref name=&quot;BattleofCartagena&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|author=Greshko, Michael|title=Did This Spanish Shipwreck Change the Course of History?|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151102-colombia-shipwreck-cartagena-battle-1700s/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151103233303/http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151102-colombia-shipwreck-cartagena-battle-1700s/|archive-date=3 November 2015|magazine=National Geographic}}&lt;/ref&gt; 18 වන සියවසේ පූජක, උද්භිද විද්‍යාඥ සහ ගණිතඥ ජෝස් සෙලෙස්ටිනෝ මුටිස් හට නිව් ග්‍රැනාඩාවේ ස්වභාවය පිළිබඳ ඉන්වෙන්ටරියක් පැවැත්වීම සඳහා වයිස්රෝයි ඇන්ටෝනියෝ කැබල්ලෙරෝ වයි ගොන්ගෝරා විසින් පවරන ලදී. 1783 දී ආරම්භ වූ මෙය නිව් ග්‍රැනාඩාවට රාජකීය උද්භිද විද්‍යාත්මක ගවේෂණය ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. එය ශාක හා වනජීවී වර්ගීකරණය කළ අතර, සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා නගරයේ පළමු තාරකා විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණාගාරය ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=José Celestino Mutis in New Granada: A life at the service of an Expedition (1760–1808) |url=http://www.rjb.csic.es/jardinbotanico/jardin/index.php?len=en&amp;Pag=89 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413125927/http://www.rjb.csic.es/jardinbotanico/jardin/index.php?len=en&amp;Pag=89 |archive-date=13 April 2014 |access-date=9 April 2014 |publisher=Real Jardín Botánico}}&lt;/ref&gt; 1801 ජූලි මාසයේදී ප්‍රෂියානු විද්‍යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් වොන් හම්බෝල්ට් සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා වෙත ළඟා වූ අතර එහිදී ඔහු මුටිස් හමුවිය. ඊට අමතරව, නිව් ග්‍රනාඩාවේ නිදහසේ ක්‍රියාවලියේ ඓතිහාසික චරිත ගවේෂණ චාරිකාවෙන් මතු වූයේ තාරකා විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ජෝස් ද කැල්ඩාස්, විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ඇන්ටෝනියෝ සීයා, සත්ව විද්‍යාඥ ජෝර්ජ් ටැඩියෝ ලොසානෝ සහ චිත්‍ර ශිල්පියා වන සැල්වදෝර් රිසෝ ය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Angela Perez-Mejia |url=https://books.google.com/books?id=1AcBiP9mOmoC&amp;pg=PP1 |title=A Geography of Hard Times: Narratives about Travel to South America, 1780–1849 – Part I: The scholar and the baron: Voyage of the exact sciences |publisher=SUNY Press |year=2004 |isbn=978-0-7914-6013-9 |access-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012910/https://books.google.com/books?id=1AcBiP9mOmoC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=John Wilton Appel |url=https://archive.org/details/franciscojosedec0000appe |title=Francisco José de Caldas: A Scientist at Work in Nueva Granada |publisher=American Philosophical Society |year=1994 |isbn=978-0-87169-845-2 |page=[https://archive.org/details/franciscojosedec0000appe/page/3 3] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහස ===
[[File:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|thumb|upright=1.2|1824 දී ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ දෙපාර්තමේන්තු]]

යටත් විජිතකරණය සහ යටත් විජිතකරණය ආරම්භ වීමෙන් පසු අධිරාජ්‍යය තුළ ස්පාඤ්ඤ පාලනයට එරෙහි කැරලි ඇති වූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් තලා දමන ලදී හෝ සමස්ත තත්වය වෙනස් කිරීමට නොහැකි තරම් දුර්වල විය. ස්පාඤ්ඤයෙන් සම්පූර්ණ නිදහස අපේක්ෂා කළ අවසාන එක 1810 දී පමණ ඇති වූ අතර එය 1810 ජූලි 20 වන දින නිකුත් කරන ලද කොලොම්බියානු නිදහස් ප්‍රකාශනයෙන් අවසන් විය, එය දැන් ජාතියේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන දිනයයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://elpais.com/internacional/2017/07/20/colombia/1500541945_902382.html|title=Independencia de Colombia: ¿por qué se celebra el 20 de julio?|date=20 July 2017|work=El País|access-date=18 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718205151/https://elpais.com/internacional/2017/07/20/colombia/1500541945_902382.html|archive-date=18 July 2018|language=es|trans-title=Independence of Colombia: Why is it celebrated on 20 July?|issn=1134-6582|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; මෙම ව්‍යාපාරය 1804 දී ශාන්ත-ඩොමින්ගු (වර්තමාන හයිටි) හි නිදහසෙන් පසුව සිදු වූ අතර, එය මෙම කැරැල්ලේ අවසාන නායකයෙකු වන සයිමන් බොලිවර්ට යම් සහයෝගයක් ලබා දුන්නේය. ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් ද තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=McFarlane|first1=Anthony|date=January 1982|title=El colapso de la autoridad española y la génesis de la independencia en la Nueva Granada|journal=Revista Desarrollo y Sociedad|issue=7|pages=99–120|doi=10.13043/dys.7.3|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rodriguez Gómez |first=Juan Camilo |title=La independencia del Socorro en la génesis de la emancipación colombiana. |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/socorro.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110174547/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/socorro.htm |archive-date=10 November 2017 |access-date=15 April 2017 |publisher=banrepcultural.org |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gutiérrez Ardila|first1=Daniel|date=December 2011|title=Colombia y Haití: historia de un desencuentro (1819–1831)|trans-title=Colombia and Haití: History of a Misunderstanding (1819–1831)|url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?pid=S0186-03482011000300003&amp;script=sci_arttext|url-status=live|journal=Secuencia|language=es|issue=81|pages=67–93|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707192322/http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0186-03482011000300003|archive-date=7 July 2017|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt;

ස්පාඤ්ඤ මධ්‍යමවාදයට විරුද්ධ වූ සහ උප රාජකීයත්වයට එරෙහි විපක්ෂයට නායකත්වය දුන් ඇන්ටෝනියෝ නාරිනෝ විසින් ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gutiérrez Escudero |first=Antonio |title=Un precursor de la emancipación americana: Antonio Nariño y Álvarez. |url=http://digital.csic.es/bitstream/10261/29874/1/Antonio%20Nari%C3%B1o-Gutierrez%20Escudero.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://digital.csic.es/bitstream/10261/29874/1/Antonio%20Nari%C3%B1o-Gutierrez%20Escudero.pdf |archive-date=9 October 2022 |publisher=Araucaria. Revista Iberoamericana de Filosofía, Política y Humanidades 8.13 (2005) |pages=205–220 |language=es}}&lt;/ref&gt; කාටජිනා 1811 නොවැම්බර් මාසයේදී ස්වාධීන විය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sourdis Nájera |first=Adelaida |title=Independencia del Caribe colombiano 1810–1821 |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/caribe.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109105253/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/caribe.htm |archive-date=9 November 2017 |access-date=28 March 2015 |publisher=Revista Credencial Historia – Edición 242 |language=es}}&lt;/ref&gt; 1811 දී, කැමිලෝ ටොරස් ටෙනෝරියෝගේ ප්‍රධානත්වයෙන් නිව් ග්‍රැනඩා එක්සත් පළාත් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Martínez Garnica |first=Armandao |year=2010 |title=Confederación de las Provincias Unidas de la Nueva Granada |url=http://www.banrepcultural.org/node/88606 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624131937/http://www.banrepcultural.org/node/88606 |archive-date=24 June 2017 |access-date=28 March 2015 |publisher=Revista Credencial Historia – Edición 244 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=1811 |title=Acta de la Federación de las Provincias Unidas de Nueva Granada |url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor-din/acta-de-federacion-de-las-provincias-unidas-de-la-nueva-granada-27-de-noviembre-de-1811--0/html/008e5574-82b2-11df-acc7-002185ce6064_2.html#I_0_ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625133814/http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor-din/acta-de-federacion-de-las-provincias-unidas-de-la-nueva-granada-27-de-noviembre-de-1811--0/html/008e5574-82b2-11df-acc7-002185ce6064_2.html#I_0_ |archive-date=25 June 2017 |access-date=28 March 2015 |language=es}}&lt;/ref&gt; දේශප්‍රේමීන් අතර වෙනස් දෘෂ්ටිවාදාත්මක ධාරා දෙකක් (ෆෙඩරල්වාදය සහ මධ්‍යමවාදය) මතුවීම පැට්‍රියා බොබා ලෙස හැඳින්වෙන අස්ථාවර කාල පරිච්ඡේදයකට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ocampo López |first=Javier |author-link=Javier Ocampo López |title=La patria boba. Cuadernillos de historia |url=https://archive.org/details/lapatriaboba0000ocam |publisher=Panamericana Editorial |year=1998 |isbn=978-958-30-0533-6}}&lt;/ref&gt; නැපෝලියන් යුද්ධ අවසන් වී ටික කලකට පසු, මෑතකදී ස්පාඤ්ඤයේ සිංහාසනයට පත් කරන ලද VII වන ෆර්ඩිනන්ඩ්, අනපේක්ෂිත ලෙස උතුරු දකුණු ඇමරිකාවේ වැඩි කොටසක් නැවත අත්පත් කර ගැනීම සඳහා හමුදා හමුදා යැවීමට තීරණය කළේය. ජුවාන් ද සමනෝගේ අණ යටතේ උපරාජය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද අතර, ඔහුගේ පාලන තන්ත්‍රය ජුන්ටාවරුන්ගේ දේශපාලන සූක්ෂ්මතා නොසලකා හරිමින් දේශප්‍රේමී ව්‍යාපාරවලට සහභාගී වූවන්ට දඬුවම් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Morillo y la reconquista, 1816–1819 |url=http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/morillo.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027064057/http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/morillo.html |archive-date=27 October 2016 |access-date=3 July 2017 |publisher=udea.edu.co |language=es}}&lt;/ref&gt; පළිගැනීම අලුත් කැරැල්ලක් ඇති කළ අතර, එය දුර්වල වූ ස්පාඤ්ඤයක් සමඟ ඒකාබද්ධ වූ අතර, වෙනිසියුලානු-උපත ලැබූ සයිමන් බොලිවර් විසින් මෙහෙයවන ලද සාර්ථක කැරැල්ලක් ඇති කිරීමට හැකි විය, ඔහු අවසානයේ 1819 දී නිදහස ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;Historia ilustrada de Colombia&quot;&gt;{{cite book |last=Ocampo López |first=Javier |author-link=Javier Ocampo López |url=https://books.google.com/books?id=XzgpwLiJs5gC&amp;pg=PA1 |title=Historia ilustrada de Colombia – Capítulo VI |publisher=Plaza y Janes Editores Colombia sa |year=2006 |isbn=978-958-14-0370-7 |language=es |access-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012918/https://books.google.com/books?id=XzgpwLiJs5gC&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.banrep.gov.co/sites/default/files/publicaciones/archivos/lbr_cartagena_independencia.pdf |title=Cartagena de Indias en la independencia |publisher=[[Bank of the Republic (Colombia)|Banco de la República]] |year=2011 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.banrep.gov.co/sites/default/files/publicaciones/archivos/lbr_cartagena_independencia.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ස්පාඤ්ඤ ගැති ප්‍රතිරෝධය 1822 දී වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමියේදී සහ 1823 දී වෙනිසියුලාවේ දී පරාජය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cronología de las independencias americanas |url=http://www.cervantes.es/lengua_y_ensenanza/hispanismo/independencia_americana/bicentenario_independencia_calendario.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216202647/http://www.cervantes.es/lengua_y_ensenanza/hispanismo/independencia_americana/bicentenario_independencia_calendario.htm |archive-date=16 February 2018 |access-date=16 February 2018 |publisher=cervantes.es |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gutiérrez Ramos|first=Jairo|year=2008|title=La Constitución de Cádiz en la Provincia de Pasto, Virreinato de Nueva Granada, 1812–1822.|url=http://revistadeindias.revistas.csic.es/index.php/revistadeindias/article/view/640/706|url-status=live|journal=Revista de Indias|language=es|publisher=Revista de Indias 68, no. 242|volume=68|issue=242|page=222|doi=10.3989/revindias.2008.i242.640|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712040017/http://revistadeindias.revistas.csic.es/index.php/revistadeindias/article/view/640/706|archive-date=12 July 2013|access-date=28 March 2015|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pareja |first1=Alfaro |url=http://repositori.uji.es/xmlui/bitstream/handle/10234/74784/falfaropareja.pdf |title=La Independencia de Venezuela relatada en clave de paz: las regulaciones pacíficas entre patriotas y realistas (1810–1846). |last2=José |first2=Francisco |year=2013 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142358/http://repositori.uji.es/xmlui/bitstream/handle/10234/74784/falfaropareja.pdf |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; නිදහස් සංග්‍රාමයේදී, මිනිසුන් 250 ත් 400 ත් අතර පිරිසක් (පූර්ව යුධ ජනගහනයෙන් 12-20%) මිය ගියහ.&lt;ref name=&quot;19thcentury&quot;&gt;http://necrometrics.com/wars19c.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250526163632/http://necrometrics.com/wars19c.htm |date=26 May 2025 }} | &quot;Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Deremilitari&quot;&gt;http://remilitari.com/guias/victimario6.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509084644/http://remilitari.com/guias/victimario6.htm|date=9 May 2008}} | In Spanish &quot;De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios. Capítulo VI&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Silvio Arturo Zavala (1971). ''Revista de historia de América''. Números 69-70. Ciudad de México: Instituto Panamericano de Geografía e Historia, pp. 303. &quot;Para el primero, de 1400000 habs. que la futura Colombia tendría en 1809 (entre ellos 78000 negros esclavos), (...) mortaldad que él mismo señala a tal guerra (unos 400 000 muertos para la Gran Colombia, entre ellos, 250 000 venezolanos).&quot;&lt;/ref&gt;

[[File:Cambios territoriales de Colombia.gif|thumb|upright=1.2|1811 සහ 2012 අතර කොලොම්බියාවේ දේශසීමා වලට සිදු වූ වෙනස්කම්]]

නිව් ග්‍රනාඩාවේ උපරාජ්ය මණ්ඩලයේ භූමි ප්‍රදේශය කොලොම්බියා ජනරජය බවට පත් වූ අතර, එය වර්තමාන කොලොම්බියාව, පැනමාව, ඉක්වදෝරය, වෙනිසියුලාව, ගයානා සහ බ්‍රසීලයේ කොටස් සහ මරනෝන් ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශ වල එකමුතුවක් ලෙස සංවිධානය විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Walker |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=uVZsAAAAMAAJ&amp;pg=PR1 |title=(Gran) Colombia, relación geográfica, topográfica, agrícola, comercial y política de este país: Adaptada para todo lector en general y para el comerciante y colono en particular |publisher=Banco de la República |year=1822 |volume=1 |language=es}}&lt;/ref&gt; 1821 දී කුකුටා කොංග්‍රසය නව ජනරජය සඳහා ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sosa Abella |first=Guillermo |year=2009 |title=Los ciudadanos en la Constitución de Cúcuta – Citizenship in the Constitution of Cúcuta |url=http://www.bdigital.unal.edu.co/21805/1/18324-59371-1-PB.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183203/http://www.bdigital.unal.edu.co/21805/1/18324-59371-1-PB.pdf |archive-date=23 September 2015 |access-date=28 March 2015 |publisher=Instituto Colombiano de Antropología e Historia (icanh) |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mollien |first=Gaspard-Théodore |title=El viaje de Gaspard-Théodore Mollien por la República de Colombia en 1823. CAPÍTULO IX |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/vireco/vireco11.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109010323/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/vireco/vireco11.htm |archive-date=9 November 2017 |access-date=28 March 2015 |publisher=Biblioteca Virtual del Banco de la República |language=es}}&lt;/ref&gt; සයිමන් බොලිවර් කොලොම්බියාවේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් වූ අතර, ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් උප ජනාධිපති ධුරයට පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avatares de una Joven República – 2. La Constitución de Cúcuta |url=http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/laconstitucion.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025729/http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/laconstitucion.html |archive-date=4 March 2016 |access-date=28 March 2015 |publisher=Universidad de Antioquia |language=es}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, නව ජනරජය අස්ථාවර වූ අතර අවසානයේ ග්‍රාන් කොලොම්බියාව බිඳ වැටුණි.

නූතන කොලොම්බියාව ග්‍රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසු මතු වූ එක් රටකින් පැමිණේ, අනෙක් දෙක ඉක්වදෝරය සහ වෙනිසියුලාවයි.&lt;ref name=&quot;EtHisColombia&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19390164|title=Colombia profile - Timeline|date=27 August 2012|access-date=14 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926221001/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19390164|archive-date=26 September 2019|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GranColombiaNuevaGranada&quot;&gt;{{cite web |last=Blanco Blanco |first=Jacqueline |year=2007 |title=De la gran Colombia a la Nueva Granada, contexto histórico-político de la transición constitucional |url=http://www.unimilitar.edu.co/documents/63968/72398/04.GranColANvaGranada.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unimilitar.edu.co/documents/63968/72398/04.GranColANvaGranada.pdf |archive-date=9 October 2022 |publisher=Universidad Militar Nueva Granada |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Colombia|date=12 January 2022}}&lt;/ref&gt; කොලොම්බියාව දකුණු ඇමරිකාවේ පළමු ව්‍යවස්ථාමය රජය වූ අතර,&lt;ref name=&quot;HistoriaConstitucional&quot;&gt;{{cite web |last=Arana |first=Edgar |title=Historia Constitucional Colombiana |url=http://unilibrepereira.edu.co/catehortua/posgrados/archivos2/HISTORIA%20CONSTITUCIONAL%20COLOMBIANA.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150327033803/http://unilibrepereira.edu.co/catehortua/posgrados/archivos2/HISTORIA%20CONSTITUCIONAL%20COLOMBIANA.pdf |archive-date=27 March 2015 |publisher=Universidad Libre Seccional Pereira |language=es}}&lt;/ref&gt; පිළිවෙලින් 1848 සහ 1849 දී ආරම්භ කරන ලද ලිබරල් සහ කොන්සර්වේටිව් පක්ෂ, ඇමරිකාවේ පැරණිතම දේශපාලන පක්ෂ දෙකකි.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Londoño |first=Juan Fernando |url=http://174.129.218.71/publications/thinking_politics/upload/thinking_politics_sp_chap4.pdf |title=Partidos políticos y think tanks en Colombia |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance |year=2009 |isbn=978-91-85724-73-4 |page=129 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150327041239/http://174.129.218.71/publications/thinking_politics/upload/thinking_politics_sp_chap4.pdf |archive-date=27 March 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1851 දී රට තුළ වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aguilera |first=Miguel |title=La Legislación y el derecho en Colombia |publisher=Lemer |year=1965 |series=Historia extensa de Colombia |volume=14 |location=Bogotá |pages=428–442}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Restrepo|first=Eduardo|year=2006|title=Abolitionist arguments in Colombia|url=http://revistas.unisinos.br/index.php/historia/article/view/6183|url-status=live|journal=História Unisinos|language=es|volume=10|issue=3|pages=293–306|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708173736/http://revistas.unisinos.br/index.php/historia/article/view/6183|archive-date=8 July 2017|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt;

අභ්‍යන්තර දේශපාලන සහ භෞමික බෙදීම් 1830 දී ග්‍රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;EtHisColombia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GranColombiaNuevaGranada&quot; /&gt; &quot;කුන්ඩිනමාර්කා දෙපාර්තමේන්තුව&quot; ලෙස හැඳින්වෙන &quot;නව ග්‍රැනඩා&quot; යන නම භාවිතා කළ අතර, එය 1858 දී &quot;කොන්ෆෙඩරේෂන් ග්‍රැනඩිනා&quot; (ග්‍රැනඩින් සම්මේලනය) බවට පත් වන තෙක් පැවතුනි. 1863 දී වසර දෙකක සිවිල් යුද්ධයකින් පසු, කොලොම්බියා එක්සත් ජනපදය නිර්මාණය කරන ලද අතර, එය 1886 දී කොලොම්බියා ජනරජය ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය.&lt;ref name=&quot;HistoriaConstitucional&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constituciones que han existido en Colombia |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli57.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807093959/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli57.htm |archive-date=7 August 2011 |publisher=[[Bank of the Republic (Colombia)|Banco de la República]] |language=es}}&lt;/ref&gt; ද්විපාර්ශ්වික දේශපාලන බලවේග අතර අභ්‍යන්තර බෙදීම් පැවතුනි, ඉඳහිට ඉතා ලේ වැකි සිවිල් යුද්ධ අවුලුවාලීය, වඩාත්ම වැදගත් වූයේ දින දහසක යුද්ධය (1899–1902), එහිදී වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය, නිකරගුවාව සහ ග්වාතමාලාවේ සහාය ඇතිව ලිබරල් පක්ෂය ජාතිකවාදී රජයට එරෙහිව කැරලි ගසා සැන්ටැන්ඩර් පාලනය අත්පත් කරගත් විට කොලොම්බියානුවන් 100 ත් 180 දහසක් අතර සංඛ්‍යාවක් ජීවිත අහිමි විය. අවසානයේ 1902 දී ජාතිකවාදී බලවේග විසින් පරාජය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=España |first=Gonzalo |url=https://books.google.com/books?id=IordAgAAQBAJ&amp;pg=PP1 |title=El país que se hizo a tiros |publisher=Penguin Random House |year=2013 |isbn=978-958-8613-90-1 |language=es |access-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129012814/https://books.google.com/books?id=IordAgAAQBAJ&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=29 November 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 20 වන සියවස ===
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය එම ප්‍රදේශයට බලපෑම් කිරීමේ අභිප්‍රායන් (විශේෂයෙන් පැනමා ඇළ ඉදිකිරීම සහ පාලනය)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://countrystudies.us/panama/8.htm|title=The 1903 Treaty and Qualified Independence|access-date=13 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011225556/http://countrystudies.us/panama/8.htm|archive-date=11 October 2011|publisher=U.S. Library of Congress|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1903 දී පැනමා දෙපාර්තමේන්තුව වෙන් කිරීමට සහ එහි දේශපාලන නිදහසට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;SeparationofPanama&quot;&gt;{{cite web |author=Beluche, Olmedo |year=2003 |title=The true history of the separation of 1903 – La verdadera historia de la separación de 1903 |url=https://9256eada680e78ba56205f2037885261263098bd-www.googledrive.com/host/0B9QeWchRinyLejFzX01XWG9uVkU/La-verdadera-historia-de-la-separacion-de-1903.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030020242/https://9256eada680e78ba56205f2037885261263098bd-www.googledrive.com/host/0B9QeWchRinyLejFzX01XWG9uVkU/La-verdadera-historia-de-la-separacion-de-1903.pdf |archive-date=30 October 2015 |publisher=ARTICSA |language=es}}&lt;/ref&gt; පැනමාව නිර්මාණය කිරීමේදී ජනාධිපති රූස්වෙල්ට්ගේ භූමිකාවට පිළියම් ලෙස, ඇළ මාර්ගය නිම කිරීමෙන් වසර හතකට පසු, 1921 දී එක්සත් ජනපදය කොලොම්බියාවට ඩොලර් 25,000,000 ක් ගෙවූ අතර, කොලොම්බියාව තොම්සන්-උරුටියා ගිවිසුමේ නියමයන් යටතේ පැනමාව පිළිගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2003 |title=El tratado Urrutia-Thomson. Dificultades de política interna y exterior retrasaron siete años su ratificación |url=http://www.banrepcultural.org/node/86422 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115020147/http://www.banrepcultural.org/node/86422 |archive-date=15 November 2017 |access-date=30 October 2015 |publisher=Revista Credencial Historia |language=es}}&lt;/ref&gt; ඇමසන් ද්‍රෝණියේ බොහෝ දුරින් භූමි ආරවුල් හේතුවෙන් කොලොම්බියාව සහ පේරු යුද්ධයට ගියහ. ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් මැදිහත් වූ සාම ගිවිසුමකින් යුද්ධය අවසන් විය. අවසානයේ 1934 ජුනි මාසයේදී ලීගය මතභේදාත්මක ප්‍රදේශය කොලොම්බියාවට ප්‍රදානය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Atehortúa Cruz|author2=Adolfo León|year=2014|title=El conflicto Colombo-Peruano – Apuntes acerca de su desarrollo e importancia histórica|url=http://cms.univalle.edu.co/revistasunivalle/index.php/historiayespacio/article/view/2750/2637|url-status=dead|journal=Historia y Espacio|language=es|volume=3|issue=29|pages=51–78|doi=10.25100/hye.v3i29.1664|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030020452/http://cms.univalle.edu.co/revistasunivalle/index.php/historiayespacio/article/view/2750/2637|archive-date=30 October 2015|hdl-access=free|s2cid=252776167|hdl=10893/1003}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bogotazo.jpg|thumb|left|1948 දී බොගොටාසෝ]]

ඉන් ටික කලකට පසු, කොලොම්බියාව යම් තරමක දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් අත්කර ගත් අතර, එය 1940 ගණන්වල අගභාගයේ සිට 1950 ගණන්වල මුල් භාගය දක්වා පැවති ලේ වැකි ගැටුමකින් බාධා විය, එය ලා වයලෙන්සියා (&quot;ප්‍රචණ්ඩත්වය&quot;) ලෙස හැඳින්වෙන කාල පරිච්ඡේදයකි. එයට හේතුව ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රමුඛ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර වැඩිවන ආතතීන් වූ අතර එය පසුව 1948 අප්‍රේල් 9 වන දින ලිබරල් ජනාධිපති අපේක්ෂක ජෝර්ජ් එලිසර් ගයිටන් ඝාතනය කිරීමෙන් පසුව ඇවිළුණි.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Alape, Arturo |title=El Bogotazo: Memorias Del Olvido |publisher=Fundación Universidad Central |year=1983 |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Braun, Herbert |title=Mataron a Gaitán: vida pública y violencia urbana en Colombia |publisher=[[National University of Colombia|Universidad Nacional de Colombia]], Centro Editorial |year=1987 |isbn=978-958-17-0006-6 |language=es}}&lt;/ref&gt; එල් බොගොටාසෝ ලෙස හැඳින්වෙන බොගෝටා හි ඇති වූ කෝලාහල රට පුරා පැතිර ගිය අතර අවම වශයෙන් කොලොම්බියානුවන් 180,000 කගේ ජීවිත බිලිගත්තේය.&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1997–2005 |title=Colombia |encyclopedia=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2005 |publisher=Microsoft Corporation |url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761564636_10/Colombia.html |access-date=16 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111194946/http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761564636_10/Colombia.html |archive-date=11 November 2007 |author2=David J. Robinson |author1=Charles Bergquist |url-status=dead}} ''On 9 April 1948, Gaitán was assassinated outside his law offices in downtown Bogotá. The assassination marked the start of a decade of bloodshed, called ''La Violencia'' (The Violence), which took the lives of an estimated 180,000 Colombians before it subsided in 1958.''&lt;/ref&gt;

ලෝරානෝ ගෝමස් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ විට කොලොම්බියාව කොරියානු යුද්ධයට අවතීර්ණ විය. එක්සත් ජනපදයේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයෙකු ලෙස සෘජු මිලිටරි භූමිකාවකින් යුද්ධයට සම්බන්ධ වූ එකම ලතින් ඇමරිකානු රට එය විය. විශේෂයෙන් වැදගත් වූයේ ඕල්ඩ් බෝල්ඩි හි කොලොම්බියානු හමුදා ප්‍රතිරෝධයයි.&lt;ref name=&quot;Colombia's legacy with Korea&quot;&gt;{{cite web |author1=Carlos Horacio Urán |year=1986 |title=Colombia y los Estados Unidos en la Guerra de Corea |url=http://kellogg.nd.edu/publications/workingpapers/WPS/069.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://kellogg.nd.edu/publications/workingpapers/WPS/069.pdf |archive-date=9 October 2022 |publisher=The Kellogg Institute for International Studies |language=es}}&lt;/ref&gt;

පළමුව ගුස්ටාවෝ රෝජාස් කොලොම්බියාවේ ජනාධිපතිවරයා කුමන්ත්‍රණයකින් බලයෙන් පහ කර ගරිල්ලන් සමඟ සාකච්ඡා කළ විට සහ පසුව ජෙනරාල් ගේබ්‍රියෙල් පැරිස්ගේ හමුදා ජුන්ටාව යටතේ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය අඩු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Atehortúa Cruz|first1=Adolfo|date=2 February 2010|title=El golpe de Rojas y el poder de los militares|trans-title=Rojas' coup d'etat and the power of army men|journal=Folios|language=es|volume=1|issue=31|pages=33–48|doi=10.17227/01234870.31folios33.48|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ayala Diago, César Augusto |year=2000 |title=Gustavo Rojas Pinilla, 100 años, 1900–1975 |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo2000/123gustavo.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424112356/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo2000/123gustavo.htm |archive-date=24 April 2017 |access-date=24 April 2017 |publisher=[[Bank of the Republic (Colombia)|Banco de la República]] |language=es}}&lt;/ref&gt;[[File:Centro de Memoria Histórica - Bogotá.jpg|thumb|left|කොලොම්බියානු ගැටුමේ (1964–වර්තමානය) වින්දිතයින් සිහි කිරීම සඳහා වූ ස්මාරකයක් වන සාමයේ සහ මතකයේ අක්ෂය.]]

රෝජාස්ගේ ප්‍රකාශයෙන් පසුව, කොලොම්බියානු කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය සහ කොලොම්බියානු ලිබරල් පක්ෂය ඒකාබද්ධව රට පාලනය කරන සන්ධානයක් වන ජාතික පෙරමුණ නිර්මාණය කිරීමට එකඟ විය. ගිවිසුම යටතේ, ජනාධිපති ධුරය සෑම වසර 4 කට වරක් කොන්සර්වේටිව්වරුන් සහ ලිබරල්වරුන් අතර වසර 16 ක් සඳහා මාරුවෙන් මාරුවට පත් වනු ඇත; අනෙකුත් සියලුම මැතිවරණ කාර්යාලවල පක්ෂ දෙකටම සමානාත්මතාවයක් ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Alarcón Núñez, Óscar |year=2006 |title=1957–1974 El Frente Nacional |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/septiembre2006/frente.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424072902/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/septiembre2006/frente.htm |archive-date=24 April 2017 |access-date=24 April 2017 |publisher=Revista Credencial Historia |language=es}}&lt;/ref&gt; ජාතික පෙරමුණ &quot;ලා වයලෙන්සියා&quot; අවසන් කළ අතර, ජාතික පෙරමුණු පරිපාලනය ප්‍රගතිය සඳහා වූ සන්ධානය සමඟ සහයෝගයෙන් දුරදිග යන සමාජ හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළේය.&lt;ref&gt;ROJAS, Diana Marcela. La alianza para el progreso de Colombia. Análisis Político, [S.l.], v. 23, n. 70, p. 91–124, Sep. 2010. {{ISSN|0121-4705}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ayala Diago, César Augusto |year=1999 |title=Frente Nacional: acuerdo bipartidista y alternación en el poder |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/noviembre1999/119frente.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705231831/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/noviembre1999/119frente.htm |archive-date=5 July 2013 |access-date=24 April 2017 |publisher=Revista Credencial Historia |language=es}}&lt;/ref&gt; ඇතැම් අංශවල ප්‍රගතිය තිබියදීත්, බොහෝ සමාජ හා දේශපාලන ගැටලු දිගටම පැවති අතර, රජයට සහ දේශපාලන උපකරණයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා FARC, ELN සහ M-19 වැනි ගරිල්ලා කණ්ඩායම් විධිමත් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2006 |title=El Frente Nacional |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/ayudadetareas/politica/el_frente_nacional |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424073204/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/ayudadetareas/politica/el_frente_nacional |archive-date=24 April 2017 |access-date=24 April 2017 |publisher=banrepcultural.org |language=es}}&lt;/ref&gt;

1960 ගණන්වල සිට, රජයේ හමුදා, වාමාංශික ගරිල්ලා කණ්ඩායම් සහ දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම් අතර අසමමිතික අඩු තීව්‍රතාවයකින් යුත් සන්නද්ධ ගැටුමකින් රට පීඩා වින්දා.&lt;ref name=&quot;HistoricalCommission&quot;&gt;{{cite web |author=Historical Commission on the Conflict and Its Victims (CHCV) |date=February 2015 |title=Contribution to an Understanding of the Armed Conflict in Colombia |url=https://www.mesadeconversaciones.com.co/sites/default/files/Informe%20Comisi_n%20Hist_rica%20del%20Conflicto%20y%20sus%20V_ctimas.%20La%20Habana,%20Febrero%20de%202015.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121194351/https://www.mesadeconversaciones.com.co/sites/default/files/Informe%20Comisi_n%20Hist_rica%20del%20Conflicto%20y%20sus%20V_ctimas.%20La%20Habana%2C%20Febrero%20de%202015.pdf |archive-date=21 January 2016 |access-date=6 February 2016 |language=es}}&lt;/ref&gt; 1990 ගණන්වල ගැටුම උත්සන්න විය,&lt;ref name=&quot;Colombian armed conflict&quot;&gt;{{cite web |author=Lilian Yaffe |date=3 October 2011 |title=Armed conflict in Colombia: analyzing the economic, social, and institutional causes of violent opposition |url=http://www.icesi.edu.co/revistas/index.php/revista_cs/article/view/1133/1509 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016063214/http://www.icesi.edu.co/revistas/index.php/revista_cs/article/view/1133/1509 |archive-date=16 October 2013 |access-date=24 April 2013 |publisher=icesi.edu.co |language=es}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන වශයෙන් දුරස්ථ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල.&lt;ref name=&quot;Colombian conflict&quot;&gt;{{cite web |date=5 June 2017 |title=Tomas y ataques guerrilleros (1965–2013) |url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/informes/informes-2017/tomas-y-ataques-guerrilleros-1965-2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826051509/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/informes/informes-2017/tomas-y-ataques-guerrilleros-1965-2013 |archive-date=26 August 2018 |access-date=16 February 2018 |publisher=centrodememoriahistorica.gov.co |language=es}}&lt;/ref&gt; සන්නද්ධ ගැටුමේ ආරම්භයේ සිටම, මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයින් දැවැන්ත විරුද්ධත්වයක් නොතකා මානව හිමිකම්වලට ගරු කිරීම සඳහා සටන් කර ඇත.{{efn|[[Héctor Abad Gómez|Héctor Abad]] was a prominent medical doctor, university professor, and human rights leader whose holistic vision of healthcare led him to found the Colombian National School of Public Health. The increasing violence and human rights abuses of the 1970s and 1980s led him to fight for social justice in his community.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oblivion: A Memoir|author=Héctor Abad Faciolince|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-53393-9|year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wola.org/news/oblivion_a_memior_by_hector_abad_wins_wola_duke_human_rights_book_award|title=Oblivion: a memoir by Hector Abad wins Wola-Duke human rights book award|date=12 October 2012|access-date=27 January 2016|publisher=wola.org|archive-date=7 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160707233709/http://www.wola.org/news/oblivion_a_memior_by_hector_abad_wins_wola_duke_human_rights_book_award|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}{{efn|[[Javier de Nicoló]] was a [[Salesian]] priest who grew up in war-torn Italy and arrived in Colombia a year after the Bogotazo. He developed a program that has offered more than 40,000 young people the education and moral support they needed to become productive citizens.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iaf.gov/resources/publications/grassroots-development-journal/2013-focus-the-iaf-s-investment-in-young-people/first-class-citizens-father-de-nicol-and-the-street-kids-of-colombia|title=First-class citizens: Father de Nicoló and the street kids of Colombia|access-date=28 March 2016|publisher=iaf.gov|archive-date=28 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160328202748/http://www.iaf.gov/resources/publications/grassroots-development-journal/2013-focus-the-iaf-s-investment-in-young-people/first-class-citizens-father-de-nicol-and-the-street-kids-of-colombia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}} 1989-1994 සාම සාකච්ඡාවලින් පසු බලමුලු ගැන්වීමට ගරිල්ලන්ගේ සංවිධාන කිහිපයක් තීරණය කළහ.&lt;ref name=&quot;Enough Already!&quot;&gt;{{cite book |author=Historical Memory Group |url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf |title=&quot;Enough Already!&quot; Colombia: Memories of War and Dignity. |publisher=The National Center for Historical Memory's (NCHM) |year=2013 |isbn=9789585760844 |language=es |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1960 ගණන්වල මුල් භාගයේදී එක්සත් ජනපද රජය ග්‍රාමීය කොලොම්බියාවේ වාමාංශික මිලීෂියාවන්ට පහර දීමට කොලොම්බියානු හමුදාව දිරිමත් කළ දා සිට එක්සත් ජනපදය ගැටුමට දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී ඇත. මෙය කොමියුනිස්ට්වාදයට එරෙහි එක්සත් ජනපද සටනේ කොටසක් විය. චික්විටා බ්‍රෑන්ඩ්ස් ඉන්ටර්නැෂනල් වැනි කුලී හේවායන් සහ බහුජාතික සමාගම් ගැටුමේ ප්‍රචණ්ඩත්වයට දායක වූ ජාත්‍යන්තර ක්‍රියාකාරීන් කිහිපයකි.&lt;ref name=&quot;HistoricalCommission&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Enough Already!&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;colombia-and-us-54&quot;&gt;{{cite book |author1=Mario A. Murillo |url=https://archive.org/details/colombiaunitedst00muri |title=Colombia and the United States: war, unrest, and destabilization |author2=Jesús Rey Avirama |publisher=Seven Stories Press |year=2004 |isbn=978-1-58322-606-3 |page=[https://archive.org/details/colombiaunitedst00muri/page/54 54] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

1970 දශකයේ මැද භාගයේ සිට කොලොම්බියානු මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් නීති විරෝධී මත්ද්‍රව්‍ය, ප්‍රධාන වශයෙන් මරිජුවානා සහ කොකේන් නිෂ්පාදනය කරන ප්‍රධාන නිෂ්පාදකයින්, සැකසුම්කරුවන් සහ අපනයනකරුවන් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Colombian Cartels |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/drugs/business/inside/colombian.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728115548/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/drugs/business/inside/colombian.html |archive-date=28 July 2013 |access-date=25 May 2020 |publisher=WGBH educational foundation}}&lt;/ref&gt;

1991 ජූලි 4 වන දින නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ජනනය කරන ලද වෙනස්කම් කොලොම්බියානු සමාජය විසින් ධනාත්මක ලෙස සලකනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=20 grandes cambios que generó la Constitución de 1991 |url=http://www.elpais.com.co/elpais/colombia/20-grandes-cambios-genero-constitucion-1991 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211013106/http://www.elpais.com.co/elpais/colombia/20-grandes-cambios-genero-constitucion-1991 |archive-date=11 December 2015 |access-date=28 March 2013 |publisher=elpais.com.co |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Colombian Constitution of 1991&quot;&gt;{{cite web |title=Colombian Constitution of 1991 |url=http://www.secretariasenado.gov.co/index.php/leyes-y-antecedentes/constitucion-y-sus-reformas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328034430/http://www.secretariasenado.gov.co/index.php/leyes-y-antecedentes/constitucion-y-sus-reformas |archive-date=28 March 2023 |access-date=10 March 2014 |publisher=secretariasenado.gov.co |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== 21 වන සියවස ===

[[File:Jefa de Estado participa en ceremonia de la Firma de la Paz entre el Gobierno de Colombia y las FARC E.P. (29953487045).jpg|thumb|හිටපු ජනාධිපති ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස් සාම ගිවිසුමකට අත්සන් තබයි.]]

ජනාධිපති අල්වාරෝ උරිබේ (2002–2010) ගේ පරිපාලනය ඒකාබද්ධ ත්‍රස්ත විරෝධී සහ කැරලි විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ඇතුළත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4|title=Desmovilización, principal arma contra las guerrillas|last=Mercado|first=Juan Guillermo|date=22 September 2013|work=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]]|access-date=26 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923064310/http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4|archive-date=23 September 2013|language=es|trans-title=Demobilization, main weapon against the guerrillas|url-status=live}}&lt;/ref&gt; රජයේ ආර්ථික සැලැස්ම ආයෝජකයින් කෙරෙහි විශ්වාසය ද ප්‍රවර්ධනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 December 2012 |title=Former Colombian President Alvaro Uribe Speaks at Yale SOM |url=http://som.yale.edu/news/news/former-colombian-president-alvaro-uribe-speaks-yale-som |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220195312/https://som.yale.edu/news/news/former-colombian-president-alvaro-uribe-speaks-yale-som |archive-date=20 December 2019 |access-date=25 June 2016 |publisher=Yale School of Management}}&lt;/ref&gt; මතභේදාත්මක සාම ක්‍රියාවලියක කොටසක් ලෙස, AUC (දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි) සංවිධානයක් ලෙස විධිමත් ලෙස ක්‍රියා කිරීම නවතා දමා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;CIAWFB2&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Colombia|access-date=24 September 2015}}&lt;/ref&gt; 2008 පෙබරවාරි මාසයේදී, මිලියන ගණනක් කොලොම්බියානුවන් FARC සහ අනෙකුත් නීති විරෝධී කණ්ඩායම්වලට එරෙහිව විරෝධතා දැක්වූහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 July 2010 |title=Oscar Morales and One Million Voices Against FARC |url=http://www.movements.org/case-study/entry/oscar-morales-and-one-million-voices-against-farc/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022220325/http://www.movements.org/case-study/entry/oscar-morales-and-one-million-voices-against-farc/ |archive-date=22 October 2013 |access-date=1 April 2013 |website=Movements.org}}&lt;/ref&gt;

කියුබාවේ සාම සාකච්ඡාවලින් පසුව, ජනාධිපති ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගේ කොලොම්බියානු රජය සහ FARC-EP හි ගරිල්ලන් ගැටුම අවසන් කිරීම සඳහා අවසාන ගිවිසුමක් ප්‍රකාශයට පත් කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.altocomisionadoparalapaz.gov.co/mesadeconversaciones/index.html|title=Colombia's peace deals|access-date=6 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914085318/http://www.altocomisionadoparalapaz.gov.co/mesadeconversaciones/index.html|archive-date=14 September 2017|publisher=altocomisionadoparalapaz.gov.co|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ගිවිසුම අනුමත කිරීම සඳහා ජනමත විචාරණයක් අසාර්ථක විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-37537252|title=Colombia referendum: Voters reject Farc peace deal|date=3 October 2016|access-date=2 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930152644/https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-37537252|archive-date=30 September 2018|publisher=[[BBC News]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 October 2016 |title=Plebiscito 2 octubre 2016 – Boletín Nacional No. 53 |url=http://plebiscito.registraduria.gov.co/99PL/DPLZZZZZZZZZZZZZZZZZ_L1.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003083638/http://plebiscito.registraduria.gov.co/99PL/DPLZZZZZZZZZZZZZZZZZ_L1.htm |archive-date=3 October 2016 |access-date=2 November 2016 |publisher=Registraduría Nacional de Estado Civil}}&lt;/ref&gt; පසුව, කොලොම්බියානු රජය සහ FARC 2016 නොවැම්බර් මාසයේදී සංශෝධිත සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-38096179|title=Colombia signs new peace deal with Farc|date=24 November 2016|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228195756/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-38096179|archive-date=28 December 2016|publisher=[[BBC News]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; එය කොලොම්බියානු කොංග්‍රසය අනුමත කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/colombian-congress-approves-historic-peace-deal/2016/11/30/9b2fda92-b5a7-11e6-939c-91749443c5e5_story.html|title=Colombia's congress approves historic peace deal with FARC rebels|last1=Partlow|first1=Joshua|date=30 November 2016|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=1 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201090410/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/colombian-congress-approves-historic-peace-deal/2016/11/30/9b2fda92-b5a7-11e6-939c-91749443c5e5_story.html|archive-date=1 December 2016|last2=Miroff|first2=Nick|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 දී ජනාධිපති සැන්ටොස් හට නොබෙල් සාම ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nobel Lecture by Juan Manuel Santos, Oslo, 10 December 2016 |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2016/santos-lecture_en.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210204701/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2016/santos-lecture_en.html |archive-date=10 December 2016 |access-date=10 December 2016 |website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt; රජය ගැටුම්වලට ගොදුරු වූවන් සඳහා අවධානය යොමු කිරීමේ සහ පුළුල් වන්දි ගෙවීමේ ක්‍රියාවලියක් ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Victims and Land Restitution Law |url=http://www.unidadvictimas.gov.co/normatividad/LEY+DE+VICTIMAS.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925110822/http://www.unidadvictimas.gov.co/normatividad/LEY%2BDE%2BVICTIMAS.pdf |archive-date=25 September 2015 |access-date=21 December 2014 |publisher=unidadvictimas.gov.co |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=the Land Restitution Unit |url=https://www.restituciondetierras.gov.co/inicio |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104000003/https://www.restituciondetierras.gov.co/inicio |archive-date=4 January 2016 |access-date=23 March 2013 |publisher=restituciondetierras.gov.co}}&lt;/ref&gt; මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ අරගලයේ කොලොම්බියාව සුළු ප්‍රගතියක් පෙන්නුම් කරන බව HRW විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://colombiareports.co/colombia-has-improved-under-santos-human-rights-watch/|title=Colombia has improved under Santos: Human Rights Watch|last=Peters|first=Toni|date=12 October 2011|work=[[Colombia Reports]]|access-date=31 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413201236/http://colombiareports.co/colombia-has-improved-under-santos-human-rights-watch/|archive-date=13 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සන්නද්ධ ගැටුමේදී සිදු වූ බරපතල මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් සහ ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතියේ බරපතල උල්ලංඝනයන් විමර්ශනය කිරීම, පැහැදිලි කිරීම, නඩු පැවරීම සහ දඬුවම් කිරීම සහ වින්දිතයින්ගේ යුක්තිය සඳහා ඇති අයිතිය තෘප්තිමත් කිරීම සඳහා සාම විශේෂ අධිකරණ බලයක් නිර්මාණය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC Jurisdicción Especial para la Paz |url=http://www.altocomisionadoparalapaz.gov.co/Documents/informes-especiales/abc-del-proceso-de-paz/abc-jurisdiccion-especial-paz.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005125954/http://www.altocomisionadoparalapaz.gov.co/Documents/informes-especiales/abc-del-proceso-de-paz/abc-jurisdiccion-especial-paz.html |archive-date=5 October 2016 |access-date=24 August 2016 |publisher=Oficina del Alto Comisionado para la Paz}}&lt;/ref&gt; කොලොම්බියාවේ සංචාරයේදී, ෆ්‍රැන්සිස් පාප් වහන්සේ ගැටුමට ගොදුරු වූවන්ට උපහාර දැක්වීය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 September 2017 |title=Pope at Colombia prayer meeting for reconciliation weeps with victims |url=http://en.radiovaticana.va/news/2017/09/08/pope_at_colombia_prayer_meeting_for_reconciliation_weeps_wit/1335635 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909034315/http://en.radiovaticana.va/news/2017/09/08/pope_at_colombia_prayer_meeting_for_reconciliation_weeps_wit/1335635 |archive-date=9 September 2017 |access-date=9 September 2017 |website=radiovaticana.va}}&lt;/ref&gt;[[File:Inauguration_Petro.jpg|thumb|left|රටේ පළමු වාමාංශික ජනාධිපති ගුස්ටාවෝ පෙට්‍රෝ]]

2018 ජුනි මාසයේදී, දක්ෂිණාංශික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මධ්‍යස්ථාන පක්ෂයේ අපේක්ෂක අයිවන් ඩියුක් ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 June 2018 |title=Colombia's president-elect Duque wants to 'unite country' |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-44513368 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618011841/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-44513368 |archive-date=18 June 2018 |access-date=21 April 2021 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; 2018 අගෝස්තු 7 වන දින, ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගෙන් පසු කොලොම්බියාවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස ඔහු දිවුරුම් දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45107063|title=Iván Duque: Colombia's new president sworn into office|date=8 August 2018|access-date=8 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030105110/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45107063|archive-date=30 October 2020|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ආණ්ඩු දෙක අතර දෘෂ්ටිවාදාත්මක වෙනස්කම් හේතුවෙන් වෙනිසියුලාව සමඟ කොලොම්බියාවේ සබඳතා උච්චාවචනය වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-10926003|title=Colombia and Venezuela restore diplomatic relations|date=11 August 2010|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613030309/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-10926003|archive-date=13 June 2018|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වෙනිසියුලාවේ සැපයුම් හිඟය අවම කිරීම සඳහා කොලොම්බියාව ආහාර සහ ඖෂධ සමඟ මානුෂීය සහාය ලබා දී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 January 2018 |title=Colombia reitera ofrecimiento de ayuda humanitaria a Venezuela |trans-title=Colombia reiterates offer of humanitarian aid to Venezuela |url=http://es.presidencia.gov.co/noticia/180111-Colombia-reitera-ofrecimiento-de-ayuda-humanitaria-a-Venezuela |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112025350/http://es.presidencia.gov.co/noticia/180111-Colombia-reitera-ofrecimiento-de-ayuda-humanitaria-a-Venezuela |archive-date=12 January 2018 |access-date=12 January 2018 |website=Presidencia.gov.co |language=es}}&lt;/ref&gt; වෙනිසියුලාවේ අර්බුදය විසඳීමට ගන්නා සියලු උත්සාහයන් සාමකාමී විය යුතු බව කොලොම්බියාවේ විදේශ අමාත්‍යාංශය පැවසීය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 June 2017 |title=Comunicado de prensa del Ministerio de Relaciones Exteriores |trans-title=Press release of the Ministry of Foreign Affairs |url=http://es.presidencia.gov.co/noticia/170812-Comunicado-de-prensa-del-Ministerio-de-Relaciones-Exteriores |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813113834/http://es.presidencia.gov.co/noticia/170812-Comunicado-de-prensa-del-Ministerio-de-Relaciones-Exteriores |archive-date=13 August 2017 |access-date=13 August 2017 |website=Presidencia.gov.co |language=es}}&lt;/ref&gt; කොලොම්බියාව තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක පිළිබඳ අදහස යෝජනා කළ අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අවසන් ලේඛනයක් සම්මත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caballero |first=Paula |author-link=Paula Caballero |date=20 September 2016 |title=A Short History of the SDGS. |url=http://impakter.com/short-history-sdgs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008122103/http://impakter.com/short-history-sdgs/ |archive-date=8 October 2017 |access-date=8 October 2017 |website=Impakter.com}}&lt;/ref&gt; 2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියානු ජනාධිපති අයිවන් ඩියුක් වෙනිසියුලානු විපක්ෂ දේශපාලනඥයින්ට තම රටට මානුෂීය ආධාර ලබා දීමට උදව් කිරීමෙන් පසු, වෙනිසියුලානු ජනාධිපති නිකොලස් මදුරෝ කොලොම්බියාව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා කපා හැරියේය. කොලොම්බියාව වෙනිසියුලානු විපක්ෂ නායක ජුවාන් ගුයිඩෝව රටේ නීත්‍යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගත්තේය. 2020 ජනවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියාව දෙරට අතර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ මධුරෝගේ යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-colombia-venezuela-idUSKBN1ZT30R|title=Colombia rejects Venezuelan proposal to resume diplomatic relations|date=30 January 2020|access-date=8 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421065909/https://www.reuters.com/article/us-colombia-venezuela-idUSKBN1ZT30R|archive-date=21 April 2021|publisher=Reuters|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021 අප්‍රේල් 28 වන දින රජය විසින් සියයට 19 ක අගය එකතු කළ බද්දේ පරාසය බෙහෙවින් පුළුල් කරන බදු පනතක් යෝජනා කිරීමත් සමඟ විරෝධතා ආරම්භ විය.&lt;ref name=&quot;nyb220721&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nybooks.com/articles/2021/07/22/confrontation-in-colombia/|title=Confrontation in Colombia {{!}} by Alma Guillermoprieto {{!}} The New York Review of Books|last1=Guillermoprieto|first1=Alma|date=22 July 2021|access-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701142820/https://www.nybooks.com/articles/2021/07/22/confrontation-in-colombia/|archive-date=1 July 2021|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 ජුනි 19 වන දින පැවති මැතිවරණ දෙවන වටයේ ඡන්දය, හිටපු ගරිල්ලා නායක ගුස්ටාවෝ පෙට්‍රෝට ජයග්‍රහණයක් ලබා දෙමින් අවසන් වූ අතර, ස්වාධීන අපේක්ෂක රොඩොල්ෆෝ හර්නැන්ඩෙස් සඳහා ලැබුණු ඡන්ද 47.27% ට සාපේක්ෂව 50.47% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත්තේය. රටේ ජනාධිපති ධුරය සඳහා තනි වාර සීමාව ජනාධිපති අයිවන් ඩුක් නැවත තේරී පත්වීම වළක්වාලීය. 2022 අගෝස්තු 7 වන දින, පෙට්‍රෝ දිවුරුම් දුන් අතර, ඔහු රටේ පළමු වාමාංශික ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/20/former-guerrilla-gustavo-petro-wins-colombian-election-to-become-first-leftist-president|title=Former guerrilla Gustavo Petro wins Colombian election to become first leftist president|date=20 June 2022|work=The Guardian|access-date=2 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802080758/https://www.theguardian.com/world/2022/jun/20/former-guerrilla-gustavo-petro-wins-colombian-election-to-become-first-leftist-president|archive-date=2 August 2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/8/gustavo-petro-ex-rebel-fighter-sworn-in-as-colombias-president|title=Ex-rebel takes oath as Colombia's first left-wing president|access-date=8 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808091808/https://www.aljazeera.com/news/2022/8/8/gustavo-petro-ex-rebel-fighter-sworn-in-as-colombias-president/|archive-date=8 August 2022|publisher=Al Jazeera|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;

[[ප්‍රවර්ගය:කොලොම්බියාව]]</text>
      <sha1>6xl3l6d39p1dqvnvr701ipmtgglrc3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලේටිසියා, කොලොම්බියාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182512</id>
    <revision>
      <id>797379</id>
      <parentid>751399</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="6uqys5j7v1d5mqcppenmc4c9smxpxgc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name      = ලේටිසියා
| pushpin_map        = Colombia
| pushpin_mapsize    = 300
| pushpin_map_caption = කොලොම්බියාවේ පිහිටීම
| coordinates        = {{coord|4|12|19|S|69|55|58|W|region:CO|display=inline}}
}}'''ලේටිසියා''' ({{IPA|es|leˈtisja}} ) යනු [[කොලොම්බියාව|කොලොම්බියා ජනරජයේ]] දකුණු දිගම [[නගර|නගරය]] වන අතර, [[ඇමසෝනාස් දෙපාර්තමේන්තුව, කොලොම්බියාව|ඇමසෝනාස්]] දෙපාර්තමේන්තුවේ අගනුවර වන අතර, කොලොම්බියාවේ දකුණු දිගම නගරය (4.09° දකුණ 69.57° බටහිර) සහ ඇමසන් ගඟේ ප්‍රධාන වරායන්ගෙන් එකකි. එය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 96 (315') ක උන්නතාංශයක් සහ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය 27ºC වේ.&amp;nbsp;°C (80.6&amp;nbsp;°F). ලෙටීෂියා දිගු කලක් තිස්සේ මින්මැදුර වෙළඳාම සඳහා නිවර්තන මත්ස්‍යයන් සඳහා කොලොම්බියාවේ නැව්ගත කිරීමේ ස්ථානය වී ඇත. කොලොම්බියාව, [[බ්‍රසීලය]] සහ [[පෙරූ|පේරු]] යන රටවල මායිම් හමුවන ට්‍රෙස් ෆ්‍රොන්ටෙරාස් නම් ප්‍රදේශයේ ඇමසන් ගඟේ වම් ඉවුරේ පිහිටි ලෙටීෂියා හි ජනගහනය 33,503 කි.
[[ගොනුව:Sitio_de_la_Victoria_regia,_Leticia.JPG|thumb|250x250පික්| ඇමසෝනාස් වෙරළ තීරය.|වම]]
කොලොම්බියාව සහ පේරු අතර ලෙටීෂියා සම්බන්ධ දිගුකාලීන දේශසීමා ආරවුලක් 1934 දී [[ජාතීන්ගේ සංගමය]] විසින් තීරණය කරන ලද්දේ මෙම ජාතීන් දෙක කොලොම්බියා-පේරු යුද්ධය ලෙස හැඳින්වෙන සන්නද්ධ ගැටුමක ගිලී යාමෙන් පසුවය. &lt;ref name=&quot;stahn08&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Stahn |first=Carsten |title=The Law and Practice of International Territorial Administration |url=https://archive.org/details/lawpracticeofint0000stah |date=2008 |isbn=978-0-521-87800-5 |doi=10.1017/CBO9780511585937}}&lt;/ref&gt; එය විශාල බ්‍රසීලියානු නගරයක් වන ටබටින්ගාවට යාබදව පිහිටා ඇත. [[පෙරූ|පේරු]] නගරය වන සැන්ටා රෝසා ද යවාරි සමඟ එක්ව, මුළු නාගරික ප්‍රදේශයම ඇමසන් ගඟ දිගේ පැතිරී ඇති 120,000 කට අධික පදිංචිකරුවන් සංඛ්‍යාවක් සිටී.

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:CS1 ස්පාඤ්ඤ-භාෂා මූලාශ්‍ර (es)]]
[[ප්‍රවර්ගය:කොලොම්බියාවේ නගර]]</text>
      <sha1>6uqys5j7v1d5mqcppenmc4c9smxpxgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හොනොලුලු, හවායි</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184380</id>
    <revision>
      <id>797339</id>
      <parentid>761820</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8069" sha1="ozerpnl4ru35gm28jnvlknz4eksq6dj" xml:space="preserve">'''හොනොලුලු''' ({{IPAc-en|ˌ|h|ɒ|n|ə|ˈ|l|uː|l|uː|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Honolulu.wav}} {{IPAc-en|ˌ|h|ɒ|n|ə|ˈ|l|uː|l|uː|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Honolulu.wav}} {{IPAc-en|ˌ|h|ɒ|n|ə|ˈ|l|uː|l|uː|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Honolulu.wav}} {{respell|HON|ə|LOO|loo}};&lt;ref&gt;[[Dictionary.com|Dictionary Reference]]&lt;/ref&gt; {{IPA|haw|honoˈlulu|lang}}) යනු පැසිෆික් සාගරයේ පිහිටා ඇති එක්සත් ජනපද [[හවායි]] ප්‍රාන්තයේ අගනුවර සහ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ නගරයයි . එය ඔආහු දූපතේ ගිනිකොනදිග වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති ඒකාබද්ධ නගරය සහ හොනොලුලු ප්‍රාන්තයේ ප්‍රාන්ත ආසනයයි . 2020 සංගණනයේදී හොනොලුලු හි ජනගහනය 350,964 ක් වූ අතර, {{විස්තරාත්මක සටහන්|For statistical purposes, the US Census Bureau considers Honolulu to be a [[census-designated place]] rather than a city.&lt;ref name=&quot;Census CDP&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.census.gov/geo/www/cob/pl_metadata.html#cdp |title= Places Cartographic Boundary Files Descriptions and Metadata |author=US Census Bureau – Population Division |author-link= United States Census Bureau |publisher=[[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] |location= Washington, D.C., US |quote=Hawaii is the only state that has no incorporated places recognized by the U.S. Census Bureau. All places shown in the data products for Hawaii are CDPs. By agreement with the state of Hawaii, the U.S. Census Bureau does not show data separately for the city of Honolulu, which is coextensive with Honolulu County. |access-date=July 14, 2012 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20120710075323/http://www.census.gov/geo/www/cob/pl_metadata.html#cdp |archive-date=July 10, 2012 }}&lt;/ref&gt;}} නාගරික හොනොලුලු අගනගර ප්‍රදේශයේ ඇස්තමේන්තුගත පදිංචිකරුවන් මිලියන 1 ක් සිටින අතර එය ජාතියේ 56 වන විශාලතම අගනගර ප්‍රදේශය වේ.

හොනොලුලු යනු &quot;ආරක්ෂක වරාය&quot;&lt;ref name=&quot;Honolulu.gov&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=About the City |url=https://www1.honolulu.gov/cchnl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150201184038/http://www1.honolulu.gov/cchnl.htm |archive-date=February 1, 2015 |access-date=October 21, 2014 |website=Honolulu.gov}}&lt;/ref&gt; හෝ &quot;සන්සුන් වරාය&quot; සඳහා හවායි භාෂාවයි;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=etymonline.com entry for Honolulu |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Honolulu&amp;searchmode=none |access-date=August 27, 2013}}&lt;/ref&gt; එහි පැරණි නම වන කෝ, දළ වශයෙන් නුආනු මාවතේ සිට අලකියා වීදිය දක්වා සහ වර්තමාන නගර මධ්‍යයේ දිස්ත්‍රික්කයේ හදවත වන හෝටල් වීදියේ සිට ක්වීන් වීදිය දක්වා ප්‍රදේශය ආවරණය කරයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=This Is Your City and County of Honolulu Government |url=http://www1.honolulu.gov/cchnl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20041012010232/http://www.honolulu.gov/cchnl.htm |archive-date=October 12, 2004 |access-date=May 22, 2012 |publisher=honolulu.gov}}&lt;/ref&gt; වරායක් ලෙස නගරයේ ඇති යෝග්‍යතාවය හවායි දූපත් සමූහයේ සහ පුළුල් පැසිෆික් කලාපයේ එහි ඓතිහාසික වර්ධනය සහ වැදගත්කමට හේතු වේ. හොනොලුලු 1845 සිට හවායි දූපත් වල අගනුවර වන අතර, පළමුව ස්වාධීන හවායි රාජධානියේ සහ 1898 සිට එක්සත් ජනපද භූමියේ සහ හවායි ප්‍රාන්තයේ අගනුවර වේ. 1941 දෙසැම්බර් 7 වන දින ජපන් අධිරාජ්‍යය අසල පිහිටි පර්ල් වරායට පහර දීමෙන් පසුව නගරය ලොව පුරා පිළිගැනීමක් ලබා ගත් අතර එමඟින් එක්සත් ජනපදය දෙවන ලෝක යුද්ධයට ඇතුළු විය; වරාය තවමත් ප්‍රධාන එක්සත් ජනපද නාවික කඳවුරක් වන අතර එය ලොව විශාලතම නාවික අණදෙන නිලධාරියා වන එක්සත් ජනපද පැසිෆික් බලඇණියට සත්කාරකත්වය සපයයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Commander, U.S. Pacific Fleet |url=https://www.cpf.navy.mil/About-Us/ |access-date=December 14, 2020 |website=www.cpf.navy.mil |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

හොනොලුලු යනු එක්සත් ජනපදයේ බටහිරම සහ දකුණුම ප්‍රධාන නගරය මෙන්ම එක්සත් ජනපදයේ බටහිරම සහ දකුණුම රාජ්‍ය අගනුවරයි. එය ප්‍රාන්තයේ සහ [[ඕෂනියාව|ඕෂනියාවේ]] ව්‍යාපාර, මූල්‍ය, ආගන්තුක සත්කාර සහ හමුදා ආරක්ෂාව සඳහා ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයකි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Ash |first=Russell |title=The top 10 of everything |url=https://archive.org/details/top10ofeverythin0000ashr_a0h6 |date=1998 |page=[https://archive.org/details/top10ofeverythin0000ashr_a0h6/page/100 100]}}&lt;/ref&gt;  නගරය විවිධ ආසියානු, [[බටහිර සංස්කෘතිය|බටහිර]] සහ පැසිෆික් සංස්කෘතීන්ගේ මිශ්‍රණයකින් සංලක්ෂිත වන අතර එය එහි විවිධ ජන විකාශනය, ආහාර සහ සම්ප්‍රදායන්ගෙන් පිළිබිඹු වේ. හොනොලුලු හි හිතකර නිවර්තන දේශගුණය, පොහොසත් ස්වාභාවික දර්ශන සහ පුළුල් වෙරළ තීරයන් එය සංචාරකයින් සඳහා ජනප්‍රිය ගෝලීය ගමනාන්තයක් බවට පත් කරයි. 2024 දී මිලියන 1.5 කට ආසන්න අමුත්තන් සමඟ, හොනොලුලු එක්සත් ජනපදයේ වැඩිපුරම සංචාරය කරන ලද නගර දහය අතර වේ. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=US States &amp; Cities Visited by Overseas Visitors |url=https://www.trade.gov/us-states-cities-visited-overseas-travelers |access-date=July 1, 2025 |publisher=U.S. Department of Commerce International Trade Administration}}&lt;/ref&gt;

== සටහන් ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using multiple image with auto scaled images]]

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ozerpnl4ru35gm28jnvlknz4eksq6dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ගුවාම් හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184385</id>
    <revision>
      <id>797331</id>
      <parentid>761866</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41746" sha1="8wbviwemtuvee0azmjagbfgmgz6wdkk" xml:space="preserve">=== පූර්ව සම්බන්ධතා යුගය ===
[[File:Chronological_dispersal_of_Austronesian_people_across_the_Pacific.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chronological_dispersal_of_Austronesian_people_across_the_Pacific.svg|thumb|368x368පික්|ඉන්දු-පැසිෆික් දූපත් වලට නව ශිලා යුගයේ ඔස්ට්‍රෝනීසියානු සංක්‍රමණ පෙන්වන සිතියමක්]]
ගුවාම් සහ අනෙකුත් මරියානා දූපත් දුරස්ථ ඕෂනියාවේ මිනිසුන් විසින් පදිංචි කරන ලද පළමු දූපත් විය. එය ඔස්ට්‍රෝනියානු ජනයාගේ සාගර තරණය කළ පළමු සහ දීර්ඝතම මුහුදු ගමන වූ අතර, දුරස්ථ ඕෂනියාවේ ඉතිරි ප්‍රදේශවල පසුකාලීන පොලිනීසියානු ජනාවාසයෙන් වෙන්ව ඇත. ඔවුන් මුලින්ම පදිංචි වූයේ ක්‍රි.පූ. 1500 සිට 1400 දක්වා කාලය තුළ පිලිපීනයෙන් පිටත් වූ සංක්‍රමණිකයන් විසිනි. මෙයින් පසුව ක්‍රි.ව. පළමු සහස්‍රයේ කැරොලයින් දූපත් වලින් දෙවන සංක්‍රමණයක් සිදු විය. තුන්වන සංක්‍රමණ රැල්ලක් ක්‍රි.ව. 900 වන විට දූපත් අග්නිදිග ආසියාවෙන්, බොහෝ විට පිලිපීනයෙන් හෝ නැගෙනහිර ඉන්දුනීසියාවෙන් සිදු විය.&lt;ref name=&quot;Hung&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hung|first1=Hsiao-chun|last2=Carson|first2=Mike T.|last3=Bellwood|first3=Peter|last4=Campos|first4=Fredeliza Z.|last5=Piper|first5=Philip J.|last6=Dizon|first6=Eusebio|last7=Bolunia|first7=Mary Jane Louise A.|last8=Oxenham|first8=Marc|last9=Chi|first9=Zhang|date=2015|title=The first settlement of Remote Oceania: the Philippines to the Marianas|journal=Antiquity|volume=85|issue=329|pages=909–926|doi=10.1017/S0003598X00068393|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zotomayor&quot;&gt;{{cite journal|last1=Zotomayor|first1=Alexie Villegas|date=March 12, 2013|title=Archaeologists say migration to Marianas longest ocean-crossing in human history|url=https://issuu.com/aleksea/docs/mv_3-12-13/2|url-status=live|journal=Marianas Variety News and Views|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021085833/https://issuu.com/aleksea/docs/mv_3-12-13/2|archive-date=October 21, 2022|access-date=October 25, 2020}}&lt;/ref&gt;

ගුවාම් සහ උතුරු මරියානා දූපත් වල මෙම මුල් පදිංචිකරුවන් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් සමඟ පළමු සම්බන්ධතාවයෙන් පසුව, ඓතිහාසිකව චමෝරෝස් ලෙස හැඳින්වෙන චමෝරෝ ජනතාව බවට පරිණාමය විය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot;&gt;{{cite book |last1=Carano |first1=Paul |title=A Complete History of Guam |url=https://archive.org/details/completehistoryo0000cara |last2=Sanchez |first2=Pedro C. |publisher=Charles E. Tuttle Company |year=1964 |location=Tokyo |oclc=414965}}&lt;/ref&gt;{{rp|16}} පුරාණ චමෝරෝ සමාජයට පන්ති හතරක් තිබුණි: චමෝරි (ප්‍රධානීන්), මතුුවා (ඉහළ පන්තිය), අචෝට් (මධ්‍යම පන්තිය) සහ මනා'චැං (පහළ පන්තිය).&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|20–21}} මතුුවා වෙරළබඩ ගම්මානවල පිහිටා තිබූ අතර, එයින් අදහස් කළේ ඔවුන්ට ධීවර බිම් සඳහා හොඳම ප්‍රවේශය තිබූ බවයි. මනා'චැං දූපතේ අභ්‍යන්තරයේ පිහිටා තිබුණි. මතුවා සහ මනා'චැං එකිනෙකා සමඟ සන්නිවේදනය කළේ කලාතුරකිනි. මතුවා බොහෝ විට අතරමැදියන් ලෙස අචෝට් භාවිතා කළහ.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|21}}

&quot;මකාහ්නා&quot; හෝ &quot;කකාහ්නා&quot;, ඉන්ද්‍රජාලික බලයන් ඇති ෂාමන්වරුන් සහ ඖෂධ සෑදීම සඳහා විවිධ වර්ගයේ ශාක හා ස්වාභාවික ද්‍රව්‍ය භාවිතා කළ &quot;සුරුහානු&quot; හෝ &quot;සුරුහාන&quot; යන සුව කරන්නන් ද සිටියහ. &quot;ටාඕටාඕ මො'නා&quot; ලෙස හැඳින්වෙන පුරාණ චමෝරෝවරුන්ගේ ආත්මයන් පිළිබඳ විශ්වාසය තවමත් පූර්ව-යුරෝපීය සංස්කෘතියේ ශේෂයක් ලෙස පවතී. &quot;ටාඕටාඕ මො'නා&quot; හි කෝපයට පත් නොවී ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලින් හෝ &quot;හැලොම්ටානෝ&quot; වලින් ශාක සහ අනෙකුත් ස්වාභාවික ද්‍රව්‍ය ආරක්ෂිතව අස්වැන්න නෙළා ගත හැක්කේ &quot;සුරුහානු&quot; හෝ &quot;සුරුහාන&quot; පමණක් බව විශ්වාස කෙරේ. ඔවුන්ගේ සමාජය මාතෘ පෙළපත් වංශ ඔස්සේ සංවිධානය විය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|21}}

චමෝරෝ ජනයා ලැටේ ගල් ලෙස හඳුන්වන මෙගලිතික ආවරණ කුළුණු වලින් කුළුණු ඔසවා ඔවුන්ගේ නිවාස ඉදිකර ගත්හ. ලැටේ ගල් යනු මරියානා දූපත් වල පමණක් දක්නට ලැබෙන ගල් කුළුණු වේ. ඒවා පූර්ව-සම්බන්ධතා චමෝරෝ සමාජයේ මෑත කාලීන වර්ධනයකි. ලැටේ ගල, පිදුරු සෙවිලි කළ පැල්පත් ඉදිකරන ලද අත්තිවාරමක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|26}} ලැටේ ගල්, හුණුගල් වලින් හැඩගස්වා ඇති හුණුගල් වලින් සාදන ලද පාදමකින් සමන්විත වන අතර එය හුණුගල් වලින් සාදන ලද කැප්ස්ටෝන් එකක් හෝ ටාසා එකක් ඉහළින් තබා ඇත.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|27–28}} මෙම ගල් සඳහා විය හැකි මූලාශ්‍රයක් වන රොටා ලැටේ ගල් කැණීම 1925 දී රොටා හිදී සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|28}}
=== ස්පාඤ්ඤ යුගය ===
[[File:Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|thumb|ලැඩ්‍රෝන්ස් දූපත්වල චමෝරෝ විසින් මැනිලා ගැලියන් පිළිගැනීම, 1590 බොක්සර් කෝඩෙක්ස්]]
ගුවාම් වෙත ගමන් කළ පළමු යුරෝපීයයා වූයේ පෘතුගීසි නාවිකයා වන ෆර්ඩිනන්ඩ් මැගෙලන් ය. ඔහු ස්පාඤ්ඤයේ රජු වෙනුවෙන් යාත්‍රා කළේය. ඔහු 1521 මාර්තු 6 වන දින ඔහුගේ බලඇණිය ලොව වටා සංචාරය කරන අතරතුර දූපත දුටුවේය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|41–42}} මැගෙලන්ගේ සංචාරය තිබියදීත්, ගුවාම් ස්පාඤ්ඤය විසින් නිල වශයෙන් හිමිකර නොගත්තේ 1565 ජනවාරි 26 වන දින මිගෙල් විසිනි. ලෝපෙස් ද ලෙගස්පි.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|46}} 1565 සිට 1815 දක්වා, පිලිපීනයට නැගෙනහිරින් පිහිටි පැසිෆික් සාගරයේ ඇති එකම ස්පාඤ්ඤ මුරපොලවල් වූ ගුවාම් සහ උතුරු මරියානා දූපත්, ඇකපුල්කෝ සහ මැනිලා අතර පැසිෆික් වෙළඳ මාර්ගය ආවරණය කළ නාවික බලඇණියක් වන මැනිලා ගැලියන් සඳහා නැවත ප්‍රතිපාදන නැවත සකස් කරමින් සිටියහ.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|51}}

ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය 1668 ජුනි 15 වන දින ආරම්භ වූ අතර, පළමු කතෝලික පල්ලිය ස්ථාපිත කළ ඩියාගෝ ලුයිස් ද සැන් විටෝරස් විසින් මෙහෙයවන ලද මෙහෙයුමක පැමිණීමත් සමඟ.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|64}} දූපත් ස්පාඤ්ඤ නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව්හි කොටසක් වූ අතර මෙක්සිකෝ නගරය පදනම් කරගත් නිව් ස්පාඤ්ඤයේ උප රාජකීයත්වයේ කොටසක් විය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|68}} 1683 දී අවසන් මහා පරිමාණ නැගිටීමත් සමඟ, ජේසුයිට් මෙහෙයුම සමඟ වැඩෙන ආතතීන් මත ගුවාම් හි ස්පාඤ්ඤ-චමෝරෝ යුද්ධ 1670 දී ආරම්භ විය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|86}}

අන්තර්කාලීන යුද්ධ, 1671 සහ 1693 ටයිෆූන් සහ විශේෂයෙන් වසූරිය වසංගතය 1688 දී චමෝරෝ ජනගහනය 50,000 සිට 10,000 දක්වා අඩු කළ අතර අවසානයේ 5,000 ට අඩු විය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|86}} 19 වන සියවසේ අග භාගය වන තෙක්, තෝමස් කැවෙන්ඩිෂ්, ඔලිවියර් වැන් නූර්ට්, ජෝන් ඊටන්, විලියම් ඩැම්පියර්, වුඩ්ස් රොජර්ස්, ජෝන් ක්ලිපර්ටන්, ජෝර්ජ් ෂෙල්වොක් සහ විලියම් &quot;බුලි&quot; හේස් ඇතුළු වික්‍රමාන්විතයන් සහ මුහුදු කොල්ලකරුවන් ගුවාම්ට මුහුණ දුන්හ.

