විකිපීඩියා siwiki https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter මාධ්‍යය විශේෂ සාකච්ඡාව පරිශීලක පරිශීලක සාකච්ඡාව විකිපීඩියා විකිපීඩියා සාකච්ඡාව ගොනුව ගොනුව සාකච්ඡාව මාධ්‍යවිකි මාධ්‍යවිකි සාකච්ඡාව සැකිල්ල සැකිලි සාකච්ඡාව උදවු උදවු සාකච්ඡාව ප්‍රවර්ගය ප්‍රවර්ග සාකච්ඡාව ද්වාරය ද්වාරය සාකච්ඡාව MOS MOS talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ලැයිස්තුව 0 3880 799289 798782 2026-09-13T05:38:36Z KSLwiki24 70498 /* තාවකාලික ලැයිස්තුව */ 799289 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}} {{Infobox | above = ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ස්ථාන | image =<div style="display:flex; justify-content:center; align-items:center; gap:30px;"> [[File:Emblem of Sri Lanka.svg|100px]] [[File:Welterbe.svg|120px]] </div> {{location map+ |Sri Lanka|float=right|width=270 |caption=ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම ස්ථාන පිහිටීම (හරිත තිත් ස්වභාවික ස්ථාන වේ, රතු තිත් සංස්කෘතික ස්ථාන වේ)|alt=Map of Sri Lanka with locations of World Heritage Sites |places= {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.30|N|long=80.64 |E|label=[[මහනුවර]] | position=left}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.9569|N|long=80.7597 |E|label=[[සීගිරිය]] | position=top}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=8.35|N|long=80.38 |E|label=[[අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය|අනුරාධපුරය]] | position=right}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.05|N|long=80.22 |E|label=[[ගාලු කොටුව]] | position= bottom}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.933333|N|long=81.0 |E|label=[[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය]] | position=right}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.85|N|long=80.65 |E|label=[[රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහරය]] | position=left}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.416667|N|long=80.5 |E|label=[[සිංහරාජ රක්ෂිතය]] | position=bottom|mark=Green pog.svg}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=7.45|N|long=80.8 |E|label=[[දුම්බර කඳුවැටිය]] | position=right|mark=Green pog.svg}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.813056 |long=80.484444|label=[[ශ්‍රී පාද කඳුවැටිය ආශ්‍රිත වනගත අභයභූමිය|ශ්‍රී පාද අභයභූමිය]] | position=left|mark=Green pog.svg}} {{location map~ |Sri Lanka|lat=6.8 |long=80.8|label=[[හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය|හෝර්ටන් තැන්න]] | position=right|mark=Green pog.svg}} }} | header1 = සංඛ්‍යාත්මක තොරතුරු | label1 = ලෝක උරුම ස්ථාන | data1 = 8 | label2 = ලෝක උරුම ස්ථාන | data2 = 8 | label3 = මිනිසා සහ ජෛවගෝල රක්ෂිත | data3 = 4 | label4 = ලෝක මතක උරුම | data4 = 5 | label5 = අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම | data5 = 3 | label6 = ලෝක උරුම පළමු ලියාපදිංචිය | data6 = වර්ෂ 1982 | label7 = ලෝක උරුම නවතම ලියාපදිංචිය | data7 = වර්ෂ 2010 }} [[යුනෙස්කෝ|එක්සත් ජාතීන්ගේ අධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික සංවිධානය]] (UNESCO) විසින් 1972 දී පිහිටුවන ලද යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම සම්මුතියට අත්සන් තබා ඇති රටවල් විසින් නම් කරන ලද කැපී පෙනෙන විශ්වීය [[සංස්කෘතික උරුමයන්|සංස්කෘතික]] හෝ [[ස්වාභාවික උරුමයන්]] සහිත [[යුනෙස්කෝ ලෝක ‍උරුම අඩවි|ලෝක උරුම ස්ථාන]] නම් කරයි.<ref name="convention">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=The World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |access-date=21 September 2010 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> සංස්කෘතික උරුමයන් යනු ස්මාරක (වාස්තු විද්‍යාත්මක කෘති, ස්මාරක මූර්ති හෝ සෙල්ලිපි වැනි), ගොඩනැගිලි කණ්ඩායම් සහ ස්ථාන (පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන ඇතුළුව) වලින් සමන්විත වේ. විද්‍යාව, සංරක්ෂණය හෝ ස්වාභාවික සුන්දරත්වය යන දෘෂ්ටි කෝණයෙන් වැදගත් වන ස්වාභාවික ලක්ෂණ (භෞතික හා ජීව විද්‍යාත්මක සැකැස්මන්ගෙන් සමන්විත), භූ විද්‍යාත්මක හා භෞතික විද්‍යාත්මක සැකැස්ම (වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සතුන් සහ ශාක විශේෂවල වාසස්ථාන ඇතුළුව) සහ ස්වාභාවික ස්ථාන ස්වාභාවික උරුමයන් ලෙස අර්ථ දැක්වේ.[[ශ්‍රී ලංකාව]] 1980 ජුනි 6 වන දින සම්මුතිය අනුමත කළේය.<ref name="Sri Lanka2">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref>යුනෙස්කෝ සම්මුතිය අනුව ප්‍රධාන උරුම කාණ්ඩ හතරක් වන අතර එක් එක් කාණ්ඩ යටතේ උරුමය කළමණාකරණය කිරීම සිදුවේ.එම කාණ්ඩ නම්, *ලෝක උරුම ස්ථාන *ජෛවගෝල රක්ෂිත *ලෝක මතක උරුම *අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |archive-date=1 February 2021 |access-date=3 February 2021 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> වර්තමානය වන විට, ශ්‍රී ලංකාවේ ලෝක උරුම ස්ථාන අටක් ලැයිස්තුවේ ඇත. පළමු ස්ථාන තුන වන [[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය|පොළොන්නරුව පුරාණ නගරය]], [[සීගිරිය- පුරාණ නගරය|සීගිරිය පුරාණ නගරය]] සහ [[අනුරාධපුර පෞරාණික නගරය|අනුරාධපුර පූජනීය නගරය]] 1982 දී ලැයිස්තුගත කරන ලදී. මෑත කාලීන ස්ථානය වන ශ්‍රී ලංකාවේ [[ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම්|මධ්‍යම කඳුකරය]] 2010 දී ලැයිස්තුගත කරන ලදී. මධ්‍යම කඳුකරය සහ [[සිංහරාජ වනාන්තරය|සිංහරාජ වන රක්ෂිතය]] ස්වාභාවික ස්ථාන වන අතර අනෙක් හය සංස්කෘතික වේ. ඊට අමතරව, ශ්‍රී ලංකාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ස්ථාන හයක් ඇත. ඊට අමතරව ජෛවගෝල රක්ෂිත 4 ක්,ලෝක මතක උරුම 5 ක් සහ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම 3 ක් ද යුනෙස්කෝ සම්මුතිය යටතේ ශ්‍රී ලංකාවට හිමිව පවතී.එසේම 1983–1989 කාලය තුළ ලෝක උරුම කමිටුවේ සාමාජිකයෙකු ලෙස රට සේවය කළේය.ශ්‍රී ලංකාව තුළ යුනෙස්කෝව සම්බන්ධීකරණය කිරීම,ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා වගකිව යුතු නිල රාජ්‍ය ආයතය වශයෙන් 1949 දී පිහිටුවන ලද සහ 2024 අංක 38 දරණ යුනෙස්කෝව සඳහා වූ ශ්‍රී ලංකා ජාතික කොමිෂන් සභා පනත යටතේ පිහිටුවන ලද '''"යුනෙස්කෝව සඳහා වූ ශ්‍රී ලංකා ජාතික කොමිෂන් සභාව (Sri Lanka National Commission for UNESCO)"''' කටයුතු කරනු ලබයි.<ref name="Sri Lanka4">{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == ලෝක උරුම ස්ථාන == යුනෙස්කෝව [[ලෝක උරුම අඩවිය#තේරීමේ නිර්ණායක|නිර්ණායක දහයක්]] යටතේ අඩවි ලැයිස්තුගත කරයි; සෑම ප්‍රවේශයක්ම අවම වශයෙන් එක් නිර්ණායකයක්වත් සපුරාලිය යුතුය. නිර්ණායක i සිට vi දක්වා සංස්කෘතික වන අතර vii හරහා x ස්වභාවික වේ.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- |+ {{sronly|World Heritage Sites }} ! style="width:100px;" scope="col" | අඩවිය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ස්ථානය ([[Provinces of Sri Lanka|පලාත]]) ! style="width:50px;" scope="col" | වර්ශය ! style="width:60px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| විස්තරය |- ! scope="row" | [[අනුරාධපුර (පෞරාණික නගරය)|අනුරාධපුර පූජනීය නගරය]] | [[File:Ruwanweli Maha Seya - Anuradhapura.jpg|150px|Ruwanweli_Maha_Seya_-_Anuradhapura]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරුමැද]] | 1982 | 200; ii, iii, vi (සංස්කෘතික) | අනුරාධපුරය ශ්‍රී ලංකා‌වේ අගනුවරක්ව පැවති අතර අදටත් ශ්‍රී ලාංකීය ශිෂ්ඨාචාර‍යේ සුරැකිව පවතින නටබුන් සදහා ලෝක ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි. අනුරාධපුරය නගරය මුල් කරගත් ශිෂ්ඨාචාරය ආසියා‍වේ පැවති විශිෂ්ඨත ම එකකි. දැනට එක්සත් ජාතින් ‍ලෝක උරුමයක් වන මෙය වර්තමාන අගනුවර වන ‍කොළඹ සිට කි.මී. 205 උතුරින්, උතුරු මැද පළාත මල්වතු ඔය ඉවුර මුල් කර‍ගෙන පිහිටා ති‍බේ. ක්‍රි.පූ 4 වන සියව‍සේ ආරම්භ වූ අනුරාධපුර රාජධානිය, 11 වන සියවස දක්වා ම දකුණු ආසිය‍‍වේ ස්ථාවරත ම ‍‍දේශපාලන හා ආර්ථීක මධ්‍යස්ථනයක් ‍ලෙස වැජඹුණි.‍ බෞද්ධ ලෝකයට පූජනීය නගරයක් වූ, වර්ග කි.මි. 40 පුරා විහිදුනු ‍‍බෞද්ධ ආරාම පිහිටා ඇත.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152972|title=Sacred City of Anuradhapura: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705150829/https://whc.unesco.org/document/152972|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/200/|title=Sacred City of Anuradhapura|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=7 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707093013/http://whc.unesco.org/en/list/200|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[පොළොන්නරුව පෞරාණික නගරය]] | [[File:Polonnaruwa Vatadage.jpg|150px|alt=Ruins of a Buddhist temple]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරුමැද]] | 1982 | 201; i, iii, vi (සංස්කෘතික) | ‍චෝල ආක්‍රමණිකයින් පරදවා පළමුවන විජයබා රජු විසින් අගනුවර කර ගත් ‍පොළොන්නරුව ලංකා‍වේ ‍දෙවන පැරණිතම නගරයයි. එනමුත් ‍පොළොන්නරු රාජධානි‍යේ වැදගත්ම චරිතය වන්නේ ඔහුගේ මුනුබුරු මහා පරාක්‍රමබාහු රජුය. කෙටි චෝල පාලන සමයේ දී ‍මෙම නගරය ජනනාත මංගලම් ‍ලෙස ද හදුන්වා ති‍බේ. එ‍හෙත් ඉන් පසු පත් වූ පාලකයින්‍ අතරින් නිශ්ශංකමල්ල රජු හැරුණු විට පත් වූ අ‍නෙක් පාලකයින් එතරම් සාර්ථක ‍නොවූහ. එම රජවරු ඇති කර ගත් දකුණු ඉන්දියානු විවාහ සම්බන්ධතා පසු කාලීනව ඇති වූ දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණවලට ද රාජධානිය දඹ‍දෙණියට සංක්‍රමණය වීමටද හේතු විය.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152973|title=Ancient City of Polonnaruwa: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=28 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828103509/https://whc.unesco.org/document/152973|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/201/|title=Ancient City of Polonnaruwa|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=28 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828103437/https://whc.unesco.org/en/list/201/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[සීගිරිය]] | [[File:Sigiriya.jpg|150px|alt=A large granite rock with people walking toward it]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]] | 1982 | 202; ii, iii, iv (සංස්කෘතික) | සීගිරිය ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම පළාතේ මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි පුරාණ නගර හා පර්වත බලකොටු සංකීර්ණයකි. මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 5 වන සියවසේදී පළමුවන කාශ්‍යප රජු විසින් තම රාජකීය අගනුවර සහ මාළිගා සංකීර්ණය ලෙස සංවර්ධනය කරන ලද බව පිළිගැනේ. කාශ්‍යප රජුගේ පාලන සමයෙන් පසු සීගිරිය බෞද්ධ ආරාමයක් ලෙස භාවිතයට පත් වූ අතර, පසුකාලීනව එය අතහැර දමන ලදී.සීගිරි පර්වතයේ මුදුනෙහි රාජකීය මාළිගා සංකීර්ණයක නටබුන් පිහිටා ඇති අතර, එහි පහළ ප්‍රදේශවල සැලසුම්ගත උද්‍යාන, දිය අගල්, පවුරු සහ විවිධ ගොඩනැගිලිවල නටබුන් දැකගත හැකිය. සීගිරියේ ප්‍රධාන අංග අතර සිංහ දොරටුව, ප්‍රසිද්ධ බිතුසිතුවම් සහ කැටපත් පවුර විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි. ජල උද්‍යාන, පර්වත උද්‍යාන සහ ටෙරස් උද්‍යාන ඇතුළු එහි භූදර්ශන සැලසුම්කරණය පුරාණ ශ්‍රී ලාංකික ඉංජිනේරු හා කලාත්මක දක්ෂතාව පිළිබිඹු කරයි. සීගිරිය 1982 වසරේදී යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම ස්ථානයක් ලෙස නම් කරන ලදී.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/152974|title=Ancient City of Sigiriya: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705132910/https://whc.unesco.org/document/152974|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/202/|title=Ancient City of Sigiriya|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=6 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806053436/https://whc.unesco.org/en/list/202|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[මහනුවර]] පූජනීය නගරය | [[File:SL Kandy asv2020-01 img33 Sacred Tooth Temple.jpg|150px|alt=A Buddhist temple in white stone and a flag in front]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]] | 1988 | 450; iv, vi (සංස්කෘතික) | මහනුවර නගරයේ පිහිටා ඇති පූජනීය ස්ථානයක් වන දළදා මාලිගා‍වේ බුදුන් වහන්‍‍සේගේ දන්ත ධාතුව තැන්පත් කර ඇත. රාජ්‍ය ‍දේශපාලන වැදගත් සංකේතයක් වන දන්ත ධාතූන් වහන්සේගේ හිමිකරු ර‍ටෙහි පාලකයා බව සැලකෙන මතයක් පුරාණ කාල‍යේ සිටම පවති. වර්ෂ 1592 සිට 1815 දක්වා කාල සීමාවෙහි දී ලංකාවේ අගනුවර ලෙස මහනුවර පැවති අතර දළදා මාලිගාව නිසාවෙන් මහනුවර නගරය එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කරනු ලැබීය. වසරකට වරක් ආගමික වතාවත් පැවැත්වී‍මේ අවස්ථාව අස්ගිරි මල්වතු ‍දෙපාර්ශවය අතර හුවමාරු ‍වේ. ත්‍රස්තවාදි ප්‍රහාරයකින් හානි සිදු වුවද දැන් සම්පුර්ණයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/153507|title=Sacred City of Kandy: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705171904/https://whc.unesco.org/document/153507|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/450/|title=Sacred City of Kandy|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=1 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220801225441/https://whc.unesco.org/en/list/450|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[සිංහරාජ රක්ෂිතය]] | [[File:20160128 Sri Lanka 4107 Sinharaja Forest Reserve sRGB (25468886730).jpg|150px|alt=Look at a rain forest from above]] | [[Sabaragamuwa Province|සබරගමු පලාත]] සහ [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණූ පලාත]] | 1988 | 405; ix, x (ස්වභාවික) | ශ්‍රී ලංකා‌වේ ව‍න උද්‍යානයක් වන සිංහරාජ වනය, යුනෙස්කෝව මගින් ‍ජෛව ගෝලීය රක්ෂිතයක් හා ලෝක උරුමයක් ‍ලෙස නම් කර ති‍බේ. නො ඉදුල් වැසි වනාන්තරයක් වන ‍මෙය, ළඟා වීමට ඇති අපහසු බව නිසා ම දැව කර්මාන්ත‍යේ ග්‍රහණ‍යෙන් මිදී ඇත. ‍මෙය 1889 දී ලෝක උරුමයක් ද 1978 දී ලෝක උරුමයක් ද ලෙස ද නම් කර තිබේ. නැගෙනහිර - බටහිර දිශා ඔස්සේ කි.මි. 21 ද උතුරු- නැගෙනහිර දිශා ඔස්සේ කි.මි. 7 පමණක් වුව ද ඉතා සරු ‍ජෛව විවිධත්වයකට සහ ආ‍වේනික වි‍ශේෂ (කෘමීන්, ශාක, උරගයන්, පක්ෂීන් සහ ක්ෂීර‍පායීන්) රැසකට ‍සෙවණ සපයයි.<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/405/|title=Sinharaja Forest Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=2 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802042303/https://whc.unesco.org/en/list/405|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[ගාලු කොටුව|පැරණි ගාලු නගරය සහ එහි බලකොටු]] |[[File:Galle Fort.jpg|150px|alt=Aerial photo of Galle fort]] |[[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පලාත]] | 1988 | 451; iv (සංස්කෘතික) | ගාල්ල, ශ්‍රී ලංකා‌වේ නිරිතදිග ‍වෙරළ තීර‍යේ ‍කොළඹ සිට කි.මි. 119 දුරින් පිහිටි නගරයකි. පෘතුගීසීන් පැමිණීමට ‍පෙර 16 වන සියව‍සේ දී ධීවර වරායක් ලෙස පැවති මෙය එවකට ගිම්මතිත්ත ‍ලෙස හදුන්වා ඇත. (ඉබන්බතුතා ක්වලි (Qali) ලෙස හදුන්වා ති‍බේ.) 18 වන සියව‍සේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලකයින් කොළඹ ප්‍රධාන වරාය ‍ලෙස සැලකීමට ‍පෙර ගාල්ල එහි දියුණු‍වේ උපරිමයට එළඹ තිබිණ. 2004.12.26 දින ඇති වු සුනාමි උවදුරින් නගරයට හානි සිදු වූ අතර දහස් ගනණක් ජීවිතක්ෂයට පත් විය.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/document/153511|title=Old Town of Galle and its Fortifications: Advisory Body Evaluation (ICOMOS) / Évaluation de l'organisation consultative (ICOMOS)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705121023/https://whc.unesco.org/document/153511|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/451/|title=Old Town of Galle and its Fortifications|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=2 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802020044/https://whc.unesco.org/en/list/451|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහරය]] | [[File:Dambulla-buddhastupa.jpg|150px|alt=Stupa with sitting Buddhas around it in a cave with painted walls]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම පලාත]] | 1991 | 561; i, iv (සංස්කෘතික) | දඹුලු ‍ලෙන් විහාරය (රන්ගිරි දඹුලු ගල් විහාරය) රට මැද භාගයට වන්නට පිහිටි, ලෝක උරුමයක් ‍ලෙස නම් කර ඇති ස්ථානයකි. ‍කොළඹින් කි.මි. 148 නැ‍ගෙනහිරින්ද මහනුවරින් කි.මි. 72 උතුරින්ද පිහිටා ඇති ‍මෙය ඉතා ‍හොදින් සුරැකිව ඇති විහාර සංකීර්ණයකි. තැනිතලාවෙන් මි.160 උසින් පිහිටි පර්වතයක, 80 ට අධික ‍ලෙන් සංඛ්‍යාවක් පවතින අතර ‍ලෙන් පහක් ආශ්‍රිතව විහාර අංගනය පිහිටා ඇත. බුද්ධ චරිතයට අදාළ ස්තූප සහ බිතු සිතුවම් නිසා ‍මෙම විහාරය ලෝක ප්‍රසිද්ධියට පත් වී ඇත. බුද්ධ ස්තූප 153, සිංහල රජුන්ගේ ප්‍රතිමා 3 සහ දැව ප්‍රතිමා 4 ක් වර්ග මි. 2100 ප්‍ර‍දේශයක පිහිටා ති‍බේ.<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/561|title=Rangiri Dambulla Cave Temple|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001422/http://whc.unesco.org/en/list/561|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම උස්බිම්]] | [[File:Sri Pada 02.jpg|150px|alt=A mountain from far]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම පලාත]] සහ [[Sabaragamuwa Province|සබරගමුව පලාත]] | 2010 | 1203; ix, x (ස්වභාවික) | ශ්‍රී ලංකාවේ උස්බිම් තෙත් කලාපීය උද්‍යාන තුනකින් සමන්විත වේ: කඳු මුදුන වන සංරක්ෂණ ප්‍රදේශය, හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය සහ නකල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය. ශ්‍රී පාදස්ථානය බෞද්ධ වන්දනාකරුවන් සඳහා සැලකිය යුතු මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්ව ඇති උසම ස්ථානයයි. එය ආවේණික විශේෂ ඇදහිය නොහැකි පරාසයක් සහිත ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් ස්ථානයකි. බටහිර දම් පාට මුහුණැති ලැංගූර්, සිහින් ලෝරිස් සහ ශ්‍රී ලංකා දිවියා වැනි වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ කිහිපයක් පවා මෙහි සොයාගත හැකිය.<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1203|title=Central Highlands of Sri Lanka|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001427/http://whc.unesco.org/en/list/1203|url-status=live}}</ref> |- |} === තාවකාලික ලැයිස්තුව === ලෝක උරුම ලැයිස්තුවේ ලියා ඇති ස්ථාන වලට අමතරව, සාමාජික රටවලට නම් කිරීම සඳහා සලකා බැලිය හැකි තාවකාලික ස්ථාන ලැයිස්තුවක් පවත්වා ගත හැකිය. ලෝක උරුම ලැයිස්තුව සඳහා නාමයෝජනා පිළිගනු ලබන්නේ එම ස්ථානය කලින් තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ලැයිස්තුගත කර ඇත්නම් පමණි.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |title=Tentative Lists |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=7 October 2010 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104537/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |url-status=live }}</ref>වර්තමානය වන විට ශ්‍රී ලංකාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ අඩවි හයක් ඇත.<ref name="Sri Lanka">{{Cite web |title=Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519120812/https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk |archive-date=19 May 2021 |access-date=27 March 2022 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|Tentative sites }} ! style="width:100px;" scope="col" | අඩවිය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ස්ථානය ([[Provinces of Sri Lanka|පලාත]]) ! style="width:50px;" scope="col" | වර්ශය ! style="width:60px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| විස්තරය |- ! scope="row" | [[සේරුවිල මංගල රජ මහා විහාරය]] | | [[Eastern Province, Sri Lanka|නැගෙනහිර]] | 2006 | ii, v (සංස්කෘතික) | <ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|title=Seruwila Mangala Raja Maha Vihara|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5083/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ශ්‍රී ලංකාවේ මහවැලි ගඟ දිගේ සේරුවිල සිට ශ්‍රී පාදය පුරාණ වන්දනා මාර්ගය | [[File:Adam's Peak - January 2020.jpg|150px|alt=A conical mountain]] | අඩවි කිහිපයක් | 2010 | ii, iii, vi (සංස්කෘතික) | <ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/|title=Seruwila to Sri Pada (Sacred Foot Print Shrine), Ancient pilgrim route along the Mahaweli river in Sri Lanka|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225958/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5531/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[රජගල පුරාවිද්‍යා භූමිය|රජගල පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයේ පිහිටි පුරාණ ආරියකර විහාරය]] | [[File:Rajagala Archaeological Site 1.jpg|150px|alt=Temple ruins with several pillars standing]] | [[Eastern Province, Sri Lanka|නැගෙනහිර]] | 2020 | i, iii, iv (සංස්කෘතික) | <ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/|title=Ancient Ariyakara Viharaya in the Rajagala Archaeological Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=25 August 2022|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511225957/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6454/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර)]] | [[File:A resting place in Ritigala.jpg|150x150px|alt=A resting place in the Ritigala monastery]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද]], [[North Western Province, Sri Lanka|වයඹ]] | 2024 | iii, iv, v (සංස්කෘතික) |<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=Buddhist Meditation Monasteries of Ancient Sri Lanka |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6774/ |access-date=30 June 2024 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" | [[ශ්‍රී ලංකාවේ තේ සංස්කෘතික භූ දර්ශනය]] | [[File:Tea plantation Haputale.jpg|150px|alt=Tea plantation (Dambatenne estates) at about 1800&nbsp;m above sea level in Haputale, Hill Country]] | [[Central Province, Sri Lanka|මධ්‍යම]], [[Uva Province, Sri Lanka|ඌව]] | 2025 | iv, v, vi(සංස්කෘතික) |<ref>{{Cite web |date=19 August 2025 |title=Sri Lanka’s Tea Cultural Landscape|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6888/|access-date=09 October 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" | [[රිටිගල ස්වාභාවික දැඩි රක්‍ෂිතය|රිටිගල දැඩි ස්වභාව රක්ෂිතය]] | [[File:Pathway to Ritigala Monastery -SriLanka.png|center|150px]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද]] | 2026 | xii,ix,x(ස්වභාවික) |<ref>{{Cite web |date=31 March 2026 |title=Ritigala Strike Nature Reserve|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7008/|access-date= 15 June 2026 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |} ==මිනිසා සහ ජෛවගෝල රක්ෂිත == යුනෙස්කෝවේ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන (Man and the Biosphere Programme – MAB) යනු මිනිසා සහ ස්වාභාවික පරිසරය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය තිරසාර ලෙස පවත්වාගෙන යාම අරමුණු කරගත් ජාත්‍යන්තර වැඩසටහනකි. මෙම වැඩසටහන යටතේ ස්වාභාවික පරිසර පද්ධති, ජෛව විවිධත්වය සහ ස්වාභාවික සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීමත්, ඒ සමඟ ප්‍රාදේශීය ජනතාවගේ තිරසාර සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමත් සඳහා ජෛවගෝල රක්ෂිත (Biosphere Reserves) නම් ප්‍රදේශ හඳුනාගෙන නම් කරනු ලැබේ.ශ්‍රී ලංකාවේ දැනට ජෛවගෝල රක්ෂිත ස්ථාන 4 ක් පවතී.<ref>{{Cite web |title=What are biosphere reserves? |url=https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |access-date=6 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ ජෛවගෝල රක්ෂිත}} ! style="width:180px;" scope="col" | ජෛවගෝල රක්ෂිතය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:120px;" scope="col" | ස්ථානය ! style="width:70px;" scope="col" | නම් කළ වර්ෂය ! style="width:100px;" scope="col" | වර්ග ප්‍රමාණය ! scope="col" class="unsortable" | විස්තරය |- ! scope="row" | [[හුරුලු වන රක්ෂිතය|හුරුලු ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:Hurulu Eco Park 03.JPG|150px|Hurulu_Eco_Park_03]] | [[North Central Province, Sri Lanka|උතුරු මැද පළාත]] | 1977 | 69,641 හෙක්ටයාර් | ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපයට අයත් සදාහරිත වනාන්තර පරිසර පද්ධතියක් වන මෙය අලි ඇතුළු විවිධ වනජීවීන් සඳහා වැදගත් වාසස්ථානයකි.<ref>{{Cite web |title=Hurulu |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/list |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[සිංහරාජ වනාන්තරය|සිංහරාජ ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:20160128 Sri Lanka 4132 Sinharaja Forest Preserve sRGB (25674474901).jpg|150px|alt=Sinharaja rainforest]] | [[Sabaragamuwa Province|සබරගමුව]], [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු]] | 1978 | 29,830 හෙක්ටයාර් | ශ්‍රී ලංකාවේ පහතරට තෙත් කලාපයේ ඉතිරිව ඇති විශාලතම අඛණ්ඩ සදාහරිත වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශය වන මෙය ශාක හා සත්ව විශේෂවල ඉහළ ආවේණිකත්වය හේතුවෙන් විශේෂ සංරක්ෂණ වැදගත්කමක් දරයි.<ref>{{Cite web |title=Sinharaja |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/sinharaja |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[කන්නෙලිය වන රක්ෂිතය|කන්නෙලිය–දෙදියගල–නාකියාදෙනිය ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:Raining in kanneliya forest.jpg|150px|Raining_in_kanneliya_forest]] | [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පළාත]] | 2004 | 25,393 හෙක්ටයාර් | කන්නෙලිය, දෙදියගල සහ නකියාදෙනිය යන එකිනෙකට සම්බන්ධ වනාන්තර ප්‍රදේශවලින් සමන්විත මෙම ජෛවගෝල රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු තෙත් කලාපයේ වැදගත් ජෛව විවිධත්ව හා ආවේණික විශේෂ සංරක්ෂණ ප්‍රදේශයකි.<ref>{{Cite web |title=Kanneliya-Dediyagala-Nakiyadeniya |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/kanneliya-dediyagala-nakiyadeniya |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[බූන්දල ජාතික වනෝද්‍යානය|බූන්දල ජෛවගෝල රක්ෂිතය]] | [[File:Three Elephants.jpg|150px|Three_Elephants]] | [[Southern Province, Sri Lanka|දකුණු පළාත]] | 2005 | 18,242 හෙක්ටයාර් | ශ්‍රී ලංකාවේ එකම වෙරළබඩ ජෛවගෝල රක්ෂිතය වන මෙය තෙත්බිම්, කලපු, වෙරළ සහ වියළි කලාපීය වනාන්තර ඇතුළු විවිධ පරිසර පද්ධතිවලින් සමන්විත වන අතර, සංක්‍රමණික හා දේශීය පක්ෂීන් සඳහා වැදගත් වාසස්ථානයකි.<ref>{{Cite web |title=Bundala |publisher=UNESCO Man and the Biosphere Programme |url=https://www.unesco.org/en/mab/bundala |access-date=6 September 2026 }}</ref> |} == ලෝක මතක උරුම == '''යුනෙස්කෝවේ ලෝක මතක වැඩසටහන''' ({{lang-en|Memory of the World Programme}}) යනු ලෝකයේ වැදගත් '''ලේඛනමය උරුම''' සංරක්ෂණය කිරීම, ඒවාට ප්‍රවේශය පුළුල් කිරීම සහ ඒවායේ වැදගත්කම පිළිබඳ මහජන දැනුවත්භාවය වැඩි කිරීම අරමුණු කරගත් යුනෙස්කෝ වැඩසටහනකි. මෙම වැඩසටහන 1992 දී ආරම්භ කරන ලද අතර, ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් සහිත ලේඛනමය උරුමයන් '''යුනෙස්කෝ ලෝක මතක ජාත්‍යන්තර ලේඛනය''' වෙත ඇතුළත් කරනු ලැබේ.2025 වන විට ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධ ලේඛනමය උරුමයන් පහක් යුනෙස්කෝවේ ලෝක මතක ජාත්‍යන්තර ලේඛනයට ඇතුළත් කර තිබේ.<ref>{{Cite web |title=Memory of the World: About the programme |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/about |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |access-date=6 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධ යුනෙස්කෝ ලෝක මතක උරුම}} ! style="width:220px;" scope="col" | උරුමය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ලියාපදිංචි කළ වර්ෂය ! style="width:180px;" scope="col" | ඉදිරිපත් කළ රට/රටවල් ! scope="col" class="unsortable" | විස්තරය |- ! scope="row" | ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගමේ ලේඛන | [[File:Dutch Coat of Arms Galle.jpg|150px|Dutch_Coat_of_Arms_Galle]] | 2003 | ඉන්දියාව, ඉන්දුනීසියාව, නෙදර්ලන්තය, දකුණු අප්‍රිකාව සහ ශ්‍රී ලංකාව | ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය සමාගම (VOC) සම්බන්ධ ලේඛනාගාර එකතුවකි. එය ආසියාව හා අනෙකුත් ප්‍රදේශවල යටත්විජිත සහ වෙළඳ ඉතිහාසය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා වැදගත් ලේඛනමය උරුමයකි.<ref>{{Cite web |title=Archives of the Dutch East India Company |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ලේඛන | [[File:2004 Indian Ocean earthquake - affected countries.png|150px|2004_Indian_Ocean_earthquake_-_affected_countries]] | 2017 | ඉන්දුනීසියාව සහ ශ්‍රී ලංකාව | 2004 ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ව්‍යසනය හා ඊට අදාළ සිදුවීම්, ප්‍රතිචාර සහ බලපෑම් සම්බන්ධ ලේඛනමය ද්‍රව්‍ය එකතුවකි.<ref>{{Cite web |title=The Indian Ocean Tsunami Archives |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[මහාවංසය|මහාවංසය]] |[[File:Palm-leaf manuscript of Atthakatha.jpg|150px|alt=ශ්‍රී ලංකාවේ පුස්කොළ අත්පිටපතක්]] | 2023 | ශ්‍රී ලංකාව | ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. 1815 දක්වා කාලය ආවරණය කරන වැදගත් ඓතිහාසික වංශකථාවකි. එය දකුණු ආසියාවේ ඉතිහාසය සහ බුද්ධාගම පිළිබඳ වැදගත් ලේඛනමය මූලාශ්‍රයකි.<ref>{{Cite web |title=Mahavamsa, the Great Chronicle of Sri Lanka |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/mahavamsa-great-chronicle-sri-lanka-covering-period-6th-century-bce-1815-ce |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[පානදුරාවාදය|1873 පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන]] |[[File:Venerable Migettuwatte Gunananda Thera (1823-1890).jpg|100px|center|alt=පානදුරාවාදයට සහභාගී වූ මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමි]] <br> [[File:Ola Scriptures And Art Works Of Venerable Migettuwatte Gunananda Thera.jpg|150px|center|alt=මිගෙට්ටුවත්තේ ගුණානන්ද හිමියන්ට අදාළ පුස්කොළ ලේඛන]] | 2025 | ශ්‍රී ලංකාව | 1873 දී පැවැත්වුණු පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන හතරක එකතුවකි. බෞද්ධ හා ක්‍රිස්තියානි නායකයන් අතර පැවති ආගමික සංවාදය සහ ඊට අදාළ ලිපි හුවමාරු මෙම ලේඛනවලට ඇතුළත් වේ.<ref>{{Cite web |title=Documents Connected with the Pānadurā Vādaya (The Great Debate of Panadura) in 1873 |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/register2025 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]] | [[File:Gall Trilingual Inscription.jpg|150px|alt=ගාල්ල ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය]] | 2025 | චීනය සහ ශ්‍රී ලංකාව | චීන, දෙමළ සහ පර්සියානු භාෂාවලින් සමන්විත ඓතිහාසික සෙල්ලිපියකි. එය සෙල්ලිපිය පිහිටවූ තැනැත්තන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදය වෙත සිදු කල පූජාවන් මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව සහ චීනය ඇතුළු ආසියානු කලාපය අතර පැවති ඓතිහාසික සම්බන්ධතා පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියකි.<ref>{{Cite web |title=Trilingual Inscription (TribhashaSellipiya) |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/list |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |} == අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම == ශ්‍රී ලංකාවේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය යනු පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය වන සාම්ප්‍රදායික දැනුම, කුසලතා, රංග කලාවන්, ශිල්පීය සම්ප්‍රදායන් සහ සංස්කෘතික භාවිතයන්ගෙන් සමන්විත උරුමයකි. UNESCO හි [[මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුව|මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට]] ශ්‍රී ලංකාවට අදාළ අංග තුනක් ඇතුළත් කර ඇත. ඒවා නම් 2018 දී ඇතුළත් කළ රූකඩ නාට්‍ය, 2021 දී ඇතුළත් කළ දුම්බර රටා කලාල නිෂ්පාදනයේ සාම්ප්‍රදායික ශිල්පය සහ 2025 දී ඇතුළත් කළ කිතුල් මැදීම/කිතුල් කැපීමේ පාරම්පරික තාක්ෂණයයි.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka – Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/state/sri-lanka-LK |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|ශ්‍රී ලංකාවේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය}} ! style="width:220px;" scope="col" | උරුමය ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | පිංතූරය ! style="width:80px;" scope="col" | ලියාපදිංචි කළ වර්ෂය ! style="width:180px;" scope="col" | ඉදිරිපත් කළ රට ! scope="col" class="unsortable" | විස්තරය |- ! scope="row" | [[රූකඩ නාට්‍ය]] | [[File:AmbalangodaImMuseum.jpg|150px|Ambalangoda traditional puppets]] | 2018 | ශ්‍රී ලංකාව | ශ්‍රී ලංකාවේ සාම්ප්‍රදායික නූල් රූකඩ නාට්‍ය කලාවකි. මෙය විනෝදාස්වාදය සමඟ සමාජීය හා සංස්කෘතික පණිවිඩ සම්ප්‍රේෂණය කරන අතර, විශේෂයෙන් දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට පැවත එන කලා සම්ප්‍රදායකි. 2018 දී UNESCO මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Rūkada Nātya, traditional string puppet drama in Sri Lanka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rukada-natya-traditional-string-puppet-drama-in-sri-lanka-01370 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[දුම්බර රටා කලාල]] | [[File:Dumbara Rata.jpg|150px|Traditional Dumbara Rata Kalala]] | 2021 | ශ්‍රී ලංකාව | දුම්බර ප්‍රදේශයේ සාම්ප්‍රදායිකව නිපදවන අතින් වියන ලද කලාල වර්ගයකි. ස්වභාවික ශාක තන්තු සහ පාරම්පරික වියන ක්‍රම භාවිතයෙන් නිර්මාණය කරන මෙම කලාලවල සංකීර්ණ රටා සහ සාම්ප්‍රදායික මෝස්තර දැකිය හැක. දුම්බර රටා කලාල නිෂ්පාදනයේ සාම්ප්‍රදායික ශිල්පය 2021 දී UNESCO නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Traditional craftsmanship of making Dumbara Ratā Kalāla |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-craftsmanship-of-making-dumbara-rat-kal-la-01543 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Dumbara Weaving: Sri Lankan Art, Skill & Village Life |url=https://khiri.com/dumbara-weaving/ |publisher=Khiri Travel |date=22 June 2023 |access-date=6 September 2026 }}</ref> |- ! scope="row" | [[කිතුල් මැදීම|කිතුල් මැදීම/කිතුල් කැපීම]] | [[File:Kithul treacle.jpg|75px|center|Kithul_treacle]]<br>[[File:Life in the jungle.jpg|150px|Kithul tapping in Sri Lanka]] | 2025 | ශ්‍රී ලංකාව | කිතුල් ගසෙන් පැණි රස යුෂ ලබාගැනීම සඳහා පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය වූ සාම්ප්‍රදායික දැනුම, කුසලතා සහ තාක්ෂණික ක්‍රමවේදයන්ගෙන් සමන්විත උරුමයකි. කිතුල් ගසට නැගීම, මල් දඬු සකස් කිරීම සහ යුෂ එකතු කිරීම වැනි ක්‍රියා මෙයට ඇතුළත් වේ. 2025 දී UNESCO මානව වර්ගයාගේ අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමය පිළිබඳ නියෝජිත ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Kithul Madeema/Kithul Kapeema, an ancient indigenous technology for tapping Kithul in Sri Lanka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/kithul-madeema-kithul-kapeema-an-ancient-indigenous-technology-for-tapping-kithul-in-sri-lanka-02318 |publisher=UNESCO |access-date=6 September 2026 }}</ref> |} == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} ==මේ අඩවියත් බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකා‍වේ ‍ලෝක උරුමයන්]] *[[ශ්‍රී ලංකාව]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} == බාහිර සබැඳි == *[http://whc.unesco.org/en/list යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලැයිස්තුව] &mdash; නිල වෙබ් අඩවිය *[http://terre.sans.frontiere.free.fr/page_a_voir_a_faire/top_100.htm ලොව ලස්සනම ස්ථාන 100 - 95 - සීගිරිය] *[http://www.go2srilanka.com/destinations.html ගමනාන්ත - ශ්‍රී ලංකාව - ආකර්ෂණීය ස්ථාන] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106000919/http://www.go2srilanka.com/destinations.html |date=2007-11-06 }} *[http://www.imagesofceylon.com ග්‍රී ලාංකීය ඉතිහාසයේ පින්තූර ] {{Sri Lanka topics}} {{World Heritage Sites in Sri Lanka}} {{Lists of World Heritage Sites in Asia}} [[Category:Lists of World Heritage Sites|Sri Lanka]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව තුළ පිහිටි ලෝක උරුම අඩවි| ]] [[Category:Lists of tourist attractions in Sri Lanka|World Heritage Sites]] [[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටි ලෝක උරුම ]] l5uc0440j15qh40ejmfs4mbonr9ywo7 කෙන්යාව 0 7056 799306 798318 2026-09-13T07:22:06Z Milenioscuro 12073 ([[c:GR|GR]]) [[File:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif]] → [[File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg]] svg 799306 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = කෙන්යා ජනරජය | common_name = කෙන්යාව | native_name = {{native name|sw|Jamhuri ya Kenya}} | image_flag = Flag of Kenya.svg | image_coat = File:Coat_of_arms_of_Kenya_(Official).svg | national_motto = "[[හරම්බී]]"<br />({{lang-si|"අපි හැමෝම එකතු වෙමු"}}) | national_anthem = "ඊ මුංගු න්ගුවු යෙටු"<br />({{Lang-si|"සියලු මැවිල්ලේ දෙවියනි"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National anthem of Kenya, performed by the United States Navy Band.wav|center]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Kenya (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Kenya AU Africa.svg|frameless]]|Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[නයිරෝබි]] | coordinates = {{Coord|1|16|S|36|48|E|type:city}} | largest_city = [[නයිරෝබි]] | official_languages = {{hlist |ස්වහීලී භාෂාව|ඉංග්‍රීසි භාෂාව<ref name="Conlang">Constitution (2009) Art. 7 [National, official and other languages] "(1) The national language of the Republic is Swahili. (2) The official languages of the Republic are Swahili and English. (3) The State shall–-–- (a) promote and protect the diversity of language of the people of Kenya; and (b) promote the development and use of indigenous languages, Kenyan Sign language, Braille and other communication formats and technologies accessible to persons with disabilities."</ref>}} | languages_type = ජාතික භාෂාව | languages = ස්වහීලී භාෂාව<ref name="Conlang" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 17.13% [[කිකුයු ජනතාව]] | 14.35% [[ලුහ්යා ජනතාව]] | 13.37% [[කැලෙන්ජින් ජනතාව]] | 10.65% [[ලුඕ ජනතාව]] | 9.81% [[කම්බා ජනතාව]] | 5.85% [[සෝමාලියානුවන්]] | 5.68% [[කිසි ජනතාව]] | 5.23% [[මිජිකෙන්ඩා ජනතාව]] | 4.15% [[මේරු ජනතාව]] | 13.78% වෙනත් අය }} | ethnic_groups_ref = <ref name="Census2019a">{{Cite web |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605222711/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |archive-date=5 June 2020 |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> | ethnic_groups_year = 2019 සංගණනය | religion = <!-- direct figures from ReligionUNdata reference -->{{unbulleted list |85.5% [[ක්‍රිස්තියානි]] |{{Tree list}} * 60.8% [[ප්‍රොතෙස්තන්තවාදය]] * 20.6% [[කෙන්යාවේ කතෝලික පල්ලිය]] * 4.1% වෙනත් [[කිතුනු නිකායන්]] {{Tree list/end}} |11% [[ඉස්ලාම්]] |1.5% [[අනාගමික]] |0.7% [[සාම්ප්‍රදායික ඇදහිලි]] |1.3% වෙනත්}} | religion_ref = <ref name="Census2019a" /><ref>{{cite web |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/kenya/ |title=2022 Report on International Religious Freedom: Kenya |publisher=United States Department of State |access-date=24 December 2023}}</ref> | demonym = කෙන්යානුවන් | government_type = ඒකීය, [[ජනාධිපති ජනරජය]] | leader_title1 = ජනාධිපති | leader_name1 = [[විලියම් රූටෝ]] | leader_title2 = නියෝජ්‍ය ජනාධිපති | leader_name2 = [[රිගති ගචගුවා]] | leader_title3 = සෙනෙට් කථානායක | leader_name3 = [[ඇමසොන් කින්ගි]] | leader_title4 = ජාතික සභා කථානායක | leader_name4 = [[මෝසස් වැටංගුල]] | leader_title5 = අගවිනිසුරු | leader_name5 = [[මාර්තා කූමේ]] | legislature = පාර්ලිමේන්තුව | upper_house = සෙනෙට් සභාව | lower_house = ජාතික සභාව | sovereignty_type = ස්වාධීනත්වය | sovereignty_note = [[එක්සත් රාජධානිය]] වෙතින් | established_event1 = ඩොමීනියන් | established_date1 = 1963 දෙසැම්බර් 12 | established_event2 = [[ජනරජය]] | established_date2 = 1964 දෙසැම්බර් 12 | established_event3 = වර්තමාන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව | established_date3 = 2010 අගෝස්තු 27 | area_km2 = 580,367 | area_footnote = <ref name="unstats08">{{Cite web |year=2012 |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826065042/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |archive-date=26 August 2020 |access-date=4 September 2017 |publisher=United Nations Statistics Division}}</ref><ref>{{Cite web |title=United Nations Statistics Division – Demographic and Social Statistics |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428204710/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=28 April 2015 |access-date=4 September 2017 |website=unstats.un.org}}</ref> | area_rank = 48 වෙනි <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 224,960 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.3 | population_estimate = 51,526,000<ref>{{Cite web|url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/#|title=2019 KPHC – Analytical Report on Population Projections Vol XVI|access-date=11 July 2023|date=September 2022|website=Kenya National Bureau of Statistics|page=38}}</ref> | population_census = 47,564,296<ref name="KNBS2019">{{Cite web |date=4 November 2019 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113183948/https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |archive-date=13 November 2019 |access-date=15 November 2019 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 28 වෙනි | population_census_year = 2019 | population_census_rank = | population_density_km2 = 82 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 124 වෙනි | GDP_PPP = {{increase}} ඇ. ඩො. බිලියන 338.964<ref name="IMFWEO.KE">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=664,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Kenya) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=13 October 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 66 වෙනි | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ඇ. ඩො. 6,576<ref name="IMFWEO.KE" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 140 වෙනි | GDP_nominal = {{decrease}} ඇ. ඩො. බිලියන 112.749<ref name="IMFWEO.KE" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 66 වෙනි | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} ඇ. ඩො. 2,187<ref name="IMFWEO.KE" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 147 වෙනි | Gini = 38.7 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{Cite web |year=2019 |title=Gini index |url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KE |url-status=live |access-date=17 October 2023 |publisher=World Bank Group |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615030226/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KE |archive-date=Jun 15, 2023 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.575 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 152 වෙනි | currency = [[කෙන්යානු සිලිං]] | currency_code = KES | time_zone = [[East Africa Time]] | utc_offset = +3 | date_format = දිදි/මාමා/වවවව | drives_on = වම | calling_code = [[+254]] | cctld = [[.ke]] | footnotes = සීඅයිඒ අනුව, මේ රට සඳහා ඇස්තමේන්තු පැහැදිලිවම ඒඩ්ස් නිසා මරණ බලපෑම් සැලකිල්ලට ගනී; මෙය අඩු ආයු අපේක්ෂාව, ඉහළ ළදරු මරණ සහ මරණ අනුපාත, අඩු ජනගහන හා වර්ධන අනුපාත, සහ වෙනත් ආකාරයකින් බලාපොරොත්තු වූවාට වඩා වයස සහ ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය අනුව ජනගහන ව්‍යාප්තියේ වෙනස්කම් ඇති කළ හැකිය.{{big|<ref name=cia/>}} | religion_year = 2019 සංගණනය }} '''කෙන්යාව''', නිල වශයෙන් '''කෙන්යා ජනරජය''', නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ පිහිටි රටකි. 2019 සංගණනයේදී මිලියන 47.6 කට වැඩි ජනගහනයක් සහිත<ref>{{Cite web |title=2019 Kenya population and housing census – population by county and sub county – Kenya Data Portal |url=https://kenya.opendataforafrica.org/msdpnbc/2019-kenya-population-and-housing-census-population-by-county-and-sub-county?county=1001880-limuru |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416222406/https://kenya.opendataforafrica.org/msdpnbc/2019-kenya-population-and-housing-census-population-by-county-and-sub-county?county=1001880-limuru |archive-date=16 April 2021 |access-date=2 January 2021 |website=kenya.opendataforafrica.org}}</ref> අප්‍රිකානු සංගමයේ සාමාජිකයෙකි,<ref>{{Cite web |title=Constitutive Act of the African Union |url=https://au.int/sites/default/files/pages/34873-file-constitutiveact_en.pdf |access-date=2023-12-18 |website=au.int |language=en}}</ref> කෙන්යාව ලෝකයේ 28 වන වැඩිම ජනගහනය සහිත රට වන අතර අප්‍රිකාවේ 7 වන වැඩිම ජනගහනය සහිත රට වේ. කෙන්යාවේ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය නයිරෝබි වන අතර, එහි පැරණිතම සහ දෙවන විශාලතම නගරය, 1907 වන තෙක් කෙන්යාවේ පළමු අගනුවර ද වූ අතර, ඉන්දියන් සාගරයේ මොම්බාසා දූපත සහ ඒ අවට ප්‍රධාන භූමිය ඇතුළත් වන මොම්බාසා හි ප්‍රධාන වරාය නගරය වේ. අනෙකුත් වැදගත් නගර වන්නේ කිසුමු සහ නකුරු ය. කෙන්යාවට මායිම් වන්නේ වයඹ දෙසින් දකුණු සුඩානය, උතුරින් ඉතියෝපියාව, නැගෙනහිරින් සෝමාලියාව, බටහිරින් උගන්ඩාව, දකුණින් ටැන්සානියාව සහ ගිනිකොන දෙසින් ඉන්දියන් සාගරයයි. කෙන්යාවේ භූගෝලය, දේශගුණය සහ ජනගහනය පුළුල් ලෙස වෙනස් වන අතර, සීතල හිමෙන් වැසී ගිය කඳු මුදුන් (කෙන්යාවේ බැටියන්, නෙලියන් සහ පොයින්ට් ලෙනනා) අවට විශාල වනාන්තර, වනජීවී සහ සාරවත් කෘෂිකාර්මික ප්‍රදේශවලින් බටහිර සහ විරසක නිම්න ප්‍රාන්තවල සෞම්‍ය දේශගුණය දක්වා විහිදේ. වියළි අඩු සාරවත් ශුෂ්ක සහ අර්ධ ශුෂ්ක ප්‍රදේශ සහ නිරපේක්ෂ කාන්තාර ඇත. (චල්බි කාන්තාරය සහ නයිරි කාන්තාරය) කෙන්යාවේ ආදිතම වැසියෝ වර්තමාන හඩ්සා මිනිසුන් මෙන් දඩයම් කරන්නන් වූහ.<ref>{{Cite web |title=African Hunter-Gatherers: Survival, History and Politics of Identity |url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/68396/1/ASM_S_26_257.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104052710/https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/68396/1/ASM_S_26_257.pdf |archive-date=4 November 2018 |access-date=2021-10-18 |website=repository.kulib.kyoto-u.ac.jp |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The East African Bushmen |url=https://www.researchgate.net/publication/271694891 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109200619/https://www.researchgate.net/publication/271694891_The_Myth_of_the_East_African_%27Bushmen%27 |archive-date=9 January 2022 |access-date=2021-10-18 |website=researchgate.net |language=en}}</ref> ආශ්‍රිත කෞතුක වස්තු සහ ඇටසැකිලි ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ පුරාවිද්‍යාත්මක කාල නිර්ණයට අනුව, කුෂිටික් කථා කරන්නන් ප්‍රථමයෙන් කෙන්යාවේ පහත් බිම්වල පදිංචි වූයේ ක්‍රිස්තු පූර්ව 3,200 සහ 1,300 අතර වන අතර, එය පහතරට සැවානා පැස්ටරල් නවශිලා යුගය ලෙස හැඳින්වේ. නිලෝටික්-කතා කරන එඬේරුන් (කෙන්යාවේ නිලෝටික් කථිකයන්ගේ මුතුන් මිත්තන්) වර්තමාන දකුණු සුඩානයේ සිට කෙන්යාවට සංක්‍රමණය වීමට පටන් ගත්තේ ක්‍රි.පූ 500 දී පමණය.<ref name="EhretCHS2">Ehret, C. (1983) ''Culture History in the Southern Sudan'', J. Mack, P. Robertshaw, Eds., British Institute in Eastern Africa, Nairobi, pp. 19–48, {{ISBN|1-872566-04-9}}.</ref> බන්ටු ජනතාව ක්‍රි.පූ. 250 සහ ක්‍රි.ව. 500 අතර වෙරළ තීරයේ සහ අභ්‍යන්තරයේ පදිංචි වූහ.<ref>{{Cite web |title=Wonders Of The African World |url=http://www.pbs.org/wonders/Episodes/Epi2/swahi_2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019091759/http://www.pbs.org/wonders/Episodes/Epi2/swahi_2.htm |archive-date=19 October 2019 |access-date=2021-10-18 |website=pbs |language=en}}</ref> යුරෝපීය සබඳතා 1500 දී පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යය සමඟ ආරම්භ වූ අතර කෙන්යාවේ ඵලදායී යටත් විජිතකරණය 19 වන සියවසේ යුරෝපීය අභ්‍යන්තර ගවේෂණය අතරතුර ආරම්භ විය. නූතන කෙන්යාව 1895 දී බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය විසින් පිහිටුවන ලද ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයකින් සහ 1920 දී ආරම්භ වූ කෙන්යා ජනපදයෙන් මතු විය. එක්සත් රාජධානිය සහ යටත් විජිතය අතර ඇති වූ නොයෙකුත් ආරවුල් 1952 දී ආරම්භ වූ මවු මවු විප්ලවය සහ ප්‍රකාශනය 1963 දී නිදහස හේතු විය. නිදහසෙන් පසුව, කෙන්යාව පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස පැවතුනි. වත්මන් ව්‍යවස්ථාව 2010 දී සම්මත වූ අතර 1963 නිදහස් ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතිස්ථාපනය විය. කෙන්යාව යනු ජනාධිපති නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයකි, එහි තේරී පත් වූ නිලධාරීන් ජනතාව නියෝජනය කරන අතර ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍යයේ සහ රජයේ ප්‍රධානියා වේ.<ref>{{Cite web |date=13 December 2007 |title=Victorian Electronic Democracy – Final Report – Table of ContentsVictorian Electronic Democracy – Final Report – Glossary |url=http://www.parliament.vic.gov.au/SARC/E-Democracy/Final_Report/Glossary.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213045132/http://www.parliament.vic.gov.au/SARC/E-Democracy/Final_Report/Glossary.htm |archive-date=13 December 2007 |access-date=29 January 2019}}</ref> කෙන්යාව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය, ලෝක බැංකුව, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල, COMESA, ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය, මෙන්ම අනෙකුත් ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල සාමාජිකයෙකි. දළ ජාතික ආදායම 1,840 සමඟින්,<ref>{{Cite web |title=GNI per capita, Atlas method (current US$) – Kenya |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD?locations=KE&year_high_desc=true |access-date=3 May 2022 |website=worldbank.org |publisher=World Bank}}</ref> කෙන්යාව අඩු මධ්‍යම ආදායම් ලබන ආර්ථිකයකි. කෙන්යාවේ ආර්ථිකය ඉතියෝපියාවට පසු නැගෙනහිර සහ මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ දෙවන විශාලතම ආර්ථිකය වන අතර නයිරෝබි ප්‍රධාන කලාපීය වාණිජ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස සේවය කරයි.<ref name="second-largest-economy">{{cite news|url=https://africa.businessinsider.com/local/markets/african-giants-the-10-largest-economies-on-the-continent/1w6srcq|title=African giants: The 10 largest economies on the continent|author=Oluwole, Victor|date=24 July 2023|work=Business Insider Africa|accessdate=26 November 2023}}</ref> කෘෂිකර්මාන්තය විශාලතම අංශයයි; තේ සහ කෝපි සාම්ප්‍රදායික මුදල් බෝග වන අතර නැවුම් මල් වේගයෙන් වර්ධනය වන අපනයනයකි. සේවා කර්මාන්තය ද ප්‍රධාන ආර්ථික ධාවකයකි, විශේෂයෙන් සංචාරක ව්‍යාපාරය. කෙන්යාව නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජා වෙළඳ කණ්ඩායමේ සාමාජිකයෙකි,<ref>{{Cite web |title=East African Community |url=https://www.eala.org/uploads/The_Treaty_for_the_Establishment_of_the_East_Africa_Community_2006_1999.pdf |access-date=2023-12-19 |website=eala.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=East African Federation |url=https://www.eac.int/political-federation |access-date=2023-12-19 |website=eac.int |language=en}}</ref> සමහර ජාත්‍යන්තර වෙළඳ සංවිධාන එය අප්‍රිකාවේ මහා අඟේ කොටසක් ලෙස වර්ගීකරණය කරයි.<ref>Maxwell, Daniel, and Ben Watkins. "Humanitarian information systems and emergencies in the Greater Horn of Africa: logical components and logical linkages." Disasters 27.1 (2003): 72–90.</ref> අප්‍රිකාව කෙන්යාවේ විශාලතම අපනයන වෙළඳපොල වන අතර, පසුව යුරෝපීය සංගමය වේ.<ref>{{Cite web |last1=Mwangi S. Kimenyi |last2=Francis M. Mwega |last3=Njuguna S. Ndung'u |date=May 2016 |title=The African Lions: Kenya country case study |url=http://www.brookings.edu/~/media/research/files/papers/2016/05/16-kenya-country-case-study/kenya-country-case.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527210738/http://www.brookings.edu/~/media/research/files/papers/2016/05/16-kenya-country-case-study/kenya-country-case.pdf |archive-date=27 May 2016 |access-date=23 May 2016 |publisher=The Brookings Institution}}</ref> == නිරුක්තිය == කෙන්යා ජනරජය නම් කර ඇත්තේ කෙන්යාවේ කන්ද අනුව ය. නූතන නාමයේ පැරණිතම වාර්තාගත අනුවාදය 19 වන සියවසේදී ජර්මානු ගවේෂක ජොහාන් ලුඩ්විග් ක්‍රැප් විසින් ලියන ලදී. දිගු දුර වෙළෙඳ ප්‍රධානී කිවෝයි විසින් මෙහෙයවන ලද කම්බා තවලමක් සමඟ ගමන් කරන විට, ක්‍රැප්ෆ් කඳු මුදුන දැක එය හඳුන්වන්නේ කුමක්දැයි විමසීය. කිවෝයි ඔහුට "කේ-නියා" හෝ "කිලිමා - කිනියා" කීවේ, එහි කඳු මුදුන්වල ඇති කළු පාෂාණ සහ සුදු හිම රටාව ඔහුට පිරිමි පැස්බරාගේ පිහාටු මතක් කළ නිසා විය හැකිය.<ref name="sullivan">{{Cite book|last=Sullivan|first=Paul|title=Kikuyu Districts|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|year=2006|location=Dar es Salaam, Tanzania}}</ref> පුරාවිද්‍යා කිකුයු හි 'නයග' හෝ වඩාත් පොදුවේ 'මෙන්යගන්යග' යන වචනය අතිශයින්ම දීප්තිමත් වස්තුවක් විස්තර කිරීමට භාවිතා කරයි. කෙන්යාවේ කඳු බෑවුම්වල වාසය කරන ඇගිකුයු එය කිකුයුහි කිලිමා - කිනියා (වචනාර්ථයෙන් 'දීප්තිය සහිත කන්ද') ලෙස හඳුන්වන අතර එම්බු එය "කිරෙන්යා" ලෙස හඳුන්වයි. මෙම නම් තුනටම ඇත්තේ එකම අර්ථයකි.<ref>{{Cite web |title=History |url=http://www.kenyaembassy.com/aboutkenyahistory.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526191351/http://www.kenyaembassy.com/aboutkenyahistory.html |archive-date=26 May 2016 |access-date=13 May 2016}}</ref> ලුඩ්විග් ක්‍රැප්ෆ් විසින් මෙම නම කෙනියා සහ කෙග්නියා ලෙස සටහන් කර ඇත.<ref name="Krapf">{{Cite book|last=Krapf|first=Johann Ludwig|title=Travels, Researches, and Missionary Labours in Eastern Africa|publisher=Frank Cass & Co. Ltd|year=1860|location=London|author-link=Johann Ludwig Krapf}}</ref><ref name="krapf_452">{{Cite journal|last=Krapf|first=Johann Ludwig|author-link=Johann Ludwig Krapf|date=13 May 1850|title=Extract from Krapf's diary|journal=Church Missionary Intelligencer|volume=i|page=452}}</ref><ref name="foottit">{{Cite book|last=Foottit|first=Claire|title=Kenya|url=https://archive.org/details/kenya0000foot|publisher=Bradt Travel Guides Ltd|year=2006|isbn=978-1-84162-066-4|series=The Brade Travel Guide|orig-year=2004}}</ref> මෙය අප්‍රිකානු උච්චාරණය /ˈkɛnjə/ හි නිශ්චිත අංකනයක් බව ඇතැමුන් පවසා ඇත.<ref>{{Cite journal|last=Ratcliffe, B. J.|date=January 1943|title=The Spelling of Kenya|journal=Journal of the Royal African Society|volume=42|issue=166|pages=42–44|jstor=717465}}</ref> ස්කොට්ලන්ත භූ විද්‍යාඥයෙකු සහ ස්වභාව විද්‍යාඥයෙකු වන ජෝසෆ් තොම්සන්ස් විසින් අඳින ලද 1882 සිතියමක, කෙන්යාව කඳුකරය කෙන්යාව ලෙස දක්වා ඇත.<ref name="sullivan" /> කන්දේ නම රටේ නම ලෙස පිළිගැනිණි. රට නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය ලෙස හැඳින්වූ මුල් යටත් විජිත යුගයේදී එය පුළුල් නිල භාවිතයට නොපැමිණි. නිල නාමය 1920 දී කෙන්යාවේ ජනපදය ලෙස වෙනස් කරන ලදී. == ඉතිහාසය == === මානව ප්‍රාග් ඉතිහාසය === [[File:Turkana_Boy.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Turkana_Boy.jpg|වම|thumb|හෝමෝ ඉරෙක්ටස් ට අයත් අවුරුදු මිලියන 1.6ක් පැරණි හොමිනිඩ් පොසිලයක් වන තුර්කානා පිරිමි ළමයා]] හෝමෝ හැබිලිස් (වසර මිලියන 1.8 සිට 2.5 දක්වා) සහ හෝමෝ ඉරෙක්ටස් (වසර මිලියන 1.9 සිට 350,000 දක්වා) වැනි හොමිනිඩ්ස් නූතන හෝමෝ සේපියන්වරුන්ගේ සෘජු මුතුන් මිත්තන් විය හැකි අතර ප්ලයිස්ටොසීන යුගයේ කෙන්යාවේ ජීවත් විය.<ref name="Isaac">{{Cite book|last=Glynn Llywelyn Isaac|first=Barbara Isaac|url={{google books|plainurl=y|id=qwEoAQAAMAAJ|page=xiii}}|title=Olorgesailie: archeological studies of a Middle Pleistocene lake basin in Kenya|publisher=University of Chicago Press|year=1977|page=xiii}}</ref> 1984 දී ටර්කානා විලෙහි කැණීම් වලදී, කමෝයා කිමියුගේ සහාය ඇතිව පැලියෝ මානව විද්‍යාඥ රිචඩ් ලීකී, වසර මිලියන 1.6 ක් පැරණි හෝමෝ ඉරෙක්ටස් පොසිලයක් වන තුර්කානා බෝයි සොයා ගන්නා ලදී. කෙන්යාව ඇතුළු නැගෙනහිර අප්‍රිකාව නූතන මානවයන් (හෝමෝ සේපියන්ස්) ජීවත් වූ බවට විශ්වාස කෙරෙන මුල්ම ප්‍රදේශවලින් එකකි. වසර 320,000 කට පමණ පෙර, දිගු-දුර වෙළඳ ජාලයන් (අබ්සිඩියන් වැනි භාණ්ඩ ඇතුළත්), වර්ණක භාවිතය සහ ප්‍රක්ෂේපණ ලක්ෂ්‍ය සෑදීම ඇතුළු නවීන චර්යාවන්ගේ මුල් මතුවීම පිළිබඳ සාක්ෂි 2018 දී සොයා ගන්නා ලදී. වෙබ් අඩවියේ 2018 අධ්‍යයන තුනක කතුවරුන් යෝජනා කරන්නේ හෝමෝ සේපියන්ස් මතුවන කාලය වන විට අප්‍රිකාවේ සංකීර්ණ හා නවීන හැසිරීම් දැනටමත් ආරම්භ වී ඇති බවයි.<ref name="NPR-593591796">{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/03/15/593591796/scientists-are-amazed-by-stone-age-tools-they-dug-up-in-kenya|title=Scientists Are Amazed By Stone Age Tools They Dug Up In Kenya|last=Chatterjee|first=Rhitu|date=15 March 2018|work=[[NPR]]|access-date=15 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315193655/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/03/15/593591796/scientists-are-amazed-by-stone-age-tools-they-dug-up-in-kenya|archive-date=15 March 2018|author-link=Rhitu Chatterjee|url-status=live}}</ref><ref name="The Atlantic-555674">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/03/a-deeper-origin-of-complex-human-cultures/555674/|title=A Cultural Leap at the Dawn of Humanity – New finds from Kenya suggest that humans used long-distance trade networks, sophisticated tools, and symbolic pigments right from the dawn of our species.|last=Yong|first=Ed|date=15 March 2018|work=[[The Atlantic]]|access-date=15 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117002023/https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/03/a-deeper-origin-of-complex-human-cultures/555674/|archive-date=17 November 2020|author-link=Ed Yong|url-status=live}}</ref><ref name="Brooks">{{Cite journal|vauthors=Brooks AS, Yellen JE, Potts R, Behrensmeyer AK, Deino AL, Leslie DE, Ambrose SH, Ferguson JR, d'Errico F, Zipkin AM, Whittaker S, Post J, Veatch EG, Foecke K, Clark JB|year=2018|title=Long-distance stone transport and pigment use in the earliest Middle Stone Age|journal=Science|volume=360|issue=6384|pages=90–94|bibcode=2018Sci...360...90B|doi=10.1126/science.aao2646|pmid=29545508|doi-access=free}}</ref> === නව ශිලා යුගය === වර්තමාන කෙන්යාවේ මුල්ම වැසියන් වූයේ නූතන කොයිසාන් කථිකයන්ට සමාන දඩයම්-එකතු කරන්නන් කණ්ඩායම්ය.<ref name="EhretC18">Ehret, C. (2002) ''The Civilizations of Africa: a History to 1800'', University Press of Virginia, {{ISBN|0-8139-2085-X}}.</ref> මෙම ජනතාව පසුව බොහෝ දුරට අප්‍රිකාවේ අඟෙන් (නැගෙනහිර නෙරාගිය කොටස) කෘෂිකාර්මික කුෂිටික් (කෙන්යාවේ කුෂිටික් කථිකයන්ගේ මුතුන්මිත්තන්) විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී.<ref name="EhretHRSC">Ehret, C. (1980) ''The historical reconstruction of Southern Cushitic phonology and vocabulary'', Kölner Beiträge zur Afrikanistik 5, Bd., Reimer, Berlin.</ref> මුල් හොලොසීන යුගයේදී, කලාපීය දේශගුණය වියලි සිට තෙත් තත්ත්‍වයට මාරු වූ අතර, වඩාත් හිතකර පරිසරයක් තුළ කෘෂිකර්මාන්තය සහ ගව පාලනය වැනි සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් වර්ධනය කිරීමට අවස්ථාව සලසා දුන්නේය.<ref name="EhretC18" /> ක්‍රිපූ 500 දී පමණ, නිලෝටික් කතා කරන එඬේරුන් (කෙන්යාවේ නිලෝටික් කථිකයන්ගේ මුතුන්මිත්තන්) වර්තමාන දකුණු සුඩානයේ සිට කෙන්යාවට සංක්‍රමණය වීමට පටන් ගත්හ.<ref name="EhretCHS">Ehret, C. (1983) ''Culture History in the Southern Sudan'', J. Mack, P. Robertshaw, Eds., British Institute in Eastern Africa, Nairobi, pp. 19–48, {{ISBN|1-872566-04-9}}.</ref><ref name="AmbroseALR">Ambrose, S.H. (1982). "Archaeological and linguistic reconstructions of history in East Africa." In Ehert, C., and Posnansky, M. (eds.), ''The archaeological and linguistic reconstruction of African history'', University of California Press, {{ISBN|0-520-04593-9}}.</ref><ref name="AmbroseSG">Ambrose, S.H. (1986) ''Sprache und Geschichte in Afrika'' 7.2, 11.</ref> කෙන්යාවේ නිලෝටික් කණ්ඩායම්වලට කලෙන්ජින්, සම්බුරු, ලුඕ, තුර්කානා සහ මසායි ඇතුළත් වේ.<ref name="ILO">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_84Gg-o5BhYC|page=55}}|title=Traditional occupations of indigenous and tribal peoples: Emerging trends|date=2000|publisher=International Labour Organization|isbn=9789221122586|language=en}}</ref> ක්‍රිස්තු වර්ෂ පළමු සහස්‍රය වන විට, බන්ටු කතා කරන ගොවීන් මුලින් වෙරළ දිගේ කලාපයට සංක්‍රමණය වී ඇත.<ref name="EhretACA">Ehret, C. (1998) ''An African Classical Age : Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400.'', University Press of Virginia, Charlottesville, pp. xvii, 354, {{ISBN|0-8139-2057-4}}.</ref> බන්ටස් සම්භවය සහිත පිරිස් සිටින්නේ බටහිර අප්‍රිකාවේ බෙනු ගඟ දිගේ වර්තමාන නැගෙනහිර නයිජීරියාවේ සහ බටහිර කැමරූන් ප්‍රදේශයේය.<ref name="EhretACA" /> බන්ටු සංක්‍රමණය කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ යකඩ වැඩ කිරීමේ නව වර්ධනයන් කලාපයට ගෙන ආවේය.<ref name="EhretACA" /> කෙන්යාවේ බන්ටු කණ්ඩායම් වලට කිකුයු, ලුහ්යා, කම්බා, කිසී, මෙරු, කුරියා, ඇම්බු, අම්බීරේ, වඩවිඩා-වටුවෙටා, වපොකොමෝ සහ මිජිකෙන්ඩා ඇතුළත් වේ. කෙන්යාවේ අභ්‍යන්තරයේ ඇති කැපී පෙනෙන ප්‍රාග් ඓතිහාසික ස්ථාන අතරට තුර්කානා විලෙහි බටහිර පැත්තේ පිහිටි (සමහර විට පුරාවිද්‍යාත්මක) අඩවිය වන නමරතුංග සහ මිගෝරි ප්‍රාන්තයේ තිම්ලිච් ඔහිංගා හි තාප්ප සහිත ජනාවාස ඇතුළත් වේ. === ස්වහීලී වෙළඳ කාලය === [[File:Lamu_door.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lamu_door.jpg|දකුණ|thumb|ලාමුහි සම්ප්‍රදායික ස්වහීලී කැටයම් කළ ලී දොරක්]] කෙන්යානු වෙරළ තීරය කෘෂිකාර්මික, මසුන් ඇල්ලීම, ලෝහ නිෂ්පාදනය සහ විදේශ රටවල් සමඟ වෙළඳාමෙන් ආර්ථිකයට සහාය වූ යකඩ කම්කරුවන් සහ බන්ටු යැපුම් ගොවීන්, දඩයම්කරුවන් සහ ධීවරයින්ගේ ප්‍රජාවන්ට සත්කාරකත්වය ලබා දී ඇත. මෙම ප්‍රජාවන් කලාපයේ මුල්ම නගර-රාජ්‍ය පිහිටුවා ගත් අතර, ඒවා සාමූහිකව අසානියා ලෙස හැඳින්වේ.<ref name="pbs.org">{{Cite web |title=Wonders of the African World |url=https://www.pbs.org/wonders/fr_e2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301223400/http://www.pbs.org/wonders/fr_e2.htm |archive-date=1 March 2020 |access-date=16 April 2010 |publisher=[[PBS]]}}</ref> 1 වන සියවස වන විට මොම්බාසා, මලින්ඩි සහ සැන්සිබාර් වැනි බොහෝ නගර රාජ්‍යයන් අරාබිවරුන් සමඟ වෙළඳ සබඳතා ඇති කර ගැනීමට පටන් ගත්හ. මෙය ස්වහීලී රාජ්‍යවල වැඩි ආර්ථික වර්ධනයට, ඉස්ලාම් ආගම හඳුන්වාදීමට, ස්වහීලී බන්ටු භාෂාවට අරාබි බලපෑම්, සංස්කෘතික ව්‍යාප්තිය මෙන්ම ස්වහීලී නගර රාජ්‍ය විශාල වෙළඳ ජාලයක සාමාජිකයන් බවට පත් වීමට හේතු විය.