1823 සිට දූපත තල්මසුන් දඩයම් කිරීම සඳහා විවේක ස්ථානයක් බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|145}} 1848 අගෝස්තු 10 වන දින විනාශකාරී ටයිෆූන් දූපතට පහර දුන් අතර, පසුව 1849 ජනවාරි 25 වන දින දරුණු භූමිකම්පාවක් ඇති වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කැරොලයින් දූපත් වලින් පැමිණි බොහෝ සරණාගතයින් සුනාමියකට ගොදුරු විය.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|151}} මෙම භූමිකම්පාව 1993 අගෝස්තු 8 වන දින සිදු වූ 8.2 භූමිකම්පාවට වඩා බෙහෙවින් බලවත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Driver |first1=Marjorie |title=Carolinians in the Mariana Islands in the 1800s: selected documents from the holdings of the Spanish Documents Collection at the Micronesian Area Research Center: English-Spanish Edition (English-Spanish ed.) |last2=Brunal-Perry |first2=Omaira |date=November 19, 1996 |publisher=Division of Historic Preservation, Department of Community and Cultural Affairs, Commonwealth of the Northern Mariana Islands |isbn=1878453211 |pages=12}}&lt;/ref&gt; 1856 දී වසූරිය වසංගතයකින් ගුවාමේනියානුවන් 3,644 දෙනෙකු මිය ගිය පසු, කැරොලිනියානුවන් සහ ජපන් ජාතිකයින්ට මරියානා දූපත් වල පදිංචි වීමට අවසර දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Carano&quot; /&gt;{{rp|157}}

=== ඇමරිකානු යුගය ===
[[File:Main_street_of_Agana_or_Hagåtña,_Guam_(1899-1900).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Main_street_of_Agana_or_Hag%C3%A5t%C3%B1a,_Guam_(1899-1900).jpg|thumb|හගට්නා හි ප්‍රධාන වීදිය 1899-1900.]]
ස්පාඤ්ඤ රාජධානියේ කොටසක් ලෙස සියවස් හතරකට ආසන්න කාලයක් ගත වූ පසු, 1898 පැරිස් ගිවිසුමේ කොටසක් ලෙස 1898 ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධයේදී ස්පාඤ්ඤය පරාජය වීමෙන් පසු එක්සත් ජනපදය දිවයින අත්පත් කර ගත්තේය. 1898 දෙසැම්බර් 23 වන දින 25 වන ජනාධිපති විලියම් මැකින්ලිගේ විධායක නියෝගය 108-A මගින් ගුවාම් එක්සත් ජනපද නාවික පාලනයට මාරු කරන ලදී.&lt;ref&gt;Rottman, G. (2004) ''Guam 1941 &amp; 1944: Loss and Reconquest''. Oxford: Osprey Publishing, [[ISBN (identifier)|ISBN]]&lt;/ref&gt;

එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව පරිපාලන පාලනය භාර ගත් අතර, 1899 දී පළමු නාවික ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස කපිතාන් රිචඩ් පී. ලියරි පත් කරන ලදී. මෙම යුගය දිවයිනට ඇමරිකානු පාලන ව්‍යුහයන් සහ සංස්කෘතික බලපෑම් හඳුන්වා දීම සනිටුහන් කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Richard P. Leary (DD-684) |url=https://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/r/richard-p-leary.html |access-date=2025-03-29 |website=public1.nhhcaws.local |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

පැසිෆික් සාගරයේ එහි උපායමාර්ගික හමුදා ස්ථානයට සහාය වීම සඳහා නාවික පරිපාලනය ගුවාම්හි යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනයට ප්‍රමුඛත්වය දුන්නේය. හවායි සහ පිලිපීනය අතර ගමන් කරන නාවික යාත්‍රා සඳහා සේවා සැපයීම සඳහා ගල් අඟුරු නිවන ස්ථානයක් පිහිටුවීම කැපී පෙනෙන ව්‍යාපෘතියක් විය. ඊට අමතරව, දිවයිනේ මාර්ග, සනීපාරක්ෂක පද්ධති සහ මහජන සෞඛ්‍ය පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී. දේශීය චමෝරෝ ජනගහනය ඇමරිකානු සංස්කෘතියට උකහා ගැනීම අරමුණු කරගත්, ඉංග්‍රීසි ඉගැන්වීමේ මාධ්‍යය ලෙස රජයේ පාසල් පිහිටුවීම ඇතුළු අධ්‍යාපන ප්‍රතිසංස්කරණ ද හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=War in the Pacific NHP: Administrative History (Chapter 3) |url=https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/wapa/adhi/adhi3.htm |access-date=2025-03-29 |website=www.nps.gov}}&lt;/ref&gt;

මෙම වර්ධනයන් තිබියදීත්, නාවික පරිපාලනය යටතේ චමෝරෝ ජනතාව සැලකිය යුතු අභියෝගවලට මුහුණ දුන්හ. සිවිල් නිදහස සීමිත වූ අතර, රජයේ තීරණ සම්බන්ධයෙන් දේශීය ජනගහනයට අවම දායකත්වයක් තිබුණි. මෙම සීමාවන් හඳුනා ගනිමින්, චමෝරෝ නායකයින් 1901 තරම් මුල් භාගයේදී එක්සත් ජනපද පුරවැසිභාවය සහ වැඩි දේශපාලන ස්වාධීනත්වයක් සඳහා පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කළ නමුත්, මෙම කාලය තුළ මෙම උත්සාහයන් බොහෝ දුරට අසාර්ථක විය.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

මෙම උපදේශන උත්සාහයන් වසර ගණනාවක් පුරා පැවතුන අතර, චමෝරෝ නියෝජිතයින් පුරවැසිභාවය සහ ස්වයං පාලනය අපේක්ෂා කළහ. උදාහරණයක් ලෙස, 1936 දී, බෝල්ටසාර් ජේ. බෝඩල්ලෝ සහ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ බී. ලියොන් ගුවෙරේරෝ නියෝජිතයින් චමෝරෝ පුරවැසිභාවය සඳහා පෞද්ගලිකව පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කිරීම සඳහා වොෂින්ටන් ඩී.සී. වෙත ගියහ. මෙම අඛණ්ඩ උත්සාහයන් නොතකා, මෙම කාලය තුළ සැලකිය යුතු දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සාක්ෂාත් කර ගැනීමට නොහැකි විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Magazine |first=Smithsonian |last2=Herman |first2=Doug |title=A Brief, 500-Year History of Guam |url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/brief-500-year-history-guam-180964508/ |access-date=2025-03-29 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== පලමු ලෝක යුද්ධය ====
1914 දෙසැම්බර් 10 වන දින, ජර්මානු සන්නද්ධ වෙළඳ ප්‍රහාරකයෙකු වූ එස්එම්එස් කෝර්මොරන්ට ජපන් ජාතිකයින් විසින් ලුහුබැඳ යාමෙන් පසු ගල් අඟුරු හිඟ වීමෙන් පසු ඒප්‍රා වරායේ වරායක් සෙවීමට සිදුවිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=PacificWrecks.com |title=Pacific Wrecks |url=https://pacificwrecks.com/ship/german/sms_cormoran.html |access-date=2025-03-29 |website=pacificwrecks.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SMS Cormoran II |url=https://assets.simpleviewinc.com/sv-guam/image/upload/v1/cms_resources/clients/guam/PR_3_The_History_of_the_SMS_Cormoran_II_1cb45612-4b62-42b5-b14a-045f4578fcff.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-19 |title=Where the United States Entered World War I: The SMS Cormoran - NAUI Worldwide |url=https://www.naui.org/where-the-united-states-entered-world-war-i-the-sms-cormoran/ |access-date=2025-03-29 |website=www.naui.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; එවකට මධ්‍යස්ථව සිටි එක්සත් ජනපදය, කොර්මොරන්ට ජර්මානු වරායකට ළඟා වීමට ප්‍රමාණවත් ප්‍රතිපාදන සැපයීම ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින්, නෞකාව සහ එහි කාර්ය මණ්ඩලය 1917 දක්වා සිරගත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1931-08-01 |title=Destruction of S.M.S. &quot;Cormoran&quot; |url=https://www.usni.org/magazines/proceedings/1931/august/destruction-sms-cormoran |access-date=2025-03-29 |website=U.S. Naval Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

1917 අප්‍රේල් 7 වන දින උදෑසන, එක්සත් ජනපද කොංග්‍රසය ජර්මනියට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කර ඇති බවට ටෙලිග්‍රාෆ් කේබලයක් මගින් ගුවාම් වෙත පණිවිඩයක් ලැබුණි. ගුවාම්හි නාවික ආණ්ඩුකාර රෝයි කැම්බල් ස්මිත්, දෙරට අතර යුද තත්වයක් පවතින බවත්, කාර්ය මණ්ඩලය දැන් යුද සිරකරුවන් බවත්, නෞකාව යටත් විය යුතු බවත් කොර්මෝරන් වෙත දැනුම් දීම සඳහා නිලධාරීන් දෙදෙනෙකු යවා ඇත. මේ අතර, පලා යාමට ගන්නා ඕනෑම උත්සාහයක් වැළැක්වීම සඳහා යූඑස්එස් සැපයුම් නෞකාව ඇප්‍රා වරායට ඇතුළුවීම අවහිර කළේය. වෙනම බෝට්ටුවකින්, නිලධාරීන් දෙදෙනා සමඟ නම් කරන ලද ත්‍යාග මාස්ටර් ලෙස නම් කරන ලද ලුතිනන් ඩබ්ලිව්.ඒ. හෝල් විසින් අණ දෙන ලද බාර්ජ් එකක් රැගෙන ගිය අතර, සුමේ හි බැරැක්කයෙන් නාවිකයින් 18 දෙනෙකු සහ මැරීන් භටයින් 15 දෙනෙකු රැගෙන එන ලදී.&lt;ref name=&quot;sextant&quot;&gt;{{cite web |last1=Conrad |first1=Dennis |date=March 28, 2017 |title=The War Begins: The United States Navy and the German Cruiser Cormoran |url=https://usnhistory.navylive.dodlive.mil/2017/03/28/the-war-begins-the-united-states-navy-and-the-german-cruiser-cormoran/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319064717/https://usnhistory.navylive.dodlive.mil/2017/03/28/the-war-begins-the-united-states-navy-and-the-german-cruiser-cormoran/ |archive-date=March 19, 2021 |access-date=March 6, 2021 |website=The Sextant |publisher=Histories and Archives Division, Naval History and Heritage Command}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hoppe&quot;&gt;{{cite web |last1=Hoppe |first1=Jon |date=October 1, 2015 |title=The Destruction of the S.M.S. Cormoran and the First U.S. Shot Fired in World War I |url=https://www.navalhistory.org/2015/10/01/the-destruction-of-the-s-m-s-cormoran |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930030833/https://www.navalhistory.org/2015/10/01/the-destruction-of-the-s-m-s-cormoran |archive-date=September 30, 2020 |access-date=March 6, 2021 |website=Naval History Blog |publisher=U.S. Naval Institute}}&lt;/ref&gt;

කොර්මෝරන් සිට සැපයුම් බාර්ජ් එකක් වෙරළට ගෙන යන දියත් කිරීමක් දුටු හෝල්, දියත් කිරීමේ දුන්න හරහා වෙඩි තැබීමට නියෝග කළේය. මේ අතර, නිලධාරීන් දෙදෙනා කොර්මෝරන් වෙත ළඟා වූ අතර තත්වය පිළිබඳව කපිතාන් ඇඩල්බට් සුක්ෂ්වර්ඩ්ට දැනුම් දුන්නේය. සුක්ෂ්වර්ඩ් තම කාර්ය මණ්ඩලය යටත් කිරීමට එකඟ වූ නමුත් නැව ආපසු හැරවීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. කොර්මොරන් නෞකාව සතුරු සටන්කරුවෙකු ලෙස සලකනු ලබන බව එක්සත් ජනපද නිලධාරීන් සුක්ෂ්වර්ඩ්ට දැනුම් දුන් අතර ආණ්ඩුකාර ස්මිත්ට තත්වය දැනුම් දීමට පිටත් විය. ඇමරිකානුවන් නොදැනුවත්වම, ජර්මානුවන් නෞකාවේ ගල් අඟුරු බංකරයේ පුපුරණ ද්‍රව්‍යයක් ස්‍රාවය කර තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Rogers1995&quot;&gt;{{cite book |author=Robert F. Rogers |url=https://books.google.com/books?id=AEn9J3tXFS8C&amp;pg=PA139 |title=Destiny's Landfall: A History of Guam |date=January 1995 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1678-0 |pages=139–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Johnson |first1=Tyler |date=October 17, 2020 |title=A Rock Springs man fired the first American shot of World War I |url=https://wyo4news.com/news/a-rock-springs-man-fired-the-first-american-shot-of-world-war-i/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406004056/https://wyo4news.com/news/a-rock-springs-man-fired-the-first-american-shot-of-world-war-i/ |archive-date=April 6, 2023 |access-date=March 6, 2021 |website=Wyo4News}}&lt;/ref&gt;

ඇමරිකානුවන් පිටත්ව ගොස් මිනිත්තු කිහිපයකට පසු, කොර්මොරන් නෞකාවේ ඇති වූ පිපිරීමක් වරාය හරහා සුන්බුන් විසි කළ අතර ඇගේ කාර්ය මණ්ඩලය නැව අතහැර දැමීමට පටන් ගත්හ. ඇමරිකානු බෝට්ටු දෙක සහ යූඑස්එස් සැපයුම වහාම ජර්මානු නාවිකයින් ජලයෙන් ගොඩ ගැනීමට පටන් ගත් අතර, දළ වශයෙන් 370 ක් පමණ වූ කොර්මොරන් කාර්ය මණ්ඩලයෙන් හත් දෙනෙකු හැර අනෙක් සියල්ලන් බේරා ගත්තේය. දියත් කිරීමට එරෙහිව අනතුරු ඇඟවීමේ වෙඩි තැබීම් ඇතුළුව මෙම සිදුවීම, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී එක්සත් ජනපදයේ පළමු ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාව, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී ජර්මනියට එරෙහිව එක්සත් ජනපදය විසින් එල්ල කරන ලද පළමු වෙඩි තැබීම, එක්සත් ජනපදය විසින් අල්ලා ගන්නා ලද පළමු ජර්මානු යුද සිරකරුවන් සහ පළමු ලෝක යුද්ධයේදී එක්සත් ජනපදය විසින් ක්‍රියාවෙන් මියගිය පළමු ජර්මානුවන් සඳහා හේතු විය.&lt;ref name=&quot;Rogers1995&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Johnson |first1=Tyler |date=October 17, 2020 |title=A Rock Springs man fired the first American shot of World War I |url=https://wyo4news.com/news/a-rock-springs-man-fired-the-first-american-shot-of-world-war-i/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406004056/https://wyo4news.com/news/a-rock-springs-man-fired-the-first-american-shot-of-world-war-i/ |archive-date=April 6, 2023 |access-date=March 6, 2021 |website=Wyo4News}}&lt;/ref&gt;

==== දෙවන ලෝක යුද්ධය ====
[[File:3rd_Battalion_3rd_Marines_Agana.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:3rd_Battalion_3rd_Marines_Agana.jpg|thumb|1944 ජූලි මාසයේදී හගට්නා නටබුන් හරහා ගමන් කරන එක්සත් ජනපද මැරීන් භටයින්.]]
දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, ජපන් අධිරාජ්‍යය 1941 දෙසැම්බර් 8 වන දින පර්ල් වරායට පහර දුන් අවස්ථාවේදීම ගුවාම් සටනේදී ගුවාම් ආක්‍රමණය කර අත්පත් කර ගත්තේය. ජපන් ජාතිකයින් ගුවාම් ඕමියා-ජිමා (මහා සිද්ධස්ථාන දූපත) ලෙස නම් කළහ. ගුවාම්හි ජපන් ආක්‍රමණය මාස 31 ක් පමණ පැවතුනි. මෙම කාලය තුළ ගුවාම්හි ආදිවාසී ජනතාවට පහරදීම්, බලහත්කාරයෙන් වැඩ කිරීම, පවුල් වෙන් කිරීම, ගාල් කඳවුරු, සමූලඝාතන, හිස ගසා දැමීම සහ දූෂණයට ලක් විය.&lt;ref&gt;[http://catalogue.nla.gov.au/Record/197751 War Restitution Act : hearing before the Subcommittee on Insular and International Affairs of the Co...|National Library of Australia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406001230/http://catalogue.nla.gov.au/Record/197751|date=April 6, 2010}}. Catalogue.nla.gov.au (September 20, 1994). Retrieved June 13, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.doi.gov/oia/press/2004/72104guam_war_claims.cfm Statement of David B. Cohen Deputy Assistant Secretary of the Interior for Insular Affairs Before the House Committee on Resources Regarding the Report of the Guam War Claims Review Commission|July 21, 2004] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120023031/http://www.doi.gov/oia/press/2004/72104guam_war_claims.cfm|date=January 20, 2013}}.&quot; ''[[Office of Insular Affairs]]''. Retrieved September 19, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Higuchi|first=Wakako|year=2001|title=The Japanisation Policy for the Chamorros of Guam, 1941–1944|url=http://www.hawaii.edu/hivandaids/The_Japanisation_Policy_for_the_Chamorros_of_Guam,_1941-1944.pdf|url-status=dead|journal=The Journal of Pacific History|volume=36|issue=1|pages=19–35|doi=10.1080/00223340120049424|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120021514/http://www.hawaii.edu/hivandaids/The_Japanisation_Policy_for_the_Chamorros_of_Guam%2C_1941-1944.pdf|archive-date=January 20, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Werner Gruhl, ''[https://books.google.com/books?id=ow5Wlmu9MPQC&amp;pg=PA102 Imperial Japan's World War Two, 1931–1945] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101014017/https://books.google.com/books?id=ow5Wlmu9MPQC&amp;pg=PA102|date=January 1, 2016}}'', Transaction Publishers, 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}}&lt;/ref&gt;

2004 දී එක්සත් ජනපද කොන්ග්‍රස් කමිටුවේ සාක්ෂියට අනුව, වසර තුනකට ආසන්න කාලයක් වාඩිලාගෙන සිටියදී චමෝරෝවරුන් 1,100 ක් පමණ මිය ගියහ. සමහර ඉතිහාසඥයින් ඇස්තමේන්තු කරන්නේ යුද ප්‍රචණ්ඩත්වය ගුවාම්හි ජනගහනය 20,000 න් 10% ක් මිය ගිය බවයි.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot; /&gt; 1944 ජූලි 21 සිට අගෝස්තු 10 දක්වා පැවති ගුවාම් සටනේදී එක්සත් ජනපදය ආපසු පැමිණ දිවයින නැවත අත්පත් කර ගත්තේය. ජූලි 21 භෞමික නිවාඩු දිනයක්, විමුක්ති දිනය බවට පත් විය.

==== පශ්චාත් යුද්ධය ====
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, 1950 ගුවාම් කාබනික පනත මගින් ගුවාම් එක්සත් ජනපදයේ සංස්ථාපිත නොවූ සංවිධානාත්මක භූමි ප්‍රදේශයක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලද අතර, දිවයිනේ සිවිල් රජයේ ව්‍යුහය සඳහා පහසුකම් සපයන ලද අතර, ජනතාවට එක්සත් ජනපද පුරවැසිභාවය ප්‍රදානය කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, පුරවැසිභාවය ප්‍රදානය කිරීමේදී සම්පූර්ණ සිවිල් සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ඇතුළත් නොවීය. කාබනික පනත මගින් ජූරි සභාවක් මගින් නඩු විභාග කිරීමේ අයිතිය බැහැර කරන ලද අතර, 1956 දී භූමියේ පළමු ජූරි නඩු විභාගය පවත්වන තෙක් තවදුරටත් බලමුලු ගැන්වීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Unterman|first=Katherine|date=2020|title=Trial without Jury in Guam, USA|url=https://www.cambridge.org/core/journals/law-and-history-review/article/abs/trial-without-jury-in-guam-usa/62A96EFD2E138F0BD59FD6F7FB2B417B|journal=Law and History Review|language=en|volume=38|issue=4|pages=811–841|doi=10.1017/S0738248018000627|issn=0738-2480|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 1968 දී ගුවාම්හි ආණ්ඩුකාරවරයා ෆෙඩරල් මට්ටමින් පත් කරන ලද අතර, ගුවාම් මැතිවරණ ආණ්ඩුකාර පනත මගින් කාර්යාලයේ ජනප්‍රිය මැතිවරණය සඳහා අවසර දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rogers |first=Robert F. |title=Destiny's Landfall: A History of Guam |url=https://archive.org/details/destinyslandfall0000roge |publisher=University of Hawaii Press |year=1995 |place=Honolulu}}&lt;/ref&gt;{{rp|242}} ගුවාම් එක්සත් ජනපද රාජ්‍යයක් නොවන බැවින්, ගුවාම්හි පදිංචි එක්සත් ජනපද පුරවැසියන්ට ජනාධිපතිවරයාට ඡන්දය දීමට අවසර නොමැති අතර එක්සත් ජනපද කොංග්‍රසයේ ඔවුන්ගේ එකම නියෝජනය නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ ඡන්දය ප්‍රකාශ නොකරන සාමාජිකයෙකි.&lt;ref name=&quot;Rogers2&quot;&gt;{{cite book |last=Rogers |first=Robert F. |title=Destiny's Landfall: A History of Guam |url=https://archive.org/details/destinyslandfall0000roge |publisher=University of Hawaii Press |year=1995 |isbn=978-0-8248-1678-0 |location=Honolulu}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, ඔවුන් ජනාධිපති ප්‍රාථමික තරඟවලදී පක්ෂ නියෝජිතයින්ට ඡන්දය දෙයි.&lt;ref name=&quot;Curry&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna24839059|title=Nominating, but not voting for president: Clinton-Obama struggle spotlights Guam, American Samoa, Puerto Rico|last1=Curry|first1=Tom|date=May 28, 2008|access-date=August 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815080233/http://www.nbcnews.com/id/24839059/ns/politics-decision_08/t/nominating-not-voting-president|archive-date=August 15, 2016|publisher=[[NBC News]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1969 දී, උතුරු මරියානා දූපත් සමඟ එක්සත් වීම පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලද අතර එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.sudd.ch/event.php?lang=en&amp;id=mp011969 Northern Mariana Islands, 9 November 1969: Status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415165235/https://sudd.ch/event.php?lang=en&amp;id=mp011969|date=April 15, 2021}} Direct Democracy {{in lang|de}}&lt;/ref&gt; 1970 ගණන්වලදී, මේරිලි වැන් ලීර් පෙක් ඉංජිනේරු වැඩසටහනක් ආරම්භ කළේය, ගුවාම් විශ්ව විද්‍යාලය පුළුල් කළේය, සහ ගුවාම් ප්‍රජා විද්‍යාලය ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;Rottman&quot;&gt;Rottman, G. (2004) ''Guam 1941 &amp; 1944: Loss and Reconquest''. Oxford: Osprey Publishing, {{ISBN|978-1-84176-811-3}}&lt;/ref&gt;{{rp|17}} එම කාලය තුළම, වර්ල්ඩ් සෆාරි හි ඕස්ට්‍රේලියානු වික්‍රමාන්විතයෙකු සහ චිත්‍රපට නිෂ්පාදක ඇල්බි මැන්ගල්ස්, ක්ලරාබෝර්ග් නෞකාවේ ඔහුගේ මුහුදු ගමනේ පැසිෆික් අදියරේදී ඔහුගේ හය අවුරුදු පලායාමේදී ගුවාම් වෙත ගියේය.

1963 දී, ජනාධිපති ජෝන් එෆ්. කෙනඩි විසින් ගුවාම් හි ආරක්ෂක නිෂ්කාශනය ඉවත් කිරීම සංචාරක කර්මාන්තයක් සංවර්ධනය කිරීමට ඉඩ සැලසීය. 1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී, එක්සත් ජනපදය ඔවුන්ගේ බදු කාලය අවසන් වීමෙන් පසු පිලිපීනයේ සුබික් බොක්කෙහි එක්සත් ජනපද නාවික කඳවුර සහ ක්ලාක් ගුවන් කඳවුරු කඳවුරු වසා දැමූ විට, එහි ස්ථානගත කර තිබූ බොහෝ හමුදා ගුවාම් වෙත ගෙන යන ලදී.{{citation needed|date=July 2021}}

ජපානයට විශේෂයෙන් දැඩි ලෙස බලපෑ 1997 ආසියානු මූල්‍ය අර්බුදය ගුවාම් හි සංචාරක කර්මාන්තයට දැඩි ලෙස බලපෑවේය. 1990 දශකයේ හමුදා කප්පාදු කිරීම් ද දිවයිනේ ආර්ථිකයට බාධාවක් විය. 1997 දී සුපිරි ටයිෆූන් පාකා සහ 2002 දී පොන්ග්සෝනා වලින් ඇති වූ විනාශය මෙන්ම සැප්තැම්බර් 11 ත්‍රස්ත ප්‍රහාරවල සහ කොරියානු ගුවන් යානය 801 කඩා වැටීම සංචාරක ව්‍යාපාරයට ඇති කළ බලපෑම් හේතුවෙන් ආර්ථික ප්‍රකෘතිය තවදුරටත් අඩාල විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tourism |first=United States Congress Senate Committee on Commerce, Science, and Transportation Subcommittee on Consumer Affairs, Foreign Commerce, and |url=https://books.google.com/books?id=wflkLlQ3r1QC&amp;dq=guam++effects+of+the+September+11+terrorist+attacks+on+tourism&amp;pg=PA71 |title=Terrorism's Effect on U.S. Tourism: Hearing Before the Subcommittee on Consumer Affairs, Foreign Commerce, and Tourism of the Committee on Commerce, Science, and Transportation, United States Senate, One Hundred Seventh Congress, First Session, October 12, 2001 |date=2004 |publisher=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-16-071313-2 |language=en |access-date=December 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406194352/https://books.google.com/books?id=wflkLlQ3r1QC&amp;dq=guam++effects+of+the+September+11+terrorist+attacks+on+tourism&amp;pg=PA71 |archive-date=April 6, 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>8wbviwemtuvee0azmjagbfgmgz6wdkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඕස්ට්‍රේලියාවේ රජය සහ දේශපාලනය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184568</id>
    <revision>
      <id>797387</id>
      <parentid>763036</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61953" sha1="dwf3h44x6yfy5efn2gfoijihpcfzct0" xml:space="preserve">{{Multiple image
| caption_align     = center
| total_width       = 340
| image1            = King Charles III (July 2023).jpg
| caption1          = [[III වන චාල්ස්]],&lt;br /&gt;ඕස්ට්‍රේලියාවේ රජු
| image2            = Sam Mostyn 2024.jpg
| caption2          = සෑම් මොස්ටින්,&lt;br /&gt;ආණ්ඩුකාර ජනරාල්
| image3            = Anthony Albanese portrait (re-crop).jpg
| caption3          = ඇන්තනි ඇල්බේනිස්,&lt;br /&gt;අගමැති
}}

ඕස්ට්‍රේලියාව යනු ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවක්, පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් සහ සම්මේලනයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 January 2024 |title=Australian system of government |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214204120/https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |archive-date=14 February 2024 |access-date= |website=Parliamentary Education Office |language=en}}&lt;/ref&gt; 1901 දී සම්මේලනයේ සිට රට එහි බොහෝ දුරට නොවෙනස්ව පවතින ව්‍යවස්ථාව ස්ථාවර ලිබරල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලන ක්‍රමයක් සමඟ පවත්වා ගෙන යයි. එය ලෝකයේ පැරණිතම සම්මේලනයන්ගෙන් එකක් වන අතර, එහි බලය ෆෙඩරල් සහ ප්‍රාන්ත ආණ්ඩු අතර බෙදී ඇත. ඕස්ට්‍රේලියානු ආණ්ඩු ක්‍රමය එක්සත් රාජධානියේ දේශපාලන පද්ධති (ඒකාබද්ධ විධායක, ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවක් සහ ශක්තිමත් පක්ෂ විනයක්) සහ එක්සත් ජනපදයේ (ෆෙඩරල්වාදය, ලිඛිත ව්‍යවස්ථාවක් සහ ප්‍රාන්තවලට සමාන නියෝජනයක් ඇති සෙනෙට් සභාවක් සහිත ශක්තිමත් ද්වි-මණ්ඩලවාදය) වලින් ලබාගත් අංග ඒකාබද්ධ කරයි, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුවිශේෂී දෙමුහුන් ක්‍රමයක් ඇති වේ.&lt;ref name=&quot;Thompson-1980&quot;&gt;{{Cite journal|last=Thompson|first=Elaine|year=1980|title=The 'Washminster' Mutation|journal=[[Australian Journal of Political Science|Politics]]|volume=15|issue=2|page=32|doi=10.1080/00323268008401755}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 December 2023 |title=What is the Washminster system? |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice/questions/what-is-the-washminster-system |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215070719/https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice/questions/what-is-the-washminster-system |archive-date=15 February 2024 |access-date= |website=Parliamentary Education Office |language=en}}&lt;/ref&gt;

ෆෙඩරල් රජයේ බලය කණ්ඩායම් තුනක් අතර අර්ධ වශයෙන් වෙන් කර ඇත:&lt;ref name=&quot;Parliamentary Education Office-2023_2&quot;&gt;{{Cite web |title=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031132705/https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary/ |archive-date=31 October 2023 |access-date=8 November 2023 |website=Parliamentary Education Office |publisher= |language=en}}&lt;/ref&gt;

* ව්‍යවස්ථාදායකය: රජතුමා, සෙනෙට් සභාව සහ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය ඇතුළත් ද්වි-මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුව
* විධායක: අගමැති (නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ බහුතරයක් සහිත පක්ෂයේ නායකයා හෝ සන්ධානය), ඔවුන් තෝරාගත් කැබිනට් මණ්ඩලය සහ අනෙකුත් අමාත්‍යවරුන් විසින් මෙහෙයවනු ලබන ඕස්ට්‍රේලියානු රජය; ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්වරයා විසින් විධිමත් ලෙස පත් කරනු ලැබේ&lt;ref name=&quot;Factbook-Government&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Australia|section=Government|access-date=16 August 2024}}&lt;/ref&gt;
* අධිකරණය: මහාධිකරණය සහ අනෙකුත් ෆෙඩරල් අධිකරණ

2025 මැයි 3 වන දින පැවති මැතිවරණයෙන් පසු, අගමැති ධුරය ඕස්ට්‍රේලියානු කම්කරු පක්ෂයේ ඇන්තනි ඇල්බනීස් විසින් දරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Worthington |first=Brett |date=3 May 2025 |title=Anthony Albanese and Labor claim landslide election win as Peter Dutton loses seat |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |website=Australia Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt; III වන චාල්ස් ඕස්ට්‍රේලියාවේ රජු ලෙස පාලනය වන අතර ඕස්ට්‍රේලියාවේ ෆෙඩරල් මට්ටමින් ආණ්ඩුකාරවරයා සහ ප්‍රාන්ත මට්ටමින් ආණ්ඩුකාරවරුන් විසින් නියෝජනය කරනු ලැබේ, ඔවුන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සහ සම්මුතියේ 63 වන වගන්තිය මගින් ඔවුන්ගේ අමාත්‍යවරුන්ගේ උපදෙස් මත ක්‍රියා කරයි.&lt;ref name=&quot;Davison pp287–8&quot;&gt;{{Harvnb|Davison|Hirst|Macintyre|1998|pages=287–88}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gg&quot;&gt;{{Cite web |title=Governor-General's Role |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080804130529/http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |archive-date=4 August 2008 |access-date=23 April 2010 |publisher=Governor-General of Australia}}&lt;/ref&gt; මේ අනුව, ප්‍රායෝගිකව ආණ්ඩුකාරවරයා අගමැතිගේ සහ කැබිනට් මණ්ඩලයේ ක්‍රියා සඳහා නීතිමය ප්‍රධානියෙකු ලෙස ක්‍රියා කරයි. ආණ්ඩුකාරවරයාට සමහර අවස්ථාවන්හිදී සංචිත බලතල ක්‍රියාත්මක කළ හැකිය: අමාත්‍ය උපදෙස් නොමැති විට හෝ ඊට පටහැනිව ක්‍රියාත්මක කළ හැකි බලතල. මෙම බලතල ක්‍රියාත්මක කළ හැකි විට සම්මුතිය මගින් පාලනය වන අතර ඒවායේ නිශ්චිත විෂය පථය අපැහැදිලි වේ. මෙම බලතලවල වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ක්‍රියාත්මක කිරීම වූයේ 1975 ව්‍යවස්ථා අර්බුදයේදී විට්ලම් රජය සේවයෙන් පහ කිරීමයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Downing, Susan |date=23 January 1998 |title=The Reserve Powers of the Governor-General |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |archive-date=26 July 2010 |access-date=18 June 2010 |publisher=Parliament of Australia}}&lt;/ref&gt;[[File:Canberra_(AU),_Parliament_House_--_2019_--_1746.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Canberra_(AU),_Parliament_House_--_2019_--_1746.jpg|alt=A large white and cream coloured building with grass on its roof. The building is topped with a large flagpole.|දකුණ|thumb|පාර්ලිමේන්තු මන්දිරය, කැන්බරා]]
සෙනෙට් සභාවේ (ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය) සෙනෙට් සභිකයින් 76 දෙනෙක් සිටිති: ප්‍රාන්තවලින් දොළොස් දෙනෙක් සහ ප්‍රධාන භූමි ප්‍රදේශවලින් (ඕස්ට්‍රේලියානු අගනුවර සහ උතුරු ප්‍රදේශය) දෙදෙනෙක් බැගින්.&lt;ref name=&quot;sen&quot;&gt;{{Cite web |title=Senate Summary |url=http://www.abc.net.au/elections/federal/2007/guide/senatecomposition.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100506235552/http://www.abc.net.au/elections/federal/2007/guide/senatecomposition.htm |archive-date=6 May 2010 |access-date=23 April 2010 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt; නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය (පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය) තුළ, ජනගහනය අනුව ප්‍රාන්තවලට වෙන් කරන ලද &quot;ඡන්දදායකයින්&quot; හෝ &quot;ආසන&quot; ලෙස පොදුවේ හැඳින්වෙන ඒක-සාමාජික මැතිවරණ කොට්ඨාශවලින් තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් 150 දෙනෙක් සිටින අතර, වත්මන් ප්‍රාන්තවලින් සෑම එකක්ම අවම වශයෙන් ආසන පහක් සහතික කෙරේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Muller |first=Damon |date=26 April 2023 |title=The process for, and consequences of, changing the size of the Commonwealth Parliament: a quick guide |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/rp2223/Quick_Guides/ChangingSizeCommonwealthParliament |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511175801/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/rp2223/Quick_Guides/ChangingSizeCommonwealthParliament |archive-date=11 May 2023 |access-date= |website=Parliament of Australia |language=en-AU}}&lt;/ref&gt; පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට උපරිම කාලය වසර තුනකි, නමුත් මෙය ස්ථාවර නොවන අතර රජයන් සාමාන්‍යයෙන් උපරිම කාලයට පෙර මාස 6 තුළ යම් අවස්ථාවක මැතිවරණයක් සඳහා කලින් සභාව විසුරුවා හරියි.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joint Standing Committee on Electoral Matters |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/report |title=The 2004 Federal Election |date=10 October 2005 |publisher=Parliament of Australia |isbn=978-0-642-78705-7 |at=paras. 7.26–7.27 |language=en-AU |chapter=Parliamentary terms |access-date=25 January 2024 |chapter-url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125005940/https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/report |archive-date=25 January 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සභා දෙක සඳහාම මැතිවරණ සාමාන්‍යයෙන් එකවර පවත්වනු ලබන අතර, සෙනෙට් සභිකයින්ට වසර හයක අතිච්ඡාදනය වන වාර ගණනක් ඇති අතර, ඔවුන්ගේ වාර කාලය ස්ථාවර නොවන නමුත් පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය සඳහා මැතිවරණ චක්‍රයට බැඳී ඇත. මේ අනුව, ද්විත්ව විසුරුවා හැරීමකින් චක්‍රයට බාධා නොකළහොත්, සෙනෙට් සභිකයින්ට වසර 76 ක අතිච්ඡාදනය වන වාර ගණන 40 ක් පමණි.&lt;ref name=&quot;sen&quot; /&gt;

ඕස්ට්‍රේලියාවේ මැතිවරණ ක්‍රමය නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය සහ සියලුම ප්‍රාන්ත සහ ප්‍රදේශ පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩල මැතිවරණ සඳහා මනාප ඡන්දය භාවිතා කරයි (ටැස්මේනියාව සහ හාරේ-ක්ලාක් ක්‍රමය භාවිතා කරන ACT හැර). සෙනෙට් සභාව සහ බොහෝ ප්‍රාන්ත ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩල එක් එක් ප්‍රාන්තය සඳහා මනාප ඡන්දය සහ සමානුපාතික නියෝජනය ඒකාබද්ධ කරන සමානුපාතික ක්‍රමය භාවිතා කරයි. සෑම අධිකරණ බල ප්‍රදේශයකම වයස අවුරුදු 18 සහ ඊට වැඩි සියලුම ලියාපදිංචි පුරවැසියන් සඳහා ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම සහ ලියාපදිංචි වීම අනිවාර්ය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Evans |first=Tim |year=2006 |title=Compulsory Voting in Australia |url=http://www.aec.gov.au/pdf/voting/compulsory_voting.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611200653/http://www.aec.gov.au/pdf/voting/compulsory_voting.pdf |archive-date=11 June 2009 |access-date=21 June 2009 |publisher=Australian Electoral Commission |page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Is it compulsory to enrol, regardless of age or disability? |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524015925/https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm |archive-date=24 May 2021 |access-date=11 September 2021 |work=Enrolment – Frequently Asked Questions |publisher=Australian Electoral Commission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Brett |first=Judith |title=From Secret Ballot to Democracy Sausage: How Australia Got Compulsory Voting |publisher=Text Publishing Co |year=2019 |isbn=978-1-9256-0384-2}}&lt;/ref&gt; නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ බහුතර සහයෝගය ඇති පක්ෂය රජය පිහිටුවන අතර එහි නායකයා අගමැති බවට පත්වේ. ආණ්ඩුකාරවරයා අගමැති පත් කරන අතර පාර්ලිමේන්තුවේ විශ්වාසය නැති වූ හෝ නීති විරෝධී ලෙස ක්‍රියා කරන අයෙකු සේවයෙන් පහ කළ හැකිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Governor-General's Role |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014171300/http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |archive-date=14 October 2012 |access-date=13 January 2012 |publisher=Governor-General of the Commonwealth of Australia}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියාව බලවත් හා තේරී පත් වූ ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයක් සහිත වෙස්ට්මිනිස්ටර් පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් බැවින්, එහි ක්‍රමය සමහර විට &quot;වොෂ්මින්ස්ටර් විකෘතියක්&quot; ලෙස හැඳින්වේ,&lt;ref name=&quot;Thompson-1980&quot; /&gt; හෝ අර්ධ පාර්ලිමේන්තු.&lt;ref name=&quot;Ganghof&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Ganghof|first1=S|date=May 2018|title=A new political system model: Semi-parliamentary government|journal=European Journal of Political Research|volume=57|issue=2|pages=261–281|doi=10.1111/1475-6765.12224|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

සාමාන්‍යයෙන් ෆෙඩරල් රජයක් පිහිටුවා ඇති ප්‍රධාන දේශපාලන කණ්ඩායම් දෙකක් තිබේ: ඕස්ට්‍රේලියානු කම්කරු පක්ෂය සහ ලිබරල් පක්ෂයේ සහ එහි සුළු හවුල්කරු වන ජාතික පක්ෂයේ කණ්ඩායමක් වන සන්ධානය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Glossary of Election Terms |url=http://www.abc.net.au/elections/federal/2007/guide/glossary.htm#coalition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306034515/http://www.abc.net.au/elections/federal/2007/guide/glossary.htm#coalition |archive-date=6 March 2021 |access-date=23 April 2010 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State of the Parties |url=http://www.abc.net.au/elections/federal/2007/results/sop.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418163914/http://www.abc.net.au/elections/federal/2007/results/sop.htm |archive-date=18 April 2010 |access-date=23 April 2010 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt; රාජ්‍ය මට්ටමේ දී, නැෂනල්ස් සහ ලිබරල් පක්ෂය අතර සම්බන්ධතාවය වෙනස් වේ, ක්වීන්ස්ලන්තයේ සහ උතුරු ප්‍රදේශයේ ඒකාබද්ධ වූ පක්ෂ (කෙසේ වෙතත්, ෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් ලිබරල් හෝ ජාතික පක්ෂ කාමරයේ වාඩි වී සිටිති); නිව් සවුත් වේල්ස්, වික්ටෝරියා සහ බටහිර ඕස්ට්‍රේලියාවේ සන්ධානයක; සහ දකුණු ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ ටස්මේනියාවේ ලිබරල්වාදීන් සමඟ තරඟ කිරීමේදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 July 2008 |title=The Liberal-National Party – a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007033647/https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |archive-date=7 October 2022 |access-date=8 September 2021 |website=ABC News |language=en-AU}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියානු දේශපාලන සංස්කෘතිය තුළ, කම්කරු පක්ෂය මධ්‍ය-වම ලෙස සලකනු ලබන අතර සන්ධානය මධ්‍ය-දකුණ ලෙස සැලකේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Fenna |first1=Alan |title=Government Politics in Australia |last2=Robbins |first2=Jane |last3=Summers |first3=John |publisher=Pearson Higher Education AU |year=2013 |isbn=978-1-4860-0138-5 |location=London |page=139}}&lt;/ref&gt; ස්වාධීන සාමාජිකයින් සහ සුළු පක්ෂ කිහිපයක් ඕස්ට්‍රේලියානු පාර්ලිමේන්තු වල නියෝජනය ලබාගෙන ඇත, බොහෝ දුරට ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලවල. ඕස්ට්‍රේලියානු හරිත පක්ෂය ඡන්දයෙන් සහ සාමාජිකත්වයෙන් තුන්වන විශාලතම පක්ෂයයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harris |first=Rob |date=22 April 2020 |title=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422080256/https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |archive-date=22 April 2020 |access-date=24 April 2020 |newspaper=The Sydney Morning Herald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Jackson |first1=Stewart |title=The Australian Greens : from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |date=2016 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0-5228-6794-7}}&lt;/ref&gt;

=== රාජ්‍ය සහ ප්‍රදේශ ===
[[File:Australia_states_and_territories_labelled.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Australia_states_and_territories_labelled.svg|දකුණ|thumb|ඕස්ට්‍රේලියාවේ ප්‍රාන්ත සහ ප්‍රදේශ]]
ඕස්ට්‍රේලියාවට ප්‍රාන්ත හයක් ඇත—[[නිව් සවුත් වේල්ස්]] (NSW), [[වික්ටෝරියා (ඕස්ට්‍රේලියාව)|වික්ටෝරියා]] (Vic), [[ක්වීන්ස්ලන්තය]] (Qld), [[බටහිර ඕස්ට්‍රේලියාව]] (WA), [[දකුණු ඕස්ට්‍රේලියාව]] (SA) සහ [[ටැස්මේනියාව]] (Tas)—සහ ප්‍රධාන භූමි ස්වයං පාලන ප්‍රදේශ දෙකක්—[[ඕස්ට්‍රේලියානු අගනුවර ප්‍රදේශය]] (ACT) සහ [[උතුරු ප්‍රදේශය]] (NT).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 December 2023 |title=What's the difference between a territory and a state parliament? |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318145108/https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |archive-date=18 March 2024 |access-date= |website=Parliamentary Education Office |language=en}}&lt;/ref&gt;

ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට (ෆෙඩරල් මට්ටමේ රජය) සුවිශේෂී බලතල ලබා දෙන ක්ෂේත්‍ර කිහිපය හැර, නීති සෑදීමේ සාමාන්‍ය බලය ප්‍රාන්තවලට ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pyke |first=John |title=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |date=2020 |publisher=Lawbook Co |isbn=978-0-455-24415-0 |edition=2nd |location=Pyrmont, NSW |pages=405–6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 July 2022 |title=Three levels of government: governing Australia |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104073724/https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |archive-date=4 January 2024 |access-date=25 January 2024 |website=Parliamentary Education Office |language=en}}&lt;/ref&gt; ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ ලැයිස්තුගත කර ඇති මාතෘකා පිළිබඳ නීති පමණක් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට නීති සම්පාදනය කළ හැකි නමුත් එහි නීති ඕනෑම අනනුකූලතාවයක ප්‍රමාණයට ප්‍රාන්තවල නීති අභිබවා යයි.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pyke |first=John |title=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |date=2020 |publisher=Lawbook Co |isbn=978-0-455-24415-0 |edition=2nd |location=Pyrmont, NSW |pages=528–30, 577–80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Legislation AU|Cth|act|coaca430|Australian Constitution|109}}. &quot;When a law of a State is inconsistent with a law of the Commonwealth, the latter shall prevail, and the former shall, to the extent of the inconsistency, be invalid.&quot;&lt;/ref&gt; සම්මේලනයේ සිට, ලැයිස්තුගත පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය බලතල සඳහා ලබා දී ඇති පුළුල් අර්ථකථනය හේතුවෙන් - සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ප්‍රදාන මත රාජ්‍යයන් දැඩි මූල්‍යමය වශයෙන් රඳා පැවතීම හේතුවෙන් - ප්‍රාන්තවලට සාපේක්ෂව පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයේ බලය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pyke |first=John |title=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |date=2020 |publisher=Lawbook Co |isbn=978-0-455-24415-0 |edition=2nd |location=Pyrmont, NSW |pages=607–9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beck |first=Luke |title=Australian constitutional law: concepts and cases |date=2020 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-1-108-70103-7 |location=Port Melbourne, VIC |pages=521–8}}&lt;/ref&gt;

සෑම ප්‍රාන්තයකටම සහ ප්‍රධාන ප්‍රධාන භූමි ප්‍රදේශයකටම තමන්ගේම පාර්ලිමේන්තුවක් ඇත - උතුරු ප්‍රදේශයේ ඒක මණ්ඩල, ACT සහ ක්වීන්ස්ලන්තයේ සහ අනෙකුත් ප්‍රාන්තවල ද්වි මණ්ඩල. පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායක සභාව ලෙස හැඳින්වේ (දකුණු ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ ටැස්මේනියාවේ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය); ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායක සභාව ලෙස හැඳින්වේ. සෑම ප්‍රාන්තයකම රජයේ ප්‍රධානියා අග්‍රාමාත්‍යවරයා වන අතර සෑම ප්‍රදේශයකම ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා වේ. සෑම ප්‍රාන්තයකම රජු නියෝජනය කරනු ලබන්නේ ආණ්ඩුකාරවරයෙකු විසිනි. පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩල මට්ටමින්, රජුගේ නියෝජිතයා ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්වරයා වේ.&lt;ref name=&quot;gg&quot; /&gt;

අභ්‍යන්තර ජර්විස් බොක්ක ප්‍රදේශය සහ බාහිර ප්‍රදේශ: ඈෂ්මෝර් සහ කාටියර් දූපත්, කොරල් මුහුදු දූපත්, හර්ඩ් දූපත සහ මැක්ඩොනල්ඩ් දූපත්, ඉන්දියන් සාගර ප්‍රදේශ (නත්තල් දූපත සහ කොකෝස් (කීලිං) දූපත්), නොර්ෆොක් දූපත,{{Refn|Norfolk Island previously was self-governed, however this was revoked in 2015.&lt;ref&gt;{{Cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20080806021653/http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island|url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_Island|publisher=Australian Government Attorney-General's Department |title=Administrator of Norfolk Island |archive-date=6 August 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control|title=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control|first1=Monica|last1=Tan|author2=Australian Associated Press|date=12 May 2015|newspaper=The Guardian|access-date=21 October 2015|archive-date=28 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028072820/http://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}} සහ ඕස්ට්‍රේලියානු ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය යන ප්‍රදේශ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රජය සෘජුවම පරිපාලනය කරයි.{{Refn|This [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic claim]] is recognised by only by New Zealand, the United Kingdom, France, and Norway.}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australian Territories |url=https://www.infrastructure.gov.au/territories-regions-cities/australian-territories |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308213252/https://www.infrastructure.gov.au/territories-regions-cities/australian-territories |archive-date=8 March 2024 |access-date=16 February 2024 |website=Department of Infrastructure, Transport, Regional Development, Communications and the Arts}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Factbook-Government&quot; /&gt; දුරස්ථ මැක්වරි දූපත සහ ලෝඩ් හෝව් දූපත පිළිවෙලින් ටැස්මේනියාවේ සහ නිව් සවුත් වේල්ස්හි කොටසකි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640|title=Macquarie Island research station to be closed in 2017|date=13 September 2016|work=ABC News|access-date=19 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025034637/https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640|archive-date=25 October 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Southerden |first=Louise |date=8 November 2017 |title=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216030715/https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |archive-date=16 February 2024 |access-date= |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== විදේශ සබඳතා ===
[[File:Diplomatic_missions_of_Australia.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Diplomatic_missions_of_Australia.png|දකුණ|thumb|ඕස්ට්‍රේලියාවේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික දූත මණ්ඩල]]
ඕස්ට්‍රේලියාව මධ්‍යම බලවතෙකු වන අතර,&lt;ref name=&quot;Lowy&quot;&gt;{{Cite report|url=https://power.lowyinstitute.org/downloads/lowy-institute-2023-asia-power-index-key-findings-report.pdf|title=Lowy Institute Asian Power Index|date=2023|page=29|isbn=978-0-6480189-3-3|access-date=4 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220212559/https://power.lowyinstitute.org/downloads/lowy-institute-2023-asia-power-index-key-findings-report.pdf|archive-date=20 February 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; විදේශ සබඳතාවලට මූලික ද්වි-පාර්ශ්වික කුළුණු තුනක් ඇත: එක්සත් ජනපද සන්ධානයට කැපවීම, ඉන්දු-පැසිෆික් කලාපය සමඟ සම්බන්ධ වීම සහ ජාත්‍යන්තර ආයතන, නීති සහ සහයෝගීතාවය සඳහා සහාය වීම.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gyngell |first=Allan |date=31 July 2022 |title=A new Australian foreign policy agenda under Albanese |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217023926/https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |archive-date=17 February 2024 |access-date= |website=East Asia Forum |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Australian-Government-2017&quot;&gt;{{Cite report|url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf|title=2017 Foreign Policy White Paper|date=2017|publisher=Australian Government|pages=1–8|access-date=17 February 2024|archive-date=19 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119034716/https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Firth |first=Stewart |title=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |date=2011 |publisher=Allen &amp; Unwin |isbn=978-1-74237-263-1 |edition=3rd |location=Crows Nest, NSW |pages=332–8 |language=en-AU}}&lt;/ref&gt; ANZUS ගිවිසුම සහ ප්‍රධාන නේටෝ නොවන සගයෙකු ලෙස එහි තත්ත්වය හරහා, ඕස්ට්‍රේලියාව එක්සත් ජනපදය සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවයක් පවත්වා ගෙන යන අතර එය ශක්තිමත් ආරක්ෂක, ආරක්ෂාව සහ වෙළඳ සබඳතා ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australia and the United States |url=https://usa.embassy.gov.au/australia-and-united-states |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217023926/https://usa.embassy.gov.au/australia-and-united-states |archive-date=17 February 2024 |access-date=17 February 2024 |website=Australian Embassy and Consulates}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bureau of Political-Military Affairs |date=20 January 2021 |title=Major Non-NATO Ally Status |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227062358/https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=25 January 2024 |website=[[United States Department of State]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ඉන්දු-පැසිෆික් කලාපයේ, රට වෙළඳාම සහ ප්‍රාග්ධනයේ විවෘත ප්‍රවාහය හරහා එහි වෙළඳ සබඳතා වැඩි කිරීමට උත්සාහ කරන අතරම, පවතින නීති මත පදනම් වූ අනුපිළිවෙලට සහාය දීමෙන් චීන බලයේ නැගීම කළමනාකරණය කරයි.&lt;ref name=&quot;Australian-Government-2017&quot; /&gt; කලාපීය වශයෙන්, රට පැසිෆික් දූපත් සංසදයේ, පැසිෆික් ප්‍රජාවේ, ASEAN+6 යාන්ත්‍රණයේ සහ නැගෙනහිර ආසියානු සමුළුවේ සාමාජිකයෙකි. ජාත්‍යන්තරව, රට එක්සත් ජාතීන්ගේ (එහි ආරම්භක සාමාජිකයෙකු වූ), පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ, OECD සහ G20 හි සාමාජිකයෙකි. මෙය බහුපාර්ශ්විකත්වය සඳහා රටේ සාමාන්‍යයෙන් ශක්තිමත් කැපවීම පිළිබිඹු කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Page |first=Mercedes |date=31 May 2022 |title=Multilateralism matters again |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215011829/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |archive-date=15 February 2024 |access-date= |website=The Interpreter |publisher=Lowy Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Mark R |date=30 October 2023 |title=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215011829/https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |archive-date=15 February 2024 |access-date=15 February 2024 |website=The National Bureau of Asian Research |language=en}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියාව, එක්සත් ජනපදය, එක්සත් රාජධානිය, කැනඩාව සහ නවසීලන්තය සමඟ ෆයිව් අයිස් බුද්ධි සන්ධානය; එක්සත් ජනපදය සහ නවසීලන්තය සමඟ ANZUS සන්ධානය; එක්සත් ජනපදය සහ එක්සත් රාජධානිය සමඟ AUKUS ආරක්ෂක ගිවිසුම; එක්සත් ජනපදය, ඉන්දියාව සහ ජපානය සමඟ චතුරස්‍ර ආරක්ෂක සංවාදය; නවසීලන්තය, එක්සත් රාජධානිය, මැලේසියාව සහ සිංගප්පූරුව සමඟ පංච බල ආරක්ෂක විධිවිධාන; සහ ජපානය සමඟ අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රවේශ ආරක්ෂක සහ ආරක්ෂක ගිවිසුම ඇතුළු ආරක්ෂක, බුද්ධි සහ ආරක්ෂක කණ්ඩායම් කිහිපයක සාමාජිකයෙකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caloca |first=Natalie |date=1 August 2024 |title=Australia's Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific |url=https://www.cfr.org/in-brief/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific#:~:text=Beyond%20AUKUS%2C%20Australia%20is%20otherwise%20deeply%20integrated,Philippines%20in%20the%20tumultuous%20South%20China%20Sea |access-date=22 January 2025 |website=[[Council on Foreign Relations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 January 2022 |title=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |access-date=22 January 2025 |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Five Power Defence Arrangement comes into force |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |access-date=22 January 2025 |website=[[National Library Board]]}}&lt;/ref&gt;

[[File:P20220524AS-1533_(52245766080).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P20220524AS-1533_(52245766080).jpg|thumb|2022 දී ඇමරිකානු ජනාධිපති ජෝ බයිඩන් සමඟ ඕස්ට්‍රේලියානු අගමැති ඇන්තනි ඇල්බනීස්]]
ජාත්‍යන්තර වෙළඳ ලිබරල්කරණයේ අරමුණ අනුගමනය කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Capling |first=Ann |title=Australia and the Global Trade System: From Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0-5217-8525-9 |page=[https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl/page/116 116]}}&lt;/ref&gt; එය කෙයාර්න්ස් සමූහය සහ ආසියා-පැසිෆික් ආර්ථික සහයෝගීතාවය ගොඩනැගීමට නායකත්වය දුන් අතර,&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Gallagher, P. W.|year=1988|title=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group|journal=Australian Journal of International Affairs|volume=42|issue=1 April 1988|pages=3–8|doi=10.1080/10357718808444955}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 June 2007 |title=APEC and Australia |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |archive-date=21 April 2021 |access-date=23 April 2010 |publisher=APEC 2007}}&lt;/ref&gt; ආර්ථික සහයෝගීතාව සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ සංවිධානයේ (OECD) සහ ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ (WTO) සාමාජිකයෙකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australia:About |url=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873229_1_1_1_1_1,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420083545/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873229_1_1_1_1_1%2C00.html |archive-date=20 April 2010 |access-date=23 April 2010 |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australia – Member information |url=http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525011833/http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |archive-date=25 May 2010 |access-date=23 April 2010 |publisher=World Trade Organization}}&lt;/ref&gt; 2000 දශකයේ සිට, ඕස්ට්‍රේලියාව ට්‍රාන්ස්-පැසිෆික් හවුල්කාරිත්වය සඳහා විස්තීර්ණ සහ ප්‍රගතිශීලී ගිවිසුම සහ කලාපීය විස්තීර්ණ ආර්ථික හවුල්කාරිත්වය බහුපාර්ශ්වික නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම් මෙන්ම එක්සත් ජනපදය, චීනය, ජපානය, දකුණු කොරියාව, ඉන්දුනීසියාව, එක්සත් රාජධානිය සහ නවසීලන්තය සමඟ ද්විපාර්ශ්වික නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම්වලට එළඹුණු අතර, 2023 දී එක්සත් රාජධානිය සමඟ අත්සන් කරන ලද නවතම ගිවිසුම සමඟින්.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australia's free trade agreements (FTAs) |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119034906/https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |archive-date=19 January 2024 |access-date=25 January 2024 |website=Department of Foreign Affairs and Trade}}&lt;/ref&gt;

ට්‍රාන්ස්-ටැස්මන් සංචාරක විධිවිධානය යටතේ දෙරට අතර පුරවැසියන්ගේ නිදහස් සංචලනය සහ සමීප ආර්ථික සබඳතා ගිවිසුම යටතේ නිදහස් වෙළඳාම සමඟ ඕස්ට්‍රේලියාව අසල්වැසි නවසීලන්තය සමඟ ගැඹුරින් ඒකාබද්ධ සම්බන්ධතාවයක් පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trans-Tasman Roadmap to 2035 |url=https://www.dfat.gov.au/geo/new-zealand/trans-tasman-roadmap-2035 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726060824/https://www.dfat.gov.au/geo/new-zealand/trans-tasman-roadmap-2035 |archive-date=26 July 2023 |access-date=7 February 2024 |website=Department of Foreign Affairs and Trade}}&lt;/ref&gt; 2021 දී ඕස්ට්‍රේලියානු ජනතාව විසින් වඩාත් හිතකර ලෙස නරඹන ලද රටවල් අතර නවසීලන්තය, එක්සත් රාජධානිය, ජපානය, ජර්මනිය, තායිවානය, තායිලන්තය, එක්සත් ජනපදය සහ දකුණු කොරියාව ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kassam |first=Natasha |date=2021 |title=2021 Lowy Institute Poll |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |archive-date=19 March 2022 |access-date=16 January 2022 |publisher=Lowy Institute}}&lt;/ref&gt; එය රටවල් 75 ක් පමණ ආධාර ලබන ජාත්‍යන්තර ආධාර වැඩසටහනක් ද පවත්වාගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australian Aid |url=https://www.dfat.gov.au/about-us/publications/Pages/australian-aid |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215012143/https://www.dfat.gov.au/about-us/publications/Pages/australian-aid |archive-date=15 February 2024 |access-date=15 February 2024 |website=Department of Foreign Affairs and Trade}}&lt;/ref&gt; ගෝලීය සංවර්ධන මධ්‍යස්ථානයේ 2021 සංවර්ධන කැපවීමේ දර්ශකයේ ඕස්ට්‍රේලියාව සිව්වන ස්ථානයට පත්විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mitchell |first1=Ian |last2=Robinson |first2=Lee |last3=Cichocka |first3=Beata |last4=Ritchie |first4=Euan |date=13 September 2021 |title=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005091011/https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |archive-date=5 October 2022 |access-date=17 August 2022 |publisher=[[Center for Global Development]] |location=[[Washington, D.C.]]}}&lt;/ref&gt;

විදේශ ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳ බලය අගමැති සහ ජාතික ආරක්ෂක කමිටුව තුළ බෙහෙවින් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර, 2003 ඉරාක ආක්‍රමණයට සම්බන්ධ වීම වැනි ප්‍රධාන තීරණ ගනු ලබන්නේ පූර්ව කැබිනට් අනුමැතියකින් තොරවය.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lee |first=David |date=31 December 2023 |title=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217023925/http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |archive-date=17 February 2024 |access-date=17 February 2024 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Firth |first=Stewart |title=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |date=2011 |publisher=Allen &amp; Unwin |isbn=978-1-74237-263-1 |edition=3rd |location=Crows Nest, NSW |pages=78–84 |language=en-AU}}&lt;/ref&gt; ඒ හා සමානව, විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ පාර්ලිමේන්තුව විධිමත් කාර්යභාරයක් ඉටු නොකරන අතර යුද්ධය ප්‍රකාශ කිරීමේ බලය විධායක රජයට පමණක් අයත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Appleby |first=Gabrielle |date=2 September 2014 |title=Explainer: Australia's war powers and the role of parliament |url=http://theconversation.com/explainer-australias-war-powers-and-the-role-of-parliament-31112 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906181159/https://theconversation.com/explainer-australias-war-powers-and-the-role-of-parliament-31112 |archive-date=6 September 2023 |access-date=17 February 2024 |website=The Conversation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; විදේශ කටයුතු සහ වෙළඳ දෙපාර්තමේන්තුව එහි ප්‍රතිපත්ති තීරණ වලදී විධායකයට සහාය දක්වයි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 2013 |title=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |access-date=20 December 2024 |website=Australian Public Service Commission |publisher= |page=2}}&lt;/ref&gt;

=== හමුදා ===
[[File:HMAS_Arunta_and_Canberra_sailing_in_formation_with_other_warships.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:HMAS_Arunta_and_Canberra_sailing_in_formation_with_other_warships.jpg|දකුණ|thumb|කැන්බරා පන්තියේ ගොඩබෑමේ හෙලිකොප්ටර් තටාකයක් වන HMAS කැන්බරා සහ ඇන්සාක් පන්තියේ නෞකාවක් වන HMAS අරුන්ටා, සංයුතිව යාත්‍රා කරමින්.]]
කැන්බරා පන්තියේ ගොඩබෑමේ හෙලිකොප්ටර් තටාකයක් වන HMAS කැන්බරා සහ ඇන්සාක් පන්තියේ යුධ නෞකාවක් වන HMAS අරුන්ටා, සැදී පැහැදී යාත්‍රා කරයි. ඕස්ට්‍රේලියාවේ සන්නද්ධ හමුදා කළමනාකරණයට සම්බන්ධ ප්‍රධාන ආයතන දෙක වන්නේ ඕස්ට්‍රේලියානු ආරක්ෂක හමුදාව (ADF) සහ ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුව වන අතර ඒවා එක්ව &quot;ආරක්ෂක&quot; ලෙස හැඳින්වේ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Organisation structure |url=https://www.defence.gov.au/about/who-we-are/organisation-structure |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103154937/https://www.defence.gov.au/about/who-we-are/organisation-structure |archive-date=3 November 2023 |access-date=16 February 2024 |website=Australian Government: Defence}}&lt;/ref&gt; ඕස්ට්‍රේලියානු ආරක්ෂක හමුදාව යනු ආරක්ෂක හමුදාවේ ප්‍රධානියා විසින් මෙහෙයවනු ලබන හමුදා අංශය වන අතර එහි ශාඛා තුනක් අඩංගු වේ: රාජකීය ඕස්ට්‍රේලියානු නාවික හමුදාව, ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදාව සහ රාජකීය ඕස්ට්‍රේලියානු ගුවන් හමුදාව. 2021 දී, එහි දැනට සේවය කරන කාර්ය මණ්ඩලය 84,865 ක් සිටියහ (නිත්‍ය නිලධාරීන් 60,286 ක් සහ රක්ෂිත නිලධාරීන් 24,581 ක් ඇතුළුව).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 June 2022 |title=Australian Defence Force service |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119193626/https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |archive-date=19 November 2023 |website=[[Australian Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුව සිවිල් අංශය වන අතර එහි ප්‍රධානියා ආරක්ෂක ලේකම්වරයා විසිනි. මෙම නායකයින් දෙදෙනා සාමූහිකව ආරක්ෂාව කළමනාකරණය කරන්නේ ද්විපාර්ශ්විකත්වයක් ලෙස වන අතර, බෙදාගත් සහ ඒකාබද්ධ වගකීම් ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite report|url=https://www.defence.gov.au/sites/default/files/2023-10/Defence-Annual-Report-2022-23.pdf|title=Defence Annual Report 2022–23|date=18 September 2023|publisher=Australian Government: Defence|page=23|isbn=978-1-925890-47-1|issn=1323-5036|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217203427/https://www.defence.gov.au/sites/default/files/2023-10/Defence-Annual-Report-2022-23.pdf|archive-date=17 December 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන අණදෙන නිලධාරියාගේ නාමික භූමිකාව ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් විසින් දරනු ලැබේ; කෙසේ වෙතත්, සැබෑ අණදීම ආරක්ෂක බලකායේ ප්‍රධානියාට පැවරේ.&lt;ref&gt;{{Cite Legislation AU|Cth|act|da190356|Defence Act 1903|9}}&lt;/ref&gt; පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රජයේ විධායක ශාඛාවට ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයා හරහා හමුදාවේ සමස්ත පාලනය ඇත, ඔහු කැබිනට් මණ්ඩලයේ සහ එහි ජාතික ආරක්ෂක කමිටුවේ තීරණවලට යටත් වේ.&lt;ref&gt;{{Cite report|url=https://ad-aspi.s3.ap-southeast-2.amazonaws.com/import/12_53_35_PM_ASPI_defence_almanac_2011_12.pdf?VersionId=vNzXEQtA5bqdxWO9r60xyDAD45g2_d1H|title=Australian Defence Almanac: 2011–2012|last=Khosa|first=Raspal|date=July 2011|publisher=Australian Strategic Policy Institute|pages=2, 12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002182101/https://ad-aspi.s3.ap-southeast-2.amazonaws.com/import/12_53_35_PM_ASPI_defence_almanac_2011_12.pdf?VersionId=vNzXEQtA5bqdxWO9r60xyDAD45g2_d1H|archive-date=2 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ප්‍රධාන ඕස්ට්‍රේලියානු බුද්ධි ආයතන අතර ඕස්ට්‍රේලියානු රහස් බුද්ධි සේවය (විදේශ බුද්ධි අංශය), ඕස්ට්‍රේලියානු සංඥා අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය (සංඥා බුද්ධි අංශය) සහ ඕස්ට්‍රේලියානු ආරක්ෂක බුද්ධි සංවිධානය (ගෘහස්ථ ආරක්ෂාව) ඇතුළත් වේ.

2022 දී, ආරක්ෂක වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.9% ක් වූ අතර එය ලෝකයේ 13 වන විශාලතම ආරක්ෂක අයවැය නියෝජනය කරයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 2023 |title=Trends in World Military Expenditure, 2022 |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423231601/https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |archive-date=23 April 2023 |access-date=29 April 2023 |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}&lt;/ref&gt; 2024 දී, ADF මැද පෙරදිග සහ ඉන්දු-පැසිෆික් කලාපයේ (ආරක්ෂක සහ ආධාර ප්‍රතිපාදන ඇතුළුව) ක්‍රියාකාරී මෙහෙයුම් සිදු කළේය; දකුණු සුඩානය, සිරියාව-ඊශ්‍රායලය සාම සාධක හමුදාව සහ උතුරු කොරියාව සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ හමුදාවන්ට දායක වෙමින්; සහ ස්වභාවික විපත් සහන සඳහා දේශීයව සහාය වෙමින් සහ සරණාගතයින් රටට ඇතුළුවීම වැළැක්වීමට සහාය වෙමින් සිටියේය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operations |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130011529/https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |archive-date=30 January 2024 |access-date=25 February 2024 |website=[[Australian Defence Organisation|Defence]] |publisher=[[Australian Government]]}}&lt;/ref&gt;
=== මානව අයිතිවාසිකම් ===
ඕස්ට්‍රේලියාවට සාමාන්‍යයෙන් සිවිල් සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සඳහා ශක්තිමත් ආරක්ෂාවක් ඇති අතර, රට පුළුල් පරාසයක ජාත්‍යන්තර අයිතිවාසිකම් ගිවිසුම් වලට අත්සන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Australia: Events of 2023 |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia |access-date=30 August 2024 |website=World Report 2024 |publisher=[[Human Rights Watch]]}}&lt;/ref&gt; මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කරන වැදගත් ලියකියවිලි අතර ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව, 1975 වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීමේ පනත, 1984 ලිංගික වෙනස්කම් කිරීමේ පනත, 1992 ආබාධිත වෙනස්කම් කිරීමේ පනත සහ 2004 වයස් වෙනස්කම් කිරීමේ පනත ඇතුළත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Legal - Legislation |url=https://humanrights.gov.au/our-work/legal/legislation |access-date=3 September 2023 |website=Australian Human Rights Commission}}&lt;/ref&gt; 2017 සිට සමලිංගික විවාහ ජාතිය තුළ නීත්‍යානුකූල වී ඇත.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pri.org/stories/2013-06-26/20-most-and-least-gay-friendly-countries-world|title=The 20 most and least gay-friendly countries in the world|date=26 June 2013|work=Public Radio International|access-date=31 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |access-date=3 September 2023 |website=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් සැසඳිය හැකි බටහිර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටවල් මෙන් නොව, ඕස්ට්‍රේලියාවට ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ හෝ නීති යටතේ තනි ෆෙඩරල් අයිතිවාසිකම් ප්‍රඥප්තියක් නොමැත; කෙසේ වෙතත්, ACT, වික්ටෝරියා සහ ක්වීන්ස්ලන්තයට රාජ්‍ය පාදක ඒවා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Human Rights Act for Australia |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |access-date=19 May 2025 |website=[[Australian Human Rights Commission]] |page=1}}&lt;/ref&gt;

හියුමන් රයිට්ස් වොච් සහ ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් වැනි ජාත්‍යන්තර සංවිධාන සරණාගත ප්‍රතිපත්තිය, අත්අඩංගුවේ සිටින ස්වදේශික මරණ, මුල් බැසගත් අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂාවක් නොමැතිකම සහ විරෝධතා සීමා කරන නීති ඇතුළු ක්ෂේත්‍ර සම්බන්ධයෙන් කනස්සල්ල පළ කර ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 March 2023 |title=Amnesty International Report 2022/23: The state of the world's human rights |url=https://www.amnesty.org.au/amnesty-international-report-2022-23-the-state-of-the-worlds-human-rights/ |access-date=25 January 2024 |website=[[Amnesty International Australia]] |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 January 2024 |title=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |access-date=25 January 2024 |website=[[Human Rights Watch]] |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>dwf3h44x6yfy5efn2gfoijihpcfzct0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>මාෂල් දූපතේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184682</id>
    <revision>
      <id>797421</id>
      <parentid>763713</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54220" sha1="5byry3sa88q4qf6xrbban2ekhjtqm8m" xml:space="preserve">=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය ===
[[File:Sailing_Canoe_brailed_on_starboard_tack,_Jaliut_Lagoon,_Marshall_Islands_(1899-1900).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sailing_Canoe_brailed_on_starboard_tack,_Jaliut_Lagoon,_Marshall_Islands_(1899-1900).jpg|thumb|මාෂල් දූපත් වැසියන් රුවල් ඔරු පැදීම (රුවල් නැමීම), ක්‍රි.ව. 1899-1900.]]
භාෂාමය සහ මානව විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයන් මඟින් යෝජනා කර ඇත්තේ මාෂල් දූපත්වල පළමු ඔස්ට්‍රොනේසියානු පදිංචිකරුවන් පැමිණ ඇත්තේ සොලමන් දූපත්වලින් බවයි.&lt;ref name=&quot;weisler113&quot;&gt;{{Harvnb|Weisler|2000|p=113}}&lt;/ref&gt; විකිරණශීලී කාබන් කාල නිර්ණය අනුව, ක්‍රි.පූ. 1200 තරම් ඈත අතීතයේදී බිකිනි දූපත ජනාවාස වී තිබෙන්නට ඇතැයි යෝජනා වී ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Streck|1990|p=256}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, නියැදි ආරක්ෂිත ස්තරීකරණ සන්දර්භවලින් එකතු කර නොතිබෙන්නට හෝ පැරණි ප්ලාවනය වූ දර කැබලිවලින් ප්‍රතිඵලවලට බලපෑම් ඇති වන්නට ඉඩ ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kirch|Weisler|1994|p=292}}&lt;/ref&gt; වෙනත් දූපත්වල සිදු කරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීම්වලින් ක්‍රි.ව. 1 වන සියවස පමණ වන විට මජුරෝ හි ලෝරා ගම්මානයේ සහ ක්වාජලීන් දූපතේ මානව වාසස්ථාන පැවති බවට සාක්ෂි සොයාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Weisler|2000|pp=113–114}}&lt;/ref&gt;

ඔස්ට්‍රොනේසියානු පදිංචිකරුවන් පොල්, යෝධ වගුරු තාරෝ සහ බ්‍රෙඩ්ෆෘට් ඇතුළු අග්නිදිග ආසියානු බෝග මෙන්ම ගෘහාශ්‍රිත කුකුළන් ද මාෂල් දූපත් පුරා හඳුන්වා දුන්හ. ඔවුන් වසර ගණනාවකට පසු ස්ථිරව පදිංචි වීමට පෙර සෘතුමය මසුන් ඇල්ලීමේ කඳවුරුවල පොල් තබා යාමෙන් දූපත්වල බීජ ව්‍යාප්ත කරන්නට ඇත.&lt;ref&gt;{{harvnb|Reséndez|2021|pp=107–108}}&lt;/ref&gt; දකුණු දූපත්වලට උතුරු දූපත්වලට වඩා අධික වර්ෂාපතනයක් ලැබේ, එබැවින් තෙත් දකුණු ප්‍රදේශවල ප්‍රජාවන් බහුලව ඇති තාරෝ සහ බ්‍රෙඩ්ෆෘට් මත යැපුණ අතර, උතුරු වැසියන් බොහෝ විට පැන්ඩනස් සහ පොල් මත යැපුණි. දකුණු දූපත්වල විශාල, ඝන ජනගහනයක් ජීවත් වන්නට ඇත.&lt;ref name=&quot;weisler113&quot; /&gt;

[[File:Stick_chart-BHM_1920.530.0032-P8260228.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stick_chart-BHM_1920.530.0032-P8260228.JPG|thumb|මාෂල් දූපත් වැසියන්ගේ දිගු සිතියමක් . බොහෝ ඒවා පොල් පත්‍රවල කඳන්වලින් සමන්විත දැලිසකින් සාදා ඇති අතර, කුඩා දූපත්වල සාපේක්ෂ පිහිටීම නිරූපණය කරයි.&lt;ref name=&quot;Finney479&quot;&gt;{{Harvnb|Finney|1998|p=479}}&lt;/ref&gt;]]
මාෂල් දූපත් වැසියන් බ්‍රෙඩ්ෆෘට්-ගස් දැව සහ පොල්-තන්තු කඹවලින් සාදන ලද වලැප්ස් මත දූපත් අතර ගමන් කළහ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hezel|1983|p=92}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් දිශානතිය සහ ආරම්භක ගමන් මාර්ගය සැකසීම සඳහා තරු භාවිතා කරමින් යාත්‍රා කළ නමුත්, ක්ෂිතිජයට පහළින් ඇති පහත් කොරල් දූපත්වල පිහිටීම තීරණය කිරීම සඳහා සාගරයේ ඉදිමීම්වල ඇති බාධා තේරුම් ගැනීමේ නියමු තාක්ෂණයක් ද දියුණු කළහ.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Finney|1998|p=475}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් දූපත්වල දිය යට බෑවුම වටා ඉදිමීම් වර්තනය වන බව දුටුවේය. විවිධ දිශාවලින් වර්තනය වූ ඉදිමීම් හමුවූ විට, ඒවා කැපී පෙනෙන බාධා රටා නිර්මාණය කළ අතර, මාෂල් දූපත් නියමුවන්ට දූපතක දිශාව තීරණය කිරීමට එම රටා කියවිය හැකි විය.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Finney|1998|pp=476–478}}&lt;/ref&gt; මානව විද්‍යාඥයින් විසින් සම්මුඛ සාකච්ඡා කළ විට, සමහර මාෂල් දූපත් නාවිකයින් සඳහන් කළේ ඔවුන් තම ඔරු දෘශ්‍යමය වශයෙන් මෙන්ම බෝට්ටුවේ චලනයේ වෙනස්කම් දැනීමෙන් ද මෙහෙයවූ බවයි.&lt;ref name=&quot;Finney479&quot; /&gt; නාවිකයන් ඉදිමීම් රටා සිතියම්ගත කිරීම සඳහා දිගු සිතියම් ද සොයා ගත් නමුත්, බටහිර නාවික සිතියම් මෙන් නොව, මාෂල් දූපත් දිගු සිතියම් සිසුන්ට ඉගැන්වීම සඳහා සහ මුහුදු ගමනක් ආරම්භ කිරීමට පෙර උපදෙස් ලබා ගැනීම සඳහා මෙවලම් විය; නාවිකයින් ඔවුන් යාත්‍රා කරන විට සිතියම් රැගෙන ගියේ නැත.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Finney|1998|p=443}}&lt;/ref&gt;

රුසියානු ගවේෂක ඔටෝ වොන් කොට්සෙබියු 1817 දී මාෂල් දූපත්වලට පැමිණි විට, දූපත් වැසියන් බටහිර බලපෑම්වල සුළු සලකුණු පෙන්වූහ. ඔහු නිරීක්ෂණය කළේ මාෂල් දූපත් වැසියන් පිදුරු සෙවිලි කළ වහල සහිත පැල්පත්වල ජීවත් වූ නමුත්, ඔවුන්ගේ ගම්වල මයික්‍රොනීසියාවේ වෙනත් ප්‍රදේශවල දක්නට ලැබෙන විශාල අලංකාර රැස්වීම් ශාලා ඇතුළත් නොවූ බවයි. ඔවුන්ට ගෘහ භාණ්ඩ තිබුණේ නැත, ඔවුන් බිම ආවරණ සහ ඇඳුම් ලෙස භාවිතා කළ වියන ලද පැදුරු හැර. මාෂල් දූපත් වැසියන්ට විදින ලද කන් සහ පච්ච කොටා තිබුණි. නිතර ඇති වූ දුර්භික්ෂ හේතුවෙන් ජනගහන සැලසුම්කරණයක් ලෙස තුන්වන දරුවා ඉපදීමෙන් පසු මාෂල් දූපත් පවුල් ළදරු ඝාතනය සිදු කළ බව ඔහු දැන ගත්තේය. පොලිනීසියානු සාමාන්‍ය ජනයාට වඩා මාෂල් දූපත් සාමාන්‍ය ජනයාගේ තත්ත්වය පිළිබඳව ඔහු වඩාත් හිතකර දෘෂ්ටියක් දැරුවද, මාෂල් දූපත්වල ඉරොයිජ්වරුන් සැලකිය යුතු අධිකාරියක් සහ සියලු දේපළ සඳහා අයිතිවාසිකම් දැරූ බව ද ඔහු සඳහන් කළේය.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hezel|1983|pp=92–94}}&lt;/ref&gt; මාෂල් දූපත්වල දූපත් කණ්ඩායම් දෙක වන රතාක් සහ රාලික් දාමයන්, එක් එක් දූපත්වල ඉරොයිජ්ට වඩා බලය දැරූ ප්‍රධාන ප්‍රධානියෙකු හෝ ඉරොයිජ්ලැප්ලැප් විසින් පාලනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Fortune287&quot;&gt;{{harvnb|Fortune|2000|p=287}}&lt;/ref&gt;

=== යුරෝපීය ගවේෂණය ===
[[File:Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|thumb|මාරියානා සහ කැරොලින් දූපත්වල මැනිලා ගැලියන්, ක්‍රි.ව. 1590 බොක්සර් කෝඩෙක්ස්.]]
1526 අගෝස්තු 21 වන දින, ස්පාඤ්ඤ ගවේෂක ඇලොන්සෝ ඩි සලාසාර් මාෂල් දූපත් දුටු පළමු යුරෝපීයයා විය. සැන්ටා මාරියා ඩි ලා වික්ටෝරියා හී අණ දෙන අතරතුර, ඔහු කොළ පැහැති කලපුවක් සහිත දූපතක් දුටුවේය. එය ටඔන්ගි වන්නට ඇත. දැඩි දියවැල් සහ නැවේ නැංගුරම දැමීමට නොහැකි තරම් ගැඹුරු ජලය හේතුවෙන් කාර්ය මණ්ඩලයට ගොඩබැසීමට නොහැකි වූ අතර, දින දෙකකට පසු නෞකාව ගුවාම් බලා යාත්‍රා කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharp|1960|pp=11–13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=13}}&lt;/ref&gt;

1528 ජනවාරි 2 වන දින, අල්වාරෝ ඩි සාවෙඩ්‍රා සෙරෝන්ගේ ගවේෂණය ජනාවාස නොවූ දූපතකට ගොඩ බැස්සේය. එය අයිලින්ජිනේ දූපතේ පිහිටි දූපතක් වන්නට ඇත. ඔවුන් එහි නැවත සැපයුම් ලබා ගෙන දින හයක් රැඳී සිටියහ. අසල්වැසි දූපතක ස්වදේශිකයන් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ව කෙටියෙන් හමුවූහ. මෙම ගවේෂණය පච්ච කොටා සිටි ස්වදේශිකයන් නිසා දූපත්වලට 'ලොස් පින්ටාඩෝස්' හෝ &quot;පින්තාරු කළ අය&quot; ලෙස නම් කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharp|1960|pp=16–18}}&lt;/ref&gt; පසුව මාෂල් දූපත් ගවේෂණය කළ ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයන් අතරට රුයි ලෝපෙස් ඩි විලාලෝබෝස්, මිගෙල් ලෝපෙස් ඩි ලෙගස්පි, ඇලොන්සෝ ඩි ඇරෙලානෝ සහ අල්වාරෝ ඩි මෙන්දානා ඩි නේරා ඇතුළත් විය. කෙසේ වෙතත්, 16 වැනි සියවසේ ස්පාඤ්ඤ ලොග් සටහන්වල ඛණ්ඩාංක සහ භූගෝලීය විස්තර සමහර විට අපැහැදිලි වන අතර, ඔවුන් දුටු සහ සංචාරය කළ නිශ්චිත දූපත් පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාවයක් ඉතිරි කරයි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharp|1960|pp=19–47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=13–33}}&lt;/ref&gt;

1565 ජූලි 6 වන දින, සැන් ජෙරෝනිමෝ ස්පාඤ්ඤ නෞකාව, නැවේ නියමු ලෝපේ මාටින් කැරැල්ලක් මෙහෙයවීමෙන් පසු උජෙලැන්ග් දූපතේදී පාහේ විනාශ විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharp|1960|pp=40–41}}&lt;/ref&gt; කැරලිකරුවන් උජෙලැන්ග්හි නැවත සැපයුම් ලබා ගන්නා අතරතුර, කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් කිහිප දෙනෙක් නැවේ පාලනය නැවත ලබා ගෙන, මාටින් සහ තවත් කැරලිකරුවන් විසි හය දෙනෙකු මාෂල් දූපත්වල සිරගත කළහ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=30–31}}&lt;/ref&gt; 16 වැනි සියවස අග වන විට, ඇමරිකා සහ පිලිපීනය අතර යාත්‍රා කළ ස්පාඤ්ඤ ගැලියන් නැව් 13°N හි මුහුදු මාවතක රැඳී සිටි අතර, ස්පාඤ්ඤ නාවිකයින් අනතුරුදායක ජලයෙන් වටවූ ලාභ නොලබන දූපත් ලෙස සැලකූ මාෂල් දූපත් මග හරිමින් ගුවාම්හි සැපයුම් ලබා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharp|1960|p=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=34}}&lt;/ref&gt;