<ref>{{Cite web |title=History and Origin of Swahili – Jifunze Kiswahili |url=http://www.swahilihub.com/JifunzeKiswahili/-/1306806/1333292/-/jbyx02z/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160621021817/http://www.swahilihub.com/JifunzeKiswahili/-/1306806/1333292/-/jbyx02z/-/index.html |archive-date=21 June 2016 |access-date=17 July 2016 |publisher=swahilihub.com}}</ref><ref name="Nanjira">{{Cite book|last=Nanjira|first=Daniel Don|url={{google books|plainurl=y|id=LZuxGsXVPoMC|page=114}}|title=African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century|date=2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313379826|language=en}}</ref> බොහෝ ඉතිහාසඥයින් බොහෝ කලක සිට නගර රාජ්‍ය පිහිටුවන ලද්දේ අරාබි හෝ පර්සියානු වෙළඳුන් විසින් බව විශ්වාස කර ඇත, නමුත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් නගර රාජ්‍ය දේශීය සංවර්ධනයක් ලෙස හඳුනා ගැනීමට හේතු වී ඇති අතර එය වෙළඳාම හේතුවෙන් විදේශීය බලපෑමට යටත් වුවද, බන්ටු සංස්කෘතික හරයක් රඳවා තබා ඇත.<ref>{{Cite journal|last=Spear, Thomas|year=2000|title=Early Swahili History Reconsidered|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=33|issue=2|pages=257–290|doi=10.2307/220649|jstor=220649}}</ref> ස්වහීලී ජනයා මිශ්‍ර අප්‍රිකානු සහ ආසියාතික (විශේෂයෙන් පර්සියානු) සම්භවයක් ඇති බවට DNA සාක්ෂි සොයාගෙන ඇත.<ref>{{cite journal|last1=Brielle|first1=E. S.|last2=Fleisher|first2=J.|last3=Wynne-Jones|first3=S.|display-authors=etal|year=2023|title=Entwined African and Asian genetic roots of medieval peoples of the Swahili coast|journal=nature|volume=615|pages=866–873|doi=10.1038/s41586-023-05754-w|doi-access=free}}</ref> කිල්වා සුල්තාන් රාජ්‍යය යනු නූතන ටැන්සානියාවේ කිල්වා කේන්ද්‍ර කරගත් මධ්‍යකාලීන සුල්තාන් රාජ්‍යයකි. එහි උච්චතම අවස්ථාවෙහිදී, එහි අධිකාරය කෙන්යාව ඇතුළු ස්වහීලී වෙරළ තීරයේ මුළු දිග දිගේම විහිදී ගියේය.<ref>شاكر مصطفى, ''موسوعة دوال العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث'', (دار العلم للملايين: 1993), p. 1360</ref> 10 වැනි සියවසේ සිට, කිල්වාහි පාලකයන් විස්තීර්ණ කොරල්පර මුස්ලිම් පල්ලි තැනීමට සහ තඹ කාසි හඳුන්වා දීමට කටයුතු කළහ.<ref>{{Cite book|last=Nicolini|first=Beatrice|url={{google books|plainurl=y|id=kVwhcDDhHQkC|page=62}}|title=Makran, Oman, and Zanzibar: Three-Terminal Cultural Corridor in the Western Indian Ocean, 1799–1856|date=1 January 2004|publisher=BRILL|isbn=9789004137806|page=62|language=en}}</ref> අරාබි, පර්සියානු සහ අනෙකුත් මැදපෙරදිග සහ දකුණු ආසියානු ණය වචන සහිත බන්ටු භාෂාවක් වන ස්වහීලී, පසුව විවිධ ජාතීන් අතර වෙළඳාම සඳහා භාෂාමය භාෂාවක් ලෙස වර්ධනය විය.<ref name="pbs.org" /> 20 වැනි සියවසේ ආරම්භයේ සිට, ස්වහීලී භාෂාව ඉංග්‍රීසියෙන් බොහෝ ණය වචන සහ කැල්ක් භාවිතා කර ඇත, ඒවායින් බොහොමයක් ඉංග්‍රීසි යටත් විජිත පාලන සමයේදී ආරම්භ විය.<ref>{{Cite journal|last=Gower|first=R.H.|date=April 1952|title=Swahili Borrowings from English|url=https://www.jstor.org/stable/1156242|journal=Africa|volume=22|issue=2|pages=154–157|doi=10.2307/1156242|jstor=1156242|s2cid=146513246}}</ref> === මුල් පෘතුගීසි යටත් විජිතකරණය === [[File:Braun_Mombasa_UBHD.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Braun_Mombasa_UBHD.jpg|වම|thumb|කෙන්යාවේ පෘතුගීසි පැවැත්ම 1498 සිට 1730 දක්වා පැවතුනි. මොම්බාසා 1593 සිට 1698 දක්වා සහ නැවතත් 1728 සිට 1729 දක්වා පෘතුගීසි පාලනය යටතේ පැවතුනි.]] ස්වහීලීවරු මොම්බාසා ප්‍රධාන වරාය නගරයක් ලෙස ගොඩනඟා අවට අනෙකුත් නගර-රාජ්‍යයන් සමඟ මෙන්ම පර්සියාවේ, අරාබියේ සහ ඉන්දියාවේ පවා වාණිජ මධ්‍යස්ථාන සමඟ වෙළඳ සබඳතා ඇති කර ගත්හ.<ref>{{Cite book|last=Alsayyad, Nezar|url={{google books|plainurl=y|id=6u3CRDloG-YC|page=22}}|title=Hybrid Urbanism|date=30 March 2001|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96612-6}}</ref> 15 වන සියවස වන විට, පෘතුගීසි මුහුදු යාත්‍රාකරුවෙකු වන ඩුආර්ටේ බාබෝසා කියා සිටියේ "මොම්බාසා යනු විශාල වාහන තදබදයක් ඇති ස්ථානයක් වන අතර හොඳ වරායක් ඇති බවත්, එහි සෑම විටම බොහෝ වර්ගවල කුඩා යාත්‍රා සහ විශාල නැව් ඇති බවත්, ඒවා දෙකම සොෆාලා සහ වෙනත් ප්‍රදේශවලින් බැඳී ඇති බවත්ය. එය කැම්බේ සහ මෙලින්ඩේ සිට පැමිණෙන අතර සැන්සිබාර් දූපතට යාත්‍රා කරන එවාය."<ref>{{Cite book|last=Ali, Shanti Sadiq|url={{google books|plainurl=y|id=3CPc22nMqIC|page=24}}|title=The African Dispersal in the Deccan|publisher=Orient Blackswan|year=1996|isbn=978-81-250-0485-1}}{{Dead link|date=February 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 17 වන ශතවර්ෂයේදී, ස්වහීලී වෙරළ තීරය යටත් කරගත් අතර ඕමාන් සහ සැන්සිබාර්හි වතුකරයේ ඉල්ලීම් සපුරාලීම සඳහා වහල් වෙළඳාම පුළුල් කරන ලද ඕමානි අරාබිවරුන්ගේ සෘජු පාලනයට යටත් විය.<ref>"[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies Slavery (sociology)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150602182633/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies|date=2 June 2015}}". ''Encyclopædia Britannica'' Online.</ref> මුලදී, මෙම වෙළඳුන් ප්‍රධාන වශයෙන් ඕමානයෙන් පැමිණි නමුත් පසුව බොහෝ දෙනෙක් සැන්සිබාර් (ටිප්පු ටිප් වැනි) සිට පැමිණියහ.<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Swahili Coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119091452/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html|date=19 January 2018}}. ''National Geographic''.</ref> මීට අමතරව, බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාමට බාධා කිරීමට ප්‍රතිචාර වශයෙන් පෘතුගීසීන් ඕමාන් සහ සැන්සිබාරි වෙළඳුන්ගෙන් වහලුන් මිලදී ගැනීමට පටන් ගත්හ. ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා, කෙන්යානු වෙරළ තීරය බොහෝ වෙළඳුන්ට සහ ගවේෂකයන්ට සත්කාරකත්වය ලබා දී ඇත. කෙන්යානු වෙරළ තීරයේ ඇති නගර අතර මාලින්ඩි ද වේ. එය 14 වන සියවසේ සිට වැදගත් ස්වහීලී ජනාවාසයක් ලෙස පැවති අතර අප්‍රිකානු මහා විල් කලාපයේ ආධිපත්‍යය සඳහා වරක් මොම්බාසා සමඟ තරඟ කළේය. මලින්දි සාම්ප්‍රදායිකව විදේශීය බලවතුන්ගේ මිත්‍ර වරාය නගරයකි. 1414 දී, චීන වෙළෙන්දා සහ ගවේෂක ෂෙන්ග් හේ, මින්ග් රාජවංශය නියෝජනය කරමින්, ඔහුගේ අවසාන 'නිධාන චාරිකාව' සඳහා නැඟෙනහිර අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයට පැමිණියේය.<ref>{{Cite web |date=16 January 2001 |title=PBS website |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/ancient/ancient-chinese-explorers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008050639/http://www.pbs.org/wgbh/nova/ancient/ancient-chinese-explorers.html |archive-date=8 October 2015 |access-date=12 October 2015 |website=[[PBS]]}}</ref> මලින්දි බලධාරීන් 1498 දී පෘතුගීසි ගවේෂක වස්කෝ ද ගාමා ද පිළිගත්තා. === 18 වන සහ 19 වන සියවස් === ක්‍රිස්තු වර්ෂ 18 සහ 19 වැනි සියවස්වලදී, මසායි ජනයා රුඩොල්ෆ් විල (දැන් තුර්කානා විල) ට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක සිට වර්තමාන මධ්‍යම කෙන්යාවට සංක්‍රමණය විය. එතරම් ප්‍රමාණයක් නොතිබුණද, වැඩි ප්‍රතිරෝධයක් නොදැක්වූ බන්ටු කතා කරන ජනතාව විශාල ප්‍රමාණයක් යටත් කර ගැනීමට ඔවුහු සමත් වූහ. නන්දි ජනයා මසායිට විරුද්ධ වීමට සමත් වූ අතර, ටාවෙටා ජනයා කිකුයු ජනයා සමඟ කිලිමන්ජාරෝ කන්දේ නැගෙනහිර මායිමේ වනාන්තරවලට පලා ගිය නමුත් පසුව වසූරිය තර්ජනය හේතුවෙන් ඔවුන්ට භූමිය හැර යාමට සිදු විය. රයින්ඩර්පෙස්ට් හෝ ප්ලූරොප්නියුමෝනියාව පැතිරීම මසායිගේ ගවයින්ට බෙහෙවින් බලපෑ අතර වසූරිය වසංගතයක් මසායිවරුන්ටම බලපෑවේය. මසායි ම්බටියන්, ප්‍රධාන ලයිබොන් (ඖෂධ මිනිසා) ගේ මරණයෙන් පසුව, මසායි සටන් කරන කණ්ඩායම් වලට බෙදී ගියේය. නිලෝටික් (මසායි) සහ බන්ටු ජනයා අතර බොහෝ ආරවුල් ඇති විය. කෙසේ වෙතත්, ලුඕ ජනතාව, ලුහ්යා ජනතාව සහ ගුසියි ජනතාව වැනි කණ්ඩායම් අතර සහයෝගීතාවය නවීන උපකරණ සහ සමාන ආර්ථික පාලන තන්ත්‍ර සඳහා හවුල් වචන මාලාව මගින් පැහැදිලි වේ.<ref>{{Cite journal|last=Ndeda|first=Mildred|year=2019|title=Population movement, settlement and the construction of society to the east of Lake Victoria in precolonial times: the western Kenyan case|url=https://journals.openedition.org/eastafrica/473|journal=The East African Review|issue=52|pages=83–108|doi=10.4000/eastafrica.473|doi-access=free|s2cid=198396394}}</ref> අරාබි වෙළඳුන් එම ප්‍රදේශයේ රැඳී සිටියද, මෙම පාර්ශවයන් අතර ඇත් දළ වෙළඳාම් පැවතියද, සතුරු මසායි විසින් වෙළඳ මාර්ග කඩාකප්පල් කරන ලදී.<ref>{{Cite journal|last=Beachey|first=R.W.|date=1967|title=The East African Ivory Trade in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1967_8_2/page/269|journal=The Journal of African History|volume=8|issue=2|pages=269–290|doi=10.1017/S0021853700007052|s2cid=162882930}}</ref> මසායි තරණය කළ පළමු විදේශිකයන් වූයේ ජොහාන් ලුඩ්විග් ක්‍රැප්ෆ් සහ ජොහැන්නස් රෙබ්මන් යන ජර්මානු මිෂනාරිවරුන් දෙදෙනකු වන අතර ඔවුන් මොම්බාසා නගරයට නුදුරින් පිහිටි රබායි හි දූත මෙහෙවරක් ආරම්භ කළහ. මෙම යුගලය කෙන්යාවේ කන්ද නැරඹූ පළමු යුරෝපීයයන් විය.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Johannes Rebmann |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Rebmann |access-date=15 August 2022 |edition=Online}}</ref> === ජර්මානු ආරක්ෂණ ප්‍රදේශය (1885-1890) === කෙන්යාවේ යටත් විජිත ඉතිහාසය ආරම්භ වන්නේ 1885 දී සැන්සිබාර්හි වෙරළබඩ දේපල සුල්තාන්වරයාට ඉහළින් ජර්මානු අධිරාජ්‍ය ආරක්ෂණයක් පිහිටුවීමත්, ඉන් පසුව 1888 දී ඉම්පීරියල් බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර අප්‍රිකානු සමාගම පැමිණීමත් සමඟ ය. ජර්මනියේ හෙලිගොලන්ඩ්-සැන්සිබාර් ගිවිසුම මගින් අධිරාජ්‍ය එදිරිවාදිකම් වළක්වන ලදී. 1890 දී එහි නැගෙනහිර අප්‍රිකානු වෙරළබඩ ඉඩම් බ්‍රිතාන්‍යයට භාර දුන්නේය. === බ්‍රිතාන්‍ය කෙන්යාව (1888-1962) === [[File:Africa_1909_16a.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Africa_1909_16a.png|දකුණ|thumb|1909 දී බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර අප්‍රිකාව]] ජර්මනිය විසින් බ්‍රිතාන්‍යයට පැවරීමෙන් පසුව උගන්ඩාවේ දුම්රිය මාර්ගය රට හරහා ගමන් කරන ලදී.<ref name="Encyclopædia Britannica">Encyclopædia Britannica</ref> 1890 සිට 1900 දක්වා ඔර්කොයියොට් කොයිටලෙල් අරප් සැමෝයි විසින් නායකත්වය දුන් සමහර ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්-විශේෂයෙන් නන්දි විසින් දුම්රිය ඉදිකිරීමට විරුද්ධ වූ නමුත් අවසානයේ බ්‍රිතාන්‍යයන් එය ගොඩනඟන ලදී. නන්දි යනු දුම්රිය මාර්ගය ගොඩනැගීමට බාධා කිරීම වැළැක්වීම සඳහා ස්වදේශික රක්ෂිතයකට දැමූ පළමු වාර්ගික කණ්ඩායමයි.<ref name="Encyclopædia Britannica" /> දුම්රිය ඉදිකිරීම් යුගයේදී, ඉදිකිරීම් සඳහා අවශ්‍ය පුහුණු ශ්‍රමිකයන්ගෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් ලබා දුන් ඉන්දියානු කම්කරුවන් සැලකිය යුතු ලෙස ගලා ඒම සිදු විය.<ref name="R. Mugo Gatheru 2005">[[R. Mugo Gatheru]] (2005) ''Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970'', McFarland, {{ISBN|0-7864-2199-1}}</ref> ඔවුන් සහ ඔවුන්ගෙන් පැවත එන බොහෝ අය පසුව කෙන්යාවේ රැඳී සිටි අතර ඉස්මයිලි මුස්ලිම් සහ සීක් ප්‍රජාවන් වැනි වෙනස් ඉන්දියානු ප්‍රජාවන් කිහිපයක හරය පිහිටුවා ගත්හ. ට්සාවෝ හරහා දුම්රිය මාර්ගය ගොඩනඟන අතරතුර, ඉන්දියානු දුම්රිය සේවකයන් සහ දේශීය අප්‍රිකානු කම්කරුවන් ගනනාවකට Tsavo maneaters ලෙස හඳුන්වන සිංහයන් දෙදෙනෙකු විසින් පහර දෙන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Ismaili muslim |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |archive-date=3 January 2009 |access-date=16 April 2010 |publisher=Magicalkenya.com}}</ref> 1914 අගෝස්තු මාසයේදී පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමය ආරම්භ වූ විට, බ්‍රිතාන්‍ය නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ආණ්ඩුකාරවරු (ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය සාමාන්‍යයෙන් හැඳින්වූ පරිදි) සහ ජර්මානු නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ තරුණ ජනපද සෘජු සතුරුකම්වලින් ඈත් කිරීමේ උත්සාහයක් වශයෙන් මුලින් ගිවිසුමකට එකඟ වූහ. නමුත් ජර්මානු හමුදාපති ලුතිනන් කර්නල් පෝල් වොන් ලෙට්ටෝ-වෝර්බෙක් බ්‍රිතාන්‍ය සම්පත් හැකිතාක් ගැටගැසීමට තීරණය කළේය. ජර්මනියෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන් වූ, ලෙට්ටෝව්-වෝර්බෙක් ඵලදායී ගරිල්ලා සටන් ව්‍යාපාරයක් දියත් කළේය, භූමියෙන් පිටත ජීවත් විය, බ්‍රිතාන්‍ය සැපයුම් අල්ලා ගනිමින් සහ අපරාජිතව සිටියේය. 1918 දී සටන් විරාමය අත්සන් කර දින 14කට පසු ඔහු අවසානයේ උතුරු රොඩේෂියාවේදී (අද සැම්බියාව) යටත් විය.<ref name="R. Mugo Gatheru 2005" />[[File:Kurve_bei_Mombasa.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kurve_bei_Mombasa.jpg|වම|thumb|1899 දී පමණ මොම්බාසා අසල කෙන්යාව-උගන්ඩා දුම්රිය මාර්ගය]] වොන් ලෙටෝව් ලුහුබැඳීම සඳහා, බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ඉන්දියාවේ සිට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු හමුදා භටයන් යෙදවූ නමුත් පයින් අභ්‍යන්තරයට බොහෝ දුරට සැපයුම් ප්‍රවාහනය කිරීමේ ප්‍රබල සැපයුම් මඟහරවා ගැනීම සඳහා විශාල පෝටර්වරුන් සංඛ්‍යාවක් අවශ්‍ය විය. වාහක බලකාය පිහිටුවන ලද අතර අවසානයේ අප්‍රිකානුවන් 400,000කට වඩා බලමුලු ගන්වා ඔවුන්ගේ දිගුකාලීන දේශපාලනීකරණයට දායක විය.<ref name="R. Mugo Gatheru 2005" /> 1920 දී, නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය යටත් විජිතයක් බවට පත් කර එහි උසම කන්ද අනුව කෙන්යාව ලෙස නම් කරන ලදී.<ref name="Encyclopædia Britannica" /> 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී, මධ්‍යම කඳුකරයේ අභ්‍යන්තරය බ්‍රිතාන්‍ය සහ අනෙකුත් යුරෝපීය ගොවීන් විසින් පදිංචි කරන ලද අතර, ඔවුන් කෝපි සහ තේ වගාවෙහි ධනවත් විය.<ref>[https://web.archive.org/web/20090211070504/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country"]. ''Time''. 5 November 1965</ref> 1937 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඩෙන්මාර්ක කතුවර බැරොනස් කැරන් වොන් බ්ලික්සන්-ෆිනෙකේ විසින් රචිත Out of Africa නම් මතක පොතේ යටත් විජිතවාදියෙකුගේ දෘෂ්ටිකෝණයෙන් මෙම වෙනස් වීමේ කාල පරිච්ඡේදයේ එක් නිරූපණයක් දක්නට ලැබේ. ඒ වෙළඳපල ආර්ථිකයට ඔවුන්ගේ දායකත්වය නිසා.<ref name="R. Mugo Gatheru 2005" /> මධ්‍යම කඳුකරයේ දැනටමත් මිලියනයකට අධික කිකුයු ජනයාගේ නිවහන වී ඇති අතර, ඔවුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙකුට යුරෝපීය භාෂාවෙන් ඉඩම් හිමිකම් නොතිබූ අතර සංචාරක ගොවීන් ලෙස ජීවත් වූහ. ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා පදිංචිකරුවන් කෝපි වගාව තහනම් කර පැල්පත් බද්දක් හඳුන්වා දුන් අතර ඉඩම් නොමැති අයට ඔවුන්ගේ ශ්‍රමය වෙනුවට අඩුවෙන් ඉඩම් ප්‍රදානය කරන ලදී. ගොඩබිමෙන් ජීවනෝපාය කර ගැනීමේ ඔවුන්ගේ හැකියාව හීන වීමත් සමඟ නගරවලට විශාල වශයෙන් නික්ම යාමක් සිදු විය.<ref name="R. Mugo Gatheru 2005" /> 1950 ගණන් වන විට කෙන්යාවේ සුදු ජාතික පදිංචිකරුවන් 80,000ක් ජීවත් විය.<ref>{{Cite book|last=Firestone|first=Matthew|url={{google books|plainurl=y|id=R-r3g6OdLEUC|page=28}}|title=Kenya|date=15 September 2010|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=9781742203553|page=28|language=en}}</ref> දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය පුරාවටම, කෙන්යාව එක්සත් රාජධානිය සඳහා මිනිස් බලය සහ කෘෂිකර්මාන්තයේ වැදගත් මූලාශ්‍රයක් විය. 1940-41 දී ඉතාලි හමුදා ආක්‍රමණය කරන විට මිත්‍ර හමුදා සහ ඉතාලි හමුදා අතර සටන් පැවති ස්ථානය වූයේ කෙන්යාවයි. වජිර් සහ මලින්දි ද බෝම්බ ප්‍රහාරයට ලක් විය. === මවු මවු නැගිටීම === [[File:Statue_of_Dedan_Kimathi_Nairobi,_Kenya.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statue_of_Dedan_Kimathi_Nairobi,_Kenya.jpg|thumb|1950 ගණන්වල බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ක්‍රමයට එරෙහිව සටන් කළ මවු මවු සමඟ කෙන්යානු කැරලි නායකයෙකු වූ ඩෙඩාන් කිමාතිගේ ප්‍රතිමාවක්]] 1952 ඔක්තෝම්බර් සිට 1959 දෙසැම්බර් දක්වා කෙන්යාව බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට එරෙහිව මවු මවු කැරැල්ලෙන් පැනනැගුණු හදිසි තත්වයක පැවතිණි. කෙන්යාවේ ඉඩම් සහ නිදහස් හමුදාව ලෙසද හැඳින්වෙන මවු මවු ය, මූලික වශයෙන් කිකුයු ජනයා විය. යටත් විජිත පාලනයේ මර්දනය අතරතුර, බ්‍රිතාන්‍ය භටයන් 100 ක් සහ කෙන්යානු පක්ෂපාතී සොල්දාදුවන් 2,000 ක් සමඟ කැරලිකාර සටන්කරුවන් 11,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගොස් ඇත. ප්‍රසිද්ධියට පත් ලාරි සංහාරය සහ හෝලා සංහාරය ඇතුළු ගැටුමේ දෙපැත්තෙන්ම යුද අපරාධ සිදු විය. ආණ්ඩුකාරවරයා රජුගේ අප්‍රිකානු රයිෆල් ඇතුළු බ්‍රිතාන්‍ය සහ අප්‍රිකානු හමුදා ඉල්ලා ලබා ගත්තේය. බ්‍රිතාන්‍ය කැරලි මර්දන මෙහෙයුම් ආරම්භ කළේය. 1953 මැයි මාසයේදී, ජෙනරාල් ශ්‍රීමත් ජෝර්ජ් අර්ස්කයින්, වින්ස්ටන් චර්චිල්ගේ පුද්ගලික අනුග්‍රහය ඇතිව, යටත් විජිතයේ සන්නද්ධ හමුදාවන්හි ප්‍රධාන අණදෙන නිලධාරියා ලෙස භාර ගන්නා ලදී.<ref name="Wunyabari O. Maloba 1993">Maloba, Wunyabari O. (1993) ''Mau Mau and Kenya: An Analysis of Peasant Revolt'', Indiana University Press, 0852557450.</ref> 1954 ජනවාරි 15 වන දින Waruhiu Itote අල්ලා ගැනීම සහ පසුව කරන ලද ප්‍රශ්න කිරීම් බ්‍රිතාන්‍යයන් සඳහා මවු මවු අණ ව්‍යුහය පිළිබඳ වඩා හොඳ අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට හේතු විය. යුධ කවුන්සිලයේ අනුමැතිය ඇතිව හමුදාව විසින් සති කිහිපයක් සැලසුම් කිරීමෙන් පසු 1954 අප්‍රේල් 24 වන දින Anvil මෙහෙයුම ආරම්භ කරන ලදී. මෙහෙයුම ඵලදායී ලෙස නයිරෝබි හමුදා වටලනු ලැබීය. නයිරෝබි හි පදිංචිකරුවන් පරීක්ෂාවට ලක් කරන ලද අතර සැකකටයුතු මවු මවු ආධාරකරුවන් රැඳවුම් කඳවුරු වෙත ගෙන යන ලදී. කිකුයු 80,000කට අධික සංඛ්‍යාවක් නඩු විභාගයකින් තොරව රැඳවුම් කඳවුරුවල රඳවා සිටි අතර, බොහෝ විට ම්ලේච්ඡ ලෙස සැලකීමට ලක් විය.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2016/aug/18/uncovering-truth-british-empire-caroline-elkins-mau-mau|title=Uncovering the brutal truth about the British empire|date=18 August 2016|work=The Guardian|access-date=22 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601152655/https://www.theguardian.com/news/2016/aug/18/uncovering-truth-british-empire-caroline-elkins-mau-mau|archive-date=1 June 2019|url-status=live}}</ref> බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාව සහ කිංග්ස් අප්‍රිකානු රයිෆල් වැනි විදේශීය බලවේගයන් නොව පක්ෂපාතී අප්‍රිකානුවන්ගෙන් සමන්විත වූ බැවින් ග්‍රාමාරක්ෂක බලකාය රජයේ උපාය මාර්ගයේ හරය සකස් කරන ලදී.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Mau Mau |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Mau-Mau |access-date=15 August 2022 |edition=Online}}</ref> 1956 ඔක්තෝම්බර් 21 දින නයිරිහිදී ඩෙඩන් කිමති අල්ලා ගැනීම, මවු මවුගේ අවසාන පරාජය සනිටුහන් කළ අතර, අවශ්‍යයෙන්ම හමුදා ප්‍රහාරය අවසන් කළේය. <ref name="Wunyabari O. Maloba 1993" />මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ ඉඩම් අයිතිය සඳහා සැලකිය යුතු රාජ්‍ය වෙනස්කම් සිදු විය. මෙයින් වඩාත් වැදගත්ම දෙය වූයේ පක්ෂපාතී අයට ත්‍යාග පිරිනැමීම සහ මවු මවුට දඬුවම් කිරීම යන දෙකටම භාවිතා කරන ලද ස්විනර්ටන් සැලැස්මයි. මෙමගින් කිකුයු වලින් දළ වශයෙන් 1/3ක් පමණ කිසිදු කුලී ඉඩම් සැකැස්මකින් තොර වූ අතර නිදහස ලබන විට දේපල අහිමි විය.<ref>{{Cite book|last=Anderson|first=David|url=https://books.google.com/books?id=9-LhkJxuaXYC|title=Histories of the Hanged: The Dirty War in Kenya and the End of Empire|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=2005|isbn=0-393-05986-3|location=London}}</ref> === කෙන්යාවේ සෝමාලි ජනමත විචාරණය, 1962 === කෙන්යාවට නිදහස ලැබීමට පෙර, උතුරු මායිම් දිස්ත්‍රික්කවල වර්තමාන කෙන්යාවේ සෝමාලියානු ජනවාර්ගික ජනතාව, කෙන්යාවට ඇතුළත් නොකරන ලෙස උතුමාණන්ගේ රජයට පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කළහ. යටත් විජිත රජය 1962 දී කෙන්යාවේ ප්‍රථම ජනමත විචාරණය පැවැත්වීමට තීරණය කළේ කෙන්යාවේ සිටින සෝමාලි ජාතිකයන් සෝමාලියාවට එක්වීමට ඇති කැමැත්ත පරීක්ෂා කිරීම සඳහාය.<ref>{{Cite journal|last=Castagno|first=A. A.|year=1964|title=The Somali-Kenyan Controversy: Implications for the Future|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_1964-06_2_2/page/165|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=2|issue=2|pages=165–188|doi=10.1017/S0022278X00003980|jstor=158817|s2cid=154443409}}</ref> ජනමත විචාරණයේ ප්‍රතිඵලය පෙන්නුම් කළේ කෙන්යාවේ සෝමාලිවරුන්ගෙන් 86%කට සෝමාලියාවට සම්බන්ධ වීමට අවශ්‍ය වූ නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත පරිපාලනය එම ප්‍රතිඵලය ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර සෝමාලියන් කෙන්යාවේ රැඳී සිටි බවයි.<ref>{{Cite web |title=NORTHERN FRONTIER DISTRICT OF KENYA (Hansard, 3 April 1963) |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1963/apr/03/northern-frontier-district-of-kenya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015183914/https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1963/apr/03/northern-frontier-district-of-kenya |archive-date=15 October 2019 |access-date=31 December 2019 |website=api.parliament.uk}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kenya, 1962: Enumeration Forms in English |url=https://www.waikato.ac.nz/__data/assets/pdf_file/0008/117476/Kenya-1962-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204114833/https://www.waikato.ac.nz/__data/assets/pdf_file/0008/117476/Kenya-1962-en.pdf |archive-date=4 February 2019 |access-date=2020-05-24}}</ref> === ස්වාධීනත්වය === [[File:Jomo_Kenyatta.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jomo_Kenyatta.jpg|වම|thumb|කෙන්යාවේ පළමු ජනාධිපති සහ ආරම්භක පියා, ජෝමෝ කෙන්යාටා]] ස්වදේශික කෙන්යානුවන් සඳහා ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට පළමු සෘජු මැතිවරණය 1957 දී සිදු විය. "මධ්‍යස්ථ" දේශීය ප්‍රතිවාදීන්ට බලය පැවරීමට බ්‍රිතාන්‍ය බලාපොරොත්තු වුවද, රජයක් පිහිටවූයේ ජෝමෝ කෙන්යාටාගේ කෙන්යාවේ අප්‍රිකානු ජාතික සංගමය (KANU) විසිනි. කෙන්යාවේ යටත් විජිතය සහ කෙන්යාවේ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය යන දෙකම 1963 දෙසැම්බර් 12 වන දින මුළු කෙන්යාවටම ප්‍රදානය කිරීමත් සමඟ අවසන් විය. එක්සත් රාජධානිය කෙන්යාවේ යටත් විජිතය මත ස්වෛරීභාවය ලබා දුන්නේය. සැන්සිබාර්හි සුල්තාන් යටත් විජිතයට නිදහස ලැබීමට සමගාමීව, කෙන්යාවේ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය ලබා ගැනීම නවත්වන බවට එකඟ විය, එවිට මුළු කෙන්යාවම එක් ස්වෛරී රාජ්‍යයක් බවට පත් වනු ඇත.<ref name="Kenneth Roberts-Wray 1966. P. 762">"Commonwealth and Colonial Law" by [[Kenneth Roberts-Wray]], London, Stevens, 1966. P. 762</ref><ref>HC Deb 22 November 1963 vol 684 cc1329-400 wherein the UK Under-Secretary of State for Commonwealth Relations and for the Colonies stated: "An agreement was then signed on the 8th October 1963, providing that on the date when Kenya became independent the territories comprising the Kenya Coastal Strip would become part of Kenya proper."</ref> මේ ආකාරයට එක්සත් රාජධානියේ 1963 කෙන්යාවේ නිදහස් පනත යටතේ කෙන්යාව ස්වාධීන රටක් බවට පත් විය. 1964 දෙසැම්බර් 12 වන දින කෙන්යාව "කෙන්යා ජනරජය" නමින් ජනරජයක් බවට පත් විය.<ref name="Kenneth Roberts-Wray 1966. P. 762" /> ඊට සමගාමීව, කෙන්යානු හමුදාව උතුරු මායිම් දිස්ත්‍රික්කයේ වාසය කරන වාර්ගික සෝමාලියානු කැරලිකරුවන්ට එරෙහිව ෂිෆ්ටා යුද්ධයට සටන් කළේය. 1967 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී අරුෂා සංදේශය අත්සන් කිරීමත් සමඟ සටන් විරාමයක් ඇති වූ නමුත් 1969 දක්වා සාපේක්ෂ අනාරක්ෂිත භාවය පැවතුනි.<ref name="Hogg1986">{{Cite journal|last=Hogg|first=Richard|year=1986|title=The New Pastoralism: Poverty and Dependency in Northern Kenya|url=https://archive.org/details/sim_africa-uk_1986_56_3/page/319|journal=Africa: Journal of the International African Institute|volume=56|issue=3|pages=319–333|doi=10.2307/1160687|jstor=1160687|s2cid=146312775}}</ref><ref name="Howell1968">{{Cite journal|last=Howell|first=John|date=May 1968|title=An Analysis of Kenyan Foreign Policy|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=6|issue=1|pages=29–48|doi=10.1017/S0022278X00016657|jstor=158675|s2cid=154605094}}</ref> තවදුරටත් ආක්‍රමණ අධෛර්යමත් කිරීම සඳහා, කෙන්යාව 1969 දී ඉතියෝපියාව සමඟ ආරක්ෂක ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර එය තවමත් ක්‍රියාත්මක වේ.<ref>{{Cite web |title=Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume E–6, Documents on Africa, 1973–1976 - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76ve06/d183 |access-date=2023-03-26 |website=history.state.gov}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabukuru |first=Wanjohi |date=2015-02-26 |title=The Kenya-Ethiopia Defence Pact: Is Somalia a pawn? |url=https://newafricanmagazine.com/10026/ |access-date=2023-03-26 |website=New African Magazine |language=en-GB}}</ref> === පළමු ජනාධිපතිකම === 1964 දෙසැම්බර් 12 දින, කෙන්යා ජනරජය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, ජොමෝ කෙන්යාටා කෙන්යාවේ ප්‍රථම ජනාධිපති බවට පත් විය.<ref>{{Cite web |last=Permanent Mission of the Republic of Kenya to the United Nations |year=2002 |title=Kenya at the United Nations |url=http://kenyaun.org/polhistory.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090608141216/http://kenyaun.org/polhistory.html |archive-date=8 June 2009 |access-date=15 February 2010 |publisher=Consulate General of Kenya in New York}}</ref> කෙන්යාටා යටතේ, දූෂණය රජය, සිවිල් සේවය සහ ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව පුරා පැතිර ගියේය. කෙන්යාටා සහ ඔහුගේ පවුලේ අය 1963 න් පසු මහා පරිමාණයෙන් දේපළ මිලදී ගැනීමෙන් ධනවත් වූ බැවින් මෙම දූෂණයට සම්බන්ධ විය. මධ්‍යම, රිෆ්ට් නිම්නය සහ වෙරළබඩ පළාත්වල ඔවුන් අත්පත් කර ගැනීම ඉඩම් නොමැති කෙන්යානුවන් අතර දැඩි කෝපයක් ඇති කළේය. දේපළ අත්පත් කර ගැනීමට ඇති නීතිමය හෝ පරිපාලනමය බාධා මඟහරවා ගැනීම සඳහා ඔහුගේ පවුල ඔහුගේ ජනාධිපති ධුරය භාවිතා කළේය. කෙන්යාටා පවුල වෙරළබඩ හෝටල් ව්‍යාපාරයේ ද විශාල වශයෙන් ආයෝජනය කළ අතර කෙන්යාටාට ලෙනාඩ් බීච් හෝටලය පුද්ගලිකව හිමි විය.<ref>{{Cite journal|last=Boone|first=Catherine|date=April 2012|title=Land Conflict and Distributive Politics in Kenya|url=https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/2152/19778/2/Boone_AfricanStudiesReview.pdf|journal=African Studies Review|volume=55|issue=1|pages=75–103|doi=10.1353/arw.2012.0010|issn=0002-0206|hdl-access=free|s2cid=154334560|hdl=2152/19778}}</ref> කෙන්යාවේ නිදහසේ 10 වසරක සංවත්සරයේදී කෙන්යාටාගේ මිශ්‍ර උරුමය ඉස්මතු විය. 1973 දෙසැම්බර් මාසයේ නිව් යෝර්ක් ටයිම්ස් පුවත්පතේ ලිපියක් කෙන්යාටාගේ නායකත්වය සහ කෙන්යාව ප්‍රායෝගිකවාදයේ සහ ගතානුගතිකත්වයේ ආකෘතියක් ලෙස ඉස්මතු වීම ගැන ප්‍රශංසා කළේය. කෙන්යාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 6.6%ක වාර්ෂික අනුපාතයකින් ඉහළ ගොස් ඇති අතර එය ජනගහන වර්ධන වේගය 3%ට වඩා වැඩිය.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1973/12/16/archives/kenya-10-years-independent-emerges-as-a-model-of-stability-the.html|title=Kenya, 10 Years Independent, Emerges as a Model of Stability (Published 1973)|last=Times|first=Charles Mohr Special to The New York|date=16 December 1973|work=The New York Times|access-date=19 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127081501/https://www.nytimes.com/1973/12/16/archives/kenya-10-years-independent-emerges-as-a-model-of-stability-the.html|archive-date=27 November 2020|url-status=live}}</ref> එහෙත් ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් ලිපියට ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් සම්බන්ධයෙන් ස්ථාවරත්වයේ පිරිවැය ප්‍රකාශ කිරීමෙනි. ඔගිංග ඔඩිංගා විසින් ආරම්භ කරන ලද විරුද්ධ පක්ෂය - කෙන්යා මහජන සංගමය (KPU) - 1969 දී තහනම් කරන ලදී කිසුමු සමූලඝාතනය සහ KPU නායකයින් තවමත් එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ ප්‍රකාශය බරපතල ලෙස උල්ලංඝනය කරමින් නඩු විභාගයකින් තොරව රඳවා තබා ගැනීමෙන් පසුවය.<ref name="sproul">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1974/01/16/archives/letters-to-the-editor-birth-rates-and-energy-use-the-questionable.html|title=Letters to the Editor (Published 1974)|date=16 January 1974|work=The New York Times|access-date=19 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130233151/https://www.nytimes.com/1974/01/16/archives/letters-to-the-editor-birth-rates-and-energy-use-the-questionable.html|archive-date=30 November 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 1974 |title=Amnesty International Annual Report 1973-1974. Available from |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011974ENGLISH.PDF |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121125801/https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011974ENGLISH.PDF |archive-date=21 January 2021 |access-date=19 November 2020}}</ref> කෙන්යාවේ ශිෂ්‍ය සංගමය, යෙහෝවා සාක්ෂිකරුවන් සහ සියලුම විරුද්ධ පක්ෂ නීති විරෝධී විය.<ref name="sproul" /> කෙන්යාටා 1978 අගෝස්තු 22 වන දින මිය යන තෙක්ම පාලනය කළේය.<ref>{{Cite journal|last=Ndegwa|first=Stephen N.|date=1999|title=Multi-Party Politics in Kenya: the Kenyatta and Moi States and the Triumph of the System in the 1992 Election (review)|journal=Africa Today|volume=46|issue=2|pages=146–148|doi=10.1353/at.1999.0008|issn=1527-1978|s2cid=145810474}}</ref> === මෝයි යුගය === [[File:Moi_and_Bush.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Moi_and_Bush.jpg|thumb|කෙන්යාවේ දෙවන ජනාධිපති ඩැනියෙල් අරප් මෝයි සහ 2001 ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව්. බුෂ්]] කෙන්යාටාගේ මරණයෙන් පසු ඩැනියෙල් අරප් මෝයි ජනාධිපති විය. ඔහු 1979, 1983 (ක්ෂණික මැතිවරණ) සහ 1988 දී පැවැත්වූ මැතිවරණවලදී නිතරගයෙන් තරග කරමින්, තනි පක්‍ෂ ව්‍යවස්ථාව යටතේ පැවැත්විණි. 1983 මැතිවරණය වසරකට පෙර පවත්වන ලද අතර එය 1982 අගෝස්තු 2 දින අසාර්ථක හමුදා කුමන්ත්‍රණයක සෘජු ප්‍රතිඵලයක් විය. 1982 කුමන්ත්‍රණය ප්‍රධාන වශයෙන් මෙහෙයවනු ලැබුවේ පහත් ශ්‍රේණියේ ගුවන් හමුදා සෙබළෙකු වන ජ්‍යෙෂ්ඨ පෞද්ගලික හෙසකියා ඔචුකා විසින් වන අතර එය ප්‍රධාන වශයෙන් රග දක්වන ලද්දේ ගුවන් හමුදාවේ බඳවාගත් පුද්ගලයින් විසිනි. ප්‍රවීණ සෝමාලියානු හමුදා නිලධාරියෙකු වූ ප්‍රධාන මාණ්ඩලික ප්‍රධානී මහමුද් මොහොමඩ් විසින් අණ දෙන ලද හමුදා විසින් එය ඉක්මනින් මර්දනය කරන ලදී.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=3MctAQAAIAAJ|page=12}}|title=Society|publisher=Nyamora Communications Limited|year=1992|page=12}}</ref> පොලිසියේ පැරාමිලිටරි අංශයක් වන සාමාන්‍ය සේවා ඒකකය (GSU) සහ පසුව සාමාන්‍ය පොලිසිය ද ඒවාට ඇතුළත් විය. 1980 ගරිස්සා සමූලඝාතනයට සමගාමීව, කෙන්යානු හමුදා 1984 දී වජිර් ප්‍රාන්තයේ සිවිල් වැසියන් දහස් ගණනකට එරෙහිව වාගල්ල සංහාරය සිදු කළහ. පසුව 2011 වර්ෂයේදී මෙම ම්ලේච්ඡ ක්‍රියාවන් පිළිබඳ නිල පරීක්ෂණයක් පැවැත්වීමට නියෝග කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12463001|title=Wagalla massacre: Raila Odinga orders Kenya probe|date=11 February 2011|access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622041516/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12463001|archive-date=22 June 2014|publisher=BBC|url-status=live}}</ref>{{clarify|What were the results of the probe?