බ්‍රිතාන්‍ය නාවික කපිතාන්වරුන් වන ජෝන් මාෂල් සහ තෝමස් ගිල්බට් 1788 දී මෙම දූපත්වලට පැමිණියහ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharp|1960|p=152}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ නෞකා එංගලන්තයේ සිට නිව් සවුත් වේල්ස්හි බොටනි බොක්ක වෙත සිරකරුවන් රැගෙන ගිය පළමු බලඇණියේ කොටසක් වූ අතර, ගිල්බට් දූපත් සහ මාෂල් දූපත් හරහා යන විට ගුවැන්ෂු වෙත යන අතරමගදීය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=63–64}}&lt;/ref&gt; 1788 ජූනි 25 වන දින, බ්‍රිතාන්‍ය නැව් මිලි දූපතේ දූපත් වැසියන් සමඟ සාමකාමී අන්තර්ක්‍රියා සහ වෙළඳාම් කළහ.&lt;ref name=&quot;Hezel6465&quot;&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=64–65}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ හමුවීම 1568 මෙන්දානා ගවේෂණයෙන් පසු යුරෝපීයයන් සහ මාෂල් දූපත් වැසියන් අතර පළමු සම්බන්ධතාව විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Fortune287&quot; /&gt; පසුකාලීන නාවික සටහන් සහ සිතියම් දූපත් ජෝන් මාෂල්ගේ නමින් නම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Hezel6465&quot; /&gt;

1820 ගණන්වල සිට 1850 ගණන් දක්වා, මාෂල් දූපත් වැසියන් බටහිර නෞකා කෙරෙහි වැඩි වැඩියෙන් සතුරු විය. මෙය නැව් කපිතාන්වරුන් විසින් සොරකම් සඳහා ක්‍රියාත්මක කරන ලද ප්‍රචණ්ඩ දඬුවම් මෙන්ම ශාන්තිකර වතුකරවල වහල්භාවයට විකිණීම සඳහා මාෂල් දූපත් වැසියන් අපහරණය කිරීම නිසා විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Hezel200&quot;&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=200}}&lt;/ref&gt; මුල්ම ප්‍රචණ්ඩ හමුවීම්වලින් එකක් 1824 පෙබරවාරියේ සිදු වූ අතර, ග්ලෝබ් නම් ඇමරිකානු තල්මසුන් දඩයම් නෞකාවෙන් සිරවී සිටි නාවිකයන් මිලි දූපතේ වැසියන් විසින් මරා දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beardslee |first1=L. A. |url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hnnx9n;view=2up;seq=8;size=125 |title=Marshall Group: North Pacific Islands |date=1870 |publisher=U.S. Bureau of Navigation: Hydrological Office |location=Washington D.C. |page=3 |access-date=August 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224122102/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hnnx9n;view=2up;seq=8;size=125 |archive-date=February 24, 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; එවැනිම හමුවීම් 1851 සහ 1852 තරම් මෑතකදී සිදු වූ අතර, ඊබන්, ජලූයිට් සහ නම්ඩ්‍රික් දූපත්වල නැව්වලට මාෂල් දූපත් වැසියන් විසින් වෙන වෙනම ප්‍රහාර තුනක් එල්ල කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Hezel200&quot; /&gt;

=== යටත් විජිත සමය ===
[[File:German_colonial_album_1880s_img26.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:German_colonial_album_1880s_img26.jpg|thumb|1880 ගණන්වල අගභාගයේදී ජලූයිට් දූපතේ පැසිෆික් නාවික සමාගමේ කාර්යාල.]]
1857 දී, විදේශ දූත මෙහෙවර සඳහා වූ ඇමරිකානු මණ්ඩලය පවුල් දෙකක් ඊබන්හි මෙහෙවර පල්ලියක් සහ පාසලක් පිහිටුවීමට යැවීය. 1875 වන විට, මිෂනාරිවරුන් දූපත් පහක පල්ලි පිහිටුවා 200 කට අධික දූපත් වැසියන් බෞතීස්ම කර ඇත.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=200–209}}&lt;/ref&gt; එක් සංචාරකයෙක් සඳහන් කළේ 1870 ගණන්වල මැද භාගය වන විට ඊබන්හි බොහෝ කාන්තාවන් බටහිර ඇඳුම් ඇඳ සිටි අතර බොහෝ පිරිමින් කලිසම් ඇඳ සිටි බවයි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=219–220}}&lt;/ref&gt;

1859 දී, ඇඩොල්ෆ් කැපෙල් සහ තවත් වෙළෙන්දෙක් ඊබන් වෙත පැමිණ ජර්මානු සමාගමක් වන Hoffschlaeger &amp; Stapenhorst සඳහා වෙළඳපොළක් පිහිටුවූහ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=210–211}}&lt;/ref&gt; 1863 දී සමාගම බංකොලොත් වූ විට, කැපෙල් පෘතුගීසි හිටපු තල්මසුන් දඩයම්කරුවෙකු වූ ඇන්ටන් ජෝස් ඩි බ්‍රම් සමඟ හවුල් වී කොප්රා වෙළඳ සමාගමක් පිහිටුවීය: Capelle &amp; Co.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=214}}&lt;/ref&gt; 1873 දී, සමාගම එහි මූලස්ථානය ජලූයිට් වෙත ගෙන ගියේය. එය දකුණු රාලික් දාමයේ ප්‍රමුඛ ප්‍රධානියා සහ බලගතු ඉරොයිජ් වූ කබුවාගේ වාසස්ථානය විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=215}}&lt;/ref&gt; 1870 ගණන්වලදී, ජර්මනිය, හවායි, නවසීලන්තය සහ එක්සත් ජනපදයෙන් පැමිණි විවිධ සමාගම් මාෂල් දූපත්වල කොප්රා වෙළඳාමේ නිරත විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=216}}&lt;/ref&gt; 1885 වන විට, ජර්මානු සමාගම් වන Hernsheim &amp; Co. සහ Deutsche Handels- und Plantagen-Gesellschaft Der Südsee Inseln zu Hamburg වෙළඳාමෙන් තුනෙන් දෙකක් පාලනය කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|2003|p=46}}&lt;/ref&gt;

මාෂල් දූපත් වැසියන් සහ බටහිර ජාතීන් අතර ඇති වූ සම්බන්ධතා හේතුවෙන් ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා, සරම්ප, සිපිලිස් සහ ටයිෆස් උණ ඇතුළු බටහිර රෝගවල මාරාන්තික පැතිරීම් ඇති විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=206}}&lt;/ref&gt; මත්පැන් සඳහා ප්‍රවේශය වැඩි වීම නිසා සමහර මාෂල් දූපත් ප්‍රජාවන් තුළ සමාජ ගැටලු ඇති විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=292}}&lt;/ref&gt; දූපත් කිහිපයක ප්‍රතිවාදී ඉරොයිජ්වරුන් අතර ඇති වූ ගැටුම්වලදී ගිනි අවිවලින් ගැටුම් ඇති විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=293–303}}&lt;/ref&gt;

==== ජර්මානු ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය ====
[[File:German_colonial_album_1880s_img12.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:German_colonial_album_1880s_img12.jpg|thumb|1886 දී ජලුයිට් අටෝල් හි ජර්මානු යටත් විජිත පරිපාලන ගොඩනැගිල්ල]]
1875 දී, බ්‍රිතාන්‍ය සහ ජර්මානු රජයන් බටහිර පැසිෆික් සාගරය බලපෑම් කලාපවලට බෙදීම සඳහා රහසිගත සාකච්ඡා මාලාවක් පැවැත්වීය. ජර්මානු කලාපයට මාෂල් දූපත් ද ඇතුළත් විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=300–301}}&lt;/ref&gt; 1878 නොවැම්බර් 26 වන දින, ජර්මානු අධිරාජ්‍යයට රාලික් දාමයේ &quot;වඩාත්ම වාසිදායක ජාතිය&quot; තත්ත්වය ලබා දීම සඳහා ප්‍රධානීන් සමඟ ගිවිසුම් සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීමට එස්එම්එස් ඇරියැඩ්නි ජර්මානු යුද නෞකාව ජලූයිට්හි නැංගුරම් ලෑවේය. සාකච්ඡාවල දෙවන දිනයේදී, කපිතාන් {{ill|Bartholomäus von Werner|de}} සිය මිනිසුන්ට හමුදා ප්‍රදර්ශන පැවැත්වීමට නියෝග කළේය. ඔහු පසුව පැවසුවේ &quot;මීට පෙර එවැනි දෙයක් දැක නැති දූපත් වැසියන්ට, යුරෝපීයයන්ගේ බලය පෙන්වීමට&quot; මෙය අදහස් කළ බවයි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Fitzpatrick|2022|pp=303–304}}&lt;/ref&gt; නොවැම්බර් 29 වන දින, ජලූයිට්හි ඉන්ධන පිරවුම්හලක් සහ දූපතේ වරාය නිදහසේ භාවිතා කිරීම සුරක්ෂිත කළ ගිවිසුමකට වර්නර් කබුවා සහ තවත් රාලික් දාමයේ ඉරොයිජ්වරුන් කිහිප දෙනෙකු සමඟ අත්සන් කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|pp=298–299}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hezel47&quot;&gt;{{harvnb|Hezel|2003|p=47}}&lt;/ref&gt;

1885 අගෝස්තු 29 වන දින, ජර්මානු ව්‍යාපාරික අවශ්‍යතා විසින් නැවත නැවතත් කරන ලද ඉල්ලීම්වලින් පසුව, ජර්මානු චාන්සලර් ඔටෝ වොන් බිස්මාර්ක් මාෂල් දූපත් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස ඈඳා ගැනීමට අවසර දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Fitzpatrick|2022|p=306}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=304}}&lt;/ref&gt; ඔක්තෝබර් 13 වන දින, නෝටිලස් ජර්මානු නෞකාව පාලනය භාර ගැනීමට ජලූයිට්හි නැංගුරම් ලෑවේය.&lt;ref name=&quot;Hezel305&quot;&gt;{{harvnb|Hezel|1983|p=305}}&lt;/ref&gt; ඔක්තෝබර් 15 වන දින, ඉරොයිජ් කබුවා, ලෝක්, නෙලු, ලගජිම් සහ ලවුනා ජර්මානු කොන්සියුලර් කාර්යාලයේදී ජර්මානු සහ මාෂල් භාෂාවෙන් ආරක්ෂණ ගිවිසුමකට අත්සන් කළහ. මාෂල් පෙළෙහි ප්‍රධානීන් පස් දෙනා අතර තරාතිරමක් වෙන්කර හඳුනා නොතිබුණද, ජර්මානු පෙළ කබුවා සහ ලෝක් අතර පැවති ප්‍රධාන ප්‍රධානියා පිළිබඳ ආරවුල නොතකා, කබුවා මාෂල් දූපත්හි රජු ලෙස පිළිගත්තේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Fitzpatrick|2022|pp=307–308}}&lt;/ref&gt; ජර්මානු නාවික භටයන් පිරිසක් ජලූයිට් හරහා ජර්මානු අධිරාජ්‍යයේ කොඩිය එසවූ අතර, මාෂල්හි තවත් දූපත් හතක ද එවැනිම උත්සව පැවැත්වූහ.&lt;ref name=&quot;Hezel305&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, 1886 මැද භාගයේදී ජර්මානු නාවික හමුදාවේ බලහත්කාරයට තර්ජනය කරන තුරු ඇමරිකානු ගැති ඉරොයිජ්වරුන් කිහිප දෙනෙක් ජර්මානු ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Fitzpatrick|2022|p=309}}&lt;/ref&gt; 1886 අප්‍රේල් මාසයේ ඇන්ග්ලෝ-ජර්මානු ප්‍රකාශනවලින් පසුව, නවුරූ 1888 දී මාෂල් දූපත්හි ජර්මානු ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට ඇතුළත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{harvnb|Firth|1978|p=37}}&lt;/ref&gt;

ජර්මානු වාණිජ අවශ්‍යතා මඟින් ජාලුයිට් සමාගම නම් සමූපකාර සමාගමක් පිහිටුවා ගත් අතර, එය ජනපදයේ පරිපාලනයට මුදල් සැපයීමට වගකිව යුතු විය. මාෂලීස් කොප්රා වෙළඳාමෙන් තුනෙන් දෙකක් පාලනය කිරීමට අමතරව, සමාගමට වාණිජ බලපත්‍ර ගාස්තු සහ වාර්ෂික මහජන බද්දක් එකතු කිරීමේ බලය ද හිමි විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|2003|p=48}}&lt;/ref&gt; සමාගමට සියලු නව නීති සහ රෙගුලාසි පිළිබඳව උපදෙස් ලබා ගැනීමේ අයිතිය ද තිබූ අතර, සියලුම යටත් විජිත පරිපාලන කාර්ය මණ්ඩලය නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{harvnb|Storr|2020|p=86}}&lt;/ref&gt; සමාගමේ බලපත්‍ර ගාස්තු සහ නෛතික වාසි නිසා ඇමරිකානු සහ බ්‍රිතාන්‍ය තරඟකාරීත්වය ඉවත් කර, ජර්මානු පැසිෆික් ජනපදවල ඒකාධිකාරයක් ඇති කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Firth|1973|p=25}}&lt;/ref&gt; ජලූයිට් සමාගමට ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන රෙගුලාසි ඇන්ග්ලෝ-ජර්මානු ප්‍රකාශනවල නිදහස් වෙළඳ විධිවිධානය උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස බ්‍රිතාන්‍ය රජය විරෝධය දැක්වීය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Firth|1973|p=26}}&lt;/ref&gt; 1906 මාර්තු 31 වන දින, ජර්මානු රජය සෘජු පාලනය භාරගෙන, මාෂල් දූපත් සහ නවුරූ ජර්මානු නව ගිනියාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයේ කොටසක් ලෙස නැවත සංවිධානය කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Firth|1978|p=39}}&lt;/ref&gt;

==== ජපන් ජනවරම ====
[[File:Nan'yo-cho_Jaluit_Branch_Office.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nan'yo-cho_Jaluit_Branch_Office.JPG|thumb|දකුණු මුහුදේ රජයේ ශාඛා කාර්යාලය, ජලුයිට්, 1932 පමණ]]
පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේ ආරම්භයේදී, 1914 සැප්තැම්බර් 29 වන දින අධිරාජ්‍ය ජපන් නාවික හමුදාව එනෙවෙටැක් සහ සැප්තැම්බර් 30 වන දින ජලූයිට් ආක්‍රමණය කළේය. ඔක්තෝබර් 3 වන දින ජලූයිට් හි වාඩිලාගැනීමේ බලකායක් ස්ථානගත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1992|p=42}}&lt;/ref&gt; 1919 දී පැරිස් සාම සම්මේලනයේදී, සමකයට උතුරින් පිහිටි ජර්මනියේ පැසිෆික් ජනපද, ජාතීන්ගේ සංගමයේ පද්ධතිය යටතේ ජපන් දකුණු මුහුදු ජනවරම බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|2003|p=155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1984|p=182}}&lt;/ref&gt; 1919 ජූනි 28 වන දින වර්සායිල්ස් ගිවිසුමට අත්සන් කිරීමත් සමඟ ජර්මනිය මාෂල් දූපත් ජපානයට පවරා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Purcell|1976|p=195}}&lt;/ref&gt;

ජපන් නාවික හමුදාව 1914 අගභාගයේ සිට 1921 දක්වා දූපත් පාලනය කළේය. සිවිල් {{nihongo|[[දකුණු සමුද්‍ර රජය]]|南洋廳|Nan'yō-chō}} 1922 අප්‍රේල් මාසයේදී පලාවු හි සිය මූලස්ථානය පිහිටුවා ගත් අතර, දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය දක්වා මාෂල් දූපත් පාලනය කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|2003|p=166}}&lt;/ref&gt; ජපන් සමීක්ෂණ තීරණය කළේ මාෂල් දූපත්හි වටිනාකම මූලික වශයෙන් උපායමාර්ගික බවයි, මන්ද ඒවා අනාගත දකුණට ව්‍යාප්ත වීමට ඉඩ සලසන බැවිනි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hiery|1995|p=132}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1984|p=183}}&lt;/ref&gt; ජපන් යුගය තුළ මාෂල් දූපත් කොප්රා ප්‍රධාන නිෂ්පාදකයෙකු ලෙස ද පැවතුනි. එහිදී {{nihongo|[[දකුණු සමුද්‍ර වෙළඳ සමාගම]]|南洋貿易会社|Nan'yō Bōeki Kaisha}} ජලූයිට් සමාගමේ මෙහෙයුම් භාර ගෙන ජර්මානු යටත් විජිත යටිතල පහසුකම් මත පදනම් විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Purcell|1976|p=210}}&lt;/ref&gt; දකුණු මුහුදු ජනවරමේ අනෙකුත් කොටස් දැඩි ජපන් පදිංචිකරුවන් සිටි අතර, උතුරු මරියානා දූපත් සහ පලාවුහි ජනගහනය බහුතරයක් ජපන් ජාතිකයින් බවට පත් කළේය. නමුත් ජපන් යුගය පුරාම මාෂල් දූපත්වල ජපන් පදිංචිකරුවන් 1,000කට අඩු සුළුතරයක් ලෙස රැඳී සිටියේය. එයට හේතුව මෙම දූපත් ජපානයෙන් දුරස්ව තිබීම සහ මයික්‍රොනීසියාවේ සීමිතම ආර්ථික විභවයක් තිබීමයි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hiery|1995|p=133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1984|p=197}}&lt;/ref&gt;[[File:Kwajalein-Invasion_1944.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kwajalein-Invasion_1944.jpg|thumb|1944 දී ක්වාජලීන් සටන]]
1933 මාර්තු 27 වන දින, ජපානය ජාතීන්ගේ සංගමයෙන් ඉවත් වීමට සිය අභිප්‍රාය ප්‍රකාශ කළ අතර, 1935 දී නිල වශයෙන් ඉවත් වුවද, දකුණු මුහුදු ජනවරමේ භූමිය පාලනය කිරීම දිගටම කරගෙන ගියේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|2003|pp=207–208}}&lt;/ref&gt; ජපන් හමුදා සැලසුම්කරුවන් මුලින් මාෂල් දූපත් පුළුල් බලකොටුවක් සඳහා ඉතා දුරස්ථ හා ආරක්ෂිත නොවන බව සැලකූ නමුත්, ජපානය දිගු දුර බෝම්බ හෙලන යානා සංවර්ධනය කරන විට, මෙම දූපත් ඕස්ට්‍රේලියාව, බ්‍රිතාන්‍ය ජනපද සහ එක්සත් ජනපදයට පහර දීමට ඉදිරි කඳවුරක් ලෙස ප්‍රයෝජනවත් විය. 1939 සහ 1940 දී, නාවික හමුදාව ක්වාජලීන්, මලෝඑලැප් සහ වොට්ජේ දූපත්වල මෙන්ම ජලූයිට්හි ජල යානා පහසුකම්වල ද හමුදා ගුවන් තොටුපළවල් ඉදි කළේය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hezel|2003|p=217}}&lt;/ref&gt;

ශාන්තිකර යුද්ධය ආරම්භ වීමෙන් පසු, එක්සත් ජනපද ශාන්තිකර බලඇණිය 1942 පෙබරවාරි 1 වන දින ජලූයිට්, ක්වාජලීන්, මලෝඑලැප් සහ වොට්ජේ වෙත පහර දුන් මාෂල්ස්-ගිල්බර්ට්ස් වැටලීම් සිදු කළේය. ඒවා ජපන් භූමියට එල්ල කරන ලද පළමු ඇමරිකානු ගුවන් ප්‍රහාර විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1984|pp=203–204}}&lt;/ref&gt; ගිල්බට් සහ මාෂල් දූපත් මෙහෙයුම අතරතුර, එක්සත් ජනපදය 1944 ජනවාරි 31 වන දින මාෂල් දූපත් ආක්‍රමණය කළේය. ඇමරිකානුවන් එකවරම මජුරෝ සහ ක්වාජලීන් ආක්‍රමණය කළහ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1984|p=205}}&lt;/ref&gt; 1944 සරත් සෘතුවේ වන විට, ජලූයිට්, මලෝඑලැප්, මිලි සහ වොට්ජේ හැර, ඇමරිකානුවන් මාෂල් දූපත් සියල්ලම පාලනය කළහ.&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1984|p=207}}&lt;/ref&gt; ඇමරිකානු මෙහෙයුම මයික්‍රොනීසියාව හරහා රියුක්‍යු දූපත් දක්වා ඉදිරියට යන විට, ජපන් පාලනය යටතේ තිබූ දූපත් හතර සැපයුම්වලින් විසන්ධි වී ඇමරිකානු බෝම්බ ප්‍රහාරවලට ලක් විය. 1944 අගභාගයේදී හමුදා කඳවුරුවල සැපයුම් අවසන් වීමට පටන් ගත් අතර, එය කුසගින්නෙන් සහ රෝගවලින් ඉහළ මරණ සංඛ්‍යාවක් ඇති කිරීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Peattie|1984|p=208}}&lt;/ref&gt;

==== එක්සත් ජනපද භාරකාර ප්‍රදේශය ====
[[File:Leaving-bikini.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leaving-bikini.jpg|thumb|1946 මාර්තු මාසයේදී එක්සත් ජනපද ඔපරේෂන් ක්‍රොස්රෝඩ්ස් පරමාණු බෝම්බ අත්හදා බැලීම ආරම්භ කිරීමට පෙර බිකිනි දූපත් වැසියන් බිකිනි අතොළුව වෙතින් බලහත්කාරයෙන් ඉවත් කරන ලදී.]]
[[File:Castle_Bravo_Blast.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castle_Bravo_Blast.jpg|thumb|එක්සත් ජනපදය මෙතෙක් සිදු කළ විශාලතම වායුගෝලීය න්‍යෂ්ටික අත්හදා බැලීම වන කාසල් බ්‍රාවෝ වෙතින් හතු වලාකුළක්]]
1947 දී, එක්සත් ජනපදය එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලය සමඟ ගිවිසුමකට එළඹුණු අතර, මාෂල් දූපත් ද ඇතුළත් මයික්‍රොනීසියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ ශාන්තිකර දූපත්වල භාරකාර භූමි ප්‍රදේශය ලෙස පාලනය කිරීමට නියම විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Isenberg|first=David|date=1985|title=Reconciling Independence and Security: The Long Term Status of the Trust Territory of the Pacific Islands|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/uclapblj4&amp;id=220&amp;div=&amp;collection=|journal=UCLA Pacific Basin Law Journal|volume=4|issue=1–2|pages=210|doi=10.5070/P841-2021926}}&lt;/ref&gt;

1946 සිට 1958 දක්වා, එය එක්සත් ජනපදය සඳහා ශාන්තිකර පරීක්ෂණ බිම් ලෙස සේවය කළ අතර, විවිධ දූපත්වල න්‍යෂ්ටික පරීක්ෂණ 67ක් සිදු කරන ස්ථානය විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2017-03-01 |title=Marshall Islands marks 71 years since start of U.S. nuclear tests on Bikini |url=https://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/325643/marshall-islands-marks-71-years-since-start-of-us-nuclear-tests-on-bikini |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116201523/https://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/325643/marshall-islands-marks-71-years-since-start-of-us-nuclear-tests-on-bikini |archive-date=2019-01-16 |access-date=2019-01-16 |website=Radio New Zealand |language=en-nz}}&lt;/ref&gt;

ඔපරේෂන් ක්‍රොස්රෝඩ්ස් පරමාණු බෝම්බ පරීක්ෂණය 1946 දී බිකිනි දූපතේ පදිංචිකරුවන් කිහිප දෙනෙකු බලහත්කාරයෙන් ඉවත් කිරීමෙන් පසු ආරම්භ විය.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Goldberg|first=Walter M.|title=Domination of Pacific Islands in War and in the Nuclear Age|date=2018|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-69532-7_7|work=The Geography, Nature and History of the Tropical Pacific and its Islands|pages=157–180|series=World Regional Geography Book Series|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-319-69532-7_7|isbn=978-3-319-69531-0|access-date=2024-07-25|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ලොව පළමු හයිඩ්‍රජන් බෝම්බය, &quot;මයික්&quot; යන සංකේත නාමයෙන්, 1952 නොවැම්බර් 1 (දේශීය දිනය) එනෙවෙටැක් දූපතේදී පරීක්ෂා කරන ලද අතර, එය කලාපයේ සැලකිය යුතු විකිරණශීලී දූෂණයක් ඇති කළේය.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title=What the First H-Bomb Test Looked Like|url=https://time.com/4096424/ivy-mike-history/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920131258/https://time.com/4096424/ivy-mike-history/|archive-date=2020-09-20|access-date=2020-08-26|magazine=Time}}&lt;/ref&gt;

වසර ගණනාවක් පුරා, දූපත් 60කට වැඩි ප්‍රමාණයකින් එක් දූපතක් පමණක් එක්සත් ජනපද රජය විසින් පිරිසිදු කරන ලද අතර, න්‍යෂ්ටික හිමිකම් විනිශ්චය සභාව විසින් තක්සේරු කරන ලද ඩොලර් බිලියන 2ක වන්දි සඳහා දූපත් වැසියන් තවමත් බලා සිටිති. දූපත් තවමත් අධික විකිරණ මට්ටම්වලින් දූෂිතව පවතින බැවින්, බොහෝ දූපත් වැසියන් සහ ඔවුන්ගේ පරම්පරාව තවමත් පිටුවහල්ව ජීවත් වෙති.&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/02/bikini-atoll-nuclear-test-60-years|title=Bikini Atoll nuclear test: 60 years later and islands still unliveable|last=France-Press|first=Agence|date=March 1, 2014|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=August 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901122634/https://www.theguardian.com/world/2014/mar/02/bikini-atoll-nuclear-test-60-years|archive-date=September 1, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ක්වාජලීන් දූපතේ සැලකිය යුතු රේඩාර් ස්ථාපනයක් ඉදිකරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 18, 2016 |title=Rising seas could threaten $1 billion Air Force radar site |url=https://www.cbsnews.com/news/rising-sea-warnings-air-force-radar-site/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116201049/https://www.cbsnews.com/news/rising-sea-warnings-air-force-radar-site/ |archive-date=2019-01-16 |access-date=2019-01-16 |website=cbsnews.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ස්වාධීනත්වය ===
[[File:Runit_Dome_001.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Runit_Dome_001.jpg|thumb|විකිරණශීලී සුන්බුන් අඩංගු කිරීම සඳහා ඉදිකරන ලද රූනිට් ඩෝම්]]
1979 මැයි 1 වන දින, මාෂල් දූපත්වල විකාශනය වන දේශපාලන තත්ත්වය පිළිගැනීමක් ලෙස, එක්සත් ජනපදය මාෂල් දූපත්හි ව්‍යවස්ථාව සහ මාෂල් දූපත් සමූහාණ්ඩුවේ රජය පිහිටුවීම පිළිගත්තේය. මෙම ව්‍යවස්ථාව ඇමරිකානු සහ බ්‍රිතාන්‍ය යන දෙඅංශයේම ව්‍යවස්ථාපිත සංකල්ප ඇතුළත් කරයි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Michal|first=Edward J.|date=1993|title=Protected States: The Political Status of the Federated States of Micronesia and the Republic of the Marshall Islands|url=https://www.jstor.org/stable/23699959|journal=The Contemporary Pacific|volume=5|issue=2|pages=303–332|issn=1043-898X|jstor=23699959}}&lt;/ref&gt;

මාෂල් දූපත් සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවීමෙන් පසු දේශීය හා ජාතික මැතිවරණ ගණනාවක් පවත්වා ඇත. ප්‍රතිසංස්කරණ වේදිකාවක් මත තරඟ කළ එක්සත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය, 1999 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කර, ජනාධිපති ධුරය සහ කැබිනට් මණ්ඩලයේ පාලනය ලබා ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Walsh|first=Julianne M|date=2001|title=Marshall Islands|url=https://muse.jhu.edu/article/8331|journal=The Contemporary Pacific|language=en|volume=13|issue=1|pages=211–216|doi=10.1353/cp.2001.0034|issn=1527-9464|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

1986 දී දූපත් එක්සත් ජනපදය සමඟ නිදහස් සංගමයක සංයුක්තයකට අත්සන් කළේය. 1990 දෙසැම්බර් 22 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ යෝජනා 683 යටතේ භාරකාරත්වය අවසන් කරන ලදී. 1999 වන තෙක් දූපත් වැසියන්ට ක්වාජලීන් දූපත ඇමරිකානු භාවිතය සඳහා ඩොලර් මිලියන 180, න්‍යෂ්ටික පරීක්ෂණ සඳහා වන්දි වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 250, සහ සංයුක්තය යටතේ වෙනත් ගෙවීම් වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 600ක් ලැබුණි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Keitner|first1=Chimene|last2=Reisman|first2=W. Michael|date=2003–2004|title=Free Association: The United States Experience|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/tilj39&amp;id=19&amp;div=&amp;collection=|journal=Texas International Law Journal|volume=39|pages=1}}&lt;/ref&gt;

ව්‍යවස්ථාව තිබියදීත්, රජය බොහෝ දුරට ඉරොයිජ්වරුන් විසින් පාලනය විය. 1999 වන තෙක් දේශපාලන දූෂණ චෝදනා වලින් පසුව, අවිනීත රජය බලයෙන් පහ කරනු ලැබූ අතර, ඉමාටා කබුවා වෙනුවට සාමාන්‍ය පුරවැසියෙකු වූ කෙසයි නෝට් පත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stege|first=Kristina E|date=2002|title=Marshall Islands|url=https://muse.jhu.edu/article/8404|journal=The Contemporary Pacific|language=en|volume=14|issue=1|pages=198–203|doi=10.1353/cp.2002.0033|issn=1527-9464|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

එක්සත් ජනපදය විසින් නිපදවන ලද විකිරණශීලී පස් සහ සුන්බුන්, මාරාන්තික ප්ලූටෝනියම් ප්‍රමාණයක් ඇතුළුව, තැන්පත් කිරීම සඳහා රුනිට් දූපතේ රුනිට් ඩෝමය ඉදිකරන ලදී. අපද්‍රව්‍ය ස්ථානය පිරිහීම සහ විභව විකිරණශීලී කාන්දු වීම පිළිබඳව අඛණ්ඩව සැලකිලිමත් වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/projects/marshall-islands-nuclear-testing-sea-level-rise/|title=How the U.S. betrayed the Marshall Islands, kindling the next nuclear disaster|date=November 10, 2019|work=Los Angeles Times|access-date=November 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114163729/https://www.latimes.com/projects/marshall-islands-nuclear-testing-sea-level-rise/|archive-date=November 14, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:2008_Summer_Olympics_-_Marshall_Islands_eniras.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2008_Summer_Olympics_-_Marshall_Islands_eniras.jpg|වම|thumb|මාෂල්වරු 2008 ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට ඇතුළත් වෙති.]]
2018 පෙබරවාරියේදී, මාෂල් දූපත් සිය ක්‍රිප්ටො මුදල් එහිම නීත්‍යානුකූල මුදල් ලෙස පිළිගත් ලොව පළමු රට බවට පත් විය.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Labriola|first=Monica C|date=2019|title=Marshall Islands|url=https://www.jstor.org/stable/26776186|journal=The Contemporary Pacific|volume=31|issue=1|pages=170–179|issn=1043-898X|jstor=26776186}}&lt;/ref&gt;

2020 ජනවාරියේදී, ආරම්භක ජනාධිපති අමතා කබුවාගේ පුත් ඩේවිඩ් කබුවා, මාෂල් දූපත්හි නව ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. ඔහුගේ පූර්වගාමී හිල්ඩා හයින් ඡන්දයකින් පසුව එම තනතුර අහිමි විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 January 2020 |title=New president for Marshall Islands |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/406763/new-president-for-marshall-islands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918180418/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/406763/new-president-for-marshall-islands |archive-date=18 September 2020 |access-date=24 August 2021 |work=[[RNZ]]}}&lt;/ref&gt;

1980 ගණන්වල අගභාගයේ සිට, මාෂලීස් ජනතාව එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණය වී ඇති අතර, 2010 එක්සත් ජනපද සංගණනයට අනුව ආකැන්සාස්හි 4,000කට අධික පිරිසක් සහ හවායිහි 7,000කට අධික පිරිසක් සිටිති.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Encyclopedia of Arkansas |url=https://encyclopediaofarkansas.net/entries/marshallese-5972/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922073835/https://encyclopediaofarkansas.net/entries/marshallese-5972/ |archive-date=September 22, 2022 |access-date=April 27, 2022 |website=Encyclopedia of Arkansas}}&lt;/ref&gt;

ස්වාධීනත්වයෙන් පසුව, මාෂල් දූපත් හමුදා සහ වාණිජ අභ්‍යවකාශ අරමුණු සඳහා මිසයිල සහ රොකට් පරීක්ෂණ සහ දියත් කිරීම් සඳහා ප්‍රමුඛ කාර්යභාරයක් දිගටම ඉටු කළේය. ස්පේස්එක්ස් ෆැල්කන් 1 රොකට් ගුවන් ගමන් පහම ක්වාජලීන් දූපතේ ඕමෙලෙක් දූපතේ සිදු කරන ලදී. ෆැල්කන් 1 හි සිව්වන දියත් කිරීම සාර්ථක වූ අතර, පුද්ගලිකව සංවර්ධනය කරන ලද, සම්පූර්ණයෙන්ම ද්‍රව ඉන්ධන සහිත දියත් කිරීමේ වාහනයක් කක්ෂයට ළඟා වූ ඉතිහාසයේ පළමු අවස්ථාව සනිටුහන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Berger |first1=Eric |title=Liftoff: Elon Musk and the desperate early days that launched SpaceX |url=https://archive.org/details/liftoffelonmuskd0000berg |date=2021 |publisher=William Morrow, an imprint of HarperCollinsPublishers |isbn=978-0062979971 |edition=First |location=New York, NY |pages=[https://archive.org/details/liftoffelonmuskd0000berg/page/76 76]}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;</text>
      <sha1>5byry3sa88q4qf6xrbban2ekhjtqm8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අටුවා දිස්ත්‍රික්කය, සැමෝවා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184926</id>
    <revision>
      <id>797323</id>
      <parentid>765196</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="kty16l71909aakrr6pye2ym50gvehar" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = අටුවා
| nickname                 = 
| settlement_type          = 
| image_skyline            = The_Social_and_Political_Systems_of_Central_Polynesia_-_Upolu.png
| image_caption            = Ātua, comprising the eastern third of Upolu Island on map of 1924
| image_flag               = 
| image_seal               = 
| image_map                = Samoa-Atua.png
| mapsize                  = 
| map_caption              = Map of Samoa showing Atua district
| pushpin_map              = 
| pushpin_label_position   = 
| subdivision_type         = [[Countries of the world|Country]]
| subdivision_name         = {{flag|Samoa}}
| subdivision_type1        = 
| subdivision_name1        = 
| leader_name              = Tui Ātua Tupua Tamasese Efi
| area_magnitude           = 
| area_total               = 
| area_land                = 
| area_water               = 
| population_as_of         = 2016
| population_note          = 
| population_total         = 22,769
| population_footnotes     = 
| population_metro         = 
| population_density       = 
| timezone                 = +13
| utc_offset               = 
| timezone_DST             = 
| utc_offset_DST           = 
| latd                     = 
| longd                    = 
| elevation_m              = 
| website                  = 
| footnotes                = 
| name                     = 
}}
'''අටුවා''' යනු [[සැමෝවා|සැමෝවාහි]] පුරාණ දේශපාලන දිස්ත්‍රික්කයක් වන අතර එය උපෝලු හි නැගෙනහිර කොටසෙන් සහ [[ටුටුයිලා, ඇමරිකානු සැමෝවා|ටුටුයිලා]] දූපතෙන් සමන්විත වේ. සැමෝවාහි සාම්ප්‍රදායික දේශපාලනය තුළ, අටුවා පාලනය කරනු ලබන්නේ ලුෆිලුෆි හි ජ්‍යෙෂ්ඨ කථිකයින් හය දෙනෙකු සහ ෆාල් අටුවා (හෝ අටුවා ''පාර්ලිමේන්තුව'' ) සමන්විත වන අටුවා පුරා සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨ මාතායිවරුන් 13 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායම සමඟින් ටුයි අටුවා විසිනි. අටුවා හි පාලකයන්ගේ ''ෆොනෝ'' (රැස්වීම) ලලොගාෆු'අෆු'ආ හි මහා මලය මත ලුෆිලුෆි හි සිදු වේ. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Kramer |first=Augustin |title=The Samoa Islands: An Outline of a Monograph With Particular Consideration of German Samoa |publisher=University of Hawaii Press |year=2000}}&lt;/ref&gt;

අටුවා හි පරම ''පැපා'' පදවිය සහ ස්වෛරී පදවිය වන්නේ ''ටුයි අටුවා ය'' . මෙම පදවිය එහි පෙළපත ටැගලෝවා-අ-ලාගිගේ පුත් පිලි වෙත යොමු කරයි. පළමු ටුයි අටුවා ක්‍රි.ව. 700 දී පමණ ජීවත් වූ ලුෆසියායිටු ය. ටුයි අටුවා සහ එහි හිමිකරුවන් සමඟ සම්බන්ධ වූ සැමෝවාහි දන්නා පූර්ව-යුරෝපීය ඉතිහාසය ආරම්භ වූයේ ඔහුගේ ජීවිත කාලය තුළ ය. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=So'o |first=Asofou |title=Democracy and Custom in Samoa: An uneasy alliance |url=https://archive.org/details/democracycustomi0000sooa |publisher=IPS Publications, The University of the South Pacific |year=2008 |isbn=978-982-02-0390-7 |location=Suva, Fiji |pages=[https://archive.org/details/democracycustomi0000sooa/page/2 2]}}&lt;/ref&gt; වත්මන් ටුයි අටුවා යනු හිටපු අගමැති, රාජ්‍ය නායකයා සහ තම-අ-අයිගා, ටුයි අටුවා ටුපුවා ටමාසෙස් එෆි ය . ටුයි අටුවා පදවිය පොලිනීසියාවේ පැරණිතම ක්‍රියාකාරී පදවියයි.

== යොමු කිරීම් ==
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</text>
      <sha1>kty16l71909aakrr6pye2ym50gvehar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටුවාලු හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185018</id>
    <revision>
      <id>797338</id>
      <parentid>765883</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69478" sha1="04x9odrl09qirvbvp2jnll0l9pw371z" xml:space="preserve">=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය ===
ටුවාලු ජනතාවගේ මූලාරම්භය වසර 3,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ වූ පැසිෆික් සාගරයට සංක්‍රමණය වීම පිළිබඳ න්‍යායන් තුළ සඳහන් වේ. පූර්ව-යුරෝපීය-සම්බන්ධතා කාලවලදී, සැමෝවා සහ ටොංගා ඇතුළු ආසන්න දූපත් අතර නිතර කැනෝ මුහුදු ගමන් සිදු විය.&lt;ref name=&quot;Howe&quot;&gt;{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |publisher=Penguin |year=2003 |isbn=0-14-301857-4 |location=New Zealand |pages=68, 70}}&lt;/ref&gt; ටුවාලු දූපත් නවයෙන් අටක් ජනාවාස විය. ටුවාලු භාෂාවෙන් 'එකට සිටගෙන සිටින අට' යන අර්ථය ඇති ටුවාලු යන නමේ ආරම්භය මෙය පැහැදිලි කරයි (ප්‍රෝටෝ-ඔස්ට්‍රොනීසියානු භාෂාවෙන් 'අට' යන අර්ථය ඇති *වාලු හා සසඳන්න). නනුමන්ගා ගුහාවල මිනිසා විසින් සාදන ලද ගිනි තැබීම් පිළිබඳ විය හැකි සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් වසර දහස් ගණනක් දූපත් වල වාසය කර ඇති බවයි.

ටුවාලු දූපත් වල වැදගත් නිර්මාණ මිථ්‍යාවක් වන්නේ ටුවාලු දූපත් නිර්මාණය කළ බව කියන ටෙ පුසි මෝ ටෙ අලි (ඊල් සහ ෆ්ලවුන්ඩර්) ගේ කතාවයි. ටෙ අලි (ෆ්ලවුන්ඩර්) ටුවාලුහි පැතලි පරමාණුවල ආරම්භය යැයි විශ්වාස කෙරෙන අතර ටෙ පුසි (ඊල්) ටුවාලු වැසියන්ගේ ජීවිතවල වැදගත් වන පොල් ගස් සඳහා ආකෘතියයි. ටුවාලුවන්ගේ මුතුන් මිත්තන්ගේ කථා දිවයිනෙන් දිවයිනට වෙනස් වේ. නියුටාඕ,&lt;ref name=&quot;PAS&quot;&gt;{{cite book |author=Sogivalu, Pulekau A. |title=A Brief History of Niutao |publisher=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |year=1992 |isbn=982-02-0058-X}}&lt;/ref&gt; ෆුනාෆුටි සහ වයිටුපු හි, ආරම්භක මුතුන් මිත්තෙකු සැමෝවාහි සිට පැමිණි බව විස්තර කර ඇති අතර,&lt;ref name=&quot;Genesis 1983&quot;&gt;O'Brien, Talakatoa in ''Tuvalu: A History'', Chapter 1, Genesis&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kennedy&quot;&gt;{{cite journal|author=Kennedy, Donald G.|year=1929|title=Field Notes on the Culture of Vaitupu, Ellice Islands|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_38_1929/Field_notes_on_the_culture_of_Vaitupu%2C_Ellice_Islands%2C_by_Donald_Gilbert_Kennedy%2C_p_1-99/p1?action=null|url-status=dead|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=38|pages=2–5|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015043119/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_38_1929/Field_notes_on_the_culture_of_Vaitupu%2C_Ellice_Islands%2C_by_Donald_Gilbert_Kennedy%2C_p_1-99/p1?action=null|archive-date=15 October 2008|access-date=23 January 2012}}&lt;/ref&gt; නනුමියා හි, ආරම්භක මුතුන් මිත්තෙකු ටොංගා සිට පැමිණි බව විස්තර කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Genesis 1983&quot; /&gt;

=== වෙනත් සංස්කෘතීන් සමඟ මුල් කාලීන සම්බන්ධතා ===
[[File:Tuvalu_costume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu_costume.jpg|thumb|1841 දී එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණය අතරතුර, ඇල්ෆ්‍රඩ් ඇගේට් විසින් අඳින ලද සාම්ප්‍රදායික ඇඳුමින් සැරසුණු ටුවාලුවන් මිනිසෙක්.&lt;ref name=&quot;Stanton&quot;&gt;{{cite book |last1=Stanton |first1=William |url=https://archive.org/details/greatunitedstate00will/page/240 |title=The Great United States Exploring Expedition |date=1975 |publisher=University of California Press |isbn=0520025571 |location=Berkeley |page=[https://archive.org/details/greatunitedstate00will/page/240 240] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;]]
1568 ජනවාරි 16 වන දින ස්පාඤ්ඤයේ ඇල්වාරෝ ද මෙන්ඩානාගේ මුහුදු ගමනේදී යුරෝපීයයන් විසින් ටුවාලු මුලින්ම දුටුවේය. ඔහු නුයි පසුකර යාත්‍රා කර එය ඉස්ලා ද ජෙසුස් (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් &quot;ජේසුස් වහන්සේගේ දූපත&quot;) ලෙස නම් කළේය. මන්ද පෙර දිනය ශුද්ධ නාමයේ මංගල්‍යය වූ බැවිනි. මෙන්ඩානා දූපත් වැසියන් සමඟ සම්බන්ධතා පැවැත්වූ නමුත් ගොඩබෑමට නොහැකි විය.&lt;ref name=&quot;Estensen2006&quot;&gt;{{cite book |last=Estensen |first=Miriam |title=Terra Australis Incognita; The Spanish Quest for the Mysterious Great South Land |date=2006 |publisher=Allen &amp; Unwin |isbn=1-74175-054-7 |location=Australia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HEMaude59&quot;&gt;{{cite journal|last=Maude|first=H.E.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=284–326|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210235215/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68%2C_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_285-326/p1|archive-date=10 February 2018|access-date=4 May 2013}}&lt;/ref&gt; මෙන්ඩානාගේ පැසිෆික් සාගරය හරහා දෙවන මුහුදු ගමනේදී, ඔහු 1595 අගෝස්තු 29 වන දින නියුලකිටා පසු කළ අතර එය ඔහු ලා සොලිටේරියා ලෙස නම් කළේය.&lt;ref name=&quot;HEMaude59&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KSDDM&quot;&gt;{{cite journal|author1=Chambers, Keith S.|author2=Munro, Doug|name-list-style=amp|year=1980|title=The Mystery of Gran Cocal: European Discovery and Mis-Discovery in Tuvalu|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_89_1980/Volume_89,_No._2/The_%26apos%3Bmystery%26apos%3B_of_Gran_Cocal%3A_European_discovery_and_mis-discovery_in_Tuvalu,_by_Doug_Munro,_p_167-198/p1|url-status=dead|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=89|issue=2|pages=167–198|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215134048/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_89_1980/Volume_89%2C_No._2/The_%26apos%3Bmystery%26apos%3B_of_Gran_Cocal%3A_European_discovery_and_mis-discovery_in_Tuvalu%2C_by_Doug_Munro%2C_p_167-198/p1|archive-date=15 December 2018|access-date=10 March 2013}}&lt;/ref&gt;

කපිතාන් ජෝන් බයිරන් 1764 දී ඩොල්ෆින් කපිතාන්වරයා ලෙස ලොව වටා ගමන් කරන අතරතුර (1751) ටුවාලු දූපත් හරහා ගමන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Circumnavigation: Notable global maritime circumnavigations |url=http://www.solarnavigator.net/circumnavigation.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527004126/http://www.solarnavigator.net/circumnavigation.htm |archive-date=27 May 2009 |access-date=20 July 2009 |publisher=Solarnavigator.net}}&lt;/ref&gt; ඔහු කලපු දූපත් ලෙස පරමාණු ප්‍රස්ථාරගත කළේය. යුරෝපීයයන් විසින් නනුමියාව මුලින්ම දුටු බවට වාර්තා වන්නේ ස්පාඤ්ඤ නාවික නිලධාරියෙකු වන ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මොරෙල් ඩි ලා රූවා විසිනි. ඔහු 1781 මැයි 5 වන දින පිලිපීනයේ සිට නිව් ස්පාඤ්ඤය දක්වා පැසිෆික් සාගරය හරහා දකුණු දෙසට ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර ලා ප්‍රින්සෙසා නෞකාවේ කපිතාන්වරයා ලෙස එය පසුකර ගියේය. ඔහු නැනුමියාව සැන් ඔගස්ටින් ලෙස ප්‍රස්ථාරගත කළේය.&lt;ref name=&quot;chambersmunro&quot;&gt;Keith S. Chambers &amp; Doug Munro, ''The Mystery of Gran Cocal: European Discovery and Mis-Discovery in Tuvalu'', 89(2) (1980) ''[[The Journal of the Polynesian Society]]'', 167–198&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laumua Kofe, Palagi and Pastors, ''Tuvalu: A History'', Ch. 15, (USP / Tuvalu government)&lt;/ref&gt; කීත් එස්. චේම්බර්ස් සහ ඩග් මුන්රෝ (1980) 1781 මැයි 5 වන දින මොරෙල් ද යාත්‍රා කළ දූපත ලෙස නියුටාඕ හඳුනා ගත් අතර එමඟින් යුරෝපීයයන් ග්‍රාන් කොකල්හි අභිරහස ලෙස හැඳින්වූ දෙය විසඳීය.&lt;ref name=&quot;KSDDM&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot;&gt;Kofe, Laumua; Palagi and Pastors in ''Tuvalu: A History'', Ch. 15&lt;/ref&gt; මොරෙල්ගේ සිතියම සහ දිනපොත දූපත එල් ග්‍රාන් කොකල් ('මහා පොල් වගාව') ලෙස නම් කළේය; කෙසේ වෙතත්, අක්ෂාංශ සහ දේශාංශ අවිනිශ්චිත විය.&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot; /&gt; 18 වන සියවසේ අග භාගය වන තෙක් නිවැරදි කාලමානක ලබා ගත නොහැකි වූ බැවින්, එකල දේශාංශ ගණනය කළ හැක්කේ දළ වශයෙන් පමණි.

1809 දී, බ්‍රිග් එලිසබෙත් නෞකාවේ කපිතාන් පැටර්සන්, ඕස්ට්‍රේලියාවේ සිඩ්නි හි පෝර්ට් ජැක්සන් සිට චීනය දක්වා වෙළඳ ගමනක යෙදී සිටියදී උතුරු ටුවාලු ජලය හරහා ගමන් කරමින් සිටියදී නනුමියාව දුටුවේය.&lt;ref name=&quot;chambersmunro&quot; /&gt; 1819 මැයි මාසයේදී, නිව්යෝර්ක්හි ඇරන්ට් ෂුයිලර් ඩි පේස්ටර්, සන්නද්ධ බ්‍රිගන්ටයින් හෝ පුද්ගලික රෙබෙකාගේ කපිතාන්, බ්‍රිතාන්‍ය වර්ණ යටතේ යාත්‍රා කරමින්,&lt;ref name=&quot;DeP1&quot;&gt;{{Cite web |last1=De Peyster |first1=J. Watts (John Watts) |last2=De Peyster |first2=Arent Schuyler |date=6 December 1800 |title=Military (1776–'79) transactions of Major, afterwards Colonel, 8th or King's foot, Arent Schuyler de Peyster... [microform] |url=http://archive.org/details/cihm_04051 |publisher=S.l. : s.n. |via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DeP2&quot;&gt;[http://corbett-family-history.com/de-peyster The De Peysters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703170833/http://corbett-family-history.com/de-peyster|date=3 July 2017}}. corbett-family-history.com&lt;/ref&gt; දකුණු ටුවාලුවන් ජලය හරහා ගමන් කළේය. ඩි පේස්ටර් නුකුෆෙටෝ සහ ෆුනාෆුටි දුටු අතර, ඔහු එලිස්ගේ දූපත ලෙස නම් කළේ කොවෙන්ට්‍රි පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී සහ රෙබෙකාගේ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයේ හිමිකරු වූ ඉංග්‍රීසි දේශපාලනඥයෙකු වන එඩ්වඩ් එලිස් විසිනි.&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HEMaude86&quot;&gt;{{cite journal|last=Maude|first=H.E.|date=November 1986|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=live|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|pages=67–111|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314175411/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1|archive-date=14 March 2012|access-date=4 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIM1964-11&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=1 June 1966 |title=What's In A Name? Ellice Islands Commemorate Long-Forgotten Politician |url=https://nla.gov.au/nla.obj-325281389/view?sectionId=nla.obj-333938427&amp;partId=nla.obj-325342876#page/n84/mode/1up |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411075300/https://nla.gov.au/nla.obj-325281389/view?sectionId=nla.obj-333938427&amp;partId=nla.obj-325342876#page/n84/mode/1up |archive-date=11 April 2023 |access-date=2 October 2021 |work=35(11) Pacific Islands Monthly}}&lt;/ref&gt; ඉංග්‍රීසි ජල විද්‍යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් ජෝර්ජ් ෆින්ඩ්ලේගේ කෘතියෙන් පසුව දූපත් නවයටම එලිස් යන නම යොදන ලදී.&lt;ref&gt;''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)&lt;/ref&gt;

1820 දී, රුසියානු ගවේෂක මිහායිල් ලාසරෙව්, මිර්නි හි අණ දෙන නිලධාරියා ලෙස නුකුෆෙටෝ වෙත ගියේය.&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot; /&gt; ලා කොක්විල් නෞකාවේ කපිතාන් ලුවී-ඉසිඩෝර් ඩුපෙරේ, 1824 මැයි මාසයේදී පෘථිවිය වටා සංක්‍රමණය කිරීමේදී (1822–1825) නනුමන්ගා පසුකර යාත්‍රා කළේය.&lt;ref name=&quot;DDN&quot;&gt;{{cite journal|last1=Munro|first1=Doug|last2=Chambers|first2=Keith S.|year=1989|title=Duperrey and the Discovery of Nanumaga in 1824: an episode in Pacific exploration|journal=Great Circle|volume=11|pages=37–43}}&lt;/ref&gt; කපිතාන් කෝර්සන් යටතේ මාරියා රීගර්ස්බර්ග්&lt;ref name=&quot;DW&quot;&gt;{{cite web |date=3 December 2011 |title=Dutch warships available but not in active service in August 1834 |url=http://warshipsresearch.blogspot.com.au/2011/12/dutch-warships-avaible-but-not-in.html |access-date=22 March 2016}}&lt;/ref&gt; නෞකාව සහ කපිතාන් සී. ඊග් යටතේ කොර්වෙට් පොලක්ස් විසින් ලන්දේසි ගවේෂණයක් 1825 ජුනි 14 වන දින උදෑසන නුයි සොයා ගත් අතර ප්‍රධාන දූපත (ෆෙනුවා ටැපු) නෙඩර්ලන්ඩ්ෂ් අයිලන්ඩ් ලෙස නම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |year=1829 |title=Pieter Troost: ''Aanteekeningen gehouden op eene reis om de wereld: met het fregat de Maria Reigersberg en de ...'' |url=https://archive.org/stream/aanteekeningeng00troogoog#page/n13/mode/2up |access-date=14 August 2017}}&lt;/ref&gt;

තල්මසුන් පැසිෆික් සාගරයේ සැරිසැරීමට පටන් ගත් නමුත්, ඔවුන් ටුවාලු වෙත පැමිණියේ අතොළුවලට ගොඩබෑමේ දුෂ්කරතා නිසා කලාතුරකිනි. නැන්ටුකට් තල්මසුන් ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් II හි ඇමරිකානු කපිතාන් ජෝර්ජ් බැරට් ටුවාලු අවට ජලය දඩයම් කළ පළමු තල්මසුන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.&lt;ref name=&quot;HEMaude86&quot; /&gt; ඔහු 1821 නොවැම්බර් මාසයේදී නුකුලේලේ ජනතාවගෙන් පොල් හුවමාරු කර ගත් අතර නියුලකිටා වෙතද ගියේය.&lt;ref name=&quot;KSDDM&quot; /&gt; ඔහු නුකුෆෙටෝ හි සකලුවා දූපතේ වෙරළ කඳවුරක් ස්ථාපිත කළ අතර, එහිදී තල්මසුන්ගේ බ්ලබර් දිය කිරීම සඳහා ගල් අඟුරු භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;TAH16&quot;&gt;{{cite book |last1=Faanin |first1=Simati |title=Tuvalu: A History |publisher=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific and Government of Tuvalu |year=1983 |editor-last1=Laracy |editor-first1=Hugh |page=122 |chapter=Chapter 16 – Travellers and Workers}}&lt;/ref&gt;

කුක් දූපත් වල මනිහිකි හි සභා පල්ලියක උපස්ථායකයෙකු වූ එලේකානා 1861 මැයි 10 වන දින නුකුලේලේ වෙත ගොඩ බැසීමට පෙර කුණාටුවකට හසු වී සති අටක් පාවී ගිය විට ක්‍රිස්තියානි ධර්මය ටුවාලු වෙත පැමිණියේය.&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MGDM&quot;&gt;{{cite book |author1=Goldsmith, Michael |title=The accidental missionary: tales of Elekana |author2=Munro, Doug |publisher=Macmillan Brown Centre for Pacific Studies, University of Canterbury |year=2002 |isbn=1877175331 |name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt; එලේකානා ක්‍රිස්තියානි ධර්මය දේශනා කිරීමට පටන් ගත්තේය. ටුවාලු පල්ලිය පිහිටුවීමේ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර ඔහු සැමෝවා හි ලන්ඩන් මිෂනාරි සංගමයේ (LMS) පාසලක් වන මලුවා දේවධර්ම විද්‍යාලයේ පුහුණුව ලැබීය.&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot; /&gt; 1865 දී, රෙපරමාදු සභාවාදී මිෂනාරි සමාජයක් වන LMS හි පූජ්‍ය ආචිබෝල්ඩ් රයිට් මරේ පළමු යුරෝපීය මිෂනාරිවරයා ලෙස පැමිණියේය; ඔහු ටුවාලු වැසියන් අතර එවැන්ජලිස්ත සේවය කළේය. 1878 වන විට සෑම දූපතකම දේශකයින් සිටි බැවින් රෙපරමාදු ආගම හොඳින් ස්ථාපිත යැයි සැලකේ.&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot; /&gt; 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, ටුවාලු පල්ලිය (ටෙ එකලේසියා කෙලිසියානෝ ටුවාලු) බවට පත් වූ ස්ථානයේ දේවසේවකයින් ප්‍රධාන වශයෙන් සැමෝවා ජාතිකයන් වූ අතර,&lt;ref name=&quot;Goldsmith&quot;&gt;{{cite journal|author=Goldsmith, Michael|year=2012|title=The Colonial and Postcolonial Roots of Ethnonationalism in Tuvalu|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=121|issue=2|pages=129–150|doi=10.15286/jps.121.2.129-150|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් ටුවාලු භාෂාව සහ ටුවාලු සංගීතය වර්ධනයට බලපෑම් කළහ.&lt;ref name=&quot;MD&quot;&gt;{{cite book |last=Munro |first=D. |title=The Covenant Makers: Islander Missionaries in the Pacific |url=https://archive.org/details/isbn_9820201268 |publisher=Suva, Fiji, Pacific Theological College and the University of the South Pacific |year=1996 |isbn=9820201268 |editor=D. Munro &amp; A. Thornley |pages=[https://archive.org/details/isbn_9820201268/page/124 124]–157 |chapter=Samoan Pastors in Tuvalu, 1865–1899}}&lt;/ref&gt;

1862 සහ 1863 අතර වසරකටත් අඩු කාලයක්, පේරු නැව් ඊනියා &quot;කළු කුරුළු&quot; වෙළඳාමේ නිරත වූ අතර, එමඟින් ඔවුන් කම්කරුවන් බඳවා ගත් හෝ ආකර්ෂණය කර ගත් අතර, නැගෙනහිර පැසිෆික් සාගරයේ පාස්කු දූපතේ සිට ටුවාලු සහ ගිල්බට් දූපත් වල දකුණු අතොළු දක්වා පොලිනීසියාවේ කුඩා දූපත් පීරා ඇත (දැන් කිරිබාටි). පේරු හි දැඩි ශ්‍රම හිඟය පිරවීම සඳහා ඔවුන් බඳවා ගැනීම් සෙව්වා.&lt;ref&gt;Maude, H.E. (1981) ''Slavers in Paradise'', Stanford University Press, {{ISBN|0804711062}}.&lt;/ref&gt; ෆුනාෆුටි සහ නුකුලේලේ හි, පදිංචි වෙළඳුන් &quot;කළු කුරුළු&quot; විසින් දූපත් වැසියන් බඳවා ගැනීමට පහසුකම් සැලසූහ.&lt;ref name=&quot;Doug Munro 1987&quot;&gt;Doug Munro, ''The Lives and Times of Resident Traders in Tuvalu: An Exercise in History from Below'', (1987) 10(2) Pacific Studies 73&lt;/ref&gt; ටුවාලු හි මුල්ම යුරෝපීය මිෂනාරිවරයා වූ පූජ්‍ය ආචිබෝල්ඩ් රයිට් මරේ,&lt;ref&gt;Murray A.W. (1876). ''Forty Years' Mission Work''. London: Nisbet&lt;/ref&gt; වාර්තා කළේ 1863 දී ෆුනාෆුටි වෙතින් පුද්ගලයින් 170 ක් පමණ සහ නුකුලේලේ වෙතින් පුද්ගලයින් 250 ක් පමණ රැගෙන ගිය බවයි,&lt;ref name=&quot;Laumua Kofe 1983&quot; /&gt; මන්ද 1861 දී නුකුලේලේ හි ජීවත් වූ බවට වාර්තා වූ 300 දෙනාගෙන් 100 කටත් වඩා අඩු පිරිසක් සිටි බැවිනි.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Newton, W.F.|year=1967|title=The Early Population of the Ellice Islands|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=76|issue=2|pages=197–204}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Bedford, Richard|author2=Macdonald, Barrie|author3=Munro, Doug|name-list-style=amp|year=1980|title=Population Estimates for Kiribati and Tuvalu|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=89|issue=1|page=199}}&lt;/ref&gt;

1892 ඔක්තෝබර් 9 සහ 16 අතර, HMS කුරකෝවා හි කපිතාන් හර්බට් ගිබ්සන් විසින් එලිස් දූපත් එක් එක් බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, මෙම දූපත් බ්‍රිතාන්‍යයේ බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයට ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;TAHNPT&quot;&gt;{{cite book |last1=Teo |first1=Noatia P. |title=Tuvalu: A History |publisher=University of the South Pacific/Government of Tuvalu |year=1983 |editor-last1=Laracy |editor-first1=Hugh |pages=127–139 |chapter=Chapter 17, Colonial Rule}}&lt;/ref&gt;

=== වෙළඳ සමාගම් සහ වෙළඳුන් ===
[[File:Tuvalu_-_Location_Map_(2013)_-_TUV_-_UNOCHA.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu_-_Location_Map_(2013)_-_TUV_-_UNOCHA.svg|දකුණ|thumb|ටුවාලු දූපත්]]
19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ටුවාලු හි වෙළඳ සමාගම් ක්‍රියාකාරී විය; වෙළඳ සමාගම් දූපත් වල ජීවත් වූ සුදු (පලගි) වෙළඳුන් සම්බන්ධ කර ගත්හ. ජෝන් (ජැක් ලෙසද හැඳින්වේ) ඕ'බ්‍රයන් ටුවාලු හි පදිංචි වූ පළමු යුරෝපීයයා විය; ඔහු 1850 ගණන්වල ෆුනාෆුටි හි වෙළෙන්දෙකු බවට පත්විය. ඔහු ෆුනාෆුටි හි පරමාධිපති ප්‍රධානියාගේ දියණිය වන සලායි සමඟ විවාහ විය. පසුව ලේඛකයෙකු ලෙස සාර්ථක වූ ලුවී බෙක්, 1880 අප්‍රේල් සිට එම වසරේ අගභාගයේදී සුළි කුණාටුවකින් වෙළඳ ස්ථානය විනාශ වන තෙක් නනුමන්ගා හි වෙළෙන්දෙකු විය.&lt;ref name=&quot;DAG&quot;&gt;{{cite book |author=A. Grove Day |title=Louis Becke |publisher=Hill of Content |year=1967 |location=Melbourne |pages=30–34}}&lt;/ref&gt; පසුව ඔහු නුකුෆෙටෝ හි වෙළෙන්දෙකු බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;DAG1&quot;&gt;{{cite book |author=A. Grove Day |title=Louis Becke |publisher=Hill of Content |year=1967 |location=Melbourne |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SON&quot;&gt;{{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Sally|last=O'Neill|title=George Lewis (Louis) Becke (1855–1913)|id2=becke-george-lewis-louis-5177|year=1979|volume=7|access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;M&amp;D&quot;&gt;{{cite book |author=Mitchener, James A. |title=Rascals in Paradise |url=https://archive.org/details/bwb_W9-AMY-665 |publisher=Secker &amp; Warburg |year=1957 |chapter=Louis Beck, Adventurer and Writer}}&lt;/ref&gt;

1892 දී, HMS රෝයලිස්ට් හි කපිතාන් එඩ්වඩ් ඩේවිස් වෙළඳ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව වාර්තා කළ අතර එක් එක් දූපත්වල වෙළෙන්දෝ සංචාරය කළහ. කැප්ටන් ඩේවිස් එලිස් සමූහයේ පහත සඳහන් වෙළඳුන් හඳුනා ගත්තේය: එඩ්මන්ඩ් ඩෆි (නනුමියා); ජැක් බක්ලන්ඩ් (නියුටාඕ); හැරී නිට්ස් (වයිටුපු); ජැක් ඕ'බ්‍රයන් (ෆුනාෆුටි); ඇල්ෆ්‍රඩ් රෙස්ටියෝක්ස් සහ එමිල් ෆෙනිසොට් (නුකුෆෙටෝ); සහ මාටින් ක්ලයිස් (නුයි).&lt;ref name=&quot;JRdd&quot;&gt;{{cite book |title=The proceedings of H.M.S. &quot;Royalist&quot;, Captain E.H.M. Davis, R.N., May–August, 1892, in the Gilbert, Ellice and Marshall Islands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AM1909&quot;&gt;{{cite book |last1=Mahaffy |first1=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |publisher=Great Britain, Colonial Office, High Commission for Western Pacific Islands (London: His Majesty's Stationery Office) |year=1910 |chapter=(CO 225/86/26804) |access-date=10 June 2013 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321133610/https://www.wdl.org/en/item/2367/ |archive-date=21 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම කාලය තුළ, වෙළඳ සමාගම් සඳහා නියෝජිතයන් ලෙස ක්‍රියා කරමින්, පලගි වෙළඳුන් වැඩිම සංඛ්‍යාවක් ජීවත් වූයේ පරමාණුවල ය. සමහර දූපත් වලට තරඟකාරී වෙළඳුන් සිටිනු ඇති අතර, වියළන දූපත් වලට තනි වෙළෙන්දෙකු පමණක් සිටිය හැකිය.&lt;ref name=&quot;Doug Munro 1987&quot; /&gt;

1890 ගණන්වලදී, පැසිෆික් වෙළඳ සමාගම්වල ක්‍රියාකාරිත්වයේ ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් සිදු විය; ඔවුන් එක් එක් දූපතේ වෙළෙන්දන් පදිංචි කිරීමේ පුරුද්දෙන්, නෞකාවක් දූපතකට ගිය විට සුපිරි භාණ්ඩ (වෙළඳ නෞකාවක භාණ්ඩ කළමනාකරු) දූපත්වාසීන් සමඟ සෘජුවම ගනුදෙනු කරන ව්‍යාපාරික මෙහෙයුමක් බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;Doug Munro 1987&quot; /&gt; 1880 ගණන්වල උච්චතම අවස්ථාවෙන් පසු,&lt;ref name=&quot;Doug Munro 1987&quot; /&gt; ටුවාලු හි පලගි වෙළඳුන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩු විය; ඔවුන්ගෙන් අවසාන අය වූයේ නියුටාඕ හි ෆ්‍රෙඩ් විබ්ලි, නුකුෆෙටෝ හි ඇල්ෆ්‍රඩ් රෙස්ටියෝක්ස්,&lt;ref name=&quot;AR1&quot;&gt;{{cite book |last=Restieaux |first=Alfred |title=Recollections of a South Seas Trader – Reminiscences of Alfred Restieaux |publisher=National Library of New Zealand, MS 7022-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AR2&quot;&gt;{{cite book |last=Restieaux |first=Alfred |title=Reminiscences – Alfred Restieaux Part 2 (Pacific Islands) |publisher=National Library of New Zealand, MS-Papers-0061-079A}}&lt;/ref&gt; සහ නුයි හි මාටින් ක්ලයිස් ය.&lt;ref name=&quot;AM1909&quot; /&gt; 1909 වන විට වෙළඳ සමාගම් නියෝජනය කරන පදිංචි පලගි වෙළඳුන් තවදුරටත් නොසිටි අතර,&lt;ref name=&quot;AM1909&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Doug Munro 1987&quot; /&gt; විබ්ලි, රෙස්ටියෝක්ස් සහ ක්ලයිස්&lt;ref name=&quot;TPB12&quot;&gt;{{cite web |year=2012 |title=Christian Martin Kleis |url=http://stampsoftuvalu.com/newsletter/2012-02.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102024506/https://stampsoftuvalu.com/newsletter/2012-02.pdf |archive-date=2 January 2020 |access-date=19 November 2018 |publisher=TPB 02/2012 Tuvalu Philatelic Bureau}}&lt;/ref&gt; මිය යන තුරුම දූපත් වල රැඳී සිටියහ.

=== විද්‍යාත්මක ගවේෂණ සහ සංචාරකයින් ===
[[File:Nukufetauman1831.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nukufetauman1831.jpg|වම|thumb|1841 දී ඇල්ෆ්‍රඩ් තෝමස් ඇගට් විසින් අඳින ලද නුකුෆෙටෝ අතොළුවේ මිනිසෙක්.]]
චාල්ස් විල්ක්ස් යටතේ එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණය 1841 දී ෆුනාෆුටි, නුකුෆෙටෝ සහ වයිටුපු වෙත ගියේය.&lt;ref&gt;Tyler, David B. – 1968 ''The Wilkes Expedition. The First United States Exploring Expedition'' (1838–42). Philadelphia: American Philosophical Society&lt;/ref&gt; මෙම ගවේෂණය අතරතුර, කැටයම්කරුවෙකු සහ චිත්‍ර ශිල්පියෙකු වන ඇල්ෆ්‍රඩ් තෝමස් ඇගට් නුකුෆෙටෝ හි මිනිසුන්ගේ ඇඳුම් සහ පච්ච රටා පටිගත කළේය.&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |author=Wilkes, Charles |title=Ellice's and Kingsmill's Group |publisher=The First United States Exploring Expedition (1838–42) [[Smithsonian Institution]] |volume=5 |pages=35–75 |chapter=2 |access-date=13 April 2011 |chapter-url=http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/usexex/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20030920160451/http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/usexex/ |archive-date=20 September 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1885 හෝ 1886 දී, නවසීලන්ත ඡායාරූප ශිල්පී තෝමස් ඇන්ඩෲ ෆුනාෆුටි&lt;ref name=&quot;AT2&quot;&gt;{{cite web |last=Andrew |first=Thomas |year=1886 |title=Washing Hole Funafuti. From the album: Views in the Pacific Islands |url=http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?irn=1238498 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20140411050242/http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?irn=1238498 |archive-date=11 April 2014 |access-date=10 April 2014 |publisher=Collection of Museum of New Zealand (Te Papa)}}&lt;/ref&gt; සහ නුයි වෙත ගියේය.&lt;ref name=&quot;AT3&quot;&gt;{{cite web |last=Andrew |first=Thomas |year=1886 |title=Mission House Nui. From the album: Views in the Pacific Islands |url=http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?irn=1238504 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20140411050856/http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?irn=1238504 |archive-date=11 April 2014 |access-date=10 April 2014 |publisher=Collection of Museum of New Zealand (Te Papa)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AT4&quot;&gt;{{cite web |last=Andrew |first=Thomas |year=1886 |title=Bread fruit tree Nui. From the album: Views in the Pacific Islands |url=http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?irn=1238500 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20140411050810/http://collections.tepapa.govt.nz/objectdetails.aspx?irn=1238500 |archive-date=11 April 2014 |access-date=10 April 2014 |publisher=Collection of Museum of New Zealand (Te Papa)}}&lt;/ref&gt;

1890 දී, රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන්, ඔහුගේ බිරිඳ ෆැනී වැන්ඩෙග්‍රිෆ්ට් ස්ටීවන්සන් සහ ඇගේ පුත් ලොයිඩ් ඔස්බෝන් නවසීලන්තයේ ඕක්ලන්ඩ් හි හෙන්ඩර්සන් සහ මැක්ෆාර්ලේන් සතු වෙළඳ වාෂ්ප නෞකාවක් වන ජැනට් නිකොල් හි යාත්‍රා කළ අතර එය සිඩ්නි සහ ඕක්ලන්ඩ් අතර මධ්‍යම පැසිෆික් සාගරයට ක්‍රියාත්මක විය.&lt;ref name=&quot;Flude&quot;&gt;[http://homepages.ihug.co.nz/~tonyf/CSL/ ''The Circular Saw Shipping Line.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609213056/http://homepages.ihug.co.nz/~tonyf/CSL/|date=9 June 2011}} Anthony G. Flude. 1993. (Chapter 7)&lt;/ref&gt; ජැනට් නිකොල් එලිස් දූපත් තුනකට සංචාරය කළේය;&lt;ref&gt;''Janet Nicoll'' is the correct spelling of the trading steamer owned by Henderson and Macfarlane of Auckland, New Zealand, which operated between Sydney, Auckland and into the central Pacific. [[Fanny Van de Grift|Fanny Vandegrift Stevenson]] misnames the ship as the ''Janet Nicol'' in her account of the 1890 voyage&lt;/ref&gt; ඔවුන් ෆුනාෆුටි, නියුටාඕ සහ නනුමියා වෙත ගොඩබෑ බව ෆැනී වාර්තා කරන අතර, ජේන් රෙස්චර් යෝජනා කරන්නේ ඔවුන් ෆුනාෆුටිට වඩා නුකුෆෙටෝ වෙත ගොඩ බැස්ස බවයි,&lt;ref name=&quot;RSL&quot;&gt;{{cite web |title=The Tuvalu Visit of Robert Louis Stevenson |url=http://www.janeresture.com/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20051215064230/http://www.janeresture.com/index.htm |archive-date=15 December 2005 |access-date=20 December 2001 |publisher=Jane Resture’s Oceania}}&lt;/ref&gt; ෆැනී ඇල්ෆ්‍රඩ් රෙස්ටියෝක්ස් සහ ඔහුගේ බිරිඳ ලිටියා හමුවීම විස්තර කරන පරිදි; කෙසේ වෙතත්, ඔවුන් 1880 ගණන්වල සිට නුකුෆෙටෝ හි ජීවත් වූහ.&lt;ref name=&quot;AR1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AR2&quot; /&gt; මෙම මුහුදු ගමන පිළිබඳ විස්තරයක් ෆැනී ස්ටීවන්සන් විසින් ලියා ඇති අතර රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන් සහ ලොයිඩ් ඔස්බෝන් විසින් ගන්නා ලද ඡායාරූප සමඟ ද කෲස් ඔෆ් ද ජැනට් නිකොල්&lt;ref&gt;Stevenson, Fanny Van de Grift (1914) [[iarchive:cruisejanetnich01stevgoog|''The Cruise of the Janet Nichol among the South Sea Islands'']], republished in 2003, Roslyn Jolly (ed.), U. of Washington Press/U. of New South Wales Press, {{ISBN|0868406066}}&lt;/ref&gt; යන මාතෘකාව යටතේ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

1894 දී, කවුන්ට් රුඩොල්ෆ් ෆෙස්ටෙටික්ස් ඩි ටොල්නා, ඔහුගේ බිරිඳ එයිලා (නී හැගින්) සහ ඇගේ දියණිය බ්ලැන්චේ හැගින් ලෙ ටොල්නා යාත්‍රාවෙන් ෆුනාෆුටි වෙත පැමිණියහ.&lt;ref&gt;Festetics De Tolna, Comte Rodolphe (1903) ''Chez les cannibales: huit ans de croisière dans l'océan Pacifique à bord du'', Paris: Plon-Nourrit&lt;/ref&gt; කවුන්ට් ෆුනාෆුටි හි පිරිමින් සහ කාන්තාවන් ඡායාරූප ගත කරමින් දින කිහිපයක් ගත කළේය.&lt;ref name=&quot;QBFR&quot;&gt;{{cite book |title=&quot;The Aristocrat and His Cannibals&quot; Count Festetics von Tolna's travels in Oceania, 1893–1896 |date=2007 |publisher=musée du quai Branly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NMK&quot;&gt;{{cite web |title=Néprajzi Múzeum Könyvtára |url=http://www.neprajz.hu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721111935/http://www.neprajz.hu/ |archive-date=21 July 2011 |access-date=20 September 2011 |publisher=The library of the Ethnographic Museum of Hungary}}&lt;/ref&gt;[[File:H-C-Fassett-Ellice-Is-1900.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:H-C-Fassett-Ellice-Is-1900.jpg|alt=1900, Woman on Funafuti, Tuvalu, then known as Ellice Islands|thumb|ෆුනාෆුටි හි කාන්තාව (1900) ඡායාරූපය හැරී ක්ලිෆර්ඩ් ෆැසෙට් විසිනි]]
වර්තමානයේ ඩාවින්ගේ සරඹය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ෆුනාෆුටි හි සිදුරු,&lt;ref name=&quot;PDN&quot;&gt;{{cite book |last1=Lal |first1=Andrick |url=http://www.pacificdisaster.net/oip/FinalReport/Annex/3_Survey%20LDP/Survey_Diagrams_JPACE-TV.pdf |title=South Pacific Sea Level &amp; Climate Monitoring Project – Funafuti atoll |publisher=SPC Applied Geoscience and Technology Division (SOPAC Division of SPC) |pages=35 &amp; 40 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203011855/http://www.pacificdisaster.net/oip/FinalReport/Annex/3_Survey%20LDP/Survey_Diagrams_JPACE-TV.pdf |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; පැසිෆික් පරමාණුවල කොරල්වල ගැඹුරින් නොගැඹුරු ජල ජීවීන්ගේ අංශු සොයා ගත හැකිද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා කොරල් පර සෑදීම විමර්ශනය කිරීමේ අරමුණින් ලන්ඩන් රාජකීය සංගමය විසින් සිදු කරන ලද කැණීම්වල ප්‍රතිඵලයකි. මෙම විමර්ශනය පැසිෆික් සාගරයේ චාල්ස් ඩාවින් විසින් සිදු කරන ලද කොරල් පරවල ව්‍යුහය සහ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ කාර්යයෙන් පසුව සිදු විය. කැණීම් 1896, 1897 සහ 1898 දී සිදු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article17092086|title=TO THE EDITOR OF THE HERALD|date=11 September 1934|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=20 June 2012|publisher=National Library of Australia|page=6}}&lt;/ref&gt;සිඩ්නි විශ්ව විද්‍යාලයේ මහාචාර්ය එජ්වර්ත් ඩේවිඩ්, මහාචාර්ය විලියම් සොලස් යටතේ 1896 &quot;රාජකීය සංගමයේ ෆුනාෆුටි කොරල් පර නීරස ගවේෂණය&quot; හි සාමාජිකයෙකු වූ අතර 1897 දී ගවේෂණය මෙහෙයවීය.&lt;ref&gt;David, Mrs Edgeworth, ''Funafuti or Three Months on a Coral Atoll: an unscientific account of a scientific expedition'', London: John Murray, 1899&lt;/ref&gt; මෙම චාරිකාවල ඡායාරූප ශිල්පීන් ෆුනාෆුටි හි පුද්ගලයින්, ප්‍රජාවන් සහ දර්ශන පටිගත කළහ.&lt;ref name=&quot;USydL&quot;&gt;{{cite web |title=Photography Collection |url=https://sydney.edu.au/museums/collections/historic-photographs.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615011130/http://sydney.edu.au/museums/collections/historic-photographs.shtml |archive-date=15 June 2019 |access-date=20 September 2011 |publisher=University of Sydney Library}}&lt;/ref&gt;

ඕස්ට්‍රේලියානු කෞතුකාගාරයේ ස්වභාව විද්‍යාඥයෙකු වන චාල්ස් හෙඩ්ලි 1896 ගවේෂණය සමඟ එක් වූ අතර, ෆුනාෆුටි හි රැඳී සිටියදී ඔහු අපෘෂ්ඨවංශික සහ ජනවාර්ගික වස්තූන් එකතු කළේය. මේවා පිළිබඳ විස්තර 1896 සහ 1900 අතර ඕස්ට්‍රේලියානු කෞතුකාගාරයේ මතක සටහන් III හි සිඩ්නි හි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. හෙඩ්ලි ෆුනාෆුටි ඇටෝල් හි සාමාන්‍ය ගිණුම, ෆුනාෆුටි හි ජනවාර්ගික විද්‍යාව,&lt;ref name=&quot;CH2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hedley|first1=Charles|year=1897|title=The ethnology of Funafuti|url=http://australianmuseum.net.au/Uploads/Journals/16696/497_complete.pdf|url-status=live|journal=Australian Museum Memoir|volume=3|issue=4|pages=227–304|doi=10.3853/j.0067-1967.3.1897.497|archive-url=https://web.archive.org/web/20111128033925/http://australianmuseum.net.au/Uploads/Journals/16696/497_complete.pdf|archive-date=28 November 2011|access-date=28 September 2013}}&lt;/ref&gt; සහ ෆුනාෆුටි හි මොලුස්කා ද ලිවීය.&lt;ref&gt;{{Cite Australian Dictionary of Biography|first=Denis|last=Fairfax|title=Charles Hedley (1862–1926)|id2=hedley-charles-6628|year=1983|volume=9|access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Serle&quot;&gt;{{Dictionary of Australian Biography|First=Charles|Last=Hedley|shortlink=0-dict-biogHa-He.html#hedley1|access-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; එඩ්ගර් වේට් 1896 ගවේෂණයේ කොටසක් වූ අතර ෆුනාෆුටි හි ක්ෂීරපායින්, උරගයින් සහ මාළු ප්‍රකාශයට පත් කළේය.&lt;ref name=&quot;ERW&quot;&gt;{{cite journal|last1=Waite|first1=Edgar R.|year=1897|title=The mammals, reptiles, and fishes of Funafuti|url=http://australianmuseum.net.au/Uploads/Journals/16695/494_complete.pdf|url-status=dead|journal=Australian Museum Memoir|volume=3|issue=3|pages=165–202|doi=10.3853/j.0067-1967.3.1897.494|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909015549/http://australianmuseum.net.au/uploads/journals/16695/494_complete.pdf|archive-date=9 September 2016|access-date=28 September 2013}}&lt;/ref&gt; විලියම් රේන්බෝ ෆුනාෆුටි හි කෘමි සත්ත්ව විශේෂයේ ෆුනාෆුටි හි එකතු කරන ලද මකුළුවන් සහ කෘමීන් විස්තර කළේය.&lt;ref name=&quot;WJR&quot;&gt;{{cite journal|last1=Rainbow|first1=William J.|year=1897|title=The insect fauna of Funafuti|url=http://australianmuseum.net.au/Uploads/Journals/16690/490_complete.pdf|url-status=live|journal=Australian Museum Memoir|volume=3|issue=1|pages=89–104|doi=10.3853/j.0067-1967.3.1897.490|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909015505/http://australianmuseum.net.au/uploads/journals/16690/490_complete.pdf|archive-date=9 September 2016|access-date=28 September 2013}}&lt;/ref&gt;

කපිතාන්වරයාගේ ලිපිකරු සහ ඡායාරූප ශිල්පියා වන හැරී ක්ලිෆර්ඩ් ෆැසෙට්, 1900 දී පැසිෆික් පරමාණුවල කොරල් පර සෑදීම පිළිබඳව එක්සත් ජනපද මත්ස්‍ය කොමිසම විමර්ශනය කරන විට USFC ඇල්බට්‍රොස් හි සංචාරයකදී ෆුනාෆුටි හි පුද්ගලයින්, ප්‍රජාවන් සහ දර්ශන පටිගත කළේය.&lt;ref name=&quot;NARA&quot;&gt;{{cite web |title=National Archives &amp; Records Administration |url=https://www.archives.gov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070725204231/http://www.archives.gov/ |archive-date=25 July 2007 |access-date=20 September 2011 |publisher=Records of the United States Fish and Wildlife Service, U.S.}}&lt;/ref&gt;

=== යටත් විජිත පරිපාලනය ===
[[File:1939_&amp;_1956_stamps_of_the_Gilbert_and_Ellice_Islands.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1939_&amp;_1956_stamps_of_the_Gilbert_and_Ellice_Islands.jpg|thumb|හයවන ජෝර්ජ් රජුගේ සහ දෙවන එලිසබෙත් රැජිනගේ ප්‍රතිමූර්ති සහිත ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් වල මුද්දර]]
ගිල්බට් දූපත් පදනම් කරගත් නේවාසික කොමසාරිස්වරයෙකු විසින් එලිස් දූපත් 1892 සිට 1916 දක්වා බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂක ප්‍රදේශයක් ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී. බිල්බට් දූපත් වල පරිපාලනය 1916 දී අවසන් වූ අතර, ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදය ස්ථාපිත කරන ලද අතර එය 1975 ඔක්තෝබර් දක්වා පැවතුනි.

=== දෙවන ලෝක යුද්ධය ===
දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී, බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් ලෙස එලිස් දූපත් යුද්ධයේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් සමඟ පෙලගැසී සිටියේය. යුද්ධයේ මුල් අවධියේදී, ජපන් ජාතිකයින් දැන් කිරිබාති හි මාකින්, තාරාවා සහ අනෙකුත් දූපත් ආක්‍රමණය කර අත්පත් කර ගත්හ. එක්සත් ජනපද මැරීන් බළකාය 1942 ඔක්තෝබර් 2 වන දින ෆුනාෆුටි වෙත ගොඩ බැස්සේය,&lt;ref name=&quot;pacificwrecks1&quot;&gt;{{cite web |title=Tuvalu (Ellice Islands) |url=http://www.pacificwrecks.com/provinces/tuvalu.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20020306212834/http://www.pacificwrecks.com/provinces/tuvalu.html |archive-date=6 March 2002 |access-date=1 June 2012}}&lt;/ref&gt; සහ 1943 අගෝස්තු මාසයේදී නනුමියා සහ නුකුෆෙටෝ වෙත ගොඩ බැස්සේය. ජපන් හමුදා විසින් අල්ලාගෙන සිටි ගිල්බට් දූපත් (කිරිබාටි) වෙත පසුව එල්ල වූ මුහුදු ප්‍රහාර සඳහා සූදානම් වීම සඳහා ෆුනාෆුටි කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;PMcQ&quot;&gt;{{cite book |last1=McQuarrie |first1=Peter |title=Strategic atolls: Tuvalu and the Second World War |url=https://archive.org/details/strategicatollst0000mcqu |publisher=Macmillan Brown Centre for Pacific Studies, University of Canterbury/ Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |year=1994 |isbn=0958330050}}&lt;/ref&gt;

දූපත් වැසියන් ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ෆුනාෆුටි, නනුමියා සහ නුකුෆෙටෝ හි ගුවන් තොටුපළවල් ඉදිකිරීමට සහ නැව් වලින් සැපයුම් බෑමට සහාය විය.&lt;ref name=&quot;LNKFK2&quot;&gt;{{cite book |last1=Lifuka |first1=Neli |title=Logs in the current of the sea: Neli Lifuka's story of Kioa and the Vaitupu colonists |publisher=Australian National University Press/Press of the Langdon Associates |year=1978 |isbn=0708103626 |editor-last1=Koch |editor-first1=Klaus-Friedrich |chapter=War Years in Funafuti |access-date=27 April 2015 |chapter-url=http://307bg.net/memoirs/WWII_in_Tuvalu.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807033725/https://www.307bg.net/memoirs/WWII_in_Tuvalu.pdf |archive-date=7 August 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ෆුනාෆුටි හි, ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ෆොන්ගාෆේල් හි ගුවන් තොටුපළ සහ නාවික කඳවුර ෆුනාෆුටි ඉදිකිරීමට ඉඩ සැලසෙන පරිදි දූපත් වැසියන් කුඩා දූපත් වෙත මාරු විය.&lt;ref name=&quot;TAHMT&quot;&gt;{{cite book |last1=Telavi |first1=Melei |title=Tuvalu: A History |publisher=University of the South Pacific/Government of Tuvalu |year=1983 |editor-last1=Laracy |editor-first1=Hugh |pages=140–144 |chapter=Chapter 18, War}}&lt;/ref&gt; නාවික ඉදිකිරීම් බලඇණියක් (මුහුදු මීයන්) විසින් කෙටි හා දිගු දුර මුහුදු ගුවන් යානා මෙහෙයුම් සඳහා ෆොන්ගාෆේල් දූපතේ කලපු පැත්තේ මුහුදු ගුවන් යානා බෑවුමක් ඉදිකරන ලද අතර, ෆොන්ගාෆේල්&lt;ref name=&quot;pacificwrecks2&quot;&gt;{{cite web |last1=Com |first1=Pacificwrecks |title=Tuvalu (Ellice Islands) Airfields &amp; Seaplane Anchorages |url=http://www.pacificwrecks.com/airfields/tuvalu/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730060314/https://pacificwrecks.com/airfields/tuvalu/index.html |archive-date=30 July 2022 |access-date=1 June 2012}}&lt;/ref&gt; හි සංයුක්ත කොරල් ධාවන පථයක් ද ඉදිකරන ලද අතර, නනුමියා ගුවන් තොටුපළ&lt;ref name=&quot;pacificwrecks3&quot;&gt;{{cite web |last1=Com |first1=Pacificwrecks |title=Nanumea Airfield |url=http://www.pacificwrecks.com/airfields/tuvalu/nanumea/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316060851/http://www.pacificwrecks.com/airfields/tuvalu/nanumea/index.html |archive-date=16 March 2013 |access-date=1 June 2012}}&lt;/ref&gt; සහ නුකුෆෙටෝ ගුවන් තොටුපළ නිර්මාණය කිරීම සඳහා ධාවන පථ ද ඉදිකරන ලදී.&lt;ref name=&quot;pacificwrecks4&quot;&gt;{{cite web |title=Motulalo Airfield (Nukufetau Airfield) |url=http://www.pacificwrecks.com/airfields/tuvalu/motulalo/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730060003/https://pacificwrecks.com/airfields/tuvalu/motulalo/index.html |archive-date=30 July 2022 |access-date=1 June 2012}}&lt;/ref&gt; USN මුර සංචාර ටෝර්පිඩෝ බෝට්ටු (PTs) සහ මුහුදු ගුවන් යානා 1942 නොවැම්බර් 2 සිට 1944 මැයි 11 දක්වා නාවික කඳවුර ෆුනාෆුටි හි පිහිටා තිබුණි.&lt;ref name=&quot;HLB&quot;&gt;{{cite book |last1=Barbin |first1=Harold L. |title=Beachheads Secured Volume II, The History of Patrol Torpedo (PT) Boats, Their Bases, and Tenders of World War II, June 1939 – 31 August 1945 |year=2010 |pages=549–550}}&lt;/ref&gt;

1943 නොවැම්බර් 20 වන දින ආරම්භ වූ තාරාවා සටන සහ මැකින් සටන සඳහා සූදානම් වීමේ දී ටුවාලු හි පරමාණු වේදිකා කණු ලෙස ක්‍රියා කළ අතර ඒවා &quot;ගැල්වනික් මෙහෙයුම&quot; ක්‍රියාත්මක කිරීමේ කොටසක් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Battle of Tarawa |url=http://www.worldwar2facts.org/battle-of-tarawa.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610035946/http://www.worldwar2facts.org/battle-of-tarawa.html |archive-date=10 June 2019 |access-date=3 February 2014 |work=World War 2 Facts}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;galvanic&quot;&gt;{{cite web |year=1969 |title=To the Central Pacific and Tarawa, August 1943—Background to GALVANIC (Ch 16, p. 622) |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/ACTC/actc-16.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010609031616/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/ACTC/actc-16.html |archive-date=9 June 2001 |access-date=3 September 2010}}&lt;/ref&gt; යුද්ධයෙන් පසු, ෆුනාෆුටි හි හමුදා ගුවන් තොටුපළ ෆුනාෆුටි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ බවට සංවර්ධනය කරන ලදී.

=== දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු - නිදහසට සංක්‍රමණය ===
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිහිටුවීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, එක්සත් ජාතීන්ගේ යටත් විජිතකරණය පිළිබඳ විශේෂ කමිටුව යටත් විජිතකරණයෙන් නිදහස් කිරීමේ ක්‍රියාවලියකට කැප විය; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, පැසිෆික් කලාපයේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ස්වයං නිර්ණය සඳහා මාවතකට පිවිසියේය.&lt;ref name=&quot;TAHES&quot;&gt;{{cite book |last1=Sapoaga |first1=Enele |title=Tuvalu: A History |publisher=University of the South Pacific/Government of Tuvalu |year=1983 |editor-last1=Laracy |editor-first1=Hugh |pages=146–152 |chapter=Chapter 19, Post-War Development}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MG2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Goldsmith|first1=Michael|year=2012|title=The Colonial and Postcolonial Roots of Ethnonationalism in Tuvalu|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=121|issue=2|pages=129–150|doi=10.15286/jps.121.2.129-150|jstor=41705922|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1974 දී, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ වෙනසක් හරහා ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදයට අමාත්‍ය රජය හඳුන්වා දෙන ලදී. එම වසරේදී මහ මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර,&lt;ref name=&quot;E1974&quot;&gt;{{cite book |title=General election, 1974: report / Gilbert and Ellice Islands Colony |publisher=Gilbert and Ellice Islands Colony. Tarawa: Central Government Office |year=1974}}&lt;/ref&gt; ගිල්බට් දූපත් සහ එලිස් දූපත් වලට තමන්ගේම පරිපාලනයක් තිබිය යුතුද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා 1974 දී ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලදී.&lt;ref name=&quot;N&quot;&gt;Nohlen, D, Grotz, F &amp; Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p831 {{ISBN|0-19-924959-8}}&lt;/ref&gt; ජනමත විචාරණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, වෙන්වීම අදියර දෙකකින් සිදු විය. 1975 ඔක්තෝබර් 1 වන දින සිට ක්‍රියාත්මක වූ ටුවාලු නියෝගය 1975, ටුවාලු තමන්ගේම රජයක් සහිත වෙනම කිරීටක ජනපදයක් ලෙස පිළිගත්තේය.&lt;ref name=&quot;PIM175-5&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=1 May 1975 |title=Ellice goes it alone on October 1 |url=https://nla.gov.au/nla.obj-334718231/view?sectionId=nla.obj-338653913&amp;partId=nla.obj-334743035#page/n88/mode/1up |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002100604/https://nla.gov.au/nla.obj-334718231/view?sectionId=nla.obj-338653913&amp;partId=nla.obj-334743035#page/n88/mode/1up |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021 |work=46(5) Pacific Islands Monthly}}&lt;/ref&gt; දෙවන අදියර 1976 ජනවාරි 1 වන දින සිදු වූ අතර, එහිදී ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදයේ සිවිල් සේවයෙන් වෙනම පරිපාලන නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;TAHTito&quot;&gt;{{cite book |last1=Isala |first1=Tito |title=Tuvalu: A History |publisher=University of the South Pacific/Government of Tuvalu |year=1983 |editor-last1=Laracy |editor-first1=Hugh |chapter=Chapter 20, Secession and Independence}}&lt;/ref&gt;{{rp|169}}&lt;ref name=&quot;TPBN&quot;&gt;{{cite journal|last=McIntyre|first=W. David|year=2012|title=The Partition of the Gilbert and Ellice Islands|url=http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf|url-status=dead|journal=Island Studies Journal|volume=7|issue=1|pages=135–146|doi=10.24043/isj.266|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf|archive-date=2 December 2017|access-date=16 December 2012|s2cid=130336446}}&lt;/ref&gt;

1976 දී, ටුවාලු ටුවාලු ඩොලරය සම්මත කරන ලද අතර, එහි මුදල් ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලරය සමඟ සංසරණය වේ,&lt;ref name=&quot;DP&quot;&gt;{{cite journal|author=Bowman, Chakriya|year=2004|title=Pacific island countries and dollarisation|url=https://core.ac.uk/download/pdf/156690629.pdf|url-status=live|journal=Pacific Economic Bulletin|volume=19|issue=3|pages=115–132|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331023006/https://core.ac.uk/download/pdf/156690629.pdf|archive-date=31 March 2024|access-date=21 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ECR&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=2008 |title=Exchange Control Regulations – 2008 Revised Edition CAP. 38.15.1 |url=http://tuvalu.tradeportal.org/media//ExchangeControlRegulations_1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301234136/http://tuvalu.tradeportal.org/media//ExchangeControlRegulations_1.pdf |archive-date=1 March 2024 |access-date=2 March 2024 |work=Government of Tuvalu}}&lt;/ref&gt; එය කලින් 1966 දී සම්මත කරන ලදී.

ටුවාලු හි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයේ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට මැතිවරණ 1977 අගෝස්තු 27 වන දින පවත්වන ලද අතර, 1977 ඔක්තෝබර් 1 වන දින ටුවාලු ජනපදයේ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා ලෙස ටොරිපි ලවුටි පත් කරන ලදී. 1978 ජූලි මාසයේදී මන්ත්‍රී මණ්ඩලය විසුරුවා හරින ලද අතර, 1981 මැතිවරණය පැවැත්වෙන තෙක් ටොරිපි ලවුටිගේ රජය භාරකාර රජයක් ලෙස පැවතුනි.&lt;ref name=&quot;IPU81&quot;&gt;{{cite web |year=1981 |title=Palamene o Tuvalu (Parliament of Tuvalu) |url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/TUVALU_1981_E.PDF |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825142051/http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/TUVALU_1981_E.PDF |archive-date=25 August 2012 |access-date=7 March 2013 |work=Inter-Parliamentary Union}}&lt;/ref&gt;

=== නිදහස ===
1978 ඔක්තෝබර් 1 වන දින ටුවාලු ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත් වූ විට, ටොරිපි ලෞටි පළමු අගමැති ධුරයට පත්විය.&lt;ref name=&quot;TAHES&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TAHTito&quot; /&gt;{{rp|153–177}} එම දිනය රටේ නිදහස් දිනය ලෙසද සමරනු ලබන අතර එය රජයේ නිවාඩු දිනයකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 2023 |title=Tuvalu Independence Day |url=https://nationaltoday.com/tuvalu-independence-day/#:~:text=Tuvalu%20Independence%20Day%20is%20remembered,Polynesian%20region%20of%20the%20oceans |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805230222/https://nationaltoday.com/tuvalu-independence-day/#:~:text=Tuvalu%20Independence%20Day%20is%20remembered,Polynesian%20region%20of%20the%20oceans |archive-date=5 August 2023 |access-date=6 August 2023 |website=Nationaltoday.com}}&lt;/ref&gt;

1982 ඔක්තෝබර් 26 වන දින, දෙවන එලිසබෙත් රැජින ටුවාලු වෙත විශේෂ රාජකීය සංචාරයක් කළේය.

2000 සැප්තැම්බර් 5 වන දින, ටුවාලු එක්සත් ජාතීන්ගේ 189 වන සාමාජිකයා බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/913240.stm|title=BBC News {{!}} ASIA-PACIFIC {{!}} Tiny Tuvalu joins UN|work=news.bbc.co.uk|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208122129/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/913240.stm|archive-date=8 February 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2022 නොවැම්බර් 15 වන දින, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම මධ්‍යයේ, ටුවාලු සිය සංස්කෘතික උරුමය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා මෙටාවර්ස් හි ස්වයං-ඩිජිටල් අනුරුවක් තැනූ ලොව පළමු රට ලෙස සැලසුම් නිවේදනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abc.net.au/pacific/programs/pacificbeat/tuvalua-metaverse-climat-change/101658730|title=Tuvalu to create a digital replica of country as it faces impacts of climate change|last=Srinivasan|first=Prianka|date=16 November 2022|access-date=27 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227055709/https://www.abc.net.au/pacific/programs/pacificbeat/tuvalua-metaverse-climat-change/101658730|archive-date=27 December 2022|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 නොවැම්බර් 10 වන දින, ටුවාලු ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ෆලේපිලි යුනියන් ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.&lt;ref name=&quot;FalepiliTreaty1&quot;&gt;{{cite web |title=Australia-Tuvalu Falepili Union treaty |url=https://www.dfat.gov.au/geo/tuvalu/australia-tuvalu-falepili-union-treaty |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112015202/https://www.dfat.gov.au/geo/tuvalu/australia-tuvalu-falepili-union-treaty |archive-date=12 November 2023 |access-date=12 November 2023 |publisher=Australian Department of Foreign Affairs and Trade}}&lt;/ref&gt; ෆලෙපිලි ටුවාලු භාෂාවෙන් යහපත් අසල්වැසිභාවය, සැලකිල්ල සහ අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය යන සාම්ප්‍රදායික වටිනාකම් විස්තර කරයි.&lt;ref name=&quot;AUTFU1&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=10 November 2023 |title=Joint Statement on the Falepili Union between Tuvalu and Australia |url=https://www.pm.gov.au/media/joint-statement-falepili-union-between-tuvalu-and-australia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013709/https://www.pm.gov.au/media/joint-statement-falepili-union-between-tuvalu-and-australia |archive-date=13 November 2023 |access-date=13 November 2023 |publisher=Department of the Prime Minister and Cabinet |page=}}&lt;/ref&gt; ගිවිසුම දේශගුණික විපර්යාස සහ ආරක්ෂාව ආමන්ත්‍රණය කරයි,&lt;ref name=&quot;AUTFU1&quot; /&gt; ප්‍රධාන ස්වාභාවික විපත්, සෞඛ්‍ය වසංගත සහ සාම්ප්‍රදායික ආරක්ෂක තර්ජන ඇතුළත් ආරක්ෂක තර්ජන සමඟ.&lt;ref name=&quot;AUTFU1&quot; /&gt; ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී ඕස්ට්‍රේලියාව ටුවාලු භාර අරමුදලට සහ ටුවාලු වෙරළබඩ අනුවර්තන ව්‍යාපෘතියට තම දායකත්වය වැඩි කිරීමට සම්බන්ධ වනු ඇත.&lt;ref name=&quot;AUTFU1&quot; /&gt; ටුවාලු වැසියන්ට දේශගුණයට අදාළ සංචලනය සක්‍රීය කිරීම සඳහා ඕස්ට්‍රේලියාව සෑම වසරකම ටුවාලු පුරවැසියන් 280 දෙනෙකුට ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය වීමට මාර්ගයක් ද සපයනු ඇත.&lt;ref name=&quot;AUTFU1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AustraliaTuvaluResidency&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2023/nov/10/australia-to-offer-residency-to-tuvalu-residents-displaced-by-climate-change|title=Australia to offer residency to Tuvalu citizens displaced by climate change|author=Daniel Hurst and Josh Butler|date=10 November 2023|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=12 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114152349/https://www.theguardian.com/australia-news/2023/nov/10/australia-to-offer-residency-to-tuvalu-residents-displaced-by-climate-change|archive-date=14 November 2023|publisher=The Guardian Australia|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>04x9odrl09qirvbvp2jnll0l9pw371z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ටුවාලු හි සංස්කෘතිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185025</id>
    <revision>
      <id>797317</id>
      <parentid>765957</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24443" sha1="odzpgqub3nq7mv8d2gqv1xuikwxamrt" xml:space="preserve">=== ගෘහ නිර්මාණ ===
ටුවාලු හි සාම්ප්‍රදායික ගොඩනැගිලි සඳහා ස්වදේශික පළල් පත්‍ර වනාන්තරයෙන් ලබාගත් ශාක සහ ගස් භාවිතා කරන ලදී,&lt;ref name=&quot;CHF1&quot;&gt;[[Tuvalu#Hedley|Hedley]], pp. 40–41&lt;/ref&gt; පූකා (හර්නැන්ඩියා පෙල්ටාටා); න්ජියා හෝ ඉන්ජියා බුෂ් (පෙම්ෆිස් ඇසිඩුලා); මිරෝ (තෙස්පීසියා පොපුල්නියා); ටොන්ගා (රයිසෝෆෝරා මුක්‍රොනාටා); ෆවු හෝ ෆෝ ෆැෆිනි, හෝ කාන්තා තන්තු ගස (හිබිස්කස් ටිලියාසියස්) වලින් ලබාගත් දැව ඇතුළුව.&lt;ref name=&quot;CHF1&quot; /&gt; තන්තු පොල් වලින් ලබා ගනී; ෆෙරා, ස්වදේශික අත්තික්කා (ෆිකස් ඇස්පෙම්); ෆාලා, ඉස්කුරුප්පු පයින් හෝ පැන්ඩනස්.&lt;ref name=&quot;CHF1&quot; /&gt; ගොඩනැගිලි ඉදිකර ඇත්තේ නියපොතු නොමැතිව, වියළි පොල් කෙඳි වලින් අතින් සාදන ලද ගෙතූ සෙනිට් ලණුවකින් එකට ගසා ඇත.&lt;ref name=&quot;MG&quot;&gt;{{cite book |last1=Goldsmith |first1=Michael. |title=Transformations of the Meeting-House in Tuvalu |publisher=Antony Hooper and Judith Huntsman, eds., ‘Transformations of Polynesian Culture’ Polynesian Society |year=1985}}&lt;/ref&gt;

යුරෝපීයයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් පසුව, නියපොතු සහ රැලි සහිත වහල ද්‍රව්‍ය ඇතුළු යකඩ නිෂ්පාදන භාවිතා කරන ලදී. ටුවාලු හි නවීන ගොඩනැගිලි ආනයනික දැව සහ කොන්ක්‍රීට් ඇතුළු ආනයනික ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය වලින් ඉදිකර ඇත.&lt;ref name=&quot;MG&quot; /&gt;[[File:Interior_of_a_maneapa_in_Funafuti,_Tuvalu.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Interior_of_a_maneapa_in_Funafuti,_Tuvalu.jpg|thumb|ටුවාලු, ෆුනාෆුටි හි මනියපාවක අභ්‍යන්තරය]]
පල්ලිය සහ ප්‍රජා ගොඩනැගිලි (මනියපා) සාමාන්‍යයෙන් සුදු පැහැති තීන්ත ආලේප කර ඇති අතර එය ලේස් ලෙස හැඳින්වේ, එය මිය ගිය කොරල් විශාල ප්‍රමාණයක් දර සමඟ පුළුස්සා දැමීමෙන් සාදා ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ලැබෙන සුදු පැහැති කුඩු ජලය සමඟ මිශ්‍ර කර ගොඩනැගිලි මත පින්තාරු කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;TP&quot;&gt;{{cite web |last=Panapa |first=Tufoua |year=2012 |title=Ethnographic Research on Meanings and Practices of Health in Tuvalu: A Community Report |url=http://cdn.auckland.ac.nz/assets/arts/Departments/anthropology/documents-publications/Tufoua%20Ethnographic%20Research%20on%20Meanings%20and%20Practices%20of%20Health%20in%20Tuvalu%20final.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204014558/https://cdn.auckland.ac.nz/assets/arts/Departments/anthropology/documents-publications/Tufoua%20Ethnographic%20Research%20on%20Meanings%20and%20Practices%20of%20Health%20in%20Tuvalu%20final.pdf |archive-date=4 February 2018 |access-date=6 January 2018 |publisher=Report to the Tuvaluan Ministries of Health and Education: Ph D Candidate Centre for Development Studies – &quot;Transnational Pacific Health through the Lens of Tuberculosis&quot; Research Group. Department of Anthropology, The University of Auckland, N.Z. |pages=39–41}}&lt;/ref&gt;

=== කලාව ===
ටුවාලුහි කාන්තාවන් සාම්ප්‍රදායික අත්කම් නිර්මාණ සඳහා කව්රි සහ අනෙකුත් ෂෙල් වෙඩි භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;ATP&quot;&gt;{{cite web |last=Tiraa-Passfield |first=Anna |date=September 1996 |title=The uses of shells in traditional Tuvaluan handicrafts |url=http://www.spc.int/DigitalLibrary/Doc/FAME/InfoBull/TRAD/7/TRAD7_02_Tiraa.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222023428/http://www.spc.int/DigitalLibrary/Doc/FAME/InfoBull/TRAD/7/TRAD7_02_Tiraa.pdf |archive-date=22 February 2014 |access-date=8 February 2014 |publisher=SPC Traditional Marine Resource Management and Knowledge Information Bulletin No. 7}}&lt;/ref&gt; ටුවාලුහි කලාත්මක සම්ප්‍රදායන් සාම්ප්‍රදායිකව ඇඳුම් නිර්මාණය සහ පැදුරු සහ විදුලි පංකා අලංකාර කිරීම වැනි සාම්ප්‍රදායික අත්කම් නිර්මාණ වලින් ප්‍රකාශ කර ඇත.&lt;ref name=&quot;ATP&quot; /&gt; කිඹුලා (කොලෝස්) යනු ටුවාලු කාන්තාවන් විසින් අනුගමනය කරන කලා ආකාරවලින් එකකි.&lt;ref name=&quot;UNDP1&quot;&gt;{{cite web |date=March 2015 |title=Kolose: The art of Tuvalu crochet |url=http://www.aucklandcouncil.govt.nz/EN/newseventsculture/Arts/artscentretheatresgalleries/Documents/kolosecatalogue.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923180236/http://www.aucklandcouncil.govt.nz/EN/newseventsculture/Arts/artscentretheatresgalleries/Documents/kolosecatalogue.pdf |archive-date=23 September 2015 |access-date=12 July 2015 |work=aucklandcouncil.}}&lt;/ref&gt; ටුවාලුහි සාම්ප්‍රදායික නැටුම් ගීතවල ප්‍රසංගවල දිගටම භාවිතා වන කාන්තා සාය (ටිටි), මුදුන් (ටියුගා සාකා), හිස් පටි, අත් පටි සහ මැණික් කටු නිර්මාණය, සමකාලීන ටුවාලුවියානු කලාව සහ නිර්මාණය නියෝජනය කරයි.&lt;ref name=&quot;TPwa&quot;&gt;{{cite web |last=Mallon |first=Sean |date=2 October 2013 |title=Wearable art: Tuvalu style |url=http://blog.tepapa.govt.nz/2013/10/02/wearable-art-tuvalu-style/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114192800/http://blog.tepapa.govt.nz/2013/10/02/wearable-art-tuvalu-style/ |archive-date=14 November 2014 |access-date=10 April 2014 |publisher=Museum of New Zealand (Te Papa) blog}}&lt;/ref&gt; ටුවාලුහි ද්‍රව්‍යමය සංස්කෘතිය, එදිනෙදා ජීවිතයේදී භාවිතා කරන කෞතුක වස්තු වල සාම්ප්‍රදායික නිර්මාණ අංග භාවිතා කරයි, එනම් සාම්ප්‍රදායික ද්‍රව්‍ය වලින් සාදන ලද කැනෝ සහ මාළු කොකු නිර්මාණය කිරීම වැනි දේ.&lt;ref name=&quot;K1931&quot;&gt;{{cite book |last1=Kennedy |first1=Donald |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Memoirs_%28Additional%29/No._9%3A_Field_Notes_on_the_Culture_of_Vaitupu%2C_Ellice_Islands%2C_by_D._G._Kennedy/The_Ellice_Islands_Canoe%2C_p_71-100/p1 |title=The Ellice Islands Canoe |publisher=Journal of the Polynesian Society, Memoir no. 9 |year=1931 |pages=71–100 |access-date=19 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006034408/https://www.jps.auckland.ac.nz/document/Memoirs_%28Additional%29/No._9%3A_Field_Notes_on_the_Culture_of_Vaitupu%2C_Ellice_Islands%2C_by_D._G._Kennedy/The_Ellice_Islands_Canoe%2C_p_71-100/p1 |archive-date=6 October 2022 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GKTGS1&quot;&gt;{{cite book |last1=Gerd Koch (translated by Guy Slater) |title=The Material Culture of Tuvalu |publisher=University of the South Pacific |year=1981 |location=Suva |id=ASIN B0000EE805}}&lt;/ref&gt;

2015 දී, ටුවාලු කලාවේ ෆුනාෆුටි පිළිබඳ ප්‍රදර්ශනයක් පවත්වන ලද අතර, කලාකරුවන්ගේ ඇස් හරහා දේශගුණික විපර්යාස ආමන්ත්‍රණය කරන ලද කෘති සහ ටුවාලු සංස්කෘතියේ විවිධ කෞතුක වස්තු ප්‍රදර්ශනයක් වන කෝප් ඔටේ ඔලගා (ජීවිතයේ දේපළ) ප්‍රදර්ශනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;AoT&quot;&gt;{{cite web |last=Takemoto |first=Shoko |date=4 November 2015 |title=The Art of Tuvalu – Climate Change through the eyes of artists in Tuvalu |url=https://shoko.exposure.co/the-art-of-tuvalu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223080848/https://shoko.exposure.co/the-art-of-tuvalu |archive-date=23 December 2015 |access-date=23 December 2015 |publisher=exposure.co}}&lt;/ref&gt;

=== නැටුම් සහ සංගීතය ===
[[File:Dancer,_Tuvalu_stage,_2011_Pasifika_festival.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dancer,_Tuvalu_stage,_2011_Pasifika_festival.jpg|thumb|ඕක්ලන්ඩ් හි පැසිෆිකා උත්සවයේ ටුවාලු නර්තන ශිල්පිනියක්]]
ටුවාලුහි සාම්ප්‍රදායික සංගීතය ෆකාසීයා, ෆකානාවු සහ ෆාටේල් ඇතුළු නැටුම් ගණනාවකින් සමන්විත වේ.&lt;ref name=&quot;RG&quot;&gt;{{cite book |last1=Linkels |first1=Ad |title=The Real Music of Paradise |publisher=Rough Guides, Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.) |year=2000 |isbn=1-85828-636-0 |page=221}}&lt;/ref&gt; ෆේටල්, එහි නවීන ස්වරූපයෙන්, ප්‍රජා උත්සවවලදී සහ නායකයින් සහ අනෙකුත් ප්‍රමුඛ පුද්ගලයින් සැමරීම සඳහා සිදු කරනු ලැබේ, උදාහරණයක් ලෙස 2012 සැප්තැම්බර් මාසයේදී කේම්බ්‍රිජ් ආදිපාදවරයා සහ ආදිපාදවරියගේ සංචාරය වැනි.&lt;ref name=&quot;CJH&quot;&gt;{{cite web |last=Capt. John Hensford, with photos by Tony Prcevich |year=2012 |title=The Royal Visit to Tuvalu – September 2012 – The Inside Story |url=http://ktaweb.org.uk/wp-content/uploads/2013/04/Royal_Visit_Tuvalu.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308212545/http://ktaweb.org.uk/wp-content/uploads/2013/04/Royal_Visit_Tuvalu.pdf |archive-date=8 March 2016 |access-date=6 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VM&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/william-and-kate-tour-2012-duke-1329728|title=Game of thrones: Duke and Duchess of Cambridge play king and queen before dancing the night away in Tuvalu|last=Murphy|first=Victoria|date=18 September 2012|work=Mirror Online Edition|access-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021205248/http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/william-and-kate-tour-2012-duke-1329728|archive-date=21 October 2012|location=London|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ටුවාලුවන් විලාසිතාව &quot;සමකාලීන සහ පැරණි ශෛලීන් සහජීවනයෙන් පවතින පොලිනීසියාවේ සංගීත ක්ෂුද්‍ර ලෝකයක් ලෙස&quot; විස්තර කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;RG&quot; /&gt;
=== ආහාර පිසීම ===
ටුවාලුවන්ගේ ආහාර පිසීම පදනම් වී ඇත්තේ පොල් වල ප්‍රධාන ආහාරය සහ සාගරයේ සහ අතොළු වල කලපු වල දක්නට ලැබෙන බොහෝ මත්ස්‍ය විශේෂ මත ය. දූපත් වල සාදන ලද අතුරුපස අතර සත්ව කිරි වෙනුවට පොල් සහ පොල් කිරි ඇතුළත් වේ. ටුවාලු හි අනුභව කරන සාම්ප්‍රදායික ආහාර වන්නේ පුලකා, ටාරෝ, කෙසෙල්, පාන් පලතුරු&lt;ref&gt;Morris, Rachel, &quot;To the Lifeboats,&quot; in ''Mother Jones,'' November/December 2009&lt;/ref&gt; සහ පොල් ය.&lt;ref name=&quot;CHC&quot;&gt;[[Tuvalu#Hedley|Hedley]], pp. 60–63&lt;/ref&gt; ටුවාලුවන් ද මුහුදු ආහාර අනුභව කරයි, පොල් කකුළුවන් සහ කලපුවේ සහ සාගරයේ මාළු ද ඇතුළුව.&lt;ref name=&quot;FRFSP&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=15 November 2017 |title=Funafuti Reef Fisheries Stewardship Plan (FRFSP) |url=http://www.tuvalufisheries.tv/wp-content/uploads/2017/12/FRFSP-231117-web.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031004907/http://www.tuvalufisheries.tv/wp-content/uploads/2017/12/FRFSP-231117-web.pdf |archive-date=31 October 2019 |access-date=11 August 2021 |publisher=Tuvalu Fisheries (Tuvalu Ministry of Natural Resources) |page=}}&lt;/ref&gt; තවත් සාම්ප්‍රදායික ආහාර ප්‍රභවයක් වන්නේ මුහුදු පක්ෂීන් (ටේකේටේක් හෝ කළු නෝඩි සහ අකියාකි හෝ සුදු ටර්න්), ඌරු මස් බොහෝ දුරට ෆේටල්ස් (හෝ උත්සව සැමරීම සඳහා නැටුම් සහිත සාද) වලදී අනුභව කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;Bennetts&quot;&gt;{{cite book |author1=Bennetts, Peter |title=Time &amp; Tide: The Islands of Tuvalu |url=https://archive.org/details/timetideislandso0000benn |author2=Wheeler, Tony |publisher=Lonely Planet |year=2001 |isbn=1-86450-342-4}}&lt;/ref&gt;

පුලක යනු කාබෝහයිඩ්‍රේට් සඳහා ප්‍රධාන ප්‍රභවයයි. මුහුදු ආහාර ප්‍රෝටීන් සපයයි. කෙසෙල් සහ දෙල් අතිරේක බෝග වේ. පොල් යුෂ සඳහා, වෙනත් පාන වර්ග (රා වැනි) සෑදීමට සහ සමහර කෑම වර්ගවල රසය වැඩි දියුණු කිරීමට යොදා ගනී.&lt;ref name=&quot;Bennetts&quot; /&gt;

ටුවාලු හි ජලජීවී වගාව පවත්වා ගැනීම සඳහා වයිටුපු හි 1996 දී වර්ග මීටර් 1560 ක පොකුණක් ඉදිකරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fishery and Aquaculture Country Profile: Tuvalu |url=http://www.fao.org/fishery/countrysector/FI-CP_TV/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326031726/http://www.fao.org/fishery/countrysector/FI-CP_TV/en |archive-date=26 March 2009 |access-date=2 May 2009 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;

පියාඹන මසුන් ආහාර ප්‍රභවයක් ලෙස ද අල්ලා ගනු ලැබේ;&lt;ref name=&quot;CH-GA&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hedley|first1=Charles|year=1896|title=General account of the Atoll of Funafuti|url=http://australianmuseum.net.au/Uploads/Journals/16686/487_complete.pdf|url-status=dead|journal=Australian Museum Memoir|volume=3|issue=2|pages=1–72 at 65|doi=10.3853/j.0067-1967.3.1896.487|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015112253/http://australianmuseum.net.au/Uploads/Journals/16686/487_complete.pdf|archive-date=15 October 2013|access-date=28 September 2013|ref=Hedley}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIM34-9&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |date=21 September 1934 |title=Life on Nanomanga |url=https://nla.gov.au/nla.obj-311547727/view?partId=nla.obj-311551615#page/n26/mode/1up |access-date=27 September 2021 |work=V(2) Pacific Islands Monthly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IGT&quot;&gt;{{cite journal|author1=Turbott, I. G.|date=December 1950|title=Fishing for Flying-Fish in the Gilbert and Ellice Islands|url=https://www.jstor.org/stable/20703275|url-status=live|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=59|issue=4|pages=349–367|jstor=20703275|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407031033/https://www.jstor.org/stable/20703275|archive-date=7 April 2024|access-date=7 April 2024}}&lt;/ref&gt; සහ උද්යෝගිමත් ක්‍රියාකාරකමක් ලෙස, පියාඹන මසුන් ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා බෝට්ටුවක්, සමනල දැලක් සහ ස්පොට්ලයිට් භාවිතා කරයි.&lt;ref name=&quot;Bennetts&quot; /&gt;

=== උරුමය ===
සාම්ප්‍රදායික ප්‍රජා ක්‍රමය තවමත් ටුවාලු හි බොහෝ දුරට නොනැසී පවතී. සෑම පවුලකටම තමන්ගේම කාර්යයක් හෝ සලංගයක් ඇත, එනම් මසුන් ඇල්ලීම, නිවාස ඉදිකිරීම හෝ ආරක්ෂාව වැනි ප්‍රජාව වෙනුවෙන් ඉටු කිරීමට. පවුලක කුසලතා දෙමාපියන්ගෙන් දරුවන්ට සම්ප්‍රේෂණය වේ.

බොහෝ දූපත් වල තමන්ගේම ෆුසි, ප්‍රජාව සතු පහසුව සඳහා වෙළඳසැල් වලට සමාන වෙළඳසැල් ඇත, එහිදී ටින් කළ ආහාර සහ සහල් මලු මිලදී ගත හැකිය. භාණ්ඩ ලාභදායී වන අතර ෆුසිස් ඔවුන්ගේම නිෂ්පාදන සඳහා වඩා හොඳ මිලක් ලබා දෙයි.&lt;ref name=&quot;Bennetts&quot; /&gt;

තවත් වැදගත් ගොඩනැගිල්ලක් වන්නේ ෆලේකාපුලේ හෝ මනීපා, සාම්ප්‍රදායික දූපත් රැස්වීම් ශාලාවයි,&lt;ref name=&quot;TKII&quot;&gt;{{cite web |year=2005 |title=Te Kakeega II – National Strategies for Sustainable Development 2005–2015 |url=http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/42.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117232847/http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/42.pdf |archive-date=17 January 2012 |access-date=14 October 2011 |publisher=Government of Tuvalu}}&lt;/ref&gt; එහිදී වැදගත් කරුණු සාකච්ඡා කරනු ලබන අතර එය මංගල උත්සව සහ සංගීතය, ගායනය සහ නැටුම් ඇතුළත් ෆේටේල් වැනි ප්‍රජා ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ද භාවිතා වේ.&lt;ref name=&quot;Bennetts&quot; /&gt; ෆලේකාපුලේ වැඩිහිටි කවුන්සිලයේ නම ලෙසද භාවිතා වේ - සෑම දූපතකම සාම්ප්‍රදායික තීරණ ගැනීමේ ආයතනය. ෆලේකාපුලේ පනත යටතේ, ෆලේකාපුලේ යන්නෙහි තේරුම &quot;සෑම දූපතකම සාම්ප්‍රදායික රැස්වීම ... එක් එක් දූපතේ අගනු අනුව රචනා කර ඇත&quot; යන්නයි. අගනු යනු සාම්ප්‍රදායික සිරිත් විරිත් සහ සංස්කෘතියයි.&lt;ref name=&quot;TKII&quot; /&gt;

ටුවාලු හි කිසිදු කෞතුකාගාරයක් නොමැත; කෙසේ වෙතත්, ටුවාලු ජාතික සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානයක් සහ කෞතුකාගාරයක් නිර්මාණය කිරීම 2018–24 සඳහා රජයේ උපායමාර්ගික සැලැස්මේ කොටසකි.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tuvalu national culture policy strategic plan, 2018–2024 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000265528 |access-date=15 April 2021 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bennoune |first=Karima |date=24 September 2019 |title=Preliminary findings and observations on visit to Tuvalu by UN Special Rapporteur in the field of cultural rights |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=25035&amp;LangID=E}}&lt;/ref&gt;

=== සාම්ප්‍රදායික තනි-පිටුපස ඔරුව ===
[[File:Canoe_carving_on_Nanumea.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Canoe_carving_on_Nanumea.jpg|thumb|නනුමියාවේ කැනෝ කැටයම්]]
පාඕපාඕ (සමෝවා භාෂාවෙන්, තනි ලී කොටයකින් සාදන ලද කුඩා ධීවර ඔරුවක් යන අර්ථය ඇති), ටුවාලුහි සාම්ප්‍රදායික තනි-පිටුපස ඔරුව වන අතර, එයින් විශාලතම වැඩිහිටි ඔරු හතරක් හෝ හය දෙනෙකු රැගෙන යා හැකිය. වයිටුපු සහ නනුමියාවේ සංවර්ධනය කරන ලද තනි-පිටුපස ඔරුවල වෙනස්කම් ගල්පර වර්ගයේ හෝ පැඩල් කරන ලද ඔරු විය; එනම්, ඒවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ යාත්‍රා කිරීමට වඩා ගල්පරය මතින් ගෙනයාමට සහ පැදවීමටයි.&lt;ref name=&quot;K1931&quot; /&gt; නුයි සිට පැමිණි ඔරු පැදීමේ බෝට්ටු වක්‍ර ආකාරයේ ඔරු පැදීමේ ඇමිණුමකින් ඉදිකර ඇති අතර බඳ ද්විත්ව කෙළවරක් ඇති අතර, වෙනස් දුන්නක් සහ අවර කොටසක් නොමැත. මෙම ඔරු පැදීමේ බෝට්ටු නුයි කලපුව හරහා යාත්‍රා කිරීමට නිර්මාණය කර ඇත.&lt;ref name=&quot;PM&quot;&gt;{{cite journal|author=McQuarrie, Peter|year=1976|title=Nui Island sailing canoes|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_85_1976/Volume_85%2C_No._4/Nui_Island_sailing_canoes%2C_by_Peter_McQuarrie%2C_p_543-548/p1?page=0&amp;action=searchresult&amp;target=|url-status=dead|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=85|issue=4|pages=543–548|archive-url=https://web.archive.org/web/20220813162429/https://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_85_1976/Volume_85%2C_No._4/Nui_Island_sailing_canoes%2C_by_Peter_McQuarrie%2C_p_543-548/p1?page=0&amp;action=searchresult&amp;target=|archive-date=13 August 2022|access-date=19 April 2019}}&lt;/ref&gt; අනෙකුත් දූපත් වලින් ලබාගත් ඔරු පැදීමේ අනෙකුත් මෝස්තරවල දක්නට ලැබෙන ඒවාට වඩා දිගු වේ. මෙය රුවල් සමඟ භාවිතා කරන විට නුයි ඔරු පැදීමේ බෝට්ටුව අනෙකුත් මෝස්තරවලට වඩා ස්ථායී කළේය.&lt;ref name=&quot;PM&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>odzpgqub3nq7mv8d2gqv1xuikwxamrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බෙලරුස් හි ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185667</id>
    <revision>
      <id>797465</id>
      <parentid>769358</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69773" sha1="rn2dzxljtgkjuwyla071wokv9x7guhs" xml:space="preserve">=== මුල් ඉතිහාසය ===
ක්‍රි.පූ. 5000 සිට 2000 දක්වා, වර්තමානයේ බෙලරුස් ප්‍රදේශයේ බන්කෙරමික්වරු ප්‍රමුඛව සිටි අතර, සිමේරියානුවන් මෙන්ම අනෙකුත් එඬේරුන් ද ක්‍රි.පූ. 1,000 වන විට එම ප්‍රදේශය හරහා සැරිසැරූහ. පසුව සරුබින්ට්සි සංස්කෘතිය 1 වන සහස්‍රයේ ආරම්භයේදී පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත විය. ඊට අමතරව, ඩිනිපර්-ඩොනෙට්ස් සංස්කෘතියේ නටබුන් බෙලරුස් සහ යුක්රේනයේ සමහර ප්‍රදේශවලින් සොයා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shaw |first1=Ian |url=https://books.google.com/books?id=8HKDtlPuM2oC&amp;pg=PA203 |title=A Dictionary of Archaeology |last2=Jameson |first2=Robert |publisher=Wiley |year=2008 |isbn=978-0-470-75196-1 |pages=203–204}}&lt;/ref&gt; මෙම කලාපය ප්‍රථම වරට ස්ථිරවම පදිංචි කරන ලද්දේ 3 වන සියවසේදී බෝල්ටික් ගෝත්‍රිකයන් විසිනි. 5 වන සියවසේදී පමණ, මෙම ප්‍රදේශය ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. බෝල්ට්වරුන්ගේ හමුදා සම්බන්ධීකරණය නොමැතිකම හේතුවෙන් අත්පත් කර ගැනීම අර්ධ වශයෙන් සිදු වූ නමුත්, ස්ලාවික් සංස්කෘතියට ඔවුන් ක්‍රමයෙන් උකහා ගැනීම සාමකාමී විය.&lt;ref&gt;{{harvnb|Zaprudnik|1993|p=7}}&lt;/ref&gt; හුන්වරුන් සහ අවාර්වරුන් ඇතුළු ආසියාවේ ආක්‍රමණිකයන් ක්‍රි.ව. 400-600 පමණ කාලය තුළ පැතිර ගිය නමුත් ස්ලාවික් පැවැත්ම පලවා හැරීමට නොහැකි විය.&lt;ref&gt;John Haywood, ''Historical Atlas, Ancient and Classical World'' (1998).&lt;!-- ISSN/ISBN needed--&gt;&lt;/ref&gt;
=== කියෙව් රුසියාව ===
[[ගොනුව:001_Kievan_Rus'_Kyivan_Rus'_Ukraine_map_1220_1240.jpg|thumb|මොන්ගෝලියානු සහ ලිතුවේනියානු ආක්‍රමණවලට පෙර නැගෙනහිර යුරෝපයේ මූලධර්ම]]
9 වන සියවසේදී, නූතන බෙලාරුස් භූමිය රුරිකිඩ්වරුන් විසින් පාලනය කරන ලද විශාල නැගෙනහිර ස්ලාවික් රාජ්‍යයක් වන කීවන් රුස් හි කොටසක් බවට පත් විය. 1054 දී එහි පාලක යාරොස්ලාව් ද වයිස්ගේ මරණයෙන් පසු, රාජ්‍යය ස්වාධීන මූලධර්මවලට බෙදී ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plokhy |first=Serhii |title=The Origins of the Slavic Nations |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=0-521-86403-8 |pages=94–95}}&lt;/ref&gt; 1067 දී නෙමිගා ගඟේ සටන එම කාලපරිච්ඡේදයේ වඩාත් කැපී පෙනෙන සිදුවීම්වලින් එකක් වූ අතර, එම දිනය මින්ස්ක්හි ආරම්භක දිනය ලෙස සැලකේ.

13 වන සියවසේදී සිදු වූ ප්‍රධාන මොන්ගෝලියානු ආක්‍රමණයකින් බොහෝ මුල් මූලධර්ම පාහේ විනාශ වී හෝ දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ නමුත් නූතන බෙලාරුස්හි ඉඩම් ආක්‍රමණයේ බරින් වැළකී අවසානයේ ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාට එක් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Robinson |first=Charles Henry |url=https://archive.org/details/conversioneurop00robigoog |title=The Conversion of Europe |publisher=Longmans, Green |year=1917 |isbn=978-0-00-750296-7 |pages=491–492}}&lt;/ref&gt; හමුදා අත්පත් කර ගැනීමේ මූලාශ්‍ර නොමැත, නමුත් වංශකථාවලින් තහවුරු වන්නේ දශක ගණනාවක් තිස්සේ පොලොට්ස්ක් සහ ලිතුවේනියාවේ සන්ධානය සහ එක්සත් විදේශ ප්‍රතිපත්තියයි.&lt;ref&gt;{{cite book |author=NN |url=https://archive.org/details/chronicleofnovgo00michrich |title=The chronicle of Novgorod, 1016–1471 |publisher=London, Offices of the society |others=Introduction by C. Raymond Beazley. Text account by A.A. Shakhmatov |year=1914 |page=41 |translator-last1=Michell |translator-first1=Robert |translator-last2=Forbes |translator-first2=Nevill}}&lt;/ref&gt;

ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාට ඇතුළත් කිරීම බෙලාරුසියානු ඉඩම් ආර්ථික, දේශපාලනික සහ ජනවාර්ගික-සංස්කෘතික ඒකාබද්ධ කිරීමකට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ermalovich |first=Mikola |url=http://www.books-by-isbn.com/5-343/5343008763-Pa-sliadakh-adnaho-mifa-M-Ermalovich-5-343-00876-3.html |title=Pa sliadakh adnago mifa (Tracing one Myth) |publisher=Minsk: Navuka i tekhnika |year=1991 |isbn=978-5-343-00876-0}}&lt;/ref&gt; ආදිපාදවරයා විසින් අල්ලාගෙන සිටි ප්‍රධානීන්ගෙන් නව දෙනෙකු අවසානයේ බෙලාරුසියානුවන් බවට පත් වූ ජනගහනයක් විසින් පදිංචි කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;zaprudnik&quot;&gt;{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=27}}&lt;/ref&gt; මෙම කාලය තුළ, ආදිපාදවරයා 1410 දී ග්‍රන්වාල්ඩ් සටනේදී ටියුටොනික් නයිට්වරුන්ට එරෙහිව පෝලන්තයේ පැත්තෙන් සටන් කිරීම ඇතුළු හමුදා ව්‍යාපාර කිහිපයකට සම්බන්ධ විය; ඒකාබද්ධ ජයග්‍රහණය ආදිපාදවරයාට නැගෙනහිර යුරෝපයේ වයඹදිග දේශසීමා පාලනය කිරීමට ඉඩ ලබා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lerski |first=George Jan |title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945 |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000lers |author2=[[Aleksander Gieysztor]] |publisher=[[Greenwood Press]] |year=1996 |isbn=0-313-26007-9 |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000lers/page/181 181]–82}}&lt;/ref&gt;

රුසියාවේ III වන අයිවන් විසින් නායකත්වය දුන් මස්කොවයිට්වරු 1486 දී නූතන බෙලාරුස් සහ යුක්රේනයේ භූමි ප්‍රදේශ ඇතුළුව කියෙව් රුස්ගේ පැරණි ඉඩම් ඇතුළත් කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස හමුදා මෙහෙයුම් ආරම්භ කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Nowak |first=Andrzej |date=1 January 1997 |title=The Russo-Polish Historical Confrontation |url=http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html |access-date=22 December 2007 |work=Sarmatian Review&amp;nbsp;XVII |publisher=[[Rice University]]}}&lt;/ref&gt;

=== පෝලන්ත-ලිතුවේනියානු පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය ===
[[ගොනුව:GDL_Map,_15cent.png|thumb|පෝලන්ත රාජධානිය සමඟ ඒකාබද්ධ වීමට පෙර 15 වන සියවසේ ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාගේ සිතියමක්. බෙලරුස් සම්පූර්ණයෙන්ම එහි දේශසීමා තුළ විය.]]
1386 පෙබරවාරි 2 වන දින, ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයා සහ පෝලන්ත රාජධානිය ඔවුන්ගේ පාලකයන්ගේ විවාහයක් හරහා පුද්ගලික සංගමයකට එක් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowell |first=S.C. |title=The New Cambridge Medieval History (Vol. 6) |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=0-521-36290-3 |editor-last=Jones |editor-first=Michael |page=710 |contribution=Baltic Europe}}&lt;/ref&gt; මෙම සංගමය අවසානයේ 1569 දී ලුබ්ලින් සංගමය විසින් නිර්මාණය කරන ලද පෝලන්ත-ලිතුවේනියානු පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීමට හේතු වූ වර්ධනයන් ආරම්භ කළේය.&lt;ref name=&quot;Lukowski&quot;&gt;{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |author-link1=Jerzy Lukowski |title=A Concise History of Poland |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000luko |last2=Zawadzki |first2=Hubert |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-55917-1 |edition=1st |pages=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000luko/page/63 63]–64}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Riasanovsky&quot;&gt;{{cite book |last=Riasanovsky |first=Nicholas V. |url=https://books.google.com/books?id=KRjcXHliMpcC&amp;pg=PA137 |title=A History of Russia |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-512179-7 |edition=6th |location=New York}}&lt;/ref&gt;

එකමුතුවෙන් පසු වසරවලදී, ලිතුවේනියානුවන් සහ රුතේනියානුවන් යන දෙපිරිසගේම ක්‍රමානුකූලව ධ්‍රැවීකරණය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ස්ථාවර ගම්‍යතාවයක් ලබා ගත්තේය. සංස්කෘතිය හා සමාජ ජීවිතය තුළ, පෝලන්ත භාෂාව සහ කතෝලික ධර්මය යන දෙකම ප්‍රමුඛ වූ අතර, 1696 දී, පෝලන්ත භාෂාව රුතේනියානු භාෂාව රාජ්‍ය භාෂාව ලෙස ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර, රුතේනියානු භාෂාව පරිපාලනමය භාවිතය තහනම් කරන ලදී.&lt;ref&gt;[http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&amp;menu=00 &quot;Belarusian&quot;: UCLA Language Materials Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222171418/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&amp;menu=00|date=22 December 2015}}, ucla.edu; accessed 4 March 2016.&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, රුතේනියානු ගොවීන් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව දිගටම කතා කළහ. එසේම, ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් රෝමයේ ආසනයට ගෙන ඒම සඳහා පෝලන්ත ජාතිකයන් විසින් බෙලාරුසියානු බයිසැන්තියානු කතෝලික පල්ලිය පිහිටුවන ලදී. බෙලාරුසියානු පල්ලිය 1595 දී බ්‍රෙස්ට් සංගමය හරහා ලතින් පල්ලිය සමඟ පූර්ණ සහයෝගීතාවයකට එළඹුණු අතර, එහි බයිසැන්තියානු පූජනීයත්වය පල්ලියේ ස්ලාවොනික් භාෂාවෙන් තබා ගත්තේය.

=== රුසියානු අධිරාජ්‍යය ===
[[ගොනුව:Berezyna.jpg|thumb|නැපෝලියන්ගේ ග්‍රෑන්ඩ් ආමි රුසියාව ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසු පසු බැස බෙරෙසිනා ගඟ තරණය කරයි (බෙලරුසියාවේ බැරිසෝ අසල)]]
පෝලන්තය සහ ලිතුවේනියාව අතර එකමුතුව 1795 දී ඉම්පීරියල් රුසියාව, ප්‍රුෂියාව සහ ඔස්ට්‍රියාව විසින් පෝලන්තය තුන්වන බෙදීමත් සමඟ අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scheuch |first=E.K. |title=Societies, Corporations and the Nation State |url=https://archive.org/details/societiescorpora0000unse |author2=David Sciulli |publisher=Brill |year=2000 |isbn=90-04-11664-8 |page=[https://archive.org/details/societiescorpora0000unse/page/187 187]}}&lt;/ref&gt; II වන කැතරින් &lt;ref&gt;{{harvnb|Birgerson|2002|page=101}}&lt;/ref&gt; ගේ පාලන සමයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යය විසින් අත්පත් කරගත් බෙලාරුසියානු ප්‍රදේශ 1796 දී බෙලාරුසියානු ආණ්ඩුකාර ({{langx|ru|Белорусское генерал-губернаторство}}) තුළට ඇතුළත් කරන ලද අතර I වන ලෝක යුද්ධය අතරතුර ඔවුන්ගේ වාඩිලෑම දක්වා පැවතිණි.&lt;ref name=&quot;olson95&quot;&gt;{{harvnb|Olson|Pappas|Pappas|1994|page=95}}&lt;/ref&gt;

පළමුවන නිකලස් සහ තුන්වන ඇලෙක්සැන්ඩර් යටතේ ජාතික සංස්කෘතීන් මර්දනය කරන ලද්දේ බෙලාරුසියානු ඒකීයයන්ගේ ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ආගමට නැවත පැමිණීම ඇතුළත් රුසීකරණය&lt;ref name=&quot;zytko-1&quot;&gt;Żytko, ''Russian policy&amp;nbsp;...'', p. 551.&lt;/ref&gt; මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද පොලොන්කරණය&lt;ref&gt;{{in lang|ru}} [http://www.pravoslavie.ru/arhiv/050513111111 Воссоединение униатов и исторические судьбы Белорусского народа] (''Vossoyedineniye uniatov i istoričeskiye sud'bi Belorusskogo naroda''), [http://www.pravoslavie.ru/ Pravoslavie portal]&lt;/ref&gt; ප්‍රතිපත්ති මගිනි. අසල පිහිටි සමෝගිටියා ප්‍රාථමික පාසල් අධ්‍යාපනයේදී සමෝගිටියානු සාක්ෂරතාවයට අවසර දෙන අතරතුර බෙලාරුසියානු භාෂාව පාසල්වල තහනම් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Корнилов1908&quot;&gt;{{cite book |author=Иван Петрович Корнилов |url=https://books.google.com/books?id=edsGAAAAYAAJ |publisher=Тип. А.С. Суворина |year=1908 |language=ru |script-title=ru:Русское дєло в Сєверо-Западном крає: материиалы для историии Виленскаго учебнаго округа преимущественно в Муравьевскую эпоху}}&lt;/ref&gt;

1840 ගණන්වල රුසියානුකරණ ව්‍යාපාරයක දී, I වන නිකලස් රජයේ පාසල්වල බෙලාරුසියානු භාෂාව භාවිතා කිරීම තහනම් කළේය, බෙලාරුසියානු ප්‍රකාශනවලට එරෙහිව උද්ඝෝෂනය කළේය, සහ පෝලන්ත ජාතිකයන් යටතේ කතෝලික ආගමට හැරුණු අයට ඕතඩොක්ස් ඇදහිල්ලට නැවත හැරවීමට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළේය. 1863 දී, කොන්ස්ටන්ටි කලිනොව්ස්කි (කස්ටස් ලෙසද හැඳින්වේ) විසින් මෙහෙයවන ලද කැරැල්ලක් තුළ ආර්ථික හා සංස්කෘතික පීඩනය පුපුරා ගියේය. අසාර්ථක කැරැල්ලෙන් පසු, රුසියානු රජය 1864 දී බෙලාරුසියානු භාෂාවට සිරිලික් භාවිතය නැවත හඳුන්වා දුන් අතර 1905 වන තෙක් රුසියානු රජය විසින් බෙලාරුසියානු භාෂාවෙන් කිසිදු ලේඛනයක් අවසර දී නොමැත.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Marples |url=https://books.google.com/books?id=evVZCwAAQBAJ&amp;pg=PA26 |title=Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe |publisher=Palgrave Macmillan UK |year=1996 |isbn=978-0-230-37831-5 |page=26}}&lt;/ref&gt;

බ්‍රෙස්ට්-ලිටොව්ස්ක් ගිවිසුමේ සාකච්ඡා අතරතුර, බෙලාරුස් ප්‍රථම වරට 1918 මාර්තු 25 වන දින ජර්මානු වාඩිලෑම යටතේ නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරමින් බෙලාරුසියානු මහජන ජනරජය පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;birgerson&quot;&gt;{{harvnb|Birgerson|2002|pages=105–106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ioffe |first=Grigory |url=https://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&amp;q=west+belarus&amp;pg=PA150 |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc |year=2008 |isbn=978-0-7425-5558-7 |page=57}}&lt;/ref&gt; ඉන් ඉක්බිතිව, පෝලන්ත-සෝවියට් යුද්ධය ඇවිළුණු අතර, බෙලාරුස් භූමිය පෝලන්තය සහ සෝවියට් රුසියාව අතර බෙදී ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Timothy Snyder |url=https://books.google.com/books?id=QJhMhTKw-vgC&amp;q=belarus+partition&amp;pg=PA282 |title=The Reconstruction of Nations |publisher=Yale University Press |year=2002 |isbn=978-0-300-12841-3 |page=282}}&lt;/ref&gt; බෙලාරුසියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ රාඩා එතැන් සිට පිටුවහල් කරන ලද රජයක් ලෙස පවතී; ඇත්ත වශයෙන්ම, එය වර්තමානයේ ලොව දීර්ඝතම කාලයක් සේවය කළ පිටුවහල් රජයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 January 2016 |title=Europe's Last Dictatorship Is Opposed by the Oldest Exiled Government in the World |url=https://www.vice.com/en/article/belarus-government-in-exile-290/}}&lt;/ref&gt;

=== මුල් කාලීන රාජ්‍යයන් සහ අන්තර් යුද්ධ කාලය ===
[[ගොනුව:Dziejačy_BNR.jpg|දකුණ|thumb|බෙලාරුසියානු මහජන සමූහාණ්ඩුවේ පළමු රජය (&quot;ක්‍රියාකාරීන්&quot;), 1918 සිටගෙන, වමේ සිට දකුණට: අර්කාඩ්ස් ස්මොලිච්, ප්යෝත්‍රා ක්‍රෙචුස්කි, කස්තුස් ජෙසාවිටා, ඇන්ටන් ඔසියානික්, ලියවොන් සයාට්ස්.]]
&quot;බෙලරුස්&quot; නමින් ස්වාධීන බෙලරුසියානු රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කිරීමේ පළමු උත්සාහය බෙලරුසියානු මහජන ජනරජයයි. සැලකිය යුතු උත්සාහයන් නොතකා, රාජ්‍යය පැවතීම නතර විය, ප්‍රධාන වශයෙන් එම භූමිය පළමු ලෝක යුද්ධයේදී අධිරාජ්‍ය ජර්මානු හමුදාව සහ අධිරාජ්‍ය රුසියානු හමුදාව සහ පසුව බොල්ෂෙවික් රතු හමුදාව විසින් අඛණ්ඩව ආධිපත්‍යය දැරූ බැවිනි. එය 1918 සිට 1919 දක්වා පමණක් පැවතුන නමුත් බෙලරුසියානු රාජ්‍යයක් පිහිටුවීම සඳහා පූර්වාවශ්‍යතා නිර්මාණය කළේය. නම තෝරා ගැනීම බොහෝ විට පදනම් වී ඇත්තේ අලුතින් පිහිටුවන ලද රජයේ ප්‍රධාන සාමාජිකයින් බටහිර-රුසියානුවාදයේ දෘෂ්ටිවාදය කෙරෙහි අනුරූප අවධාරණයක් සහිතව සාර්වාදී විශ්ව විද්‍යාලවල අධ්‍යාපනය ලබා ඇති බැවිනි.&lt;ref name=&quot;Jr.Zaprudnik2010&quot;&gt;{{cite book |author1=Vitali Silitski, Jr. |url=https://books.google.com/books?id=bQXyAAAAQBAJ&amp;pg=PA308 |title=The A to Z of Belarus |author2=Jan Zaprudnik |date=7 April 2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-1-4617-3174-0 |pages=308–}}&lt;/ref&gt;

මධ්‍යම ලිතුවේනියා ජනරජය කෙටි කාලීන දේශපාලන ආයතනයක් වූ අතර, එය ලිතුවේනියාව ඓතිහාසික සම්මේලන රාජ්‍යයට ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීමේ අවසාන උත්සාහයයි (එය ලිතුවේනියා ඉහළ සහ ලිතුවේනියා පහළ නිර්මාණය කිරීමට ද නියමිතව තිබුණි). 1920 දී ලුක්ජන් සෙලිගොව්ස්කි යටතේ පෝලන්ත හමුදාවේ 1 වන ලිතුවේනියානු-බෙලාරුසියානු අංශයේ සොල්දාදුවන්ගේ වේදිකාගත කැරැල්ලෙන් පසුව ජනරජය නිර්මාණය විය. ලිතුවේනියාවේ මහා ආදිපාදවරයාගේ ඓතිහාසික අගනුවර වන විල්නා ({{langx|lt|Vilnius}}, {{langx|pl|Wilno}}) කේන්ද්‍ර කර ගනිමින්, මාස 18 ක් තිස්සේ එය රඳා පැවති පෝලන්තය සහ එම ප්‍රදේශයට හිමිකම් කියන ලිතුවේනියාව අතර බෆර් රාජ්‍යයක් ලෙස සේවය කළේය.&lt;ref name=&quot;von Rauch&quot;&gt;{{cite book |last=Rauch |first=Georg von |author-link=Georg von Rauch |title=The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 |publisher=C. Hurst &amp; Co |year=1974 |isbn=0-903983-00-1 |editor=Gerald Onn |pages=100–102 |chapter=The Early Stages of Independence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&amp;pg=PA101}}&lt;/ref&gt; විවිධ ප්‍රමාදයන්ගෙන් පසුව, 1922 ජනවාරි 8 වන දින මතභේදාත්මක මැතිවරණයක් පැවති අතර, එම භූමිය පෝලන්තයට ඈඳා ගන්නා ලදී. පසුව 1943 දී ලන්ඩනයේ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඔහුගේ මතක සටහන් වල සෙලිගොව්ස්කි පෝලන්තය විසින් ජනරජය ඈඳා ගැනීම මෙන්ම බෙලාරුසියානු පාසල් වසා දැමීමේ ප්‍රතිපත්තිය සහ පෝලන්ත මිත්‍රයා විසින් මාෂල් ජෝසෙෆ් පිල්සුඩ්ස්කිගේ සම්මේලන සැලසුම් සාමාන්‍යයෙන් නොසලකා හැරීම හෙළා දුටුවේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Żeligowski, Lucjan |url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf |title=Zapomniane prawdy |publisher=F. Mildner &amp; Sons |year=1943 |language=pl |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[ගොනුව:Kurapaty_1989_meeting.jpg|thumb|1989 දී කුරපති වනාන්තරයේ පැවති රැස්වීමකදී (1937 සිට 1941 දක්වා කාලය තුළ බෙලාරුසියානු බුද්ධිමතුන් ඇතුළු 30,000 සිට 250,000 දක්වා පිරිසක් මහා පවිත්‍ර කිරීමේ ක්‍රියාවලියේදී NKVD විසින් ඝාතනය කරන ලදී.)]]
1919 ජනවාරි මාසයේදී, බොල්ෂෙවික් රුසියානු පාලනය යටතේ පැවති බෙලරුසියාවේ කොටසක් මාස දෙකක් සඳහා සමාජවාදී සෝවියට් බයිලෝරුසියා ජනරජය (SSRB) ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නමුත් පසුව ලිතුවේනියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය (LSSR) සමඟ ඒකාබද්ධ වී ලිතුවේනියා සහ බෙලෝරුසියාවේ සමාජවාදී සෝවියට් ජනරජය (SSR LiB) පිහිටුවන ලද අතර අගෝස්තු වන විට එහි භූමි ප්‍රදේශවල පාලනය අහිමි විය.

1920 ජූලි මාසයේදී බයිලෝරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය (BSSR) නිර්මාණය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ioffe |first1=Grigorij Viktorovič |title=Historical dictionary of Belarus |last2=Silitski |first2=Vitali |date=2018 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-1-5381-1706-4 |edition=3rd |location=Lanham (Md.) |page=282}}&lt;/ref&gt;

1921 දී යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු තරඟකාරී ඉඩම් පෝලන්තය සහ සෝවියට් සංගමය අතර බෙදී ගිය අතර, 1922 දී බයිලෝරුසියානු SSR සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ සංගමයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.&lt;ref name=&quot;birgerson&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marples |first=David |url=https://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&amp;q=Belarusian+People%27s+Republic&amp;pg=PA8 |title=Belarus: A Denationalized Nation |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=90-5702-343-1 |page=5}}&lt;/ref&gt; 1920 සහ 1930 ගණන් වලදී, සාමූහිකකරණය සහ ජාතික ආර්ථිකය සඳහා පස් අවුරුදු සැලසුම් ඇතුළුව සෝවියට් කෘෂිකාර්මික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සාගතයට හා දේශපාලන මර්දනයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Belarus history |url=http://www.belarus.by/en/about-belarus/history |access-date=17 March 2017 |publisher=Official website of the Republic of Belarus}}&lt;/ref&gt;

නූතන බෙලාරුස් හි බටහිර කොටස දෙවන පෝලන්ත ජනරජයේ කොටසක් ලෙස පැවතුනි.&lt;ref name=&quot;ocu1&quot;&gt;{{cite book |last=Sorge |first=Arndt |title=The global and the local: understanding the dialectics of business systems |url=https://archive.org/details/globallocalunder0000arnd |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-19-153534-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Nick Baron |title=Homelands |author2=Peter Gatrell |publisher=Anthem Press |year=2004 |isbn=978-1-84331-385-4 |page=19 |chapter=War, Population Displacement and State Formation in the Russian Borderlands 1914–1924 |access-date=18 September 2015 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FCBVPqAWuUsC&amp;pg=PA19}}&lt;/ref&gt; ලිබරල්කරණයේ මුල් කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව, වඩ වඩාත් ජාතිකවාදී පෝලන්ත රජය සහ විවිධ වඩ වඩාත් බෙදුම්වාදී ජනවාර්ගික සුළුතරයන් අතර ආතතීන් වර්ධනය වීමට පටන් ගත් අතර, බෙලාරුසියානු සුළුතරයද ඊට වෙනස් නොවීය.&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;[[Norman Davies]], ''[[God's Playground]]'' (Polish edition), second tome, pp. 512–513&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stosunki&quot;&gt;{{Cite web |title=Stosunki polsko-białoruskie pod okupacją sowiecką (1939–1941) |trans-title=Polish–Belarusian relations under Soviet occupation (1939–1941) |url=http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&amp;docId=60&amp;&amp;Rozdzial=historia |archive-url=https://web.archive.org/web/20080623073822/http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&amp;docId=60&amp;&amp;Rozdzial=historia |archive-date=23 June 2008}}&lt;/ref&gt; ධ්‍රැවීකරණ ධාවනය රෝමන් ඩ්මොව්ස්කි විසින් මෙහෙයවන ලද පෝලන්ත ජාතික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයෙන් ආභාෂය ලබා ඇති අතර, ඔහු බෙලාරුසියානුවන්ට සහ යුක්‍රේනියානුවන්ට නිදහස් ජාතික සංවර්ධනයක් සඳහා ඇති අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mironowicz |first=Eugeniusz |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2006 |title=Belarusians and Ukrainians in the policies of the Piłsudski camp |publisher=Wydawn. Uniwersyteckie Trans Humana |year=2007 |isbn=978-83-89190-87-1 |pages=4–5 |language=pl |trans-title=Białorusini i Ukraińcy w polityce obozu piłsudczykowskiego}}&lt;/ref&gt; බෙලාරුසියානු සංවිධානයක් වන බෙලාරුසියානු ගොවීන්ගේ සහ කම්කරු සංගමය 1927 දී තහනම් කරන ලද අතර, පෝලන්ත රජයට එරෙහි විරෝධය රාජ්‍ය මර්දනයන්ට ලක් විය.&lt;ref name=&quot;Davies&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stosunki&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, (විශාල) යුක්‍රේන සුළුතරයට සාපේක්ෂව, බෙලාරුසියානුවන් දේශපාලනිකව බොහෝ අඩු දැනුවත් සහ ක්‍රියාශීලී වූ අතර, එබැවින් යුක්‍රේනියානුවන්ට වඩා අඩු මර්දනයන්ට ගොදුරු විය.&lt;ref name=&quot;Davies&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stosunki&quot; /&gt; 1935 දී, පිල්සුඩ්ස්කිගේ මරණයෙන් පසු, සුළු ජාතීන් මත නව මර්දන රැල්ලක් නිකුත් කරන ලද අතර, බොහෝ ඕතඩොක්ස් පල්ලි සහ බෙලාරුසියානු පාසල් වසා දමන ලදී.&lt;ref name=&quot;Davies&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stosunki&quot; /&gt; බෙලාරුසියානු භාෂාව භාවිතා කිරීම අධෛර්යමත් කරන ලදී.&lt;ref&gt;Bieder, H. (2000): Konfession, Ethnie und Sprache in Weißrußland im 20. Jahrhundert. In: Zeitschrift für Slawistik 45 (2000), 200–214.&lt;/ref&gt; බෙලාරුසියානු නායකත්වය බෙරේසා කාර්ටස්කා බන්ධනාගාරයට යවන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lubachko |first=Ivan |title=Belorussia under Soviet Rule, 1917–1957 |title-link=Belorussia under Soviet Rule, 1917–1957 |publisher=University Press of Kentucky |year=1972 |page=[https://archive.org/details/belorussiaunders0000luba/page/137 137]}}&lt;/ref&gt;

=== දෙවන ලෝක යුද්ධය ===
[[ගොනුව:Bundesarchiv_Bild_101I-137-1010-37A,_Minsk,_deutsche_Truppen_vor_modernen_Gebäuden.jpg|thumb|1941 අගෝස්තු මාසයේදී මින්ස්ක්හි ජර්මානු සොල්දාදුවන්]]
[[ගොනුව:Hatiny1.jpg|thumb|ඛාටින් අනුස්මරණය; දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී ජර්මානු නාසීන් වාඩිලාගෙන සිටි සෝවියට් බෙලාරුස්හි විවිධ ප්‍රදේශ 5,295 ක සිවිල් වැසියන් ඝාතනය කළහ.]]
1939 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, දෙවන ලෝක යුද්ධයේ ආරම්භය සනිටුහන් කරමින් සති දෙකකට පෙර ජර්මානු පෝලන්තය ආක්‍රමණය කිරීමෙන් පසුව, සෝවියට් සංගමය නැගෙනහිර පෝලන්තය ආක්‍රමණය කර අත්පත් කර ගත්තේය. බටහිර බෙලෝරුසියාවේ භූමි ප්‍රදේශ ඈඳා ගෙන බයිලෝරුසියානු SSR වෙත ඇතුළත් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;uni1&quot;&gt;{{cite book |last=Abdelal |first=Rawi |url=https://books.google.com/books?id=o85YDMTeMrUC&amp;q=reunification+of+western+belarus |title=National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8014-3879-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uni2&quot;&gt;{{cite book |last=Taylor &amp; Francis Group |url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&amp;q=reunification+of+western+belarus&amp;pg=PA713 |title=Europa World Year, Book 1 |publisher=[[Routledge|Europa publications]] |year=2004 |isbn=978-1-85743-254-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uni3&quot;&gt;* Клоков В. Я. Великий освободительный поход Красной Армии. (Освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии).-Воронеж, 1940.
* Минаев В. Западная Белоруссия и Западная Украина под гнетом панской Польши.—М., 1939.
* Трайнин И.Национальное и социальное освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии.—М., 1939.—80 с.
* Гiсторыя Беларусі. Том пяты.—Мінск, 2006.—с. 449–474&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uni4&quot;&gt;{{cite book |author=Andrew Wilson |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&amp;q=Belarus+map+1945&amp;pg=PA106 |title=Belarus: The Last European Dictatorship |publisher=Yale University Press |year=2011 |isbn=978-0-300-13435-3}}&lt;/ref&gt; සෝවියට් පාලනය යටතේ පැවති බයිලෝරුසියානු මහජන කවුන්සිලය, 1939 ඔක්තෝබර් 28 වන දින බියාලිස්ටොක්හිදී පෝලන්ත, යුක්රේනියානු, බෙලරුසියානු සහ යුදෙව් මිශ්‍රණයකින් සමන්විත ජනගහනයෙන් සමන්විත ප්‍රදේශ නිල වශයෙන් පාලනය කළේය. නාසි ජර්මනිය 1941 දී සෝවියට් සංගමය ආක්‍රමණය කළේය. බ්‍රෙස්ට් බලකොටුව ආරක්ෂා කිරීම බාබරෝසා මෙහෙයුමේ පළමු ප්‍රධාන සටන විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී වඩාත්ම පීඩාවට පත් සෝවියට් ජනරජය වූයේ බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් ය; එය 1944 දක්වා ජර්මානු ආක්‍රමණය යටතේ පැවතුනි. ජර්මානු සාමාන්‍ය සැලැස්ම ඔස්ට් විසින් ජර්මානුවන්ට නැගෙනහිරින් වැඩි ජීවන ඉඩක් ලබා දීම සඳහා බොහෝ හෝ සියලුම බෙලරුසියානුවන් සමූලඝාතනය කිරීම, නෙරපා හැරීම හෝ වහල්භාවයට පත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref&gt;[[Timothy Snyder|Snyder, Timothy]] (2010). ''[https://books.google.com/books?id=ks0WBQAAQBAJ&amp;pg=PA160 Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin]''. Basic Books. p. 160. {{ISBN|0-465-00239-0}}&lt;/ref&gt; බටහිර බෙලරුස්හි වැඩි කොටසක් 1941 දී රීච්ස්කොමිසාරියට් ඔස්ට්ලන්ඩ් හි කොටසක් බවට පත් වූ නමුත් 1943 දී ජර්මානු බලධාරීන් දේශීය සහයෝගිතාකරුවන්ට සේවාදායක රාජ්‍යයක් වන බෙලරුසියානු මධ්‍යම කවුන්සිලය පිහිටුවීමට ඉඩ දුන්නේය.&lt;ref&gt;(German) Dallin, Alexander (1958). ''Deutsche Herrschaft in Russland, 1941–1945: Eine Studie über Besatzungspolitik'', pp. 234–236. Droste Verlag GmbH, Düsseldorf.&lt;/ref&gt;

දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, බෙලරුස් යුදෙව්, පෝලන්ත සහ සෝවියට් පාර්ශවකරුවන් ඇතුළු විවිධ ගරිල්ලා ව්‍යාපාරවල නිවහන විය. බෙලාරුසියානු පක්ෂග්‍රාහී සංයුතීන් සෝවියට් පාර්ශවකරුවන්ගෙන් විශාල කොටසක් සෑදූ අතර,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Exeler|first=Franziska|title=What Did You Do during the War?: Personal Responses to the Aftermath of Nazi Occupation|url=https://www.researchgate.net/publication/309756528|journal=Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History|page=807|via=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; නූතනයේ මෙම පාර්ශවකරුවන් බෙලාරුසියානු ජාතික අනන්‍යතාවයේ මූලික කොටසක් පිහිටුවා ඇති අතර, 1970 ගණන්වල සිට බෙලාරුස් &quot;පක්ෂග්‍රාහී ජනරජයක්&quot; ලෙස තමන්ව හැඳින්වීම දිගටම කරගෙන යයි.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://jamestown.org/program/the-partisan-movements-in-belarus-during-world-war-ii-part-two/|title=The Partisan Movements in Belarus During World War II (Part Two)|last=Ioffe|first=Grigory|date=6 February 2015|access-date=29 March 2023|website=[[Jamestown Foundation]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chernyshova |first=Natalya |date=15 June 2022 |title=Belarus |url=https://soviethistory.msu.edu/1973-2/belarus/ |access-date=29 March 2023 |website=Seventeen Moments in Soviet History}}&lt;/ref&gt; යුද්ධයෙන් පසුව, බොහෝ හිටපු සෝවියට් පාර්ශවකරුවන් රජයේ තනතුරුවලට ඇතුළු වූ අතර, ඔවුන් අතර පියෝටර් මෂෙරොව් සහ කිරිල් මසුරොව් යන දෙදෙනාම බයිලෝරුසියාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ පළමු ලේකම් වූහ. 1970 දශකයේ අග භාගය වන තෙක් බෙලාරුසියානු රජය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ හිටපු පාක්ෂිකයන්ගෙන් සමන්විත විය.&lt;ref name=&quot;Ioffe&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ioffe|first=Grigory|date=December 2003|title=Understanding Belarus: Belarusian Identity|journal=Europe-Asia Studies|volume=55|issue=8|page=1259|doi=10.1080/0966813032000141105|issn=0966-8136|jstor=3594506|s2cid=143667635}}&lt;/ref&gt; 1985 දී &quot;Come and See&quot; චිත්‍රපටය සහ කතුවරුන් වන ඇලෙස් ඇඩමොවිච් සහ වාසිල් බයිකාව්ගේ කෘති ඇතුළුව බෙලාරුසියානු පාක්ෂිකයන් පිළිබඳව බොහෝ මාධ්‍ය කොටස් නිර්මාණය කර ඇත.