|date=December 2019}} 1988 දී පවත්වන ලද මැතිවරනය, මිලිලොන්ගෝ (පෝලිම්) ක්‍රමයේ ආගමනය සිදු වූ අතර, එහිදී ඡන්දදායකයින් රහස් ඡන්දයක් ප්‍රකාශ කිරීම වෙනුවට තම කැමති අපේක්ෂකයින් පිටුපස පෙළ ගැසිය යුතු විය.<ref>Harden, Blaine (25 February 1988) [https://web.archive.org/web/20110215084715/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html Many Voters Stay Home as Kenya Drops Secret Ballot in Parliamentary Election], ''[[The Washington Post]]''.</ref> මෙය ඉතා ප්‍රජාතන්ත්‍ර විරෝධී පාලන තන්ත්‍රයක උච්චතම අවස්ථාව ලෙස සලකනු ලැබූ අතර ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා පුලුල් උද්ඝෝෂණවලට තුඩු දුන්නේය. එක් දේශපාලන පක්ෂයකට පමණක් අවසර දුන් වගන්ති ඇතුළු මතභේදාත්මක වගන්ති කිහිපයක් ඊළඟ වසරවලදී වෙනස් කරන ලදී.<ref>{{Cite book|title=Handbook on Religious Liberty Around the World|publisher=The Rutherford Institute|editor-last=Moreno, Pedro C.|location=Charlottesville, VA|chapter=Kenya|chapter-url=http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629014936/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html|archive-date=29 June 2010|url-status=dead}}</ref> === බහු පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට සංක්‍රමණය වීම === 1991 දී, කෙන්යාව වසර 26 ක තනි පක්ෂ පාලනයකින් පසු බහු පක්ෂ දේශපාලන ක්‍රමයකට සංක්‍රමණය විය. 1992 ඔක්තෝම්බර් 28 වන දින මෝයි ඔහුගේ ධූර කාලය අවසන් වීමට මාස පහකට පෙර පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරියේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පාර්ලිමේන්තුවේ මෙන්ම ජනාධිපතිවරයාගේද සියලුම තේරීපත් ආසන සඳහා සූදානම් වීම ආරම්භ විය. මැතිවරණය පැවැත්වීමට නියමිතව තිබුණේ 1992 දෙසැම්බර් 7 වන දින, නමුත් ප්‍රමාදයන් නිසා එය දෙසැම්බර් 29 දක්වා කල් ගියේය. පාලක පක්ෂය වන KANU හැර, මැතිවරණ නියෝජනය කළ අනෙකුත් පක්ෂ අතර FORD Kenya සහ FORD Asili ඇතුළත් විය. මහා පරිමාණයෙන් විරුද්ධවාදීන් බිය ගැන්වීම් සහ මැතිවරණ නිලධාරීන්ට හිරිහැර කිරීම මෙම මැතිවරණය සනිටුහන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජනවාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය විසින් ප්‍රචාරණය කරන ලද ආර්ථික අර්බුදයක් ඇති වූයේ, බලය රඳවා ගැනීම සඳහා මැතිවරණ ප්‍රතිඵල වංචා කළ බවට ජනාධිපතිවරයාට චෝදනා එල්ල වීමෙනි.<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith.|first=Kyle|title=Politics of the independence of Kenya|date=1999|publisher=Macmillan|isbn=978-0333720080|oclc=795968156}}</ref><ref name="Goldsworthy">{{Cite journal|last=Goldsworthy|first=David|date=March 1982|title=Ethnicity and Leadership in Africa: the 'Untypical' Case of Tom Mboya|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_1982-03_20_1/page/107|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=1|pages=107–126|doi=10.1017/s0022278x00000082|issn=0022-278X|s2cid=154841201}}</ref><ref name="ParliamentKe">{{Cite web |title=KENYA: parliamentary elections National Assembly, 1992 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2167_92.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817091746/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2167_92.htm |archive-date=17 August 2018 |access-date=29 January 2019 |website=archive.ipu.org}}</ref> මෙම මැතිවරණය කෙන්යාවේ සන්ධිස්ථානයක් වූයේ එය මෝයිගේ නායකත්වයේ අවසානය සහ KANU පාලනයේ ආරම්භය සනිටුහන් කළ බැවිනි. මෝයි ජනාධිපති ධුරය රඳවා ගත් අතර ජෝර්ජ් සයිටෝටි උප ජනාධිපති විය. එය බලයේ රැඳී සිටියද, KANU ආසන 100ක් දිනාගත් අතර විරුද්ධ පක්ෂ හයකට ආසන 88ක් අහිමි විය.<ref name="Keith" /><ref name="ParliamentKe" /> වසර 25කට වැඩි KANU පාලනයෙන් පසු 1992 මැතිවරණය බහු පක්ෂ දේශපාලනයේ ආරම්භය සනිටුහන් කළේය.<ref name="Keith" /> මැතිවරනයෙන් පසු ඇති වූ ගැටුම් වලින් පසුව, මිනිසුන් 5,000 ක් මිය ගිය අතර තවත් 75,000 ක් ඔවුන්ගේ නිවෙස්වලින් අවතැන් විය.<ref>{{Cite web |date=19 July 2007 |title=Clashes, elections and land – church keeps watch in Molo |url=http://www.irinnews.org/report/73319/kenya-clashes-elections-and-land-church-keeps-watch-molo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217115300/http://www.irinnews.org/report/73319/kenya-clashes-elections-and-land-church-keeps-watch-molo |archive-date=17 December 2017 |access-date=29 January 2019 |website=IRIN}}</ref> ඉදිරි වසර පහ තුළ ඉදිරි මැතිවරණ සඳහා සූදානම් වීම සඳහා දේශපාලන සන්ධාන රැසක් ගොඩනැගුණි. 1994 දී, ජරමෝගි ඔගිංග ඔඩිංගා මිය ගිය අතර, එක්සත් ජාතික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සන්ධානය නමින් නව පක්ෂයක් පිහිටුවීම සඳහා සභාග කිහිපයක් ඔහුගේ FORD කෙන්යා පක්ෂයට එක් විය. මේ පක්ෂය නොගැලපීම්වලින් පීඩා වින්දා. 1995 දී රිචඩ් ලීකී විසින් Safina පක්ෂය පිහිටුවා ගත් නමුත් 1997 නොවැම්බර් වන තෙක් එය ලියාපදිංචි කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.<ref name="BBCKenyaHist">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13682176|title=Kenya profile|date=31 January 2018|access-date=29 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130010047/https://www.bbc.com/news/world-africa-13682176|archive-date=30 January 2019|url-status=live}}</ref> 1996 දී KANU විසින් මෝයිට තවත් වාරයක් සඳහා ජනාධිපතිව සිටීමට අවසර දීම සඳහා ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කරන ලදී. පසුව, මෝයි නැවත තේරී පත්වීමට ඉදිරිපත් වූ අතර 1997 දී 5 වැනි වාරයක් ජයග්‍රහණය කළේය.<ref>{{Cite web |title=Kenya History Timeline – historic overview of Kenya, Africa |url=https://crawfurd.dk/africa/kenya_timeline.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223160656/https://crawfurd.dk/africa/kenya_timeline.htm |archive-date=23 December 2018 |access-date=29 January 2019 |website=Crawfurd Homepage}}</ref> ඔහුගේ ජයග්‍රහණය ඔහුගේ ප්‍රධාන විරුද්ධවාදීන් වන කිබාකි සහ ඔඩින්ගා විසින් වංචනික ක්‍රියාවක් ලෙස දැඩි ලෙස විවේචනය කරන ලදී.<ref name="BBCKenyaHist" /><ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last=Anderson|first=David M.|year=2003|title=Kenya's Elections 2002 – The Dawning of a New Era?|url=https://archive.org/details/sim_african-affairs_2003-04_102_407/page/331|journal=African Affairs|volume=102|issue=407|pages=331–342|doi=10.1093/afraf/adg007}}</ref> මෙම ජයග්‍රහණයෙන් පසුව මෝයිට තවත් ජනාධිපති ධූර කාලයක් ව්‍යවස්ථාපිතව තහනම් විය. 1998 සිට, ඔහු උහුරු කෙන්යාටා 2002 මැතිවරණයෙන් තේරී පත් කර ගැනීම සඳහා රටේ අනුප්‍රාප්තික දේශපාලනයට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළේය.<ref>{{Cite web |last=AfricaNews |date=25 October 2017 |title=A look at Kenya's elections history since independence in 1964 |url=http://www.africanews.com/2017/10/25/a-look-at-kenya-s-elections-history-since-independence-in-1964/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130000204/http://www.africanews.com/2017/10/25/a-look-at-kenya-s-elections-history-since-independence-in-1964/ |archive-date=30 January 2019 |access-date=29 January 2019 |website=Africanews}}</ref> === ජනාධිපති කිබාකි සහ නව ව්‍යවස්ථාවකට මාවත === උහුරු කෙන්යාටා විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට මෝයිගේ සැලසුම අසාර්ථක වූ අතර, විපක්ෂ සන්ධානය වන "ජාතික රේන්බෝ කෝලිෂන්" (NARC) සඳහා තරඟ වදින ම්වායි කිබාකි ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. ඩේවිඩ් ඇන්ඩර්සන් (2003) වාර්තා කරන්නේ මැතිවරණය දේශීය හා ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් විසින් නිදහස් හා සාධාරණ ලෙස විනිශ්චය කරන ලද අතර, කෙන්යාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පරිණාමයේ හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් සනිටුහන් කළ බව පෙනේ.<ref name="ReferenceA" /> 2005 දී, කෙන්යාවේ වැසියන් 1963 නිදහස් ව්‍යවස්ථාව වෙනුවට නව ව්‍යවස්ථාවක් ගෙන ඒමේ සැලසුම ප්‍රතික්ෂේප කළහ.<ref>{{Cite web |title=Of Oranges and Bananas: The 2005 Kenya Referendum on the Constitution |url=http://www.cmi.no/publications/2368-of-oranges-and-bananas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512022757/http://www.cmi.no/publications/2368-of-oranges-and-bananas |archive-date=12 May 2016 |access-date=13 May 2016 |website=CMI – Chr. Michelsen Institute}}</ref> එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2007 මැතිවරණය පැවැත්වුණේ පැරණි ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් ක්‍රියා පටිපාටිය අනුව ය. කිබාකි දේශපාලන හා වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වයට ගොදුරු වූ ඉතා තරඟකාරී මැතිවරණවලදී නැවත තේරී පත් විය. ප්‍රධාන විපක්ෂ නායක රයිලා ඔඩිංගා කියා සිටියේ මැතිවරණය දූෂණය වූ බවත් ඔහු නිවැරදිව තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා බවත්ය. ඉන් අනතුරුව ඇති වූ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාවලින් පුද්ගලයන් 1500ක් මිය ගිය අතර තවත් ලක්ෂ 6ක් අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූ අතර එය කෙන්යාවේ පැවති දරුණුතම පශ්චාත් මැතිවරණ ප්‍රචණ්ඩත්වය බවට පත් විය. මිනිසුන්ගේ මරණය සහ අවතැන් වීම නැවැත්වීම සඳහා, කිබාකි සහ ඔඩින්ගා එක්ව වැඩ කිරීමට එකඟ වූ අතර, පසුව අගමැති තනතුරක් ද ලබා ගත්හ.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7344816.stm|title=Deal to end Kenyan crisis agreed|date=12 April 2008|access-date=29 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415174110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7344816.stm|archive-date=15 April 2008|url-status=live}}</ref> මෙමගින් ඔඩිංගා කෙන්යාවේ දෙවන අගමැති විය. 2010 ජූලි මාසයේදී, කෙන්යාව නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාව තුළ නව නැගෙනහිර අප්‍රිකානු පොදු වෙළඳපොල පිහිටුවීමට අනෙකුත් නැගෙනහිර අප්‍රිකානු රටවල් සමඟ හවුල් විය.<ref>{{Cite news|url=https://af.reuters.com/article/kenyaNews/idAFLDE65T2AJ20100701|title=FACTBOX-East African common market begins|date=1 July 2010|work=Reuters|access-date=29 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100708233236/http://af.reuters.com/article/kenyaNews/idAFLDE65T2AJ20100701|archive-date=8 July 2010|url-status=dead}}</ref> 2011 දී කෙන්යාව අල්-ෂබාබ් ත්‍රස්ත කණ්ඩායමට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා සෝමාලියාවට හමුදා යැවීමට පටන් ගත්තේය.<ref>{{Cite web |date=14 March 2012 |title=The Standard {{!}} Online Edition :: Somalia government supports Kenyan forces' mission |url=http://www.standardmedia.co.ke/agriculture/InsidePage.php?id=2000045933&cid=4& |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314153558/http://www.standardmedia.co.ke/agriculture/InsidePage.php?id=2000045933&cid=4& |archive-date=14 March 2012 |access-date=29 January 2019}}</ref> වර්ෂ 2011 මැද භාගයේදී, වසර 60කට පසුව නැඟෙනහිර අප්‍රිකාවේ දරුණුතම නියඟය ඇති කළේ අඛණ්ඩව මඟ හැරුණු වැසි සමයන් දෙකකි. වයඹදිග තුර්කානා ප්‍රදේශය විශේෂයෙන්ම බලපෑමට ලක් වූ අතර,<ref name="RedCross">{{Cite web |last=Koech, Dennis |date=25 July 2011 |title=Red Cross warns of catastrophe in Turkana |url=http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104173650/http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archive-date=4 January 2012 |access-date=7 August 2011 |publisher=Kbc.co.ke}}</ref> එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රාදේශීය පාසල් වසා දමන ලදී.<ref name="Kscafthit">{{Cite web |date=28 July 2011 |title=Kenya: schools close as famine takes hold in Turkana |url=http://www.indcatholicnews.com/news.php?viewStory=18686 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019172150/http://www.indcatholicnews.com/news.php?viewStory=18686 |archive-date=19 October 2011 |access-date=7 August 2011 |publisher=Indcatholicnews.com}}</ref> සම්බන්ධීකරණ සහන කටයුතු හේතුවෙන් 2012 මුල් භාගය වන විට අර්බුදය අවසන් වූ බව වාර්තා විය. ආධාර ආයතන පසුව ඔවුන්ගේ අවධාරණය වාරිමාර්ග ඇළවල් හෑරීම සහ ශාක බීජ බෙදා හැරීම ඇතුළු ප්‍රතිසාධන මුලපිරීම් වෙත යොමු කරන ලදී.<ref name="Unsfisiobrr">Gettleman, Jeffrey (3 February 2012) [https://www.nytimes.com/2012/02/04/world/africa/un-says-famine-in-somalia-is-over-but-risks-remain.html U.N. Says Famine in Somalia Is Over, but Risks Remain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107082519/http://www.nytimes.com/2012/02/04/world/africa/un-says-famine-in-somalia-is-over-but-risks-remain.html|date=7 November 2016}}. ''The New York Times''.</ref> 2010 අගෝස්තු මාසයේදී කෙන්යානුවන් ජනමත විචාරණයක් පවත්වා නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කළ අතර එමඟින් ජනාධිපති බලතල සීමා කර මධ්‍යම රජය බෙදා හරින ලදී.<ref name="BBCKenyaHist" /> නව ව්‍යවස්ථාව සම්මත වීමෙන් පසුව, කෙන්යාව ජනාධිපති නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයක් බවට පත් වූ අතර, එමඟින් කෙන්යාවේ ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වන අතර බහු-පක්ෂ පද්ධතියක ද වේ. විධායක බලතල ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන්නේ පාර්ලිමේන්තුවෙන් පිටතින් තෝරාගත් පුද්ගලයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කැබිනට් මණ්ඩලයක සභාපතිත්වය දරන ජනාධිපතිවරයා ප්‍රමුඛ විධායක බලතල මගින් බව ද නව ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වේ. ව්‍යවස්ථාදායක බලය ඇත්තේ පාර්ලිමේන්තුවට පමණි. අධිකරණය විධායකයෙන් සහ ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් ස්වාධීනයි. === කෙන්යාටා ජනාධිපති === [[File:Uhuru_Kenyatta.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Uhuru_Kenyatta.png|alt=Uhuru Kenyatta in 2014|thumb|201x201පික්|උහුරු කෙන්යාටා 2014 දී]] කිබාකිගේ ධුර කාලය 2013 දී අවසන් වූ පසු, 2010 ව්‍යවස්ථාව සම්මත වීමෙන් පසු කෙන්යාව එහි පළමු මහ මැතිවරණය පැවැත්වීය. විපක්ෂ නායක රයිලා ඔඩිංගා විසින් පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කිරීමට තුඩු දුන් මතභේදාත්මක මැතිවරණ ප්‍රතිඵලයකින් උහුරු කෙන්යාටා ජයග්‍රහණය කළේය. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය මැතිවරණ ප්‍රතිඵල අනුමත කළ අතර කෙන්යාටා සිය ධුර කාලය ආරම්භ කළේ විලියම් රූටෝ නියෝජ්‍ය ජනාධිපති ලෙසිනි. මෙම තීන්දුව තිබියදීත්, ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ ප්‍රධානියා ජනාධිපතිවරයාගේ බලතල පරීක්ෂා කළ හැකි ප්‍රබල ආයතන ලෙස සැලකේ.<ref>{{Cite web |title=Supreme Court upholds Uhuru's election as president |url=https://www.nation.co.ke/news/politics/1064-1734782-jlg2e7/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130055614/https://www.nation.co.ke/news/politics/1064-1734782-jlg2e7/index.html |archive-date=30 January 2019 |access-date=29 January 2019 |website=Daily Nation}}</ref> 2017 දී කෙන්යාටා තවත් මතභේදාත්මක මැතිවරණයකින් දෙවන වරටත් බලයට පත් විය. ඔඩින්ගා නැවතත් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට ප්‍රතිඵල පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කරමින්, ස්වාධීන මැතිවරණ හා සීමා නිර්ණ කොමිසම මැතිවරණ වැරදි ලෙස කළමනාකරණය කිරීම සහ කෙන්යාටා සහ ඔහුගේ පාර්ශවය වංචා කළ බවට චෝදනා කළේය. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය මැතිවරණ ප්‍රතිඵල අවලංගු කළේ අප්‍රිකාවේ සුවිශේෂී තීන්දුවක් බවට පත් වූ අතර ජනාධිපතිවරණ ප්‍රතිඵල අවලංගු කළ ලෝකයේ ඉතා සුළු තීන්දුවක් බවට පත් විය.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/25/kenya-presidential-election-rerun-to-go-ahead-supreme-court|title=Kenya election rerun to go ahead after court fails to rule on delay|last=Burke|first=Jason|date=25 October 2017|work=The Guardian|access-date=29 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128001939/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/25/kenya-presidential-election-rerun-to-go-ahead-supreme-court|archive-date=28 January 2019|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref> මෙම තීන්දුව ස්වාධීන ආයතනයක් ලෙස ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ ස්ථාවරය තහවුරු කළේය.<ref>{{Cite web |date=September 2017 |title=Kenya court decision demonstrates respect for rule of law {{!}} IDLO |url=https://www.idlo.int/kenya-court-decision-demonstrates-respect-rule-of-law |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130110210/https://www.idlo.int/kenya-court-decision-demonstrates-respect-rule-of-law |archive-date=30 January 2019 |access-date=29 January 2019 |website=idlo.int}}</ref> එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, කෙන්යාවේ ජනාධිපති ධූරය සඳහා දෙවන වටයේ මැතිවරන පැවති අතර, අක්‍රමිකතා සඳහන් කරමින් ඔඩිංගා සහභාගී වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් පසුව කෙන්යාටා ජයග්‍රාහකයා බවට පත් විය.<ref>{{Cite web |last=Team |first=Standard |title=President Uhuru Kenyatta declared winner of repeat presidential election |url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001258851/uhuru-kenyatta-wins-repeat-election-with-7-4-million-votes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130000122/https://www.standardmedia.co.ke/article/2001258851/uhuru-kenyatta-wins-repeat-election-with-7-4-million-votes |archive-date=30 January 2019 |access-date=29 January 2019 |website=The Standard}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/30/world/africa/kenya-election-kenyatta-odinga.html|title=President Uhuru Kenyatta declared winner of repeat presidential election|last=Moore|first=Jina|date=30 October 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=29 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725033311/https://www.nytimes.com/2017/10/30/world/africa/kenya-election-kenyatta-odinga.html|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> 2018 මාර්තු මාසයේදී, කෙන්යාටා සහ ඔහුගේ දිගුකාලීන ප්‍රතිවාදියා වූ ඔඩිංගා අතර ඓතිහාසික අතට අත දීමක් මගින් ආර්ථික වර්ධනය සහ ස්ථාවරත්වය වැඩි වීමත් සමඟ සංහිඳියාවේ කාල පරිච්ඡේදයක් සංඥා කළේය.<ref>{{Cite web |last=Wilson |first=Tom |date=1 November 2019 |title=Handshake ends crisis and leads to signs of progress in Kenya |url=https://www.ft.com/content/59339450-d555-11e9-8d46-8def889b4137 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514095330/https://www.ft.com/content/59339450-d555-11e9-8d46-8def889b4137 |archive-date=14 May 2021 |access-date=27 June 2021 |website=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-05-31 |title=The Handshake that Shaped a Nation |url=https://kenyaconnection.org/the-handshake-that-shaped-a-nation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423095259/https://kenyaconnection.org/the-handshake-that-shaped-a-nation/ |archive-date=23 April 2021 |access-date=2021-06-21 |website=Kenya Connection |language=en-US}}</ref> 2019 සහ 2021 අතර, කෙන්යාවේ ව්‍යවස්ථාවේ ප්‍රධාන වෙනස්කම් ප්‍රවර්ධනය කිරීමට කෙන්යාටා සහ ඔඩිංගා ඒකාබද්ධ ප්‍රයත්නයන්, "බිල්ඩින් බ්‍රිජ්ස් ඉනිෂිටිව්" (බීබීඅයි) යනුවෙන් ලේබල් කරන ලද අතර, ඔවුන්ගේ ප්‍රයත්නයන් ඇතුළත් කිරීම වැඩිදියුණු කිරීම සහ රටේ ජයග්‍රාහකයින්-ගැනීමේ ක්‍රමය ජය ගැනීම බව පවසති. බොහෝ විට පශ්චාත් මැතිවරණ ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු විය.<ref name="bbi_blocked_2021_05_14_bbc">Omondi, Ferdinand: [https://www.bbc.com/news/world-africa-57094387 "Kenya's BBI blocked in scathing court verdict for President Kenyatta,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514132005/https://www.bbc.com/news/world-africa-57094387|date=14 May 2021}} May 14, 2021, [[BBC News]] (Africa), retrieved May 14, 2021</ref><ref name="kenyan_court_2021_05_13_reuters">Miriri, Duncan: [https://www.reuters.com/article/us-kenya-politics-idAFKBN2CU24L "Kenyan court slams brakes on president's constitutional changes,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514144827/https://www.reuters.com/article/us-kenya-politics-idAFKBN2CU24L|date=14 May 2021}} May 13, 2021, [[Reuters News Service]], retrieved May 14, 2021</ref> BBI යෝජනාව මගින් ව්‍යවස්ථාදායක සහ විධායක ශාඛා පුළුල් කිරීම, නියෝජ්‍යවරුන් දෙදෙනෙකු සහ නිල විපක්ෂ නායකවරයෙකු සහිත අගමැතිවරයෙකු නිර්මාණය කිරීම, තේරී පත් වූ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් අතරින් කැබිනට් අමාත්‍යවරුන් තෝරා ගැනීම දක්වා ආපසු හැරවීම, 70 දක්වා පිහිටුවීම ඉල්ලා සිටියේය. නව මැතිවරණ කොට්ඨාශ, සහ පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් නොවූ මන්ත්‍රීවරුන් 300ක් දක්වා එකතු කිරීම ("තහවුරු කිරීමේ ක්‍රියා" සැලැස්මක් යටතේ).<ref name="bbi_blocked_2021_05_14_bbc" /><ref name="kenyan_court_2021_05_13_reuters" /> විවේචකයින් මෙය දුටුවේ දේශපාලන රාජවංශවලට විපාක දීමට සහ නියෝජ්‍ය ජනාධිපති විලියන් රූටෝගේ (ඊළඟ ජනාධිපති ධුරය සඳහා ඔඩිංගාගේ ප්‍රතිවාදියා) උත්සාහයන් මොට කිරීමට සහ ණය බරින් පෙළෙන රටට සුවිශේෂී වියදමක් දරා රජය පුම්බා ගැනීමේ අනවශ්‍ය ප්‍රයත්නයක් ලෙසය.<ref name="bbi_blocked_2021_05_14_bbc" /><ref name="kenyan_court_2021_05_13_reuters" /> අවසානයේදී, 2021 මැයි මාසයේදී, කෙන්යානු මහාධිකරණය BBI ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රයත්නය ව්‍යවස්ථා විරෝධී බව තීන්දු කළේය, මන්ද එය සැබවින්ම ජනප්‍රිය මුලපිරීමක් නොව එය රජයේ උත්සාහයක් විය.<ref name="bbi_blocked_2021_05_14_bbc" /><ref name="kenyan_court_2021_05_13_reuters" /> උසාවිය කෙන්යාටාගේ උත්සාහය දැඩි ලෙස විවේචනය කළේය, ඔහුට නඩු පැවරීමට, පුද්ගලිකව හෝ දෝෂාභියෝගයට හේතු දැක්වීය (BBI සම්මත කර ඇති පාර්ලිමේන්තුව එය කිරීමට ඉඩ නොතිබුණද). මෙම තීන්දුව කෙන්යාටා (ඉක්මනින් ධූරයෙන් ඉවත් වීමට) සහ ඔඩිංගා (ජනාධිපති ධුරය අපේක්ෂා කිරීමට අපේක්ෂා කරන) යන දෙපිරිසටම විශාල පරාජයක් ලෙස සැලකේ, නමුත් ඔඩිංගාගේ අනාගත ජනාධිපතිවරණ ප්‍රතිවාදියා වන රූටෝට එය ආශීර්වාදයක් විය.<ref name="bbi_blocked_2021_05_14_bbc" /><ref name="kenyan_court_2021_05_13_reuters" /> 2021 අගෝස්තු 20 දින, BBI ලේකම් කාර්යාලය විසින් අභියාචනය කරන ලද 2021 මැයි මස මහාධිකරණ තීන්දුව කෙන්යාවේ අභියාචනාධිකරණය නැවතත් තහවුරු කළේය.<ref>{{Cite web |date=20 August 2021 |title=Kenyan court rejects disputed bid to change constitution |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/20/kenyan-court-rejects-disputed-bid-to-change-constitution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826074033/https://www.aljazeera.com/news/2021/8/20/kenyan-court-rejects-disputed-bid-to-change-constitution |archive-date=26 August 2021 |access-date=27 August 2021 |website=Aljazeera}}</ref> === රූටෝ සභාපතිත්වය === 2022 අගෝස්තුවදී, නියෝජ්‍ය ජනාධිපති විලියම් රූටෝ ජනාධිපතිවරණයෙන් යන්තම් ජයග්‍රහණය කළේය. ඔහු 50.5% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත්තේය. ඔහුගේ ප්‍රධාන ප්‍රතිවාදියා වූ රයිලා ඔඩිංගා 48.8% ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත්තේය.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62554210|title=Kenya election result: William Ruto wins presidential poll|date=15 August 2022|work=BBC News}}</ref> 2022 සැප්තැම්බර් 13 දින, විලියම් රූටෝ කෙන්යාවේ පස්වන ජනාධිපතිවරයා ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/william-ruto-be-sworn-kenyas-president-2022-09-13/|title=William Ruto sworn in as Kenya's fifth president|last1=Obulutsa|first1=George|date=13 September 2022|work=Reuters|last2=Mersie|first2=Ayenat|language=en}}</ref> == භූගෝලය == [[File:Un-kenya.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Un-kenya.png|thumb|කෙන්යාවේ සිතියමක්]] [[File:Koppen-Geiger_Map_KEN_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_KEN_present.svg|thumb|කෙන්යාවේ Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණ සිතියම]] වර්ග කිලෝමීටර 580,367 (වර්ග සැතපුම් 224,081),<ref name="cia3">{{Cite web |last=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |year=2012 |title=Kenya |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124224025/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |archive-date=24 January 2021 |access-date=28 May 2013 |website=[[The World Factbook]]}}</ref> කෙන්යාව ලොව 47 වැනි විශාලතම රට වේ (මැඩගස්කරයෙන් පසු). එය අක්ෂාංශ 5°N සහ 5°S අතරත් දේශාංශ 34° සහ 42°E අතරත් පිහිටයි. ඉන්දියන් සාගරයේ වෙරළ තීරයේ සිට, පහත් තැනිතලා මධ්‍යම කඳුකරයට නැඟී ඇති අතර ඒවා මහා රිෆ්ට් නිම්නය මගින් බෙදී ඇති අතර, වික්ටෝරියා විල අවට සහ නැඟෙනහිර දෙසින් සාරවත් සානුව දෙපස පිහිටා ඇත.<ref>{{Cite book|last1=Murayama|first1=Yuji|url=https://books.google.com/books?id=C_6ODgAAQBAJ&dq=Kenya+fertile+plateau+east&pg=PA296|title=Urban Development in Asia and Africa: Geospatial Analysis of Metropolises|last2=Kamusoko|first2=Courage|last3=Yamashita|first3=Akio|last4=Estoque|first4=Ronald C.|date=2017-03-29|publisher=Springer|isbn=978-981-10-3241-7|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Stokes|first=Jamie|url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=Kenya+fertile+plateau+east&pg=PA364|title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2676-0|language=en}}</ref> කෙන්යානු කඳුකරය අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම සාර්ථක කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයකි.<ref name=":02">{{Cite book|last=CIA|title=The World Factbook|publisher=Potomac Books, Inc.|year=2010|isbn=978-1-59797-541-4|page=336}}</ref> කෙන්යා කන්ද, මීටර් 5,199 (අඩි 17,057) ක උසකට ළඟා වන අතර ග්ලැසියර ඇති ස්ථානය යනු කෙන්යාවේ උසම ස්ථානය වන අතර මහාද්වීපයේ දෙවන උසම කඳු මුදුනයි: යි. කිලිමන්ජාරෝ කන්ද (මීටර් 5,895 හෝ අඩි 19,341) කෙන්යාවේ සිට ටැන්සානියානු දේශ සීමාවට දකුණින් දැකිය හැකිය. === දේශගුණය === කෙන්යාවේ දේශගුණය වෙරළ තීරයේ නිවර්තන කලාපයේ සිට රටෙහි උතුරු සහ ඊසානදිග ප්‍රදේශවල ශුෂ්ක දේශගුණය දක්වා වෙනස් වේ. මෙම ප්‍රදේශයට සෑම මසකම විශාල හිරු රශ්මියක් ලැබේ. එය සාමාන්‍යයෙන් ඉහළ උන්නතාංශවල අභ්‍යන්තරයේ රාත්‍රියේදී සහ උදේ පාන්දර සිසිල් වේ. "දිගු වැසි" සමය මාර්තු/අප්‍රේල් සිට මැයි/ජුනි දක්වා පවතී. "කෙටි වැසි" සමය ඔක්තෝබර් සිට නොවැම්බර්/දෙසැම්බර් දක්වා සිදු වේ. වර්ෂාපතනය සමහර විට අධික වන අතර බොහෝ විට දහවල් සහ සවස් කාලයේ ඇද හැලෙයි. දේශගුණික විපර්යාස වර්ෂාපතන කාලපරිච්ඡේදයේ ස්වභාවික රටාව වෙනස් කිරීම, කෙටි වර්ෂාපතනයේ දිගුවක් ඇති කරයි, එය ගංවතුර ඇති කරයි,<ref>{{Cite book|last=Salih|first=Mohamed|title=Local Climate Change and Society|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9780415627153|page=119}}</ref> සහ නියඟ චක්‍රය සෑම වසර දහයක සිට වාර්ෂික සිදුවීම් දක්වා අඩු කිරීම, 2008-09 වැනි දැඩි නියඟ ඇති කරයි.<ref>{{Cite book|last1=Peck|first1=Dannele E.|title=Climate Variability and Water Dependent Sectors: Impacts and Potential Adaptations|last2=Peterson|first2=Jeffrey M.|publisher=Routledge|year=2015|isbn=978-1-317-61427-2}}</ref> නිවර්තන වර්ෂාපතනයේ මෙම මාස පුරා උෂ්ණත්වය ඉහළ මට්ටමක පවතී. උණුසුම්ම කාලය පෙබරවාරි සහ මාර්තු වන අතර එය දිගු වැසි සමය දක්වා දිවෙන අතර ශීතලම කාලය අගෝස්තු මැද දක්වා ජූලි මාසයේදී පවතී.<ref name=":3">{{Cite web |title=Kenya climate: average weather, temperature, precipitation, best time |url=https://www.climatestotravel.com/climate/kenya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802230142/https://www.climatestotravel.com/climate/kenya |archive-date=2 August 2020 |access-date=2020-01-15 |website=climatestotravel.com}}</ref> === වන ජීවී === කෙන්යාවේ මසායි මාරා ඇතුළු වනජීවී වාසස්ථාන සඳහා සැලකිය යුතු භූමි ප්‍රදේශයක් ඇත, එහිදී නිල් වනජීවී සහ අනෙකුත් බෝවිඩ් මහා පරිමාණ වාර්ෂික සංක්‍රමණයකට සහභාගී වේ. මාර ගඟ හරහා සංක්‍රමණය වීමට වල් මී මැස්සන් මිලියනයකට වඩා සහ සීබ්‍රා 200,000 ක් සහභාගී වේ.<ref>{{Cite web |date=19 January 2012 |title=Wildebeest Migration |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/wildebeest-migration/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612175545/http://nationalgeographic.org/media/wildebeest-migration/ |archive-date=12 June 2016 |access-date=13 May 2016 |website=National Geographic Society}}</ref> අප්‍රිකාවේ "බිග් ෆයිව්" ක්‍රීඩා සතුන්, එනම් සිංහයා, දිවියා, මී හරකා, රයිනෝසිරස් සහ අලියා, කෙන්යාවේ සහ විශේෂයෙන් මසායි මාරාහි සොයාගත හැකිය. අනෙකුත් වන සතුන්, උරගයින් සහ පක්ෂීන්ගේ සැලකිය යුතු ජනගහනයක් රටේ ජාතික වනෝද්‍යාන සහ ක්‍රීඩා රක්ෂිතවල සොයාගත හැකිය. වාර්ෂික සත්ව සංක්‍රමණය ජුනි සහ සැප්තැම්බර් අතර සිදු වන අතර මිලියන ගණනක් සතුන් සහභාගී වන අතර වටිනා විදේශීය සංචාරක ආකර්ෂණයක් ඇත. වනජීවී සතුන් මිලියන දෙකක් අසල්වැසි ටැන්සානියාවේ සෙරෙන්ගෙටි සිට කෙන්යාවේ මසායි මාරා<ref>{{Cite web |last=Bashir |first=Hanif |title=Masai Mara Safari – The Migration &#124; Tour Packages |url=https://www.kenyatraveltips.com/masai-mara-safari/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302014643/https://www.kenyatraveltips.com/masai-mara-safari/ |archive-date=2 March 2021 |access-date=3 March 2021}}</ref> දක්වා කිලෝමීටර් 2,900 (සැතපුම් 1,802) දුරක්, නිරන්තර දක්ෂිණාවර්තව, ආහාර සහ ජල සැපයුම් සොයමින් සංක්‍රමණය වේ. මෙම සෙරෙන්ගෙටි සංක්‍රමණය වන වල්ඩීබීස්ට් අප්‍රිකාවේ ස්වභාවික පුදුම හත අතරට ලැයිස්තුගත කර ඇත.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/tanzania/7824876/New-road-threatens-Africas-wonder-of-the-world-wildebeest-migration.html|title=New road threatens Africa's 'wonder of the world' wildebeest migration|last=Pflanz|first=Mike|date=2010-06-13|work=Daily Telegraph|access-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115133738/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/tanzania/7824876/New-road-threatens-Africas-wonder-of-the-world-wildebeest-migration.html|archive-date=15 January 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|url-status=live}}</ref> කෙන්යාවේ 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 4.2/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 133 වැනි ස්ථානයට පත් විය.<ref name="FLII-Supplementary">{{Cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|pmc=7723057|pmid=33293507|doi-access=free|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> == රජය සහ දේශපාලනය == [[File:Mwai_Kibaki,_October_2003.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mwai_Kibaki,_October_2003.jpg|thumb|කෙන්යාවේ තුන්වන ජනාධිපති, ම්වායි කිබාකි]] කෙන්යාව බහු-පක්ෂ පද්ධතියක් සහිත ජනාධිපති නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයකි. ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා මෙන්ම රජයේ ප්‍රධානියා ද වේ. විධායක බලය ක්‍රියාත්මක වන්නේ රජය විසිනි. ව්‍යවස්ථාදායක බලය රජයට සහ ජාතික සභාවට සහ සෙනෙට් සභාවට පැවරී ඇත. අධිකරණය විධායකයෙන් සහ ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් ස්වාධීනයි. විශේෂයෙන්ම හිටපු ජනාධිපති ඩැනියෙල් අරප් මෝයි ගේ පාලන සමය තුළ විධායකය වැඩි වැඩියෙන් අධිකරණයේ කටයුතුවලට මැදිහත් වීම ගැන කනස්සල්ල වැඩි වෙමින් පවතී.