1941-1944 දී ජර්මානු ආක්‍රමණය සහ නැගෙනහිර පෙරමුණට එරෙහි යුද්ධය බෙලාරුස් විනාශ කළේය. එම කාලය තුළ, නගර සහ නගර 290 න් 209 ක්, ජනරජයේ කර්මාන්තයෙන් 85% ක් සහ ගොඩනැගිලි මිලියනයකට වඩා විනාශ විය. යුද්ධයෙන් පසු, දේශීය වැසියන් මිලියන 2.2 ක් මිය ගොස් ඇති බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඉන් 810,000 ක් පමණ සටන්කාමීන් - සමහරු විදේශිකයන්. මෙම අගය පූර්ව යුද්ධ ජනගහනයෙන් විශ්මයජනක කාර්තුවක් නියෝජනය කළේය.&lt;ref name=&quot;axell&quot;&gt;{{cite book |last=Axell |first=Albert |url=https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 |title=Russia's Heroes, 1941–45 |publisher=Carroll &amp; Graf Publishers |year=2002 |isbn=0-7867-1011-X |page=[https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247]}}&lt;/ref&gt; 1990 ගණන්වලදී සමහරු ඇස්තමේන්තුව තවත් ඉහළ නංවා, මිලියන 2.7 දක්වා ඉහළ නැංවීය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew Wilson |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&amp;q=Belarus%20map%201945&amp;pg=PA110 |title=Belarus: The Last European Dictatorship |publisher=Yale University Press |year=2011 |isbn=978-0-300-13435-3 |page=110}}&lt;/ref&gt; හොලොකෝස්ටය අතරතුර බෙලාරුස්හි යුදෙව් ජනගහනය විනාශයට පත් වූ අතර කිසි විටෙකත් යථා තත්ත්වයට පත් නොවීය.&lt;ref name=&quot;axell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;warpop&quot;&gt;{{cite web |last=Fedor |first=Helen |year=1995 |title=Belarus&amp;nbsp;– Stalin and Russification |url=http://countrystudies.us/belarus/11.htm |access-date=26 March 2006 |work=Belarus: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Потери гражданского населения |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=10335986@cmsArticle |access-date=28 August 2019 |website=function.mil.ru}}&lt;/ref&gt; 1971 වන තෙක් බෙලාරුස්හි ජනගහනය එහි පූර්ව යුද්ධ මට්ටම නැවත ලබා ගත්තේ නැත.&lt;ref name=&quot;warpop&quot; /&gt; බෙලාරුස්හි ආර්ථික වශයෙන් ද දැඩි ලෙස පහර වැදී, එහි ආර්ථික සම්පත්වලින් අඩක් පමණ අහිමි විය.&lt;ref name=&quot;axell&quot; /&gt;

=== පශ්චාත් යුධ ===
[[ගොනුව:М._І._Гусеў._Плакат,_выпушчаны_да_выбараў_у_Вярхоўныя_Саветы_БССР_і_СССР_ад_заходніх_абласцей_Беларусі.jpg|thumb|&quot;ජයග්‍රාහී සමාජවාදයේ සහ සැබෑ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ ස්ටැලින්වාදී ව්‍යවස්ථාව දීර්ඝායුෂ වේවා!&quot; යන පාඨය සහිත බෙලාරුසියානු පෝස්ටරය. (1940 දී නිකුත් කරන ලදී)]]
1919 දී යෝජිත කර්සන් රේඛාවට අනුකූලව, බයිලෝරුසියානු SSR සහ පෝලන්තයේ දේශසීමා නැවත ඇඳ ඇත.&lt;ref name=&quot;olson95&quot; /&gt; බයිලෝරස් බටහිරට භූමිය ලබා ගත්තේය: කලින් පෝලන්ත ක්‍රෙසි.

බයිලෝරුසියානු SSR බටහිර බලපෑම්වලින් හුදකලා කිරීම සඳහා ජෝසප් ස්ටාලින් සෝවියට්කරණ ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය.&lt;ref name=&quot;warpop&quot; /&gt; මෙම ප්‍රතිපත්තියට සෝවියට් සංගමයේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් රුසියානුවන් යවා ඔවුන් බයිලෝරුසියානු SSR රජයේ ප්‍රධාන තනතුරුවලට පත් කිරීම ඇතුළත් විය. 1953 දී ස්ටාලින් මිය ගිය පසු, නිකිටා කෘෂ්චෙව් ඔහුගේ පූර්වගාමියාගේ සංස්කෘතික ආධිපත්‍ය වැඩසටහන දිගටම කරගෙන ගියේ, &quot;අපි සියල්ලෝම රුසියානු භාෂාව කතා කිරීමට පටන් ගන්නා තරමට, අපි කොමියුනිස්ට්වාදය ගොඩනඟමු&quot; යනුවෙන් පවසමිනි.&lt;ref name=&quot;warpop&quot; /&gt;

1953 සහ 1980 දී ස්ටාලින්ගේ මරණය අතර, බෙලාරුසියානු දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරුවේ පළමු ලේකම්වරුන් වන කිරිල් මැසුරොව් සහ පියෝටර් මාෂෙරොව් ඇතුළු සෝවියට් පාර්ශවකරුවන්ගේ හිටපු සාමාජිකයින් විසිනි.&lt;ref name=&quot;Ioffe&quot; /&gt; මැසුරොව් සහ මෂෙරොව් බෙලරුසියාවේ වේගවත් කාර්මිකකරණය සහ සෝවියට් සංගමයේ දුප්පත්ම ජනරජවලින් එකක සිට එහි ධනවත්ම ජනරජයක් බවට පරිවර්තනය වීම අධීක්ෂණය කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |title=Belarus: The Last European Dictatorship |publisher=Yale University Press |year=2011 |isbn=978-0-300-25921-6 |edition=New |location=New Haven, London |pages=237–239}}&lt;/ref&gt; 1986 දී, අසල්වැසි යුක්රේන එස්එස්ආර් හි දේශසීමාවෙන් කිලෝමීටර 16 ක් ඔබ්බට පිහිටි චර්නොබිල් බලාගාරයේ පිපිරීමෙන් ඇති වූ න්‍යෂ්ටික බලපෑමෙන් වැඩි කොටසක් (70%) බයිලෝරුසියානු එස්එස්ආර් දූෂණය විය.&lt;ref name=&quot;Gorby&quot;&gt;{{cite web |last=Fedor |first=Helen |year=1995 |title=Belarus- Perestroika |url=http://countrystudies.us/belarus/12.htm |access-date=26 March 2007 |work=Belarus: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53727243|title=Belarus: Five things you may not know about the country|date=11 August 2020|work=BBC News|access-date=16 August 2020}}&lt;/ref&gt;

1980 ගණන්වල අග භාගය වන විට, දේශපාලන ලිබරල්කරණය ජාතික පුනර්ජීවනයකට තුඩු දුන් අතර, බෙලරුසියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණ නිදහසට පක්ෂපාතී ප්‍රධාන බලවේගයක් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 February 2006 |title=Post-Soviet Belarus: A Timeline |url=https://www.rferl.org/a/1066125.html |website=rferl.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941637|title=Belarus profile – Timeline|date=20 August 2018|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

=== ස්වාධීනත්වය ===
[[ගොනුව:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg|thumb|රුසියාව, යුක්රේනය සහ බෙලරුසියාවේ නායකයින් 1991 දෙසැම්බර් 8 වන දින සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හරිමින් බෙලවේෂා ගිවිසුම් අත්සන් කළහ]]
1990 මාර්තු මාසයේදී, බයිලෝරුසියානු SSR හි උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ ආසන සඳහා මැතිවරණය පැවැත්විණි. බොහෝ දුරට නිදහසට පක්ෂපාතී බෙලරුසියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණ සමඟ සම්බන්ධ වූ විපක්ෂ අපේක්ෂකයින් ආසනවලින් 10% ක් පමණක් ලබා ගත්තද,&lt;ref name=&quot;byind&quot;&gt;{{cite web |last=Fedor |first=Helen |year=1995 |title=Belarus&amp;nbsp;– Prelude to Independence |url=http://countrystudies.us/belarus/39.htm |access-date=22 December 2007 |work=Belarus: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]]}}&lt;/ref&gt; 1990 ජූලි 27 වන දින බෙලරුසියානු සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජයේ රාජ්‍ය ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීම මගින් බෙලරුස් තමන් ස්වෛරී බව ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History, Belarus |url=https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402173018/https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |archive-date=2 April 2019 |access-date=6 April 2021 |website=Belarus.by}}&lt;/ref&gt;

1991 අප්‍රේල් මාසයේදී පුළුල් පරිමාණයේ වැඩවර්ජන ඇති විය. බයිලෝරුසියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ සහාය ඇතිව, 1991 අගෝස්තු 25 වන දින රටේ නම බෙලරුස් ජනරජය ලෙස වෙනස් කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Belarus|access-date=4 March 2016|year=2016|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;byind&quot; /&gt; බෙලාරුස්හි උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ සභාපති ස්ටැනිස්ලාව් ෂුෂ්කෙවිච්, 1991 දෙසැම්බර් 8 වන දින බියාලෝවීසා වනාන්තරයේදී රුසියාවේ බොරිස් යෙල්ට්සින් සහ යුක්රේනයේ ලියොනිඩ් ක්‍රව්චුක් හමුවී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීම සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ස්වාධීන රාජ්‍යයන් පිහිටුවීම විධිමත් ලෙස ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;byind&quot; /&gt;

1992 ජනවාරි මාසයේදී, බෙලාරුසියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණ එම වසරේ අග භාගයේදී, නියමිත කාලයට වසර දෙකකට පෙර, පූර්ව මැතිවරණ සඳහා උද්ඝෝෂනය කළේය. එම වසරේ මැයි මාසය වන විට, ජනමත විචාරණය පැවැත්වීම සඳහා පෙත්සමක් සඳහා අත්සන් 383,000 ක් පමණ එකතු කර තිබූ අතර, එය එවකට ජනමත විචාරණයකට ඉදිරිපත් කිරීමට නීත්‍යානුකූලව අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා 23,000 ක් වැඩි විය. එසේ තිබියදීත්, ජනමත විචාරණය සඳහා දිනය තීරණය කිරීම සඳහා බෙලාරුස් ජනරජයේ උත්තරීතර කවුන්සිලයේ රැස්වීම මාස හයකින් ප්‍රමාද විය. කෙසේ වෙතත්, එවැනි සාක්ෂි නොමැති බැවින්, දැවැන්ත අක්‍රමිකතා හේතුවෙන් උත්තරීතර කවුන්සිලය පෙත්සම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. උත්තරීතර කවුන්සිලය සඳහා මැතිවරණ 1994 මාර්තු සඳහා නියම කරන ලදී. පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ පිළිබඳ නව නීතියක් 1993 වන විට සම්මත කර ගැනීමට නොහැකි විය. ජනමත විචාරණය පිළිබඳ ආරවුල්, එවකට උත්තරීතර කවුන්සිලය පාලනය කළ සහ දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණවලට බොහෝ දුරට විරුද්ධ වූ බෙලාරුසියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ බොහෝ දුරට ගතානුගතික පක්ෂයට ප්‍රතීතනය කරන ලදී, සමහර නියෝජිතයින් බෙලාරුසියානු ස්වාධීනත්වයට විරුද්ධ වූ බවට චෝදනා එල්ල විය.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States 1997 |date=November 1996 |publisher=Europa Publications Limited |isbn=1-85743-025-5 |edition=3 |page=181}}&lt;/ref&gt;

=== ලුකෂෙන්කෝ යුගය ===
[[ගොනුව:Belarus_1997_CIA_map.jpg|thumb|1997 බෙලාරුස් සිතියම]]
1994 මාර්තු මාසයේදී ජාතික ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කරන ලද අතර එහි අගමැතිගේ කාර්යයන් බෙලාරුස් ජනාධිපතිවරයාට ලබා දෙන ලදී. 1994 ජුනි 24 සහ 1994 ජූලි 10 දින පැවති ජනාධිපති ධුරය සඳහා වට දෙකක මැතිවරණයක්&lt;ref name=&quot;Factbook&quot; /&gt; කලින් නොදන්නා ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ ජාතික ප්‍රමුඛත්වයට පත් කළේය. පළමු වටයේදී ඔහු ඡන්දවලින් 45% ක් සහ දෙවන වටයේදී 80% ක්&lt;ref name=&quot;byind&quot; /&gt; ලබා ගනිමින් 14% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත් වියචෙස්ලාව් කෙබිච් පරාජය කළේය. නිදහසින් පසු බෙලරුස් හි පැවති පළමු සහ එකම නිදහස් මැතිවරණය මෙම මැතිවරණය විය.&lt;ref&gt;[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm Profile: Europe's last dictator?] BBC News, 10 September 2001&lt;/ref&gt;

2000 දශකයේ බෙලරුස් සහ එහි ප්‍රාථමික ආර්ථික හවුල්කරු වන රුසියාව අතර ආර්ථික ආරවුල් කිහිපයක් ඇති විය. පළමුවැන්න 2004 රුසියාව-බෙලරුස් බලශක්ති ආරවුල වූ අතර, මිල එකඟ නොවීම් හේතුවෙන් රුසියානු බලශක්ති දැවැන්තයෙකු වන ගැස්ප්‍රොම් බෙලරුස් වෙත ගෑස් ආනයනය කිරීම නැවැත්වීය. 2007 රුසියාව-බෙලරුස් බලශක්ති ආරවුල කේන්ද්‍රගත වූයේ බෙලරුස් බෙලරුස් හරහා දිවෙන ඩ්‍රුෂ්බා නල මාර්ගයෙන් තෙල් සිප ගන්නා බවට ගැස්ප්‍රොම් විසින් කරන ලද චෝදනා මත ය. වසර දෙකකට පසු, වෙළඳ ආරවුලක් ලෙස හැඳින්වෙන කිරි යුද්ධය ආරම්භ වූයේ, රුසියාව බෙලරුසියාව අබ්කාසියාවේ සහ දකුණු ඔසෙටියාවේ ස්වාධීනත්වය පිළිගැනීමට අවශ්‍ය වූ විට සහ සිදුවීම් මාලාවක් හරහා බෙලරුස් වෙතින් කිරි නිෂ්පාදන ආනයනය තහනම් කිරීමට හේතු විය.

2011 දී, ලුකෂෙන්කෝගේ රජයේ මධ්‍යගත ආර්ථිකය පාලනය කිරීම හේතුවෙන් බෙලරුස් දැඩි ආර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන් අතර, උද්ධමනය 108.7% දක්වා ළඟා විය.&lt;ref name=&quot;2011-crisis&quot;&gt;{{cite web |author=Andrew E. Kramer |date=11 May 2011 |title=Belarus Economic Crisis Deepens as Currency Plunges |url=https://www.nytimes.com/2011/05/12/world/europe/12belarus.html |url-access=limited |work=The New York Times}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; 2011 මින්ස්ක් මෙට්‍රෝ බෝම්බ ප්‍රහාරය සිදු වූ එම කාලය තුළම පුද්ගලයින් 15 දෙනෙකු මිය ගොස් 204 දෙනෙකු තුවාල ලැබූහ. දින දෙකක් ඇතුළත අත්අඩංගුවට ගත් සැකකරුවන් දෙදෙනෙකු අපරාධකරුවන් බව පාපොච්චාරණය කළ අතර 2012 දී වෙඩි තබා ඝාතනය කරන ලදී. &quot;පැහැදිලි ත්‍රස්ත ප්‍රහාරය&quot; හෙළා දකිමින් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ප්‍රකාශයේ පෙර නොවූ විරූ වචන වලින් බෙලරුසියානු රජය විසින් ප්‍රසිද්ධ කරන ලද සිදුවීම්වල නිල අනුවාදය ප්‍රශ්න කරන ලදී. බෝම්බ ප්‍රහාරය පිටුපස බෙලරුසියානු රජයම සිටින බවට ඇති හැකියාව පිළිබඳව දැනුම් දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Security Council Press Statement on Minsk Bombing &amp;#124; Meetings Coverage and Press Releases |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10225.doc.htm |website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;[[ගොනුව:Alexander_Lukashenko,_opening_of_Slavianski_Bazar_2014.jpg|thumb|ඇලෙක්සැන්ඩර් ලුකෂෙන්කෝ 1994 සිට බෙලරුස් පාලනය කර ඇත.]]
2020 බෙලරුසියානු ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු රට පුරා මහජන විරෝධතා ඇති විය,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/19/belarus-protest-not-anti-russian-putin-interfere/|title=Belarus's Protests Aren't Particularly Anti-Putin|date=19 August 2020|work=Foreign Policy}}&lt;/ref&gt; එහිදී ලුකෂෙන්කෝ හයවන වරටත් බලයට පත්වීමට උත්සාහ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/dc7ec04bfb73782a094c18ed4e63feaa|title=Protests in Belarus continue despite challenger's departure|date=11 August 2020|work=Associated Press}}&lt;/ref&gt; අසල්වැසි රටවල් වන පෝලන්තය සහ ලිතුවේනියාව ලුකෂෙන්කෝ බෙලරුස් හි නීත්‍යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළි නොගන්නා අතර ලිතුවේනියානු රජය ප්‍රධාන විපක්ෂ අපේක්ෂක ස්වියාට්ලානා සිකානූස්කායා සහ විල්නියස් හි බෙලරුසියානු විපක්ෂයේ අනෙකුත් සාමාජිකයින් සඳහා නිවසක් වෙන් කර ඇත.&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 March 2021 |title=Belarus asks Lithuania to extradite opposition leader Tsikhanouskaya |url=https://www.euronews.com/2021/03/05/belarus-asks-lithuania-to-extradite-opposition-leader-tsikhanouskaya |access-date=13 April 2021 |publisher=Euronews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lithuania to Belarus: 'Rather watch hell freeze over' than deliver Tsikhanouskaya |url=https://www.dw.com/en/lithuania-to-belarus-rather-watch-hell-freeze-over-than-deliver-tsikhanouskaya/a-56787250 |access-date=13 April 2021 |publisher=Deutsche Welle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 January 2021 |title=Headquarters of Tsikhanouskaya, Coordination Council and National Anti-Crisis Management |url=https://www.voiceofbelarus.com/headquarters-of-tsikhanouskaya/ |access-date=13 April 2021 |publisher=Voice of Belarus}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54090389|title=Belarus protests: Why Poland is backing the opposition|date=10 September 2020|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/c70e47ca9c2c3526324c89982c1bac26|title=Belarus opposition leader: Foreign mediation may be needed|date=9 September 2020|work=Associated Press}}&lt;/ref&gt; යුරෝපීය සංගමය, කැනඩාව, එක්සත් රාජධානිය හෝ එක්සත් ජනපදය විසින් ලුකෂෙන්කෝ බෙලරුස් හි නීත්‍යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගෙන නොමැත.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 2020 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: &quot;Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him&quot; |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |publisher=eeas.europa.eu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dave Lawler, [https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html &quot;U.S. no longer recognizes Lukashenko as the legitimate president of Belarus&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html|date=21 December 2021}}, ''Axios''. 24 September 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/belarus-election-result-2020-protest-uk-lukashenko-dominic-raab-latest-a9673596.html|title=Belarus election: UK refuses to recognise the result and demands international investigation into 'grisly repression' of protests|date=17 August 2020|location=London|website=The Independent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-denounces-lukashenko-inauguration-belarus-1.5736840|title=Canada denounces Lukashenko's inauguration in Belarus, preparing sanctions over human rights violations|date=24 September 2020|work=CBC News}}&lt;/ref&gt; රට තුළ පවතින විරෝධතා අතරතුර දූෂිත මැතිවරණය සහ දේශපාලන පීඩනය හේතුවෙන් යුරෝපීය සංගමය, කැනඩාව, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදය බෙලරුසියාවට එරෙහිව සම්බාධක පනවා ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/eu-leaders-agree-to-adopt-sanctions-on-belarus-officials-11601596533|title=U.S., EU Sanction Belarus in Coordinated Western Action|date=24 August 2020|newspaper=The Wall Street Journal|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-idUSKBN26K2R1|title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko|last1=Ljunggren|first1=Josh Smith|date=29 September 2020|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; රුසියානු යුක්රේන ආක්‍රමණයට රටේ භූමිකාව සහ සහාය දැක්වීමෙන් පසුව 2022 දී තවදුරටත් සම්බාධක පැනවීය; රුසියානු හමුදාවන්ට බෙලරුසියානු භූමියෙන් ආක්‍රමණයේ කොටසක් සිදු කිරීමට අවසර දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-60580294|title=Ukraine conflict: UK sanctions Belarus for role in Russian invasion|date=1 March 2022|work=BBC News|access-date=29 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-approves-new-sanctions-against-belarus-over-ukraine-invasion-source-2022-03-02/|title=EU bans 70% of Belarus exports to bloc with new sanctions over Ukraine invasion|last=Guarascio|first=Francesco|date=2 March 2022|work=[[Reuters]]|access-date=29 March 2022}}&lt;/ref&gt; සම්බාධක මගින් ආයතනික කාර්යාල සහ රජයේ තනි නිලධාරීන් පමණක් නොව, රජය සතු ව්‍යවසාය කාර්මික අංශයේ සේවය කරන පෞද්ගලික පුද්ගලයින් ද ඉලක්ක කර ගන්නා ලදී.&lt;ref name=&quot;efrusi&quot;&gt;{{cite news|url=https://static.rusi.org/could-russias-reliance-on-belarus-be-its-soft-underbelly.pdf|title=Could Russia's Reliance on Belarus be its Soft Underbelly?|last1=Ferris|first1=Emily|date=12 January 2023|publisher=The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies}}&lt;/ref&gt; නෝර්වේ සහ ජපානය බෙලරුස් ජාත්‍යන්තර සැපයුම් දාමයෙන් හුදකලා කිරීම අරමුණු කරගත් සම්බාධක තන්ත්‍රයට එක් වී ඇත. බොහෝ ප්‍රධාන බෙලරුසියානු බැංකු ද සීමාවන් යටතේ පවතී.&lt;ref name=&quot;efrusi&quot; /&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>rn2dzxljtgkjuwyla071wokv9x7guhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185767</id>
    <revision>
      <id>797422</id>
      <parentid>770012</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124905" sha1="3kt5cd1qjj5qinc2qs8fwq0xoyuvy30" xml:space="preserve">[[File:NHM_-_Bandin_Fahrzeug_mit_Vögeln.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NHM_-_Bandin_Fahrzeug_mit_V%C3%B6geln.jpg|thumb|සොකොලැක් අසල බන්ජානි සිට යකඩ යුගයේ වන්දනා කරත්තයක්]]

=== මුල් ඉතිහාසය ===
බොස්නියාව අවම වශයෙන් පැලියොලිතික් යුගයේ සිට ජනාවාස වී ඇත. විශේෂයෙන්, ස්ටොලැක් අසල බඩන්ජ් ගුහාවේ පැරණිතම ගුහා කැටයම් වලින් එකක් දක්නට ලැබෙන අතර, එය අශ්වයෙකු යැයි විශ්වාස කරන සත්ව රූපයක් නිරූපණය කරයි, එය ආසන්න වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 13,000 සිට 12,000 දක්වා දිව යයි.&lt;ref&gt;{{harvnb|Shpuza|2022|p=553}}; {{harvnb|Zindel|Lippert|Lahi|Kiel|2018|p=346}}; {{harvnb|Bejko|Morris|Papadopoulos|Schepartz|2015|p=4}}; {{harvnb|Hammond|Wilkes|2012|p=726}}; {{harvnb|Dausse|2015|p=28}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Palaeolithic site of Badanj |url=https://hwr.ba/culture-and-heritage/palaeolithic-site-of-badanj/ |access-date=2025-04-05 |website=hwr.ba |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cave art at Badanj |url=https://www.centarzakrs.ba/bh/speleologija/42-cave-art-at-badanj.html |access-date=2025-04-05 |website=www.centarzakrs.ba}}&lt;/ref&gt; නව ශිලා යුගයේදී, බොස්නා ගඟ දිගේ බට්මීර් සහ කකන්ජ් වැනි සැලකිය යුතු සංස්කෘතීන් මතු විය. ක්‍රි.පූ. 5100 සිට 4500 දක්වා සමෘද්ධිමත් වූ බට්මීර් සංස්කෘතිය එහි සුවිශේෂී පිඟන් මැටි සහ මානවරූපී ප්‍රතිමා සඳහා ප්‍රසිද්ධය. සරජේවෝ අසල කැණීම්වලින් මෙම සංස්කෘතියෙන් සංකීර්ණ ලෙස අලංකාර කරන ලද මැටි භාණ්ඩ සහ යථාර්ථවාදී මිනිස් ප්‍රතිමා සොයාගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |title=Butmir near Sarajevo |url=https://zemaljskimuzej.ba/en/predmeti/lokaliteti/butmir-near-sarajevo |access-date=2025-04-05 |website=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine |language=en}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රි.පූ. 8 වන සියවසේ සිට, ඉලිරියානු ගෝත්‍ර රාජධානි බවට පරිණාමය විය. වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ඉලිරියානු රාජධානි සහ රාජවංශ වූයේ අවසාන සහ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ඉලිරියානු රාජධානිය නිර්මාණය කළ ඩාර්ඩනි හි බාර්ඩිලිස් සහ ආර්ඩියායි හි ඇග්‍රොන් ය. ඇග්‍රොන් ආර්ඩියායි පාලනය කළ අතර ඔහුගේ පාලනය අනෙකුත් ගෝත්‍රවලට ද ව්‍යාප්ත කළේය.

ක්‍රි.පූ. 7 වන සියවසේ සිට ලෝකඩ යකඩ මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර, ඉන් පසුව තවමත් ලෝකඩයෙන් ආභරණ සහ කලා වස්තූන් පමණක් සාදන ලදී.&lt;ref name=&quot;geography&quot;&gt;{{cite book |last1=Gekić |first1=Haris |url=https://books.google.com/books?id=-BVuEAAAQBAJ&amp;pg=PA138 |title=The Geography of Bosnia and Herzegovina: Between East and West |last2=Bidžan-Gekić |first2=Aida |last3=Drešković |first3=Nusret |last4=Mirić |first4=Ranko |last5=Reményi |first5=Péter |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=9783030985233 |pages=138–139}}&lt;/ref&gt; උතුරේ හෝල්ස්ටැට් සංස්කෘතීන්ගේ බලපෑම යටතේ ඉලිරියානු ගෝත්‍ර, තරමක් වෙනස් වූ කලාපීය මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවා ගත්හ. මධ්‍යම බොස්නියාවේ සමහර ප්‍රදේශවල ඩේසිටියේට්ස් ගෝත්‍රය විසින් ජනාවාස කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;geography&quot; /&gt; යකඩ යුගයේ ග්ලැසිනැක්-මාටි සංස්කෘතිය ඔටාරියාටේ ගෝත්‍රය සමඟ සම්බන්ධ වේ.&lt;ref name=&quot;geography&quot; /&gt;

ඔවුන්ගේ ජීවිතයේ ඉතා වැදගත් කාර්යභාරයක් වූයේ මළවුන්ගේ නමස්කාරයයි, එය ඔවුන්ගේ ප්‍රවේශමෙන් භූමදාන කිරීම සහ භූමදාන උත්සව වලදී මෙන්ම ඔවුන්ගේ භූමදාන ස්ථානවල පොහොසත්කමෙන් ද දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;geography&quot; /&gt; උතුරු ප්‍රදේශවල, නොගැඹුරු සොහොන් වල ආදාහනය කිරීම සහ භූමදානය කිරීමේ දිගු සම්ප්‍රදායක් පැවති අතර, දකුණේ මළවුන් විශාල ගල් හෝ පස් ටුමුලි (ස්වදේශිකව ග්‍රොමයිල් ලෙස හැඳින්වේ) වල තැන්පත් කරන ලදී. හර්සගොවිනාවේ ඒවා මීටර් 50 ට වඩා පළල සහ මීටර් 5 ක් උස ස්මාරක ප්‍රමාණයට ළඟා විය. ජැපෝඩියානු ගෝත්‍රිකයින්ට සැරසිලි (කහ, නිල් හෝ සුදු වීදුරු පේස්ට් වලින් සාදන ලද බර, විශාල මාල, සහ විශාල ලෝකඩ ෆයිබුලා මෙන්ම ලෝකඩ තීරු වලින් සාදන ලද සර්පිලාකාර වළලු, දියමන්ති සහ හිස්වැසුම්) කෙරෙහි ඇල්මක් තිබුණි. 

ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේදී, කෙල්ට්වරුන්ගේ පළමු ආක්‍රමණය වාර්තා වේ. ඔවුන් මැටි භාණ්ඩ රෝදයේ තාක්ෂණය, නව වර්ගයේ ෆයිබුලා සහ විවිධ ලෝකඩ සහ යකඩ පටි ගෙනාවා. ඔවුන් ග්‍රීසියට යන ගමනේදී පමණක් ගමන් කළ බැවින් බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාහි ඔවුන්ගේ බලපෑම නොසැලකිය හැකිය. කෙල්ටික් සංක්‍රමණ බොහෝ ඉලිරියානු ගෝත්‍ර ඔවුන්ගේ පැරණි ඉඩම්වලින් අවතැන් කළ නමුත් සමහර කෙල්ටික් සහ ඉලිරියානු ගෝත්‍ර මිශ්‍ර විය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය සඳහා සංයුක්ත ඓතිහාසික සාක්ෂි දුර්ලභ ය, නමුත් සමස්තයක් වශයෙන් මෙම කලාපය විවිධ භාෂා කතා කරන විවිධ ජනයා ගණනාවක් විසින් ජනාකීර්ණ වූ බව පෙනේ.

[[File:Mogorjelo_Villa_Rustica.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mogorjelo_Villa_Rustica.jpg|thumb|චප්ල්ජිනා අසල 4 වන සියවසේ සිට පුරාණ රෝම උප නාගරික විලා රුස්ටිකා වන මොගොර්ජෙලෝ]]
දකුණේ නෙරෙට්වා ඩෙල්ටාවේ, ඉලිරියානු ඩාවෝර්ස් ගෝත්‍රයේ වැදගත් හෙලනිස්ටික් බලපෑම් තිබුණි.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tomašević |first1=Nebojša |title=Treasures of Yugoslavia: An Encyclopedic Touring Guide |date=1983 |publisher=Yugoslaviapublic |pages=306–307}}&lt;/ref&gt; ඔවුන්ගේ අගනුවර වූයේ ස්ටොලැක් අසල ඔසානිචි හි ඩාවෝර්සන් ය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Aličić |first1=Ahmed S. |title=Herzegovina |date=1981 |publisher=NIRO &quot;Privredni vjesnik&quot; |page=194}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ඩෝර්සන් නගරය, මෙගලිතික, මීටර් 5 ක් උස (ග්‍රීසියේ මයිසීනේ තරම් විශාල) ගල් පවුරු වලින් වටවී තිබූ අතර එය විශාල ට්‍රැපීසොයිඩ් ගල් කුට්ටි වලින් සමන්විත විය. ඩෝර්වරු අද්විතීය ලෝකඩ කාසි සහ මූර්ති නිර්මාණය කළහ.

ඉලිරියානුවන් සහ රෝමවරුන් අතර ගැටුම ක්‍රි.පූ. 229 දී ආරම්භ වූ නමුත් රෝමය ක්‍රි.ව. 9 වන තෙක් කලාපය ඈඳා ගැනීම සම්පූර්ණ කළේ නැත. රෝම ඉතිහාසඥ සූටෝනියස් විසින් විස්තර කරන ලද පරිදි, පියුනික් යුද්ධවලින් පසු රෝමය එහි ඉතිහාසයේ වඩාත්ම දුෂ්කර සටන් වලින් එකක් සටන් කළේ නූතන බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාහිදී ය.&lt;ref&gt;[[Suetonius]], Tiberius 16,17&lt;/ref&gt; මෙය බෙලම් බැටෝනියානම් ලෙස හැඳින්වෙන ඉලිරිකම්ට එරෙහි රෝම ව්‍යාපාරයයි.&lt;ref&gt;Miller, Norma. Tacitus: Annals I, 2002, {{ISBN|1-85399-358-1}}. It had originally been joined to Illyricum, but after the great Illyrian/Pannonian revolt of AD 6 it was made a separate province with its own governor&lt;/ref&gt; ඉලිරියානුවන් බඳවා ගැනීමේ උත්සාහයකින් පසුව ගැටුම ඇති වූ අතර, වසර හතරක් (ක්‍රි.ව. 6–9) පුරා කැරැල්ලක් පැවතුනි, පසුව ඔවුන් යටත් කර ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Stipčević |first1=Aleksandar |title=The Illyrians: History and Culture |date=1977 |publisher=Noyes Press |isbn=9780815550525}}&lt;/ref&gt; රෝම යුගයේදී, මුළු රෝම අධිරාජ්‍යයෙන් ලතින් භාෂාව කතා කරන පදිංචිකරුවන් ඉලිරියානුවන් අතර පදිංචි වූ අතර, රෝම සොල්දාදුවන්ට කලාපයේ විශ්‍රාම යාමට දිරිගැන්වීමක් ලැබුණි.{{sfn|Malcolm|2002|p=3}}

ක්‍රි.ව. 337 සහ 395 අතර අධිරාජ්‍යය බෙදීමෙන් පසුව, ඩල්මැටියා සහ පන්නෝනියාව බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ කොටස් බවට පත් විය. ක්‍රි.ව. 455 දී ඔස්ට්‍රොගොත්වරුන් විසින් මෙම කලාපය යටත් කර ගන්නා ලදී. පසුව එය ඇලන්වරුන් සහ හුන්වරුන් අතර අතට මාරු විය. 6 වන සියවස වන විට, ජස්ටිනියන් අධිරාජ්‍යයා I බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සඳහා එම ප්‍රදේශය නැවත අත්පත් කර ගත්තේය. 6 වන සහ 7 වන සියවස් වලදී ස්ලාව් ජාතිකයන් බෝල්කන් යටත් කර ගත්හ. ඉලිරියානු සංස්කෘතික ලක්ෂණ දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද අතර, ඇතැම් සිරිත් විරිත් සහ සම්ප්‍රදායන් සහ ස්ථාන නාම වලින් එය සනාථ වේ.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ardian, Adzanela (Axhanela) |url=https://www.academia.edu/2490281 |title=Illyrian Bosnia and Herzegovina-an overview of a cultural legacy |date=2004 |publisher=Centre for Balkan Studies, Online Balkan Centre |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819001829/https://www.academia.edu/2490281 |archive-date=19 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== මධ්‍යතන යුගය ===
[[File:Hvalov_zbornik1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hvalov_zbornik1.jpg|වම|thumb|මධ්‍යකාලීන බොස්නියාවේ හ්වාල්ගේ කෝඩෙක්ස්, නිදර්ශන ස්ලාවික් අත්පිටපත]]
[[File:Queen_Catherine_of_Bosnia.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Queen_Catherine_of_Bosnia.jpg|වම|thumb|කොසාකා මන්දිරයේ අවසාන රැජින වූ බොස්නියාවේ කැතරින් රැජිනට ලෙජර් ගල.]]
මුල් ස්ලාව් ජාතිකයන් 6 වන සහ 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී (සංක්‍රමණ කාලය මධ්‍යයේ) බොස්නියාව ඇතුළු බටහිර බෝල්කන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කළ අතර, බයිසැන්තියානුවන් විසින් ස්ක්ලවේනි ලෙස හැඳින්වෙන තනි ස්ලාවික් සම්මේලනයකින් ලබාගත් කුඩා ගෝත්‍රික ඒකක වලින් සමන්විත විය (ආශ්‍රිත ඇන්ටෙස්, දළ වශයෙන් කිවහොත්, බෝල්කන් වල නැගෙනහිර කොටස් යටත් විජිතකරණය කළ අතර).&lt;ref name=&quot;Columbia University Press&quot;&gt;{{cite book |author=Robert J. Donia |title=Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed |url=https://archive.org/details/bosniahercegovin0000doni |author2=John VA Fine |date=1994 |publisher=Columbia University Press |pages=[https://archive.org/details/bosniahercegovin0000doni/page/14 14]–16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hupchick, Dennis P. ''The Balkans from Constantinople to Communism'', pp. 28–30. Palgrave Macmillan (2004)&lt;/ref&gt; &quot;සර්බ්&quot; සහ &quot;ක්‍රොඒෂියානු&quot; යන ජනවාර්ගික නාම මගින් වාර්තා කරන ලද ගෝත්‍ර, 7 වන සියවසේ දෙවන කාර්තුව තුළ විශේෂයෙන් බොහෝ විය නොහැකි විවිධ පුද්ගලයින්ගේ දෙවන, පසුව සංක්‍රමණයක් ලෙස විස්තර කෙරේ;&lt;ref name=&quot;Columbia University Press&quot; /&gt;{{sfn|Fine|1991|p=53, 56}}&lt;ref name=&quot;Heather&quot;&gt;{{cite book |author=Heather, Peter |url=https://books.google.com/books?id=gbUlnaHlHS0C&amp;pg=PA404 |title=Empires and Barbarians: The Fall of Rome and the Birth of Europe |date=2010 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199752720 |pages=404–408, 424–425, 444 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820211955/https://books.google.com/books?id=gbUlnaHlHS0C&amp;pg=PA404 |archive-date=20 August 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම මුල් &quot;සර්බ්&quot; සහ &quot;ක්‍රොඒෂියානු&quot; ගෝත්‍ර, ඔවුන්ගේ නිශ්චිත අනන්‍යතාවය විද්වත් විවාදයට භාජනය වේ,&lt;ref name=&quot;Heather&quot; /&gt; අසල්වැසි ප්‍රදේශවල ස්ලාව් ජාතිකයන් අභිබවා ආධිපත්‍යය දැරීමට පැමිණියේය. නොයෙල් මැල්කම්ට අනුව, ගෝත්‍රික ක්‍රොඒෂියානුවන් &quot;දළ වශයෙන් නූතන ක්‍රොඒෂියාවට අනුරූප ප්‍රදේශයක පදිංචි වූ අතර, බොහෝ විට ඩ්‍රිනා නිම්නයේ නැගෙනහිර තීරුව හැරුණු විට බොස්නියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ ද ඇතුළත් විය&quot;, ගෝත්‍රික සර්බියානුවන් &quot;නූතන නිරිතදිග සර්බියාවට (පසුව රාස්කා ලෙස හැඳින්විණි) අනුරූප ප්‍රදේශයක් පදිංචි කළ අතර, ක්‍රමයෙන් ඔවුන්ගේ පාලනය ඩුක්ල්ජා සහ හම් යන ප්‍රදේශවලට ව්‍යාප්ත කළහ&quot;.{{sfn|Malcolm|2002|p=8|ps=: The Serbs settled in an area corresponding to modern south-western Serbia (a territory which later in the middle ages became known as Raška or Rascia), and gradually extended their rule into the territories of Duklje or Dioclea (Montenegro) and Hum or Zachumlje (Herzegovina). The Croats settled in areas roughly corresponding to modern Croatia, and probably also including most of Bosnia proper, apart from the eastern strip of the Drina valley.}} අනෙක් අතට, ජෝන් වැන් ඇන්ට්වර්ප් ෆයින් ජූනියර්, ක්‍රොඒෂියාව, ඩල්මැටියාව සහ බටහිර බොස්නියාව සම්බන්ධ කර ගැනීම සඳහා ගෝත්‍රික ක්‍රොඒෂියානුවන් පදිංචි කිරීම විස්තර කරන අතර, බොස්නියාවේ ඉතිරි කොටස මුල් සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු පාලනය අතර භූමියක් බව පෙනේ.{{sfn|Fine|1991|p=53(I)|ps=: The Croats settled in Croatia, Dalmatia, and western Bosnia. The rest of Bosnia seems to have been territory between Serb and Croatian rule.}}

10 වන සියවසේ මැද භාගයේදී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වූ කොන්ස්ටන්ටයින් පෝර්ෆිරොජෙනිටස්ගේ ඩි ඇඩ්මිනිස්ට්‍රැන්ඩෝ ඉම්පීරියෝ හි, සර්බියානුවන් සහ ඔවුන් දැන් ජීවත් වන රට යන මාතෘකාව යටතේ, බොස්නියාව ප්‍රථම වරට භූමියක් (හොරියන් බොසෝනා) ලෙස සඳහන් කර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ.{{sfn|Basic|2009|p=123}} මෙය ශාස්ත්‍රීය වශයෙන් කිහිප ආකාරයකින් අර්ථකථනය කර ඇති අතර, විශේෂයෙන් සර්බියානු ජාතික දෘෂ්ටිවාදීන් විසින් බොස්නියාව මුලින් &quot;සර්බියානු&quot; දේශයක් බව ඔප්පු කිරීමට භාවිතා කර ඇත.{{sfn|Basic|2009|p=123}} අනෙකුත් විද්වතුන් පරිච්ඡේදයේ බොස්නියාව ඇතුළත් කිරීම සර්බියානු මහා ආදිපාදවරයා වන චස්ලාව්ගේ තාවකාලික පාලනයේ ප්‍රතිඵලයක් පමණක් බව තහවුරු කර ඇති අතර, පෝර්ෆිරොජෙනිටස් බොස්නියාව &quot;සර්බියානු දේශයක්&quot; බව කොතැනකවත් පැහැදිලිව නොකියන බව ද පෙන්වා දෙයි.{{sfn|Basic|2009|p=123–28}} ඇත්ත වශයෙන්ම, බොසෝනා (බොස්නියා) යන වචනය දිස්වන විවේචනාත්මක වාක්‍යයේ පරිවර්තනයම විවිධ අර්ථකථනවලට යටත් වේ.{{sfn|Basic|2009|p=123}} කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, බොස්නියාව තමන්ගේම පාලකයා යටතේ ඒකකයක් පිහිටුවා ගත් අතර, ඔහු තමා බොස්නියානු ලෙස හැඳින්වීය.{{sfn|Fine|1991|p=53}} බොස්නියාව, අනෙකුත් ප්‍රදේශ සමඟ, 11 වන සියවසේදී ඩක්ල්ජා හි කොටසක් බවට පත් විය, නමුත් එය තමන්ගේම වංශවත් බව සහ ආයතන රඳවා ගත්තේය.{{sfn|Fine|1991|p=223}}

[[File:Medieval_Bosnian_State_Expansion-en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Medieval_Bosnian_State_Expansion-en.svg|thumb|බොස්නියාවේ බැනේට් සහ අනුප්‍රාප්තික බොස්නියා රාජධානිය පුරා පැතිරුණු මධ්‍යතන යුගයේ බොස්නියාව]]
ඉහළ මධ්‍යතන යුගයේදී, දේශපාලන තත්වයන් නිසා හංගේරියානු රාජධානිය සහ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය අතර ප්‍රදේශය තරඟ කිරීමට හේතු විය. 12 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී දෙදෙනා අතර තවත් බල මාරුවකින් පසුව, බොස්නියාව දෙකෙහිම පාලනයෙන් බැහැරව සිටි අතර බොස්නියාවේ බැනේට් ලෙස මතු විය (දේශීය තහනම් පාලනය යටතේ).{{sfn|Malcolm|2002}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=Paul Mojzes. Religion and the war in Bosnia. Oxford University Press, 2000, p 22; &quot;Medieval Bosnia was founded as an independent state (Banate) by Ban Kulin (1180–1204).&quot;.}}&lt;/ref&gt; නමින් හැඳින්වෙන පළමු බොස්නියානු තහනම වූයේ බෑන් බොරික් ය.{{sfn|Fine|1991|p=288}} දෙවැන්න බෑන් කුලින් ය, ඔහුගේ පාලනය බොස්නියානු පල්ලිය සම්බන්ධ මතභේදයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය - රෝමානු කතෝලික පල්ලිය විසින් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික යැයි සැලකේ. බොස්නියාව කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය නැවත ලබා ගැනීමේ මාර්ගයක් ලෙස මෙම ගැටලුව සම්බන්ධයෙන් පල්ලියේ දේශපාලනය භාවිතා කිරීමට හංගේරියානු උත්සාහයන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, කුලින් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය අත්හැරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය පල්ලියේ නායකයින්ගේ කවුන්සිලයක් පවත්වා 1203 දී කතෝලික ආගම වැළඳ ගත්තේය. එසේ තිබියදීත්, 1204 දී කුලින්ගේ මරණයෙන් බොහෝ කලකට පසු හංගේරියානු අභිලාෂයන් නොවෙනස්ව පැවතුන අතර, 1254 දී අසාර්ථක ආක්‍රමණයකින් පසුව පමණක් අඩු විය. මෙම කාලය තුළ, ජනගහනය ඩොබ්‍රි බොෂ්න්ජානි (&quot;හොඳ බොස්නියානුවන්&quot;) ලෙස හැඳින්විණි.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Robert J. Donia, John V.A Fine |url=https://books.google.com/books?id=0rIGA0rluO0C&amp;pg=PA71 |title=''Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed'' |date=2005 |publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers |isbn=9781850652120 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915082854/https://books.google.com/books?id=0rIGA0rluO0C&amp;pg=PA71 |archive-date=15 September 2015 |url-status=live}}, p. 71; ''In the Middle Ages the Bosnians called themselves &quot;Bosnians&quot; or used even more local (county, regional) names''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kolstø |first=Pål |url=https://books.google.com/books?id=KQkXAQAAIAAJ&amp;q=called+the+bosnjani |title=''Myths and boundaries in south-eastern Europe'' |date=2005 |publisher=Hurst &amp; Co. |isbn=9781850657675 |access-date=16 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805011503/https://books.google.com/books?id=KQkXAQAAIAAJ&amp;q=called+the+bosnjani |archive-date=5 August 2020 |url-status=live}}, p. 120; ''..medieval Bosnia was a country of one people, of the single Bosnian people called the Bošnjani, who belonged to three confessions''.&lt;/ref&gt; පර්යන්ත ප්‍රදේශවල ඉඳහිට දක්නට ලැබුණද, සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු නම් බොස්නියාවේ නිසි ලෙස භාවිතා නොකළේය.&lt;ref name=&quot;lrb.co.uk&quot;&gt;{{cite journal|author=[[John Van Antwerp Fine Jr.]]|date=28 April 1994|title=What is a Bosnian?|url=http://www.lrb.co.uk/v16/n08/john-fine/what-is-a-bosnian|url-status=live|journal=London Review of Books|publisher=London Review of Books; Vol.16 No.8. 28 April 1994|volume=16|issue=8|pages=9–10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203022855/http://www.lrb.co.uk/v16/n08/john-fine/what-is-a-bosnian|archive-date=3 December 2013|access-date=30 June 2016}}&lt;/ref&gt;

එතැන් සිට 14 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා බොස්නියානු ඉතිහාසය ෂුබික් සහ කොට්‍රොමැනික් පවුල් අතර බල අරගලයකින් සලකුණු විය. මෙම ගැටුම 1322 දී අවසන් වූ අතර, දෙවන කොට්‍රොමැනික් බෑන් බවට පත් විය. 1353 දී ඔහුගේ මරණය වන විට, ඔහු උතුරට සහ බටහිරට මෙන්ම සහුම්ල්ජේ සහ ඩල්මැටියාවේ සමහර කොටස් ඈඳා ගැනීමට සමත් විය. ඔහුගෙන් පසු ඔහුගේ අභිලාෂකාමී බෑණනුවන් වන ට්වර්ට්කෝ විසින් පාලනය භාර ගන්නා ලදී. ඔහු වංශවත් බව සහ පවුල් අතර ආරවුල් සමඟ දිගුකාලීන අරගලයකින් පසුව, 1367 දී රටේ සම්පූර්ණ පාලනය ලබා ගත්තේය. 1377 වසර වන විට, බොස්නියාවේ හදවතේ විසෝකෝ අසල මයිල් හි පළමු බොස්නියානු රජු ලෙස ට්වර්ට්කෝ කිරීටය ලැබීමත් සමඟ බොස්නියාව රාජධානියක් බවට උසස් කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Mile&quot;&gt;{{cite web |title=Declared as national monument |url=http://www.aneks8komisija.com.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=1341 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116053150/http://www.aneks8komisija.com.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=1341 |archive-date=16 January 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;An&quot;&gt;Anđelić Pavao, Krunidbena i grobna crkva bosanskih vladara u Milima (Arnautovićima) kod Visokog. Glasnik Zemaljskog muzeja XXXIV/1979., Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1980,183–247&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singleton |first=Frederick Bernard |title=A Short History of the Yugoslav Peoples |url=https://archive.org/details/shorthistoryofyu0000sing |date=1985 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-27485-0 |page=496 |ref=Singleton_1985}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත්, 1391 දී ඔහුගේ මරණයෙන් පසු, බොස්නියාව දිගු පරිහානියකට ඇද වැටුණි. ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය යුරෝපය යටත් කර ගැනීම ආරම්භ කර ඇති අතර 15 වන සියවසේ මුල් භාගය පුරාම බෝල්කන් ප්‍රදේශයට ප්‍රධාන තර්ජනයක් එල්ල කර තිබුණි. අවසාන වශයෙන්, දශක ගණනාවක දේශපාලන හා සමාජ අස්ථාවරත්වයෙන් පසුව, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් එය යටත් කර ගැනීමෙන් පසු 1463 දී බොස්නියා රාජධානිය පැවතීම නතර විය.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bosnia and Herzegovina – Ottoman Bosnia |url=https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403215257/https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina |archive-date=3 April 2019 |access-date=2020-09-02 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

මධ්‍යකාලීන බොස්නියාවේ, අවම වශයෙන් වංශවත් අය අතර, ඔවුන් සර්බියාව සමඟ ඒකාබද්ධ රාජ්‍යයක් බෙදා ගත් බවත්, ඔවුන් එකම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමකට අයත් බවත් පොදු දැනුවත්භාවයක් තිබුණි. දේශපාලන හා සමාජ සංවර්ධනයේ වෙනස්කම් හේතුවෙන් කාලයත් සමඟ එම දැනුවත්භාවය අඩු වූ නමුත් එය සර්බියානු රාජ්‍යයේ කොටසක් වූ හර්සගොවිනා සහ බොස්නියාවේ සමහර ප්‍රදේශවල තබා ගන්නා ලදී.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Isailovović|first=Neven|date=2018|title=Pomeni srpskog imena u srednjovjekovnim bosanskim ispravama|journal=Srpsko pisano nasljeđe i istorija srednjovjekovne Bosne i Huma|pages=276}}&lt;/ref&gt;

=== ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය ===
[[File:Bosnia_Eyalet,_Central_europe_1683.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bosnia_Eyalet,_Central_europe_1683.png|thumb|1683 දී බොස්නියාව යටත් කර ගැනීම]]
බොස්නියාව ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීම රටේ ඉතිහාසයේ නව යුගයක් සනිටුහන් කළ අතර දේශපාලන හා සංස්කෘතික භූ දර්ශනයේ දැඩි වෙනස්කම් හඳුන්වා දුන්නේය. ඔටෝමාන්වරු එහි ඓතිහාසික නාමය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව සමඟ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ඒකාබද්ධ පළාතක් ලෙස බොස්නියාව ඇතුළත් කළහ.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Buzov |first1=Snježana |title=Ottoman Bosnia: A History in Peril |date=2004 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0-2992-0714-4 |editor1-last=Koller |editor1-first=Markus |pages=83–92 |chapter=Ottoman Perceptions of Bosnia as Reflected in the Works of Ottoman Authors who Visited or Lived in Bosnia |editor-last2=Karpat |editor-first2=Kemal H.}}&lt;/ref&gt; බොස්නියාව තුළ, ඔටෝමාන්වරු භූමියේ සමාජ-දේශපාලන පරිපාලනයේ ප්‍රධාන වෙනස්කම් ගණනාවක් හඳුන්වා දුන්හ; නව ඉඩම් හිමිකාරීත්ව පද්ධතියක්, පරිපාලන ඒකක ප්‍රතිසංවිධානය කිරීම සහ පන්ති සහ ආගමික අනුබද්ධතාවය අනුව සමාජ වෙනස්කම් කිරීමේ සංකීර්ණ පද්ධතියක් ඇතුළුව.{{sfn|Malcolm|2002}}

ඔටෝමාන් ආක්‍රමණයෙන් පසුව, බොස්නියාවෙන් පිටතට ජනතාවගේ ස්ථාවර ප්‍රවාහයක් සිදු වූ අතර බොස්නියාවේ අතහැර දැමූ ගම්මාන විශාල සංඛ්‍යාවක් ඔටෝමාන් ලේඛනවල සඳහන් වේ,&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Bosnia: A Short History , Chapter: Islamicization of Bosnia&lt;/ref&gt; අවසානයේ රැඳී සිටි අය මුස්ලිම්වරුන් බවට පත් විය. බොස්නියාවේ බොහෝ කතෝලිකයන් මුල් ඔටෝමාන් ආක්‍රමණයේදී අසල්වැසි කතෝලික රටවලට පලා ගියහ.&lt;ref&gt;Bosnia: a short history p. 55&lt;/ref&gt; 15-16 වන සියවස්වල ඔටෝමාන් බොස්නියාවේ සිදු වූ මුල් මුස්ලිම් ආගමට හැරවීම් බොස්නියාවෙන් පිටත සිට පැමිණි විශාල මුස්ලිම් ජනාවාසවලට වඩා රැඳී සිටි ප්‍රදේශවාසීන් අතර වූ බව සාක්ෂිවලින් පෙනී යයි.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; හර්සගොවිනාවේ, බොහෝ ඕතඩොක්ස් ජනයා ද ඉස්ලාමය වැළඳගෙන තිබුණි.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; 16 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 17 වන සියවසේ මුල් භාගය වන විට, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ මුස්ලිම්වරුන් නිරපේක්ෂ බහුතරයක් බවට පත්ව ඇති බව සැලකේ. ඇල්බේනියානු කතෝලික පූජක ප්ජෙටර් මැස්රෙකු 1624 දී වාර්තා කළේ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ මුස්ලිම්වරුන් 450,000 ක්, කතෝලිකයන් 150,000 ක් සහ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ජාතිකයන් 75,000 ක් සිටි බවයි.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

පූර්ව ඔටෝමාන් යුගයේදී බොස්නියාවේ නිසි ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ ක්‍රියාකාරකම් නොමැති විය.&lt;ref&gt;Bosnia: A Short History p. 71&lt;/ref&gt; ඔටෝමාන් ප්‍රතිපත්තියේ සෘජු ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොස්නියාවේ ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ජනගහනයක් හඳුන්වා දෙන ලදී.&lt;ref name=&quot;Bosnia: A Short History p. 55&quot;&gt;Bosnia: A Short History p. 55&lt;/ref&gt; 15 වන සියවසේ සිට සහ ඉන් ඉදිරියට, සර්බියාවේ සහ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලින් පැමිණි ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් (ඕතඩොක්ස් ව්ලැච්වරු සහ ව්ලැච් නොවන ඕතඩොක්ස් සර්බ්වරු) බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ පදිංචි වූහ.&lt;ref&gt;Bosnia: A Short History p. 71–73, p. 79–80&lt;/ref&gt; කතෝලිකයන්ට වඩා ඔටෝමාන්වරුන් විසින් අනුග්‍රහය දක්වන ලද බොහෝ ඕතඩොක්ස් පල්ලි ඔටෝමාන්වරුන් විසින් බොස්නියාවේ ඉදිකිරීමට අවසර දෙන ලදී.&lt;ref&gt;Bosnia: A Short History p. 71–73&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bosnia: A Short History p. 55&quot; /&gt; බොස්නියාවේ ව්ලැච්වරු කිහිප දෙනෙක් ද ඉස්ලාමීයකරණය වූ අතර සමහරක් (ප්‍රධාන වශයෙන් ක්‍රොඒෂියාවේ) කතෝලිකයන් බවට පත්විය.&lt;ref&gt;Bosnia: A Short History, Chapter: Serbs and Vlachs&lt;/ref&gt;

[[File:Bosnia_and_Herzegovina-02166_-_Počitelj_(10476710854).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bosnia_and_Herzegovina-02166_-_Po%C4%8Ditelj_(10476710854).jpg|දකුණ|thumb|220x220පික්|1383 දී බොස්නියාවේ පළමුවන ට්වර්ට්කෝ රජු විසින් ඉදිකරන ලද චප්ල්ජිනා හි පොසිටෙල්ජ් බලකොටුව.]]
ඔටෝමාන් පාලනයේ සියවස් හතර බොස්නියාවේ ජනගහන සැකැස්ම කෙරෙහි ද දැඩි බලපෑමක් ඇති කළ අතර එය අධිරාජ්‍යයේ ජයග්‍රහණ, යුරෝපීය බලවතුන් සමඟ නිතර සිදුවන යුද්ධ, බලහත්කාර සහ ආර්ථික සංක්‍රමණ සහ වසංගත හේතුවෙන් කිහිප වතාවක් වෙනස් විය. ස්වදේශික ස්ලාවික් භාෂාව කතා කරන මුස්ලිම් ප්‍රජාවක් බිහි වූ අතර අවසානයේ ශක්තිමත් ක්‍රිස්තියානි පල්ලි සංවිධාන නොමැතිකම සහ ඕතඩොක්ස් සහ කතෝලික පල්ලි අතර අඛණ්ඩ එදිරිවාදිකම් හේතුවෙන් ජනවාර්ගික-ආගමික කණ්ඩායම් අතරින් විශාලතම කණ්ඩායම බවට පත් වූ අතර, ස්වදේශික බොස්නියානු පල්ලිය සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරුදහන් විය (පෙනෙන ආකාරයට එහි සාමාජිකයින් ඉස්ලාම් ආගමට හැරවීමෙන්). ඔටෝමන්වරු ඔවුන්ව ක්‍රිස්තියානි ලෙස හැඳින්වූ අතර ඕතඩොක්ස් සහ කතෝලිකයන් ගෙබීර් හෝ කෆීර් ලෙස හැඳින්වූ අතර එහි අර්ථය &quot;නොඇදහිලිවන්තයා&quot; යන්නයි.{{sfn|Velikonja|2003|pp=29–30}} බොස්නියානු ෆ්‍රැන්සිස්කන්වරු (සහ සමස්තයක් ලෙස කතෝලික ජනගහනය) නිල අධිරාජ්‍ය නියෝග මගින් සහ ඔටෝමාන් නීතිවල සම්පූර්ණ ප්‍රමාණයට අනුකූලව ආරක්ෂා කරන ලදී; කෙසේ වෙතත්, ඇත්ත වශයෙන්ම, මේවා බොහෝ විට බලගතු දේශීය ප්‍රභූන්ගේ අත්තනෝමතික පාලනයට සහ හැසිරීමට බලපෑවේය.{{sfn|Malcolm|2002}}

ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය බෝල්කන් (රුමේලියාව) හි තම පාලනය දිගටම කරගෙන යන විට, බොස්නියාව මායිම් පළාතක් වීමේ පීඩනයෙන් තරමක් නිදහස් වූ අතර පොදු සුභසාධන කාල පරිච්ඡේදයක් අත්විඳින ලදී. සරජේවෝ සහ මොස්ටාර් වැනි නගර ගණනාවක් ස්ථාපිත කර වෙළඳ හා නාගරික සංස්කෘතියේ කලාපීය මධ්‍යස්ථාන බවට පත් වූ අතර පසුව 1648 දී ඔටෝමාන් සංචාරක එව්ලියා සෙලෙබි විසින් ඒවා නැරඹීමට පැමිණියේය. මෙම නගර තුළ, විවිධ ඔටෝමාන් සුල්තාන්වරු සරජේවෝ හි රටේ පළමු පුස්තකාලය, මද්‍රසා, සුෆි දර්ශනයේ පාසලක් සහ ඔරලෝසු කණුවක් (සහත් කුලා), ස්ටාරි මෝස්ට්, අධිරාජ්‍යයාගේ පල්ලිය සහ ගාසි හුස්රෙව්-බෙග් පල්ලිය වැනි පාලම් වැනි බොස්නියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ බොහෝ කෘති ඉදිකිරීමට මුදල් යෙදවූහ.&lt;ref name=&quot;Syed Akhtar Usmani 2011 p. 473&quot;&gt;{{cite book |last1=Syed |first1=M.H. |url=https://books.google.com/books?id=eACqCQAAQBAJ&amp;pg=PA473 |title=Concise History of Islam |last2=Akhtar |first2=S.S. |last3=Usmani |first3=B.D. |publisher=Vij Books India Private Limited |year=2011 |isbn=978-93-82573-47-0 |series=Na |page=473 |access-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214150454/https://books.google.com/books?id=eACqCQAAQBAJ&amp;pg=PA473 |archive-date=14 February 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:Stari_Most_2006.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stari_Most_2006.JPG|වම|thumb|මොස්ටාර් පාලම 1557 දී සුලෙයිමාන් ද මැග්නිෆිසන්ට් විසින් ආරම්භ කරන ලදී.]]
තවද, මෙම කාලය තුළ බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන් කිහිප දෙනෙකු ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ සංස්කෘතික හා දේශපාලන ඉතිහාසයේ බලගතු භූමිකාවන් ඉටු කළහ.&lt;ref name=&quot;Riedlmayer&quot;&gt;Riedlmayer, Andras (1993). [http://www.kakarigi.net/manu/briefhis.htm A Brief History of Bosnia–Herzegovina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618040332/http://www.kakarigi.net/manu/briefhis.htm|date=18 June 2006}}. The Bosnian Manuscript Ingathering Project.&lt;/ref&gt; මොහාක්ස් සහ ක්‍රබාවා ක්ෂේත්‍රයේ සටන් වලදී බොස්නියානු බඳවා ගැනීම් ඔටෝමාන් නිලයන්හි විශාල කොටසක් බවට පත් වූ අතර, තවත් බොහෝ බොස්නියානුවන් ඔටෝමාන් හමුදා නිලයන් හරහා අධිරාජ්‍යයේ ඉහළම බලතල අත්පත් කර ගැනීම සඳහා ඉහළට ගිය අතර, මැට්‍රැක්සි නසු වැනි අද්මිරාල්වරුන්; ඉසා-බෙග් ඉෂකොවික්, ගාසි හුස්රෙව්-බෙග්, ටෙලි හසන් පාෂා සහ සාරි සුලෙයිමන් පාෂා වැනි ජෙනරාල්වරුන්; ෆර්හාඩ් පාෂා සොකොලොවික් සහ ඔස්මාන් ග්‍රැඩෂ්චෙවික් වැනි පරිපාලකයින්; සහ බලගතු සොකොලු මෙහ්මඩ් පාෂා සහ දමත් ඉබ්‍රාහිම් පාෂා වැනි මහා වීසර්වරු ද වූහ. සමහර බොස්නියානුවන් සුෆි අද්භූතවාදීන් ලෙස මතු විය, මුහම්මද් හෙවාජි උස්කුෆි බොස්නෙවි, අලි ඩාබික් වැනි විද්වතුන්; සහ තුර්කි, ඇල්බේනියානු, අරාබි සහ පර්සියානු භාෂාවලින් කවියන්.&lt;ref name=&quot;Imamović, Mustafa 1996&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod; {{ISBN|9958-815-00-1}}&lt;/ref&gt;

කෙසේ වෙතත්, 17 වන සියවසේ අග භාගය වන විට අධිරාජ්‍යයේ හමුදාමය අවාසනාවන් රට තුළට ඇතුළු වූ අතර, 1699 දී කාර්ලොවිට්ස් ගිවිසුම සමඟ මහා තුර්කි යුද්ධයේ අවසානය නැවතත් බොස්නියාව අධිරාජ්‍යයේ බටහිරම පළාත බවට පත් කළේය. 18 වන සියවස තවදුරටත් හමුදාමය අසාර්ථකත්වයන්, බොස්නියාව තුළ බොහෝ කැරලි සහ වසංගත පැතිරීම් කිහිපයකින් සනිටුහන් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Koller |first1=Markus |title=Bosnien an der Schwelle zur Neuzeit : eine Kulturgeschichte der Gewalt |date=2004 |publisher=Oldenbourg |isbn=978-3-486-57639-9 |location=Munich}}&lt;/ref&gt; ඔටෝමාන් රාජ්‍යය නවීකරණය කිරීම සඳහා පෝර්ට් දැරූ උත්සාහයන් බොස්නියාවේ අවිශ්වාසය සතුරුකම දක්වා වර්ධනය වීමට හේතු වූ අතර, යෝජිත ටැන්සිමාට් ප්‍රතිසංස්කරණ හරහා දේශීය වංශාධිපතියන්ට බොහෝ දේ අහිමි විය. මෙය, ඊසානදිග භෞමික, දේශපාලන සහන පිළිබඳ කලකිරීම් සහ ස්මෙඩෙරෙවෝ හි සංජාක් සිට බොස්නියා අයලෙට් වෙත පැමිණෙන ස්ලාවික් මුස්ලිම් සරණාගතයින්ගේ දුක්ඛිත තත්ත්වය සමඟ ඒකාබද්ධව, හුසේන් ග්‍රැඩෙසෙවික් විසින් අර්ධ වශයෙන් අසාර්ථක කැරැල්ලකින් අවසන් විය. ඔහු ඔටෝමාන් සුල්තාන් II වන මහමුද් ගේ ඒකාධිපති පාලනයෙන් බොස්නියා අයලෙට් ස්වයං පාලනයක් අනුමත කළ අතර, ඔහු ජැනිසරිවරුන්ට පීඩා කර, මරණ දඬුවම නියම කර අහෝසි කළ අතර රුමේලියාවේ ස්වාධීන පාෂාවරුන්ගේ භූමිකාව අඩු කළේය. බොස්නියා අයලෙට් යටත් කර ගැනීම සඳහා II වන මහමුද් ඔහුගේ මහා වීසර් යවා සාර්ථක වූයේ අලි පාෂා රිස්වාන්බෙගොවිච්ගේ අකමැත්තෙන් සහාය ඇතිව පමණි.&lt;ref name=&quot;Imamović, Mustafa 1996&quot; /&gt; 1850 වන විට අදාළ කැරලි නිවා දැමූ නමුත් තත්වය දිගටම පිරිහෙන්නට විය.

19 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට බොස්නියාවේ නව ජාතිකවාදී ව්‍යාපාර මතු විය. 19 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී සර්බියාව ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් වෙන්වීමෙන් ටික කලකට පසු, බොස්නියාවේ සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු ජාතිකවාදය නැඟී සිටි අතර, එවැනි ජාතිකවාදීන් බොස්නියාවේ භූමියට අනවබෝධවාදී හිමිකම් පෑහ. මෙම ප්‍රවණතාවය 19 වන සහ 20 වන සියවස්වල ඉතිරි කාලය තුළ දිගටම වර්ධනය විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hajdarpasic |first1=Edin |url=https://books.google.com/books?id=ZACnCgAAQBAJ&amp;pg=PP1 |title=Whose Bosnia? Nationalism and Political Imagination in the Balkans, 1840–1914 |date=2015 |publisher=Cornell University Press |isbn=9780801453717 |pages=6–13 |access-date=21 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818212148/https://books.google.com/books?id=ZACnCgAAQBAJ&amp;pg=PP1 |archive-date=18 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ගොවිජන නොසන්සුන්තාව අවසානයේ 1875 දී පුළුල් ගොවි නැගිටීමක් වූ හර්සගොවීනියානු කැරැල්ලට හේතු විය. ගැටුම වේගයෙන් පැතිර ගිය අතර බෝල්කන් රාජ්‍යයන් සහ මහා බලවතුන් කිහිප දෙනෙකු සම්බන්ධ කර ගත් අතර, එය 1878 දී බර්ලින් සම්මේලනයට සහ බර්ලින් ගිවිසුමට හේතු විය.{{sfn|Malcolm|2002}}

=== ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව ===
[[File:Sarajevo_1878..jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sarajevo_1878..jpg|දකුණ|thumb|ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු හමුදා 1878 සරජේවෝ වෙත ඇතුළු විය]]
1878 දී බර්ලිනයේ පැවති සම්මේලනයේදී, ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු විදේශ අමාත්‍ය ග්යුලා ඇන්ඩ්‍රාසි බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ වාඩිලාගැනීම සහ පරිපාලනය ලබා ගත් අතර, ඔහු නොවි පසාර් හි සංජක් හි ආරක්ෂක හමුදා ස්ථානගත කිරීමේ අයිතිය ද ලබා ගත් අතර, එය 1908 දී සැන්ට්‍රූප්ස්-හංගේරියානු වෙතින් ඉවත් වන තෙක් ඔටෝමන් පාලනය යටතේ පවතිනු ඇත.

ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු නිලධාරීන් ඉක්මනින් බොස්නියානුවන් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණියද, ආතතීන් පැවති අතර බොස්නියානුවන් විශාල වශයෙන් සංක්‍රමණය විය.{{sfn|Malcolm|2002}} කෙසේ වෙතත්, සාපේක්ෂ ස්ථාවරත්වයක් ඉක්මනින්ම ළඟා වූ අතර, ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු බලධාරීන්ට බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව &quot;ආදර්ශමත්&quot; යටත් විජිතයක් බවට පත් කිරීමට අදහස් කරන සමාජ හා පරිපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ ගණනාවක් ආරම්භ කිරීමට හැකි විය.

හැබ්ස්බර්ග් පාලනයට බොස්නියාව තුළ ප්‍රධාන ගැටළු කිහිපයක් තිබුණි. බොස්නියාවට පෙර සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු හිමිකම් විවාද කිරීමෙන් සහ බොස්නියානු හෝ බොස්නියැක් අනන්‍යතාවය හඳුනා ගැනීම දිරිමත් කිරීමෙන් දකුණු ස්ලාව් ජාතිකවාදය විසුරුවා හැරීමට එය උත්සාහ කළේය.{{sfn|Hajdarpasic|2015|p=161–165}} නීති සංග්‍රහ කිරීම, නව දේශපාලන ආයතන හඳුන්වා දීම, කර්මාන්ත පිහිටුවීම සහ පුළුල් කිරීම මගින් නවීකරණය සඳහා සැපයීමට හැබ්ස්බර්ග් පාලනය ද උත්සාහ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sugar |first1=Peter |title=Industrialization of Bosnia-Hercegovina : 1878–1918 |url=https://archive.org/details/industrializatio0000unse_i6h0 |date=1963 |publisher=University of Washington Press |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;

[[File:Friedrich_Alois_Schönn_-_An_der_lateinischen_Brücke_in_Sarajewo_-_171_-_Österreichische_Galerie_Belvedere.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Friedrich_Alois_Sch%C3%B6nn_-_An_der_lateinischen_Br%C3%BCcke_in_Sarajewo_-_171_-_%C3%96sterreichische_Galerie_Belvedere.jpg|thumb|1883 දී සරජේවෝහි ජනතාව]]
ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව බොස්නියාව ඈඳා ගැනීම සැලසුම් කිරීමට පටන් ගත් නමුත් ජාත්‍යන්තර ආරවුල් හේතුවෙන් 1908 දී ඈඳා ගැනීමේ අර්බුදය තෙක් මෙම ගැටළුව විසඳුනේ නැත.{{sfn|Albertini|2005|p=94}} බොස්නියාවේ තත්ත්වය සහ ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව සමඟ එහි සම්බන්ධතාවයට බාහිර කරුණු කිහිපයක් බලපෑවේය. 1903 දී සර්බියාවේ ලේ වැකි කුමන්ත්‍රණයක් සිදු වූ අතර එමඟින් රැඩිකල් ඔස්ට්‍රියානු විරෝධී රජයක් බෙල්ග්‍රේඩ්හි බලයට පත් විය.{{sfn|Albertini|2005|p=140}} ඉන්පසු 1908 දී, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ඇති වූ කැරැල්ල නිසා, ඉස්තාන්බුල් රජය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව සම්පූර්ණයෙන්ම නැවත ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ හැකි බවට කනස්සල්ලක් ඇති විය. මෙම සාධක ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු රජයට බොස්නියානු ප්‍රශ්නයට ස්ථිර විසඳුමක් ඉක්මනින්ම ලබා ගැනීමට හේතු විය.

ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ඇති වූ කැලඹිලි වලින් ප්‍රයෝජන ගනිමින්, ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවය බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා තත්ත්වය පිළිබඳ වෙනස්කම් සඳහා තාවකාලික රුසියානු අනුමැතිය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර 1908 ඔක්තෝබර් 6 වන දින ඈඳා ගැනීමේ ප්‍රකාශය ප්‍රකාශයට පත් කළේය.{{sfn|Albertini|2005|p=227}} ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු ඈඳා ගැනීමට ජාත්‍යන්තර විරෝධතා තිබියදීත්, රුසියානුවන්ට සහ ඔවුන්ගේ සේවාදායක රාජ්‍යය වන සර්බියාවට 1909 මාර්තු මාසයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු ඈඳා ගැනීම පිළිගැනීමට සිදුවිය.