<ref>{{Cite web |last=Novak |first=Andrew |title=The Criminal Justice System and Eroding Democracy After Independence – Page 12 |url=http://racism.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1448:mandatorydeathpenalty03&catid=140&Itemid=155&showall=&limitstart=11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603102544/http://racism.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1448:mandatorydeathpenalty03&catid=140&Itemid=155&showall=&limitstart=11 |archive-date=3 June 2016 |access-date=13 May 2016 |website=racism.org}}</ref> ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් හි දූෂණ සංජානන දර්ශකයට (CPI) අනුව කෙන්යාවේ දූෂණ ඉහළ මට්ටමක පවතී, එය විවිධ රටවල රාජ්‍ය අංශයේ දූෂණයේ ව්‍යාප්තිය මැන බැලීමට උත්සාහ කරයි. 2019 දී, ජාතිය දර්ශකයේ රටවල් 180 න් 137 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර, ලකුණු 100 න් 28 ක් ලබා ගත්තේය.<ref>{{Cite web |title=Corruption Perceptions Index 2019 |url=https://www.transparency.org/cpi2019?/news/feature/cpi-2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190641/https://www.transparency.org/cpi2019?%2Fnews%2Ffeature%2Fcpi-2019 |archive-date=12 May 2020 |access-date=20 February 2020 |website=transparency.org |publisher=[[Transparency International]]}}</ref> නමුත් කෙන්යානු රජයෙන් දූෂණය මැඩලීම සම්බන්ධයෙන් තරමක් වැදගත් වර්ධනයන් කිහිපයක් තිබේ, උදාහරණයක් ලෙස නව සහ ස්වාධීන ආචාර ධර්ම සහ දූෂණ විරෝධී කොමිසමක් (EACC) පිහිටුවීම.<ref>{{Cite web |title=Business Corruption in Kenya |url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/kenya/business-corruption-in-kenya.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406012851/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/kenya/business-corruption-in-kenya.aspx |archive-date=6 April 2014 |access-date=4 April 2014 |publisher=Business Anti-Corruption Portal}}</ref>[[File:JUDICIARY.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:JUDICIARY.JPG|thumb|කෙන්යාවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ ගොඩනැගිල්ල]]1997 දී පවත්වන ලද මහා මැතිවරණයෙන් පසුව, කෙන්යාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සමාලෝචනය කිරීමේ පනත, කෙන්යානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ වඩාත් විස්තීර්ණ සංශෝධන සඳහා මග පෑදීම සඳහා ජාතික පාර්ලිමේන්තුව විසින් සම්මත කරන ලදී.<ref>[http://www.kenyaconstitution.org/history/ A short history of the 2010 Kenya constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030152612/http://www.kenyaconstitution.org/history/|date=30 October 2012}}. kenyaconstitution.org</ref> 2002 දෙසැම්බරයේදී, කෙන්යාව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහ විවෘත මැතිවරණ පැවැත්වූ අතර, බොහෝ ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් විසින් එය නිදහස් හා සාධාරණ ලෙස විනිශ්චය කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/international-observers-declare-kenyan-elections-fair-1.349882|title=International observers declare Kenyan elections fair|work=cbc.ca|access-date=13 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530210357/http://www.cbc.ca/news/world/international-observers-declare-kenyan-elections-fair-1.349882|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> 2002 මැතිවරණය කෙන්යාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී විකාශනයේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් සනිටුහන් කළේ එම බලය නිදහසින් පසු රට පාලනය කළ කෙන්යාවේ අප්‍රිකානු ජාතික සංගමයෙන් (KANU) දේශපාලන පක්ෂවල සන්ධානයක් වන ජාතික දේදුන්න සන්ධානයට (NARC) සාමකාමීව මාරු විය. . ම්වායි කිබාකි ගේ සභාපතිත්වය යටතේ, නව පාලක සභාගය ආර්ථික වර්ධනය උත්පාදනය කිරීම, දූෂණයට එරෙහිව සටන් කිරීම, අධ්‍යාපනය වැඩිදියුණු කිරීම සහ එහි ව්‍යවස්ථාව නැවත ලිවීම කෙරෙහි සිය උත්සාහයන් යොමු කිරීමට පොරොන්දු විය. මෙම පොරොන්දුවලින් කිහිපයක් ඉටු කර ඇත. නොමිලේ ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය ඇත.<ref>{{Cite web |title=The Turning Point: Free Primary Education in Kenya – NORRAG |url=https://resources.norrag.org/resource/view/40/162 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204085234/https://resources.norrag.org/resource/view/40/162 |archive-date=4 February 2021 |access-date=21 December 2020 |website=norrag.org}}</ref> 2007 දී රජය විසින් ප්‍රකාශයක් නිකුත් කරමින් 2008 සිට ද්විතීයික අධ්‍යාපනයට විශාල සහනාධාරයක් ලබා දෙන බව ප්‍රකාශ කරන ලද අතර, සියලු උපකාරක ගාස්තු රජය විසින් පාදක කරනු ලැබේ.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7239577.stm|title=Africa &#124; Free secondary schools for Kenya|date=11 February 2008|work=BBC News|access-date=26 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203081815/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7239577.stm|archive-date=3 December 2012|url-status=live}}</ref> === 2013 මැතිවරණය සහ නව රජය === නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ සහ තුන්වන වාරයක් සඳහා තරඟ කිරීම සඳහා වාර සීමාවන් මගින් ජනාධිපති කිබාකි තහනම් කිරීමත් සමඟ, නියෝජ්‍ය අගමැති උහුරු කෙන්යාටා නිලවරණයට ඉදිරිපත් විය. ඔහු 2013 මාර්තු මාසයේදී 50.51% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයකින් ජයග්‍රහණය කළේය. 2014 දෙසැම්බරයේදී ජනාධිපති කෙන්යාටා ආරක්ෂක නීති සංශෝධන පනත් කෙටුම්පතකට අත්සන් තැබූ අතර, සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වලින් ආරක්ෂා වීමට අවශ්‍ය යැයි නීතියේ ආධාරකරුවන් යෝජනා කළේය. විපක්ෂ දේශපාලනඥයන්, මානව හිමිකම් කණ්ඩායම් සහ බටහිර රටවල් නවයක් ආරක්ෂක පනත විවේචනය කරමින් තර්ක කළේ එය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී නිදහස උල්ලංඝණය කරන බවයි. එක්සත් ජනපදයේ, එක්සත් රාජධානියේ, ජර්මනියේ සහ ප්‍රංශයේ ආන්ඩු ද නීතියේ විභව බලපෑම ගැන අනතුරු අඟවමින් සාමූහිකව මාධ්‍ය නිවේදනයක් නිකුත් කළහ. ජුබිලි සභාගය හරහා, පනත් කෙටුම්පත පසුව දෙසැම්බර් 19 දින ජාතික සභාවේදී දැඩි තත්වයන් යටතේ සම්මත කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=https://en-maktoob.news.yahoo.com/kenya-passes-divisive-anti-terror-law-090047236.html|title=Kenya president signs tough 'anti-terror' law|date=19 December 2014|access-date=22 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222200412/https://en-maktoob.news.yahoo.com/kenya-passes-divisive-anti-terror-law-090047236.html|archive-date=22 December 2014|publisher=Al Jazeera|url-status=dead}}</ref> === විදේශ සබඳතා === [[File:President_Obama_visits_Nairobi_Kenya_July_2015_(20848405843).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:President_Obama_visits_Nairobi_Kenya_July_2015_(20848405843).jpg|thumb|ජනාධිපති බැරැක් ඔබාමා නයිරෝබි හිදී, 2015 ජුලි]] කෙන්යාව අප්‍රිකානු මහා විල් කලාපයේ ස්වහීලී භාෂාව කතා කරන සෙසු අසල්වැසියන් සමඟ සමීප සබඳතා පවත්වයි. උගන්ඩාව සහ ටැන්සානියාව සමඟ සබඳතා සාමාන්‍යයෙන් ශක්තිමත් ය, ජාතීන් තුන නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාව තුළ පොදු සාමාජිකත්වය හරහා ආර්ථික හා සමාජ ඒකාබද්ධතාවය සඳහා ක්‍රියා කරයි. ඉස්ලාමීය කැරලිකරුවන්ට එරෙහිව යම් මිලිටරි සම්බන්ධීකරණයක් පැවතියද, සෝමාලියාව සමඟ සබඳතා ඓතිහාසිකව නොසන්සුන් විය. කෙන්යාව එක්සත් රාජධානිය සමඟ හොඳ සබඳතා පවත්වයි.<ref name="upenn">[http://www.africa.upenn.edu/NEH/kforeignrelation.htm Kenya – Foreign Relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423011916/http://www.africa.upenn.edu/NEH/kforeignrelation.htm|date=23 April 2016}}. Retrieved on 16 January 2015.</ref> කෙන්යාව යනු අප්‍රිකාවේ සහ පුළුල් ලෝකයේ වඩාත්ම ඇමරිකානු ගැති ජාතීන්ගෙන් එකකි.<ref>{{Cite web |title=Opinion of the United States |url=http://www.pewglobal.org/database/indicator/1/country/113/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405225516/https://www.pewglobal.org/database/indicator/1/country/113/ |archive-date=5 April 2019 |access-date=17 July 2016 |publisher=Pewglobal.org}}</ref> 2007 මැතිවරනයෙන් පසු ජනාධිපති කෙන්යාටා සහ නියෝජ්‍ය ජනාධිපති විලියම් රූටෝ යන දෙදෙනාටම ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ නඩු විභාග දින 2013 දී සැලසුම් කර ඇති හෙයින්, එක්සත් ජනපද ජනාධිපති බැරැක් ඔබාමා 2013 මැද භාගයේ අප්‍රිකානු සංචාරය අතරතුර රටට නොපැමිණීමට තීරණය කළේය.<ref>Epatko, Larisa, [https://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html "Why Obama Is Visiting Senegal, South Africa and Tanzania But Not Kenya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140121185125/http://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html|date=21 January 2014}}, ''[[PBS NewsHour]]'', 25 June 2013. Retrieved 18 August 2013.</ref> පසුව ගිම්හානයේදී, කෙන්යාටා රුසියාවේ නැවතීමෙන් පසුව සහ ජනාධිපති ලෙස එක්සත් ජනපදයට නොපැමිණීමෙන් පසු ජනාධිපති ෂී ජින්පින්ග්ගේ ආරාධනයෙන් චීනයට ගියේය.<ref name="wp012">Raghavan, Sudarsan, [https://www.washingtonpost.com/world/in-snub-to-washington-kenyan-president-visits-china-russia-in-first-official-visit-outside-africa/2013/08/17/baaed162-06a4-11e3-bfc5-406b928603b2_story.html "In snub to Washington, Kenyan president visits China, Russia first"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129115608/http://www.washingtonpost.com/world/in-snub-to-washington-kenyan-president-visits-china-russia-in-first-official-visit-outside-africa/2013/08/17/baaed162-06a4-11e3-bfc5-406b928603b2_story.html|date=29 November 2014}}, ''Washington Post'', 17 August 2013. Ambassador Liu's comments at capitalfm.co.ke linked to [http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/ capitalfm.co.ke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818125924/http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/|date=18 August 2013}}. Retrieved 18 August 2013.</ref> 2015 ජූලි මාසයේදී ඔබාමා කෙන්යාවේ සංචාරයක නිරත වූ අතර, ධූරයේ සිටියදී එරටට පැමිණි පළමු ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා වේ.<ref>{{Cite web |last=George Kegoro |title=Circumstances created need that made visit possible |url=http://www.nation.co.ke/oped/Opinion/Barack-Obama-Visit-Uhuru-Kenyatta-William-Ruto-ICC/-/440808/2808378/-/dmt8p2/-/index.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828050809/http://www.nation.co.ke/oped/Opinion/Barack-Obama-Visit-Uhuru-Kenyatta-William-Ruto-ICC/-/440808/2808378/-/dmt8p2/-/index.html |archive-date=28 August 2016 |access-date=17 July 2016 |publisher=Nation.co.ke}}</ref> බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා පුහුණු ඒකකය කෙන්යාව (BATUK) මහා රිෆ්ට් නිම්නයේ ශුෂ්ක සහ රළු භූමි ප්‍රදේශවල බ්‍රිතාන්‍ය පාබල බලඇණි පුහුණු කිරීම සඳහා යොදා ගනී.<ref>"[https://www.theguardian.com/uk/2001/jul/01/politics.world Britain's secret killing fields] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806113032/https://www.theguardian.com/uk/2001/jul/01/politics.world|date=6 August 2019}}". ''The Guardian''. 1 July 2001</ref><ref>{{Cite web |title=The British Army in Africa |url=http://www.army.mod.uk/operations-deployments/22724.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630055845/http://www.army.mod.uk/operations-deployments/22724.aspx |archive-date=30 June 2016 |access-date=20 June 2016 |website=army.mod.uk/ |publisher=Ministry of Defence}}</ref> === සන්නද්ධ හමුදා === [[File:Emblem_of_the_Kenya_Defence_Forces.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emblem_of_the_Kenya_Defence_Forces.svg|alt=Emblem of the Kenya Defence Forces|වම|thumb|කෙන්යාවේ ආරක්ෂක හමුදාවේ ලාංඡනය]] කෙන්යාවේ ආරක්ෂක හමුදා යනු කෙන්යාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්ය. කෙන්යා හමුදාව, කෙන්යාවේ නාවික හමුදාව සහ කෙන්යාවේ ගුවන් හමුදාව ජාතික ආරක්ෂක බලකායන් සමන්විත වේ. වත්මන් කෙන්යාවේ ආරක්ෂක හමුදා ස්ථාපිත කර ඇති අතර, එහි සංයුතිය 2010 කෙන්යාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 241 වගන්තියේ දක්වා ඇත; KDF 2012 කෙන්යාවේ ආරක්ෂක හමුදා පනත මගින් පාලනය වේ.<ref>{{Cite web |last=Ministry of Defence |title=Kenya Defence Forces Act – No. 25 of 2012 |url=http://www.mod.go.ke/pubs/kdfAct.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003132740/http://www.mod.go.ke/pubs/kdfAct.pdf/ |archive-date=3 October 2018 |access-date=6 May 2014 |publisher=National Council for Law Reporting}}</ref> කෙන්යාවේ ජනාධිපතිවරයා සියලු සන්නද්ධ හමුදාවන්හි සේනාධිනායකයා වේ. ලොව පුරා සාම සාධක මෙහෙයුම් සඳහා සන්නද්ධ හමුදාවන් නිරතුරුව යොදවා ඇත. තවද, 2007 දෙසැම්බරයේ පැවති ජාතික මැතිවරණයෙන් පසුව සහ පසුව රට පුරා ඇති වූ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාවලින් පසුව, විමර්ශන කොමිෂන් සභාවක් වන වාකි කොමිසම එහි සූදානම පැසසුමට ලක් කළ අතර එය "තම රාජකාරිය හොඳින් ඉටු කර ඇති" බවට එය විනිශ්චය කළේය.<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Post Election Violence |url=http://www.eastandard.net/downloads/Waki_Report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220154028/http://www.eastandard.net/downloads/Waki_Report.pdf |archive-date=20 December 2008}}</ref> මානව හිමිකම් උල්ලංඝණය කිරීම් සම්බන්ධයෙන් බරපතල චෝදනා එල්ල වී ඇති අතර, ඉතා මෑතක දී එල්ගොන් කන්ද ප්‍රදේශයේ<ref>{{Cite web |title=Kenya National Commission on Human Rights |url=http://www.knchr.org/dmdocuments/Mt%20Elgon%20.PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214072227/http://www.knchr.org/dmdocuments/Mt%20Elgon%20.PDF |archive-date=14 February 2012}}</ref> සහ මැන්ඩෙරා මධ්‍යම දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රති-කැරලිකාර මෙහෙයුම් සිදු කරන අතරතුරය.<ref>[http://www.nation.co.ke/News/-/1056/486206/-/view/printVersion/-/15cwkg8/-/index.html Security men accused of torture and rape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703143833/http://www.nation.co.ke/News/-/1056/486206/-/view/printVersion/-/15cwkg8/-/index.html|date=3 July 2017}} Daily Nation. 11 January 2008.</ref> රටේ බොහෝ රාජ්‍ය ආයතන මෙන්ම කෙන්යාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්ද දූෂණ චෝදනාවලින් කිලිටි වී ඇත. සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ මෙහෙයුම් සම්ප්‍රදායිකව "රාජ්‍ය ආරක්‍ෂාව" යන සර්වබලධාරී බ්ලැන්කට්ටුවෙන් වැසී ඇති බැවින්, දූෂණය මහජනයාගෙන් වසන් කර ඇති අතර, ඒ අනුව මහජන පරීක්ෂාවට හා කුප්‍රකට භාවයට යටත් නොවේ. මෙය මෑතකදී වෙනස් විය. කෙන්යානු ප්‍රමිතීන්ට අනුව පෙර නොවූ විරූ හෙළිදරව් කිරීම් වලදී, 2010 දී, බඳවා ගැනීම්<ref>The Standard 31 October 2010 Activists give military 5 days to re-admit recruit INTERNET [http://www.standardmedia.co.ke/InsidePage.php?id=2000021408&catid=159&a=1 standardmedia.co.ke] {{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Cited on 3 January 2011</ref> සහ සන්නද්ධ පිරිස් වාහකයන් ප්‍රසම්පාදනය සම්බන්ධයෙන් දූෂණ පිළිබඳ විශ්වසනීය ප්‍රකාශයන් ඉදිරිපත් කරන ලදී.<ref>The Standard Sh 1.6 billion tender rocks the DoD INTERNET [http://www.standardmedia.co.ke/InsidePage.php?id=2000020947&catid=4&a=1 standardmedia.co.ke] {{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Cited on 3 January 2011</ref> තවද, ඇතැම් ප්‍රසම්පාදන තීරණවල ප්‍රඥාව සහ විචක්ෂණභාවය ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රශ්න කර ඇත.<ref>For example the decision to acquire ex-Jordanian F5 fighter aircraft. See The Standard Kenya's 'new' fighter jets cannot take off INTERNET [http://www.standardmedia.co.ke/InsidePage.php?id=2000021374&catid=4&a=1 standardmedia.co.ke] {{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Cited on 3 January 2011</ref> === පරිපාලන අංශ === [[File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|thumb|කෙන්යාවේ ප්‍රාන්ත 47කි]] කෙන්යාව ආණ්ඩුකාරවරුන් විසින් මෙහෙයවනු ලබන අර්ධ ස්වයං පාලන ප්‍රාන්ත 47 කට බෙදා ඇත. මෙම ප්‍රාන්ත 47 කෙන්යාවේ පළමු පෙළ බෙදීම් සාදයි. කෙන්යාවේ කුඩාම පරිපාලන ඒකක ස්ථාන ලෙස හැඳින්වේ. ස්ථාන බොහෝ විට මැතිවරණ වාට්ටු සමග සමපාත වේ. ස්ථාන සාමාන්‍යයෙන් නම් කර ඇත්තේ ඔවුන්ගේ මධ්‍යම ගම්/නගර අනුව ය. බොහෝ විශාල නගර ස්ථාන කිහිපයකින් සමන්විත වේ. සෑම ස්ථානයකටම රාජ්‍යය විසින් පත් කරන ලද ප්‍රධානියෙක් සිටී. මැතිවරණ කොට්ඨාශ යනු මැතිවරණ උප කොට්ඨාශයක් වන අතර, සෑම ප්‍රාන්තයක්ම සම්පූර්ණ ඡන්ද කොට්ඨාශ ගණනකින් සමන්විත වේ. මැතිවරණ කොට්ඨාශ සමාලෝචනය කිරීම සඳහා 2010 දී අතුරු මායිම් කොමිසමක් පිහිටුවන ලද අතර එහි වාර්තාවේ අතිරේක මැතිවරණ කොට්ඨාශ 80 ක් නිර්මාණය කිරීමට නිර්දේශ කර ඇත. 2013 මැතිවරණයට පෙර, කෙන්යාවේ මැතිවරණ කොට්ඨාශ 210ක් තිබුණි.<ref>Kenya Roads Board [https://web.archive.org/web/20080113052023/http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency funding under the RMLF]</ref> === මානව හිමිකම් === සමලිංගික ක්‍රියා කෙන්යාවේ නීතිවිරෝධී වන අතර වසර 14ක් දක්වා සිර දඬුවම් ලැබිය හැකිය,<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Laws on Homosexuality in African Nations |url=https://www.loc.gov/law/help/criminal-laws-on-homosexuality/african-nations-laws.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619211045/http://www.loc.gov/law/help/criminal-laws-on-homosexuality/african-nations-laws.php |archive-date=19 June 2017 |access-date=3 June 2017 |website=Library of Congress}}</ref> නමුත් රජය බොහෝ විට ඇස් වසාගෙන සමලිංගික පුද්ගලයන්ට නඩු පැවරීමෙන් වැළකී සිටියි.{{citation needed|date=November 2023}} Pew Research Center විසින් 2020 කරන ලද සමීක්ෂණයකට අනුව, කෙන්යානුවන්ගෙන් 83%ක් විශ්වාස කරන්නේ සමලිංගිකත්වය සමාජය විසින් පිළිගත යුතු නැති බවයි.<ref name="pewresearch.org">{{Cite web |last1=Poushter |first1=Jacob |last2=Kent |first2=Nicholas |date=25 June 2020 |title=The Global Divide on Homosexuality Persists |url=https://www.pewresearch.org/global/2020/06/25/global-divide-on-homosexuality-persists/ |access-date=6 August 2022 |publisher=Pew Research Center}}</ref> 2015 දී ජනාධිපති බරක් ඔබාමා සමඟ ඒකාබද්ධ මාධ්‍ය හමුවක් අමතමින්, සමලිංගික අයිතිවාසිකම් සඳහා කෙන්යාවේ කැපවීම සහතික කිරීම ජනාධිපති කෙන්යාටා ප්‍රතික්ෂේප කළේ, "සමලිංගික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ප්‍රශ්නය ඇත්ත වශයෙන්ම ප්‍රශ්නයක් නොවේ ... නමුත් අප විසින් කළ යුතු කරුණු කිහිපයක් තිබේ. අපි බෙදා නොගන්නා බව පිළිගන්නවා. අපේ සංස්කෘතිය, අපේ සමාජය පිළිගන්නේ නැහැ."<ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2015/07/25/politics/obama-kenya-kenyatta/index.html|title=Obama lectures Kenyan president on gay rights|last=Scott, Holmes|first=Eugene, Kristen|date=25 July 2017|access-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515205038/https://www.cnn.com/2015/07/25/politics/obama-kenya-kenyatta/index.html|archive-date=15 May 2020|publisher=CNN|url-status=live}}</ref> 2008 නොවැම්බරයේදී, විකිලීක්ස් විසින් කෙන්යානු පොලිසිය විසින් නීති විරෝධී ලෙස මැර කල්ලි ඝාතනය කිරීම ලේඛනගත කරන ද ක්‍රයි ඔෆ් බ්ලඩ් වාර්තාවට පුළුල් ජාත්‍යන්තර අවධානයක් ගෙන ආවේය. වාර්තාවේ, කෙන්යාවේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ ජාතික කොමිසම (KNCHR) ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන සොයාගැනීම් "e)" හි වාර්තා කර ඇති අතර, බලහත්කාරයෙන් අතුරුදහන් කිරීම් සහ නීති විරෝධී ඝාතන දේශපාලන නායකත්වය සහ පොලිසිය විසින් අනුමත කරන ලද නිල ප්‍රතිපත්තියක් ලෙස පෙනී යන බව පවසමින්.<ref>{{Cite web |date=25 September 2008 |title='The Cry of Blood' — Report on Extra-Judicial Killings and Disappearances |url=http://www.ediec.org/fileadmin/user_upload/Kenia/KNCHR_REPORT_ON_POLICE.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214044349/http://www.ediec.org/fileadmin/user_upload/Kenia/KNCHR_REPORT_ON_POLICE.pdf |archive-date=14 December 2010 |access-date=29 December 2010 |publisher=[[Kenya National Commission on Human Rights]]/Enforced Disappearances Information Exchange Center}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2017 |title=Was extra-judicial killing of Eastleigh 'thugs' justified? Kenyans divided » Capital News |url=http://www.capitalfm.co.ke/news/2017/04/was-extra-judicial-killing-of-eastleigh-thugs-justified-kenyans-divided/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619115319/http://www.capitalfm.co.ke/news/2017/04/was-extra-judicial-killing-of-eastleigh-thugs-justified-kenyans-divided/ |archive-date=19 June 2017 |access-date=29 June 2017}}</ref> == ආර්ථිකය == කෙන්යාවේ සාර්ව ආර්ථික දැක්ම පසුගිය දශක කිහිපය තුළ බොහෝ දුරට මාර්ග, දුම්රිය, ගුවන් සහ ජල ප්‍රවාහන යටිතල පහසුකම් ව්‍යාපෘති මෙන්ම තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්‍ෂණයේ දැවැන්ත ආයෝජනවලින් ශක්තිමත් වර්ධනයක් පෙන්නුම් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, මෙම වර්ධනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් පැමිණ ඇත්තේ ඉලක්කගත මූල්‍ය හා මූල්‍ය ක්‍රියාමාර්ග සහ දුර්වල කළමනාකරණය, දූෂණය, රාජ්‍ය මුදල් විශාල සොරකම්, අධි නීති සම්පාදනය සහ අකාර්යක්ෂම අධිකරණය හේතුවෙන් ක්ෂුද්‍ර ආර්ථික මට්ටමින් සාමාන්‍ය කෙන්යානු සාක්කුවලින් හරවා යැවූ මුදල් ප්‍රවාහයන් මගිනි. කුටුම්භ සහ කුඩා ව්‍යාපාර, විරැකියාව, ඌන විරැකියාව සහ විවිධ අංශ හරහා සාමාන්‍ය අසහනයයි. කෙන්යාව බිඳෙනසුලු රාජ්‍ය දර්ශකයේ රටවල් 178කින් 25 වන ස්ථානයේ දුර්වල ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, 2019 හි ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, ALERT කාණ්ඩයේ ස්ථානගත කර ඇත. 2014 දී, රටේ සාර්ව ආර්ථික දර්ශක නැවත පදනම් වූ අතර, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය අඩු මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටක තත්ත්වය දක්වා ඉහළට මාරු වීමට හේතු විය. ඊට පටහැනිව ආන්ඩුව සහතික වුවද, කෙන්යානු ආන්ඩුව මේ වන විට බිඳ වැටී සිය මූල්‍ය වගකීම් ඉටු කිරීමට අරගල කරමින් සිටී. ජාතික සහ ප්‍රාන්ත මට්ටම් දෙකෙහිම කනිෂ්ඨ රජයේ සේවකයන් දැඩි ලෙස පීඩාවට පත්ව සිටින අතර ඔවුන්ගේ මාසික වැටුප්, ප්‍රතිලාභ සහ අඩු කිරීම් මාස හයක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් ලබාගෙන නොමැත.<ref>{{Cite web |title=Yatani dismisses report on Kenya being 'broke' |url=https://www.the-star.co.ke/business/2020-11-20-yatani-dismisses-report-on-kenya-being-broke/ |website=The Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 April 2021 |title=Workers face tough times as pay delays hit counties &#124; Kenya |url=https://nation.africa/kenya/news/workers-face-tough-times-as-pay-delays-hit-counties-3377808?view=htmlamp |website=nation.africa}}</ref> වාර්තාගත උද්ධමනය සහ ආහාර සහ අනෙකුත් මූලික භාණ්ඩවල ඉතා ඉහළ මිල ගණන් පිළිබිඹු නොකරන නිල දත්ත සමඟ විවිධ රාජ්‍ය ආයතනවලින් ආර්ථිකයේ තත්ත්වය පිළිබඳ පරස්පර විරෝධී දත්ත තිබේ.<ref>{{Cite web |last=January 31, 2022 |first=Monday |date=30 January 2022 |title=Central Bank faults KNBS on agriculture growth numbers |url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/economy/central-bank-faults-knbs-on-agriculture-growth-numbers-3699624 |website=Business Daily}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60485499|title=Kenyan food prices: Why have they gone up so much?|date=22 February 2022|work=BBC News|via=bbc.com}}</ref> කෙන්යාවේ මානව සංවර්ධන දර්ශකය (HDI) 0.555 (මධ්‍යම), ලෝකයේ 186 න් 145 ශ්‍රේණිගත කර ඇත. 2005 වන විට, කෙන්යානුවන්ගෙන් 17.7% ක් දිනකට ඩොලර් 1.25 කට වඩා අඩුවෙන් ජීවත් වූහ.{{sfn|Ludeki Chweya|John Kithome Tuta|S. Kichamu Akivaga|2005}} 2017 හි, කෙන්යාව ලෝක බැංකුවේ ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව තුළ 92 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර 2016 හි 113 වැනි ස්ථානයට පත් විය (රටවල් 190 කින්).<ref>{{Cite web |title=Doing Business in Kenya – World Bank Group |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/kenya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910125004/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/kenya |archive-date=10 September 2018 |access-date=14 January 2017 |website=doingbusiness.org}}</ref> වැදගත් කෘෂිකාර්මික අංශය අඩුම සංවර්ධිත සහ බොහෝ දුරට අකාර්යක්ෂම වන අතර, ආහාර සුරක්ෂිත සංවර්ධිත රටවල 3% ට වඩා අඩු ශ්‍රම බලකායට සාපේක්ෂව ශ්‍රම බලකායෙන් 75% ක් සේවය කරයි. කෙන්යාව සාමාන්‍යයෙන් මායිම් වෙළඳපොලක් හෝ ඉඳහිට නැගී එන වෙළඳපොලක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත, නමුත් එය අවම වශයෙන් සංවර්ධිත රටවල් වලින් එකක් නොවේ. සංචාරක ව්‍යාපාරය, උසස් අධ්‍යාපනය සහ විදුලි සංදේශවල ශක්තිමත් කාර්ය සාධනය සහ කෘෂිකර්මාන්තයේ, විශේෂයෙන් වැදගත් තේ අංශයේ යහපත් පශ්චාත් නියඟ ප්‍රතිඵල හේතුවෙන් ආර්ථිකය බොහෝ ප්‍රසාරණය වී ඇත.<ref name="lcweb2.loc.gov2">{{Cite web |date=June 2007 |title=Country Profile: Kenya |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kenya.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505051609/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kenya.pdf |archive-date=5 May 2015 |access-date=23 April 2011 |website=Federal Research Division |publisher=Library of Congress}}</ref> කෙන්යාවේ ආර්ථිකය 2007 දී 7%කට වඩා වැඩි වූ අතර එහි විදේශ ණය විශාල වශයෙන් අඩු විය.<ref name="lcweb2.loc.gov2" /> 2007 දෙසැම්බරයේ මතභේදයට තුඩු දුන් ජනාධිපතිවරණයෙන් පසු රටම ගිලගත් අවුල් සහගත තත්ත්වයෙන් පසුව මෙය වහාම වෙනස් විය. පසුගිය දශකය තුළ විදුලි සංදේශ සහ මූල්‍ය ක්‍රියාකාරකම් දැන් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 62%ක් සමන්විත වේ. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 22% ක් තවමත් පැමිණෙන්නේ ශ්‍රම බලකායෙන් 75% ක් සේවයේ යොදවන (ආහාර සුරක්ෂිතතාව ලබා නොගත් ඌන සංවර්ධිත ආර්ථිකයන්ගේ ලක්ෂණයක්) විශ්වාස කළ නොහැකි කෘෂිකාර්මික අංශයෙනි. ජනගහනයෙන් කුඩා කොටසක් ආහාර ආධාර මත රඳා පවතී.<ref name=":1">{{Cite web |title=Food Assistance Fact Sheet – Kenya |url=https://www.usaid.gov/kenya/food-assistance |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610135707/https://www.usaid.gov/kenya/food-assistance |archive-date=10 June 2016 |access-date=13 May 2016 |website=usaid.gov}}</ref> කර්මාන්ත හා නිෂ්පාදන කුඩාම අංශය වන අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 16% කි. සේවා, කර්මාන්ත සහ නිෂ්පාදන අංශ ශ්‍රම බලකායෙන් 25%ක් පමණක් සේවය කරන නමුත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 75%ක් දායක වේ.<ref name="lcweb2.loc.gov2" /> කෙන්යාව AGOA යටතේ ඩොලර් මිලියන 400 කට වඩා වටිනා රෙදිපිළි අපනයනය කරයි. නැඟෙනහිර අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම ලාභදායී සමාගම වන සෆාරිකොම් හි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අභාවයට ගිය කෙන්යා පෝස්ට් සහ විදුලි සංදේශ සමාගම වැනි රාජ්‍ය සංස්ථා පුද්ගලීකරනය, දැවැන්ත පුද්ගලික ආයෝජන හේතුවෙන් ඒවායේ පුනර්ජීවනයට හේතු වී ඇත. &nbsp; 2011 වන විට, බොහෝ දුරට සංචාරක ව්‍යාපාරය, විදුලි සංදේශන, ප්‍රවාහන, ඉදිකිරීම් සහ කෘෂිකර්මාන්තයේ ප්‍රකෘතිමත් වීම හේතුවෙන් අපේක්ෂිත 4-5% GDP වර්ධනයක් සමඟ ආර්ථික අපේක්ෂාවන් ධනාත්මක වේ. ලෝක බැංකුව 2012 දී 4.3% වර්ධනයක් ඇස්තමේන්තු කර ඇත.<ref name="WorldBanki">{{Cite web |last=Fengler, Wolfgang |date=5 December 2012 |title=Kenya Economic Update |url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/12/05/energizing-kenya-s-economy-and-creating-quality-jobs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309030739/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/12/05/energizing-kenya-s-economy-and-creating-quality-jobs |archive-date=9 March 2013 |access-date=29 May 2013 |publisher=The [[World Bank]]}}</ref>[[File:Kenya_Human_Development_Index_computed_by_the_UN.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kenya_Human_Development_Index_computed_by_the_UN.png|thumb|කෙන්යාව, මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ ප්‍රවණතා 1970-2010]] 1996 මාර්තු මාසයේදී, කෙන්යාවේ, ටැන්සානියාවේ සහ උගන්ඩාවේ ජනාධිපතිවරු නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රජාව (ඊඒසී) නැවත ස්ථාපිත කළහ. EAC හි අරමුණු අතරට තීරුබදු සහ රේගු පාලන තන්ත්‍ර එකමුතු කිරීම, මිනිසුන්ගේ නිදහස් සංචලනය සහ කලාපීය යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම ඇතුළත් වේ. 2004 මාර්තු මාසයේදී නැගෙනහිර අප්‍රිකානු රටවල් තුන රේගු සංගමයේ ගිවිසුමකට අත්සන් තැබීය. කෙන්යාවට එහි අසල්වැසියන්ට වඩා දියුණු මූල්‍ය සේවා අංශයක් ඇත. නයිරෝබි සුරැකුම්පත් හුවමාරුව (NSE) වෙළඳපල ප්‍රාග්ධනීකරණය අනුව අප්‍රිකාවේ 4 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. කෙන්යානු බැංකු පද්ධතිය කෙන්යාවේ මහ බැංකුව (CBK) විසින් අධීක්ෂණය කරනු ලැබේ. 2004 ජූලි අග වන විට, පද්ධතිය වාණිජ බැංකු 43 කින් (2001 දී 48 සිට පහළට) සහ උකස් සමාගම්, ඉතුරුම් සහ ණය සංගම් හතරක් සහ ප්‍රධාන විදේශ විනිමය කාර්යාංශය ඇතුළු බැංකු නොවන මූල්‍ය ආයතන කිහිපයකින් සමන්විත විය.<ref name="lcweb2.loc.gov2" /> === සංචාරක කර්මාන්තය === [[File:Elephants_at_Amboseli_national_park_against_Mount_Kilimanjaro.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elephants_at_Amboseli_national_park_against_Mount_Kilimanjaro.jpg|thumb|ඇම්බොසෙලි ජාතික උද්‍යානය]] [[File:Tsavo_east_panorama.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tsavo_east_panorama.jpg|thumb|සාවෝ නැගෙනහිර ජාතික වනෝද්‍යානය]] කෙන්යාවේ සංචාරක ව්‍යාපාරය කෘෂිකර්මාන්තයෙන් පසු විදේශ විනිමය ආදායමේ දෙවන විශාලතම මූලාශ්‍රය වේ.<ref>de Blij, Harm. The World Today: Concepts and Regions in Geography 4th edition. Wiley Publishing: Hoboken, NJ</ref> කෙන්යාවේ සංචාරක ව්‍යාපාරයට අදාළ තොරතුරු පවත්වාගෙන යාමේ වගකීම කෙන්යාවේ සංචාරක මණ්ඩලය සතුය.<ref>{{Cite web |title=Kenya Tourism Board |url=http://www.ktb.go.ke/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219014534/http://ktb.go.ke/ |archive-date=19 February 2017 |access-date=2 March 2017 |website=KTB.go.ke}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kenya Law: January 2017 |url=http://www.kenyalaw.org/klr/index.php?id=811 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805200519/http://www.kenyalaw.org/klr/index.php?id=811 |archive-date=5 August 2013 |access-date=2 March 2017 |website=KenyaLaw.org}}</ref> ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණ ස්ථාන වන්නේ ජාතික වනෝද්‍යාන 60 ක් සහ ක්‍රීඩා සංචිත හරහා ඡායාරූප සෆාරි ය. ලෝකයේ 7 වැනි පුදුමය ලෙස සැලකෙන මසායි මාරා හි වනජීවී සංක්‍රමණය අනෙකුත් ආකර්ෂණ ස්ථාන වේ; ඓතිහාසික මුස්ලිම් පල්ලි, සහ යටත් විජිත යුගයේ මොම්බාසා, මලින්දි සහ ලාමුහි බලකොටු; සුදු පැහැති කෙන්යාවේ කන්ද සහ මහා රිෆ්ට් නිම්නය වැනි කීර්තිමත් දර්ශන; කෙරිචෝ හි තේ වතු; තිකාහි කෝපි වතු; කිලිමන්ජාරෝ කන්දේ මායිම හරහා ටැන්සානියාවට මනරම් දසුනක්; සහ ඉන්දියානු සාගරයේ ස්වහීලී වෙරළ තීරයන්. විශාලතම සංචාරකයින්, ජර්මනිය සහ එක්සත් රාජධානියෙනි, ප්‍රධාන වශයෙන් වෙරළබඩ වෙරළ සහ ක්‍රීඩා සංචිත වෙත ආකර්ෂණය වේ, විශේෂයෙන්, ගිනිකොන දෙසින් වර්ග කිලෝමීටර් 20,808 (වර්ග සැතපුම් 8,034) පුළුල් නැගෙනහිර සහ ත්සාවෝ බටහිර ජාතික වනෝද්‍යානය.