1910 දී, හැබ්ස්බර්ග් අධිරාජ්‍යයා වූ ෆ්‍රාන්ස් ජෝසප් බොස්නියාවේ පළමු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එය පෙර නීති ලිහිල් කිරීමට, මැතිවරණවලට සහ බොස්නියානු පාර්ලිමේන්තුව පිහිටුවීමට සහ නව දේශපාලන ජීවිතයේ වර්ධනයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Keil |first1=Soeren |title=Multinational Federalism in Bosnia and Herzegovina |url=https://archive.org/details/multinationalfed0000keil |date=2013 |publisher=Routledge |location=London |pages=[https://archive.org/details/multinationalfed0000keil/page/61 61]–62}}&lt;/ref&gt;

[[File:DC-1914-27-d-Sarajevo-cropped.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DC-1914-27-d-Sarajevo-cropped.jpg|වම|thumb|242x242පික්|1914 ජුනි 28 වන දින සරජේවෝහිදී ගැව්රිලෝ ප්‍රින්සිප් විසින් ඔස්ට්‍රියාවේ ආදිපාද ෆ්‍රාන්ස් ෆර්ඩිනන්ඩ් සහ හොහෙන්බර්ග්හි ආදිපාදවරිය වන සොෆී ඝාතනය කිරීම]]
1914 ජුනි 28 වන දින, තරුණ බොස්නියාවේ විප්ලවවාදී ව්‍යාපාරයේ බොස්නියානු සර්බියානු සාමාජිකයෙකු වූ ගැව්රිලෝ ප්‍රින්සිප්, සරජේවෝහිදී ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියානු සිංහාසනයේ උරුමක්කාරයා වූ ආදිපාද ෆ්‍රාන්ස් ෆර්ඩිනන්ඩ් ඝාතනය කළේය - එය පළමු ලෝක යුද්ධය ආරම්භ කිරීමට හේතු වූ සිදුවීමකි. යුද්ධය අවසානයේ, ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියානු හමුදාවේ බොස්නියානු-හර්සගොවීනියානු පාබල හමුදාවේ සේවය කරමින් සිටියදී, හැබ්ස්බර්ග් අධිරාජ්‍යයේ වෙනත් ඕනෑම ජනවාර්ගික කණ්ඩායමකට වඩා බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට ඒක පුද්ගල පිරිමින් වැඩි ප්‍රමාණයක් අහිමි වී තිබුණි.&lt;ref name=&quot;Schachinger&quot;&gt;{{cite book |last=Schachinger |first=Werner |title=Die Bosniaken kommen: Elitetruppe in der k.u.k. Armee, 1879–1918 |date=1989 |publisher=Leopold Stocker}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, බොස්නියාව සහ හර්සගොවීනාව සමස්තයක් ලෙස ගැටුමෙන් සාපේක්ෂව හානියක් නොමැතිව බේරීමට සමත් විය.&lt;ref name=&quot;Riedlmayer&quot; /&gt;

ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියානු බලධාරීන් විසින් ෂුට්ස්කෝප්ස් ලෙස හැඳින්වෙන සහායක මිලීෂියාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී, එය අධිරාජ්‍යයේ සර්බියානු විරෝධී මර්දනයේ ප්‍රතිපත්තියේ විවාදාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.&lt;ref name=&quot;Banac1988&quot;&gt;{{cite book |last=Banac |first=Ivo |author-link=Ivo Banac |url=https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&amp;pg=PA367 |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |date=1988 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9493-2 |page=367 |quote=The role of the Schutzkorps, auxiliary militia raised by the Austro-Hungarians, in the policy of anti-Serb repression is moot |access-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104165337/http://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&amp;pg=PA367 |archive-date=4 January 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොස්නියානු මුස්ලිම් ජනගහනයෙන් ප්‍රධාන වශයෙන් බඳවා ගන්නා ලද ෂුට්ස්කෝප්ස් හට කැරලිකාර සර්බියානුවන් (චෙට්නික්වරුන් සහ කොමිටාඩ්ජි) දඩයම් කිරීමේ කාර්යය පැවරී තිබුණි{{sfn|Velikonja|2003|p=141}} සහ නැගෙනහිර බොස්නියාවේ සර්බියානු ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශවල සර්බියානුවන්ට හිංසා පීඩා කිරීම සම්බන්ධයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අතර, එහිදී ඔවුන් 1914 සරත් සෘතුවේ දී ප්‍රදේශයේ මුස්ලිම් ජනගහනයට එරෙහිව ප්‍රහාර එල්ල කළ සර්බියානු චෙට්නික්වරුන්ට එරෙහිව අර්ධ වශයෙන් පළිගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Banac |first=Ivo |author-link=Ivo Banac |url=https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&amp;pg=PA149 |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |date=1988 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9493-2 |page=149 |access-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105063256/http://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&amp;pg=PA149 |archive-date=5 January 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Tomasevich|2001|p=485}}{{blockquote|The Bosnian wartime militia (Schutzkorps), which became known for its persecution of Serbs, was overwhelmingly Muslim.}}&lt;/ref&gt; ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු බලධාරීන්ගේ ක්‍රියාදාමය හේතුවෙන් බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සර්බියානු ජනවාර්ගික පුරවැසියන් 5,500 ක් පමණ අත්අඩංගුවට ගත් අතර, 700 ත් 2,200 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් සිරගෙවල්වල මිය ගිය අතර 460 ක් මරා දමන ලදී.{{sfn|Velikonja|2003|p=141}} සර්බියානු පවුල් 5,200 ක් පමණ බොස්නියාවෙන් සහ හර්සගොවිනාවෙන් බලහත්කාරයෙන් නෙරපා හරින ලදී.{{sfn|Velikonja|2003|p=141}}

=== යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය ===
[[File:Čuvajte_Jugoslaviju.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%C4%8Cuvajte_Jugoslaviju.jpg|thumb|&quot;යුගෝස්ලාවියාව තබා ගන්න/ආරක්ෂා කරන්න&quot; (Čuvajte Jugoslaviju), යුගෝස්ලාවියානු ජනයා කොලෝ නටන නිදර්ශනයක, පළමුවන ඇලෙක්සැන්ඩර් රජුගේ අවසාන වචනවල ප්‍රභේදයකි]]
පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා සර්බ්වරුන්, ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ ස්ලෝවේනියානුවන් (ඉක්මනින් යුගෝස්ලාවියාව ලෙස නම් කරන ලදී) දකුණු ස්ලාව් රාජධානියට එක් විය. මේ කාලයේ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ දේශපාලන ජීවිතය ප්‍රධාන ප්‍රවණතා දෙකකින් සලකුණු විය: දේපල නැවත බෙදා හැරීම සම්බන්ධයෙන් සමාජීය හා ආර්ථික නොසන්සුන්තාව සහ අනෙකුත් යුගෝස්ලාවියානු කලාපවල පක්ෂ සමඟ සන්ධාන සහ සන්ධාන නිතර වෙනස් කළ දේශපාලන පක්ෂ කිහිපයක් පිහිටුවීම.&lt;ref name=&quot;Riedlmayer&quot; /&gt;

ක්‍රොඒෂියානු කලාපීයවාදය සහ සර්බියානු මධ්‍යගතකරණය අතර යුගෝස්ලාවියානු රාජ්‍යයේ ප්‍රමුඛ දෘෂ්ටිවාදාත්මක ගැටුම, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් වෙනස් ලෙස ප්‍රවේශ කරන ලද අතර එය සමස්ත දේශපාලන වාතාවරණය මත රඳා පැවතුනි.{{sfn|Malcolm|2002}} අලුතින් පිහිටුවන ලද යුගෝස්ලාවියානු රාජධානියේ සිදු කරන ලද දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට ප්‍රතිලාභ කිහිපයක් ලබා දුන්නේ නැත; 1910 ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාවේ සිදු කරන ලද ආගමික අනුබද්ධතාවය අනුව ඉඩම් අයිතිය සහ ජනගහනය පිළිබඳ අවසාන සංගණනයට අනුව, මුස්ලිම්වරුන්ට 91.1% ක්, ඕතඩොක්ස් සර්බියානුවන්ට 6.0% ක්, ක්‍රොඒෂියානු කතෝලිකයන්ට 2.6% ක් සහ අනෙක් අයට 0.3% ක් දේපළ හිමි විය. ප්‍රතිසංස්කරණවලින් පසුව, බොස්නියානු මුස්ලිම්වරුන්ට කෘෂිකාර්මික සහ වනාන්තර ඉඩම් හෙක්ටයාර 1,175,305 ක් අහිමි විය.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Danijela Nadj |title=An International Symposium &quot;Southeastern Europe 1918–1995&quot; |url=http://www.hic.hr/books/seeurope/010e-semiz.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060822164923/http://www.hic.hr/books/seeurope/010e-semiz.htm |archive-date=22 August 2006 |access-date=14 June 2006 |publisher=Hic.hr}}&lt;/ref&gt;

රට මුලින් ඕබ්ලාස්ට් 33 කට බෙදීමෙන් සිතියමෙන් සාම්ප්‍රදායික භූගෝලීය ආයතන පැවතීම මකා දැමුවද, මෙහමඩ් ස්පාහෝ වැනි බොස්නියානු දේශපාලනඥයන්ගේ උත්සාහයන් නිසා බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවෙන් වෙන් කරන ලද ඕබ්ලාස්ට් හය ඔටෝමාන් යුගයේ සංජක් හයට අනුරූප වන අතර එමඟින් සමස්තයක් ලෙස රටේ සාම්ප්‍රදායික සීමාවට ගැලපේ.{{sfn|Malcolm|2002}}

කෙසේ වෙතත්, 1929 දී යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය පිහිටුවීමත් සමඟ, පරිපාලන කලාප බැනේට් හෝ බැනෝවිනා බවට නැවත ඇඳීම සිදු වූ අතර එමඟින් සියලු ඓතිහාසික හා ජනවාර්ගික රේඛා හිතාමතාම වළක්වා ගත හැකි වූ අතර, බොස්නියානු ආයතනයක කිසිදු හෝඩුවාවක් ඉවත් විය.{{sfn|Malcolm|2002}} යුගෝස්ලාවියානු රාජ්‍යයේ ව්‍යුහගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් සර්බෝ-ක්‍රොඒෂියානු ආතතීන් දිගටම පැවතුනි, වෙනම බොස්නියානු අංශයක් පිළිබඳ සංකල්පයට සුළු හෝ කිසිදු සැලකිල්ලක් නොලැබුණි.

1939 දී ක්‍රොඒෂියානු බැනේට් නිර්මාණය කළ ක්වෙට්කොවික්-මැසෙක් ගිවිසුම, ක්‍රොඒෂියාව සහ සර්බියාව අතර බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව බෙදීමක් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම දිරිමත් කළේය.&lt;ref name=&quot;Imamović, Mustafa 1996&quot; /&gt; කෙසේ වෙතත්, ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්ගේ නාසි ජර්මනියේ නැගී එන තර්ජනය නිසා යුගෝස්ලාවියානු දේශපාලනඥයන්ට ඔවුන්ගේ අවධානය වෙනතකට යොමු කිරීමට සිදුවිය. සතුටු කිරීමේ උත්සාහයන්, ත්‍රෛපාර්ශ්වික ගිවිසුම අත්සන් කිරීම සහ කුමන්ත්‍රණයක් සිදු වූ කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව, යුගෝස්ලාවියාව අවසානයේ 1941 අප්‍රේල් 6 වන දින ජර්මනිය විසින් ආක්‍රමණය කරන ලදී.{{sfn|Malcolm|2002}}

=== දෙවන ලෝක යුද්ධය (1941–45) ===
[[File:Neretva_most.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Neretva_most.jpg|වම|thumb|ජබ්ලනිකා හි නෙරෙට්වා ගඟ හරහා ඇති දුම්රිය පාලම, 1943 ඔපරේෂන් වයිස් ප්‍රහාරයේදී දෙවරක් විනාශ විය]]
දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී ජර්මානු හමුදා විසින් යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය යටත් කරගත් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව මුළුමනින්ම නාසි රූකඩ පාලනයට, උස්ටාසේ විසින් නායකත්වය දුන් ස්වාධීන ක්‍රොඒෂියානු රාජ්‍යයට (NDH) පවරා දෙන ලදී. NDH නායකයින් මරණ කඳවුරු ගණනාවක් ස්ථාපිත කිරීමෙන් සර්බියානුවන්, යුදෙව්වන්, රොමේනි මෙන්ම විරුද්ධවාදී ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ පසුව ජොසිප් බ්‍රොස් ටිටෝගේ පාර්ශවකරුවන් සමූලඝාතනය කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4479837.stm|title=Balkan 'Auschwitz' haunts Croatia|date=25 April 2005|work=BBC News|access-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809132401/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4479837.stm|archive-date=9 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; පාලන තන්ත්‍රය විවිධ මෙවලම් භාවිතා කරමින් ගම්බද ගම්මානවල සර්බියානුවන් ක්‍රමානුකූලව සහ කුරිරු ලෙස සමූලඝාතනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yeomans |first1=Rory |url=https://books.google.com/books?id=Yxv4-iqVe2wC&amp;pg=PA17 |title=Visions of Annihilation: The Ustasha Regime and the Cultural Politics of Fascism, 1941–1945 |date=2012 |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0822977933 |page=17 |access-date=2 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414084801/https://books.google.com/books?id=Yxv4-iqVe2wC&amp;pg=PA17 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ප්‍රචණ්ඩත්වයේ පරිමාණය අනුව බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ජීවත් වූ සෑම හයවන සර්බියානුවෙකුම පාහේ සමූල ඝාතනයකට ගොදුරු වූ අතර සෑම සර්බියානුවෙකුම පාහේ යුද්ධයේදී මියගිය පවුලේ සාමාජිකයෙකු සිටියහ, බොහෝ දුරට උස්ටාස් විසින්. මෙම අත්දැකීම ක්‍රොඒෂියාවේ සහ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සර්බියානුවන්ගේ සාමූහික මතකයට ගැඹුරු බලපෑමක් ඇති කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pavković |first1=Aleksandar |url=https://books.google.com/books?id=YPaADAAAQBAJ&amp;pg=PA43 |title=The Fragmentation of Yugoslavia: Nationalism in a Multinational State |date=1996 |publisher=Springer |isbn=978-0-23037-567-3 |page=43 |access-date=2 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922184137/https://books.google.com/books?id=YPaADAAAQBAJ&amp;pg=PA43 |archive-date=22 September 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඇස්තමේන්තුගත සර්බියානුවන් 209,000 ක් හෝ එහි බොස්නියා ජනගහනයෙන් 16.9% ක් යුද්ධය අතරතුර බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනා භූමියේදී මරා දමන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rogel |first1=Carole |url=https://books.google.com/books?id=GPQKYuWisi0C&amp;pg=PA48 |title=The Breakup of Yugoslavia and the War in Bosnia |date=1998 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-3132-9918-6 |page=48 |access-date=2 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414135938/https://books.google.com/books?id=GPQKYuWisi0C&amp;pg=PA48 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

උස්ටාස් කතෝලික ධර්මය සහ ඉස්ලාම් යන දෙකම ජාතික ආගම් ලෙස පිළිගත් නමුත් සර්බියානු අනන්‍යතාවයේ සංකේතයක් ලෙස නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් පල්ලිය ඔවුන්ගේ ලොකුම සතුරා ලෙස සැලකීය.&lt;ref name=&quot;Ramet, p. 118&quot;&gt;Ramet (2006), pgg. 118.&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානුවන් උස්ටාස් සෑදූ විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වුවද, NDH හි උප සභාපති සහ යුගෝස්ලාවියානු මුස්ලිම් සංවිධානයේ නායකයා වූ ඩ්සාෆර් කුලෙනොවිච් මුස්ලිම්වරයෙකු වූ අතර, සමස්තයක් වශයෙන් මුස්ලිම්වරු උස්ටාස් හමුදා සහ සිවිල් සේවා අධිකාරියෙන් 12% ක් පමණ වූහ.{{sfn|Velikonja|2003|p=179}}

[[File:Vječna_vatra_in_2019.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vje%C4%8Dna_vatra_in_2019.jpg|thumb|සරජේවෝ හි හමුදා සහ සිවිල් දෙවන ලෝක යුද්ධයේ වින්දිතයින් සඳහා සදාකාලික ගිනිදැල් අනුස්මරණය]]
බොහෝ සර්බියානුවන්ම ආයුධ අතට ගෙන යුගෝස්ලාවියානු රාජධානිය තුළ වාර්ගිකව සමජාතීය 'මහා සර්බියානු' රාජ්‍යයක්&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005 |date=2006 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34656-8 |location=Bloomington |page=145 |access-date=16 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150331202813/http://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC&amp;printsec=frontcover |archive-date=31 March 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ස්ථාපිත කිරීමේ අරමුණින් සර්බියානු ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයක් වන චෙට්නික්වරුන්ට සම්බන්ධ විය. චෙට්නික්වරු, වාර්ගික මුස්ලිම්වරුන්ට සහ ක්‍රොඒෂියානුවන්ට එරෙහිව ජන සංහාරක ව්‍යාපාරයක් අනුගමනය කළ අතර, බොස්නියාව, හර්සගොවිනා සහ සැන්ඩ්සාක් යන මුස්ලිම් ජනගහනය ප්‍රධාන ඉලක්කයක් වූ කොමියුනිස්ට් සර්බියානුවන් සහ අනෙකුත් කොමියුනිස්ට් හිතවතුන් විශාල සංඛ්‍යාවකට හිංසා පීඩා කළහ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |author-link=Jozo Tomasevich |url=https://books.google.com/books?id=yoCaAAAAIAAJ |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |date=1975 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-0857-9 |location=Stanford |pages=256–261 |access-date=16 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416041231/http://books.google.com/books?id=yoCaAAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover |archive-date=16 April 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; අල්ලා ගත් පසු, චෙට්නික්වරු විසින් මුස්ලිම් ගම්වැසියන් ක්‍රමානුකූලව සමූලඝාතනය කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hoare |first=Marko Attila |author-link=Marko Attila Hoare |title=Genocide and Resistance in Hitler's Bosnia: The Partisans and the Chetniks 1941–1943 |date=2006 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-726380-8 |location=New York |page=13}}&lt;/ref&gt; යුද්ධය අතරතුර බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාහි මියගිය මුස්ලිම්වරුන් 75,000 න්,&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{cite book |author=Philip J. Cohen |url=https://archive.org/details/serbiassecretwar0000cohe/page/109 |title=Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History |date=1996 |publisher=Texas A&amp;M University Press |isbn=978-0-89096-760-7 |location=College Station |pages=[https://archive.org/details/serbiassecretwar0000cohe/page/109 109–10] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; චෙට්නික්වරු ආසන්න වශයෙන් 30,000 ක් (බොහෝ විට සිවිල් වැසියන්) මරා දැමූහ.&lt;ref name=&quot;Geiger&quot;&gt;{{cite journal|last=Geiger|first=Vladimir|date=2012|title=Human Losses of the Croats in World War II and the Immediate Post-War Period Caused by the Chetniks (Yugoslav Army in the Fatherand) and the Partisans (People's Liberation Army and the Partisan Detachments of Yugoslavia/Yugoslav Army) and the Communist Authorities: Numerical Indicators|url=http://hrcak.srce.hr/103223?lang=en|url-status=live|journal=Review of Croatian History|publisher=Croatian Institute of History|volume=VIII|issue=1|pages=85–87|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117064114/http://hrcak.srce.hr/103223?lang=en|archive-date=17 November 2015|access-date=25 October 2015}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානුවන්ට එරෙහි සමූලඝාතන පරිමාණයෙන් කුඩා වූ නමුත් ක්‍රියාවෙන් සමාන විය.{{sfn|Tomasevich|1975|p=259}} 1941 අප්‍රේල් සිට 1945 මැයි දක්වා කාලය තුළ බොස්නියානු ක්‍රොඒෂියානුවන් 64,000 ත් 79,000 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් ඝාතනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot; /&gt; මෙයින් 18,000 ක් පමණ චෙට්නික්වරුන් විසින් ඝාතනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;Geiger&quot; /&gt;

නාසි වැෆෙන්-එස්එස් ඒකකවල සේවය කළ මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් ප්‍රතිශතයක්.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lepre |first=George |url=https://books.google.com/books?id=rPZmAAAAMAAJ&amp;q=lepre+george |title=Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943–1945 |date=1997 |publisher=Schiffer Publishing |isbn=0-7643-0134-9 |ref=Lepre_1997 |access-date=16 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805011359/https://books.google.com/books?id=rPZmAAAAMAAJ&amp;q=lepre+george |archive-date=5 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම ඒකක වයඹදිග සහ නැගෙනහිර බොස්නියාවේ, විශේෂයෙන් ව්ලසෙනිකා හි සර්බියානුවන් සමූලඝාතනය කිරීම සඳහා වගකිව යුතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Burg |first1=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=SopQbK_nAxgC&amp;pg=PA38 |title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention |last2=Shoup |first2=Paul |date=1999 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-1-5632-4308-0 |page=38 |access-date=2 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414085102/https://books.google.com/books?id=SopQbK_nAxgC&amp;pg=PA38 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1941 ඔක්තෝබර් 12 වන දින, ප්‍රමුඛ සරජේවන් මුස්ලිම්වරුන් 108 දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් උස්ටාසේ විසින් සංවිධානය කරන ලද සර්බියානුවන්ට හිංසා පීඩා කිරීම හෙළා දකින සරජේවෝ මුස්ලිම්වරුන්ගේ යෝජනාවට අත්සන් තැබූ අතර, එවැනි පීඩාවන්ට සහභාගී වූ මුස්ලිම්වරුන් සහ සමස්තයක් ලෙස මුස්ලිම් ජනගහනය අතර වෙනස හඳුනා ගත් අතර, සර්බියානුවන් විසින් මුස්ලිම්වරුන්ට හිංසා පීඩා කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු ඉදිරිපත් කළ අතර, ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවය නොසලකා රටේ සියලුම පුරවැසියන්ට ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hadžijahić |first=Muhamed |title=Istorija Naroda Bosne i Hercegovine |date=1973 |publisher=Institut za istoriju radničkog pokreta |location=Sarajevo |page=277 |language=sh |chapter=Muslimanske rezolucije iz 1941 godine [Muslim resolutions of 1941] |access-date=2 January 2022 |chapter-url=https://www.scribd.com/document/47323922/Muhamed-Hadzijahic-Muslimanske-rezolucije-1941 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102160609/https://www.scribd.com/document/47323922/Muhamed-Hadzijahic-Muslimanske-rezolucije-1941 |archive-date=2 January 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1941 සිට, ජොසිප් බ්‍රොස් ටිටෝගේ නායකත්වය යටතේ යුගෝස්ලාවියානු කොමියුනිස්ට්වාදීන් ඔවුන්ගේම බහු-වාර්ගික ප්‍රතිරෝධක කණ්ඩායමක් වන පාර්ටිසන්ස් සංවිධානය කළ අතර, ඔවුන් අක්ෂ සහ චෙට්නික් බලවේග දෙකටම එරෙහිව සටන් කළහ. 1943 නොවැම්බර් 29 වන දින, ටිටෝ එහි ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් ජාතික යුගෝස්ලාවියානු විමුක්තිය සඳහා වූ ෆැසිස්ට් විරෝධී කවුන්සිලය (AVNOJ) ජැජ්ස් හි ආරම්භක සමුළුවක් පැවැත්වීය, එහිදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව එහි හැබ්ස්බර්ග් දේශසීමා තුළ යුගෝස්ලාවියානු සම්මේලනය තුළ ජනරජයක් ලෙස නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Redžić |first1=Enver |title=Bosnia and Herzegovina in the Second World War |date=2005 |publisher=Frank Cass |location=London |pages=225–227}}&lt;/ref&gt; යුගෝස්ලාවියාවේ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ මුළු කාලය තුළම, සියලුම බොස්නියානු පාර්ශවකරුවන්ගෙන් 64.1% ක් සර්බියානුවන් වූ අතර, 23% ක් මුස්ලිම්වරුන් වූ අතර 8.8% ක් ක්‍රොඒෂියානුවන් විය.&lt;ref name=&quot;anubih.ba-Hoare&quot;&gt;{{cite web |author1=Marko Attila Hoare |author1-link=Marko Attila Hoare |title=The Great Serbian threat, ZAVNOBiH and Muslim Bosniak entry into the People's Liberation Movement |url=https://publications.anubih.ba/bitstream/handle/123456789/52/Zbornik%20ZAVNOBiH%20sve%2015-04-2019-4-115-130.pdf?sequence=7&amp;isAllowed=y |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201071114/https://publications.anubih.ba/bitstream/handle/123456789/52/Zbornik%20ZAVNOBiH%20sve%2015-04-2019-4-115-130.pdf?sequence=7&amp;isAllowed=y |archive-date=1 February 2021 |access-date=21 December 2020 |website=anubih.ba |publisher=Posebna izdanja ANUBiH |pages=123 |language=en}}&lt;/ref&gt;

මිලිටරි සාර්ථකත්වය අවසානයේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ට පාර්ශවකරුවන්ට සහාය දැක්වීමට පෙළඹවූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සාර්ථක මැක්ලීන් මෙහෙයුමක් සිදුවිය, නමුත් ටිටෝ ඔවුන්ගේ උදව් ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර ඒ වෙනුවට ඔහුගේම හමුදා මත විශ්වාසය තැබීය. නාසීන්ට සහ ඔවුන්ගේ දේශීය ආධාරකරුවන්ට එරෙහිව යුගෝස්ලාවියාවේ ෆැසිස්ට් විරෝධී ව්‍යාපාරය විසින් සිදු කරන ලද සියලුම ප්‍රධාන හමුදා ප්‍රහාර බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි සිදු කරන ලද අතර එහි ජනතාව සටන්වල ​​බර දරා ගත්හ. දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා හි 300,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර, එය ජනගහනයෙන් 10% කට වඩා වැඩිය. &lt;ref&gt;{{cite book |last=Žerjavić |first=Vladimir |url=http://www.hic.hr/books/manipulations/index.htm |title=Yugoslavia manipulations with the number Second World War victims |publisher=Croatian Information Centre |year=1993 |isbn=0-919817-32-7 |access-date=12 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230428/http://www.hic.hr/books/manipulations/index.htm |archive-date=3 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; යුද්ධය අවසානයේ, 1946 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සමඟින් යුගෝස්ලාවියාවේ සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය පිහිටුවීමත් සමඟ, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව නව රාජ්‍යයේ සංඝටක ජනරජ හයෙන් එකක් ලෙස නිල වශයෙන් පත් කරන ලදී.{{sfn|Malcolm|2002}}

=== යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය (1945–1992) ===
[[File:Flag_of_SR_Bosnia_and_Herzegovina.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_SR_Bosnia_and_Herzegovina.svg|thumb|යුගෝස්ලාවියානු සමාජවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයේ කොටසක් ලෙස බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ධජය]]
යුගෝස්ලාවියානු සම්මේලනය තුළ එහි මධ්‍යම භූගෝලීය පිහිටීම හේතුවෙන්, පශ්චාත් යුධ බොස්නියාව හමුදා ආරක්ෂක කර්මාන්තයේ සංවර්ධනය සඳහා කඳවුරක් ලෙස තෝරා ගන්නා ලදී. මෙය බොස්නියාවේ ආයුධ සහ හමුදා නිලධාරීන් විශාල සංඛ්‍යාවක් සංකේන්ද්‍රණය වීමට දායක විය; 1990 ගණන්වල යුගෝස්ලාවියාව බිඳවැටීමෙන් පසුව ඇති වූ යුද්ධයේ සැලකිය යුතු සාධකයකි.{{sfn|Malcolm|2002}} කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දුරට යුගෝස්ලාවියාව තුළ බොස්නියාවේ පැවැත්ම සාපේක්ෂව සාමකාමී සහ ඉතා සමෘද්ධිමත් වූ අතර, ඉහළ රැකියා නියුක්තියක්, ශක්තිමත් කාර්මික සහ අපනයන නැඹුරු ආර්ථිකයක්, හොඳ අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් සහ බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ සෑම පුරවැසියෙකුටම සමාජීය සහ වෛද්‍ය ආරක්ෂාවක් තිබුණි. බොස්නියාවේ ක්‍රියාත්මක වූ ජාත්‍යන්තර සංස්ථා කිහිපයක් - TAS හි කොටසක් ලෙස වොක්ස්වැගන් (1972 සිට සරජේවෝ හි මෝටර් රථ කර්මාන්ත ශාලාව), කොකා-කෝලා (1975 සිට), SKF ස්වීඩනය (1967 සිට), මාල්බොරෝ (සරජේවෝ හි දුම්කොළ කර්මාන්ත ශාලාවක්) සහ හොලිඩේ ඉන් හෝටල්. 1984 ශීත ඍතු ඔලිම්පික් උළෙල පැවති ස්ථානය සරජේවෝ විය.

1950 සහ 1960 ගණන් වලදී, බොස්නියාව යුගෝස්ලාවියාවේ දේශපාලන පසුබිමක් විය. 1970 ගණන්වලදී, නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරයේ ටිටෝගේ නායකත්වය සහ යුගෝස්ලාවියාවේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික බලකායේ සේවය කරන බොස්නියානුවන් විසින් අර්ධ වශයෙන් පෝෂණය කරන ලද ශක්තිමත් බොස්නියානු දේශපාලන ප්‍රභූවක් මතු විය. සමාජවාදී ක්‍රමය තුළ වැඩ කරන අතරතුර, ඩෙමල් බිජෙඩික්, බ්‍රැන්කෝ මිකුලික් සහ හම්ඩිජා පොස්ඩෙරැක් වැනි දේශපාලනඥයන් බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ස්වෛරීභාවය ශක්තිමත් කර ආරක්ෂා කළහ.&lt;ref name=&quot;Stojic&quot;&gt;Stojic, Mile (2005). [http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=3058&amp;reportid=170 Branko Mikulic&amp;nbsp;– socialist emperor manqué] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060809231734/http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=3058&amp;reportid=170|date=9 August 2006}}. [[Dani (magazine)|BH Dani]]&lt;/ref&gt; 1980 දී ටිටෝගේ මරණයෙන් පසු ඇති වූ කැළඹිලි සහිත කාල පරිච්ඡේදයේදී ඔවුන්ගේ උත්සාහයන් ප්‍රධාන බව ඔප්පු වූ අතර, අද බොස්නියානු නිදහස කරා යන මුල් පියවර කිහිපයක් ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, ජනරජය එකල වඩ වඩාත් ජාතිකවාදී වාතාවරණයෙන් ගැලවී ගියේ නැත. කොමියුනිස්ට්වාදයේ වැටීම සහ යුගෝස්ලාවියාව බිඳවැටීම ආරම්භ වීමත් සමඟ, ඉවසීමේ මූලධර්මය එහි ශක්තිය නැති වීමට පටන් ගත් අතර, සමාජයේ ජාතිකවාදී අංගවලට ඔවුන්ගේ බලපෑම පැතිරවීමට අවස්ථාවක් නිර්මාණය විය.&lt;ref name=&quot;Popovski 2017 p. 127&quot;&gt;{{cite book |last=Popovski |first=I. |url=https://books.google.com/books?id=kEIkDwAAQBAJ&amp;pg=PT127 |title=A Short History of South East Europe |publisher=Lulu.com |year=2017 |isbn=978-1-365-95394-1 |page=127 |access-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214150456/https://books.google.com/books?id=kEIkDwAAQBAJ&amp;pg=PT127 |archive-date=14 February 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== බොස්නියානු යුද්ධය (1992–1995) ===
[[File:Breakup_of_Yugoslavia.gif|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Breakup_of_Yugoslavia.gif|thumb|යුගෝස්ලාවියාව විසුරුවා හැරීම]]
1990 නොවැම්බර් 18 වන දින, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව පුරා බහු-පක්ෂ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ පැවැත්විණි. නොවැම්බර් 25 වන දින දෙවන වටයක් පැවති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජාතික සභාවක් පැවැත්විණි, එහිදී කොමියුනිස්ට් බලය වාර්ගිකව පදනම් වූ පක්ෂ තුනක සන්ධානයකින් ප්‍රතිස්ථාපනය විය.&lt;ref name=&quot;phron1&quot;&gt;{{cite web |title=The Balkans: A post-Communist History |url=http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701210204/http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf |archive-date=1 July 2014 |access-date=14 June 2006}}&lt;/ref&gt; ස්ලෝවේනියාව සහ ක්‍රොඒෂියාව යුගෝස්ලාවියාවෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ පදිංචිකරුවන් අතර සැලකිය යුතු භේදයක් වර්ධනය වූයේ යුගෝස්ලාවියාව තුළ රැඳී සිටිනවාද (සර්බියානුවන් විසින් අධික ලෙස අනුග්‍රහය දක්වන ලද) හෝ නිදහස ලබා ගන්නවාද (මුස්ලිම්වරුන් සහ ක්‍රොඒෂියානුවන් විසින් අධික ලෙස අනුග්‍රහය දක්වන ලද) යන ගැටලුව සම්බන්ධයෙන්ය.&lt;ref name=&quot;The Princeton Encyclopedia of Self-Determination 1995&quot;&gt;{{cite web |date=1995-11-21 |title=Bosnia – Herzegovina |url=https://pesd.princeton.edu/node/201 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203925/https://pesd.princeton.edu/node/201 |archive-date=24 June 2021 |access-date=2021-06-22 |website=The Princeton Encyclopedia of Self-Determination}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රධාන වශයෙන් සර්බියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂ සාමාජිකයින්ගෙන් සමන්විත සර්බියානු පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරු, සරජේවෝ හි මධ්‍යම පාර්ලිමේන්තුව අතහැර, 1991 ඔක්තෝබර් 24 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාහි සර්බියානු ජනතාවගේ සභාව පිහිටුවා ගත් අතර, එය 1990 මැතිවරණයෙන් පසු පාලනය කළ ජනවාර්ගික තුනකින් යුත් සන්ධානයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය. මෙම සභාව 1992 ජනවාරි 9 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා භූමියේ කොටසක් ලෙස සර්බියානු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය ස්ථාපිත කළේය. එය 1992 අගෝස්තු මාසයේදී රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ලෙස නම් කරන ලදී. 1991 නොවැම්බර් 18 වන දින, ක්‍රොඒෂියානු ජනරජයේ පාලක පක්ෂයේ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි පක්ෂ ශාඛාව වන ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංගමය (HDZ), ක්‍රොඒෂියානු ආරක්ෂක කවුන්සිලය (HVO) එහි හමුදා ශාඛාව ලෙස බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා භූමියේ වෙනම කොටසක හර්සග්-බොස්නියා ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රජාවේ පැවැත්ම ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref name=&quot;ICTY: Prlić et al. (IT-04-74)&quot;&gt;{{cite web |title=ICTY: Prlić et al. (IT-04-74) |url=https://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802021727/http://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |archive-date=2 August 2009}}&lt;/ref&gt; බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා රජය විසින් එය හඳුනා නොගත් අතර, එය නීති විරෝධී යැයි ප්‍රකාශ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prlic et al. Initial Indictment |url=http://secnet069.un.org/x/cases/prlic/ind/en/prl-ii040304e.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228191656/http://secnet069.un.org/x/cases/prlic/ind/en/prl-ii040304e.htm |archive-date=28 February 2009 |access-date=3 February 2010 |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 January 2002 |title=The International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, Case NO: IT-01-47-PT (Amended Indictment) |url=http://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic_kubura/ind/en/had-ai020111e.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514131414/http://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic_kubura/ind/en/had-ai020111e.pdf |archive-date=14 May 2011 |access-date=1 January 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Norsk_Sisu_fra_NORLOGB.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Norsk_Sisu_fra_NORLOGB.jpg|thumb|1995 දී සරජේවෝ වටලෑමේදී ටැංකි ප්‍රහාරයකින් පසු පුළුස්සා දැමූ විධායක කවුන්සිල ගොඩනැගිල්ල ඉදිරිපිට එක්සත් ජාතීන්ගේ හමුදා]]
1991 ඔක්තෝබර් 15 වන දින බොස්නියා සහ හර්සගොවිනාවේ ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව 1992 පෙබරවාරි 29 සහ මාර්තු 1 යන දිනවල නිදහස සඳහා ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලද අතර එය සර්බියානුවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් විසින් වර්ජනය කරන ලදී. නිදහස් ජනමත විචාරණයේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රතිශතය සියයට 63.4 ක් වූ අතර ඡන්දදායකයින්ගෙන් සියයට 99.7 ක් නිදහස සඳහා ඡන්දය දුන්හ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=1992 |title=The Referendum on Independence in Bosnia–Herzegovina: February 29&amp;nbsp;– March 1, 1992 |url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&amp;ContentRecord_id=250&amp;ContentType=G&amp;ContentRecordType=G&amp;UserGroup_id=5&amp;Subaction=ByDate |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&amp;ContentRecord_id=250&amp;ContentType=G&amp;ContentRecordType=G&amp;UserGroup_id=5&amp;Subaction=ByDate |archive-date=22 May 2011 |access-date=28 December 2009 |publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe |page=19}}&lt;/ref&gt; බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා 1992 මාර්තු 3 වන දින නිදහස ප්‍රකාශ කළ අතර ඊළඟ මාසයේ 1992 අප්‍රේල් 6 වන දින ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bose |first=Sumantra |url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&amp;pg=PA124 |title=Contested lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka |date=2009 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674028562 |page=124 |access-date=11 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111175731/https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&amp;pg=PA124 |archive-date=11 January 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජය 1992 මැයි 22 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍යයක් ලෙස පිළිගනු ලැබීය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=D. Grant |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=5Uuv0NLNdZQC&amp;pg=PA226 |title=Admission to the United Nations: Charter Article 4 and the Rise of Universal Organization |date=2009 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-9004173637 |page=226 |access-date=11 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111175731/https://books.google.com/books?id=5Uuv0NLNdZQC&amp;pg=PA226 |archive-date=11 January 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; සර්බියානු නායක ස්ලොබොඩන් මිලොසෙවික් සහ ක්‍රොඒෂියානු නායක ෆ්‍රැන්ජෝ ටුඩ්මන් 1991 මාර්තු මාසයේදී බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව බෙදීමට එකඟ වූ බව විශ්වාස කෙරේ, මහා සර්බියාව සහ මහා ක්‍රොඒෂියාව පිහිටුවීමේ අරමුණින්.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2004 |date=2006 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-271-01629-9 |page=379}}&lt;/ref&gt;

බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව, බොස්නියානු සර්බියානු මිලීෂියා භටයන් රටේ විවිධ ප්‍රදේශවල බලමුලු ගැන්වීය. රජයේ හමුදා දුර්වල ලෙස සන්නද්ධ වූ අතර යුද්ධයට සූදානම් නොවීය.&lt;ref name=&quot;ICTY: Naletilić and Martinović verdict — A. Historical background&quot;&gt;{{cite web |title=ICTY: Naletilić and Martinović verdict&amp;nbsp;– A. Historical background |url=https://www.un.org/icty/naletilic/trialc/judgement/nal-tj030331-1.htm#IIA |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619013724/http://www.un.org/icty/naletilic/trialc/judgement/nal-tj030331-1.htm#IIA |archive-date=19 June 2009}}&lt;/ref&gt; බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව ජාත්‍යන්තරව පිළිගැනීම යුගෝස්ලාවියානු මහජන හමුදාව (JNA) ජනරජයේ භූමියෙන් ඉවත් වීමට රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික පීඩනය වැඩි කළ අතර, ඔවුන් එය නිල වශයෙන් කළේ 1992 ජුනි මාසයේදීය. JNA හි බොස්නියානු සර්බියානු සාමාජිකයින් ලාංඡන වෙනස් කර, රෙපුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හමුදාව (VRS) පිහිටුවා ගත් අතර, සටන් දිගටම කරගෙන ගියේය. බොස්නියාවේ JNA තොගවලින් සන්නද්ධව සහ සන්නද්ධව, සර්බියාවේ ස්වේච්ඡා සේවකයින් සහ විවිධ පැරාමිලිටරි හමුදාවන්ගේ සහාය ඇතිව, සහ යුගෝස්ලාවියානු ෆෙඩරල් ජනරජයෙන් පුළුල් මානුෂීය, සැපයුම් සහ මූල්‍ය ආධාර ලබා ගනිමින්, 1992 දී රෙපුබ්ලිකා සර්බ්වරුන්ගේ ප්‍රහාර රටේ වැඩි කොටසක් එහි පාලනය යටතේ තබා ගැනීමට සමත් විය.{{sfn|Malcolm|2002}} බොස්නියානු සර්බියානු දියුණුවත් සමඟ VRS පාලනය කරන ප්‍රදේශවලින් බොස්නියැක්වරුන් සහ බොස්නියානු ක්‍රොඒෂියානුවන් වාර්ගිකව පිරිසිදු කිරීම සිදු විය. රැඳවියන් දූෂණය ඇතුළු ප්‍රචණ්ඩත්වයට සහ අපයෝජනයට ලක් කරන ලද කඳවුරු දුසිම් ගණනක් ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement — Foča&quot;&gt;{{cite web |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009}}&lt;/ref&gt; වාර්ගික පිරිසිදු කිරීම 1995 ජූලි මාසයේදී බොස්නියානු පිරිමින් සහ පිරිමි ළමයින් 8,000 කට වැඩි පිරිසක් ශ්‍රෙබ්‍රෙනිකා සංහාරයෙන් අවසන් විය. එය හිටපු යුගෝස්ලාවියාව සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර අපරාධ විනිශ්චය සභාව (ICTY) විසින් ජන සංහාරයක් ලෙස තීන්දු කරන ලදී.&lt;ref&gt;''The Geography of Genocide'', Allan D. Cooper, p. 178, University Press of America, 2008, {{ISBN|0-7618-4097-4}}&lt;/ref&gt; බොස්නියානු සහ බොස්නියානු ක්‍රොඒෂියානු හමුදා ද කුඩා පරිමාණයෙන් වුවද විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල සිවිල් වැසියන්ට එරෙහිව යුද අපරාධ සිදු කළහ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 March 2007 |title=Judgement |url=https://www.un.org/icty/celebici/trialc2/judgement/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016042438/http://www.un.org/icty/celebici/trialc2/judgement/index.htm |archive-date=16 October 2008 |access-date=13 January 2013 |publisher=UN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 March 2007 |title=Press Release |url=https://www.un.org/icty/pressreal/p561-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324044908/http://www.un.org/icty/pressreal/p561-e.htm |archive-date=24 March 2009 |access-date=7 January 2013 |publisher=UN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haverford&quot;&gt;{{cite web |title=Crimes in Stolac Municipality |url=http://www.haverford.edu/relg/sells/stolac/CrimesSt.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109091102/http://www.haverford.edu/relg/sells/stolac/CrimesSt.pdf |archive-date=9 January 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{cite web |date=5 March 2007 |title=Indictment |url=https://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050212165106/http://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |archive-date=12 February 2005 |access-date=7 January 2013 |publisher=UN}}&lt;/ref&gt; බොස්නියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු කුරිරුකම් බොහොමයක් සිදු කරන ලද්දේ බොස්නියානු යුද්ධයේ උප ගැටුමක් වන ක්‍රොඒෂියානු-බොස්නියැක් යුද්ධය අතරතුරය. එය බොස්නියානු සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ (ARBiH) හමුදාව HVO ට එරෙහිව සටන් කළේය. බොස්නියාක්-ක්‍රොඒෂියානු ගැටුම 1994 මාර්තු මාසයේදී අවසන් වූ අතර, වොෂින්ටන් ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ, බොස්නියාක්-ක්‍රොඒෂියානු බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සමූහාණ්ඩුවක් නිර්මාණය කිරීමට හේතු වූ අතර, එය HVO-අල්ලාගෙන සිටි භූමිය බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනරජයේ (ARBiH) හමුදාව විසින් අල්ලාගෙන සිටි භූමිය සමඟ ඒකාබද්ධ කළේය.&lt;ref name=&quot;Lumen Learning – Simple Book Production 2017&quot;&gt;{{cite web |date=2017-05-31 |title=The Yugoslav War – Boundless World History |url=https://courses.lumenlearning.com/boundless-worldhistory/chapter/the-yugoslav-war/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624210903/https://courses.lumenlearning.com/boundless-worldhistory/chapter/the-yugoslav-war/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=2021-06-22 |website=Lumen Learning – Simple Book Production}}&lt;/ref&gt;

=== මෑත ඉතිහාසය ===
[[File:Bosnian_social_protests_Tuzla.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bosnian_social_protests_Tuzla.jpg|thumb|2014 පෙබරවාරි 7 වන දින රාජ්‍ය විරෝධී ගැටුම්වලින් පසු ටුස්ලා රජයේ ගොඩනැගිල්ල ගිනිබත් විය]]
2014 පෙබරවාරි 4 වන දින, අරාබි වසන්තයෙන් ලබාගත් නම වන බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සම්මේලනයේ රජයට එරෙහි විරෝධතා උතුරු නගරයක් වන ටුස්ලා හි ආරම්භ විය. පෞද්ගලීකරණය කර බංකොලොත් වූ කර්මාන්තශාලා කිහිපයක කම්කරුවන් රැකියා, නොගෙවූ වැටුප් සහ විශ්‍රාම වැටුප් සම්බන්ධයෙන් පියවර ගන්නා ලෙස ඉල්ලා එක්රැස් වූහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26093160|title=Bosnian protests: A Balkan Spring?|date=8 February 2014|work=BBC|access-date=8 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209034452/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26093160|archive-date=9 February 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඉක්මනින්ම විරෝධතා සම්මේලනයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලටද පැතිර ගිය අතර, නගර 20කට ආසන්න ප්‍රමාණයක ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් වාර්තා වූ අතර, ඉන් විශාලතම ඒවා වූයේ සරජේවෝ, සෙනිකා, මොස්ටාර්, බිහාක්, බ්‍රෙකෝ සහ ටුස්ලා ය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 February 2014 |title=Građanski bunt u BiH |url=http://www.klix.ba/gradjanski-bunt |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207102210/http://www.klix.ba/gradjanski-bunt |archive-date=7 February 2014 |access-date=8 February 2014 |work=klix.ba}}&lt;/ref&gt; බොස්නියානු ප්‍රවෘත්ති මාධ්‍ය වාර්තා කළේ, සරජේවෝ, උතුරු නගරයේ ටුස්ලා, දකුණේ මොස්ටාර් සහ මධ්‍යම බොස්නියාවේ සෙනිකා යන නගරවල ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා පුපුරා යාමත් සමඟ පොලිස් නිලධාරීන් දුසිම් ගනනක් ඇතුළුව විරෝධතා අතරතුර සිය ගණනක් පුද්ගලයින් තුවාල ලබා ඇති බවයි. රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා හි එම මට්ටමේ නොසන්සුන්තාවයක් හෝ ක්‍රියාකාරීත්වයක් සිදු නොවූ නමුත්, එහි වෙනම රජයට එරෙහිව බන්ජා ලූකා නගරයේ විරෝධතාවලට සහය දැක්වීම සඳහා සිය ගණනක් ජනතාව ද රැස් වූහ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/02/08/world/europe/protests-over-government-and-economy-roil-bosnia.html|title=Protests Over Government and Economy Roil Bosnia|last=Bilefsky|first=Dan|date=8 February 2014|work=[[The New York Times]]|access-date=8 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140208020056/http://www.nytimes.com/2014/02/08/world/europe/protests-over-government-and-economy-roil-bosnia.html|archive-date=8 February 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 February 2014 |title=Bosnian Protesters Torch Government Buildings in Sarajevo, Tuzla |url=http://www.rferl.org/content/bosnia-demonstrations-tuzla-clashes/25256653.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208020133/http://www.rferl.org/content/bosnia-demonstrations-tuzla-clashes/25256653.html |archive-date=8 February 2014 |access-date=8 February 2014 |work=rferl.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26086857|title=Bosnia–Hercegovina protests break out in violence|date=8 February 2014|work=BBC|access-date=8 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140207234045/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26086857|archive-date=7 February 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1995 දී බොස්නියානු යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු රට තුළ පැවති ඉහළ විරැකියාව සහ දශක දෙකක දේශපාලන අකර්මන්‍යතාවය හේතුවෙන් ඇති වූ විශාලතම මහජන කෝපය මෙම විරෝධතා මගින් සනිටුහන් විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.smh.com.au/world/bosnian-protesters-storm-government-buildings-20140208-hvbn6.html|title=Bosnian protesters storm government buildings|date=8 February 2014|work=The Sydney Morning Herald|access-date=8 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140617202302/http://www.smh.com.au/world/bosnian-protesters-storm-government-buildings-20140208-hvbn6.html|archive-date=17 June 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 අගභාගයේදී ඉහළ නියෝජිත කාර්යාලයේ ක්‍රිස්ටියන් ෂ්මිඩ් විසින් කරන ලද වාර්තාවකට අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව තීව්‍ර වූ දේශපාලන හා වාර්ගික ආතතීන් අත්විඳිමින් සිටින අතර, එමඟින් රට කැබලිවලට කැඩී නැවත වරක් යුද්ධයකට ඇද දැමිය හැකිය.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-10-22 |title=Bosnian Serb police drill seen as separatist 'provocation' |url=https://apnews.com/article/europe-race-and-ethnicity-racial-injustice-sarajevo-90c9d5a395026947ec7383bc2a49b649 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102152723/https://apnews.com/article/europe-race-and-ethnicity-racial-injustice-sarajevo-90c9d5a395026947ec7383bc2a49b649 |archive-date=2 November 2021 |access-date=2021-11-02 |website=AP NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-02 |title=Bosnia is in danger of breaking up, warns top international official |url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/02/bosnia-is-in-danger-of-breaking-up-warns-eus-top-official-in-the-state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102053853/https://www.theguardian.com/world/2021/nov/02/bosnia-is-in-danger-of-breaking-up-warns-eus-top-official-in-the-state |archive-date=2 November 2021 |access-date=2021-11-02 |website=The Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; මෙය කලාපයේ තවදුරටත් බෝල්කනීකරණයට තුඩු දෙනු ඇතැයි යුරෝපීය සංගමය බිය වේ.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59130945|title=Bosnian leader stokes fears of Balkan breakup|date=2021-11-03|work=BBC News|access-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103053808/https://www.bbc.com/news/world-europe-59130945|archive-date=3 November 2021|language=en-GB|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2022 දෙසැම්බර් 15 වන දින, යුරෝපීය කවුන්සිලයේ තීරණයෙන් පසු, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව යුරෝපීය සංගමය විසින් ප්‍රවේශය සඳහා අපේක්ෂක රටක් ලෙස පිළිගනු ලැබීය.&lt;ref name=&quot;sarajevotimes&quot;&gt;{{Cite web |date=15 December 2022 |title='Huge, historic move': EU grants Bosnia and Herzegovina Candidate Status |url=https://sarajevotimes.com/huge-historic-move-eu-grants-bosnia-and-herzegovina-candidate-status/ |access-date=2022-12-15 |work=Sarajevo Times}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>3kt5cd1qjj5qinc2qs8fwq0xoyuvy30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ක්‍රොඒෂියාවේ ඉතිහාසය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186017</id>
    <revision>
      <id>797442</id>
      <parentid>783343</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101379" sha1="hhkg5qs2s2dnabin0x7qx1bua7h2xca" xml:space="preserve">=== ප්‍රාග් ඉතිහාසය සහ පෞරාණිකත්වය ===
{{multiple image
| align             = right
| total_width       = 250
| direction         = horizontal
| image1            = ZGvucdove.jpg
| alt1              = Ceramic sculpture
| image2            = Croatian Apoxyomenos Louvre n04.jpg
| alt2              = Stone Sculpture
| footer            = වමේ: [[වුසෙඩෝල් ඩොව්]], ක්‍රි.පූ. 2800 සිට 2500 දක්වා වූ මූර්තියක්.&lt;br /&gt;දකුණ: ''[[ක්‍රොඒෂියානු ඇපොක්සියෝමෙනෝස්]]'', [[පුරාණ ග්‍රීසිය|පුරාණ ග්‍රීක]] ප්‍රතිමාව, ක්‍රි.පූ. 2 වන හෝ 1 වන සියවස.
| caption1          = 
| caption2          = 
}}

අද ක්‍රොඒෂියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශය ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය පුරාම ජනාවාස වී තිබුණි. මධ්‍යම පැලියොලිතික් යුගයට අයත් නියැන්ඩර්තාල් පොසිල උතුරු ක්‍රොඒෂියාවෙන් සොයා ගන්නා ලද අතර, ඒවා වඩාත් හොඳින් ඉදිරිපත් කර ඇත්තේ ක්‍රපිනා භූමියේදීය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Salopek|first=Igor|date=December 2010|title=Krapina Neanderthal Museum as a Well of Medical Information|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=95232|journal=Acta medico-historica Adriatica|publisher=Hrvatsko znanstveno društvo za povijest zdravstvene kulture|volume=8|issue=2|pages=197–202|issn=1334-4366|pmid=21682056|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; නව ශිලා යුගයේ සහ කැල්කොලිතික් සංස්කෘතීන්ගේ නටබුන් සියලුම ප්‍රදේශවලින් හමු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Težak-Gregl|first=Tihomila|date=April 2008|title=Study of the Neolithic and Eneolithic as reflected in articles published over the 50 years of the journal Opuscula archaeologica|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=34026|journal=Opvscvla Archaeologica Radovi Arheološkog Zavoda|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Philosophy, Archaeological Department|volume=30|issue=1|pages=93–122|issn=0473-0992|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; විශාලතම ස්ථාන අනුපාතය උතුරු ක්‍රොඒෂියාවේ නිම්නවල ඇත. වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ බේඩන්, ස්ටාර්චෙවෝ සහ වුසෙඩෝල් සංස්කෘතීන් ය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Balen|first=Jacqueline|date=December 2005|title=The Kostolac horizon at Vučedol|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=26644|journal=Opvscvla Archaeologica Radovi Arheološkog Zavoda|publisher=University of Zagreb, Faculty of Philosophy, Archaeological Department|volume=29|issue=1|pages=25–40|issn=0473-0992|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Težak-Gregl|first=Tihomila|date=December 2003|title=Prilog poznavanju neolitičkih obrednih predmeta u neolitiku sjeverne Hrvatske|trans-title=A Contribution to Understanding Neolithic Ritual Objects in the Northern Croatia Neolithic|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=26644|journal=Opvscvla Archaeologica Radovi Arheološkog Zavoda|language=hr|publisher=University of Zagreb, Faculty of Philosophy, Archaeological Department|volume=27|issue=1|pages=43–48|issn=0473-0992|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; යකඩ යුගයේ මුල් ඉලිරියානු හෝල්ස්ටැට් සංස්කෘතිය සහ සෙල්ටික් ලා ටෙනේ සංස්කෘතිය සඳහා සත්කාරකත්වය සපයන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Potrebica|first1=Hrvoje|last2=Dizdar|first2=Marko|date=July 2002|title=Prilog poznavanju naseljenosti Vinkovaca i okolice u starijem željeznom dobu|trans-title=A Contribution to Understanding Continuous Habitation of Vinkovci and its Surroundings in the Early Iron Age|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=1560|journal=Prilozi Instituta Za Arheologiju U Zagrebu|language=hr|publisher=Institut za arheologiju|volume=19|issue=1|pages=79–100|issn=1330-0644|access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;

නූතන ක්‍රොඒෂියාවේ ප්‍රදේශය ඉලිරියානුවන් සහ ලිබර්නියානුවන් විසින් පදිංචි කරන ලද අතර, පළමු ග්‍රීක ජනපද හ්වාර්,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilkes |first=John |url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |title=The Illyrians |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |year=1995 |isbn=978-0-631-19807-9 |location=Oxford, UK |page=114 |quote=...&amp;nbsp;in the early history of the colony settled in 385&amp;nbsp;BC on the island Pharos (Hvar) from the Aegean island Paros, famed for its marble. In traditional fashion they accepted the guidance of an oracle,&amp;nbsp;... |access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt; කෝර්චුලා සහ විස් දූපත් වල ස්ථාපිත කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilkes |first=John |url=https://www.scribd.com/doc/15826619/John-Wilkes-The-Illyrians |title=The Illyrians |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |year=1995 |isbn=978-0-631-19807-9 |location=Oxford, UK |page=115 |quote=The third Greek colony known in this central sector of the Dalmatian coast was Issa, on the north side of the island Vis. |access-date=2012-04-03}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.ව. 9 දී, අද ක්‍රොඒෂියාවේ භූමිය රෝම අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත් විය. ඩයොක්ලෙටියන් අධිරාජ්‍යයා එම ප්‍රදේශයට ආවේණික විය. ඔහුට ස්ප්ලිට් හි ඉදිකරන ලද විශාල මාළිගාවක් තිබූ අතර, ක්‍රි.ව. 305 දී රජකම අත්හැරීමෙන් පසු ඔහු විශ්‍රාම ගියේය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gibbon |first1=Edward |author1-link=Edward Gibbon |url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C |title=The Decline and Fall of the Roman Empire |author2=John Bagnell Bury |author2-link=John Bagnell Bury |last3=Boorstin |first3=Daniel J. |author3-link=Daniel J. Boorstin |publisher=[[Modern Library]] |year=1995 |isbn=978-0-679-60148-7 |location=New York |page=335 |access-date=2011-10-27}}&lt;/ref&gt;

5 වන සියවසේදී, අවසාන නීති විරෝධී බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයා වූ ජූලියස් නෙපොස් 475 දී ඉතාලියෙන් පලා යාමෙන් පසු මාලිගාවෙන් කුඩා රාජධානියක් පාලනය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite book |author=J. B. Bury |author-link=J. B. Bury |url=https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft |title=History of the later Roman empire from the death of Theodosius I. to the death of Justinian |publisher=[[Macmillan Publishers]] |year=1923 |page=[https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft/page/408 408] |access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;

=== මධ්‍යතන යුගය ===
[[File:Balkans925.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Balkans925.png|වම|thumb|ක්‍රොඒෂියාවේ රාජධානිය 925 පමණ, ටොමිස්ලාව් රජුගේ පාලන සමයේදී]]
රෝම යුගය අවසන් වන්නේ 6 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේ අවාර් සහ ක්‍රොඒෂියානු ආක්‍රමණ සහ රෝම නගර සියල්ලම පාහේ විනාශ කිරීමෙනි. රෝමානු දිවි ගලවා ගත් අය වෙරළබඩ, දූපත් සහ කඳුකරයේ වඩාත් හිතකර ස්ථාන කරා පසුබැස ගියහ. ඩුබ්‍රොව්නික් නගරය ආරම්භ කරන ලද්දේ එපිඩෝරම්හි එවැනි දිවි ගලවා ගත් අය විසිනි.&lt;ref name=&quot;AAPatton&quot;&gt;{{cite book |author=Andrew Archibald Paton |url=https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ |title=Researches on the Danube and the Adriatic |publisher=Trübner |year=1861 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ/page/n227 218]–219 |access-date=2011-10-15}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ ජනවාර්ගික උත්පාදනය පිළිබඳ යම් අවිනිශ්චිතතාවයක් පවතී. වඩාත්ම පිළිගත් න්‍යාය වන ස්ලාවික් න්‍යාය, සංක්‍රමණ කාලය තුළ සුදු ක්‍රොඒෂියාවෙන් සුදු ක්‍රොඒෂියානුවන් සංක්‍රමණය කිරීම යෝජනා කරයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව, ඉරාන න්‍යාය, ප්‍රෝටෝ-ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ සර්මාටියානු-ඇලනික් සම්භවය යෝජනා කරයි, එය Χορούαθος, Χοροάθος, සහ Χορόαθος (කොරෝආතෝස්, කොරොආතෝස් සහ කොරෝආතෝස්) යන නම්වලින් යුත් පුරාණ ග්‍රීක සෙල්ලිපි අඩංගු ටනායිස් පුවරු මත පදනම් වූ අතර ඒවා ක්‍රොඒෂියානු ජනවාර්ගික නාමයට අදාළ මානව නාම ලෙස අර්ථකථනය කරයි.&lt;ref name=&quot;Nikšić-Heršak&quot;&gt;{{cite journal|last1=Heršak|first1=Emil|last2=Nikšić|first2=Boris|date=September 2007|title=Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje)|trans-title=Croatian Ethnogenesis: A Review of Component Stages and Interpretations (with Emphasis on Eurasian/Nomadic Elements)|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=28729&amp;lang=en|journal=Migracijske i Etničke Teme|language=hr|publisher=Institute for Migration and Ethnic Studies|volume=23|issue=3|pages=251–268|issn=1333-2546}}&lt;/ref&gt;

10 වන සියවසේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වන VII වන කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් රචිත ඩි ඇඩ්මින්ස්ට්‍රැන්ඩෝ ඉම්පීරියෝ කෘතියට අනුව, ක්‍රොඒෂියානුවන් අවාර්වරුන් පරාජය කිරීමෙන් පසු 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඩල්මැටියා හි රෝම පළාතේ පදිංචි විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Katičić|first=Radoslav|year=1989|title=Ivan Mužić o podrijetlu Hrvata|url=https://hrcak.srce.hr/95425|journal=Starohrvatska Prosvjeta|language=hr|volume=III|issue=19|pages=243–270|issn=0351-4536}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Goldstein|1999|p=13}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Birin|first=Ante|date=January 2015|title=Pregled političke povijesti Hrvata u ranome srednjem vijeku|url=https://www.academia.edu/30936317|journal=Nova Zraka U Europskom Svjetlu – Hrvatske Zemlje U Ranome Srednjem Vijeku (Oko 550 – Oko 1150)|language=hr|page=40|via=Academia.edu|access-date=2025-12-15|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404030230/https://www.academia.edu/30936317|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ගිණුමේ විශ්වසනීයත්වය සහ අර්ථ නිරූපණය පිළිබඳව යම් යම් විද්වත් මතභේද පැවතියද,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bilogrivić |first=Goran |title=Migration, Integration and Connectivity on the Southeastern Frontier of the Carolingian Empire |date=2018 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-38013-4 |editor=Danijel Dzino |pages=86–99 |chapter=Carolingian Weapons and the Problem of Croat Migration and Ethnogenesis |doi=10.1163/9789004380134_007 |editor2=Ante Milošević |editor3=Trpimir Vedriš |s2cid=165889390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dzino |first=Danijel |url=https://books.google.com/books?id=6UbOtJcF8rQC |title=Becoming Slav, Becoming Croat: Identity Transformations in Post-Roman and Early Medieval Dalmatia |publisher=BRILL |year=2010 |isbn=9789004186460 |pages=175, 179–182}}&lt;/ref&gt; මෑත කාලීන පුරාවිද්‍යාත්මක දත්ත මගින් ස්ලාව් ජාතිකයන්/ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ සංක්‍රමණය සහ ජනාවාස 6 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 7 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිදු වූ බව තහවුරු කර ඇත.&lt;ref name=&quot;Belos00&quot;&gt;{{cite journal|last=Belošević|first=Janko|year=2000|title=Razvoj i osnovne značajke starohrvatskih grobalja horizonta 7.-9. stoljeća na povijesnim prostorima Hrvata|url=https://morepress.unizd.hr/journals/index.php/pov/article/view/2231|journal=Radovi|language=hr|volume=39|issue=26|pages=71–97|doi=10.15291/radovipov.2231|issn=0352-6712|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fabijanić |first=Tomislav |title=The early Slavic settlement of Central Europe in the light of new dating evidence |date=2013 |publisher=Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences |isbn=978-83-63760-10-6 |location=Wroclaw |pages=251–260 |chapter=14C date from early Christian basilica gemina in Podvršje (Croatia) in the context of Slavic settlement on the eastern Adriatic coast}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bekić |first1=Luka |url=https://www.researchgate.net/publication/348500715 |title=Rani srednji vijek između Panonije i Jadrana: ranoslavenski keramički i ostali arheološki nalazi od 6. do 8. stoljeća |date=2016 |publisher=Arheološki muzej Istre |isbn=978-953-8082-01-6 |location=Pula |pages=101, 119, 123, 138–140, 157–162, 173–174, 177–179 |language=hr, en |trans-title=Early medieval between Pannonia and the Adriatic: early Slavic ceramic and other archaeological finds from the sixth to eighth century}}&lt;/ref&gt; අවසානයේදී, 818 සිට අයින්හාර්ඩ්ගේ වංශකථා මගින් සනාථ කරන පරිදි, බෝර්නා විසින් පාලනය කරන ලද ක්‍රොඒෂියාවේ ආදිපාදවරිය ලෙස ආදිපාදවරියක් පිහිටුවන ලදී. මෙම වාර්තාව එකල ෆ්‍රැන්සියාවේ යටත් රාජ්‍යයන් වන ක්‍රොඒෂියානු රාජධානි පිළිබඳ පළමු ලේඛනය නියෝජනය කරයි.{{sfn|Mužić|2007|pp=157–160}} උතුරට එහි අසල්වැසියා වූයේ පහළ පන්නෝනියාවේ ප්‍රාන්තය වූ අතර, එවකට ඩ්‍රාවා සහ සාවා ගංගා අතර ප්‍රදේශ පාලනය කළ ලුඩෙවිට් ආදිපාදවරයා විසින් පාලනය කරන ලද අතර එය සිසැක් හි ඔහුගේ බලකොටුවෙන් කේන්ද්‍රගත විය. ඉතිහාසය පුරාම මෙම ජනගහනය සහ භූමිය ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ ක්‍රොඒෂියාව සමඟ දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී සම්බන්ධ විය.{{sfn|Budak|2018|pp=178–185}}

ක්‍රොඒෂියාවේ ආකොන් පෝර්ගාගේ කාලයේ 7 වන සියවසේදී ක්‍රොඒෂියානුවන්ගේ ක්‍රිස්තියානිකරණය ආරම්භ වූ අතර, මුලින් බොහෝ විට ප්‍රභූ සහ ඒ ආශ්‍රිත ජනතාව පමණක් ඇතුළත් විය,{{sfn|Budak|2018|pp=144–145}} නමුත් බොහෝ දුරට 9 වන සියවස වන විට අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ivandija|first=Antun|date=April 1968|title=Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima|trans-title=Christianization of Croats according to the most recent scientific results|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=64623&amp;lang=en|journal=Bogoslovska smotra|language=hr|publisher=University of Zagreb, Catholic Faculty of Theology|volume=37|issue=3–4|pages=440–444|issn=0352-3101}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Živković|first=Tibor|author-link=Tibor Živković|year=2013a|title=On the Baptism of the Serbs and Croats in the Time of Basil I (867–886)|url=http://slavica-petropolitana.spbu.ru/files/2013_1/Zivkovic.pdf|journal=Studia Slavica et Balcanica Petropolitana|issue=1|pages=33–53}}&lt;/ref&gt; ෆ්‍රෑන්ක් ආධිපත්‍යය මිස්ලාව්ගේ පාලන සමයේදී අවසන් විය,{{sfn|Mužić|2007|pp=169–170}} නැතහොත් ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තික I වන ට්‍රිපිමීර්.{{sfn|Budak|2018|pp=106}} 9 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ට්‍රිපිමීර් ආදිපාදවරයා විසින් ස්වදේශික ක්‍රොඒෂියානු රාජකීය රාජවංශය ආරම්භ කරන ලද අතර, ඔහු බයිසැන්තියානු සහ බල්ගේරියානු හමුදා පරාජය කළේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brković|first=Milko|year=2001|title=Diplomatička analiza papinskih pisama druge polovice IX. stoljeća destinatarima u Hrvatskoj|trans-title=The Papal Letters of the second half of the IXth Century to addressees in Croatia|url=https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748|journal=Radovi|language=hr|publisher=HAZU|issue=43|pages=29–44|place=Zadar}}&lt;/ref&gt;

පාප් වහන්සේ විසින් පිළිගත් පළමු ස්වදේශික ක්‍රොඒෂියානු පාලකයා වූයේ 879 ජුනි 7 වන දින අටවන ජෝන් පාප් වහන්සේගෙන් පාප්තුමාගේ පිළිගැනීම ලැබූ බ්‍රැනිමීර් ආදිපාදවරයාය.{{sfn|Mužić|2007|p=|pp=195–198}} ටොමිස්ලාව් ක්‍රොඒෂියාවේ පළමු රජු වූ අතර, එය 925 දී Xවන ජෝන් පාප්තුමාගේ ලිපියක සඳහන් කර ඇත. ටොමිස්ලාව් හංගේරියානු සහ බල්ගේරියානු ආක්‍රමණ පරාජය කළේය.&lt;ref name=&quot;Posavec&quot;&gt;{{cite journal|last=Posavec|first=Vladimir|date=March 1998|title=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba|trans-title=Historical maps and borders of Croatia in age of Tomislav|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=62779|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=hr|volume=30|issue=1|pages=281–290|issn=0353-295X|access-date=2011-10-16}}&lt;/ref&gt; මධ්‍යකාලීන ක්‍රොඒෂියානු රාජධානිය 11 වන සියවසේදී පීටර් IV වන ක්‍රෙෂිමීර් (1058–1074) සහ ඩිමිටාර් ස්වොනිමීර් (1075–1089) පාලන සමයේදී එහි උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණියේය.&lt;ref name=&quot;Margetić&quot;&gt;{{cite journal|last=Margetić|first=Lujo|author-link=Lujo Margetić|date=January 1997|title=Regnum Croatiae et Dalmatiae u doba Stjepana II.|trans-title=Regnum Croatiae et Dalmatiae in age of Stjepan II|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=76963|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=hr|volume=29|issue=1|pages=11–20|issn=0353-295X|access-date=2011-10-16}}&lt;/ref&gt; ට්‍රිපිරොවික් රාජවංශය අවසන් කරමින් 1091 දී දෙවන ස්ටෙපන් මිය ගිය විට, හංගේරියාවේ ඩිමිටාර් ස්වොනිමීර්ගේ මස්සිනා වන පළමුවන ලැඩිස්ලෝස් ක්‍රොඒෂියානු කිරුළ හිමිකර ගත්තේය. මෙය 1102 දී කොලොමන් යටතේ හංගේරියාව සමඟ යුද්ධයකට සහ පුද්ගලික එකමුතුවකට හේතු විය.&lt;ref name=&quot;HR-HU-Heka&quot;&gt;{{cite journal|last=Heka|first=Ladislav|date=October 2008|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=68144|journal=Scrinia Slavonica|language=hr|publisher=Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje|volume=8|issue=1|pages=152–173|issn=1332-4853|access-date=2011-10-16}}&lt;/ref&gt;

=== හංගේරියාව සහ ඔස්ට්‍රියාව සමඟ එකමුතුව ===
[[File:Dragutin_Weingärtner,_Hrvatski_sabor_1848._god.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dragutin_Weing%C3%A4rtner,_Hrvatski_sabor_1848._god.jpg|වම|thumb|බෑන් ජොසිප් ජෙලාසික් ප්‍රථම නූතන ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව (සබෝර්), 1848 ජූනි 5 විවෘත කරන අවස්ථාවේදී. ක්‍රොඒෂියානු ත්‍රිවර්ණ ධජය පසුබිමින් දැකිය හැකිය.]]
ඊළඟ ශතවර්ෂ හතර තුළ, ක්‍රොඒෂියා රාජධානිය පාලනය කරනු ලැබුවේ සබෝර් (පාර්ලිමේන්තුව) සහ රජු විසින් පත් කරන ලද බෑන් (උපරාජයා) විසිනි.&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot;&gt;{{cite web |title=Povijest saborovanja |trans-title=History of parliamentarism |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202061135/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |archive-date=2010-12-02 |access-date=2010-10-18 |publisher=[[Sabor]] |language=hr}}&lt;/ref&gt; මෙම කාලපරිච්ඡේදය තුළ ෆ්‍රැන්කෝපන් සහ ෂුබික් පවුල් වැනි බලගතු වංශවත් අය ප්‍රමුඛත්වයට පත් වූ අතර අවසානයේ පවුල් දෙකෙන් බොහෝ තහනම් කිරීම් සිදු විය.{{sfn|Font|2005|p=17}} ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමේ තර්ජනය වැඩි වෙමින් පැවතීම සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ පාලනය කිරීම සඳහා වැනීසියේ ජනරජයට එරෙහිව අරගලයක් ඇති විය. 1428 වන විට ඩුබ්‍රොව්නික් නගර රාජ්‍යය හැර, වෙනිසියානුවන් ඩල්මේෂියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය කළ අතර, එය ස්වාධීන විය. ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීම් 1493 ක්‍රබාවා සටනට සහ 1526 මොහාක්ස් සටනට හේතු වූ අතර, දෙකම තීරණාත්මක ඔටෝමාන් ජයග්‍රහණවලින් අවසන් විය. දෙවන ලුවී රජු මොහාක්ස්හිදී මිය ගිය අතර, 1527 දී, ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව සෙටින්හිදී රැස්වී ක්‍රොඒෂියාවේ නව පාලකයා ලෙස හැබ්ස්බර්ග් නිවසේ I වන ෆර්ඩිනන්ඩ් තෝරා ගත්තේ, ඔහු ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව ක්‍රොඒෂියාව ආරක්ෂා කරන අතරම එහි දේශපාලන අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කරන බවට කොන්දේසිය යටතේය.&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot; /&gt;{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}}

තීරණාත්මක ඔටෝමාන් ජයග්‍රහණවලින් පසුව, ක්‍රොඒෂියාව 1538 දී සිවිල් සහ හමුදා ප්‍රදේශවලට බෙදී ගියේය. හමුදා ප්‍රදේශ ක්‍රොඒෂියානු හමුදා මායිම ලෙස හැඳින්වූ අතර සෘජු හැබ්ස්බර්ග් පාලනය යටතේ පැවතුනි. දේශසීමා ස්ථාවර වූ විට, පළමු තීරණාත්මක ඔටෝමාන් පරාජය වන 1593 සිසැක් සටන දක්වා ක්‍රොඒෂියාවේ ඔටෝමාන් දියුණුව දිගටම පැවතුනි.{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} මහා තුර්කි යුද්ධයේදී (1683–1698), ස්ලාවෝනියාව නැවත අත්පත් කර ගන්නා ලදී, නමුත් ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමට පෙර ක්‍රොඒෂියාවේ කොටසක් වූ බටහිර බොස්නියාව ක්‍රොඒෂියානු පාලනයෙන් පිටත පැවතුනි.{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} දෙරට අතර වර්තමාන දේශසීමාව මෙම ප්‍රතිඵලයේ ශේෂයකි. දේශසීමාවේ දකුණු කොටස වන ඩල්මැටියාව, පස්වන සහ හත්වන ඔටෝමාන්–වෙනිසියානු යුද්ධ මගින් ද ඒ හා සමානව අර්ථ දක්වා ඇත.{{sfn|Lane|1973|p=409}}

ඔටෝමාන් යුද්ධ ජන විකාශන වෙනස්කම් වලට හේතු විය. 16 වන සියවසේදී, බටහිර සහ උතුරු බොස්නියාව, ලිකා, ක්‍රබාවා, උනා සහ කුපා ගංගා අතර ප්‍රදේශයෙන් සහ විශේෂයෙන් බටහිර ස්ලාවෝනියාවෙන් ක්‍රොඒෂියානුවන් ඔස්ට්‍රියාව දෙසට සංක්‍රමණය විය. වර්තමාන බර්ගන්ලන්ඩ් ක්‍රොඒෂියානුවන් මෙම පදිංචිකරුවන්ගේ සෘජු පරම්පරාවයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Povijest Gradišćanskih Hrvatov |trans-title=History of Burgenland Croats |url=http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=102&amp;lang=hr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=102&amp;lang=hr |archive-date=2012-11-14 |access-date=2011-10-17 |publisher=Croatian Cultural Association in Burgenland |language=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Valentić|first=Mirko|date=30 October 1990|title=TURSKI RATOVI i HRVATSKA DIJASPORA u XVI. STOLJEĆU|url=https://hrcak.srce.hr/74388|journal=Senjski Zbornik: Prilozi Za Geografiju, Etnologiju, Gospodarstvo, Povijest I Kulturu|language=hr|volume=17|issue=1|pages=45–60|issn=0582-673X}}&lt;/ref&gt; පලා යන ජනගහනය ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම සඳහා, හැබ්ස්බර්ග්වරු හමුදා මායිමේ හමුදා සේවය සැපයීමට බොස්නියානුවන් දිරිමත් කළහ.

ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව III වන චාල්ස් රජුගේ ප්‍රායෝගික සම්බාධකයට සහාය දුන් අතර 1712 දී ඔවුන්ගේම ප්‍රායෝගික සම්බාධකයට අත්සන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Povijest saborovanja |url=http://www.sabor.hr/hr/o-saboru/povijest-saborovanja |access-date=2020-05-30 |website=Hrvatski sabor |language=hr}}&lt;/ref&gt; පසුව, ක්‍රොඒෂියානු රාජධානියේ සියලුම වරප්‍රසාද සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කරන බවට අධිරාජ්‍යයා ප්‍රතිඥා දුන් අතර, අනිවාර්ය අධ්‍යාපනය හඳුන්වා දීම වැනි ක්‍රොඒෂියානු කටයුතු සඳහා මාරියා තෙරේසා රැජින සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලබා දුන්නාය.

[[File:Map_of_the_Kingdom_of_Croatia-Slavonia_(1885).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_the_Kingdom_of_Croatia-Slavonia_(1885).png|දකුණ|thumb|ක්‍රොඒෂියානු-හංගේරියානු ජනාවාසයෙන් පසුව 1868 දී නිර්මාණය කරන ලද ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව තුළ ක්‍රොඒෂියානු-ස්ලාවෝනියානු රාජධානිය ස්වාධීන රාජධානියක් විය.]]
1797 සහ 1809 අතර, පළමු ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර ඇඩ්‍රියාටික් වෙරළ තීරය සහ එහි අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශය වැඩි වැඩියෙන් අත්පත් කර ගත් අතර, වැනීසියානු සහ රගුසන් ජනරජ අවසන් කරමින්, ඉලිරියානු පළාත් ස්ථාපිත කළේය.{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, රාජකීය නාවික හමුදාව ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද අවහිර කළ අතර, එය 1811 දී විස් සටනට හේතු විය.{{sfn|Adkins|Adkins|2008|p=|pp=359–362}} 1813 දී ඔස්ට්‍රියානුවන් විසින් ඉලිරියානු පළාත් අල්ලා ගන්නා ලද අතර 1815 දී වියානා සම්මේලනයෙන් පසු ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යය විසින් අවශෝෂණය කරන ලදී. මෙය ඩල්මේෂියානු රාජධානිය පිහිටුවීමට සහ ක්‍රොඒෂියානු ලිටෝරල් එක ඔටුන්නක් යටතේ ක්‍රොඒෂියානු රාජධානියට ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nicolson |first=Harold |author-link=Harold Nicolson |url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C |title=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity: 1812–1822 |publisher=[[Grove Press]] |year=2000 |isbn=978-0-8021-3744-9 |page=180 |access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt; 1830 ගණන්වල සහ 1840 ගණන්වල ක්‍රොඒෂියානු ජාතික පුනර්ජීවනයට ආභාෂය ලබා දුන් ආදර ජාතිකවාදයක් ඉදිරිපත් විය, එය අධිරාජ්‍යය තුළ දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන්ගේ එකමුතුකම වෙනුවෙන් පෙනී සිටි දේශපාලන හා සංස්කෘතික ව්‍යාපාරයකි. එහි මූලික අවධානය යොමු වූයේ ක්‍රොඒෂියානු සාහිත්‍යය සහ සංස්කෘතිය ප්‍රවර්ධනය කරන අතරම හංගේරියානු භාෂාවට ප්‍රතිවිරුද්ධ බරක් ලෙස සම්මත භාෂාවක් ස්ථාපිත කිරීමෙනි.&lt;ref name=&quot;CRIS-Stančić&quot;&gt;{{cite journal|last=Stančić|first=Nikša|date=February 2009|title=Hrvatski narodni preporod – ciljevi i ostvarenja|trans-title=Croatian National Revival – goals and achievements|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=80164|journal=Cris: Časopis Povijesnog društva Križevci|language=hr|volume=10|issue=1|pages=6–17|issn=1332-2567|access-date=2011-10-07}}&lt;/ref&gt; 1848 හංගේරියානු විප්ලවය අතරතුර, ක්‍රොඒෂියාව ඔස්ට්‍රියාව සමඟ එක් විය. 1849 දී හංගේරියානුවන් පරාජය කිරීමට බෑන් ජොසිප් ජෙලාචික් උදව් කළ අතර ජර්මානුකරණ ප්‍රතිපත්තියක් හඳුන්වා දුන්නේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Čuvalo|first=Ante|date=December 2008|title=Josip Jelačić – Ban of Croatia|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=77559|journal=Review of Croatian History|publisher=Croatian Institute of History|volume=4|issue=1|pages=13–27|issn=1845-4380|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt; මෙය නිකොලා ටෙස්ලා ස්මිල්ජින් හි උපත ලැබූ කාලයයි.