{{citation needed|date=March 2023}} === කෘෂිකර්මය === [[File:Kenya-Tealand-Near-Kericho-2012.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kenya-Tealand-Near-Kericho-2012.JPG|වම|thumb|කෙරිචෝ ප්‍රාන්තයේ කෙරිචෝ අසල තේ ගොවිපල]] සේවා අංශයෙන් පසු කෙන්යාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට (GDP) දෙවැනි විශාලතම දායකත්වය සපයන්නේ කෘෂිකර්මයයි. 2005 දී, වන වගාව සහ මසුන් ඇල්ලීම ඇතුළු කෘෂිකර්මාන්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 24% ක් මෙන්ම වැටුප් රැකියාවලින් 18% ක් සහ අපනයන ආදායමෙන් 50% ක් විය. ප්‍රධාන මුදල් බෝග වන්නේ තේ, උද්‍යාන විද්‍යාත්මක නිෂ්පාදන සහ කෝපි ය. උද්‍යාන විද්‍යාත්මක නිෂ්පාදන සහ තේ ප්‍රධාන වර්ධන අංශ වන අතර කෙන්යාවේ සියලුම අපනයනවලින් වටිනාම අංශ දෙක වේ. බඩ ඉරිඟු වැනි ප්‍රධාන ආහාර ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය තියුණු කාලගුණික උච්චාවචනයන්ට යටත් වේ. නිෂ්පාදන පහත වැටීම් නිසා වරින් වර ආහාර ආධාර අවශ්‍ය වේ - උදාහරණයක් ලෙස 2004 දී, කෙන්යාවේ එක් කඩින් කඩ නියඟයක් හේතුවෙනි.<ref>{{Cite web |date=26 April 2005 |title=Drought leaves two million Kenyans in need of food aid |url=http://wfp.org/news/news-release/drought-leaves-two-million-kenyans-need-food-aid |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814052428/http://www.wfp.org/news/news-release/drought-leaves-two-million-kenyans-need-food-aid |archive-date=14 August 2016 |access-date=5 August 2016 |website=United Nations World Food Programme}}</ref> අර්ධ ශුෂ්ක නිවර්තන කලාප සඳහා වන ජාත්‍යන්තර භෝග පර්යේෂණ ආයතනය (ICRISAT) විසින් මෙහෙයවන ලද සංගමයක් විසින් ගොවීන්ට බඩ ඉරිඟු වෙනුවට නව පරෙවි ප්‍රභේද විශේෂයෙන් වියළි ප්‍රදේශවල වගා කිරීමට යම් සාර්ථකත්වයක් ලබා ඇත. පරෙවි ඇට ඉතා නියඟයට ඔරොත්තු දෙන බැවින් වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 650 (අඟල් 26) ට අඩු ප්‍රදේශවල වගා කළ හැක. අනුප්‍රාප්තික ව්‍යාපෘති මගින් දේශීය බීජ නිෂ්පාදනය සහ බෙදාහැරීම සහ අලෙවිය සඳහා කෘෂි වෙළඳ ජාලයේ වර්ධනය උත්තේජනය කිරීම මගින් රනිල කුලයට අයත් බෝග වාණිජකරණයට දිරිමත් විය. නිෂ්පාදකයන් තොග වෙළෙන්දන් හා සම්බන්ධ කිරීම ඇතුළත් වූ මෙම කාර්යය නයිරෝබි සහ මොම්බාසා හි දේශීය නිෂ්පාදකයන්ගේ මිල 20-25% කින් ඉහළ නැංවීමට උපකාරී විය. පරෙවි මුන් ඇට වාණිජකරණය වීම නිසා දැන් සමහර ගොවීන්ට ජංගම දුරකථනවල සිට ඵලදායී ඉඩම් සහ පශු සම්පත් දක්වා වත්කම් මිලදී ගැනීමට හැකි වන අතර ඔවුන්ට දරිද්‍රතාවයෙන් මිදීමට මංපෙත් විවර කරයි.<ref>[http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329 Pigeonpea in Eastern and Southern Africa] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718193632/http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329|date=18 July 2014}}. [[ICRISAT]] Posted 10 October 2012. Downloaded 26 January 2014.</ref> තේ, කෝපි, සිස්ල්, පයිරෙත්රම්, බඩ ඉරිඟු, සහ තිරිඟු අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම සාර්ථක කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් වන සාරවත් උස්බිම් වල වගා කෙරේ.<ref name=":0">{{Cite book|last=CIA|title=The World Factbook|publisher=Potomac Books, Inc.|year=2010|isbn=978-1-59797-541-4|page=336}}</ref> උතුරු හා නැගෙනහිර අර්ධ ශුෂ්ක සවානා ප්‍රදේශයේ පශු සම්පත් ප්‍රමුඛ වේ. පහත් බිම්වල පොල්, අන්නාසි, කජු, කපු, උක්, සිසල් සහ ඉරිඟු වගා කෙරේ. කෙන්යාව ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහතික කළ හැකි කෘෂිකර්මාන්තයේ ආයෝජන මට්ටමට ළඟා වී නොමැති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දරිද්‍රතාවය (ජනගහනයෙන් 53% ක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වේ), ජනගහනයෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් නිතිපතා කුසගින්නෙන් පෙළෙන අතර ආහාර මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. ආධාර.<ref name=":1" /> දුර්වල මාර්ග, ප්‍රමාණවත් නොවන දුම්රිය ජාලයක්, අඩු භාවිත ජල ප්‍රවාහනය සහ මිල අධික ගුවන් ප්‍රවාහනය බොහෝ දුරට ශුෂ්ක සහ අර්ධ ශුෂ්ක ප්‍රදේශ හුදකලා කර ඇති අතර අනෙකුත් ප්‍රදේශවල ගොවීන් බොහෝ විට වෙළඳපොළට ප්‍රවේශ විය නොහැකි නිසා කෙත්වල ආහාර කුණු වීමට තබයි. මෙය අවසන් වරට දක්නට ලැබුණේ 2011 අගෝස්තු සහ සැප්තැම්බර් මාසවල වන අතර, රතු කුරුස සංවිධානය විසින් කෙන්යාවේ මුලපිරීම සඳහා කෙන්යානුවන් පොළඹවන ලදී.<ref>[http://conferences.ifpri.org/2020africaconference/program/day1summaries/kinyua.pdf Towards Achieving Food Security in Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126003110/http://conferences.ifpri.org/2020africaconference/program/day1summaries/kinyua.pdf|date=26 January 2012}}. Joseph Kinyua, Permanent Secretary, Ministry of Agriculture, Kenya; 1 April 2004, Kampala, Uganda</ref>[[File:Kapsowar1.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kapsowar1.JPG|thumb|කෙන්යාවේ ගම්බද කෘෂිකර්මය]] කෙන්යාවේ වාරිමාර්ග අංශය ආයතනික වර්ග තුනකට වර්ගීකරණය කර ඇත: ඒ කුඩා වතු හිමියන්ගේ යෝජනා ක්‍රම, මධ්‍යගතව කළමනාකරණය කරන ලද පොදු යෝජනා ක්‍රම සහ පුද්ගලික/වාණිජ්‍ය වාරිමාර්ග යෝජනා ක්‍රම. කුඩා වතු හිමියන්ගේ යෝජනා ක්‍රම අයිති, සංවර්ධනය සහ කළමනාකරණය කරනු ලබන්නේ ජලය භාවිතා කරන්නන් හෝ ස්වයං උපකාරක කණ්ඩායම් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන පුද්ගලයන් හෝ ගොවීන් කණ්ඩායම් විසිනි. සාමාන්‍යයෙන් හෙක්ටයාර 0.1-0.4 ක තනි හෝ කණ්ඩායම් ගොවිපලවල් මත වාරිමාර්ග සිදු කෙරේ. හෙක්ටයාර 47,000ක මුළු භූමි ප්‍රමාණය ආවරණය වන පරිදි කුඩා වතු වාරිමාර්ග යෝජනා ක්‍රම 3,000ක් පමණ ඇත. රටෙහි විශාල, මධ්‍යගතව කළමනාකරණය කරන ලද වාරි යෝජනා ක්‍රම හතක් ඇත, එනම් ම්වෙයා, බුරා, හලෝ, පර්කෙරා, බටහිර කැනෝ, බුන්යාලා සහ අහිරෝ, මුළු භූමි ප්‍රමාණය හෙක්ටයාර 18,200 ක් ආවරණය වන අතර සාමාන්‍යයෙන් එක් යෝජනා ක්‍රමයකට හෙක්ටයාර් 2,600 කි. මෙම යෝජනා ක්‍රම කළමනාකරණය කරනු ලබන්නේ ජාතික වාරිමාර්ග මණ්ඩලය විසින් වන අතර කෙන්යාවේ වාරිමාර්ග භූමි ප්‍රමාණයෙන් 18% ක් පමණ වේ. මහා පරිමාණ පෞද්ගලික වාණිජ ගොවිපළවල් හෙක්ටයාර 45,000ක් ආවරණය වන අතර, එය වාරි ඉඩම්වලින් 40%කි. ඔවුන් ඉහළ තාක්‍ෂණය භාවිත කරන අතර අපනයන වෙළෙඳපොළ සඳහා ඉහළ වටිනාකමකින් යුත් භෝග නිෂ්පාදනය කරයි, විශේෂයෙන්ම මල් සහ එළවළු.<ref>Republic of Kenya, Ministry of Water and Irrigation (2009) ''National Irrigation and Drainage Policy'':3–4.</ref> කෙන්යාව ලොව 3 වැනි විශාලතම කැපූ මල් අපනයනය කරන්නා වේ.<ref name="kenya-flower-industry">{{Cite web |last=Veselinovic |first=Milena |date=16 March 2015 |title=Got roses this Valentine's Day? They probably came from Kenya |url=http://edition.cnn.com/2015/03/16/africa/kenya-flower-industry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714194025/http://edition.cnn.com/2015/03/16/africa/kenya-flower-industry/ |archive-date=14 July 2016 |access-date=17 July 2016 |publisher=Edition.cnn.com}}</ref> කෙන්යාවේ මල් ගොවිපල 127 න් අඩක් පමණ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ නයිරෝබි නගරයට කිලෝමීටර් 90ක් වයඹ දෙසින් පිහිටි නයිවාෂා විල වටාය.<ref name="kenya-flower-industry" /> ඔවුන්ගේ අපනයනය වේගවත් කිරීම සඳහා, නයිරෝබි ගුවන් තොටුපලේ මල් සහ එළවළු ප්‍රවාහනය සඳහා කැප වූ පර්යන්තයක් ඇත.<ref name="kenya-flower-industry" /> === කර්මාන්තය සහ නිෂ්පාදනය === [[File:Orrling_of_Nairobi.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Orrling_of_Nairobi.jpg|වම|thumb|300x300පික්|නයිරෝබි හි KENCOM නිවසෙහි (දකුණේ) කෙන්යාවේ කොමර්ෂල් බැංකු කාර්යාලය]] කෙන්යාව අඩු මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටක් වුවද, නිෂ්පාදනය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 14% ක් වන අතර, කාර්මික ක්‍රියාකාරකම් නයිරෝබි, මොම්බාසා සහ කිසුමු යන විශාලතම නාගරික මධ්‍යස්ථාන තුන වටා සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර ධාන්‍ය ඇඹරීම වැනි ආහාර සැකසුම් කර්මාන්ත මගින් ආධිපත්‍යය දරයි. ඊට අමතරව බියර් නිෂ්පාදනය, උක් තලා දැමීම සහ පාරිභෝගික භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය සිදු කරයි. කෙන්යාවේ සිමෙන්ති නිෂ්පාදන කර්මාන්තයක් ද ඇත.<ref>{{Cite web |date=5 September 2015 |title=Cement production keeps pace with growing demand |url=http://www.constructionkenya.com/2431/kenya-cement-industry-outlook/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513234924/http://www.constructionkenya.com/2431/kenya-cement-industry-outlook/ |archive-date=13 May 2016 |access-date=13 May 2016 |website=Construction Business Review}}</ref> කෙන්යාවේ තෙල් පිරිපහදුවක් ඇති අතර එය ප්‍රධාන වශයෙන් දේශීය වෙළඳපොළ සඳහා ආනයනය කරන ලද බොරතෙල් පෙට්‍රෝලියම් නිෂ්පාදන බවට පත් කරයි. මීට අමතරව, ජුවා කාලි ලෙස පොදුවේ හැඳින්වෙන සැලකිය යුතු සහ ව්‍යාප්ත වන අවිධිමත් අංශයක් කුඩා පරිමාණයේ ගෘහ භාණ්ඩ, වාහන අමතර කොටස් සහ ගොවිපල උපකරණ නිෂ්පාදනය කරයි.<ref>{{Cite journal|date=2 August 2005|title=Kenya: Employers' organizations taking the lead on linking the informal sector to formal Kenyan enterprises|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/features/WCMS_075529/lang--en/index.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605021700/http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/features/WCMS_075529/lang--en/index.htm|archive-date=5 June 2016|access-date=13 May 2016|website=ilo.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 November 2015 |title=Jua Kali sector plays key role in economic development and job creation |url=http://www.mygov.go.ke/?p=5038 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610135631/http://www.mygov.go.ke/?p=5038 |archive-date=10 June 2016 |access-date=13 May 2016 |website=MyGov}}</ref> එක්සත් ජනපද රජයේ අප්‍රිකානු වර්ධන සහ අවස්ථා පනතේ (AGOA) ප්‍රතිලාභීන් අතරට කෙන්යාව ඇතුළත් කිරීම මෑත වසරවලදී නිෂ්පාදනයට තල්ලුවක් ලබා දී ඇත. AGOA 2000 දී ක්‍රියාත්මක වූ දා සිට, එක්සත් ජනපදයට කෙන්යාවේ ඇඳුම් අලෙවිය US$44 සිට US$270 (2006) දක්වා වැඩි විය.<ref>{{Cite web |last=Kamau |first=Pithon |title=Industry |url=http://www.brandkenya.go.ke/2012-12-16-16-05-26/75-industry |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604180631/http://www.brandkenya.go.ke/2012-12-16-16-05-26/75-industry |archive-date=4 June 2016 |access-date=13 May 2016 |website=Brand Kenya Board}}</ref> නිෂ්පාදනය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා වූ අනෙකුත් මුලපිරීම්, ප්‍රාග්ධන උපකරණ සහ අනෙකුත් අමුද්‍රව්‍යවල තීරුබදු ඉවත් කිරීම ඇතුළුව නව රජයේ හිතකර බදු ක්‍රියාමාර්ග වේ.<ref>{{Cite web |title=Kenya |url=https://2009-2017.state.gov/e/eb/rls/othr/ics/2010/138092.htm?goMobile=0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803022046/https://2009-2017.state.gov/e/eb/rls/othr/ics/2010/138092.htm?goMobile=0 |archive-date=3 August 2020 |access-date=10 June 2016}}</ref> === ප්‍රවාහනය === රට තුළ තාර දැමූ සහ නොදැමූ මාර්ග පුළුල් ජාලයක් ඇත. කෙන්යාවේ දුම්රිය පද්ධතිය අසල්වැසි උගන්ඩාව සමඟ සම්බන්ධ කරමින් ජාතියේ වරායන් සහ ප්‍රධාන නගර සම්බන්ධ කරයි. ගුවන් තොටුපළවල් 15 ක් ඇත. === බලශක්තිය === [[File:Worker_in_Olkaria_Kenya.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Worker_in_Olkaria_Kenya.jpg|thumb|ඔල්කාරියා භූතාප බලාගාරයේ කම්කරුවන්]] කෙන්යාවේ විදුලි සැපයුමේ විශාලතම කොටස ලැබෙන්නේ භූ තාප ශක්තියෙන්,<ref>[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=KENYA&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel Electricity in Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811133300/https://www.iea.org/statistics/statisticssearch/report/?country=Kenya&product=electricityandheat|date=2015}}. IEA 2014</ref> පසුව ඉහළ ටානා ගඟ දිගේ වේලිවල ජල විදුලි මධ්‍යස්ථාන මෙන්ම බටහිරින් ටර්ක්වෙල් ගෝර්ජ් වේල්ලයි. වෙරළ තීරයේ පෙට්‍රෝලියම් වලින් ක්‍රියාත්මක වන කම්හලක්, ඔල්කාරියාහි (නයිරෝබි අසල) භූතාපජ පහසුකම් සහ උගන්ඩාවෙන් ආනයනය කරන ලද විදුලිය ඉතිරි සැපයුම වේ. ඉතියෝපියාවෙන් මෙගාවොට් 2,000 ක විදුලි රැහැනක් අවසන් වෙමින් පවතී. කෙන්යාවේ ස්ථාපිත ධාරිතාව 2001 සහ 2003 අතර මෙගාවොට් 1,142 සිට 2016 දී 2,341 දක්වා වැඩි විය.<ref>{{Cite web |title=Peak Demands – Summary of Electricity Sub Sector Statistics |url=http://energy.go.ke/?p=510 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207063902/http://energy.go.ke/?p=510 |archive-date=7 December 2019 |access-date=11 November 2019 |publisher=Kenya Ministry of Energy}}</ref> කෙන්යා පවර් සමාගම නමින් 1997 දී පිහිටුවන ලද රජය සතු කෙන්යාවේ විදුලි උත්පාදන සමාගම (KenGen) විදුලි ජනනය හසුරවන අතර රට තුළ විදුලි සම්ප්‍රේෂණ සහ බෙදා හැරීමේ පද්ධතිය හසුරුවන්නේ කෙන්යා පවර් විසිනි. නියඟය ජල ප්‍රවාහය අඩු කරන විට විදුලිය හිඟය වරින් වර සිදු වේ. බලශක්ති ප්‍රමාණවත් වීම සඳහා, කෙන්යාව සුළං බලය සහ සූර්ය බලශක්තිය (එක් එක් මෙගාවොට් 300කට වඩා වැඩි) ස්ථාපනය කර ඇති අතර, 2027 වන විට න්‍යෂ්ටික බලාගාරයක් ඉදිකිරීමට ඉලක්ක කරයි.<ref>{{Cite web |date=5 December 2017 |title=Kenya plans nuclear plant by 2027 |url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Kenya-plans-to-set-up-nuclear-plant-by-2027/2560-4215876-14gd00jz/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227121952/http://www.theeastafrican.co.ke/business/Kenya-plans-to-set-up-nuclear-plant-by-2027/2560-4215876-14gd00jz/index.html |archive-date=27 December 2017 |access-date=26 December 2017 |website=The East African |language=en-UK}}</ref><ref>McGregor, Sarah (20 September 2010) [https://www.bloomberg.com/news/2010-09-20/kenya-aims-to-build-a-nuclear-power-plant-by-2017-minister-nyoike-says.html Kenya Aims to Build a Nuclear Power Plant by 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115140634/http://www.bloomberg.com/news/2010-09-20/kenya-aims-to-build-a-nuclear-power-plant-by-2017-minister-nyoike-says.html|date=15 November 2013}}. Bloomberg L.P.</ref> කෙන්යාව තුර්කානාහි තෙල් නිධි ඔප්පු කර ඇත. Tullow Oil සමාගම ඇස්තමේන්තු කරන්නේ රටේ තෙල් සංචිතය බැරල් බිලියනයක් පමණ වන බවයි.<ref>[https://www.bloomberg.com/news/2013-08-19/kenya-from-nowhere-plans-east-africa-s-first-oil-exports-energy.html Kenya From Nowhere Plans East Africa's First Oil Exports: Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725035553/http://www.bloomberg.com/news/2013-08-19/kenya-from-nowhere-plans-east-africa-s-first-oil-exports-energy.html|date=25 July 2014}}. Bloomberg L.P.</ref> තවත් සංචිත තිබේද යන්න නිශ්චය කිරීම සඳහා ගවේෂණය තවමත් අඛණ්ඩව සිදුවෙමින් පවතී. කෙන්යාව දැනට සියලුම බොරතෙල් අවශ්‍යතා ආනයනය කරයි. එයට උපායමාර්ගික සංචිත නොමැති අතර කර්මාන්ත රෙගුලාසි යටතේ අවශ්‍ය තෙල් අලෙවිකරුවන්ගේ දින 21 තෙල් සංචිත මත පමණක් රඳා පවතී. ජාතික ආනයන බිලෙන් 20% සිට 25% දක්වා ප්‍රමාණයක් ඛනිජ තෙල් වේ.<ref>[https://web.archive.org/web/20120619062331/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 Kenya plans strategic oil reserve]. Reuters (10 November 2011).</ref> === චීන ආයෝජන සහ වෙළඳාම === කෙන්යාවේ චීන තානාපති Liu Guangyuan විසින් කෙන්යාවේ Capital FM වෙබ් අඩවියේ ප්‍රකාශිත අදහස් දැක්වීම්, කෙන්යාටා 2013 බීජිං වෙත ගිය අවස්ථාවේදී, කෙන්යාවේ චීන ආයෝජනය කෙන්යාවේ විශාලතම සෘජු ආයෝජන ප්‍රභවය නියෝජනය කරමින් ඩොලර් මිලියන 474 දක්වා ළඟා විය. සහ ද්විපාර්ශ්වික වෙළඳාම 2012 දී ඩොලර් බිලියන 2.84 දක්වා ළඟා විය. ජනාධිපති කාර්යාලයේ ප්‍රකාශයකට අනුව කෙන්යාටා කෙන්යානු ව්‍යාපාරිකයින් 60 දෙනෙකු සමඟ සංචාරය කරන අවස්ථාවේදී [සහ බලාපොරොත්තු වූ] දකුණු කෙන්යාවේ සිට සැලසුම් කර ඇති ඩොලර් බිලියන 2.5 ක දුම්රිය මාර්ගයක් සඳහා සහ මොම්බාසා වරාය අසල්වැසි උගන්ඩාවට මෙන්ම ඩොලර් බිලියන 1.8 කට ආසන්න වේල්ලක් ලබා ගැනීමට චීනයෙන් සහාය ලබා ගත්තේය.<ref name="wp01">Raghavan, Sudarsan, [https://www.washingtonpost.com/world/in-snub-to-washington-kenyan-president-visits-china-russia-in-first-official-visit-outside-africa/2013/08/17/baaed162-06a4-11e3-bfc5-406b928603b2_story.html "In snub to Washington, Kenyan president visits China, Russia first"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129115608/http://www.washingtonpost.com/world/in-snub-to-washington-kenyan-president-visits-china-russia-in-first-official-visit-outside-africa/2013/08/17/baaed162-06a4-11e3-bfc5-406b928603b2_story.html|date=29 November 2014}}, ''Washington Post'', 17 August 2013. Ambassador Liu's comments at capitalfm.co.ke linked to [http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/ capitalfm.co.ke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818125924/http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/|date=18 August 2013}}. Retrieved 18 August 2013.</ref> ඕස්ට්‍රේලියාවේ මූලික සම්පත් වලට අනුබද්ධිත බේස් ටයිටේනියම්, එහි ප්‍රථම ප්‍රධාන ඛනිජ තොගය චීනය වෙත නැව්ගත කරන ලදී. ඉල්මනයිට් ටොන් 25,000ක් පමණ කෙන්යාවේ කිලිෆි වෙරළබඩ නගරයට ඔබ්බෙන් ධජය නිකුත් කරන ලදී. පළමු නැව්ගත කිරීම මගින් කෙන්යාවේ ඉපැයීම් වලින් KSh. බිලියන15 – 20 පමණ ඉපයීමට බලාපොරොත්තු විය.<ref>{{Cite web |last1=Jackson Okoth |last2=Philip Mwakio |date=14 February 2014 |title=Standard Digital News : : Business – Kenya joins mineral exporters as first titanium cargo leaves port |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/article/2000104631/kenya-joins-mineral-exporters-as-first-titanium-cargo-leaves-port |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128083340/http://www.standardmedia.co.ke/business/article/2000104631/kenya-joins-mineral-exporters-as-first-titanium-cargo-leaves-port |archive-date=28 January 2015 |access-date=15 February 2015 |website=Standard Digital News}}</ref> 2014 දී, චීනයේ නයිරෝබි සිට මොම්බාසා දක්වා වූ කොන්ත්‍රාත්තු සහිත දුම්රිය ව්‍යාපෘතිය ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම සඳහා වන්දි ගෙවීමේ ආරවුලක් හේතුවෙන් අත්හිටුවන ලදී.<ref>{{Cite web |last=Shem Oirere |date=23 October 2014 |title=Construction of Kenyan standard-gauge line suspended |url=http://www.railjournal.com/index.php/africa/construction-of-kenyan-standard-gauge-line-suspended.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129170952/http://www.railjournal.com/index.php/africa/construction-of-kenyan-standard-gauge-line-suspended.html |archive-date=29 January 2015 |access-date=15 February 2015}}</ref> === 2030 දැක්ම (Vision 2030) === [[File:Vision2030_logo.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vision2030_logo.svg|thumb|විෂන් 2030 හි නිල ලාංඡනය]] 2007 දී, කෙන්යානු රජය විෂන් 2030 එළිදැක්වූ අතර එය 2030 වන විට Asian Economic Tigers සංවිධානයට සමාන ලීගයට රට පත් කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ආර්ථික සංවර්ධන වැඩසටහනකි. විෂන් 2030 හි ප්‍රධාන සංවර්ධන ගැටළුවක් වූයේ අධීක්ෂණ අසාර්ථක වීමයි. දේශගුණික සහ සංවර්ධන දැනුම ජාලයේ සහාය ඇතිව සංවර්ධනය කරන ලද පිටු 200 ක ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම, 'අඩු කාබන් දේශගුණික ප්‍රත්‍යස්ථ සංවර්ධන මාවතක්' සඳහා කෙන්යාවේ රජයේ දැක්ම සකසයි. 2013 මාර්තු මාසයේ දියත් කිරීමේ දී සැලසුම්, ජාතික සංවර්ධන සහ දැක්ම 2030 අමාත්‍යාංශයේ ලේකම්වරයා අවධාරණය කළේ ඉදිරි මාසවලදී දියත් කිරීමට නියමිත නව මධ්‍ය කාලීන සැලැස්මේ දේශගුණය කේන්ද්‍රීය කාරණයක් වනු ඇති බවයි. මෙය ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම සඳහා සෘජු සහ ශක්තිමත් බෙදාහැරීමේ රාමුවක් නිර්මාණය කරන අතර දේශගුණික විපර්යාස ආර්ථිකය පුරා ප්‍රශ්නයක් ලෙස සැලකීම සහතික කරයි.<ref>[http://cdkn.org/2013/03/news-kenyas-national-climate-change-action-plan-is-officially-launched/ NEWS: Kenya's National Climate Change Action Plan is officially launched] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514075422/http://cdkn.org/2013/03/news-kenyas-national-climate-change-action-plan-is-officially-launched/|date=14 May 2013}}, Climate & Development Knowledge Network, 28 March 2013</ref> තවද, ව්‍යාපාරික-සාමාන්‍ය තත්වයට සාපේක්ෂව සහ එහි තිරසාර සංවර්ධන න්‍යාය පත්‍රය සහ ජාතික තත්වයන්ට අනුකූලව, 2030 වන විට හරිතාගාර වායු සියයට 32 කින් අඩු කිරීමට කැපවී සිටින කෙන්යාව විසින් යාවත්කාලීන කරන ලද, වඩාත් අභිලාෂකාමී NDC 2020 දෙසැම්බර් 24 දින ඉදිරිපත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Kenya Climate Change Country Profile |url=https://www.climatelinks.org/resources/kenya-climate-change-country-profile |access-date=2022-04-14 |website=climatelinks.org |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+ style="line-height:1.0em;" |ආර්ථික සාරාංශය ! style="text-align:left;" |GDP |ඇ.ඩො. බිලියන 41.84 ක වෙළඳපල මිල (2012). ඇ.ඩො. බිලියන 76.07 (මිලදී ගැනීමේ බලය සමානාත්මතාවය, 2012) නිල GDP සංඛ්‍යාලේඛනවල කොටසක් ලෙස කිසිවිටෙක ගණන් නොගන්නා අවිධිමත් ආර්ථිකයක් පවතී. |- ! style="text-align:left;" |වාර්ෂික වර්ධන වේගය |5.1% (2012) |- ! style="text-align:left;" |ඒක පුද්ගල ආදායම |ඒක පුද්ගල ආදායම (PPP)= ඇ.ඩො. 1,800 |- ! style="text-align:left;" |කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන |තේ, කෝපි, ඉරිඟු, තිරිඟු, උක්, පළතුරු, එළවළු, කිරි නිෂ්පාදන, හරක් මස්, ඌරු මස්, කුකුළු මස්, බිත්තර |- ! style="text-align:left;" |කර්මාන්ත |කුඩා පරිමාණ පාරිභෝගික භාණ්ඩ (ප්ලාස්ටික්, ගෘහ භාණ්ඩ, බැටරි, රෙදිපිළි, ඇඳුම්, සබන්, සිගරට්, පිටි), කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන, ගෙවතු වගාව, තෙල් පිරිපහදු කිරීම; ඇලුමිනියම්, වානේ, ඊයම්; සිමෙන්ති, වාණිජ නැව් අලුත්වැඩියා, සංචාරක |} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+ style="line-height:1.0em;" |2012 දී වෙළඳාම ! style="text-align:left;" |අපනයන |ඇ.ඩො. බිලියන 5.942 |තේ, කෝපි, ගෙවතු වගා නිෂ්පාදන, ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන, සිමෙන්ති, මාළු |- ! style="text-align:left;" |ප්‍රධාන වෙලඳපොලවල් | colspan="2" |උගන්ඩාව 9.9%, ටැන්සානියාව 9.6%, නෙදර්ලන්තය 8.4%, එක්සත් රාජධානිය, 8.1%, එක්සත් ජනපදය 6.2%, ඊජිප්තුව 4.9%, කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය 4.2% (2012) |- ! style="text-align:left;" |ආනයන |ඇ.ඩො. බිලියන 14.39 |යන්ත්‍රෝපකරණ සහ ප්‍රවාහන උපකරණ, ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන, මෝටර් වාහන, යකඩ සහ වානේ, දුම්මල සහ ප්ලාස්ටික් |- ! style="text-align:left;" |ප්‍රධාන සැපයුම්කරුවන් | colspan="2" |චීනය 15.3%, ඉන්දියාව 13.8%, එ.අ.එමීර් 10.5%, සෞදි අරාබිය 7.3%, දකුණු අප්‍රිකාව 5.5%, ජපානය 4.0% (2012)<ref name="cia2">{{Cite web |last=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |year=2012 |title=Kenya |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124224025/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |archive-date=24 January 2021 |access-date=28 May 2013 |website=[[The World Factbook]]}}</ref> |} === තෙල් ගවේෂණය === [[File:Kenya_Aerial_2009-08-27_14-26-44.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kenya_Aerial_2009-08-27_14-26-44.JPG|thumb|තුර්කානා විල තුර්කානා ප්‍රාන්තයට මායිම් වේ.]][[File:Lions_Family_Portrait_Masai_Mara.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lions_Family_Portrait_Masai_Mara.jpg|thumb|මසායි මාර හි සිංහ පවුලකි]] කෙන්යාව තුර්කානා ප්‍රාන්තයේ තෙල් නිධි ඇති බවට ඔප්පු කර ඇත. ඇන්ග්ලෝ-අයර්ලන්ත තෙල් ගවේෂණ සමාගමක් වන Tullow Oil තෙල් ගවේශණය කර දී ඇති නමුත් එහි වාණිජ ශක්‍යතාව සහ පසුව නිෂ්පාදනය තහවුරු කිරීමට වසර තුනක් පමණ ගත වනු ඇති බව ජනාධිපති ම්වායි කිබාකි 2012 මාර්තු 26 දින නිවේදනය කළේය.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17513488 BBC News – Kenya oil discovery after Tullow Oil drilling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318140249/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17513488|date=18 March 2018}}. BBC. 26 March 2012.</ref> 2006 මුල් භාගයේදී, චීන ජනාධිපති හු ජින්ටාඕ, චීනයේ ශීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්ත වන ආර්ථිකය වෙත අප්‍රිකාවේ ස්වභාවික සම්පත් ගලා ඒම සඳහා සැලසුම් කරන ලද ගනුදෙනු මාලාවක කොටසක් වන, කෙන්යාව සමඟ තෙල් ගවේෂණ ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය. චීනයේ රාජ්‍ය පාලිත අක්වෙරළ තෙල් හා ගෑස් සමාගමක් වන CNOOC හට සුඩානයේ මායිම්වල සහ ඊසානදිග පළාතේ මතභේදයට තුඩු දී ඇති සෝමාලියාව සමඟ සහ වෙරළබඩ ජලයේ දේශසීමාවේ ප්‍රථම ගවේෂණාත්මක ළිං හෑරීමට පටන් ගෙන ඇති කෙන්යාවේ තෙල් අපේක්ෂා කිරීමට ගනුදෙනුව ඉඩ ලබා දුන්නේය. සොයාගත් තෙල් සංචිත පිළිබඳ විධිමත් ඇස්තමේන්තු තිබේ.<ref>{{Cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya|last1=Barber|first1=Lionel|date=10 August 2006|work=Financial Times|access-date=27 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513072549/http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|archive-date=13 May 2010|last2=England, Andrew|url-status=live}}</ref> === දූෂණයට එරෙහිව පියවර === 2017 දී කෙන්යාව තනි භාවිත ප්ලාස්ටික් බෑග් තහනම් කළේය. ජාතික පරිසර අධිකාරියට අනුව, මහජනතාවගෙන් 80% ක් මෙම තහනම පිළිපැදී ඇත. පසුව, 2020 දී, එක් වරක් භාවිතා කරන ප්ලාස්ටික් තහනම උද්‍යාන සහ වනාන්තර ඇතුළු ආරක්ෂිත ප්‍රදේශවලට ව්‍යාප්ත කරන ලදී.<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/may/30/kenya-wrestles-with-its-plastic-pollution-problem|title=After a plastic bag ban, Kenya takes another shot at its pollution problem|last=Kimeu|first=Caroline|date=2023-05-30|work=The Guardian|access-date=2023-10-06|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> 2023 ජූලි මාසයේදී සම්මත කරන ලද නීතියක් මගින් සමාගම් විසින් තනි තනිව හෝ සාමූහික යෝජනා ක්‍රම හරහා කෙන්යානු වෙළඳපොළට හඳුන්වා දෙන නිෂ්පාදන නිසා සිදුවන පරිසර දූෂණය සහ පාරිසරික බලපෑම සක්‍රීයව අවම කිරීමට නියෝග කරයි. පෙර භාවිතාවන් මෙන් නොව, ව්‍යාපාර දැන් අපද්‍රව්‍ය එකතු කිරීමේ සහ ප්‍රතිචක්‍රීකරණ මුලපිරීම් වලට සහභාගී වීමට බැඳී සිටී. ඒ 2018 දී රජය විසින් පිහිටුවන ලද Petco මුලපිරීම නිසාය.<ref name=":4" /> === ළමා ශ්‍රමය සහ ගණිකා වෘත්තිය === [[File:Enfants_Masai_-_Kenya_décembre_1990.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Enfants_Masai_-_Kenya_d%C3%A9cembre_1990.jpg|thumb|මසායි ජනතාව. මසායි කෙන්යාවේ සහ ටැන්සානියාවේ ජීවත් වේ.]] ළමා ශ්‍රමය කෙන්යාවේ, විශේෂයෙන්ම කෘෂිකර්මාන්තයේ බහුලව දක්නට ලැබේ.<ref name="Country profile report – Kenya">{{Cite web |year=2009 |title=Country profile report – Kenya |url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/4d4a6806d.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160706055114/http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/4d4a6806d.pdf |archive-date=6 July 2016 |access-date=13 November 2012 |publisher=United Nations}}</ref> 2006 දී, UNICEF ඇස්තමේන්තු කළේ මාලින්ඩි, මොම්බාසා, කිලිෆි සහ ඩයනි යන වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ගැහැණු ළමයින්ගෙන් 30% ක් දක්වා ගණිකා වෘත්තියට යටත් වන බවයි. කෙන්යාවේ බොහෝ ගණිකාවන් වයස අවුරුදු 9-18 වේ.<ref name="Country profile report – Kenya" /> ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය හා ළමා කටයුතු අමාත්‍යාංශය 2009 වසරේ ළමා ආරක්ෂක නිලධාරීන් 400ක් සේවයේ යොදවා ඇත.<ref name="Country profile report – Kenya" /> ළමා ශ්‍රමිකත්වයට හේතු ලෙස දරිද්‍රතාවය, අධ්‍යාපනයට ප්‍රවේශය නොමැතිකම සහ දුර්වල රාජ්‍ය ආයතන ඇතුළත් වේ.<ref name="Country profile report – Kenya" /> කෙන්යාව විසින් කර්මාන්තවල ශ්‍රම පරීක්ෂාව පිළිබඳ සම්මුතිය අංක 81 සහ කෘෂිකර්මාන්තයේ ශ්‍රම පරීක්ෂාව පිළිබඳ සම්මුතිය අංක 129 අනුමත කර ඇත.<ref>{{Cite journal|last=Suda, Collette|year=2001|title=The Invisible Child Worker in Kenya: The Intersection of Poverty, Legislation and Culture|url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|url-status=live|journal=Nordic Journal of African Studies|volume=10|issue=2|pages=163–175|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215084810/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|archive-date=15 February 2019|access-date=13 November 2012}}</ref>[[File:African_Kids_working_in_the_family_farm.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:African_Kids_working_in_the_family_farm.jpg|thumb|කෙන්යාවේ ළමා ශ්‍රමය]] === ක්ෂුද්‍ර මූල්‍ය === ආයතන 20කට වැඩි ප්‍රමාණයක් මහා පරිමාණයෙන් ව්‍යාපාර ණය, නිශ්චිත කෘෂිකාර්මික ණය, අධ්‍යාපන ණය සහ වෙනත් අරමුණු සඳහා ණය ලබා දෙයි. මීට අමතරව, * හදිසි ණය, පොලී අනුපාත සම්බන්ධයෙන් වඩා මිල අධික, නමුත් ඉක්මනින් ලබා ගත හැක * කුඩා කණ්ඩායම් සඳහා කණ්ඩායම් ණය (සාමාජිකයින් හතර සිට පහ දක්වා) සහ විශාල කණ්ඩායම් (සාමාජිකයින් 30 දක්වා) * කාන්තා ණය, කාන්තා කණ්ඩායම් සඳහා ද ලබා ගත හැකිය ආසන්න වශයෙන් කෙන්යානුවන් මිලියන 40 න් මිලියන 14 කට පමණ විධිමත් ණය අයදුම් කිරීමේ සේවා හරහා මූල්‍ය සේවා ලබා ගැනීමට නොහැකි වන අතර අතිරේක මිලියන 12 කට මූල්‍ය සේවා ආයතන වෙත ප්‍රවේශයක් නොමැත. තවද, කෙන්යානුවන් මිලියනයක් මූල්‍ය ආධාර ලබා ගැනීම සඳහා අවිධිමත් කණ්ඩායම් මත රඳා සිටිති.<ref>{{Cite web |title=Kenya |url=http://mfi-upgrading-initiative.org/000001985b0d93482/00000198660ae2e07/032d539c050945b02/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603203238/http://www.mfi-upgrading-initiative.org/000001985b0d93482/00000198660ae2e07/032d539c050945b02/index.html |archive-date=3 June 2013 |access-date=25 September 2015 |website=MFI Upgrading and Rating Initiative of the Development Bank of Austria}}</ref> මෙම ගැටලුව අවම කිරීම සඳහා, 2007 දී Vodafone සහ Safaricom විසින්, ජාත්‍යන්තර සංවර්ධනය සඳහා එක්සත් රාජධානියේ රජයේ දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පිහිටුවන ලද මූල්‍ය ගැඹුරු කිරීමේ අභියෝග අරමුදල් තරඟයේ සහයෝගීතාවයෙන් M-Pesa ජංගම බැංකු සේවාව දියත් කරන ලදී. M-Pesa පරිශීලකයින්ට තැන්පත් කිරීමට, ආපසු ගැනීමට, මුදල් මාරු කිරීමට, භාණ්ඩ හා සේවා සඳහා ගෙවීමට (Lipa na M-Pesa), ණය සහ ඉතුරුම් වෙත ප්‍රවේශ වීමට ඉඩ සලසයි. සියල්ල ජංගම උපාංගයක් සමඟින්,<ref>{{Cite book|last=Saylor|first=Michael|url=https://archive.org/details/mobilewavehowmob0000sayl|title=The Mobile Wave: How Mobile Intelligence Will Change Everything|publisher=Perseus Books/Vanguard Press|year=2012|isbn=978-1593157203|page=202; 304|url-access=registration}}</ref> දරිද්‍රතාවයේ සිටින මිලියන ගණනක් වූ කෙන්යානුවන්ට ඩිජිටල් ගනුදෙනු සඳහා ප්‍රවේශය ලබා දී ඇත.<ref>{{Cite journal|last=Tavneet Suri, and|first=William Jack|date=2016|title=The Long-run Poverty and Gender Impacts of Mobile Money|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-12-09_354_6317/page/1288|journal=Science|volume=354|issue=6317|pages=1288–1292|bibcode=2016Sci...354.1288S|doi=10.1126/science.aah5309|pmid=27940873|s2cid=42992837}}</ref> == ජනවිකාසය == [[File:Kikuyu_woman_traditional_dress.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kikuyu_woman_traditional_dress.jpg|thumb|සාම්ප්‍රදායික ඇඳුමින් සැරසුණු බන්ටු කිකුයු කාන්තාවක්]] {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;" |ජනගහනය{{UN_Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;" |වසර ! style="background:#cfb;" |මිලියන |- | style="text-align:left;" |1948 | style="text-align:right;" |5.4 |- | style="text-align:left;" |1962 | style="text-align:right;" |8.3 |- | style="text-align:left;" |1969 | style="text-align:right;" |10.9 |- | style="text-align:left;" |2000 | style="text-align:right;" |31.4 |- | style="text-align:left;" |{{UN_Population|Year}} | style="text-align:right;" |{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Kenya}}|R}}/1e6 round 1}} |} 2017 ජනවාරි මාසයේදී කෙන්යාවේ ජනගහනය මිලියන 48ක් පමණ විය.<ref name="cia">{{Cite web |last=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |year=2012 |title=Kenya |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124224025/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/ |archive-date=24 January 2021 |access-date=28 May 2013 |website=[[The World Factbook]]}}</ref> රටේ තරුණ ජනගහනයක් සිටින අතර, ශීඝ්‍ර ජනගහන වර්ධනය හේතුවෙන් වයස අවුරුදු 30ට අඩු ජනගහනයෙන් 73%ක්,<ref>"[http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html Why a new president may slow population growth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215203953/http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html|date=15 February 2009}}". ''The Christian Science Monitor''. 14 January 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zinkina J.|last2=Korotayev A.|year=2014|title=Explosive Population Growth in Tropical Africa: Crucial Omission in Development Forecasts (Emerging Risks and Way Out)|url=https://www.academia.edu/6823642|url-status=live|journal=World Futures|volume=70|issue=2|pages=120–139|citeseerx=10.1.1.691.8612|doi=10.1080/02604027.2014.894868|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109200646/https://www.academia.edu/6823642|archive-date=9 January 2022|access-date=11 January 2020|s2cid=53051943}}</ref> පසුගිය ශතවර්ෂයේ මිලියන 2.9 සිට මිලියන 40 දක්වා වැඩි විය.<ref>"[https://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html Exploding population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715084143/http://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html|date=15 July 2014}}". ''The New York Times''. 7 January 2008.</ref> නයිරෝබි යනු ලොව විශාලතම මුඩුක්කු වලින් එකක් වන කිබෙරා හි නිවහනයි. නගරයේ පැල්පත් 170,000<ref name="nation1">{{Cite news|url=http://www.nation.co.ke/News/Kibera%20numbers%20fail%20to%20add%20up/-/1056/1003404/-/13ga38xz/-/index.html|title=Myth shattered: Kibera numbers fail to add up|last=Karanja|first=Muchiri|date=3 September 2010|work=[[Daily Nation]]|access-date=4 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206103830/https://www.nation.co.ke/News/Kibera%20numbers%20fail%20to%20add%20up/-/1056/1003404/-/13ga38xz/-/index.html|archive-date=6 December 2018|url-status=live}}</ref> සහ මිලියනයක් අතර ජනතාවක් සිටින බවට විශ්වාස කෙරේ.<ref>{{Cite web |date=22 March 2010 |title=World Water Day Focus on Global Sewage Flood |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/03/100322/swimming-in-sewage-for-world-water-day/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115082027/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/03/100322/swimming-in-sewage-for-world-water-day/ |archive-date=15 January 2012 |access-date=10 February 2012 |website=National Geographic}}</ref> උතුරේ ඩඩාබ් හි UNHCR කඳවුරේ 500,000 ක් පමණ වාසය කරයි.<ref name="DadaabPop">[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&docid=4e579df59&query=dadaab The UN Refugee Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223114925/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&docid=4e579df59&query=dadaab|date=23 December 2011}}. Unhcr.org.</ref> === ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් === කෙන්යාවේ අප්‍රිකාවේ ප්‍රධාන වාර්ගික සහ භාෂාමය කණ්ඩායම් බොහොමයක් ඇතුළත් විවිධ ජනගහනයක් ඇත. කෙන්යානු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් පිළිබඳ නිල ලැයිස්තුවක් නොමැති වුවද, රටේ සංගණනයේ වාර්තා කර ඇති ජනවාර්ගික කාණ්ඩ සහ උප කාණ්ඩ ගණන කාලයත් සමඟ සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී ඇති අතර, 1969 දී 42 සිට 2019 දී 120 දක්වා පුළුල් විය.<ref name="Balaton-Chrimes2020">{{Cite journal|last=Balaton-Chrimes|first=Samantha|year=2020|title=Who are Kenya's 42(+) tribes? The census and the political utility of magical uncertainty|journal=Journal of Eastern African Studies|volume=15|pages=43–62|doi=10.1080/17531055.2020.1863642|issn=1753-1055|doi-access=free|s2cid=231681524}}</ref> බොහෝ පදිංචිකරුවන් බන්ටස් (60%) හෝ නිලෝට්ස් (30%) වේ.<ref name="Asongumarr">{{Cite book|last1=Asongu, J. J.|title=Doing Business Abroad: A Handbook for Expatriates|last2=Marr, Marvee|publisher=Greenview Publishing Co.|year=2007|isbn=978-0-9797976-3-7|pages=12 & 112}}</ref> අරාබිවරුන්, ඉන්දියානුවන් සහ යුරෝපීයයන් මෙන් කුෂිටික් කණ්ඩායම් ද කුඩා වාර්ගික සුළුතරයක් සාදයි.<ref name="Asongumarr" /><ref name="Okothndaloh">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=bfT2njyPThgC|page=60}}|title=Peak Revision K.C.P.E. Social Studies|publisher=East African Publishers|isbn=9789966254504|language=en}}</ref> කෙන්යාවේ ජාතික සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාංශයට (KNBS) අනුව, 2019 දී, කෙන්යාවේ මුළු ජනගහනය 47,564,296 කි. විශාලතම ස්වදේශික ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් වූයේ කිකුයු (8,148,668), ලුහියා (6,823,96), කලෙන්ජින් (6,358,113), ලුඕ (5,066,966), කම්බා (4,663,910), සෝමාලි (2,780,502), කිසි (2,703,235), මිජිකෙන්ද (2,488,691), මෙරු (1,975,869), මසායි (1,189,522), සහ තුර්කානා (1,016,174). කෙන්යාවේ ඊසානදිග පළාත, කලින් NFD ලෙස හැඳින්වූ අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් ස්වදේශික ජනවාර්ගික සෝමාලියන් වාසය කරයි. විදේශීය මුල් බැසගත් ජනගහන අතරට අරාබි, ආසියානු සහ යුරෝපීය අයත් වේ. === භාෂා === කෙන්යාවේ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් සාමාන්‍යයෙන් ඔවුන්ගේම ප්‍රජාවන් තුළ ඔවුන්ගේ මව් භාෂා කතා කරයි. ඉංග්‍රීසි සහ ස්වහීලී යන නිල භාෂා දෙක වෙනත් ජනගහණයන් සමඟ සන්නිවේදනය සඳහා විවිධ ප්‍රමාණවලින් චතුර ලෙස භාවිතා වේ. ඉංග්‍රීසි වාණිජ, පාසල් අධ්‍යාපනය සහ රජයේ බහුලව කතා කරයි.<ref name="Cugrwed">{{Cite book|last=Proquest Info & Learning (COR)|title=Culturegrams: World Edition|year=2009|isbn=978-0-9778091-6-5|page=98}}</ref> අර්ධ නාගරික සහ ග්‍රාමීය වැසියන් බහුභාෂා භාවිතය අඩුයි, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල බොහෝ දෙනෙක් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව පමණක් කතා කරති.<ref name="Broassim">{{Cite book|last1=Brown, E. K.|title=Encyclopedia of language & linguistics, Volume 1, Edition 2|last2=Asher, R. E.|last3=Simpson, J. M. Y.|publisher=Elsevier|year=2006|isbn=978-0-08-044299-0|page=181}}</ref> බ්‍රිතාන්‍ය ඉංග්‍රීසි මූලික වශයෙන් කෙන්යාවේ භාවිතා වේ. මීට අමතරව, විශේෂිත දේශීය උපභාෂාවක් වන කෙන්යානු ඉංග්‍රීසි, රටේ සමහර ප්‍රජාවන් සහ පුද්ගලයන් විසින් භාවිතා කරනු ලබන අතර, කිස්වාහිලී සහ කිකූයූ වැනි දේශීය බන්ටු භාෂාවන්ගෙන් ව්‍යුත්පන්න වූ එයට අනන්‍ය වූ ලක්ෂණ අඩංගු වේ.<ref name="Cliike">{{Cite web |last=Nyaggah |first=Lynette Behm |title=Cross-linguistic influence in Kenyan English: The impact of Swahili and Kikuyu on syntax |url=http://phdtree.org/pdf/24677752-cross-linguistic-influence-in-kenyan-english-the-impact-of-swahili-and-kikuyu-on-syntax/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226102504/http://phdtree.org/pdf/24677752-cross-linguistic-influence-in-kenyan-english-the-impact-of-swahili-and-kikuyu-on-syntax/ |archive-date=26 December 2016 |access-date=8 August 2014 |publisher=University of California}}</ref> එය යටත් විජිතකරණයේ සිට වර්ධනය වෙමින් පවතින අතර ඇමරිකානු ඉංග්‍රීසියේ ඇතැම් අංග ද අඩංගු වේ. ෂෙන්ග් යනු සමහර නාගරික ප්‍රදේශවල කතා කරන කිස්හීහිලී භාෂාව පදනම් කරගත් කැන්ට් වර්ගයකි. මූලික වශයෙන් ස්වහීලී සහ ඉංග්‍රීසි මිශ්‍රණයක්, එය භාෂාමය කේත මාරු කිරීමේ උදාහරණයකි.<ref name="Nphil">{{Cite book|last=Derek Nurse|first=Gérard Philippson|url={{google books|plainurl=y|id=M8cHBAAAQBAJ}}|title=Bantu Languages|date=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79683-9|page=197|access-date=20 October 2014}}</ref> කෙන්යාවේ භාෂා 69ක් කතා කරයි. බොහෝමයක් පුළුල් භාෂා පවුල් දෙකකට අයත් වේ: නයිජර්-කොංගෝ (බන්ටු ශාඛාව) සහ නිලෝ-සහරන් (නිලෝටික් ශාඛාව), පිළිවෙලින් රටේ බන්ටු සහ නිලෝටික් ජනගහනයෙන් කථා කරයි. කුෂිටික් සහ අරාබි ජනවාර්ගික සුළුතරයන් වෙනම ඇෆ්‍රොඒෂියටික් පවුලට අයත් භාෂා කතා කරන අතර ඉන්දියානු සහ යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් ඉන්දු-යුරෝපීය පවුලේ භාෂා කතා කරයි.<ref name="Ethnken">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE Languages of Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123235120/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE|date=23 November 2012}}. Ethnologue.com.</ref> === නාගරික මධ්‍යස්ථාන === {{Largest cities|country=කෙන්යාව|stat_ref=2019 සංගණනයට අනුව<ref name="Census2019">{{Cite web |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume III: Distribution of Population by Age and Sex |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200037/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |archive-date=2 August 2020 |access-date=8 April 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref>|list_by_pop=|div_name=|div_link=ප්‍රාන්තය|city_1=නයිරෝබි|div_1=නයිරෝබි|pop_1=4 397 073|img_1=Nairobi, view from KICC.JPG|city_2=මොම්බාසා|div_2=මොම්බාසා|pop_2=1 208 333|img_2=Mombasa skyline.jpg|city_3=නකුරු|div_3=නකුරු|pop_3=570 674|img_3=|city_4=රුයිරු|div_4=කියම්බු|pop_4=490 120|img_4=|city_5=එල්ඩෝරෙට්|div_5=අසින් ගිෂු|pop_5=475 716|city_6=කිසුමු|div_6=කිසුමු|pop_6=397 957|city_7=කිකූයූ|div_7=කියම්බු|pop_7=323 881|city_8=තිකා|div_8=කියම්බු|pop_8=251 407|city_9=නෛවශ|div_9=නකුරු|pop_9=198 444|city_10=කරුරි|div_10=කියම්බු|pop_10=194 342|city_11=ඔන්ගාට රොන්ගයි|div_11=කජියාඩෝ|pop_11=172 569|city_12=ගරිස්සා|div_12=ගරිස්සා|pop_12=163 399|city_13=කිතලේ|div_13=ට්‍රාන්ස්-එන්සෝයා|pop_13=162 174|city_14=ජුජා|div_14=කියම්බු|pop_14=156 041|city_15=ම්ලොලොංගෝ|div_15=මචකෝස්|pop_15=136 351|city_16=මාලින්දි|div_16=කිලිෆි|pop_16=119 859|city_17=මැන්ඩෙරා|div_17=මැන්ඩෙරා|pop_17=114 718|city_18=කිසී|div_18=කිසී|pop_18=112 417|city_19=කකාමෙගා|div_19=කකාමෙගා|pop_19=107 227|city_20=එන්ගොං|div_20=කජිඅඩෝ|pop_20=102 323}} === ආගම් === [[File:Catholic_Church_in_Mombasa.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catholic_Church_in_Mombasa.JPG|වම|thumb|මොම්බාසා හි ශුද්ධාත්මයාණන් රෝමානු කතෝලික ආසන දෙව්මැදුර]] බොහෝ කෙන්යානුවන් ක්‍රිස්තියානිය (85.5%; 53.9% රෙපරමාදු සහ 20.6% රෝමානු කතෝලික). නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ප්‍රෙස්බිටේරියන් පල්ලියට කෙන්යාවේ සහ අවට රටවල මිලියන 3ක් අනුගාමිකයන් සිටී.<ref>[http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=1390&lg=eng Address data base of Reformed churches and institutions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403024055/http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=1390&lg=eng|date=3 April 2013}}. Reformiert-online.net. Retrieved 16 April 2013.</ref> කුඩා ගතානුගතික ප්‍රතිසංස්කරණ පල්ලි ඇත, අප්‍රිකානු එවැන්ජලිකල් ප්‍රෙස්බිටේරියන් පල්ලිය,<ref>[https://web.archive.org/web/20241127092806/http://www.wrfnet.org/c/portal/layout?p_l_id=PUB.1.24&p_p_id=62_INSTANCE_119G&p_p_action=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=&p_p_col_pos=0&p_p_col_count=0&_62_INSTANCE_119G_struts_action=%2Fjournal_articles%2Fview&_62_INSTANCE_119G_groupId=1&_62_INSTANCE_119G_articleId=479&_62_INSTANCE_119G_version=1.0 The World Reformed Fellowship – Promoting Reformed Partnerships Worldwide – News]. Wrfnet.org. Retrieved 16 April 2013.</ref> කෙන්යාවේ ස්වාධීන ප්‍රෙස්බිටේරියන් පල්ලිය සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ප්‍රතිසංස්කරණ පල්ලිය ඇත. ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ආගමට අනුගාමිකයින් 621,200ක් ඇත.<ref>{{Cite web |date=3 February 2008 |title=Kenya |url=http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311215546/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archive-date=11 March 2008 |access-date=26 February 2013 |publisher=Oikoumene.org}}</ref> ලෝකයේ ඕනෑම රටක වැඩිම ක්වේකර්වරුන් සංඛ්‍යාවක් සිටින්නේ කෙන්යාවේ වන අතර 146,300ක් පමණ වේ.<ref>{{Cite web |last=Samuel |first=Bill |title=World Distribution of Quakers, 2012 - QuakerInfo.com |url=http://www.quakerinfo.com/memb2012.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117115311/http://www.quakerinfo.com/memb2012.shtml |archive-date=17 January 2019 |access-date=24 December 2018 |website=quakerinfo.com}}</ref> රටේ එකම යුදෙව් සිනගෝගය ඇත්තේ නයිරෝබි වලය. ජනගහනයෙන් 10.9% කින් සමන්විත ඉස්ලාම් දෙවන විශාලතම ආගම වේ. කෙන්යානු මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 60%ක් වෙරළ කලාපයේ වෙසෙන අතර, එහි මුළු ජනගහනයෙන් 50%ක් සමන්විත වන අතර, කෙන්යාවේ නැගෙනහිර කලාපයේ ඉහළ කොටස රටේ මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 10%ක් වාසය කරන අතර, ඔවුන් බහුතර ආගමික කණ්ඩායමකි.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Kenya: International Religious Freedom Report 2008 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419081919/http://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm |archive-date=19 April 2010 |access-date=16 April 2010 |website=U.S. Department of State}}</ref> බොහෝ ස්වයං-හඳුනා ගන්නා කිතුනුවන් සහ මුස්ලිම්වරුන් සමහර සම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන් සහ සිරිත් විරිත් පවත්වාගෙන ගියද, ස්වදේශික විශ්වාසයන් ජනගහනයෙන් 0.7% ක් විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබේ. ආගමික නොවන කෙන්යානුවන් ජනගහනයෙන් 1.6% කි. සමහර හින්දු ජාතිකයන් ද කෙන්යාවේ ජීවත් වෙති. එම සංඛ්‍යාව 60,287ක් හෙවත් ජනගහනයෙන් 0.13%ක් පමණ වෙතැයි ගණන් බලා ඇත. === සෞඛ්‍ය === [[File:Kapsowarhospital1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kapsowarhospital1.jpg|වම|thumb|කප්සෝවර් හි AIC කප්සෝවර් රෝහලේ<ref>{{Cite web |title=AIC Mission Hospital Kapsowar Official Website |url=http://kapsowarhospital.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628083830/http://kapsowarhospital.com/ |archive-date=28 June 2019}}</ref> බාහිර රෝගී අංශය]] සෞඛ්‍ය සේවාව කෙන්යාවේ අඩු ප්‍රමුඛතා අංශයක් වන අතර 2019/2020 දී ජාතික අයවැයෙන් 4.8%ක් හෝ 25%කට වඩා වැඩි අධ්‍යාපනයක් වැනි ඉහළ ප්‍රමුඛතා අංශවලට සාපේක්ෂව දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.59%ක් පමණක් වෙන් කරන ලදී. මෙය උප සහරා අප්‍රිකාවේ 4.98% සාමාන්‍යයට වඩා අඩු වන අතර ගෝලීය වශයෙන් වියදම් කළ 9.83% ට වඩා අඩුය. FY 2020/21 ජාතික සහ ප්‍රාන්ත සෞඛ්‍ය අයවැය විශ්ලේෂණයට අනුව, ප්‍රාන්ත සෞඛ්‍ය වියදම් බිඳවැටීම ප්‍රතිපත්ති සැලසුම් සහ පරිපාලන සහාය සේවා සඳහා 58%, සුව කිරීමේ සහ පුනරුත්ථාපන සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා 28%, වැළැක්වීමේ සහ ප්‍රවර්ධන සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා 8% සහ 7% වෙනත් වැඩසටහන් සදහාය. සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා බොහෝ දුරට අරමුදල් සපයනු ලබන්නේ පුද්ගලික පුද්ගලයින් සහ ඔවුන්ගේ පවුල් හෝ සේවා යෝජකයින් විසින් සෞඛ්‍ය සේවා සපයන්නන්ට, ජාතික සෞඛ්‍ය රක්‍ෂණ අරමුදලට හෝ වෛද්‍ය රක්‍ෂණ සමාගම් වෙත ඍජු ගෙවීම් හරහා ය. අමතර අරමුදල් දේශීය, ජාත්‍යන්තර සහ සමහර රජයේ සමාජ ආරක්ෂණ ජාල යෝජනා ක්‍රමවලින් ලැබේ. රජයේ රෝහල් යනු ඉතා දේශපාලනික සහ දූෂිත ව්‍යවසායන් බවට පත් කරමින් ප්‍රාන්ත සහ ජාතික රජයේ ආදායම් විශාල ප්‍රමාණයක් උත්පාදනය කරන සේවා සඳහා ගාස්තු අය කරන ආයතන වේ.<ref>{{Citation|title=Sectoral Perspectives on Corruption in Kenya: The Case of Public Health Care Delivery|date=February 2010|url=https://eacc.go.ke/default/wp-content/uploads/2018/09/health-report.pdf|publisher=Kenya Anti-Corruption Commission|access-date=16 February 2023}}</ref> ප්‍රජා සෞඛ්‍ය සේවකයින් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ප්‍රජා පාදක (I මට්ටමේ) සේවාවන්ගෙන් සමන්විත පන්තිවලට පහසුවෙන් කාණ්ඩගත කර ඇති මහජන සෞඛ්‍ය පහසුකම් මෙන් නොව, පුද්ගලික සෞඛ්‍ය පහසුකම් විවිධාකාර, ඉතා ගතික සහ වර්ගීකරණය කිරීමට අපහසු ය; හෙදියන් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන බෙහෙත් ශාලා (II මට්ටමේ පහසුකම්); සායනික නිලධාරීන් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථාන (III මට්ටමේ පහසුකම්); සායනික නිලධාරියෙකු හෝ වෛද්‍ය නිලධාරියෙකු විසින් පවත්වාගෙන යා හැකි උප ප්‍රාන්ත රෝහල් (IV මට්ටමේ පහසුකම්); වෛද්‍ය නිලධාරියෙකු හෝ වෛද්‍ය වෘත්තිකයෙකු විසින් පවත්වාගෙන යා හැකි ප්‍රාන්ත රෝහල් (V මට්ටමේ පහසුකම්); සහ පූර්ණ සුදුසුකම් ලත් වෛද්‍ය වෘත්තිකයන් විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ජාතික යොමු රෝහල් (VI මට්ටමේ පහසුකම්).[[File:Table_rco_co_mo_medical_practitioners.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Table_rco_co_mo_medical_practitioners.png|thumb|කෙන්යාවේ රාජ්‍ය සේවයේ විවිධ සායනික නිලධාරීන්, වෛද්‍ය නිලධාරීන් සහ වෛද්‍ය වෘත්තිකයන්ගේ විවිධ ශ්‍රේණි පෙන්වන වගුව]] සායනික නිලධාරීන්, වෛද්‍ය නිලධාරීන් සහ වෛද්‍ය වෘත්තිකයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන සියලුම අංශවල ඉදිරි පෙළ සෞඛ්‍ය සේවා සපයන්නන්ගේ විශාලතම කණ්ඩායම හෙදියන් වේ. හෙද නිලධාරීන් සඳහා වන සේවා යෝජනා ක්‍රමය (2014), සායනික පිරිස් සඳහා සංශෝධිත සේවා යෝජනා ක්‍රමය (2020) සහ වෛද්‍ය නිලධාරීන් සහ දන්ත වෛද්‍ය නිලධාරීන් සඳහා වන සංශෝධිත සේවා යෝජනා ක්‍රමය (2016) අනුව මේවා අන්තර්ග්‍රහණය කර රජයේ සේවයට යොදවනු ලැබේ. සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍යවරුන් (ඖෂධ පැළෑටි, මායාකාරියන් සහ ඇදහිලි සුව කරන්නන්) ග්‍රාමීය සහ නාගරික වැසියන් විසින් පළමු හෝ අවසාන තේරීමේ වෘත්තිකයන් ලෙස පහසුවෙන් ලබා ගත හැකි, විශ්වාසදායක සහ පුළුල් ලෙස උපදෙස් ලබා ගනී. සෞඛ්‍ය අංශයේ විශාල ජයග්‍රහණ තිබියදීත්, කෙන්යාව තවමත් අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙයි. ඇස්තමේන්තුගත ආයු අපේක්ෂාව 2009 දී ආසන්න වශයෙන් අවුරුදු 55 දක්වා පහත වැටුණි - 1990 මට්ටමට වඩා වසර පහකට වඩා අඩුය.<ref>[http://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85 UNICEF Statistics: Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604143317/https://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85|date=4 June 2019}}. Unicef.org.</ref> ළදරු මරණ අනුපාතය 2012 දී ළමුන් 1,000 කට ආසන්න වශයෙන් මරණ 44 ක් ලෙස ඉහළ මට්ටමක පැවතුනි.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=53#ke Infant Mortality ranks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802233410/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=53#ke|date=2 August 2020}}. ''The World Factbook''</ref> ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය 2011 දී ඇස්තමේන්තු කළේ උපත් වලින් 42%ක් පමණක් දක්ෂ සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයෙකු විසින් සහභාගී කර ඇති බවයි.<ref>{{Cite web |title=WHO Health-Related Millennium Development Goals Report 2011 |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/EN_WHS2011_Part1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617072744/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/EN_WHS2011_Part1.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> දරිද්‍රතාවයේ රෝග රටක ආර්ථික කාර්ය සාධනය සහ ධනය බෙදා හැරීම සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ වේ: 2015/16 දී, කෙන්යානුවන්ගෙන් 35.6%ක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වූහ.<ref name="Poverty Incidence in Kenya">{{Cite book|url=https://www.worldbank.org/en/country/kenya/publication/kenya-economic-update-poverty-incidence-in-kenya-declined-significantly-but-unlikely-to-be-eradicated-by-2030|title=Poverty Incidence in Kenya Declined Significantly, but Unlikely to be Eradicated by 2030|language=en}}</ref> මැලේරියාව, එච්අයිවී/ඒඩ්ස්, නියුමෝනියාව, පාචනය සහ මන්දපෝෂණය වැනි වැළැක්විය හැකි රෝග විශාලතම බර, ප්‍රධාන ළමා ඝාතකයන් වන අතර බොහෝ රෝගාබාධ සඳහා වගකිව යුතුය; දුර්වල ප්‍රතිපත්ති, දූෂණය, ප්‍රමාණවත් සෞඛ්‍ය සේවකයින්, දුර්වල කළමනාකරණය සහ මහජන සෞඛ්‍ය අංශයේ දුර්වල නායකත්වය බොහෝ දුරට වගකිව යුතුය. 2009 ඇස්තමේන්තු වලට අනුව, HIV/AIDS ව්‍යාප්තිය වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් 6.3%ක් පමණ වේ.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=11#ke CIA World Factbook: HIV/AIDS – Adult Prevalence Rate Rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329123741/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=11#ke|date=29 March 2019}}. Cia.gov. Retrieved 23 April 2012.</ref> කෙසේ වෙතත්, 2011 UNAIDS වාර්තාව යෝජනා කරන්නේ තරුණයින් (වයස අවුරුදු 15-24) සහ ගර්භනී කාන්තාවන් අතර HIV ව්‍යාප්තිය අඩුවෙමින් පවතින බැවින්, HIV වසංගතය කෙන්යාවේ වැඩිදියුණු විය හැකි බවයි.<ref>[http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf World AIDS Day Report 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601011732/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|date=1 June 2013}}. UNAIDS</ref> 2006 දී කෙන්යාවේ මැලේරියා රෝගීන් මිලියන 15ක් පමණ ඇතැයි ගණන් බලා ඇත.<ref>[https://www.who.int/malaria/publications/country-profiles/2009/mal2009_kenya_0025.pdf "Kenya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228111430/http://www.who.int/malaria/publications/country-profiles/2009/mal2009_kenya_0025.pdf|date=28 February 2021}}, pp. 111–113 in ''World Malaria report 2009''. WHO.</ref> === කාන්තාවන් === 2012 දී කෙන්යාවේ සමස්ථ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය එක් කාන්තාවකට ළමුන් 4.49ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.<ref>{{Cite web |title=IFs Forecast – Version 7.00 – Google Public Data Explorer |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=TFR&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:KE&ifdim=world&tstart=1106895600000&tend=2842498800000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407115910/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=TFR&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:KE&ifdim=world&tstart=1106895600000&tend=2842498800000 |archive-date=7 April 2015 |access-date=15 February 2015}}</ref> 2008-09 කෙන්යානු රජය විසින් කරන ලද සමීක්ෂණයකට අනුව, සම්පූර්ණ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය 4.6%ක් වූ අතර විවාහක කාන්තාවන් අතර උපත් පාලන ක්‍රම භාවිත කිරීමේ අනුපාතය 46%ක් විය.<ref>[http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23 Kenya – Kenya Demographic and Health Survey 2008–09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102045335/http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23|date=2 January 2019}}. Kenya National Data Archive (KeNADA)</ref> මාතෘ මරණ ඉහළ මට්ටමක පවතී, අර්ධ වශයෙන් කාන්තා ලිංගික අවයව ඡේදනය වීම,<ref name="lcweb2.loc.gov">{{Cite web |date=June 2007 |title=Country Profile: Kenya |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kenya.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505051609/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kenya.pdf |archive-date=5 May 2015 |access-date=23 April 2011 |website=Federal Research Division |publisher=Library of Congress}}</ref> කාන්තාවන්ගෙන් 27%ක් පමණ එයට ගොදුරු වී ඇත.<ref>{{Cite web |title=WHO – Female genital mutilation and other harmful practices |url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/prevalence/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029201427/http://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/prevalence/en/ |archive-date=29 October 2010 |access-date=15 February 2015}}</ref> කෙසේ වෙතත්, රට වඩාත් නවීකරණය වීමත් සමඟ මෙම පුරුද්ද අඩුවෙමින් පවතින අතර, 2011 දී එය කෙන්යාවේ තහනම් කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/society/sarah-boseley-global-health/2011/sep/08/women-africa|title=FGM: Kenya acts against unkindest cut|last=Boseley|first=Sarah|date=8 September 2011|work=The Guardian|access-date=7 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617091857/https://www.theguardian.com/society/sarah-boseley-global-health/2011/sep/08/women-africa|archive-date=17 June 2017|location=London|url-status=live}}</ref> යටත් විජිතකරණයට පෙර කාන්තාවන් ආර්ථික වශයෙන් සවිබල ගැන්වූහ. යටත් විජිත ඉඩම් අන්සතු කිරීම මගින් කාන්තාවන්ට ඉඩම් ප්‍රවේශය සහ පාලනය අහිමි විය.<ref name="autogenerated1">{{Cite web |title=Women's participation in the kenyan society |url=http://www.cipe.org/essay/Women's%20participation%20in%20Kenyan%20Society%20-%20Claris%20Kariuki.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110111134944/http://www.cipe.org/essay/Women%27s%20participation%20in%20Kenyan%20Society%20-%20Claris%20Kariuki.pdf |archive-date=11 January 2011 |access-date=2 February 2018 |website=Center for International Private Enterprise}}</ref> ඔවුන් වඩාත් ආර්ථිකමය වශයෙන් පිරිමින් මත යැපෙන්නට විය.<ref name="autogenerated1" /> ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය පිළිබඳ යටත් විජිත අනුපිළිවෙලක් මතු වූ අතර එහිදී පිරිමින් ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ආධිපත්‍යය දැරීය.<ref name="autogenerated1" /> අධ්‍යාපනය වැඩි වීමත් සමඟ පළමු විවාහයේ මධ්‍ය වයස වැඩි වේ.<ref>{{Cite web |title=Demographic and Health Survey 2014 |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/fr308/fr308.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403000621/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/fr308/fr308.pdf |archive-date=3 April 2019 |access-date=2 February 2018 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> ස්ත්‍රී දූෂණය, කෙලෙසීම සහ පහර දීම සෑම විටම බරපතල අපරාධ ලෙස නොසැලකේ.<ref name="auto2">{{Cite web |title=MAKING JUSTICE WORK FOR WOMEN Kenya Country Report |url=https://ses.library.usyd.edu.au//bitstream/2123/15632/2/Kenya%20Summary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203005725/https://ses.library.usyd.edu.au//bitstream/2123/15632/2/Kenya%20Summary.pdf |archive-date=3 February 2018 |access-date=2 February 2018 |website=Sydney eScholarship Repository}}</ref> ලිංගික අතවර පිළිබඳ වාර්තා සෑම විටම බැරෑරුම් ලෙස නොසලකයි.<ref name="auto2" /> === යෞවනයන් === 2010 කෙන්යානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 260 වැනි වගන්තිය තරුණ වයස අවුරුදු 18ත් 34ත් අතර අය ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත.<ref>{{Cite web |title=Const2010 |url=http://www.kenyalaw.org/lex/actview.xql?actid=Const2010#KE/CON/Const2010/chap_16 |access-date=2022-02-25 |website=kenyalaw.org}}</ref> 2019 ජනගහන හා සංගණන ප්‍රතිඵලවලට අනුව, මිලියන 47.6 ක ජනගහනයෙන් සියයට 75 ක් වයස අවුරුදු 35 ට අඩු අය වන අතර, කෙන්යාව තරුණයන්ගේ රටක් බවට පත් කරයි.<ref>{{Cite web |date=2020-02-21 |title=Out of 47.6 million Kenyans, 35.7 million are under the age of 35 |url=https://www.citizen.digital/news/out-of-47-6-million-kenyans-35-7-million-are-under-the-age-of-35-323822 |access-date=2022-02-25 |website=Citizen Digital |language=en}}</ref> කෙන්යාවේ තරුණ විරැකියාව සහ ඌන රැකියා ගැටලුවක් වී ඇත.<ref name="auto3">{{Cite web |last=D.G |first=Kabata |title=Why youth unemployment problem require more than a strait jacket solution |url=https://www.standardmedia.co.ke/letters/article/2001391660/youth-unemployment-puzzle-requires-innovative-solutions |access-date=2022-02-25 |website=The Standard |language=en}}</ref> කෙන්යාවේ ජාතික සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාංශයට (KNBS) අනුව, COVID-19 වසංගතයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආසන්න වශයෙන් මිලියන 1.7 ක පිරිසකට රැකියා අහිමි වූ අතර, එය සමහර අවිධිමත් රැකියා ඉවත් කර ආර්ථිකය මන්දගාමී වීමට හේතු විය.<ref name="auto3" /> ජාතික තරුණ සේවය, ජාතික තරුණ ව්‍යවසාය සංවර්ධන අරමුදල,<ref>{{Cite web |title=Youth Enterprise Development Fund |url=http://www.youthfund.go.ke/ |access-date=2022-02-25 |language=en-US}}</ref> කාන්තා ව්‍යවසාය අරමුදල,<ref>{{Cite web |title=Women Enterprise Fund – Kenya – 50 Million African Women Speak |url=https://www.womenconnect.org/web/kenya/access-to-capital/-/asset_publisher/H9h9sCCMQ8ue/content/women-enterprise-fu-3 |access-date=2022-02-25 |website=womenconnect.org}}</ref> කසි මටානි, අජිරා ඇතුළු විවිධ ස්ථිර ක්‍රියාකාරී වැඩසටහන් සහ ව්‍යාපෘති ක්‍රියාවට නංවමින් කෙන්යානු රජය ඉහළ තරුණ විරැකියාව ආමන්ත්‍රණය කිරීමේ ප්‍රගතියක් ලබා ඇත. ඩිජිටල්, කිකාඕ මටානි,<ref>{{Cite web |title=Kikao Mtaani |url=https://youth.go.ke/kikao-3/ |access-date=2022-02-25 |website=youth.go.ke |language=en-US}}</ref> උවේසෝ අරමුදල,<ref>{{Cite web |title=The Uwezo Fund – A flagship programme for vision 2030 |url=https://www.uwezo.go.ke/ |access-date=2022-02-25 |language=en-US}}</ref> ෆියුචර් බෝරා<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} Future Bora Innovation Challenge |url=https://www.futurebora.go.ke/ |access-date=2022-02-25 |website=Future Bora |language=en}}</ref> සහ මැෂිනානි ස්ටුඩියෝ<ref>{{Cite web |last=PLC |first=Standard Group |title=studio mashinani |url=https://www.standardmedia.co.ke/topic/studio-mashinani |access-date=2022-02-25 |website=The Standard |language=en}}</ref> තරුණයින් සවිබල ගන්වන, රැකියා අවස්ථා ලබා දෙන සහ කෙනෙකුගේ ජීවන මට්ටම ඉහළ නැංවීමට උපයෝගි වේ.<ref>{{Cite web |date=2021-08-03 |title=Kenya Youth Empowerment Programmes (Full List) |url=https://empowermentopportunities.com/2021/08/kenya-government-youth-empowerment-programmes.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225160551/https://empowermentopportunities.com/2021/08/kenya-government-youth-empowerment-programmes.html |archive-date=25 February 2022 |access-date=2022-02-25 |website=Latest Global Opportunities |language=en-US}}</ref> === අධ්‍යාපනය === [[File:Community_work_in_Kenya_DVIDS342488.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Community_work_in_Kenya_DVIDS342488.jpg|වම|thumb|පන්ති කාමරයක පාසල් ළමුන්]] [[File:MSc_student_at_Kenyatta_University.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MSc_student_at_Kenyatta_University.jpg|thumb|නයිරෝබි හි කෙන්යාටා විශ්ව විද්‍යාලයේ MSc ශිෂ්‍යයෙකි]] ළමයින් අවුරුදු පහක් වන තුරු ළදරු පාසලට හෝ පෞද්ගලික අංශයේ ළදරු පාසලට ඇතුළත් වේ. මෙය වසර එක සිට තුන දක්වා (KG1, KG2 සහ KG3) පවතින අතර මෑතක් වන තුරුම පෙර පාසල් අධ්‍යාපනය පිළිබඳ රජයේ ප්‍රතිපත්තියක් නොතිබූ බැවින් පුද්ගලිකව මුදල් සපයා ඇත.