1860 ගණන් වන විට, ප්‍රතිපත්තියේ අසාර්ථකත්වය පැහැදිලි වූ අතර එය 1867 ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු සම්මුතියට හේතු විය. ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යය සහ හංගේරියානු රාජධානිය අතර පුද්ගලික සංගමයක් නිර්මාණය විය. ගිවිසුම මගින් ක්‍රොඒෂියාවේ තත්ත්වය හංගේරියාවට ලබා දුන් අතර, එය 1868 ක්‍රොඒෂියානු-හංගේරියානු බේරුම්කරණය මගින් ක්‍රොඒෂියාවේ සහ ස්ලාවෝනියාවේ රාජධානි එක්සත් කළ විට විසඳන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitution of Union between Croatia-Slavonia and Hungary |url=http://www.h-net.org/~habsweb/sourcetexts/nagodba1.htm |access-date=2010-05-16 |publisher=H-net.org}}&lt;/ref&gt; ඩල්මැටියා රාජධානිය තථ්‍ය ඔස්ට්‍රියානු පාලනය යටතේ පැවති අතර, රිජෙකා 1779 දී කලින් හඳුන්වා දුන් කෝපස් වෙන් කිරීමේ තත්ත්වය රඳවා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;HR-HU-Heka&quot; /&gt;

1878 බර්ලින් ගිවිසුමෙන් පසු ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසුව, හමුදා දේශසීමාව අහෝසි කරන ලදී. ක්‍රොඒෂියානු-හංගේරියානු ජනාවාසයේ විධිවිධාන යටතේ,{{sfn|Frucht|2005|p=|pp=422–423}} 1881 දී දේශසීමාවේ ක්‍රොඒෂියානු සහ ස්ලාවෝනියානු අංශ ක්‍රොඒෂියාවට නැවත පැමිණියේය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Heka|first=Ladislav|date=December 2007|title=Hrvatsko-ugarska nagodba u zrcalu tiska|trans-title=Croatian-Hungarian compromise in light of press clips|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=39787|journal=Zbornik Pravnog Fakulteta Sveučilišta u Rijeci|language=hr|publisher=[[University of Rijeka]]|volume=28|issue=2|pages=931–971|issn=1330-349X|access-date=2012-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dubravica&quot;&gt;{{cite journal|last=Dubravica|first=Branko|date=January 2002|title=Političko-teritorijalna podjela i opseg civilne Hrvatske u godinama sjedinjenja s vojnom Hrvatskom 1871–1886|trans-title=Political and territorial division and scope of civilian Croatia in the period of unification with the Croatian military frontier 1871–1886|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=38709&amp;lang=en|journal=Politička Misao|language=hr|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Political Sciences|volume=38|issue=3|pages=159–172|issn=0032-3241|access-date=2012-06-20}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියාව ෆෙඩරල් ඒකකයක් ලෙස ෆෙඩරල්කරණය කිරීම ඇතුළත් කරමින් ඔස්ට්‍රියා-හංගේරියාව ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට ගත් අලුත් උත්සාහයන්, පළමු ලෝක යුද්ධය මගින් නතර කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Polatschek |first=Max |url=https://books.google.com/books?id=SZu0AAAAIAAJ |title=Franz Ferdinand: Europas verlorene Hoffnung |publisher=Amalthea |year=1989 |isbn=978-3-85002-284-2 |page=231 |language=de |access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;

=== ලෝක යුද්ධ සහ යුගෝස්ලාවියාව ===
[[File:Demonstracije_u_Zagrebu_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Demonstracije_u_Zagrebu_1918.jpg|වම|thumb|1918 දී ස්ලෝවේනියානු, ක්‍රොඒෂියානු සහ සර්බියානු රාජ්‍යය සර්බියා රාජධානිය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමට එරෙහිව සාග්‍රෙබ්හි මහජන විරෝධතා]]
1918 ඔක්තෝබර් 29 වන දින, ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව (සබෝර්) නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, අලුතින් පිහිටුවන ලද ස්ලෝවේනියානු, ක්‍රොඒෂියානු සහ සර්බියානු රාජ්‍යයට සම්බන්ධ වීමට තීරණය කළේය,&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot; /&gt; එය 1918 දෙසැම්බර් 4 වන දින සර්බියානු රාජධානිය සමඟ ඒකාබද්ධ වී සර්බියානු, ක්‍රොඒෂියානු සහ ස්ලෝවේනියානු රාජධානිය පිහිටුවීමට සමත් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tucker |first1=Spencer |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C |title=World War I: encyclopedia, Volume 1 |author2=Priscilla Mary Roberts |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-85109-420-2 |page=1286}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව කිසි විටෙකත් සර්බියාව සහ මොන්ටිනිග්‍රෝව සමඟ ඒකාබද්ධ වීම අනුමත කළේ නැත.&lt;ref name=&quot;Povijest-saborovanja&quot; /&gt; 1921 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් රට ඒකීය රාජ්‍යයක් ලෙස අර්ථ දැක්වීම සහ ක්‍රොඒෂියානු පාර්ලිමේන්තුව සහ ඓතිහාසික පරිපාලන බෙදීම් අහෝසි කිරීම මගින් ක්‍රොඒෂියානු ස්වයං පාලනය ඵලදායී ලෙස අවසන් කරන ලදී.

නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට වඩාත් පුළුල් ලෙස සහාය දක්වන ජාතික දේශපාලන පක්ෂය වන ස්ටෙපන් රාඩික්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ක්‍රොඒෂියානු ගොවි පක්ෂය (HSS) විරුද්ධ විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|date=November 2003|title=Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine|trans-title=Parliamentary Elections in the Brod District in 1932|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=31497|journal=Scrinia Slavonica|language=hr|publisher=Croatian Institute of History – Slavonia, Syrmium and Baranya history branch|volume=3|issue=1|pages=452–470|issn=1332-4853|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;

1928 දී NRS සාමාජික සර්බියානු ජාතිකවාදී දේශපාලනඥයෙකු වන පුනිෂා රාඩික් විසින් ජාතික සභාවේදී රාඩික් ඝාතනය කරන ලද අතර, එය 1929 දී පළමුවන ඇලෙක්සැන්ඩර් රජුගේ ජනවාරි 6 වන දින ඒකාධිපතිත්වය ස්ථාපිත කිරීමෙන් අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Begonja|first=Zlatko|date=November 2009|title=Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine|trans-title=Ivan Pernar on Croatian-Serbian relations after 1928 Belgrade assassination|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=74560|journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru|language=hr|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=51|pages=203–218|issn=1330-0474|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt; 1931 දී රජු වඩාත් ඒකීය ව්‍යවස්ථාවක් පැනවූ විට ඒකාධිපතිත්වය විධිමත් ලෙස අවසන් විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Job |first=Cvijeto |url=https://books.google.com/books?id=yH3Hz2AXonwC |title=Yugoslavia's ruin: the bloody lessons of nationalism, a patriot's warning |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield]] |year=2002 |isbn=978-0-7425-1784-4 |page=9 |access-date=2011-10-27}}&lt;/ref&gt; දැන් ව්ලැඩ්කෝ මැසෙක් විසින් නායකත්වය දෙන එච්එස්එස්, ෆෙඩරල්කරණය දිගටම අනුගමනය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1939 අගෝස්තු මාසයේ ක්වෙට්කොවික්-මැසෙක් ගිවිසුම සහ ක්‍රොඒෂියාවේ ස්වාධීන බැනොවිනා ඇති විය. යුගෝස්ලාවියානු රජය ආරක්ෂක, අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව, විදේශ කටයුතු, වෙළඳාම සහ ප්‍රවාහනය යන අංශවල පාලනය රඳවා ගත් අතර අනෙකුත් කටයුතු ක්‍රොඒෂියානු සබෝර් සහ ඔටුන්න හිමි පැනවූ තහනමකට භාර දෙන ලදී.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=|pp=121–123}}[[File:Oslobođenje_Zagreba_05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oslobo%C4%91enje_Zagreba_05.jpg|දකුණ|thumb|1945 මැයි 12 වන දින ක්‍රොඒෂියානු පාක්ෂිකයන් විසින් සාග්‍රෙබ්හි ජනතාව විමුක්තිය සමරමින්]]
1941 අප්‍රේල් මාසයේදී යුගෝස්ලාවියාව නාසි ජර්මනිය සහ ෆැසිස්ට් ඉතාලිය විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. ආක්‍රමණයෙන් පසුව, ක්‍රොඒෂියාවේ ස්වාධීන රාජ්‍යය (NDH) ලෙස නම් කරන ලද ජර්මානු-ඉතාලි ස්ථාපිත රූකඩ රාජ්‍යයක් පිහිටුවන ලදී. ක්‍රොඒෂියාව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා සහ සිර්මියා කලාපයෙන් වැඩි කොටසක් මෙම රාජ්‍යයට ඇතුළත් කරන ලදී. ඩල්මැටියාවේ කොටස් ඉතාලිය විසින් ඈඳා ගන්නා ලද අතර, හංගේරියාව උතුරු ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රදේශ බරන්ජා සහ මෙඩිමුර්ජේ ඈඳා ගත්තේය.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=|pp=153–156}} NDH පාලන තන්ත්‍රය මෙහෙයවනු ලැබුවේ පූර්ව යුධ ක්‍රොඒෂියාවේ ආන්තික ව්‍යාපාරයක් වන ඇන්ටේ පැවෙලික් සහ අන්ත ජාතිකවාදී උස්ටාසේ විසිනි.{{sfn|Tomasevich|2001|p=337}} ජර්මානු සහ ඉතාලි හමුදා සහ දේශපාලන සහාය ඇතිව,{{sfn|Tomasevich|2001|p=272}} පාලන තන්ත්‍රය වාර්ගික නීති හඳුන්වා දුන් අතර සර්බියානුවන්, යුදෙව්වන් සහ රෝමාවරුන්ට එරෙහිව ජන සංහාරක ව්‍යාපාරයක් දියත් කළේය.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=184}} බොහෝ දෙනෙකු ගාල් කඳවුරුවල සිරගත කරන ලදී; විශාලතම එක වූයේ ජැසෙනොවැක් සංකීර්ණයයි.&lt;ref name=&quot;logori&quot;&gt;{{cite web |title=koncentracijski logori |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/koncentracijski-logori |access-date=2021-02-16}}&lt;/ref&gt; ෆැසිස්ට් විරෝධී ක්‍රොඒට් ජාතිකයන් ද පාලන තන්ත්‍රය විසින් ඉලක්ක කරන ලදී.{{sfn|Goldstein|1999|p=138}} ඉතාලි-අල්ලාගත් ප්‍රදේශවල, බොහෝ දුරට ස්ලෝවේනියානුවන් සහ ක්‍රොඒෂියානුවන් සඳහා, ගාල් කඳවුරු කිහිපයක් (විශේෂයෙන් රබ්, ගෝනාර්ස් සහ මොලාට් කඳවුරු) පිහිටුවන ලදී.&lt;ref name=&quot;logori&quot; /&gt; ඒ සමඟම, යුගෝස්ලාවියානු රාජකීය සහ සර්බියානු ජාතිකවාදී චෙට්නික්වරු ඉතාලියේ සහාය ඇතිව ක්‍රොඒෂියානුවන්ට සහ මුස්ලිම්වරුන්ට එරෙහිව ජන සංහාරක ව්‍යාපාරයක් දියත් කළහ.{{sfn|Klemenčič|Žagar|2004|p=184}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hoare|first=Marko Attila|date=1 December 2003|title=Genocide in the former Yugoslavia: a critique of left revisionism's denial (full version)|journal=[[Journal of Genocide Research]]|volume=5|issue=4|pages=543–563|doi=10.1080/1462352032000149495|issn=1462-3528|s2cid=145169670}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Tomasevich|2001|p=744}} 1944 දී කමෙෂ්නිකා සහ ලිපා ගම්මාන වැනි පක්ෂග්‍රාහී ක්‍රියාවන්ට පළිගැනීමක් ලෙස නාසි ජර්මානු හමුදා සිවිල් වැසියන්ට එරෙහිව අපරාධ සහ පළිගැනීම් සිදු කළහ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kozlica |first=Ivan |title=Krvava Cetina |publisher=Hrvatski centar za ratne žrtve |year=2012 |isbn=978-953-57409-0-2 |location=Zagreb |page=155 |language=hr |trans-title=Bloody Cetina}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Predoević |first=Petra |title=&quot;Operacija Braunschweig&quot;, Klepsidra |publisher=Udruga studenata povijesti &quot;Malleus&quot; |year=2007 |location=Rijeka |pages=105–129}}&lt;/ref&gt;

ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරයක් මතු විය. 1941 ජුනි 22 වන දින,&lt;ref name=&quot;Pavličević&quot;&gt;Dragutin Pavličević, Povijest Hrvatske, Naklada Pavičić, Zagreb, 2007. {{ISBN|978-953-6308-71-2}}, str. 441–442.&lt;/ref&gt; 1 වන සිසැක් පක්ෂග්‍රාහී කඳවුර සිසැක් අසල පිහිටුවන ලදී, එය වාඩිලාගෙන සිටි යුරෝපයේ ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරයක් විසින් පිහිටුවන ලද පළමු හමුදා ඒකකයයි.&lt;ref name=&quot;pavlicevic-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Pavličević |first=Dragutin |title=Povijest Hrvatske |publisher=Naklada Pavičić |year=2007 |isbn=978-953-6308-71-2 |pages=441–442}}&lt;/ref&gt; එය ජෝසිප් බ්‍රොස් ටිටෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් කොමියුනිස්ට්, බහු-වාර්ගික ෆැසිස්ට් විරෝධී ප්‍රතිරෝධක කණ්ඩායමක් වන යුගෝස්ලාවියානු පක්ෂග්‍රාහී ව්‍යාපාරයේ ආරම්භයට හේතු විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/josipovic-antifasizam-je-duhovni-otac-domovinskog-rata-clanak-303250|title=Josipović: Antifašizam je duhovni otac Domovinskog rata|last=Vipotnik|first=Matea|date=22 June 2011|newspaper=[[Večernji list]]|access-date=2011-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517085659/http://www.vecernji.hr/vijesti/josipovic-antifasizam-je-duhovni-otac-domovinskog-rata-clanak-303250|archive-date=2013-05-17|language=hr|trans-title=Josipović: Anti-Fascism is a Spiritual Forerunner of the Croatian War of Independence|url-status=live}}&lt;/ref&gt; වාර්ගික වශයෙන්, සර්බියානුවන්ට පසුව පක්ෂග්‍රාහී ව්‍යාපාරයට දෙවන විශාලතම දායකයින් වූයේ ක්‍රොඒෂියානුවන් ය.&lt;ref name=&quot;Hoare 2011&quot;&gt;{{cite book |last1=Hoare |first1=Marko Attila |author-link=Marko Attila Hoare |title=Serbia and the Serbs in World War Two |publisher=Palgrave Macmillan |year=2011 |isbn=978-0-230-34781-6 |editor1-last=Ramet |editor1-first=Sabrina P. |location=London, England |pages=207 |chapter=The Partisans and the Serbs |editor2-last=Listhaug |editor2-first=Ola}}&lt;/ref&gt; ඒක පුද්ගල වශයෙන්, යුගෝස්ලාවියාව තුළ ඔවුන්ගේ ජනගහනයට සමානුපාතිකව ක්‍රොඒෂියානුවන් දායක විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hoare|first=Marko Attila|year=2002|title=Whose is the partisan movement? Serbs, Croats and the legacy of a shared resistance|journal=The Journal of Slavic Military Studies|publisher=Informa UK Limited|volume=15|issue=4|pages=30|doi=10.1080/13518040208430537|issn=1351-8046|s2cid=145127681}}&lt;/ref&gt; 1944 මැයි වන විට (ටිටෝට අනුව), ජනගහනයෙන් 22% ක් වුවද, පක්ෂග්‍රාහී ජනවාර්ගික සංයුතියෙන් 30% ක් ක්‍රොඒෂියානුවන් විය.&lt;ref name=&quot;Hoare 2011&quot; /&gt; ව්‍යාපාරය වේගයෙන් වර්ධනය වූ අතර, 1943 දෙසැම්බරයේ ටෙහෙරාන් සමුළුවේදී, පක්ෂග්‍රාහීන් මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ගේ පිළිගැනීම ලබා ගත්හ.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Karakaš Obradov Marica|date=December 2008|title=Saveznički zračni napadi na Split i okolicu i djelovanje Narodne zaštite u Splitu tijekom Drugog svjetskog rata|trans-title=Allied aerial attacks on Split and its surrounding and Civil Guard activity in Split during the World War II|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=74494|journal=Historijski Zbornik|language=hr|publisher=Društvo za hrvatsku povjesnicu|volume=61|issue=2|pages=323–349|issn=0351-2193|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;

සැපයුම්, උපකරණ, පුහුණුව සහ ගුවන් බලය පිළිබඳ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ගේ සහාය ඇතිව සහ 1944 බෙල්ග්‍රේඩ් ප්‍රහාරයට සහභාගී වූ සෝවියට් හමුදාවල සහාය ඇතිව, 1945 මැයි වන විට පක්ෂග්‍රාහීන් යුගෝස්ලාවියාව සහ ඉතාලියේ සහ ඔස්ට්‍රියාවේ මායිම් ප්‍රදේශවල පාලනය ලබා ගත්හ. NDH සන්නද්ධ හමුදා සහ අනෙකුත් අක්ෂ භටයින්ගේ සාමාජිකයින් මෙන්ම සිවිල් වැසියන් ද ඔස්ට්‍රියාව දෙසට පසුබැස සිටියහ. ඔවුන්ගේ යටත් වීමෙන් පසු, නාසි සහයෝගිතාකරුවන්ගේ යුගෝස්ලාවියානු මරණ පාගමනේදී බොහෝ දෙනෙක් මිය ගියහ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Bracewell |first1=C.W. |last2=Lampe |first2=John R. |title=Croatia – World War II {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Croatia/World-War-II |access-date=2022-11-05 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; ඊළඟ වසරවලදී, යුගෝස්ලාවියාවේදී ජනවාර්ගික ජර්මානුවන් පීඩාවන්ට මුහුණ දුන් අතර බොහෝ දෙනෙකු සිරගත කරන ලදී.{{sfn|Goldstein|1999|p=158}}

1943 දී ක්‍රොඒෂියානු රාජ්‍යත්වය දරන්නා ලෙස වර්ධනය වූ සහ පසුව 1945 දී පාර්ලිමේන්තුව බවට පරිවර්තනය වූ ක්‍රොඒෂියාවේ ජාතික විමුක්තිය සඳහා වූ රාජ්‍ය ෆැසිස්ට් විරෝධී කවුන්සිලය සහ යුගෝස්ලාවියානු මට්ටමින් එහි ප්‍රතිවාදියා වූ AVNOJ තුළ පක්ෂග්‍රාහී ව්‍යාපාරයේ දේශපාලන අභිලාෂයන් පිළිබිඹු විය.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Maurović|first=Marko|date=May 2004|title=Josip protiv Josifa|trans-title=Josip vs. Iosif|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=81342|journal=Pro Tempore – Časopis Studenata Povijesti|language=hr|publisher=Klub studenata povijesti ISHA|issue=1|pages=73–83|issn=1334-8302|access-date=2011-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 May 2009 |title=Predsjednik Sabora Luka Bebić na obilježavanju 64. obljetnice pobjede nad fašizmom i 65. obljetnice trećeg zasjedanja ZAVNOH-a u Topuskom |trans-title=Speaker of the Parliament, Luka Bebić, at celebration of the 64th anniversary of the victory over fascism and the 65th anniversary of the 3rd session of the ZAVNOH session in Topusko |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&amp;sec=2867 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119084444/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&amp;sec=2867 |archive-date=2012-01-19 |access-date=2011-10-17 |publisher=Sabor |language=hr}}&lt;/ref&gt;

[[File:Event_in_Zagreb_in_honour_of_Tito.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Event_in_Zagreb_in_honour_of_Tito.jpg|දකුණ|thumb|මැයි දින සැමරුමේදී ක්‍රොඒෂියානු කොමියුනිස්ට් නායක ව්ලැඩිමීර් බකරිච් සමඟ කාදිනල් ඇලෝසියස් ස්ටෙපිනැක්, ස්ටෙපිනැක් කොමියුනිස්ට්වාදීන් විසින් අත්අඩංගුවට ගෙන වරදකරු කිරීමට ටික කලකට පෙර]]
ජනවිකාස විද්‍යාඥ ව්ලැඩිමීර් ෂර්ජාවික් සහ සංඛ්‍යාලේඛනඥ බොගොල්ජුබ් කොචොවික් විසින් කරන ලද යුධ කාලීන සහ පශ්චාත් යුධ මරණ පිළිබඳ අධ්‍යයනයන් මත පදනම්ව, එම ප්‍රදේශයෙන් (යුද්ධයෙන් පසු ඉතාලියෙන් පවරා දුන් ප්‍රදේශ ඇතුළුව නොවේ) 295,000 ක් මිය ගිය අතර, එය ජනගහනයෙන් 7.3% ක් විය,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Žerjavić|first=Vladimir|author-link=Vladimir Žerjavić|year=1995|title=Demografski i ratni gubici Hrvatske u Drugom svjetskom ratu i poraću|trans-title=Demographic and War Losses of Croatia in the World War Two and in the Postwar Period|url=https://hrcak.srce.hr/213638?lang=en|journal=Journal of Contemporary History|language=hr|location=Zagreb|volume=27|pages=551|number=3}}&lt;/ref&gt; ඔවුන් අතර සර්බියානුවන් 125–137,000 ක්, ක්‍රොඒෂියානුවන් 118–124,000 ක්, යුදෙව්වන් 16–17,000 ක් සහ රෝමාවරුන් 15,000 ක් විය.{{sfn|Žerjavić|1992|p=159}}{{sfn|Kočović|1985|p=173}} ඊට අමතරව, යුද්ධයෙන් පසු ක්‍රොඒෂියාවට එක් වූ ප්‍රදේශවලින් මුළු පුද්ගලයින් 32,000 ක් මිය ගිය අතර, ඔවුන් අතර ඉතාලි ජාතිකයින් 16,000 ක් සහ ක්‍රොඒෂියානුවන් 15,000 ක් විය.{{sfn|Žerjavić|1993b|pp=640–641}} යුද්ධය සහ එහි ක්ෂණික ප්‍රතිඵලය පුරාවටම (ක්‍රොඒෂියාව ඇතුළුව) මුළු යුගෝස්ලාවියාවෙන්ම සහ විදේශයන්ගෙන් 200,000 ක් පමණ ක්‍රොඒෂියානුවන් මිය ගිය අතර, එය ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් 5.4% කි.{{sfn|Kočović|1985|p=126}}{{sfn|Geiger|2012|pp=117–118}}[[File:Nixontito19712.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nixontito19712.jpg|වම|thumb|ජොසිප් බ්‍රොස් ටිටෝ 1944 සිට 1980 දක්වා යුගෝස්ලාවියාව මෙහෙයවීය; ඡායාරූපය: 1971 දී ධවල මන්දිරයේදී එක්සත් ජනපද ජනාධිපති රිචඩ් නික්සන් සමඟ ටිටෝ]]
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, ක්‍රොඒෂියාව කොමියුනිස්ට්වාදීන් විසින් පාලනය කරන ලද SFR යුගෝස්ලාවියාවේ තනි පක්ෂ සමාජවාදී ෆෙඩරල් ඒකකයක් බවට පත් වූ නමුත් සම්මේලනය තුළ යම් ප්‍රමාණයක ස්වයං පාලනයක් තිබුණි. 1967 දී, ක්‍රොඒෂියානු කතුවරුන් සහ වාග් විද්‍යාඥයින් ඔවුන්ගේ භාෂාවට සමාන සැලකිල්ලක් ඉල්ලා ක්‍රොඒෂියානු සම්මත භාෂාවේ තත්ත්වය සහ නම පිළිබඳ ප්‍රකාශයක් ප්‍රකාශයට පත් කළහ.&lt;ref name=&quot;Šute-Deklaracija&quot;&gt;{{cite journal|last=Šute|first=Ivica|date=April 1999|title=Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika – Građa za povijest Deklaracije|trans-title=Declaration on the Status and Name of the Croatian Standard Language – Declaration History Articles|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=76413&amp;lang=en|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=hr|volume=31|issue=1|pages=317–318|issn=0353-295X}}&lt;/ref&gt;

මෙම ප්‍රකාශය යුගෝස්ලාවියානු ආර්ථිකයේ වැඩි සිවිල් අයිතිවාසිකම් සහ නැවත බෙදා හැරීම සඳහා වූ ජාතික ව්‍යාපාරයකට දායක වූ අතර, එය 1971 ක්‍රොඒෂියානු වසන්තයේදී අවසන් වූ අතර එය යුගෝස්ලාවියානු නායකත්වය විසින් මර්දනය කරන ලදී.&lt;ref name=&quot;JL-Savka&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/|title=Heroina Hrvatskog proljeća|last=Vurušić|first=Vlado|date=6 August 2009|newspaper=[[Jutarnji list]]|access-date=2011-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806045846/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/|archive-date=2012-08-06|language=hr|trans-title=Heroine of the Croatian Spring|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; කෙසේ වෙතත්, 1974 යුගෝස්ලාවියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ෆෙඩරල් ඒකක සඳහා වැඩි ස්වාධීනත්වයක් ලබා දුන් අතර, මූලික වශයෙන් ක්‍රොඒෂියානු වසන්තයේ ඉලක්කයක් සපුරා ගනිමින් සහ ෆෙඩරල් සංඝටකවල ස්වාධීනත්වය සඳහා නීතිමය පදනමක් සපයයි.&lt;ref name=&quot;Rich&quot;&gt;{{cite journal|last=Rich|first=Roland|year=1993|title=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union|url=http://www.ejil.org/article.php?article=1207&amp;issue=67|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=36–65|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035834|url-access=subscription|access-date=2011-10-18}}&lt;/ref&gt; ඒ සමඟම, සීතල යුද්ධය අතරතුර සැලකිය යුතු ක්‍රොඒෂියානු ඩයස්පෝරාවක් පැවති අතර, එයට පිටුවහල් රජයක් පිහිටුවීම අරමුණු කරගත් උත්සාහයන් ද ඇතුළත් විය.&lt;ref name=&quot;Mišur&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mišur|first1=Ivo|year=2018|title=Uloga političke emigracije iz NDH u događanjima na Bliskom istoku 1947–1964|url=https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2018/12/Pages-from-gg46-6.pdf|journal=Gračanički glasnik – časopis za kulturnu historiju|volume=XXIII|issue=46|pages=49–60}}&lt;/ref&gt;

1980 දී ටිටෝගේ මරණයෙන් පසු, යුගෝස්ලාවියාවේ දේශපාලන තත්ත්වය පිරිහී ගියේය. 1986 SANU සංදේශය සහ 1989 වොජ්වෝඩිනා, කොසෝවෝ සහ මොන්ටිනිග්‍රෝ හි කුමන්ත්‍රණ මගින් ජාතික ආතතිය තවත් උග්‍ර විය.{{sfn|Frucht|2005|p=433}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html|title=Leaders of a Republic in Yugoslavia Resign|date=12 January 1989|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2010-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106113747/http://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html|archive-date=2012-11-06|agency=[[Reuters]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1990 ජනවාරි මාසයේදී, කොමියුනිස්ට් පක්ෂය ජාතික රේඛා ඔස්සේ ඛණ්ඩනය වූ අතර, ක්‍රොඒෂියානු කණ්ඩායම වඩාත් ලිහිල් සම්මේලනයක් ඉල්ලා සිටියේය.&lt;ref name=&quot;Pauković-14Congress-2009&quot;&gt;{{cite journal|last=Pauković|first=Davor|date=1 June 2008|title=Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada|trans-title=Last Congress of the League of Communists of Yugoslavia: Causes, Consequences and Course of Dissolution|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=55640|journal=Časopis za Suvremenu Povijest|language=hr|publisher=Centar za politološka istraživanja|volume=1|issue=1|pages=21–33|issn=1847-2397|access-date=2010-12-11}}&lt;/ref&gt; එම වසරේම, ක්‍රොඒෂියාවේ පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණය පවත්වන ලද අතර, ෆ්‍රැන්ජෝ ටුඩ්මන්ගේ ජයග්‍රහණය ජාතිකවාදී ආතතීන් උග්‍ර කළේය.&lt;ref name=&quot;Independent-Tuđman-Obituary&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html|title=Obituary: Franjo Tudjman|last=Magas|first=Branka|date=13 December 1999|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024351/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html|archive-date=2012-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියාවේ සමහර සර්බියානුවන් සබෝර් හැර ගොස් ක්‍රොඒෂියාවෙන් නිදහස ලබා ගැනීමේ අරමුණින් හඳුනා නොගත් සර්බියානු ක්‍රජිනා ජනරජයේ ස්වයං පාලනය ප්‍රකාශ කළහ.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Autonomy-AUG1990&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/10/02/world/croatia-s-serbs-declare-their-autonomy.html|title=Croatia's Serbs Declare Their Autonomy|last=Sudetic|first=Chuck|date=2 October 1990|newspaper=The New York Times|access-date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112065457/http://www.nytimes.com/1990/10/02/world/croatia-s-serbs-declare-their-autonomy.html|archive-date=2012-11-12|author-link=Chuck Sudetic|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EE-CIS-book&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC |title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States |publisher=[[Routledge]] |year=1998 |isbn=978-1-85743-058-5 |pages=272–278 |access-date=2010-12-16}}&lt;/ref&gt;

=== ස්වාධීනත්වය ===
ආතතීන් උත්සන්න වීමත් සමඟ, ක්‍රොඒෂියාව 1991 ජුනි 25 වන දින නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රකාශනයේ සම්පූර්ණ ක්‍රියාත්මක කිරීම ක්‍රියාත්මක වූයේ 1991 ඔක්තෝබර් 8 වන දින තීරණය සම්බන්ධයෙන් මාස තුනක තාවකාලික තහනමකින් පසුව පමණි.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Declaration-26June1991&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html|title=2 Yugoslav States Vote Independence To Press Demands|last=Sudetic|first=Chuck|date=26 June 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2010-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110162855/http://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html|archive-date=2012-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabor-Independence-8Oct1991&quot;&gt;{{cite web |date=7 October 2004 |title=Ceremonial session of the Croatian Parliament on the occasion of the Day of Independence of the Republic of Croatia |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&amp;sec=2462 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314021206/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&amp;sec=2462 |archive-date=2012-03-14 |access-date=2012-07-29 |work=Official web site of the Croatian Parliament |publisher=Sabor}}&lt;/ref&gt; මේ අතර, සර්බියානු පාලනය යටතේ පවතින යුගෝස්ලාවියානු මහජන හමුදාව (JNA) සහ විවිධ සර්බියානු පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම් ක්‍රොඒෂියාවට පහර දුන් විට ආතතීන් විවෘත යුද්ධයක් දක්වා වර්ධනය විය.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Otkos10&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/04/world/army-rushes-to-take-a-croatian-town.html|title=Army Rushes to Take a Croatian Town|last=Sudetic|first=Chuck|date=4 November 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729183641/http://www.nytimes.com/1991/11/04/world/army-rushes-to-take-a-croatian-town.html|archive-date=2012-07-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vukovar_Memorial_Cemetery_–_Eternal_Flame,_20150429160745.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vukovar_Memorial_Cemetery_%E2%80%93_Eternal_Flame,_20150429160745.jpg|වම|thumb|1991 දී ක්‍රොඒෂියාවේ නිදහස සඳහා වූ සටනේ වැදගත් සිදුවීමක් වූ සියලුම යුද්ධයට ගොදුරු වූවන් සහ වූකෝවර් සංහාරය සිහිපත් කරන ජාතික අනුස්මරණ දිනයේ කේන්ද්‍රීය ස්ථානය වන වුකෝවර් හි ස්වදේශීය යුද්ධයේ වින්දිතයින්ගේ ජාතික අනුස්මරණ සුසාන භූමිය.]]
1991 අවසානය වන විට, පුළුල් පෙරමුණක් ඔස්සේ සටන් කළ ඉහළ තීව්‍රතාවයකින් යුත් ගැටුමක් ක්‍රොඒෂියාවේ පාලනය එහි භූමියෙන් තුනෙන් දෙකකට පමණ අඩු කළේය.&lt;ref name=&quot;NYTimes-Iceland&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/20/world/croatia-clashes-rise-mediators-pessimistic.html|title=Croatia Clashes Rise; Mediators Pessimistic|date=19 December 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115174401/http://www.nytimes.com/1991/12/20/world/croatia-clashes-rise-mediators-pessimistic.html|archive-date=2012-11-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LATimes-OccupiedPct-1Aug91&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-01-mn-177-story.html|title=Serbian Forces Press Fight for Major Chunk of Croatia|last=Powers|first=Charles T.|date=1 August 1991|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516054837/http://articles.latimes.com/1991-08-01/news/mn-177_1_defense-force|archive-date=2012-05-16|author-link=Charles T. Powers|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ඉන්පසු සර්බියානු පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම්, අල්ලා ගත් ප්‍රදේශවල ක්‍රොඒෂියානුවන් ඝාතනය කිරීම, භීතියට පත් කිරීම සහ නෙරපා හැරීමේ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළ අතර, ක්‍රොඒෂියානු සිවිල් වැසියන් දහස් ගණනක්&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 December 2003 |title=Utjecaj srbijanske agresije na stanovništvo Hrvatske |url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/utjecaj-srbijanske-agresije-na-stanovnistvo-hrvatske/175515.aspx |access-date=2015-09-12 |website=[[Index.hr]]}}&lt;/ref&gt; මරා දැමූ අතර ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ අනෙකුත් සර්බියානු නොවන අය 400,000–500,000 ක් පමණ ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලින් නෙරපා හරින ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=SUMMARY OF JUDGEMENT FOR MILAN MARTIĆ |url=http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |archive-date=2007-12-15 |access-date=2019-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al Jazeera 2020&quot;&gt;{{cite web |date=5 August 2020 |title=Croatia marks 25 years since war with tolerance message |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/8/5/croatia-marks-25-years-since-war-with-tolerance-message |publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු නගරවල, විශේෂයෙන් ඉදිරි පෙළ අසල ජීවත් වූ සර්බියානුවන් විවිධ ආකාරයේ වෙනස්කම් කිරීම්වලට ලක් කරන ලදී.{{sfn|Goldstein|1999|p=233}} නැගෙනහිර සහ බටහිර ස්ලාවෝනියාවේ සහ ක්‍රජිනාවේ සමහර ප්‍රදේශවල ක්‍රොඒෂියානු සර්බියානුවන්ට ක්‍රොඒෂියානු හමුදා විසින් පලා යාමට හෝ නෙරපා හැරීමට බල කරන ලදී, නමුත් සීමිත පරිමාණයකින් සහ අඩු සංඛ්‍යාවකින්.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bassiouni |first1=Mahmoud Cherif |title=The Law of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |url=https://archive.org/details/lawofinternation0000bass |last2=Manikas |first2=Peter |date=1996 |publisher=Transnational Publishers |isbn=978-1-57105-004-5 |page=[https://archive.org/details/lawofinternation0000bass/page/86 86]}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු රජය මෙම ක්‍රියාවන් ප්‍රසිද්ධියේ හෙළා දුටු අතර ඒවා නැවැත්වීමට උත්සාහ කළ අතර, ඔවුන් රජයේ ප්‍රතිපත්තියේ කොටසක් නොවන බව පෙන්නුම් කළේය.{{sfn|Allen|1996|p=46}}[[File:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_Kninska_tvrdjava_155.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_Kninska_tvrdjava_155.jpg|දකුණ|thumb|1995 දී අත්පත් කරගත් ක්‍රොඒෂියානු ප්‍රදේශ නිදහස් කළ ක්‍රොඒෂියානු හමුදා ක්‍රියාමාර්ගය වන ඔපරේෂන් ස්ටෝම් සැමරුමේදී ක්‍රොඒෂියානු සොල්දාදුවන් ක්නින් බලකොටුව මත ධජය ඔසවමින්]]
1992 ජනවාරි 15 ​​වන දින, ක්‍රොඒෂියාව යුරෝපීය ආර්ථික ප්‍රජාව විසින් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික පිළිගැනීමක් ලබා ගත් අතර, පසුව එක්සත් ජාතීන් විසින් ද,&lt;ref name=&quot;NYTimes-Germany-23Dec91&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html|title=Slovenia and Croatia Get Bonn's Nod|last=Kinzer|first=Stephen|date=24 December 1991|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620034701/http://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html|archive-date=2012-06-20|author-link=Stephen Kinzer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-UN-membership&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html|title=3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted into U.N.|last=Montgomery|first=Paul L.|date=23 May 1992|newspaper=The New York Times|access-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111013548/http://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html|archive-date=2012-11-11|author-link=Paul L. Montgomery|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1995 අගෝස්තු මාසයේදී ක්‍රොඒෂියාවේ තීරණාත්මක ජයග්‍රහණයත් සමඟ යුද්ධය ඵලදායී ලෙස අවසන් විය;&lt;ref name=&quot;LATimes-Storm-Complete&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-08-08-mn-32662-story.html|title=Croats Declare Victory, End Blitz|last=Murphy|first=Dean E.|date=8 August 1995|newspaper=Los Angeles Times|access-date=2010-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012140454/http://articles.latimes.com/1995-08-08/news/mn-32662_1_serb-refugees|archive-date=2012-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; මෙම සිදුවීම සෑම වසරකම අගෝස්තු 5 වන දින ජයග්‍රහණය සහ නිජබිම ස්තුති දීමේ දිනය සහ ක්‍රොඒෂියානු ආරක්ෂකයින්ගේ දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 August 2019 |title=Officials Issue Messages for Victory and Homeland Thanksgiving Day |url=https://www.total-croatia-news.com/politics/37611-thanksgiving-day |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210541/https://www.total-croatia-news.com/politics/37611-thanksgiving-day |archive-date=2023-04-05 |access-date=2019-08-04 |website=total-croatia-news.com |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියානු ජයග්‍රහණයෙන් පසු, ස්වයං ප්‍රකාශිත සර්බියානු ක්‍රජිනා ජනරජයේ සර්බියානුවන් 200,000 ක් පමණ කලාපයෙන් පලා ගියහ&lt;ref name=&quot;bbc-storm&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4747379.stm|title=Evicted Serbs remember Storm|last=Prodger|first=Matt|date=5 August 2005|work=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023091143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4747379.stm|archive-date=2012-10-23|ref={{harvid|BBC News|5 August 2005}}|author-link=Matt Prodger|url-status=live}}&lt;/ref&gt; සහ ප්‍රධාන වශයෙන් වැඩිහිටි සර්බියානු සිවිල් වැසියන් සිය ගණනක් හමුදා මෙහෙයුමෙන් පසු මිය ගියහ, බොහෝ විට පළිගැනීමේ ප්‍රහාරවලින්, ඔවුන්ගේ දේපළ කොල්ලකෑම, අත්පත් කර ගැනීම හෝ ගිනි තැබීම සමඟ.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Janine Natalya Clark |url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ |title=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-1-317-97475-8 |location=London |page=28}}&lt;/ref&gt; එතැන් සිට අඩක් පමණ ආපසු පැමිණ ඇත.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera 2020&quot; /&gt; බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ක්‍රොඒෂියානු සරණාගතයින් විසින් සර්බියානු නිවාස 19,000 ක් පමණ පසුව පදිංචි කරන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=sRA4DwAAQBAJ&amp;pg=PA1976 |title=Uneven Citizenship: Minorities and Migrants in the Post-Yugoslav Space |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-38933-0 |editor1-last=Krasniqi |editor1-first=Gëzim |page=1976 |editor2-last=Stjepanovic |editor2-first=Dejan}}&lt;/ref&gt; 1995 නොවැම්බර් මාසයේ එර්ඩට් ගිවිසුමෙන් පසුව, ඉතිරිව තිබූ අත්පත් කරගත් ප්‍රදේශ ක්‍රොඒෂියාවට නැවත ලබා දෙන ලද අතර, 1998 ජනවාරි මාසයේදී UNTAES මෙහෙයුම සමඟ අවසන් විය.&lt;ref name=&quot;NYTimes-UNTAES-16Jan98&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html|title=An Ethnic Morass Is Returned to Croatia|last=Hedges|first=Chris|date=16 January 1998|newspaper=The New York Times|access-date=2010-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518201803/http://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html|archive-date=2013-05-18|author-link=Chris Hedges|url-status=live}}&lt;/ref&gt; බොහෝ මූලාශ්‍රවල යුද මරණ සංඛ්‍යාව 20,000 ක් පමණ වේ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm|title=Presidents apologise over Croatian war|date=10 September 2003|work=BBC News|access-date=2010-02-07|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;setimes1&quot;&gt;{{cite web |date=20 November 2008 |title=Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/11/20/feature-01 |access-date=2010-02-07 |work=Southeast European Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tehrantimes1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=182811|title=UN to hear Croatia genocide claim against Serbia|date=19 November 2008|newspaper=Tehran Times|access-date=2010-02-07|archive-date=2011-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614061721/http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=182811|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු, ක්‍රොඒෂියාව පශ්චාත් යුධ ප්‍රතිසංස්කරණය, සරණාගතයින් නැවත පැමිණීම, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ස්ථාපිත කිරීම, මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම සහ සාමාන්‍ය සමාජ හා ආර්ථික සංවර්ධනය යන අභියෝගවලට මුහුණ දුන්නේය.

2000 දශකය ප්‍රජාතන්ත්‍රීකරණය, ආර්ථික වර්ධනය, ව්‍යුහාත්මක සහ සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විරැකියාව, දූෂණය සහ රාජ්‍ය පරිපාලනයේ අකාර්යක්ෂමතාව වැනි ගැටළු මගින් සංලක්ෂිත විය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Puljiz |first1=Vlado |url=https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&amp;q=hrvatska+nakon+2000&amp;pg=PA43 |title=Socijalna politika Hrvatske |last2=Bežovan |first2=Gojko |last3=Matković |first3=Teo |last4=Šućur |first4=dr Zoran |last5=Zrinščak |first5=Siniša |publisher=Pravni fakultet u Zagrebu |year=2008 |isbn=978-953-97320-9-5 |location=Zagreb |pages=43–52 |language=hr}}&lt;/ref&gt; 2000 නොවැම්බර් සහ 2001 මාර්තු මාසවලදී, පාර්ලිමේන්තුව 1990 දෙසැම්බර් 22 වන දින ප්‍රථම වරට සම්මත කරන ලද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කළේය. එහි ද්වි-මණ්ඩල ව්‍යුහය එහි ඓතිහාසික ඒක-මණ්ඩල ස්වරූපයට නැවත වෙනස් කර ජනාධිපති බලතල අඩු කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=22 December – Christmas Constitution – the first Constitution of the independent Republic of Croatia |url=https://www.sabor.hr/en/about-parliament/history/important-dates/22-december-christmas-constitution-first-constitution |access-date=2023-06-27 |website=sabor.hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History and Development of Croatian Constitutional Judicature – Constitutional Court of the Republic of Croatia |url=https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 |website=usud.hr}}&lt;/ref&gt;

2000 මැයි 25 වන දින&lt;ref&gt;{{cite web |title=Partnerstvo za mir – Hrvatska enciklopedija |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/partnerstvo-za-mir |website=enciklopedija.hr}}&lt;/ref&gt; ක්‍රොඒෂියාව සාමය සඳහා වූ හවුල්කාරිත්වයට සම්බන්ධ වූ අතර 2000 නොවැම්බර් 30 වන දින ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MVEP • Svjetska trgovinska organizacija (WTO) |url=http://www.mvep.hr/hr/vanjska-politika/multilateralni-odnosi-staro-ijvhj/svjetska-trgovinska-organizacija-(wto)/ |website=mvep.hr}}&lt;/ref&gt; 2001 ඔක්තෝබර් 29 වන දින ක්‍රොඒෂියාව යුරෝපීය සංගමය සමඟ ස්ථාවර කිරීමේ සහ සංගම් ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 October 2006 |title=Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU – Jutarnji List |url=https://www.jutarnji.hr/arhiva/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu/3756672/ |access-date=2020-05-30 |website=jutarnji.hr |language=en}}&lt;/ref&gt; 2003 දී යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වය සඳහා විධිමත් අයදුම්පතක් ඉදිරිපත් කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kada je i kome Republika Hrvatska podnijela zahtjev za članstvo u Europskoj uniji? |url=https://uprava.gov.hr/kada-je-i-kome-republika-hrvatska-podnijela-zahtjev-za-clanstvo-u-europskoj-uniji/13976 |website=uprava.gov.hr}}&lt;/ref&gt; 2004 දී අපේක්ෂක රටක තත්ත්වය ලබා දෙන ලදී.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kako je izgledao put Republike Hrvatske ka punopravnom članstvu u Europskoj uniji? |url=https://uprava.gov.hr/drzavni-strucni-ispit-789/primjeri-pitanja-i-odgovora-za-srednju-strucnu-spremu/osnove-sustava-europske-unije/kako-je-izgledao-put-republike-hrvatske-ka-punopravnom-clanstvu-u-europskoj-uniji/12417 |access-date=2020-05-30 |website=uprava.gov.hr}}&lt;/ref&gt; 2005 දී ප්‍රවේශ සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU! |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html |access-date=2020-05-30 |website=Dnevnik.hr |language=hr}}&lt;/ref&gt; 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී ක්‍රොඒෂියානු ආර්ථිකය සැලකිය යුතු උත්පාතයක් අත්කර ගත්තද, 2008 මූල්‍ය අර්බුදය හේතුවෙන් රජයට වියදම් කපා හැරීමට සිදු වූ අතර එමඟින් මහජන විරෝධයක් ඇති විය.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=Ivo |author-link=Ivo Goldstein |title=Povijest Hrvatske 1945–2011 |publisher=EPH Media d.o.o. |version=3. svezak}}&lt;/ref&gt;

2008-2009 කාලය තුළ ක්‍රොඒෂියාව ප්‍රථම වරට එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ සේවය කළ අතර, 2008 දෙසැම්බර් මාසයේදී ස්ථිර නොවන ආසනය ලබා ගත්තේය.&lt;ref name=&quot;MVPEI-UNSC-2008-2009&quot;&gt;{{cite web |title=Membership of the Republic of Croatia in the UN Security Council 2008–2009 |url=http://www.mvpei.hr/mvp.asp?pcpid=2531 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130107231744/http://www.mvep.hr/mvp.asp?pcpid=2531 |archive-date=2013-01-07 |access-date=2011-09-24 |publisher=Ministry of Foreign Affairs and European Integration (Croatia)}}&lt;/ref&gt; 2009 අප්‍රේල් 1 වන දින ක්‍රොඒෂියාව නේටෝවට සම්බන්ධ විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hrvatska postala članica NATO saveza |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html |access-date=2020-05-30 |website=Dnevnik.hr |language=hr}}&lt;/ref&gt;

[[File:Tratado_de_Lisboa_13_12_2007_(081).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tratado_de_Lisboa_13_12_2007_(081).jpg|දකුණ|thumb|2013 ජූලි 1 වන දින ක්‍රොඒෂියාව 28 වන EU සාමාජික රට බවට පත්විය.]]
2011 දී ආණ්ඩු විරෝධී විරෝධතා රැල්ලක් වත්මන් දේශපාලන හා ආර්ථික තත්ත්වය පිළිබඳ පොදු අතෘප්තියක් පිළිබිඹු කළේය. මෑත කාලීන රජයේ දූෂණ වංචාවලට ප්‍රතිචාර වශයෙන් විරෝධතා විවිධ දේශපාලන පෙළඹවීම් එක් කළ අතර කලින් මැතිවරණ සඳහා කැඳවුම් කළේය. 2011 ඔක්තෝබර් 28 වන දින මන්ත්‍රීවරුන් පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමට ඡන්දය දුන් අතර විරෝධතා ක්‍රමයෙන් පහව ගියේය. ජනාධිපති අයිවෝ ජොසිපොවික් ඔක්තෝබර් 31 වන සඳුදා සබෝර් විසුරුවා හැරීමට එකඟ වූ අතර 2011 දෙසැම්බර් 4 වන ඉරිදා නව මැතිවරණයක් පැවැත්වීමට නියමිත විය.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb|title=Et tu, Zagreb?|date=6 March 2011|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2011 |title=Pogledajte sve snimke sa suđenja Sanaderu |url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/ovo-su-bili-najzanimljiviji-trenuci-u-saboru.html |access-date=2011-12-10 |publisher=Dnevnik.hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 October 2011 |title=Predsjednik Josipović raspisao izbore! |url=http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203150728/http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |archive-date=2011-12-03 |access-date=2011-12-10 |publisher=Odluka2011.dnevnik.hr}}&lt;/ref&gt;

2011 ජුනි 30 වන දින ක්‍රොඒෂියාව EU ප්‍රවේශ සාකච්ඡා සාර්ථකව අවසන් කළේය.&lt;ref name=&quot;EU-Negotiations-Completed&quot;&gt;{{cite web |date=30 June 2011 |title=EU closes accession negotiations with Croatia |url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/11/824&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en |access-date=2011-09-24 |publisher=[[European Commission]]}}&lt;/ref&gt; 2011 දෙසැම්බර් 9 වන දින රට ප්‍රවේශ ගිවිසුමට අත්සන් කළ අතර 2012 ජනවාරි 22 වන දින ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වූ අතර එහිදී ක්‍රොඒෂියානු පුරවැසියන් යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වයට පක්ෂව ඡන්දය දුන්හ.&lt;ref name=&quot;EU-Accession-Treaty&quot;&gt;{{cite web |date=9 December 2011 |title=Croatia signs EU accession treaty |url=http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123185048/http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |archive-date=2012-01-23 |access-date=2011-12-12 |publisher=European Union}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-16670298|title=Croatia voters back EU membership|date=1 June 2018|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; 2013 ජූලි 1 වන දින ක්‍රොඒෂියාව යුරෝපීය සංගමයට එක් විය.

2015 යුරෝපීය සංක්‍රමණික අර්බුදයෙන් ක්‍රොඒෂියාව පීඩාවට පත් වූ අතර, හංගේරියාව සර්බියාව සමඟ දේශසීමා වසා දැමීම නිසා සරණාගතයින් සහ සංක්‍රමණිකයන් 700,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් අනෙකුත් යුරෝපා සංගම් රටවලට යන අතරතුර ක්‍රොඒෂියාව හරහා යාමට සිදුවිය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Šenada Šelo Šabić, Croatia's response to the refugee crisis, European Expression, Issue 100, 2016 |url=https://bib.irb.hr/datoteka/914376.HuB-SpecialEditiononRefugeeCrisis-100_January2017.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://bib.irb.hr/datoteka/914376.HuB-SpecialEditiononRefugeeCrisis-100_January2017.pdf |archive-date=2022-10-09}}&lt;/ref&gt;

2016 ඔක්තෝබර් 19 වන දින, ඇන්ඩ්‍රෙජ් ප්ලෙන්කොවිච් වත්මන් ක්‍රොඒෂියානු අගමැති ලෙස සේවය කිරීමට පටන් ගත්තේය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Andrej Plenković – O meni |url=https://www.andrejplenkovic.hr/page.php?id=1 |access-date=2020-12-17 |website=andrejplenkovic.hr}}&lt;/ref&gt; 2020 ජනවාරි 5 වන දින පැවති මෑත කාලීන ජනාධිපතිවරණවලදී, සොරන් මිලනොවිච් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Održana svečanost prisege predsjednika Republike Hrvatske Zorana Milanovića |url=https://www.predsjednik.hr/vijesti/svecanost-prisege/ |access-date=2021-01-23 |website=Predsjednik Republike Hrvatske – Zoran Milanović |language=hr}}&lt;/ref&gt;

2022 ජනවාරි 25 වන දින, OECD කවුන්සිලය ක්‍රොඒෂියාව සමඟ ප්‍රවේශ සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීමට තීරණය කළේය. ප්‍රවේශ ක්‍රියාවලිය පුරාම, ක්‍රොඒෂියාව මහජන සේවා සහ අධිකරණ පද්ධතියේ සිට අධ්‍යාපනය, ප්‍රවාහනය, මූල්‍ය, සෞඛ්‍ය සහ වෙළඳාම දක්වා සියලු ක්‍රියාකාරකම් ක්ෂේත්‍රයන් ඉදිරියට ගෙන යන බොහෝ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට නියමිතව තිබුණි. 2022 ජුනි මාසයේ සිට OECD ප්‍රවේශ මාර්ග සිතියමට අනුකූලව, ක්‍රොඒෂියාව OECD කමිටු 25 ක් විසින් තාක්ෂණික සමාලෝචනවලට භාජනය වන අතර මේ වන විට අපේක්ෂා කළ ප්‍රමාණයට වඩා වේගයෙන් ඉදිරියට යමින් පවතී. 2025 දී පූර්ණ සාමාජිකත්වය අපේක්ෂා කරන අතර ක්‍රොඒෂියාව තවමත් අත්කර ගත යුතු අවසාන විශාල විදේශ ප්‍රතිපත්ති ඉලක්කය එයයි.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The OECD and South East Europe |url=https://www.oecd.org/south-east-europe/economies/see-croatia.htm |access-date=2023-06-27 |website=OECD.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=OECD membership means benefits for citizens, higher living standard |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/oecd-membership-means-benefits-for-citizens-higher-living-standard/253882 |access-date=2023-06-27 |website=Ministry of Foreign and European Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Croatia's accession to the OECD is progressing faster than expected |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/croatia-s-accession-to-the-oecd-is-progressing-faster-than-expected/257332 |access-date=2023-06-27 |website=Ministry of Foreign and European Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=OECD još jedan instrument za unaprjeđenje reformskih procesa, članstvo će nas učiniti još boljom i kvalitetnijom zemljom |url=https://vlada.gov.hr/vijesti/oecd-jos-jedan-instrument-za-unaprjedjenje-reformskih-procesa-clanstvo-ce-nas-uciniti-jos-boljom-i-kvalitetnijom-zemljom/38169 |access-date=2023-06-27 |website=GOV.hr |language=hr}}&lt;/ref&gt;

2023 ජනවාරි 1 වන දින, ක්‍රොඒෂියාව කූනා වෙනුවට යුරෝව එහි නිල මුදල් ඒකකය ලෙස පිළිගත් අතර 20 වන යුරෝ කලාපීය සාමාජිකයා බවට පත්විය. එදිනම, ක්‍රොඒෂියාව දේශසීමා රහිත ෂෙන්ගන් ප්‍රදේශයේ 27 වන සාමාජිකයා බවට පත් වූ අතර, එමඟින් එහි සම්පූර්ණ EU ඒකාබද්ධතාවය සනිටුහන් විය.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Euro and Schengen: Croatia joins the Euro and Schengen areas |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_7907 |access-date=2023-06-27 |website=European Commission}}&lt;/ref&gt;

== යොමු කිරීම් ==</text>
      <sha1>hhkg5qs2s2dnabin0x7qx1bua7h2xca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193400</id>
    <revision>
      <id>797440</id>
      <parentid>793864</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11422" sha1="kulf073jxv6bbt0t0c4ujhbpjmvry6q" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුව
| image             = Weld-Blundell Prism with transcription by Stephen Herbert Langdon (1876-1937).jpg
| caption           = The Sumerian King List inscribed onto the [[Weld-Blundell Prism]], with transcription.
| image_size        = 350px
| author            = 
| translator        = 
* [[Jean-Vincent Scheil]]
* [[Stephen Herbert Langdon|Stephen Langdon]]
* [[Thorkild Jacobsen]]
| title_orig        = 𒉆𒈗 (Nam-Lugal &quot;Kingship&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Mesopotamia: The World's Earliest Civilization |date=1 April 2010 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1-61530-208-6 |page=45 |url=https://books.google.com/books?id=lc6cAAAAQBAJ&amp;pg=PA45 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| orig_lang_code    = sux
| country           = [[Sumer]] ([[History of Iraq#Ancient Mesopotamia|ancient Iraq]])
| language          = [[Cuneiform#Sumero-Akkadian cuneiform|Sumerian]]
| subject           = [[Regnal list]]
| genre             = [[Sumerian literature|Literary]]
| set_in            = [[third millennium BC|Late-third]] to [[second millennium BC|early-second]] millennia BC&lt;br&gt;({{circa|2900|1792 BC}})
| pub_date          = [[Ur III]] to [[Old Babylonian period]]s&lt;br&gt;({{circa|2084|1648 BC}})
| english_pub_date  = AD 1911–2014
| media_type        = [[Clay tablets]]
| external_url      = https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1&amp;charenc=j#
| external_host     = the [[Electronic Text Corpus of Sumerian Literature]]
}}&lt;!--
{{Infobox manuscript
| name               = සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුව
| alternative names  = {{plainlist|
* එකම රාජාණ්ඩුවේ වංශකථාව
* නම්-ලුගල් (Nam-Lugal)
}}
| image              = 
| width              = 
| caption            = 
| date               = ක්‍රි.පූ. 2084 – 1648 පමණ (උර් III සිට පැරණි බැබිලෝනියානු යුගය දක්වා)
| place of origin    = සුමර් (පුරාතන ඉරාකය)
| language(s)        = සුමේරියානු
| scribe             = 
| material           = මැටි පුවරු
| size               = 
| format             = 
| condition          = 
| script             = කියුනිෆෝර්ම්
| contents           = රාජකීය ලැයිස්තුව, රාජවංශ
}}
--&gt;
'''සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුව''' (ඉංග්‍රීසි: Sumerian King List, හෙවත් SKL) යනු, දකුණු මෙසපොතේමියාවේ (වර්තමාන ඉරාකය) පුරාතන නගර-රාජ්‍යයන්ගේ බල හිමිකම් නීත්‍යානුකූල කිරීම සඳහා නිර්මාණය කරන ලද, සුමේරියානු භාෂාවෙන් ලියැවුණු සාහිත්‍ය සංයුතියකි.&lt;ref name=&quot;Sallaberger&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Marchesi&quot; /&gt; එය සුමේරියානු නගර, එහි පාලනය කළ රජවරුන්, සහ ඔවුන්ගේ පාලන කාලසීමා නැවත නැවත ලැයිස්තුගත කරයි. විශේෂයෙන් ලැයිස්තුවේ මුල් කොටසේ, මෙම පාලන කාලසීමා බොහෝ විට වසර දහස් ගණනක් පුරා පැතිරෙයි.&lt;ref name=&quot;Jacobsen&quot; /&gt;

== නම් කිරීමේ සම්මුති ==
මෙම පාඨය එහි නවීන නාමය වන '''සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුව''' ලෙස හැඳින්වේ. අඩුවශයෙන් භාවිතා වන නමක් වන්නේ '''''එකම රාජාණ්ඩුවේ වංශකථාව''''' යන්නයි.&lt;ref name=&quot;Sallaberger&quot; /&gt; සමකාලීන මූලාශ්‍රවල, එය එහි පළමු වචනය වන &quot;නම්-ලුගල්&quot; හෙවත් &quot;රාජකීයත්වය&quot; ලෙස හැඳින්විණි.&lt;ref name=&quot;Marchesi&quot; /&gt;

== අන්තර්ගතය ==
විවිධ පිටපත් අතර අන්තර්ගතය වෙනස් වේ. හොඳින්ම සංරක්ෂණය කර ඇති අනුවාදය වන වෙල්ඩ්-බ්ලන්ඩෙල් ප්‍රිස්මය, **මහා ජලගැල්මට පෙර** පාලනය කළ ප්‍රබන්ධිත රජවරුන් පිරිසකින් ආරම්භ වේ. ජලගැල්මෙන් පසු රාජකීයත්වය කිෂ් වෙත ගිය බව එහි දැක්වේ.&lt;ref name=&quot;ETCSL&quot; /&gt; එය ඉසින් රාජවංශයෙන් (ක්‍රි.පූ. 2වන සහස්‍රක මුල් භාගය) අවසන් වන අතර, එය අනෙකුත් සමකාලීන මූලාශ්‍රවලින් හොඳින් දන්නා කරුණකි.

එහි හොඳින්ම දන්නා සහ හොඳින්ම සංරක්ෂණය කර ඇති අනුවාදයට අනුව, **මහා ජලගැල්මට පෙර** රාජවංශවලින් පසුව, පහත සඳහන් ප්‍රධාන රාජවංශ ලැයිස්තුගත කෙරේ:
# '''කිෂ් හි පළමු රාජවංශය''' - එතනා, එන්මෙබරගෙසි (පුරාවිද්‍යාවෙන් සනාථ වූ මුල්ම රජ) සහ අගා ඇතුළු රජවරු.
# '''උරුක් හි පළමු රාජවංශය''' - එන්මර්කර්, ලුගල්බන්දා, දුමුසිද්, ගිල්ගමෙෂ් වැනි පුරාවෘත්ත රජවරු.
# '''උර් හි පළමු රාජවංශය'''
# '''අවාන් රාජවංශය''' (ඒලාමය)
# ...... මෙසේ රාජවංශ කිහිපයක් වෙනස් වෙමින් අවසානයේ:
# '''අක්කාඩ් රාජවංශය''' - සාර්ගන්, රිමුෂ්, මනිෂ්ටුෂු, නරම්-සින් යන ප්‍රසිද්ධ පාලකයින් ඇතුළුව.
# '''ගුටියම් පාලනය''' - වසර ගණනාවක් පැවති අවුල් සහගත යුගයක්.
# '''උර් හි තුන්වන රාජවංශය (උර් III)''' - උර්-නම්මු, ෂුල්ගි වැනි රජවරු.
# '''ඉසින් රාජවංශය''' - ලැයිස්තුවේ අවසාන රාජවංශය.&lt;ref name=&quot;ETCSL&quot; /&gt;

== ඓතිහාසික විශ්වසනීයත්වය ==
වර්තමාන ශාස්ත්‍රීය ප්‍රබෝධයට අනුව, **සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුව** මුල් රාජවංශික යුගයේ (Early Dynastic period) දේශපාලන ඉතිහාසය ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීම සඳහා විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් ලෙස නොසැලකේ. එය ප්‍රධාන වශයෙන් දේශපාලන ප්‍රචාරක (propaganda) ග්‍රන්ථයක් වන අතර, එහි ඇති මුල් රජවරුන්ගේ දිගු පාලන කාලයන් (වසර දහස් ගණනින්) සහ එකිනෙකට සමකාලීන රජවරුන් අනුප්‍රාප්තිකව දැක්වීම ඓතිහාසික නොවේ.&lt;ref name=&quot;Mieroop&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Postgate&quot; /&gt;

එසේ වුවද, එය **අක්කාඩ්, උර් III, සහ ඉසින්** රාජවංශවල සිට ඉහළට වඩාත් විශ්වාසදායක වන අතර, පැරණි බැබිලෝනියානු යුගයේ (Old Babylonian period) රජවරුන් සහ ලියන්නන් තමන්ගේම ඉතිහාසය දුටු ආකාරය, රාජකීයත්වය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ සංකල්පය සහ එය ඔවුන්ගේ අරමුණු සාධාරණීකරණය කිරීමට භාවිතා කළ ආකාරය අවබෝධ කර ගැනීමට වැදගත් මූලාශ්‍රයක් වේ.&lt;ref name=&quot;Marchesi&quot; /&gt;

== අමතර අවධානයට ==
* [[Chronology of the ancient Near East]]
* [[History of Sumer]]
* [[List of Mesopotamian dynasties]]

== මූලාශ්‍ර ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Sallaberger&quot;&gt;{{cite book |last1=Sallaberger |first1=Walther |last2=Schrakamp |first2=Ingo |date=2015 |title=History &amp; Philology |location=Turnhout |pages=1–133 |isbn=978-2-503-53494-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Marchesi&quot;&gt;{{cite journal |last=Marchesi |first=Gianni |date=2010 |title=The Sumerian King List and the Early History of Mesopotamia |journal=ana turri gimilli: Studi dedicati al Padre Werner R. Mayer, S. J., da amici e allievi (Vicino Oriente - Quaderno 5; Roma) |pages=231–248}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jacobsen&quot;&gt;{{cite book |last=Jacobsen |first=Thorkild |date=1939 |title=The Sumerian King List |url=https://archive.org/details/sumeriankinglist0000jaco |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-62273-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ETCSL&quot;&gt;{{cite web |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1# |title=The Sumerian king list: translation |website=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |publisher=University of Oxford |access-date=2026-05-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mieroop&quot;&gt;{{cite book |last=Van De Mieroop |first=Marc |date=2004 |title=A History of the Ancient Near East |publisher=Blackwell |isbn=0-631-22552-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Postgate&quot;&gt;{{cite book |last=Postgate |first=J. N. |date=1992 |title=Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History |location=London |publisher=Routledge |isbn=0-415-00843-3}}&lt;/ref&gt;
}}

== භාහිර සබැඳි ==
* [http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ ඉලෙක්ට්‍රොනික සුමේරියානු සාහිත්ය පාඨ ග්‍රන්ථය (ETCSL)] - සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුවේ සම්පූර්ණ පරිවර්තනය ඇතුළත්.
* [https://cdli.ox.ac.uk/wiki/the_sumerian_king_list_skl CDLI විකියේ සුමේරියානු රජ ලැයිස්තුව පිටුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920052345/https://cdli.ox.ac.uk/wiki/the_sumerian_king_list_skl |date=2022-09-20 }}

{{Sumerian King List|state=collapsed}}
{{Ancient Mesopotamia topics}}
{{Ancient Near East}}
{{Ancient Mesopotamian royal titles}}
{{Authority control}}

{{ප්‍රවර්ගකරණය අවැසි පිටු|date=මැයි 2026}}

{{අසම්පූර්ණ}}</text>
      <sha1>kulf073jxv6bbt0t0c4ujhbpjmvry6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>රුසියානු සුරංගනා කථා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193558</id>
    <revision>
      <id>797404</id>
      <parentid>789092</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="nbctj0mdjcotosc7gtvlgrabkpctlri" xml:space="preserve">{{Short description|19වන සියවසේ සුරංගනා කථා එකතුව}}
{{About|ඒ. එන්. අෆානාස්'එව් නම් ජනප්‍රවාද පර්‍යේෂකයා විසින් සම්පාදනය කළ ස්ලේවික සුරංගනා කථා එකතුව}}
{{other uses}}
{{italic title}}
{{more citations needed|date=December 2009}}
[[Image:Russian Wonder Tales 081.jpg|right|thumb|250px|[[බාබා යාගා]]ගේ පැල්පතෙහි සිටින [[ලස්සන වසිලීසා]], සිතුවම [[ඉවාන් බිලිබින්]] විසිනි]]
'''''රුසියානු සුරංගනා කථා''''' ({{langx|ru|Народные русские сказки}}, විවිධ අයුරින් පරිවර්තනය කෙරේ; ඇතැම් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනවල '''''රුසියානු ජන කථා''''' යන නාමය ද සඳහන් වේ) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ 1855 සහ 1863 අතර කාලයේ [[ඇලෙක්සැන්ඩර් අෆානාස්යෙව්]] විසින් එකතු කොට ප්‍රකාශයට පත්කළ [[සුරංගනා කථා]] සහ [[උපමා කථා|ජන කථා]] 600ක පමණ එකතුවකි. මෙයට රුසියානු කථා සමඟ යුක්‍රේන සහ බෙලරුසයේ ජන කථා ද ඇතුළත් ය.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Suwyn |first=Barbara J. |title=The magic egg and other tales from Ukraine |publisher=Libr. Unlimited |year=1997 |isbn=978-1-56308-425-6 |editor-last=Kononenko |editor-first=Natalie O. |series=World folklore series |location=Englewood, Colo |pages=xxi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Haney |first=Jack V. |title=The Complete Folktales of A.N. Afanas'ev |date=2014 |publisher=University Press of Mississippi |isbn=978-1-62846-094-0 |editor-last=Haney |editor-first=Jack V. |volume=I |location=Jackson |pages=xxiv, xxvii |chapter=Introduction: A.N. Afanas'ev: His Life and Works}}&lt;/ref&gt;  මෙම කෘතිය සම්පාදනයේ දී අසානාස්යෙව්ගේ සංස්කරණය පිළිබඳ ජර්මන් ''[[ග්‍රිම්ගේ සුරංගනා කථා]],'' [[පාවොල් ඩොබ්සින්ස්කි]] විසින් එකතු කළ ස්ලෝවැක් කථා, [[බොසේනා නෙම්කෝවා]]ගේ කෘතිය, [[වූක් කරාද්සික්]]ගේ සර්බියානු කථා සහ වෙනත් නෝර්වීජියානු, ප්‍රංශ සහ රොමේනියානු පර්‍යේෂණ ආදිය වෙත දැනුම්වත් කොට තිබේ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Haney |first=Jack V. |title=The complete folktales of A.N. Afanas'ev |date=2014 |publisher=University Press of Mississippi |isbn=978-1-62846-094-0 |volume=I |location=Jackson |pages=XIX |chapter=Introduction: A.N. Afanas'ev: His Life and Works}}&lt;/ref&gt;

[[ව්ලැඩිමීර් ප්‍රොප්]] විසින් සිය ''[[මෝර්ෆොලොජි ඔෆ් ද ෆෝක්ලෝර්]]'' හි අන්තර්ගත විශ්ලේෂණ සඳහා මෙම එකතුව බෙහෙවින් උපයෝගී කොටගෙන ඇත.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Propp |first=V. |title=Morphology of the folktale |url=https://archive.org/details/morphologyoffolk00prop_0 |date=1968 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-78376-8 |edition=2d |series=Publications of the American Folklore Society |location=Austin |pages=[https://archive.org/details/morphologyoffolk00prop_0/page/24 23]-24}}&lt;/ref&gt;

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Wikisourcelang|ru|Народные русские сказки (Афанасьев)}}
{{Reflist}}

==බාහිර සබැඳි==
*{{citation| url  =	https://feb-web.ru/feb/skazki/default.asp?/feb/skazki/texts/rub4.html | title  =ИЗДАНИЯ СБОРНИКОВ А. Н. АФАНАСЬЕВА  | trans-title = Collections of Editions by Alexander Afanasyev | work =  ЭНИ &quot;Сказки&quot; | publisher  =Фундаментальная электронная библиотека &quot;Русская литература и фольклор&quot; [Fundamental Electronic Library - Russian Literature and Folklore] }}, lists and descriptions of editions of the work 
* [https://hyaenidae.narod.ru/ Русские народные сказки], e-texts of &quot;Russian fairy tales&quot;

{{Authority control}}

[[Category:සුරංගනා කථා එකතු]]
[[Category:Fairy tales collected by Alexander Afanasyev| ]]
[[Category:1855 පොත්]]
[[Category:Slavic fairy tales]]
[[Category:Belarusian folklore]]
[[Category:Ukrainian folklore]]
[[Category:රුසියානු ජනශ්‍රැතිය]]


{{Russia-culture-stub}}
{{Europe-myth-stub}}</text>
      <sha1>nbctj0mdjcotosc7gtvlgrabkpctlri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ඩිමර්කැප්‍රෝල්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194350</id>
    <revision>
      <id>797326</id>
      <parentid>791014</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T12:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7749" sha1="70mr7837mar35efcnlnwiqan1ollfeg" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව බෙහෙත්
|drug_name        =ඩිමර්කැප්‍රෝල්
|image            =Dimercaprol.svg
|width            =
|alt              =
|image2           =Dimercaprol-3D-balls.png
|width2           =
|alt2             =
|caption          =ඩයිමරොල් හි අස්ථි සූත්‍රය සහ බෝල සහ කූරු ආකෘතිය
|type             =&lt;!-- empty --&gt;

&lt;!-- Names --&gt;
|tradename        =BAL in Oil
|synonyms         =2,3-Dimercaptopropanol&lt;br /&gt;British Anti-Lewisite&lt;br /&gt;2,3-Dithiopropanol&lt;br /&gt;2,3-Dimercaptopropan-1-ol&lt;br /&gt;British antilewisite
|IUPAC_name       =2,3-Bis(sulfanyl)propan-1-ol&lt;ref name=iupac2013&gt;{{cite book | title =  Nomenclature of Organic Chemistry : IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013 (Blue Book) | publisher = [[Royal Society of Chemistry|The Royal Society of Chemistry]] | date = 2014 | location = Cambridge | page = 697 | doi = 10.1039/9781849733069-FP001 | isbn = 978-0-85404-182-4 | quote = The prefixes ‘mercapto’ (–SH), and ‘hydroseleno’ or selenyl (–SeH), etc. are no longer recommended.}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Clinical data --&gt;
|pregnancy_AU     =&lt;!-- A/B1/B2/B3/C/D/X --&gt;
|pregnancy_US     =C
|pregnancy_category=
|routes_of_administration=Intramuscular
|dependency_liability=
|Drugs.com        ={{Drugs.com|monograph|dimercaprol}}
|MedlinePlus      =

&lt;!-- Legal data --&gt;
|legal_AU         =&lt;!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled--&gt;
|legal_CA         =&lt;!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --&gt;
|legal_UN         =&lt;!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--&gt;
|legal_UK         =&lt;!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --&gt;
|legal_US         =Rx-only
|legal_status     =&lt;!--For countries not listed above--&gt;
|DailyMedID       =Dimercaprol
|licence_US       =&lt;!-- FDA may use generic name --&gt;
|licence_EU       =&lt;!-- EMA requires brand name --&gt;

&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
|bioavailability  =
|protein_bound    =
|metabolism       =
|elimination_half-life=
|excretion        =Urine&lt;ref&gt;{{cite book|title=Poisoning in Children|date=2013|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=9789350257739|page=70|url=https://books.google.ca/books?id=KI8GBAAAQBAJ&amp;pg=PA70|language=en|access-date=2017-11-08|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004185607/https://books.google.ca/books?id=KI8GBAAAQBAJ&amp;pg=PA70|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Chemical and physical data --&gt;
|C                =3
|H                =8
|O                =1
|S                =2
|charge           =
|chemical_formula =
|smiles           =OCC(S)CS
|StdInChI         =1S/C3H8OS2/c4-1-3(6)2-5/h3-6H,1-2H2
|StdInChI_Ref     ={{stdinchicite|correct|chemspider}}
|StdInChIKey      =WQABCVAJNWAXTE-UHFFFAOYSA-N
|density          =1.239 g cm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt;
|melting_point    =
|melting_high     =
|melting_notes    =
|boiling_point    =393
|boiling_notes    =at 2.0 kPa
|solubility       =
|specific_rotation=
}}
'''බ්‍රිතාන්‍ය ප්‍රති-ලුවිසයිට්''' ('''BAL''') ලෙසද හඳුන්වන '''ඩිමර්කැප්‍රෝල්''' (Dimercaprol) යනු ආසනික්, [[රසදිය වසවීම|රසදිය]], [[රන්|රත්තරන්]] සහ ඊයම් මගින් ඇතිවන උග්‍ර විෂ වීමකට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා භාවිතා කරන [[ඖෂධවේදීමය බෙහෙත්|ඖෂධයකි]].&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Dimercaprol|url=https://www.drugs.com/monograph/dimercaprol.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221003500/https://www.drugs.com/monograph/dimercaprol.html|archive-date=21 December 2016}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.drugs.com/monograph/dimercaprol.html &quot;Dimercaprol&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; එය ඇන්ටිමනි, තැලියම් හෝ බිස්මට් විෂ වීම සඳහා ද භාවිතා කළ හැකි නමුත්, මෙම භාවිතයන්ගේ සාර්ථකත්වය පිළිබඳ සාක්ෂි එතරම් ශක්තිමත් නොවේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHO2008&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=WHO Model Formulary 2008|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|year=2009|isbn=9789241547659|vauthors=((World Health Organization))|veditors=Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|hdl-access=free|page=62}}&lt;/ref&gt; එය මාංශ පේශියකට එන්නත් කිරීම මගින් ලබා දෙනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt;

පොදු අතුරු ආබාධ අතරට [[අධිරුධිර පීඩනය|අධි රුධිර පීඩනය]], එන්නත් කළ ස්ථානයේ වේදනාව, වමනය සහ [[උණ]] ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; රටකජු අසාත්මිකතා ඇති පුද්ගලයින් සඳහා එය නිර්දේශ නොකරයි.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; ගර්භණී සමයේදී භාවිතය දරුවාට ආරක්ෂිතද යන්න පැහැදිලි නැත.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt; ඩිමර්කැප්‍රෝල් ක්‍රියා කරන්නේ බැර ලෝහ සමඟ බන්ධනය වීමෙනි.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot; /&gt;

ඩිමර්කැප්‍රෝල් ප්‍රථම වරට නිපදවන ලද්දේ [[දෙවන ලෝක යුද්ධය|දෙවන ලෝක යුද්ධ]] සමයේදීය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Greenwood|first=David|title=Antimicrobial Drugs: Chronicle of a Twentieth Century Medical Triumph|date=2008|publisher=OUP Oxford|isbn=9780199534845|page=281|url=https://books.google.ca/books?id=i4_FZHmzjzwC&amp;pg=PA281|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220113601/https://books.google.ca/books?id=i4_FZHmzjzwC&amp;pg=PA281|archive-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt; එය ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ ලැයිස්තුවේ අන්තර්ගත කර ඇත.&lt;ref name=&quot;WHO21st&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; 2021 වන විට එක්සත් ජනපදයේ ඖෂධ මිලිග්‍රෑම් 3,000 ක මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 1,700 ක් පමණ විය.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=BAL In Oil Prices, Coupons &amp; Patient Assistance Programs|url=https://www.drugs.com/price-guide/bal-in-oil|website=Drugs.com|access-date=22 July 2021|language=en|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829192135/https://www.drugs.com/price-guide/bal-in-oil|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== මූලාශ්‍ර ==
&lt;references /&gt;
[[Category:අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>70mr7837mar35efcnlnwiqan1ollfeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ලිම්ෆෝමාව</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194499</id>
    <revision>
      <id>797407</id>
      <parentid>791531</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19909" sha1="5hjr7ut89t49lo2dvvezx6ncyg06ic4" xml:space="preserve">{{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව)
|name             =ලිම්ෆෝමාව
|synonym          =
|image            =Lymphoma macro.jpg
|image_size       =
|alt              =
|caption          =[[වසා ගැටිති|වසා ගැටිත්තක්]] ප්‍රතිස්ථාපනය කරමින් වැඩෙන [[ස්‍යුනික ලිම්ෆෝමාව]]ක්
|pronounce        =
|specialty        =[[රක්තවේදය]] සහ [[පිළිකාවේදය]]
|symptoms         =[[වසාගැටිති ඉදිමීම|විශාල වූ වසා ගැටිති]], [[උණ]], [[ස්වේදනය|දහඩිය දැමීම]], අනපේක්ෂිත ලෙස බරඅඩුවීම, [[කැසීම]], [[විඩාව|විඩාපත් බව]]&lt;ref name=HL2014/&gt;&lt;ref name=NHL2014/&gt;
|onset            =
|duration         =
|causes           =
|risks            =[[එප්ස්ටයින්–බාර් වයිරසය]], [[ස්වයංප්‍රතිශක්ති රෝග]], [[HIV/AIDS]], [[දුම්පානය]]&lt;ref name=NHL2014/&gt;&lt;ref name=Kam2013/&gt;
|diagnosis        =[[වසා ගැටිති බයොප්සි]]&lt;ref name=HL2014/&gt;&lt;ref name=NHL2014/&gt;
|differential     =
|prevention       =
|treatment        =[[රසායනික චිකිත්සාව]], [[විකිරණ චිකිත්සාව]], [[ඉලක්කගත චිකිත්සාව]], [[ශල්‍යකර්ම]]&lt;ref name=HL2014/&gt;&lt;ref name=NHL2014/&gt;
|medication       =
|prognosis        =සාමාන්‍ය [[පස් අවුරුදු පැවැත්ම]] 85% (ඇ.එ.ජ.)&lt;ref name=seer/&gt;
|frequency        =4.9 මිලියන (2015)&lt;ref name=GBD2015Pre&gt;{{cite journal|last1=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577}}&lt;/ref&gt;
|deaths           =204,700 (2015)&lt;ref name=GBD2015De&gt;{{cite journal|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903}}&lt;/ref&gt;
}}

'''ලිම්ෆෝමා''' යනු වසා සෛල ( සුදු රුධිරාණු වර්ගයක්) වලින් වර්ධනය වන රුධිර පිළිකා කාණ්ඩයකි.&lt;ref name=&quot;D2000&quot; /&gt; මෙම නම බොහෝ විට එවැනි සියලුම අසාමාන්‍යතාවලට වඩා [[පිළිකා|පිළිකාමය]] ප්‍රභේද සඳහා පමණක් භාවිතා වේ.&lt;ref name=&quot;D2000&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Taylor|first=Elizabeth J.|title=Dorland's Illustrated medical dictionary.|date=2000|publisher=Saunders|location=Philadelphia|isbn=0721662544|page=[https://archive.org/details/trent_0116404640520/page/1038 1038]|edition=29th|url=https://archive.org/details/trent_0116404640520/page/1038}}&lt;/ref&gt; රෝග ලක්ෂණ අතර වසා ගැටිති විශාල වීම, [[උණ]], අධිකව දහඩිය දැමීම, අනපේක්ෂිත ලෙස බර අඩු වීම, කැසීම සහ නිරන්තරයෙන් වෙහෙසට පත්වීම ඇතුළත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt; විශාල වූ වසා ගැටිති සාමාන්‍යයෙන් වේදනා රහිත ය.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot; /&gt; දහඩිය දැමීම වඩාත් සුලභ වන්නේ රාත්‍රියේදීය.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=General Information About Adult Hodgkin Lymphoma|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adulthodgkins/Patient/page1/AllPages|website=National Cancer Institute|access-date=20 June 2014|date=2014-04-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705231802/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adulthodgkins/Patient/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adulthodgkins/Patient/page1/AllPages |access-date=23 May 2026 |archive-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705231802/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adulthodgkins/Patient/page1/AllPages }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=General Information About Adult Non-Hodgkin Lymphoma|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adult-non-hodgkins/Patient/page1/AllPages|website=National Cancer Institute|access-date=20 June 2014|date=2014-04-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705115658/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adult-non-hodgkins/Patient/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adult-non-hodgkins/Patient/page1/AllPages |access-date=23 May 2026 |archive-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705115658/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adult-non-hodgkins/Patient/page1/AllPages }}&lt;/ref&gt;

ලිම්ෆෝමාවල උප වර්ග බොහොමයක් තිබේ.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Aditya Bardia|title=Johns Hopkins Patients' Guide to Lymphoma|date=2010|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=9781449631413|page=6|url=https://books.google.com/books?id=IG05tEhKGq4C&amp;pg=PA6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910174453/https://books.google.com/books?id=IG05tEhKGq4C&amp;pg=PA6|archive-date=2017-09-10}}&lt;/ref&gt; ලිම්ෆෝමා වල ප්‍රධාන කාණ්ඩ දෙක වන්නේ [[හොජ්කින්-නොවන ලිම්ෆෝමාව|හොජ්කින්-නොවන ලිම්ෆෝමා]] (NHL) (90% පමණම) සහ [[හොජ්කින් ලිම්ෆෝමියාව|හොජ්කින් ලිම්ෆෝමා]] (HL) (10%) ය.&lt;ref name=&quot;Society2013&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=The Lymphoma Guide Information for Patients and Caregivers|date=2013|work=Leukemia and Lymphoma Society|url=http://www.lls.org/content/nationalcontent/resourcecenter/freeeducationmaterials/lymphoma/pdf/lymphomaguide.pdf|access-date=20 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194242/http://www.lls.org/content/nationalcontent/resourcecenter/freeeducationmaterials/lymphoma/pdf/lymphomaguide.pdf|archive-date=14 July 2014}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.lls.org/content/nationalcontent/resourcecenter/freeeducationmaterials/lymphoma/pdf/lymphomaguide.pdf |access-date=23 May 2026 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194242/http://www.lls.org/content/nationalcontent/resourcecenter/freeeducationmaterials/lymphoma/pdf/lymphomaguide.pdf }}&lt;/ref&gt; [[ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය]] (WHO) ලිම්ෆෝමා වර්ග ලෙස තවත් කාණ්ඩ දෙකක් ඇතුළත් කරයි: බහුවිධ මයලෝමා සහ ප්‍රතිශක්ති ප්‍රගුණන රෝග.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|title=World Cancer Report 2014.|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|pages=Chapter 5.13}}&lt;/ref&gt; ලිම්ෆෝමා වලින් 90% ක් පමණ හොජ්කින්-නොවන ලිම්ෆෝමා වේ.&lt;ref name=&quot;Society2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=Lymphoma|url=http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45368|website=NCI|access-date=13 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705001350/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=45368|archive-date=5 July 2014|date=2011-02-02}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=45368 |access-date=23 May 2026 |archive-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705001350/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=45368 }}&lt;/ref&gt; ලිම්ෆෝමා සහ ලියුකීමියා යනු රක්තාණුජනන සහ වසා පටක වල පිළිකා නම් පුළුල් කාණ්ඩයේ කොටසකි.&lt;ref&gt;{{Cite journal|vauthors=Vardiman JW, Thiele J, Arber DA, Brunning RD, Borowitz MJ, Porwit A, Harris NL, Le Beau MM, Hellström-Lindberg E, Tefferi A, Bloomfield CD|date=Jul 30, 2009|title=The 2008 revision of the World Health Organization (WHO) classification of myeloid neoplasms and acute leukemia: rationale and important changes.|journal=Blood|volume=114|issue=5|pages=937–51|doi=10.1182/blood-2009-03-209262|pmid=19357394|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

හොජ්කින් ලිම්ෆෝමා සඳහා අවදානම් සාධක අතරට එප්ස්ටයින්-බාර් වෛරසය ආසාදනය වීම සහ පවුල තුළ රෝගය පිළිබඳ ඉතිහාසයක් තිබීම ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot; /&gt; හොජ්කින්-නොවන ලිම්ෆෝමා සඳහා ඇති අවදානම් සාධක අතර ස්වයං ප්‍රතිශක්තිකරණ රෝග, [[ඒඩ්ස්|HIV/AIDS]], මානව ටී-ලිම්ෆොට්‍රොපික් වෛරසය ආසාදනය, ප්‍රතිශක්තිනාශක ඖෂධ සහ සමහර [[පලිබෝධනාශක|පළිබෝධනාශක]] ඇතුළත් වේ.&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hu|first=L|last2=Luo|first2=D|last3=Zhou|first3=T|last4=Tao|first4=Y|last5=Feng|first5=J|last6=Mei|first6=S|title=The association between non-Hodgkin lymphoma and organophosphate pesticides exposure: A meta-analysis.|journal=Environmental Pollution (Barking, Essex : 1987)|date=12 August 2017|volume=231|issue=Pt 1|pages=319–328|doi=10.1016/j.envpol.2017.08.028|pmid=28810201}}&lt;/ref&gt; රතු මස් විශාල ප්‍රමාණයක් අනුභව කිරීම සහ දුම්කොළ පානය ද අවදානම වැඩි කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;Kam2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Kamper-Jørgensen|first=M|last2=Rostgaard|first2=K|last3=Glaser|first3=SL|last4=Zahm|first4=SH|last5=Cozen|first5=W|last6=Smedby|first6=KE|last7=Sanjosé|first7=S|last8=Chang|first8=ET|last9=Zheng|first9=T|last10=La Vecchia|first10=C|last11=Serraino|first11=D|title=Cigarette smoking and risk of Hodgkin lymphoma and its subtypes: a pooled analysis from the International Lymphoma Epidemiology Consortium (InterLymph).|journal=Annals of Oncology|date=September 2013|volume=24|issue=9|pages=2245–55|pmid=23788758|doi=10.1093/annonc/mdt218|pmc=3755332}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yang|first=L|last2=Dong|first2=J|last3=Jiang|first3=S|last4=Shi|first4=W|last5=Xu|first5=X|last6=Huang|first6=H|last7=You|first7=X|last8=Liu|first8=H|title=Red and Processed Meat Consumption Increases Risk for Non-Hodgkin Lymphoma: A PRISMA-Compliant Meta-Analysis of Observational Studies.|journal=Medicine|date=November 2015|volume=94|issue=45|pages=e1729|pmid=26559248|doi=10.1097/MD.0000000000001729|pmc=4912242}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Solimini|first=AG|last2=Lombardi|first2=AM|last3=Palazzo|first3=C|last4=De Giusti|first4=M|title=Meat intake and non-Hodgkin lymphoma: a meta-analysis of observational studies.|journal=Cancer Causes &amp; Control|date=May 2016|volume=27|issue=5|pages=595–606|pmid=27076059|doi=10.1007/s10552-016-0745-2}}&lt;/ref&gt; විශාල වූ වසා ගැටිති තිබේ නම්, රෝග විනිශ්චය සාමාන්‍යයෙන් වසා ගැටිති බයොප්සි පරීක්ෂණයක් මගින් සිදු කෙරේ.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt; රෝග විනිශ්චය සඳහා රුධිරය, මුත්‍රා සහ ඇටමිදුළු පරීක්ෂාව ද ප්‍රයෝජනවත් විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt; ඉන්පසු පිළිකාව පැතිරී ඇත්ද සහ කොතැනද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා [[Medical imaging|වෛද්‍ය ප්‍රතිබිම්බකරණය]] සිදු කළ හැකිය.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt; ලිම්ෆෝමාව බොහෝ විට පෙනහළු, අක්මාව සහ මොළයට පැතිරෙයි.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt;

ප්‍රතිකාර සඳහා පහත සඳහන් එකක් හෝ කිහිපයක් ඇතුළත් විය හැකිය: [[කීමොතෙරපි|රසායනික චිකිත්සාව]], විකිරණ චිකිත්සාව, ඉලක්කගත චිකිත්සාව සහ සැත්කම්.&lt;ref name=&quot;HL2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt; සමහර හොජ්කින්-නොවන ලිම්ෆෝමා වලදී, ලිම්ෆෝමා සෛල මගින් නිපදවන ප්‍රෝටීන් ප්‍රමාණය වැඩි වීම නිසා රුධිරය ඉතා ඝන වන අතර ප්‍රෝටීන් ඉවත් කිරීම සඳහා ප්ලාස්මාෆෙරෙසිස් සිදු කරනු ලැබේ.&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt; ඇතැම් වර්ග සඳහා සුපරීක්ෂාකාරීව බලා සිටීම සුදුසු විය හැකිය.&lt;ref name=&quot;NHL2014&quot; /&gt; ප්‍රතිඵලය රඳා පවතින්නේ උප වර්ගය මත වන අතර සමහරක් සුව කළ හැකි අතර ප්‍රතිකාර බොහෝ දෙනෙකුගේ පැවැත්ම දිගු කරයි.&lt;ref name=&quot;Society2013&quot; /&gt; සියලුම හොජ්කින් ලිම්ෆෝමා උප වර්ග සඳහා එක්සත් ජනපදයේ පස් අවුරුදු පැවැත්මේ අනුපාතය 85% ක් වන අතර,&lt;ref name=&quot;seer&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/hodg.html|title=Hodgkin Lymphoma—SEER Stat Fact Sheets|publisher=Seer.cancer.gov|access-date=2012-08-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017064937/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/hodg.html|archive-date=2012-10-17}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/hodg.html |access-date=2026-05-23 |archive-date=2012-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017064937/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/hodg.html }}&lt;/ref&gt; හොජ්කින්-නොවන  ලිම්ෆෝමා සඳහා එය 69% කි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ්|title=SEER Stat Fact Sheets: Non-Hodgkin Lymphoma|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/nhl.html|website=NCI|access-date=18 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706125600/http://www.seer.cancer.gov/statfacts/html/nhl.html|archive-date=6 July 2014}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.seer.cancer.gov/statfacts/html/nhl.html |access-date=23 May 2026 |archive-date=6 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706125600/http://www.seer.cancer.gov/statfacts/html/nhl.html }}&lt;/ref&gt; ලොව පුරා, 2012 දී පුද්ගලයින් 566,000 ක් තුළ ලිම්ෆෝමා වර්ධනය වූ අතර 305,000 ක් මිය ගියහ.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot; /&gt; ඒවා සියලුම පිළිකා වලින් 3–4% ක් වන අතර, කාණ්ඩයක් ලෙස ඒවා හත්වන වඩාත් සුලබ ආකාරය බවට සැළකේ.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rob2013&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Marcus|first=Robert|title=Lymphoma : pathology, diagnosis and treatment|date=2013|isbn=9781107010598|page=1|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=SX0LAgAAQBAJ&amp;lpg=PP1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906082735/https://books.google.com/books?id=SX0LAgAAQBAJ&amp;lpg=PP1|archive-date=2015-09-06}}&lt;/ref&gt; ළමුන් තුළ, ඒවා තුන්වන වඩාත් සුලබ පිළිකාවයි.&lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත|last=Tepper|first=John E. Niederhuber, James O. Armitage, James H. Doroshow, Michael B. Kastan, Joel E.|title=Abeloff's clinical oncology|date=2014|isbn=978-1455728657|page=Chapter 97|edition=Fifth|chapter=Childhood lymphoma}}&lt;/ref&gt; ඒවා [[සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්|සංවර්ධනය වෙමින් පවතින]] [[සංවර්ධිත රටවල්|රටවලට වඩා සංවර්ධිත රටවල]] බහුලව දක්නට ලැබේ.&lt;ref name=&quot;WCR2014&quot; /&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|2|refs=&lt;ref name=&quot;Jaffe_2011_1&quot;&gt;{{Cite book | last1=Jaffe | first1=ES | last2=Harris |first2=NL|last3=Vardiman |first3=JW|last4=Campo |first4=E|last5=Arber|first5=DA.|title=Hematopathology | publisher=Elsevier Saunders| year=2011 | chapter=|edition=1st |isbn= 9780721600406}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swerdlow2008&quot;&gt;{{cite book |first1=Steven H. |last1=Swerdlow |author2=International Agency for Research on Cancer |author3=World Health Organization |title=WHO classification of tumours of haematopoietic and lymphoid tissues |url=http://apps.who.int/bookorders/anglais/detart1.jsp?codlan=1&amp;codcol=70&amp;codcch=4002 |year=2008 |publisher=International Agency for Research on Cancer |edition=4th |volume=2 |series=World Health Organization classification of tumours |isbn=9789283224310 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211163852/http://apps.who.int/bookorders/anglais/detart1.jsp?codlan=1&amp;codcol=70&amp;codcch=4002 |archive-date=2015-02-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211163852/http://apps.who.int/bookorders/anglais/detart1.jsp?codlan=1&amp;codcol=70&amp;codcch=4002 |date=2015-02-11 }}&lt;/ref&gt;}}


{{Medical condition classification and resources| DiseasesDB       =
| ICD10            = {{ICD10|C|81||c|81}}–{{ICD10|C|96||c|81}}
| ICD9             = 202.8
| ICDO             = 9590–9999
| OMIM             =
| MedlinePlus      = 000580
| MedlinePlus_mult = {{MedlinePlus2|000581}}
| eMedicineSubj    =
| eMedicineTopic   =
| MeshID           = D008223
}}

{{Authority control}}
[[ප්‍රවර්ගය:ලිම්ෆෝමා]]
[[ප්‍රවර්ගය:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>5hjr7ut89t49lo2dvvezx6ncyg06ic4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ශිලා ඵලකය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194898</id>
    <revision>
      <id>797455</id>
      <parentid>792400</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T15:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6030" sha1="lf7na0j7rtavcece37j80jd2dz7yzff" xml:space="preserve">[[File:CopanNSouthCatherwood.jpg|thumb|449x449පික්|1839 දී ෆ්‍රෙඩ්රික් කැතර්වුඩ් විසින් අඳින ලද, කොපන්, [[හොන්ඩුරාස්]] හි ශිලා ඵලකය N; මෙහි කාක් යිප්යාජ් චාන් කාවිල් රජු (&quot;දුම් කවචය&quot;) නිරූපණය කරයි.]]
[[File:8_ligne_infanterie_stele.jpg|thumb|ප්‍රංශ 8 වන පාබල රෙජිමේන්තුව උදෙසා පිහිටුවූ ශිලා ඵලකයක්. වෝටර්ලූ යුධ පිටියේ පිහිටා ඇති ශිලා ස්තම්භ [[c:Category:Battle of Waterloo steles|දුසිම් භාගයකට වඩා වැඩි ගණනකින් එකකි,]] මෙය.]]
'''ශිලා ස්තම්භයක්''' {{IPAc-en|ˈ|s|t|iː|l|i}} {{respell|STEE|lee}} හෝ '''ශිලා ඵලකයක්''' {{IPAc-en|ˈ|s|t|iː|l|ə}} {{respell|STEE|lə}}  යනු [[පුරාණ ඉතිහාසය|පුරාණ ලෝකයේ]] ස්මාරකයක් ලෙස ඉදිකරන ලද, සාමාන්‍යයෙන් පළලට වඩා උස ගල් හෝ ලී පුවරුවකි. ශිලා ස්තම්භයේ මතුපිට බොහෝ විට අක්ෂර, විසිතුරු සැරසිලි හෝ දෙකම තිබිය හැක. මේවා කොටා, උන්නත කැටයම් කර හෝ පින්තාරු කර තිබිය හැක.

ශිලා ස්තම්භ නිර්මාණය වීමට බොහෝ හේතු තිබුණි. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Reich |first=Ronny |title=The Architecture of Ancient Israel |url=https://archive.org/details/architectureofan0000unse_x2k2 |last2=Katzenstein |first2=Hannah |date=1992 |publisher=Israel Exploration Society |isbn=978-965-221-013-5 |editor-last=Kempinski |editor-first=Aharon |location=Jerusalem |pages=[https://archive.org/details/architectureofan0000unse_x2k2/page/312 312] |chapter=Glossary of Archaeological Terms |quote=Stele: Upright slab of stone, worked or unworked, erected for memorial or cuitic purposes. Sometimes inscribed or decorated. |editor-last2=Reich |editor-first2=Ronny}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFReichKatzenstein1992&quot;&gt;Reich, Ronny; Katzenstein, Hannah (1992). &quot;Glossary of Archaeological Terms&quot;. In Kempinski, Aharon; Reich, Ronny (eds.). ''The Architecture of Ancient Israel''. Jerusalem: Israel Exploration Society. p.&amp;nbsp;312. [[ජාත්‍යන්තර සම්මත පොත් අංකය|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-965-221-013-5|&lt;bdi&gt;978-965-221-013-5&lt;/bdi&gt;]]. &lt;q&gt;Stele: Upright slab of stone, worked or unworked, erected for memorial or cuitic purposes. Sometimes inscribed or decorated.&lt;/q&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; සොහොන් ශිලා ස්තම්භ අවමංගල්‍ය හෝ අනුස්මරණ කටයුතු සඳහා භාවිතා කරන ලදී. පුරාණ [[පුරාතන ග්‍රීසිය|ග්‍රීක]] සහ [[පුරාතන රෝමය|රෝම]] රජයේ දැන්වීම් ලෙස හෝ [[දේශසීමා|මායිම්]] හෝ දේපල සලකුණු සඳහා මායිම් සලකුණු ලෙස ගල් පුවරු ලෙස ශිලා ලේඛන භාවිතා කරනු ලැබේ. සටන් සඳහා ස්මාරක ලෙස ඇතැම්විට ශිලා ස්තම්භ ඉදිකරන ලදී. උදාහරණයක් ලෙස, අනෙකුත් ස්මාරක සමඟ, සටනට සහභාගී වූවන්ගේ කැපී පෙනෙන ක්‍රියා සිදු වූ ස්ථානවල වෝටර්ලූ යුධ පිටියේ ඉදිකරන ලද ශිලා ලේඛන දුසිම් භාගයකට වඩා තිබේ. &lt;ref&gt;[[c:Category:Battle of Waterloo steles|Commons:Category:Battle of Waterloo steles]]; {{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Timmermans |first=D. |date=7 March 2012 |title=Waterloo Campaign |url=http://napoleon-monuments.eu/Napoleon1er/1815MontUK_EN.htm |website=The British monuments}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFTimmermans2012&quot;&gt;Timmermans, D. (7 March 2012). [http://napoleon-monuments.eu/Napoleon1er/1815MontUK_EN.htm &quot;Waterloo Campaign&quot;]. ''The British monuments''.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

සාම්ප්‍රදායික බටහිර සොහොන් ගලක් (හිස් ගල, සොහොන් ගල, සොහොන් ගල හෝ සලකුණ) තාක්ෂණිකව පුරාණ ශිලා ලේඛනවලට සමාන නූතන අංගයන් ලෙස සැලකිය හැකි නමුත්, මෙම යෙදුම මේ ආකාරයෙන් ඉතා කලාතුරකින් භාවිතා වේ. ඒ හා සමානව, බටහිර නොවන සංස්කෘතීන්හි ශිලා-සමාන ආකාර වෙනත් යෙදුම් මගින් හැඳින්විය හැකි අතර, &quot;ශිලා ඵලකය&quot; සහ &quot;ශිලා ඵලක&quot; යන වචන යුරෝපයේ, පුරාණ මෑත පෙරදිග සහ ඊජිප්තුවේ,  චීනයේ සහ සමහර විට පූර්ව-කොලොම්බියානු ඇමරිකාවේ වස්තූන් සඳහා [[පුරාවිද්‍යාව|පුරාවිද්‍යාත්මක]] සන්දර්භයන් තුළ වඩාත් ස්ථාවර ලෙස යෙදේ.

==ආශ්‍රේයයන්==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>lf7na0j7rtavcece37j80jd2dz7yzff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195305</id>
    <revision>
      <id>797408</id>
      <parentid>793336</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19692" sha1="6xe43r1str2vjojywyyo346sscwsgj7" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරු කොටුව යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි|image={{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center
| align    = center
| border=none
| direction =horizontal
| image1   = Buddha_of_Bamiyan.jpg
| caption1 = {{Convert|55|m|ft|adj=on}} &quot;බටහිර බුද්ධ ප්‍රතිමාව&quot;
| image2   = Smaller 38 m (125 ft) &quot;Eastern&quot; Buddha of Bamiyan, built between 544 to 595 CE.jpg
| caption2 = {{Convert|38|m|ft|adj=on}} &quot;නැගෙනහිර බුද්ධ ප්‍රතිමාව&quot;
| footer_align = center
| footer= [[රේඩියෝකාබන් කාලනිර්ණය|කාබන් කාලනිර්ණය]] අනුව බටහිර බුද්ධ ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 591–644 අතර කාලයේ නිර්මාණය වූ බවත්, නැගෙනහිර බුද්ධ ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 544–595 පමණ නිර්මාණය වූ බවත් සඳහන් වේ.&lt;ref name=&quot;DTBD&quot;&gt;{{cite journal |last1=Blänsdorf |first1=Catharina |title=Dating of the Buddha Statues – AMS 14C Dating of Organic Materials|journal=Monuments and Sites |volume=19 |year=2009 |pages=231–236 |display-authors=etal |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/monsites/article/download/22983/16750}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICOMOS18&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Petzet |editor1-first=Michael |title=The Giant Buddhas of Bamiyan. Safeguarding the remains. |date=2009 |publisher=ICOMOS |pages=18–19 |url=https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |access-date=17 May 2022 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204200802/https://www.icomos.de/admin/ckeditor/plugins/alphamanager/uploads/pdf/ICOMOS_Publikation_Bamiyan.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}|caption=|Location=[[බාමියන් පළාත|බාමියන්]], ඇෆ්ඝනිස්තානය|Criteria=සංස්කෘතික: i, ii, iii, iv, vi.|ID=208|Coordinates={{Coord|34.8320|67.8267|type:landmark_region:AF|display=inline,title}}|Year=2003|Danger=2003–වර්තමානය|locmapin=Afghanistan|WHS=බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා|map_caption=ඇෆ්ඝනිස්තානය තුළ බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා පිහිටීම}}
'''බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා''' ( {{Langx|ps|د باميانو بودايي پژۍ}}  , {{Langx|prs|تندیس‌های بودا در بامیان}}   ) යනු [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ගනිස්ථානයේ]] බාමියන් නිම්නයේ පිහිටා තිබූ බෞද්ධ ප්‍රතිමා දෙකක් වන අතර, ඒවා 6 වන සියවස පමණ කැටයම් කර ඇත. &lt;ref name=&quot;Gall 1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/12/05/world/asia/05iht-buddhas.3793036.html|title=Afghans consider rebuilding Bamiyan Buddhas|last=Gall|first=Carlotta|date=5 December 2006|work=International Herald Tribune/The New York Times|access-date=8 March 2014}}&lt;/ref&gt; {{Convert|130|km|mi}} [[කාබුල්]] හි වයඹ දෙසින්, {{Convert|2500|m|ft}} ක උන්නතාංශයක පිහිටි, මෙම බුද්ධ ප්‍රතිමාවල ව්‍යුහාත්මක සංරචකවල කාබන් කාල නිර්ණය මගින් කුඩා {{Convert|38|m|ft|abbr=on}} තීරණය කර ඇත. &quot;නැගෙනහිර බුද්ධ ප්‍රතිමාව&quot; ක්‍රි.ව. 570 දී පමණ ඉදිකරන ලද අතර, විශාල ප්‍රතිමාව {{Convert|55|m|ft|abbr=on}} &quot;බටහිර බුද්ධ ප්‍රතිමාව&quot; ක්‍රි.ව. 618 දී පමණ ඉදිකරන ලද බවට අනාවරණය වී ඇත. එය හෙෆ්තලයිට්වරුන් එම ප්‍රදේශය පාලනය කළ කාලය දක්වා දිව යයි.   &lt;ref name=&quot;Nic2018&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Nicholson |first=Oliver |url=https://books.google.com/books?id=A09WDwAAQBAJ&amp;pg=PA708 |title=The Oxford Dictionary of Late Antiquity |date=19 April 2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256246-3 |page=708 |language=en |quote=The Bamiyan Buddhas dated from Hephthalite times}}&lt;/ref&gt;

2001 මාර්තු මාසයේදී, තලේබාන් නායක මුල්ලා මුහම්මද් ඕමාර් විසින් 2001 පෙබරවාරි 26 වන දින ඇෆ්ඝනිස්තානයේ ඇති සියලුම ප්‍රතිමා &quot;අනාගතයේදී කිසිවෙකුට වන්දනාමාන කිරීමට හෝ ගරු කිරීමට නොහැකි වන පරිදි&quot; විනාශ කරන ලෙස නියෝගයක් නිකුත් කිරීමෙන් පසු [[තලෙයිබාන්|තලේබාන්වරුන්]] විසින් මෙම ප්‍රතිමා ද්විත්වයම විනාශ කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Morgan |first=Llewelyn |url=https://books.google.com/books?id=Qr2x0O6BK00C&amp;pg=PA15 |title=The Buddhas of Bamiyan |date=2012 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06538-3 |page=15 |language=en}}&lt;/ref&gt; ජාත්‍යන්තර සහ දේශීය ප්‍රජාව බුදු පිළිම විනාශ කිරීම හෙළා දුටුවේය. &lt;ref name=&quot;Ind010611&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|title=Taliban destroy ancient Buddhist relics – International pleas ignored by Afghanistan's Islamic fundamentalist leaders|last=Shah|first=Amir|date=3 March 2001|work=The Independent|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106181318/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-destroy-ancient-buddhist-relics-694425.html|archive-date=6 January 2011}}&lt;/ref&gt;

2003 දී යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක කොටසක් ලෙස අභිලේඛිත  මෙම

බුද්ධ ප්‍රතිමා, ගාන්ධාර බුද්ධාගමේ කැපී පෙනෙන නිමැවුමක් ලෙස පිළිගැනේ. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley |url=https://whc.unesco.org/en/list/208 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128162824/https://whc.unesco.org/en/list/208 |archive-date=28 January 2007 |access-date=2 November 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;

මෙම මූර්ති [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාවේ සම්භාව්‍ය මිශ්‍ර ශෛලියේ පසුකාලීන පරිණාමයක් නියෝජනය කළේ ය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Morgan |first=Kenneth W |url=https://books.google.com/books?id=g6OHBCgmmGAC&amp;pg=PA43 |title=The Path of the Buddha |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |year=1956 |isbn=978-8120800304 |page=43 |access-date=2 June 2009 |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; මෙහි විශාල ප්‍රතිමාව ''&quot;සල්සාල්&quot;'' (&quot;විශ්වය හරහා බබලන ආලෝකය&quot;) ලෙස නම් කරන ලද අතර එය පිරිමියෙකු ලෙස හැඳින්විණි. කුඩා ප්‍රතිමාව ''&quot;ෂා මාමා&quot;'' (&quot;මව් රැජින&quot;) ලෙස හැඳින්වෙන අතර එය කාන්තා චරිතයක් ලෙස සලකන ලදී. නමුත් මෙයට නිශ්චිත මූලයක් නොමැත. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=booklet web E.indd |url=http://www.christian-frei.info/dvd/christian_frei-booklet_en.pdf |access-date=9 October 2013}}&lt;/ref&gt; කුඩා ප්‍රතිමාව විශාල ප්‍රතිමාවට පෙර ඉදිවිණි. &lt;ref name=&quot;bamiyanculturalcentre&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Visit Bamiyan |url=https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129235250/https://bamiyanculturalcentre.org/visit-bamiyan |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 |publisher=Bamiyanculturalcentre.org}}&lt;/ref&gt; තාක්ෂණික වශයෙන්, මෙම ද්විත්වයම උන්නත ප්‍රතිමා විය: පිටුපසින්, ඒවා එක් එක් පර්වත බිත්තියට සම්බන්ධ විය. ප්‍රධාන ශරීර වැලිගල් පර්වතවලින් කෙලින්ම කැන ඇත, නමුත් පිදුරු සමඟ මිශ්‍ර කළ මඩෙන් ආකෘතිගත කර, බදාම වලින් ආලේප කර සියුම් ලක්ෂණ මතුකොට තිබේ. බොහෝ කලකට පෙර ගෙවී ගිය මෙම ආලේපනය, සිවුරුවල මුහුණු, අත් සහ නැමීම්වල ප්‍රකාශන වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා පින්තාරු කරන ලදී; විශාල ප්‍රතිමාව් කාර්මයින් රතු පැහැයෙන් වර්ණාලේප කර ඇති අතර කුඩා ප්‍රතිමාව බහු වර්ණවලින් වර්ණාලේප කර ඇත. &lt;ref name=&quot;gall1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/12/06/world/asia/06budd.html|title=From Ruins of Afghan Buddhas, a History Grows|last=Gall|first=Carlotta|date=6 December 2006|work=The New York Times|access-date=6 January 2008}}&lt;/ref&gt; මූර්තිවල බාහුවල පහළ කොටස් එකම මඩ-පිදුරු මිශ්‍රණයකින් ඉදිකර ඇති අතර, ලී ආමේචර මත ආධාරක කර ඇත. වර්තමාන පර්යේෂණවලින් පෙනී යන්නේ ප්‍රතිමාවල මුහුණුවල ඉහළ කොටස් දැවැන්ත ලී වෙස් මුහුණු වලින් සකසා තිබූ බවයි. 

ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසේ සිට, බාමියන් [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය|කුෂාණවරුන්]] යටතේ [[සේද මාවත|සේද මාවතේ]] වැදගත් බෞද්ධ ආගමික ස්ථානයක් වූ අතර, ක්‍රි.ව. 770 [[ඉස්ලාම්|ඉස්ලාමීය]] ආක්‍රමණ දක්වා එම තත්ත්වයම පැවතුණු අතර, අවසානයේ ක්‍රි.ව. 977 දී තුර්කි ඝස්නවිද් පාලනය යටතට පත් විය.  1221 දී, බාමියන් වටලෑමේදී [[ජෙන්ගිස් ඛාන්|ජෙංඝීස් ඛාන්]] බාමියන් නිම්නය ආක්‍රමණය කළ අතර, එහි ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් විනාශ කළ නමුත් බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා කිසිදු හානියක් සිදු නොකළේ ය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Remembering Bamiyan&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Remembering Bamiyan |url=http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004201837/http://www.kashgar.com.au/articles/Remembering-Bamiyan |archive-date=4 October 2013 |access-date=9 October 2013 |publisher=Kashgar.com.au}}&lt;/ref&gt; 17 වන සියවසේ පසුව, මූඝල් අධිරාජයා වූ ඕරංසෙබ් කෙටි කලකට කැටයම් විනාශ කිරීම සඳහා කාලතුවක්කු භාවිතා කිරීමට නියෝග කළ අතර, එමඟින් යම් හානියක් සිදු වූ නමුත්, බුද්ධ ප්‍රතිමාවලට කිසිදු ප්‍රධාන හානියක් සිදුනොවී ආරක්ෂා වී පැවතිණි. &lt;ref name=&quot;Remembering Bamiyan&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Jain 2019 28&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Jain |first=Meenakshi |title=Flight of Deities and Rebirth of Temples: Episodes from Indian History |url=https://archive.org/details/flightofdeitiesr0000jain |publisher=Aryan Books International |year=2019 |isbn=978-81-7305-619-2 |pages=[https://archive.org/details/flightofdeitiesr0000jain/page/28 28]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Bamiyan and Buddhism Afghanistan&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Bamiyan and Buddhism Afghanistan |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/bamiyan.html |access-date=9 October 2013 |publisher=Depts.washington.edu}}&lt;/ref&gt;

බුදු පිළිම වහන්සේලා වටා බොහෝ ගුහා අන්තර්ගතව තිබූ අතර, ඒවායේ බිත්ති ක්‍රි.ව. 6 සිට 8 වන සියවස් දක්වා කාලය තුළ නිර්මාණය කරන ලද සිතුවම් &lt;ref name=&quot;BBC299&quot; /&gt; වලින් අලංකාර කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ඇෆ්ඝනිස්තානය මුස්ලිම්වරුන් විසින් යටත් කර ගැනීමෙන් පසුව ගුහා සිතුවම් කලාව ද අවසන් වූ බවයි. &lt;ref name=&quot;BBC299&quot; /&gt; මෙම කුඩා කලා කෘති , සසානියානු අධිරාජ්‍යයේ සහ [[බයිසැන්ටයින් අධිරාජ්‍යය|බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ]] මෙන්ම ටෝකාරා යබ්ගුස්ගේ බලපෑම් සහිත, [[ඉන්දියාවේ ඉතිහාසය|පුරාණ ඉන්දියාවේ]] බෞද්ධ කලාවේ සහ ගුප්ත කලාවේ කලාත්මක සංස්ලේෂණයක් ලෙස සැලකේ. &lt;ref name=&quot;BBC299&quot;&gt;{{Cite journal|last=Higuchi|first=Takayasu|last2=Barnes|first2=Gina|date=1995|title=Bamiyan: Buddhist Cave Temples in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/125086|journal=World Archaeology|volume=27|issue=2|page=299|doi=10.1080/00438243.1995.9980308|issn=0043-8243|jstor=125086|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{විකිඋද්ධෘත}}

* [https://japantoday.com/category/national/japan-offered-to-hide-bamiyan-statues-but-taliban-asked-japan-to-convert-to-islam-instead ජපානය බාමියන් ප්‍රතිමා සැඟවීමට ඉදිරිපත් වූ නමුත් තලේබාන් සංවිධානය ජපානයෙන් ඉල්ලා සිටියේ ඒ වෙනුවට ඉස්ලාම් ආගමට හැරෙන ලෙසයි.]
* [https://web.archive.org/web/20071023075942/http://tamu.edu/anthropology/Buddhas.html බාමියන් බුදුවරුන් පිළිබඳ පුවත් ලිපි]
* [https://web.archive.org/web/20070307141401/http://www.afghanistan-photos.com/crbst_21.html බාමියන් බුදු පිළිමවල ඡායාරූප]
* [https://web.archive.org/web/20141219085719/http://www.bamiyanlaser.org/ බාමියන් ඇෆ්ගනිස්ථාන ලේසර් ව්‍යාපෘතිය]
* [https://web.archive.org/web/20080407004350/http://www.world-heritage-tour.org/asia/central-asia/afghanistan/bamiyan/monks-caves/sphere-quicktime.html ලෝක උරුම සංචාරය: අංශක 360 රූපය] (විනාශයෙන් පසු)
* බාමියන් සංස්කෘතික උරුම කළමනාකරණය සඳහා [https://web.archive.org/web/20181231070512/http://www.bamiyan-development.org/ බාමියන් සංවර්ධන] ප්‍රජා ද්වාරය
* [https://web.archive.org/web/20080311222733/http://wmf.org/watch2008/watch.php?id=S8255 බාමියන් සඳහා 2008 ලෝක ස්මාරක අරමුදලේ මුර ලැයිස්තුව]
* {{YouTube|RDbrZaoXh4I|Historic Footage of Bamyan Statues, c. 1973}}  
* [[iarchive:TheValleyOfBamiyan|''බාමියන් නිම්නය'']] 1967 සංචාරක පත්‍රිකාවක්.
* [https://web.archive.org/web/20110302103707/http://www.aolnews.com/2011/03/01/researchers-say-they-can-restore-1-of-destroyed-bamiyan-buddhas/ විනාශ වූ බාමියන් බුදු පිළිමයක් ප්‍රතිසංස්කරණය කළ හැකි බව පර්යේෂකයෝ පවසති.]
* [http://www2.cnrs.fr/en/1345.htm බාමියන් බුදුවරුන්ගේ රහස්], CNRS
* [http://www.unesco.org/new/en/media-services/multimedia/photos/bamiyan-photo-gallery/ බාමියන් ඡායාරූප ගැලරිය], යුනෙස්කෝව
* [http://www.esrf.eu/UsersAndScience/Publications/Highlights/2008/imaging/imaging8 බාමියන් බෞද්ධ බිතුසිතුවම්වල රහස්] . ESRF
* [https://web.archive.org/web/20130127085215/http://www.frontlineonnet.com/fl2922/stories/20121116292206100.htm බාමියන් අඩවිය ආවරණය කරන ඡායාරූප විශේෂාංගය]
{{Central Asian history}}{{Gandhara}}{{Buddhism topics}}{{Colossal Buddhist statues}}{{World Heritage Sites in Afghanistan}}{{Taliban}}{{Destroyed heritage}}{{Bamyan Province}}{{Sculptures}}{{අධිකාරී පාලනය}}
[[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ කලාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:බුදු පිළිම]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using infobox mapframe without shape links in Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using multiple image with auto scaled images]]</text>
      <sha1>6xe43r1str2vjojywyyo346sscwsgj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>හඩ්ඩා, ඇෆ්ඝනිස්තානය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195331</id>
    <revision>
      <id>797358</id>
      <parentid>793413</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T13:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3234" sha1="grazi5ceh7wlwm5atxb1eq01lu2g49c" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox historic site|name=හඩ්ඩා|native_name=|image=Wykopaliska buddyjskie - Hadda - 001542s.jpg|image_size=250px|alt=|caption=හඩ්ඩා ගම්මානය, [[තාපා ශෝටර්]] සිට පෙනෙන අයුරු, 1976.|map_relief=yes|coordinates={{coord|34.361685|N|70.470752|E|display=inline,title}}|location=|area=|height=|built=ක්‍රි.පූ. 1වන සියවස}}

'''හඩ්ඩා''' ( {{Langx|ps|هډه}}   ) යනු නැගෙනහිර [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ඝනිස්තානයේ]] නන්ගාර්හාර් පළාතේ ජලාලාබාද් නගරයට කිලෝමීටර් දහයක් දකුණින් පිහිටි ග්‍රීක-බෞද්ධ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයකි.

ඇෆ්ඝනිස්තානයේ සිවිල් යුද්ධය අතරතුර පැවති සටන්වලදී හඩ්ඩා සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ විනාශ වූ බව කියනු ලැබේ. 1980 මුල් භාගයේදී, හඩ්ඩා කෞතුකාගාරයක තිබූ ක්‍රි.පූ. 2 වන සියවසේ බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් සහ අනෙකුත් පුරාවස්තු විනාශ වූ බව ස්වාධීන මූලාශ්‍ර තුනක් වාර්තා කළේය. &lt;ref name=&quot;GWfC&quot;&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Fisk |first=Robert |author-link=Robert Fisk |title=The Great War for Civilisation |url=https://archive.org/details/greatwarforcivil0000fisk |date=2006 |publisher=[[Harper Perennial]] |isbn=9781841150086 |edition=2nd |location=London |pages=[https://archive.org/details/greatwarforcivil0000fisk/page/102 102]–103 |orig-date=2005}}&lt;/ref&gt;

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}

== බාහිර සබැඳි ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය|Hadda}}

* [http://www.frontline.in/static/html/fl1906/19060660.htm විනාශ වූ ඇෆ්ඝනිස්තානය]
* [http://www.buddhanet.net/e-learning/history/s_scripts.htm පැරණිතම බෞද්ධ පොතු පාඨ] 2011-03-19 දින   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319094659/http://www.buddhanet.net/e-learning/history/s_scripts.htm|date=2011-03-19}} .
* [http://www.bamiyan.de/index_e.html Tepe Shotur/Haḍḍa වෙතින් ඡායාරූප] 2021-01-26 දින   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126144147/http://www.bamiyan.de/index_e.html|date=2021-01-26}} .
{{Gandhara}}{{Central Asian history}}{{Buddhism topics}}
[[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ කලාව]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</text>
      <sha1>grazi5ceh7wlwm5atxb1eq01lu2g49c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195509</id>
    <revision>
      <id>797418</id>
      <parentid>793721</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T14:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63598</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[විකිපීඩියා:සත්‍යෝක්ෂ්‍යතාව]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>797418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20161" sha1="r361pjqcqsyga7cr1d8a9x1qgvum33w" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Template:Infobox country/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{තොරතුරුකොටුව රට
| conventional_long_name = බැක්ට්‍රියා රාජධානිය
| common_name            = {{Plainlist|
*ග්‍රීක-බැක්‍ට්‍රියානු රාජධානිය
*බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය
*ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියාව
*ග්‍රේකො-බැක්ට්‍රියාව}}
| native_name            = Βασιλεία τῆς Βακτριανῆς&lt;br&gt;''{{Transliteration|grc|Basileía tês Baktrianês}}''
| image_coat             = Eucratide 1er - 20 statères.jpg
| symbol_type            = [[යුක්‍රටිඩීස් I|මහා යුක්‍රටිඩීස්]] සිළුවක් සහිත [[බොයීෂියානු ශීර්ෂාවරණ]]යක් පැළඳ සිටින අයුරු, මෙය ඔහුගේ 20-ස්ටේටර් රන් කාසියෙහි නිරූපිත ය, මෙය පුරාතන ලෝකයේ නිර්මිත විශාලතම රන් කාසියයි, ක්‍රි.පූེ. 2වන සියවස.
| image_map              = Greco-BactrianKingdomMap.jpg
| capital                = {{Plainlist|
*[[බල්ඛ්|බැක්ට්‍රියාව]]
*[[අයි-ඛානූම්]]}}
| religion               = {{Plainlist|
*[[පුරාතන ග්‍රීක ආගම|ග්‍රීක බහුදේවවාදය]]
*[[ග්‍රීක-බුද්ධාගම]]
*[[ශරතුස්ත්‍රවාදය]]
*[[හින්දු ආගම]]}}
| government_type        = [[රාජාණ්ඩුව]]
| status                 = 
| year_end               = ක්‍රි.පූ. 120 පමණ
| year_start             = ක්‍රි.පූ. 256
| coa_size               = 113px
| image_map_size         = 280px
| image_map_caption      = මහා යුක්‍රටිඩීස්ගේ පාලනය යටතේ ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානියේ උච්චතම ව්‍යාප්තිය, මෙයට බටහිරින් [[තාපූරියා]] සහ [[බටහිර ඛෝරාසන්|ට්‍රැක්ෂේන්]] දක්වාත්, උතුරින් [[සොග්ඩියා]]නා සහ [[ෆර්ගානා]] දක්වාත්, දකුණින් [[බැක්ට්‍රියාව]] සහ [[ඇරකෝසියාව]] දක්වාත් ප්‍රදේශ අයත් විය.
| common_languages       = {{Plainlist|
*[[පුරාතන ග්‍රීක|ග්‍රීක]] (නිල)
*[[බැක්ට්‍රියානු භාෂාව|බැක්ට්‍රියානු]]
*[[පාලි]]
*[[සංස්කෘත|සංස්කෘත]]
*[[අරමයික භාෂාව|අරමයික]]
*[[සොග්ඩියානු භාෂාව|සොග්ඩියානු]]}}
| title_leader           = [[#Main ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රජවරු|බැසීලියස්]]
| year_leader1           = ක්‍රි.පූ. 256–235
| leader1                = [[ඩියඩෝටස් I]] (පළමු)
| year_leader2           = ක්‍රි.පූ. 200–180
| leader2                = [[බැක්ට්‍රියාවේ පළමුවන ඩිමෙට්‍රියස්|ඩිමෙට්‍රියස් I]]
| year_leader3           = ක්‍රි.පූ. 171–145
| leader3                = [[මහා යුක්‍රටිඩීස්]]
| year_leader4           = ක්‍රි.පූ. 117–104
| leader4                = [[හීලියොක්ලීස් I]] (අවසාන)
| event_start            = 
| date_start             = 
| event1                 = 
| date_event1            = 
| event_end              = 
| date_end               = 
| stat_area1             = 2500000
| stat_year1             = ක්‍රි.පූ. 184&lt;ref name=&quot;Taagepera132&quot;&gt;{{cite journal|date=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|volume=3|issue=3–4|page=132|doi=10.2307/1170959|last1=Taagepera|first1=Rein|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| p1                     = සෙලියුකීය අධිරාජ්‍යය
| s1                     = ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය
| s2                     = පාර්තියානු අධිරාජ්‍යය
| s3                     = කුෂාණ අධිරාජ්‍යය
}}
'''ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය''' ( {{Langx|el|Βασιλεία τῆς Βακτριανῆς|Basileía tês Baktrianês|බැක්ට්‍රියා රාජධානිය}}         ) යනු හෙලනිස්තික යුගයේ [[පුරාතන ග්‍රීසිය|ග්‍රීක]] රාජධානියක් වූ අතර එය &lt;ref&gt;[https://brewminate.com/the-ancient-greco-bactrian-kingdom-and-hellenistic-afghanistan/ The Ancient Greco-Bactrian kingdom and Hellenistic Afghanistan] ''Brewminate'', {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924155537/https://brewminate.com/the-ancient-greco-bactrian-kingdom-and-hellenistic-afghanistan/|date=24 September 2021}} – ''Matthew A. McIntosh''&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cribb|first=Joe|date=2005|title=The Greek Kingdom of Bactria, its coinage and its collapse|url=https://www.academia.edu/3026258|journal=Afghanistan Ancien Carrefour Entre Lʼest et Lʼouest|pages=1|via=Academia.edu}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mairs|first=Rachel|year=2016|title=Bactrian or Graeco-Bactrian Kingdom|url=https://www.academia.edu/23031604|journal=The Encyclopedia of Empire|pages=1–4}}&lt;/ref&gt; [[මධ්‍යම ආසියාව|මධ්‍යම ආසියාවේ]] සහ [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ඝනිස්තානයේ]] පිහිටා තිබුණි. මෙම රාජධානිය ක්‍රි.පූ. 256 දී පමණ සෙලියුකීය ප්‍රාදේශීය පාලක ඩියෝඩෝටස් I සෝටර් විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර ක්‍රි.පූ. 120 දී පමණ එහි පරිහානිය තෙක් මධ්‍යම ආසියාවේ ආධිපත්‍යය දැරීය. {{විස්තරාත්මක සටහන්|Some cities were still controlled by Greek kings such as [[Hermaeus|Hermaeus Soter]] (90–70 BC) in what is today [[Kabul]].}} එහි උච්චතම අවස්ථාවේ දී රාජධානිය වර්තමාන [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ඝනිස්තානය]], [[ටජිකිස්ථානය|ටජිකිස්තානය]], [[උස්බෙකිස්තානය]] සහ [[ටර්ක්මෙනිස්තානය]] සහ කෙටි කාලයක් සඳහා [[කසක්ස්තානය|කසකස්තානය]], [[පාකිස්ථානය|පාකිස්තානයේ]], [[ඉන්දියාව|ඉන්දියවේ]] සහ [[ඉරානය|ඉරානයේ]] යන ඇතැම් කොටස් වලින් ද සමන්විත විය. හමුදා ව්‍යාපාර සහ ජනාවාස සමඟ නැගෙනහිරට තවත් දිගුවක් ක්‍රි.පූ. 230 දී පමණ චීනයේ චින් රාජ්‍යයේ මායිම් කරා ළඟා වන්නට ඇත.  

ක්‍රි.පූ. 5 වන සියවස වන විටත් බැක්ට්‍රියාවේ ග්‍රීක ජනගහනයක් සිටියහ. ක්‍රි.පූ. 327 වන විට [[මහා ඇලෙක්සැන්ඩ' රජ|මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්]] එම ප්‍රදේශය යටත් කරගෙන තිබුණි, &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Crabben |first=Jan van der |date=28 April 2011 |title=Bactria |url=https://www.worldhistory.org/Bactria/ |access-date=11 October 2024 |website=World History Encyclopedia}}&lt;/ref&gt; බොහෝ නගර ආරම්භ කළ අතර, ඒවායින් බොහොමයක් ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාව ලෙස නම් කරන ලද අතර මැසිඩෝනියානුවන් සහ අනෙකුත් [[පුරාතන ග්‍රීසිය|ග්‍රීකයන්]] තවදුරටත් පදිංචි කළේය. ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ මරණයෙන් පසු, බැක්ට්‍රියාවේ පාලනය ඔහුගේ ජෙනරාල් සෙලියුකස් I නිකේටර් වෙත පැවරුණි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=30 August 2024 |title=Bactria {{!}} Map, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Bactria |access-date=11 October 2024 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; කලාපයේ සශ්‍රීකත්වය සහ සමෘද්ධිය ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී සෙලියුසිඩ් අධිරාජ්‍යයේ අනුප්‍රාප්තික රාජ්‍යයක් ලෙස ඩයෝඩෝටස් යටතේ ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය නිර්මාණය කිරීමට හේතු විය. බැක්ට්‍රියානු ග්‍රීකයෝ වඩ වඩාත් බලවත් වූ අතර ක්‍රි.පූ. 190 සහ 180 අතර කාලය තුළ යුතිඩීමස් පුත් ඩිමෙට්‍රියස් රජු යටතේ වයඹ [[ඉන්දියාව]] ආක්‍රමණය කළහ. මෙම ආක්‍රමණය [[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය]] නිර්මාණය කිරීමට හේතු වූ අතර, එය ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානියේ අනුප්‍රාප්තික රාජ්‍යයක් වූ අතර පසුව පැන්ටලියන් සහ I ඇපලෝඩෝටස් යන රජවරුන් විසින් පාලනය කරන ලදී. ඓතිහාසික වාර්තාවලින් පෙනී යන්නේ රාජධානියේ බොහෝ ධනවත් හා සමෘද්ධිමත් නගර තිබූ බවයි,    නමුත් ඒවායින් කිහිපයක් පමණක් කැණීම් කර ඇත, උදාහරණයක් ලෙස [[අයි-ඛානූම්]] සහ බැක්ට්‍රා දැක්විය හැම. ඊසානදිග ඇෆ්ඝනිස්තානයේ අයි-ඛානූම් නගරය, [[පුරාතන ග්‍රීසියේ රංග කලාව|ග්‍රීක රඟහලක්]], ක්‍රීඩාගාරයක් සහ කුළුණු සහිත මළු සහිත සමහර නිවාස සහිත සැබෑ හෙලනිස්තික නගරයක සියලු ලක්ෂණ තිබුණි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස පොත |last=Boardman |first=John |title=The Greeks in Asia |url=https://archive.org/details/greeksinasia0000boar |publisher=Thames and Hudson |year=2015 |isbn=978-0-500-77278-2 |pages=[https://archive.org/details/greeksinasia0000boar/page/166 166]}}&lt;/ref&gt;

ක්‍රි.පූ. 171 දී පමණ [[Coup d'état|කුමන්ත්‍රණයකින්]] බලය අල්ලාගෙන තමාගේම රාජවංශයක් පිහිටුවා ගත් බව පෙනෙන මහා යුක්‍රටිඩීස් යටතේ රාජධානිය එහි උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණියේය. යුක්‍රටිඩීස් ඉන්දියාව ද ආක්‍රමණය කර ඉන්දු-ග්‍රීක රජවරුන්ට එරෙහිව සාර්ථකව සටන් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ඉක්මනින්ම රාජධානිය පරිහානියට පත් විය. [[පාර්තියන් අධිරාජ්‍යය|පාර්තියන්වරුන්]] සහ සකවරුන් සහ ‍යුඒචි වැනි සංචාරක ගෝත්‍ර ප්‍රධාන තර්ජනයක් බවට පත්විය. &lt;ref name=&quot;Strabo 11.11.2&quot;&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Strabo 11.11.2 |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Strab.+11.11.1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080419032744/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Strab.+11.11.1 |archive-date=2008-04-19 |access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt; ක්‍රි.පූ. 145 දී පමණ යුක්‍රටිඩීස්ව ඔහුගේම පුත්‍රයා විසින් මරා දමන ලද අතර, එය රාජධානිය තවදුරටත් අස්ථාවර කිරීමට හේතු විය. බැක්ට්‍රියාව පාලනය කළ අවසාන ග්‍රීක රජු හීලියෝක්ලීස් ය . 

ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානියේ බිඳ වැටීමෙන් පසුව පවා, ඔවුන්ගේ පොහොසත් හෙලනිස්තික උරුමය තවත් සියවස් ගණනාවක් පැවතුනි. යුඒචී ආක්‍රමණිකයන් බැක්ටීරියාවේ පදිංචි වී හෙලනිස්කෘත වූහ. පසුව ඔවුන් ක්‍රි.ව. 30 දී පමණ [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය]] ආරම්භ කළ අතර, ඔවුන්ගේ භාෂාව ලිවීමට ග්‍රීක හෝඩිය අනුගමනය කළ අතර ග්‍රීක දෙවිවරුන් ඔවුන්ගේ දේව මණ්ඩලයට එක් කළහ. ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු නගරයක් වන අයි-ඛානීම් ඉන්දියාවේ දොරකඩ පිහිටා තිබූ අතර එහි නවීනත්වය සහ හෙලනිස්තික ලක්ෂණ සඳහා ප්‍රසිද්ධ විය. ග්‍රීක කලාව ඉන්දු-ග්‍රීකයන් විසින් ව්‍යාප්ත කරන ලදී; ඉන්දියානු කලාව, ආගම සහ සංස්කෘතියට බලපෑම් කරමින්, ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව නමින් නව සමමුහුර්ත කලාවකට මඟ පෑදීය.

== සටහන් ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{සටහන් ලැයිස්තුව}}

== ආශ්‍රේයයන් ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;
{{reflist}}

== මූලාශ්‍ර ==

* {{උපන්‍යාස පොත |last=Beckwith |first=Christopher I. |author-link=Christopher I. Beckwith |url=https://books.google.com/books?id=-Ue8BxLEMt4C |title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |publisher=Princeton University Press |year=2009 |isbn=978-1-4008-2994-1}}
* Boardman, John (1994). ''The Diffusion of Classical Art in Antiquity''. Princeton University Press. {{ISBN|0-691-03680-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-691-03680-2|&lt;bdi&gt;0-691-03680-2&lt;/bdi&gt;]].
* Boardman, John, Jasper Griffin, and Oswyn Murray (2001). ''The Oxford Illustrated History of Greece and the Hellenistic World''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-285438-4}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-285438-4|&lt;bdi&gt;978-0-19-285438-4&lt;/bdi&gt;]].
* Bopearachchi, Osmund (1991). ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques, Catalogue Raisonné''. [[Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque Nationale]] de France, {{ISBN|2-7177-1825-7}}.
* Bopearachchi, Osmund and Christine Sachs (2003). ''De l'Indus à l'Oxus, Archéologie de l'Asie Centrale: catalogue de l'exposition''. {{ISBN|2-9516679-2-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/2-9516679-2-2|&lt;bdi&gt;2-9516679-2-2&lt;/bdi&gt;]].
* {{Cite journal|last=Hitch|first=Doug|year=2010|title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|url=http://www.ynlc.ca/ynlc/staff/hitch/review_of_Beckwith.pdf|url-status=dead|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=130|issue=4|pages=654–658|bibcode=2010IJNAr..39..207P|doi=10.1111/j.1095-9270.2009.00260_11.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226105908/http://www.ynlc.ca/ynlc/staff/hitch/review_of_Beckwith.pdf|archive-date=26 December 2013|access-date=2 January 2015}}
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Holt |first=F. L. |title=Alexander the Great and Bactria: The Formation of a Greek Frontier in Central Asia: 2nd Edition |url=https://archive.org/details/alexandergreatba0000holt |date=1989 |publisher=Brill |isbn=90-04-08612-9 |location=Leiden}}
* McEvilley, Thomas (2002). ''The Shape of Ancient Thought. Comparative studies in Greek and Indian Philosophies''. Allworth Press and the School of Visual Arts. {{ISBN|1-58115-203-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1-58115-203-5|&lt;bdi&gt;1-58115-203-5&lt;/bdi&gt;]]
* {{උපන්‍යාස පොත |last=Narain |first=A. K. |author-link=A. K. Narain |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |title-link=The Cambridge History of Early Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=978-1-139-05489-8 |editor-last=Sinor |editor-first=Denis |editor-link=Denis Sinor |volume=1 |pages=151–177 |chapter=Indo-Europeans in Central Asia |doi=10.1017/CHOL9780521243049.007}}
* Puri, B. N. (2000). ''Buddhism in Central Asia''. Motilal Banarsidass, Delhi. {{ISBN|81-208-0372-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/81-208-0372-8|&lt;bdi&gt;81-208-0372-8&lt;/bdi&gt;]].
* Tarn, W. W. (1966). ''The Greeks in Bactria and India''. 2nd Edition. Cambridge University Press.
* Watson, Burton, trans. (1993). ''Records of the Great Historian: Han Dynasty II'', by Sima Qian. Columbia University Press. {{ISBN|0-231-08167-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-231-08167-7|&lt;bdi&gt;0-231-08167-7&lt;/bdi&gt;]].

== බාහිර සබැඳි ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය|Greco-Bactrian Kingdom}}{{Central Asian history}}{{Hellenistic rulers}}
[[ප්‍රවර්ගය:Lists of monarchs]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[ප්‍රවර්ගය:තහවුරු නොකළ ප්‍රකාශ අඩංගු ලිපි සියල්ල]]
[[ප්‍රවර්ගය:අසම්පූර්ණ උපහරණ අඩංගු ලිපි සියල්ල]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using multiple image with auto scaled images]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters]]</text>
      <sha1>r361pjqcqsyga7cr1d8a9x1qgvum33w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clean Sri Lanka &quot;අත්තම&quot; වැඩසටහන</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196071</id>
    <revision>
      <id>797471</id>
      <timestamp>2026-08-07T06:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CleanSriLanka</username>
        <id>80321</id>
      </contributor>
      <comment>'[[ගොනුව:&quot;අත්තම&quot; ජාතික පවිත්‍රතා වැඩසටහන.png|වම|thumb]]  = '''අත්තම ජාතික පවිත්‍රතා දින වැඩසටහන''' = '''අත්තම''' යනු &quot;ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා&quot; ජාතික වැඩසටහන යටතේ, &quot;පවිත්‍ර දේශයක් සඳහා වූ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</comment>
      <origin>797471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6845" sha1="4boblobqv4kdsseykn79xjvg1w3gn9f" xml:space="preserve">[[ගොනුව:&quot;අත්තම&quot; ජාතික පවිත්‍රතා වැඩසටහන.png|වම|thumb]]

= '''අත්තම ජාතික පවිත්‍රතා දින වැඩසටහන''' =
'''අත්තම''' යනු &quot;ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා&quot; ජාතික වැඩසටහන යටතේ, &quot;පවිත්‍ර දේශයක් සඳහා වූ ජාතික පුරවැසි මෙහෙවර&quot; යන ප්‍රධාන තේමාව පෙරදැරි කරගෙන ක්‍රියාත්මක වන ජාතික පවිත්‍රතා දින වැඩසටහනකි. මෙය ශක්තිමත් ජාතියක් ගොඩනැගීමේ මහජන හස්තය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

== තේමාව සහ දැක්ම ==

* '''ප්‍රධාන තේමාව:''' &quot;පවිත්‍ර දේශයක් සඳහා වූ ජාතික පුරවැසි මෙහෙවර&quot;
* '''උප තේමාව (Vision):''' &quot;දැකුම්කළු දිවයිනක්, සොම්නසින් පිරි ජනතාවක්&quot;

== මූලික සංකල්පය ==
&quot;ශක්තිමත් ජාතියක්&quot; යනු හුදෙක් ආර්ථික සංවර්ධනයෙන් හෝ යටිතල පහසුකම්වලින් පමණක් ගොඩනැගෙන්නක් නොවේ; එහි සැබෑ ජීවය රඳා පවතින්නේ පුරවැසියන් අතර ඇති එකමුතුකම සහ ඔවුන් තම ජීවන පරිසරය කෙරෙහි දක්වන වගකීම් සහගත බව මතය.

අතීත ශ්‍රී ලාංකීය සමාජය සාමූහික ක්‍රියාකාරකම් ඔස්සේ සහයෝගීතාවයෙන් ශ්‍රමය හුවමාරු කරගනිමින් කෘෂිකාර්මික හා පොදු අවශ්‍යතා සපුරා ගත්තේ &quot;අත්තම&quot; සහ &quot;ශ්‍රමදානය&quot; වැනි උතුම් සංකල්ප හරහායි. අද ගොඩනගන &quot;ශක්තිමත් ජාතියේ&quot; ප්‍රධානතම මෙවලම වන්නේ ද එම අතීත සහජීවනය නවීන අභියෝග ජයගැනීම සඳහා යළිත් අවදි කිරීමයි.

== වර්තමාන අභියෝගය ==
නූතන සමාජය තුළ පරිසරය හා ප්‍රජාව කෙරෙහි දක්වන සහකම්පනය ක්‍රමයෙන් ගිලිහී යාම හේතුවෙන් අවිධිමත් කසළ බැහැර කිරීම්, ස්වාභාවික සම්පත් දූෂණය වීම සහ ඩෙංගු වැනි වසංගත රෝග ව්‍යාප්ත වීම වැනි සමාජීය හා පාරිසරික අර්බුද නිර්මාණය වී ඇත.

කඳු මුදුනේ ජල මූලාශ්‍රයේ සිට සාගරය දක්වා ගොඩනගන පාරිසරික යටිතල පහසුකම් ආරක්ෂා කරගත හැක්කේ රාජ්‍ය ක්‍රියාන්විතයට පමණක් නොවේ. ඒ සඳහා '''&quot;රාජ්‍ය, පෞද්ගලික සහ මහජන හවුල්කාරිත්ව (4P) සංකල්පය&quot;''' අත්‍යවශ්‍ය වේ.

== ක්‍රියාවලිය — පාරිසරික සහ සමාජීය මැදිහත්වීම ==
&quot;අත්තම&quot; හරහා ජාතියේ තිරසර පැවැත්ම වෙනුවෙන් සෘජුවම ප්‍රායෝගිකව මැදිහත් වේ:

=== 1. පරිසරය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම ===
ස්වේච්ඡා ප්‍රජා සහභාගිත්වය තුළින් නාගරික හා ග්‍රාමීය මාර්ග පිරිසිදු කිරීම, විද්‍යාත්මකව පැළ සිටුවීම, වනාන්තර සහ ඖෂධ උයන් නිර්මාණය කිරීම, ගංගා, ඇළ දොළ සහ වැව් පොකුණු සංරක්ෂණය කිරීම.

=== 2. ආර්ථිකයට සහ සංචාරක කර්මාන්තයට දායක වීම ===
දිය ඇලි, පෞරාණික ස්ථාන සහ වෙරළ තීරයන් වැනි සංචාරක ආකර්ෂණය සහිත ස්ථාන ප්‍රජා මූලික ප්‍රවේශයකින් සංරක්ෂණය කිරීම හරහා රටේ ආර්ථික ස්වරූපය ශක්තිමත් කිරීම.

=== 3. සමාජ සාරධර්ම ගොඩනැගීම ===
ළමා පරපුර සහ තරුණ ප්‍රජාව තුළ නායකත්ව ගුණාංග ප්‍රවර්ධනය කරමින්, ශ්‍රම හුවමාරුව මඟින් අන්‍යයන් කෙරෙහි දක්වන ආකල්පමය බැඳීම වැඩිදියුණු කිරීම.

== නිගමනය ==
&quot;අත්තම&quot; ජාතික වැඩසටහන යනු හුදෙක් තවත් එක් පවිත්‍රතා ව්‍යාපාරයක් නොවේ; එය &quot;දැකුම්කළු දිවයිනක්, සොම්නසින් පිරි ජනතාවක්&quot; බිහි කිරීමේ සජීවී හා ප්‍රායෝගික යාන්ත්‍රණයයි. පරිසර දූෂණයෙන් තොර සෞඛ්‍ය සම්පන්න පරිසරයක් නිර්මාණය කරමින්, අන්‍යෝන්‍ය සබඳතා සහ වගකීම් සහගත බවින් යුතු, පරිසරයට ආදරය කරන පරපුරක් බිහි කිරීම හරහා, සැබැවින්ම අභිමානවත් &quot;ශක්තිමත් ජාතියක්&quot; ලෝකයට දායාද කිරීම මෙහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වේ.

== මූලාශ්‍ර ==

* &quot;ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා&quot; ජාතික වැඩසටහන — නිල ලේඛන</text>
      <sha1>4boblobqv4kdsseykn79xjvg1w3gn9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>අත්‍යුත්තම</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196072</id>
    <revision>
      <id>797477</id>
      <timestamp>2026-08-07T11:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43380-46</username>
        <id>80377</id>
      </contributor>
      <comment>ජනාධිපතිතුමනි මටනිවසක් ලබා දෙන්න මම දැනටත් දැනටත් කුලියට තමා සිටින්නේ</comment>
      <origin>797477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="fyj65i9i5pu0h7owwhufqvwib7r7l4s" xml:space="preserve">ගරු ජනාධිපතිතුමනි මම මේක ලියන්නේ ජනාධිපතිතුමනි මම ගලේවෙලේම ස්ත්‍රික්කය පදිංචි වෙනත් මාගේ දරුවෝ දෙදෙනා සමග බිරිඳත් සිටිමේන්! මම කුලියට තමයි සිටින්නේකරු ජනාධිපතිතුමනි මට පුළුවන් නම්ගයක් ලබාදෙන්නෙ මාගේ දරුවෝ දෙදෙනා සමග සිටින</text>
      <sha1>fyj65i9i5pu0h7owwhufqvwib7r7l4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>වන් ගෝල් ෆේස්</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196073</id>
    <revision>
      <id>797478</id>
      <timestamp>2026-08-07T11:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sayuru Athsara</username>
        <id>59181</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364549339|One Galle Face]]&quot;</comment>
      <origin>797478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13210" sha1="4pfd03tzzyvojsmnslkc5yeqgnxs5zs" xml:space="preserve">
{{තොරතුරුකොටුව ගොඩනැගිල්ල
| name = වන් ගෝල් ෆේස්&lt;br/&gt;One Galle Face
| native_name = 
| native_name_lang = 
| image = File:UG-LK Photowalk - OneGalleFace and surroundings - 2017-03-12 (13).jpg
| image_size = 300px
| caption = 
| map_caption = මධ්‍යම කොළඹ පිහිටීම
| location = 1A, සෙන්ටර් පාර, ගාලු මුවදොර, [[කොම්පඤ්ඤ වීදිය|කොළඹ 02]], [[ශ්‍රී ලංකාව]]
| coordinates = {{Coord|06|55|40|N|79|50|41|E|region:SL|display=inline,title}}
| status = 
| inauguration_date = 
| completion_date = 2017-2019
| building_type = මිශ්‍ර භාවිතය
| antenna_spire = 
| roof = 
| top_floor = 51
| floor_count = 51 (මහල් නිවාස කුළුණු දෙකක්) 3,733 (නේවාසික)&lt;br&gt; 33 (කාර්යාල අවකාශය 58,166) (කාර්යාල කුළුණ)&lt;br&gt; 31 (හෝටලය)&lt;br&gt; 7 (මාල්) (වාණිජ අවකාශය 74,746) &lt;ref name=&quot;sha-la&quot;&gt;{{Cite web|url = https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2020/0427/2020042701439.pdf|title = ෂැන්ග්‍රි-ලා හෝටල් සහ නිවාඩු නිකේතන වාර්ෂික වාර්තාව 2019-20 |website=Shangri-La හෝටල් සහ නිවාඩු නිකේතන |ප්‍රකාශකයා = ෂැන්ග්‍රි-ලා හෝටල් සහ නිවාඩු නිකේතන ආසියාව }}&lt;/ref&gt;
| elevator_count = 
| cost = {{US$|608 million}}&lt;ref name=&quot;s45&quot;&gt;{{cite magazine |magazine= daily ft.lk | title=Historic $ 608 m One Galle Face mall opens |url= http://www.ft.lk/front-page/Historic-608-m-One-Galle-Face-mall-opens/44-689285#:~:text=Shangri%2DLa%20yesterday%20ceremoniously%20opened,biggest%20venture%20in%20South%20Asia. |year=2019 |access-date= 2019-11-09 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20101107001617/http://www.ft.lk/front-page/Historic-608-m-One-Galle-Face-mall-opens/44-689285#:~:text=Shangri%2DLa%20yesterday%20ceremoniously%20opened,biggest%20venture%20in%20South%20Asia. |archive-date= 2010-11-07 }}&lt;/ref&gt;
| floor_area = {{convert|490,000|sqft|abbr=on|order=flip}}&lt;ref name=&quot;s45&quot; /&gt;
| architect = චාඕ ට්සේ ඈන් සහ හවුල්කරුවන් (හෝටලය)&lt;br&gt; [[හැන්ඩල් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන්]] (හෝටලය)&lt;br&gt; LRF නිර්මාණකරුවන් (හෝටලය; අභ්‍යන්තරය)&lt;br&gt; [[DP ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන්]] (නේවාසික, සිල්ලර, කාර්යාල)&lt;br&gt; සිතියම් නිර්මාණය (නේවාසික; සැලසුම්)&lt;br&gt; BTR (හොංකොං) (නේවාසික, කාර්යාල; අභ්‍යන්තරය)&lt;br&gt; DDG (සිල්ලර; අභ්‍යන්තරය)&lt;br&gt; MICD සහකාර (සියල්ල)&lt;br&gt; බෙන්ස්ලි නිර්මාණ චිත්‍රාගාර (සියල්ල; භූ දර්ශනය)
| structural_engineer = 
| main_contractor = වෝ හප් ඉන්ටර්නැෂනල් (අදියර 1)&lt;br/&gt; [[චීන වරාය ඉංජිනේරු විද්‍යාව]] (අදියර 2 සහ 3)
| owner = [[Shangri-La Hotels and Resorts|Shangri-La]] {{small|(90%)}}&lt;ref name=&quot;sha-la&quot; /&gt;
| landlord = 
| references = 
}}
[[ගොනුව:UG-LK Photowalk - OneGalleFace and surroundings - 2017-03-12 (13).jpg|thumb|වන් ගෝල් ෆේස් ගොඩනැගිල්ල සහ ඒ අවට ඇති අනෙකුත් ගොඩනැගිලි, 2017 දී ය.]]
'''One Galle Face''' යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] [[කොළඹ]] [[ගාලු මුවදොර පිටිය]] අසල පිහිටි මිශ්‍ර-භාවිත ගොඩනැගිලි සංකීර්ණයකි. එය ශ්‍රී ලංකාවේ පළමු ජාත්‍යන්තරව සංවර්ධනය කර කළමනාකරණය කරන ලද මිශ්‍ර භාවිත ව්‍යාපෘතිය වන අතර එය 2019 නොවැම්බර් 8 වන දින නිල වශයෙන් විවෘත කරන ලදී. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Historic $ 608 m One Galle Face mall opens {{!}} Daily FT |url=http://www.ft.lk/front-page/Historic---608-m-One-Galle-Face-mall-opens/44-689285 |access-date=2019-11-09 |website=www.ft.lk |language=en}}&lt;/ref&gt; මෙම පහසුකම අහස සිඹින ගොඩනැගිලි නොහොත් ගගනචුම්බිත ගොඩනැගිලි (ඉංග්‍රීසි Skyscraper) හතරකින් සමන්විත වන අතර, ඉන් එකක් ව්‍යාපාර සඳහා කාර්යාල පිහිටුවීම සඳහා ද, දෙකක් නේවාසික සංරචකය සඳහා ද, සහ සිව්වැන්න හෝටලයක කොටසක් ලෙස ද වෙන්කර ඇත. වන් ගෝල් ෆේස් සාප්පු සංකීර්ණයක් ද ව්‍යාපෘතියේ කොටසකි. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Shangri La Colombo hotel on stream; other plans on hold |url=http://www.sundaytimes.lk/140202/business-times/shangri-la-colombo-hotel-on-stream-other-plans-on-hold-81588.html |access-date=10 August 2017 |website=Sunday times.lk}}&lt;/ref&gt; මෙම පරිශ්‍රය සම්පූර්ණයෙන්ම ෂැන්ග්‍රි-ලා සමූහය සතුය. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archives1.sundayobserver.lk/2017/03/12/shangri-la-opens-luxury-paradise-apartments-viewing|title=Shangri-La opens luxury paradise apartments for viewing|last=Joseph|first=Dishan|date=12 March 2017|access-date=21 May 2017|publisher=[[Sunday Observer (Sri Lanka)|Sunday Observer]]}}&lt;/ref&gt;

නේවාසික සංරචකයේ නිවුන් කුළුණු වල උස {{Convert|194|m|ft|abbr=on}} වන අතර ඒවා රටේ 4 වන උසම ව්‍යුහයන් ලෙස පිළිගනු ලැබේ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dailymirror.lk/article/Lotus-Tower-A-controversy-standing-tall--129600.html|title=Lotus Tower - A controversy standing tall?|last=Wickramasinghe|first=Kamanthi|date=25 May 2017|access-date=28 May 2017|publisher=[[Daily Mirror (Sri Lanka)|Daily Mirror]]}}&lt;/ref&gt; කුළුණු වල මහල් 51 බැගින් වන අතර, නිදන කාමර දෙක, තුන හෝ හතරක මහල් නිවාස ඒකක තිබෙන අතර, එහි භූමි ප්‍රමාණ {{Convert|1733|ft2|m2|abbr=on|order=flip}}, {{Convert|2745|ft2|m2|abbr=on|order=flip}}, සහ {{Convert|3541|ft2|m2|abbr=on|order=flip}} වන් ය. ඊට අමතරව පෙන්ට්හවුස් වර්ගයේ නේවාසික කොටස් 16 ක් ද ඇතුළත් වේ. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ft.lk/article/559109/Standard-Chartered-introduces-mortgage-loans-for-Shangri-La-s-The-Residences-at-One-Galle-Face|title=Standard Chartered introduces mortgage loans for Shangri-La’s The Residences at One Galle Face|date=4 August 2016|access-date=21 May 2017|publisher=[[Daily FT]]}}&lt;/ref&gt;

2017 නොවැම්බර් 16 වන දින කොළඹ ෂැන්ග්‍රි-ලා  විවෘත කරන ලද අතර, එසේ කරන ලද ව්‍යාපෘති සංරචක හතරෙන් පළමුවැන්න එයයි. &lt;ref name=&quot;sundayleader&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2017/11/17/shangri-la-hotel-colombo-opens-in-grand-style/|title=Shangri-La Hotel Colombo opens in grand style|date=17 November 2017|access-date=10 February 2018|publisher=thesundayleader.lk|agency=The Sunday Leader}}&lt;/ref&gt; හෝටලයේ කාමර 500 ක් සහ සේවා සපයන ලද මහල් නිවාස 41 ක් ඇත. &lt;ref name=&quot;sundayleader&quot; /&gt;

== සාප්පු සංකීර්ණය ==
[[ගොනුව:Colombo_One_Galle_Face.jpg|දකුණ|thumb|250x250පික්| සාප්පු සංකීර්ණයේ ප්‍රධාන පිවිසුම (ගාලු මුවදොර මුහුණ ලා පිහිටා ඇත)]]
මෙම සාප්පු සංකීර්ණය වර්ග මීටර් 46,000 කින් සමන්විත වේ. සාප්පු සඳහා ඉඩ කුලී පදනමට ලබා ගත හැකි අතර මහල් හතක් අතර එය බෙදා හැර තිබේ. වන් ගෝල් ෆේස් හි වර්ග මීටර් 1,600ක වපසරියකින් යුත් (PVR සිනමාස් විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන) බහුකාර්ය චිත්‍රපට ශාලා පරිශ්‍රයක්, අවන්හල් පරිශ්‍රයක් (ෆුඩ් ස්ටුඩියෝ), සුපිරි වෙළඳසැලක් (කීල්ස්) සහ සිල්ලර, විනෝදාස්වාද සහ භෝජන අලෙවිසැල් ඒකක 300 ක පමණ ප්‍රමාණයක් ඇත. &lt;ref name=&quot;dailymirror&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailymirror.lk/article/Shangri-La-Hotels-Lanka-s-The-Mall-at-One-Galle-Face-signs-mega-deal-with-Odel-133590.html|title=Shangri-La Hotels Lanka’s ‘The Mall at One Galle Face’ signs mega deal with Odel|date=27 July 2017|access-date=10 February 2018|publisher=dailymirror.lk|agency=Daily Mirror}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ceylontoday1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ceylontoday.lk/print20170401CT20170630.php?id=35214|title=Shangri-La’s One Galle Face ‘Best Mixed Use Development’|date=30 November 2017|access-date=10 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210235100/http://www.ceylontoday.lk/print20170401CT20170630.php?id=35214|archive-date=10 February 2018|publisher=ceylontoday.lk|agency=Ceylon Today}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;adaderanabiz&quot;&gt;{{Cite news|url=http://bizenglish.adaderana.lk/the-mall-at-one-galle-face-transforms-sri-lankas-retail-landscape/|title=The Mall At One Galle Face Transforms Sri Lanka’s Retail Landscape|date=9 February 2018|access-date=10 February 2018|publisher=Ada Derana Biz|agency=Ada Derana}}&lt;/ref&gt; 2017 ජූලි මාසයේදී සොෆ්ට්ලොජික් සාප්පු සංකීර්ණයේ පළමු තහවුරු කරන ලද කුලී නිවැසියන්ගෙන් එකක් බවට පත් වූ අතර, ඔඩෙල් විසින් {{Convert|54,454|sqft|sqm|order=flip}} බිම් ප්‍රමාණයකින් යුත් බහු මට්ටමේ දෙපාර්තමේන්තු ගබඩාවක් විවෘත කරන ලදි. &lt;ref name=&quot;dailymirror&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.sundaytimes.lk/article/1027451/giant-odel-store-at-shangri-la-mall-at-galle-face-colombo|title=Giant ODEL store at Shangri-La mall at Galle Face, Colombo|date=11 July 2017|access-date=10 February 2018|publisher=Times Online|agency=Sunday Times}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;adaderanabiz&quot; /&gt; කීල්ස් සුපර් විසින් සාප්පු සංකීර්ණය තුළ සුපිරි වෙළඳසැලක් ද පවත්වාගෙන යනු ඇත. &lt;ref name=&quot;adaderanabiz&quot; /&gt; 2019 නොවැම්බර් 8 වන දින [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති|ජනාධිපති]] [[මෛත්‍රීපාල සිරිසේන|මෛත්‍රීපාල සිරිසේන මහතා]] විසින් මෙම සාප්පු සංකීර්ණය මහජනතාව සඳහා විවෘත කරන ලද අතර එය රටේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස ඔහුගේ අවසන් පදවි ප්‍රාප්ති උත්සවය ද සනිටුහන් කළේය. &lt;ref&gt;{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Shangri La's One Gall Face Mall is set to be opened on November 8 |url=http://www.colombopage.com/archive_19B/Sep26_1569479711CH.php |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929100457/http://www.colombopage.com/archive_19B/Sep26_1569479711CH.php |archive-date=September 29, 2019 |access-date=29 September 2019 |website=Colombopage}}&lt;/ref&gt;
 

== ආශ්රිත ==
{{ආශ්‍රලැයිස්තුව|2}}
[[ප්‍රවර්ගය:Buildings and structures in Colombo]]
[[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]]
[[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</text>
      <sha1>4pfd03tzzyvojsmnslkc5yeqgnxs5zs</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>