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Standard |title=Government to review Early Childhood Development policy |url=http://www.standardmedia.co.ke/article/2000188257/government-to-review-early-childhood-development-policy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822022539/http://www.standardmedia.co.ke/article/2000188257/government-to-review-early-childhood-development-policy |archive-date=22 August 2016 |access-date=23 June 2016 |website=Standard Digital News}}</ref> මූලික විධිමත් අධ්‍යාපනය වයස අවුරුදු හයෙන් ආරම්භ වන අතර වසර 12ක් පවතින අතර එය ප්‍රාථමික පාසලේ වසර අටකින් සහ උසස් පාසලේ හෝ ද්විතීයික වශයෙන් වසර හතරකින් සමන්විත වේ. ප්‍රාථමික පාසල රජයේ පාසල්වල නොමිලේ වන අතර සහභාගී වන අයට වෘත්තීය තරුණ/ගම පොලිටෙක්නික් එකකට සම්බන්ධ විය හැකිය, නැතහොත් ආධුනිකත්ව වැඩසටහනක් සඳහා තමන්ගේම විධිවිධාන සලසා ගත හැකිය, මැහුම්, වඩු වැඩ, මෝටර් වාහන අලුත්වැඩියා, ගඩොල් තැබීම සහ පෙදරේරු වැනි වෙළඳාමක් දෙකක් පමණ ඉගෙන ගත හැකිය.<ref name=":2">{{Cite web |title=Primary School Education in Kenya |url=http://kenyapage.net/education/primary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412165404/http://kenyapage.net/education/primary.html |archive-date=12 April 2017 |access-date=10 June 2016 |website=kenyapage.net}}</ref> උසස් පෙළ සම්පූර්ණ කරන අයට පොලිටෙක්නික් හෝ වෙනත් කාර්මික විද්‍යාලයකට බැඳී වසර තුනක් ඉගෙන ගත හැකිය, නැතහොත් කෙලින්ම විශ්ව විද්‍යාලයට ගොස් වසර හතරක් ඉගෙන ගත හැකිය. පොලිටෙක්නික් සහ විද්‍යාලවල උපාධිධාරීන්ට පසුව ශ්‍රම බලකායට බැඳිය හැකි අතර පසුව තවත් වසර එකක හෝ දෙකක පුහුණුවකින් පසු විශේෂිත උසස් ඩිප්ලෝමා සුදුසුකමක් ලබා ගැනීමට හෝ විශ්වවිද්‍යාලයට බැඳීමට හැකිය - සාමාන්‍යයෙන් ඔවුන්ගේ පාඨමාලාවේ දෙවන හෝ තුන්වන වසර තුළ. උසස් ඩිප්ලෝමාව බොහෝ සේවා යෝජකයින් විසින් උපාධියක් වෙනුවට පිළිගනු ලබන අතර සමහර විශ්ව විද්‍යාලවල පශ්චාත් උපාධි අධ්‍යයන සඳහා සෘජු හෝ වේගවත් ඇතුළත් කිරීම් කළ හැකිය.[[File:Masai_girl_at_school_doing_maths.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Masai_girl_at_school_doing_maths.jpg|වම|thumb|මසායි ගෑණු ළමයෙක් පාසලේදී]] කෙන්යාවේ රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාල ඉතා වාණිජකරණය වූ ආයතන වන අතර සුදුසුකම් ලත් උසස් පාසල් උපාධිධාරීන්ගෙන් කුඩා කොටසක් පමණක් සීමිත රජයේ අනුග්‍රහය මත ඔවුන් කැමති වැඩසටහන් වලට ඇතුළත් කර ගනී. බොහෝ අය සමාජ විද්‍යාවට ඇතුළත් කරගනු ලබන අතර, ඒවා පවත්වාගෙන යාමට ලාභදායී වන අතර, නැතහොත් ස්වයං අනුග්‍රහය දක්වන සිසුන් ලෙස ඔවුන්ගේ අධ්‍යයන කටයුතුවල සම්පූර්ණ පිරිවැය ගෙවයි. බොහෝ සුදුසුකම් ලත් සිසුන් රාජ්‍ය හෝ පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල, විද්‍යාල සහ පොලිටෙක්නික්වල මධ්‍යම මට්ටමේ ඩිප්ලෝමා පාඨමාලා තෝරා ගනී. 2018 දී, කෙන්යානු වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් සියයට 18.5ක් නූගත් අය වූ අතර එය නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ඉහළම සාක්ෂරතා අනුපාතය විය.<ref>{{Cite web |title=Literacy rate, adult total (% of people ages 15 and above) – Kenya {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS?locations=KE |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128112128/https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS?locations=KE |archive-date=28 January 2021 |access-date=2021-01-22 |website=data.worldbank.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Literacy rate, adult total (% of people ages 15 and above) – Sub-Saharan Africa {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS?locations=ZG&most_recent_value_desc=false |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416224534/https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS?locations=ZG&most_recent_value_desc=false |archive-date=16 April 2021 |access-date=2021-01-22 |website=data.worldbank.org}}</ref> ඉතා පුළුල් කලාපීය විෂමතා තිබේ: නිදසුනක් වශයෙන්, නයිරෝබි හි ඉහළම සාක්ෂරතාවය සියයට 87.1 ක් වූ අතර, උතුරු නැගෙනහිර පළාතට සාපේක්ෂව අඩුම, සියයට 8.0 කි. වයස අවුරුදු තුනේ සිට පහ දක්වා ළමුන් ඉලක්ක කරගත් පෙර පාසල අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගයක් වන අතර එය පළමු ශ්‍රේණියට (පළමු ශ්‍රේණියට) ඇතුළත් වීමේ ප්‍රධාන අවශ්‍යතාවයකි. ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය අවසානයේදී, සිසුන් ද්විතීයික පාසලට හෝ වෘත්තීය පුහුණුවට යන අය තීරණය කරන කෙන්යාවේ ප්‍රාථමික අධ්‍යාපන සහතිකය (KCPE) හි අසුන් ගනී. මෙම විභාගයේ ප්‍රතිඵලය ද්විතීයික පාසලේ ස්ථානගත කිරීම සඳහා අවශ්‍ය වේ.<ref name=":2" /> ප්‍රාථමික පාසල වයස අවුරුදු 6/7-13/14 සිසුන් සඳහා වේ. ද්විතීයික මට්ටමට යන අය සඳහා, හතරවන පෝරමය අවසානයේ ජාතික විභාගයක් ඇත - කෙන්යාවේ ද්විතීයික අධ්‍යාපන සහතිකය (KCSE), එය විශ්ව විද්‍යාල වෙත යන අය, වෙනත් වෘත්තීය පුහුණුවක් හෝ රැකියාවක් තීරණය කරයි. සිසුන් තමන් කැමති විෂයයන් අටකින් විභාගවලට පෙනී සිටී. කෙසේ වෙතත්, ඉංග්‍රීසි, කිස්හීලී සහ ගණිතය අනිවාර්ය විෂයයන් වේ. කෙන්යාවේ විශ්ව විද්‍යාල සහ විද්‍යාල මධ්‍යම ස්ථානගත කිරීමේ සේවාව (KUCCPS), කලින් ඒකාබද්ධ ඇතුළත් කිරීමේ මණ්ඩලය (JAB), රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාලවලට සම්බන්ධ වන සිසුන් තෝරා ගැනීමේ වගකීම දරයි. රජයේ පාසල් හැර අනෙකුත් බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් ඇත, ප්‍රධාන වශයෙන් නාගරික ප්‍රදේශවල. ඒ හා සමානව, විවිධ විදේශීය අධ්‍යාපන ක්‍රමවලට අනුකූලව ජාත්‍යන්තර පාසල් ගණනාවක් තිබේ. කෙන්යාව 2023 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 100 වැනි ස්ථානයට පත් විය.<ref>{{Cite web |last=WIPO |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2023-10-30 |website=www.wipo.int |language=en}}</ref> == සංස්කෘතිය == [[File:Kenyan_dancers.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kenyan_dancers.jpg|thumb|සාම්ප්‍රදායික නර්තනයක් ඉදිරිපත් කරන කෙන්යානු තරුණ තරුණියන්]] [[File:Nation_media_house.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nation_media_house.jpg|thumb|නේෂන් මීඩියා හවුස්, නේෂන් මාධ්‍ය සමූහය සත්කාරකත්වය දරයි]] කෙන්යාවේ සංස්කෘතිය බහු සම්ප්‍රදායන්ගෙන් සමන්විත වේ. කෙන්යාවට තනි ප්‍රමුඛ සංස්කෘතියක් නොමැත. එය ඒ වෙනුවට රටේ විවිධ ප්‍රජාවන්ගේ විවිධ සංස්කෘතීන්ගෙන් සමන්විත වේ. කැපී පෙනෙන ජනගහනය අතර වෙරළ තීරයේ ස්වහීලී, මධ්‍යම සහ බටහිර ප්‍රදේශවල තවත් බන්ටු ප්‍රජාවන් සහ වයඹ දෙසින් පිහිටි නිලෝටික් ප්‍රජාවන් ඇතුළත් වේ. කෙන්යාවේ ජනගහනයෙන් සාපේක්ෂව කුඩා කොටසක් වුවද, මසායි සංස්කෘතිය සංචාරක ව්‍යාපාරයට හොඳින් අනුගතයි. ඔවුන් විස්තීර්ණ උඩුකය සැරසිලි සහ ස්වර්ණාභරණ සඳහා ප්‍රසිද්ධය. මීට අමතරව, කෙන්යාවේ පුළුල් සංගීතය, රූපවාහිනිය සහ නාට්‍ය දර්ශනයක් ඇත. === මාධ්‍ය === කෙන්යාවේ දේශීය හා ගෝලීය වශයෙන් විකාශනය කරන මාධ්‍ය ආයතන ගණනාවක් ඇත. ඔවුන් ප්‍රවෘත්ති, ව්‍යාපාර, ක්‍රීඩා සහ විනෝදාස්වාදය ආවරණය කරයි. ජනප්‍රිය කෙන්යානු පුවත්පත්වලට ඇතුළත් වන්නේ: * ද ඩේලි නේෂන්; Nation Media Group (NMG) හි අනු සමාගමකි (විශාලතම වෙළඳපල කොටස හිමියි) * ද ස්ටෑන්ඩඩ් * ද ස්ටාර් * ද පීපල් * ඊස්ට් අෆ්‍රිකා වීක්ලි * තායිෆා ලියෝ කෙන්යාව පදනම් කරගත් රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථානවලට ඇතුළත් වන්නේ: * කෙන්යා බ්‍රෝඩ්කාස්ටිං කෝපරේෂන් (KBC) * සිටිසන් ටීවී * කෙන්යා ටෙලිවිෂන් නෙට්වර්ක් (KTN) * NTV (Nation Media Group (NMG) හි අනු සමාගමකි) * කිස් ටෙලිවිෂන් * K24 ටෙලිවිෂන් * කස්-ටීවී මෙම සියලු භූමිෂ්ඨ නාලිකා DVB T2 ඩිජිටල් රූපවාහිනී සංඥාවක් හරහා සම්ප්‍රේෂණය වේ. === සාහිත්‍ය === [[File:Ngũgĩ_wa_Thiong'o_(signing_autographs_in_London).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ng%C5%A9g%C4%A9_wa_Thiong'o_(signing_autographs_in_London).jpg|thumb|කෙන්යානු කතුවරයා න්ගුගි වා තියොංඕ]] න්ගුගි වා තියොංඕ යනු කෙන්යාවේ හොඳම ලේඛකයන්ගෙන් කෙනෙකි. ඔහුගේ වීප් නොට් (Weep Not), චයිල්ඩ් (Child) නවකතාව බ්‍රිතාන්‍ය ආක්‍රමණය අතරතුර කෙන්යාවේ ජීවිතය නිරූපණය කරයි. කෙන්යාවේ වැසියන්ගේ ජීවිතවලට ඔවුන්ගේ බලපෑම් කතාව විස්තර කරයි. යටත් විජිතවාදය, අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රේමය යන තේමා සංකලනය එය හොඳම අප්‍රිකානු නවකතාවලින් එකක් බවට පත් කිරීමට උපකාරී විය. එම්.ජී. වසන්ජි ගේ 2003 නවකතාව The In-Between World of Vikram Lall, 2003 දී ගිලර් ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. එය යටත් විජිත සහ පශ්චාත් යටත් විජිත කෙන්යාවේ වෙනස් වන දේශපාලන දේශගුණික තත්ත්වයන්ට හැඩගැසෙන කෙන්යානු ඉන්දියානු උරුමයක් සහ ඔහුගේ පවුලේ අයගේ ප්‍රබන්ධ මතක සටහන් වේ. 2003 සිට, ක්වානි? සාහිත්‍ය සඟරාව කෙන්යානු සමකාලීන සාහිත්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. පෑන්-අප්‍රිකානු දැක්මක් පෙන්නුම් කරන පෝල් කිප්චුම්බා (කිප්වෙන්ඩුයි, කිබිවොට්) වැනි නැගී එන බහුකාර්ය කතුවරුන් ද කෙන්යාව විසින් පෝෂණය කර ඇත.<ref>{{Cite book|title=Africa in China's 21st Century: In Search of a Strategy|date=3 December 2017|publisher=Independently published|isbn=978-1973456803}}</ref> === සංගීතය === [[File:Juacali_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Juacali_1.jpg|thumb|ජනප්‍රිය කෙන්යානු සංගීතවේදියෙකු වන ඉඈන් ජුවා කැලි]] කෙන්යාවේ ප්‍රාදේශීය භාෂා 40කට අධික විවිධත්වය මත පදනම් වූ බහුවිධ ජන සංගීතයට අමතරව ජනප්‍රිය සංගීත ආකෘතීන්ගේ විවිධ එකතුවක් ඇත.<ref>[http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html On the Beat – Tapping the Potential of Kenya's Music Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103130711/http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html|date=3 November 2011}}, [[WIPO]] Magazine (July 2007).</ref> බෙර යනු ජනප්‍රිය කෙන්යානු සංගීතයේ ප්‍රමුඛතම සංගීත භාණ්ඩයයි. බෙර වාදනය ඉතා සංකීර්ණ වන අතර දේශීය රිද්ම සහ ආනයනික ඒවා, විශේෂයෙන් කොංගෝ කැවාචා රිද්මය ඇතුළත් වේ. ජනප්‍රිය කෙන්යානු සංගීතයට සාමාන්‍යයෙන් බහුවිධ කොටස්වල අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වය ඇතුළත් වන අතර වඩාත් මෑතදී ඒකල ගිටාර් ද ඇතුළත් වේ. ජුවා කැලි ඇතුළු දේශීය හිප්-හොප් කලාකරුවන් ගණනාවක් ද ඇත; සවුටි සොල් වැනි ඇෆ්‍රෝ-පොප් සංගීත කණ්ඩායම්; සහ අකෝතී වැනි බෙන්ගා වැනි දේශීය ප්‍රභේද වාදනය කරන සංගීතඥයන් සිටී. ගී පද බොහෝ විට කිස්හිලි හෝ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් ඇත. කොංගෝ සංගීතඥයන්ගෙන් ණයට ගත් ලිංගාලයේ මතුවන අංගයක් ද තිබේ. ගීත රචනා දේශීය භාෂාවලින් ද ලියා ඇත. නාගරික ගුවන්විදුලිය සාමාන්‍යයෙන් වාදනය කරන්නේ ඉංග්‍රීසි සංගීතය පමණි, නමුත් ස්වභාෂා ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන ගණනාවක් ද ඇත. සිලිසොපෙන්ඩ්වා යනු 1960, 70 සහ 80 දශකවල දවුඩි කබකා, ෆාදිලි විලියම් සහ සුකුමා බින් ඔන්ගාරෝ වැනි සංගීතඥයන් විසින් පටිගත කරන ලද දේශීය නාගරික සංගීතයේ ප්‍රභේදයක් වන අතර කෙන්යාවේ ගුවන්විදුලි සංස්ථාව විසින් ප්‍රචලිත කර ඇති කිස්හිහිලි සේවය වැඩිහිටියන් විසින් විශේෂයෙන් රස විඳිති. (කලින් වොයිස් ඔෆ් කෙන්යා හෝ VOK ලෙස හැඳින්විණි). ඉසුකුටි යනු දරුවෙකුගේ උපත, විවාහය හෝ අවමංගල්‍ය වැනි බොහෝ අවස්ථාවන්හිදී ඉසුකුටි නම් සාම්ප්‍රදායික බෙරයේ තාලයට ලුහ්යා උප ගෝත්‍රිකයන් විසින් කරන ලද ප්‍රබල නර්තනයකි. අනෙකුත් සාම්ප්‍රදායික නැටුම් අතර ලුඕ අතර ඔහන්ග්ලා, මිජිකෙන්ඩා අතර නසෙලේ, කිකුයු අතර මුගිති සහ ස්වහීලී අතර තාරාබ් ඇතුළත් වේ. මීට අමතරව, කෙන්යාවේ වර්ධනය වන ක්‍රිස්තියානි ශුභාරංචි සංගීත දර්ශනයක් ඇත. ප්‍රමුඛ දේශීය ශුභාරංචි සංගීතඥයින් අතර කෙන්යානු පිරිමි ගායනා කණ්ඩායමද ඇතුළත් වේ. බෙන්ගා සංගීතය 1960 ගණන්වල අග භාගයේ සිට, විශේෂයෙන් වික්ටෝරියා විල අවට ප්‍රදේශයේ ජනප්‍රිය විය. ඕනෑම ආකාරයක පොප් සංගීතයක් හැඳින්වීමට බෙන්ගා යන වචනය ඉඳහිට භාවිතා වේ. බාස්, ගිටාරය සහ බෙර වාදනය සාමාන්‍ය උපකරණ වේ. === ක්‍රීඩා === [[File:2012_Olympics_-_Womens_5000m_start_4.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2012_Olympics_-_Womens_5000m_start_4.jpg|වම|thumb|2012 ලන්ඩන් ඔලිම්පික් උළෙලේදී ජෙප්කොස්ගෙයි කිපියෙගෝ සහ ජෙප්කෙමොයි චෙරුයියෝට්]] කෙන්යාව ක්‍රිකට්, මෝටර් රථ, පාපන්දු, රග්බි, ෆීල්ඩ් හොකී සහ බොක්සිං ක්‍රීඩා කිහිපයකම ක්‍රියාකාරී වේ. රට ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත්ව ඇත්තේ විවිධ දුර ඉසව්වල ඔලිම්පික් සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා ශූරයන් නිරන්තරයෙන් බිහිකර ඇති අතර, විශේෂයෙන් මීටර් 800, මීටර් 1,500, මීටර් 3,000 බාධක දිවීම, මීටර් 5,000, මීටර් 10,000, සහ මැරතන් තරග වේ. මොරොක්කෝවේ සහ ඉතියෝපියාවේ තරඟකාරීත්වය මෙම ආධිපත්‍යය අඩු කර ඇතත්, කෙන්යානු මලල ක්‍රීඩකයින් (විශේෂයෙන් කලෙන්ජින්), දුර ධාවන ලෝකයේ දිගටම ආධිපත්‍යය දරයි. කෙන්යාවේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ මලල ක්‍රීඩිකාවන් අතර සිව් වතාවක් කාන්තා බොස්ටන් මැරතන් ජයග්‍රාහකයා සහ දෙවරක් ලෝක ශූරිය වූ කැතරින් නඩෙරේබා, මීටර් 800 ලෝක වාර්තා දරන්නා වූ ඩේවිඩ් රුඩිෂා, හිටපු මැරතන් ලෝක වාර්තා දරන්නා වූ පෝල් ටෙර්ගාට් සහ ජෝන් න්ගුගි ඇතුළත් වේ. බීජිං ඔලිම්පික් උළෙලේදී කෙන්යාව පදක්කම් කිහිපයක් දිනා ගත්තේය: රන් හයක්, රිදී හතරක් සහ ලෝකඩ හතරක්, එය 2008 ඔලිම්පික් උළෙලේදී අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම සාර්ථක රට බවට පත් කළේය. IAAF ගෝල්ඩන් ලීග් ජැක්පොට් දිනාගත් කාන්තා මීටර් 800 රන් පදක්කම්ලාභී පමෙලා ජෙලිමෝ සහ පිරිමි මැරතන් තරගය ජයගත් සැමුවෙල් වන්ජිරු වැනි නවක ක්‍රීඩිකාවන් අවධානය දිනා ගත්හ. විශ්‍රාමික ඔලිම්පික් සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා ශූර කිප්චෝගේ කීනෝ 1970 ගණන්වල කෙන්යාවේ පවතින දුරස්ථ රාජවංශය ආරම්භ කිරීමට උදව් කළ අතර පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ශූර හෙන්රි රොනෝගේ දර්ශනීය ලෝක වාර්තා මාලාවක් අනුගමනය කළේය. මෑතකාලීනව, කෙන්යානු මලල ක්‍රීඩා කවයන් තුළ මතභේදයට තුඩු දී ඇති අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් බහරේනය සහ කටාර් රාජ්‍යය නියෝජනය කිරීමට කෙන්යානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් ගණනාවක් ඉවත්වීමත් සමඟය.<ref name="IAAF">IAAF: [http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf Changes of Allegiance 1998 to 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509091352/http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf|date=9 May 2013}}</ref> කෙන්යානු ක්‍රීඩා අමාත්‍යාංශය විසින් මෙම ඉවත්වීම් නැවැත්වීමට උත්සාහ කර ඇත, නමුත් ඔවුන් කෙසේ හෝ දිගටම කරගෙන ගොස් ඇත, එම ලැයීස්තුවේ බර්නාඩ් ලගාට් නවතම පුද්ගලයා වීමත් සමඟ එක්සත් ජනපදය නියෝජනය කිරීමට තෝරා ගන්නා ලදී.<ref name="IAAF" /> මෙම හැරවීම් බොහොමයක් සිදු වන්නේ ආර්ථික හෝ මූල්‍ය සාධක නිසාය.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4566821.stm|title=Kenya examines track star defections|last=Mynott|first=Adam|date=20 May 2005|work=BBC News|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417231056/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4566821.stm|archive-date=17 April 2016|url-status=live}}</ref> ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන්ගේ ඉපැයීම්වලට බදු පැනවීමට කෙන්යානු රජය ගත් තීරණ ද පෙළඹවීමේ සාධකයක් විය හැකිය.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-athletics-kenya-taxes-idUSBREA0L1OM20140122|title=Furious Kenyans threaten to defect over taxes|date=22 January 2014|work=Reuters|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805120245/http://www.reuters.com/article/us-athletics-kenya-taxes-idUSBREA0L1OM20140122|archive-date=5 August 2016|url-status=live}}</ref> සමහර කෙන්යානු ධාවකයන් තම රටේ ප්‍රබල ජාතික කණ්ඩායමට සුදුසුකම් ලබා ගැනීමට නොහැකි වන අතර වෙනත් රටවල් සඳහා තරඟ කිරීමෙන් සුදුසුකම් ලැබීමට පහසු වේ.<ref>{{Cite web |title=Why the defections? |url=http://mobile.nation.co.ke/Sports/Why+the+defections/-/1951244/1957996/-/format/xhtml/-/hpgsnf/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818074600/http://mobile.nation.co.ke/Sports/Why+the+defections/-/1951244/1957996/-/format/xhtml/-/hpgsnf/-/index.html |archive-date=18 August 2016 |access-date=10 June 2016 |website=mobile.nation.co.ke}}</ref>[[File:David_Rudisha_Daegu_2011.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:David_Rudisha_Daegu_2011.jpg|thumb|කෙන්යානු ඔලිම්පික් සහ මීටර් 800 ලෝක වාර්තාවට හිමිකම් කී ඩේවිඩ් රුඩිෂා]] කෙන්යාව අප්‍රිකාව තුළ කාන්තා වොලිබෝල් ක්‍රීඩාවේ ප්‍රමුඛ බලවේගයක් වී ඇත, ක්‍රීඩා සමාජ සහ ජාතික කණ්ඩායම යන දෙකම පසුගිය දශකය තුළ විවිධ මහාද්වීපික ශූරතා දිනාගෙන ඇත.<ref>{{Cite web |date=20 June 2015 |title=Kenya women's volleyball caps three decades of excellence {{!}} Kenya Page Blog |url=http://kenyapage.net/commentary/kenya-sports-commentary/kenya-womens-volleyball-caps-four-decades-of-excellence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612121336/http://kenyapage.net/commentary/kenya-sports-commentary/kenya-womens-volleyball-caps-four-decades-of-excellence/ |archive-date=12 June 2016 |access-date=10 June 2016 |website=kenyapage.net}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 June 2015 |title=Volleyball: Champions Kenya Scoop Major Continental Awards {{!}} |url=http://www.chimpreports.com/volleyball-kenya-crowned-african-nations-champions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803233901/http://www.chimpreports.com/volleyball-kenya-crowned-african-nations-champions/ |archive-date=3 August 2016 |access-date=10 June 2016 |website=chimpreports.com}}</ref> කාන්තා කණ්ඩායම ඔලිම්පික් සහ ලෝක ශූරතා තරඟ සඳහා තරඟ කර ඇතත්, සැලකිය යුතු සාර්ථකත්වයක් නොලැබුණි. ක්‍රිකට් යනු තවත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවක් වන අතර වඩාත්ම සාර්ථක කණ්ඩායම් ක්‍රීඩාව ලෙස ශ්‍රේණිගත කරයි. කෙන්යාව 1996 වසරේ සිට ලෝක කුසලාන ක්‍රිකට් තරඟාවලියට තරඟ කර ඇත.ඔවුන් ලොව හොඳම කණ්ඩායම් කිහිපයක් උඩුයටිකුරු කර 2003 තරඟාවලියේ අවසන් පූර්ව වටයට පැමිණියා. ඔවුන් නයිරෝබි හි පැවති සමාරම්භක ලෝක ක්‍රිකට් ලීග් 1 කොටස ජයග්‍රහණය කළ අතර ලෝක විස්සයි20 තරගාවලියට සහභාගී විය. ඔවුන් 2011 ICC ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානයට ද සහභාගී විය. ඔවුන්ගේ වත්මන් නායකයා වන්නේ රකේප් පටෙල් ය.<ref>{{Cite web |title=:: Cricket Kenya |url=http://www.cricketkenya.co.ke/senior_men.php#&panel1-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328200749/http://cricketkenya.co.ke/senior_men.php#&panel1-1 |archive-date=28 March 2016 |access-date=10 June 2016 |website=cricketkenya.co.ke}}</ref> විශේෂයෙන්ම වාර්ෂික සෆාරි සෙවන්ස් තරඟාවලියත් සමඟ රග්බි ක්‍රීඩාව ජනප්‍රිය වෙමින් පවතී. කෙන්යා සෙවන්ස් කණ්ඩායම 2006 වාරය සඳහා IRB සෙවන්ස් ලෝක තරඟාවලියේ 9 වැනි ස්ථානයට පත්විය. 2016 දී, කණ්ඩායම සිංගප්පූරු සෙවන්ස් අවසන් මහා තරගයේදී ෆීජි පරාජය කළ අතර, දකුණු අප්‍රිකාවට පසුව ලෝක ශූරතාවලියක් දිනාගත් දෙවන අප්‍රිකානු රට බවට කෙන්යාව පත් කළේය.<ref>{{Cite news|url=http://www.supersport.com/rugby/sevens/news/160417/Kenya_win_Singapore_Sevens_title|title=Kenya win Singapore Sevens title|date=17 April 2016|work=SuperSport|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621175817/http://www.supersport.com/rugby/sevens/news/160417/Kenya_win_Singapore_Sevens_title|archive-date=21 June 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/36067269|title=Kenya beat Fiji to win their first Sevens World Series title|work=BBC Sport|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420153557/http://www.bbc.com/sport/rugby-union/36067269|archive-date=20 April 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-sevens/2016/04/17/hsbc-world-rugby-sevens-series-kenya-shock-fiji-and-win-maiden-t/|title=HSBC World Rugby Sevens Series: Kenya shock Fiji and win maiden title in Singapore|last=Sport|first=Telegraph|date=17 April 2016|work=The Telegraph|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619110410/http://www.telegraph.co.uk/rugby-sevens/2016/04/17/hsbc-world-rugby-sevens-series-kenya-shock-fiji-and-win-maiden-t/|archive-date=19 June 2016|url-status=live}}</ref> කෙන්යාව වරෙක පාපන්දු ක්‍රීඩාවේ කලාපීය බලාගාරයක් ද විය. කෙසේ වෙතත්, එහි ආධිපත්‍යය දැනට අභාවයට ගොස් ඇති කෙන්යාවේ පාපන්දු සම්මේලනය<ref>New Vision, 3 June 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles land Kenya indefinite FIFA ban] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110015009/http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022|date=10 January 2008}}</ref> තුළ ඇති වූ ගැටුමකින් ඛාදනය වී ඇති අතර, එය FIFA විසින් 2007 මාර්තු මාසයේදී ඉවත් කරන ලද අත්හිටුවීමකට තුඩු දුන්නේය. මෝටර් රථ රැලි පිටියේදී, කෙන්යාව යනු ලෝක ප්‍රසිද්ධ සෆාරි රැලියේ නිවහන වන අතර, එය සාමාන්‍යයෙන් ලොව ඇති දැඩිම රැලිවලින් එකක් ලෙස පිළිගැනේ.<ref>The Auto Channel, 21 July 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA RALLY: Delecour takes points finish on Safari Rally debut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210095507/http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html|date=10 December 2007}}</ref> ප්‍රථම වරට 1953 දී පවත්වන ලද එය මූල්‍ය දුෂ්කරතා හේතුවෙන් 2002 ඉසව්වෙන් පසුව එය බැහැර කරන තෙක් වසර ගණනාවක් ලෝක රැලි ශූරතාවලියේ කොටසක් විය. බීජෝර්න් වෝල්ඩෙගාර්ඩ්, හනු මික්කෝලා, ටොමී මැකිනන්, ශේකර් මේතා,කාලෝස් සයින්ස් සහ කොලින් මැක්රේවැනි ලොව හොඳම රැලි ධාවකයන් කිහිප දෙනෙකු රැලියට සහභාගී වී ජයග්‍රහණය කර ඇත. අප්‍රිකානු රැලි ශූරතාවලියේ කොටසක් ලෙස 2003-2019 ඉසව්වලින් පසුව සෆාරි රැලිය 2021 දී ලෝක ශූරතාවට නැවත පැමිණියේය.[[File:Roshan_Ali.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Roshan_Ali.jpg|thumb|කෙන්යාවේ ෆීල්ඩ් හොකී කණ්ඩායමේ හිටපු ගෝල රකින්නා රොෂාන් අලි.]]නයිරෝබි 1993 FIBA අප්‍රිකානු ශූරතාවලිය ඇතුළුව ප්‍රධාන මහාද්වීපික ක්‍රීඩා ඉසව් කිහිපයකට සත්කාරකත්වය ලබා දී ඇත, එහිදී කෙන්යාවේ ජාතික පැසිපන්දු කණ්ඩායම පළමු හතර අතරට පැමිණ ඇති අතර, එය අද දක්වා ඇති හොඳම දක්‍ෂතාවයයි.<ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/2405/tid/312/_/1993_African_Championship_for_Men_/index.html 1993 FIBA Africa Championship for Men] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008174937/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/2405/tid/312/_/1993_African_Championship_for_Men_/index.html|date=8 October 2017}}, ARCHIVE.FIBA.COM. Retrieved 24 January 2016.</ref> කෙන්යාවට ඔවුන්ගේම අයිස් හොකී කණ්ඩායමක් ඇත, කෙන්යාවේ අයිස් ලයන්ස්.<ref>[https://www.nhl.com/news/color-of-hockey-kenya-ice-lions-ready-to-roar/c-316726578 Color of Hockey: Kenya Ice Lions ready to roar] – [[NHL]]</ref> කණ්ඩායමේ නිජබිම වන්නේ නයිරෝබි හි පැනරි ස්කයි මධ්‍යස්ථානයේ ඇති සෝලාර් අයිස් රින්ක් ය,<ref>[https://www.iihf.com/en/news/18709/hockey-visit-to-kenya Hockey visit to Kenya] – [[IIHF]]</ref><ref>[https://www.panarihotels.com/hotel-nairobi/ice-rink.html Solar Ice Rink] – The Panari Hotel</ref> එය මුළු අප්‍රිකාවේම පළමු සහ විශාලතම අයිස් තට්ටුව වේ.<ref>{{Cite web |date=25 December 2005 |title=Kenyan skaters flock to East Africa's first ice rink |url=https://mg.co.za/article/2005-12-26-kenyan-skaters-flock-to-east-africas-first-ice-rink/ |website=The Mail & Guardian}}</ref> කෙන්යාවේ පිරිමි ජාතික ක්ෂේත්‍ර හොකී කණ්ඩායම 1960 සහ 1970 ගණන් වලදී ලෝකයේ හොඳ කණ්ඩායමක් ලෙස සැලකේ. කෙන්යාව 1964 ගිම්හාන ඔලිම්පික් හොකී තරඟාවලියේ 6 වන ස්ථානය සහ 1971 පිරිමි FIH හොකී ලෝක කුසලාන තරඟාවලියේ 4 වැනි ස්ථානයට පත්විය. === ආහාර පිසීම === [[File:Ugali_&_Sukuma_Wiki.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ugali_&_Sukuma_Wiki.jpg|thumb|උගාලි සහ සුකුමා විකි, කෙන්යානු ආහාරවල ප්‍රධාන ආහාර වේ]] කෙන්යානුවන්ට සාමාන්‍යයෙන් දිනකට ආහාර වේල් තුනක් තිබේ - උදේ ආහාරය (කියම්ෂා කිනිවා), දිවා ආහාරය (චකුල ච ම්චානා) සහ රාත්‍රී ආහාරය (චකුලා චා ජියෝනි හෝ සරලව චාජියෝ). ඒ අතර, ඔවුන් උදේ 10 ට තේ (චායි යා සා න්නේ) සහ සවස 4 ට තේ (චායි යා සා කුමි) පානය කරයි. උදේ ආහාරය සාමාන්‍යයෙන් තේ හෝ කැඳ, පාන්, චපාති, මහම්රි, තම්බා බතල හෝ අල වර්ග වේ. ගිතේරි යනු බොහෝ නිවෙස්වල දිවා ආහාර වේලෙහි බහුලව භාවිතා වන ආහාරයක් වන අතර එළවළු, ඇඹුල් කිරි (මුර්සික්), මස්, මාළු හෝ වෙනත් ඕනෑම ඉස්ටුවක් සහිත උගාලි සාමාන්‍යයෙන් ජනගහනයෙන් වැඩි පිරිසක් දිවා ආහාරය හෝ රාත්‍රී ආහාරය සඳහා අනුභව කරයි. කලාපීය වෙනස්කම් සහ කෑම වර්ග ද පවතී. බටහිර කෙන්යාවේ, ලුඕ අතර, මාළු පොදු ආහාරයකි; රිෆ්ට් නිම්නයේ වැඩි කොටසක් ආධිපත්‍යය දරන කලෙන්ජින්වරුන් අතර, මුර්සික් - ඇඹුල් කිරි - සුලභ පානයකි. නයිරෝබි වැනි නගරවල, ස්ටියර්ස්, කේඑෆ්සී,<ref>{{Cite web |date=24 October 2012 |title=Fast food finds fans in sub-Sahara Africa, where obesity problem is growing |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/10/13223149-fast-food-finds-fans-in-sub-sahara-africa-where-obesity-problem-is-growing |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116210535/http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/10/13223149-fast-food-finds-fans-in-sub-sahara-africa-where-obesity-problem-is-growing |archive-date=16 January 2013 |access-date=26 February 2013 |website=NBC News}}</ref> සහ සබ් වේ ඇතුළු ක්ෂණික ආහාර අවන්හල් ඇත.<ref>[http://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html US fast food chain to open first Kenya outlet in August – Money Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023161931/https://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html|date=23 October 2018}}. businessdailyafrica.com. Retrieved 9 August 2013.</ref> බොහෝ මාළු හා චිප්ස් සාප්පු ද ඇත.<ref>{{Cite web |title=Restaurants in Nairobi, Kenya - Yellow Pages Online Directory |url=https://yellowpageskenya.com/search-results/Restaurants |website=yellowpageskenya.com}}</ref> කෙන්යාවේ චීස් වඩාත් ජනප්‍රිය වෙමින් පවතින අතර, විශේෂයෙන්ම මධ්‍යම පංතිය අතර පරිභෝජනය වැඩිවෙමින් පවතී.<ref>[http://www.africanews.com/2016/09/04/kenyans-are-gradually-loving-cheese/ Kenyans are gradually loving cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114041844/http://www.africanews.com/2016/09/04/kenyans-are-gradually-loving-cheese/|date=14 November 2017}}, africanews.com, September 4, 2016.</ref><ref>[https://www.howwemadeitinafrica.com/entrepreneur-grows-her-hobby-into-a-successful-cheese-making-business/ Entrepreneur grows her hobby into a successful cheese making business] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114040913/https://www.howwemadeitinafrica.com/entrepreneur-grows-her-hobby-into-a-successful-cheese-making-business/|date=14 November 2017}}, howwemadeitinafrica.com, August 23, 2013.</ref> == යොමු කිරීම් == <references /> {{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}} [[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]] [[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය]] otbjjbpuiretmt3evexffn1kwu9yl9h රාහුල විද්‍යාලය 0 8827 799301 791548 2026-09-13T06:30:24Z ~2026-49408-06 81033 /* ක්‍රීඩා */ 799301 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = රාහුල විද්‍යාලය, [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය|මාතර]] | native_name = {{ubl|{{lang|si|රාහුල විද්‍යාලය}}|{{lang|ta|ராகுல கல்லூரி}}|{{lang|en|Rahula College}}}} | logo = [[ගොනුව:Rahula_College_Crest_Color.svg|240px]] | motto = {{lang|si|අත්‍තානං දමයන්ති පණ්ඩිතා}}<br/>("බුද්ධිමතා තමා විසන් තමාව ම පාලනය කරගනි යි." යන්නෙහි [[පාලි]] අර්ථයයි) | head_label = විදුහල්පති | head = සුදත් සමරවික්‍රම | type = පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. | affiliation = මාතර බෞද්ධ සංගමය (1923) | religious_affiliation = Buddhist | grades = 1–13 | students = 5000 ට වඩා වැඩි | established = {{Start date and age|1923|df=yes}} | city = [[මාතර]] |country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}} | coordinates = {{Coord|5.953106|80.535447|display=inline,title}} |colors = <span style="color:#002DAC;">'''නිල්'''</span> සහ <span style="color:#F37200;">'''රන්'''</span> <br/>{{color box|#002DAC}}{{colorbox|#F37200}} | website = [https://rahulacollege.lk rahulacollege.lk] }} '''රාහුල විද්‍යාලය'''([[English language|English]]: Rahula College) ([[Tamil language|Tamil]]: ராஹுல வித்தியாலம் ''Rāhula vittiyālam'') යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රමුඛ පාසලකි. එය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණින්ම පිහිටි දිස්ත්‍රික්කය වන [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය | මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ]] පිහිටා ඇත.පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. 1923 මැයි මස පළමු වැනි දින ශ්‍රීමත් R.S.S. ගුණවර්ධන කුලතුංගගේ මෙහෙයුමෙන් ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' විසින් පෞද්ගලික බෞද්ධ පාඨශාලාවක් ලෙස ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' යන නමැතිව විද්‍යාලයක් අරඹන ලදී. රාහුල විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ දීර්ඝතම [[ඉතිහාසය|ඉතිහාසයක්]] ඇති පාසල් බෞද්ධ පාසල් වලින් එකකි. රාහුල විද්‍යාලය මේ වන විට රජයේ මෙහෙයවීමට අනුගත ජාතික පාසලක් වන්නේ ය. ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල් ඇති කිරීමේදී පළමුවෙන්ම ජාතික පාසල් තත්වයට පත් කරන ලද පාසල් කිහිපය අතර රාහුලය ද එකකි. [[රාහුල විද්‍යාලය#ප්‍රාථමික අංශය|ප්‍රාථමික]] සහ ද්විතීයක ලෙස පාසල සතු අංශ ද්විත්‍වයෙකි. == අතීතය == 1921 දී එවකට [[ගාල්ල]] [[මහින්ද විද්‍යාලය|මහින්ද විද්‍යාලයාධිපති]] එෆ්. ගෝර්ඩන් පියර්ස්, ඩී.ටී.ඩබ්. රාජපක්‍ෂ රාළහාමි සහ ශ්‍රීමත් ආර්. ඒ. ඩී. ගුණවර්ධන මහා කුලතුංග ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' ආරම්භ කළහ​. 1923 වසරේ මැයි මස 1 වන දින [[මාතර]] මහ වීදියේ කුලියට ගත් ගොඩනැගිල්ලක මෙකී බෞද්ධ සංගමය විසින් ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' නම් විදුහලක් ආරම්භ කරන ලදි. එම විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ ''මම සැබෑ බෞද්ධයෙක් වෙමි'' යන්නයි. පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලයේ ප්‍රථම සිසුවා වූයේ හේවාබෝවලගේ යසපාල නැමැත්තා ය. මඳ​ කලක් ඇවෑමෙන් ප්‍රදේශයේ දානපති වරයෙකු වූ සී. ඒ. ඕදිරිස් ද සිල්වා විසින් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය වෙත පරිත්‍යාග කරන්නට යෙදුනු, වර්තමානයේ පුරාවිද්‍යා උරුමයක් ලෙසින් සංරක්‍ෂිත සරම්මුදලි වලව්ව වෙතට​ පාසල ගෙනයන ලදී. එතැන් පටන් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය රාහුල විද්‍යාලය යන නමින් හඳුන්වයි. ==වත්මන් රාහුලය== [[Image:Matara district.svg|thumb|200px|right|Matara District]] අද දින වන විට රාහුල විද්‍යාලය, විද්‍යාලයාධිපති තාරුකා ඒකනායක විදුහල්පතිතුමිය විසින් මග පෙන්වන 200 කට වැඩි ගුරු මණ්ඩලයකින් හා 6000 කට වැඩි සිසුන් පිරිසකගෙන් සමන්විත වන්නේ ය​. ශ්‍රී ලංකා වේ ජාතික පාසල් අතුරින් ඉදිරියෙන්ම සිටින රාහුලය දිවයිනේ පාසල් අතුරින් විශිෂ්ඨතමයන්ගේ විශිෂ්ඨතමයෙක් ලෙස සැලකෙන්නේ ය. රාහුලය විසින් වාර්ෂිකව ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීම් සහිත රාහුලයන් රාශියක් ශ්‍රී ලංකා ජාතික විශ්ව විද්‍යාල පද්ධතිය වෙත දායාද කරනු ලබයි. ==ප්‍රාථමික අංශය== රාහුල විද්‍යාලයීය ප්‍රාථමික අංශය [[සුදර්ශන ආදර්ශ විද්‍යාලය]] ප්‍රතිස්ථාපනය කෙරෙමින් ක්‍රි.ව. 1991 දී ආරම්භ කරන ලද්දකි. ==RahulaTV== '''RahulaTV''' යනු රාහුල විදයාලයීය නිල ෙවබ් කණ්ඩායම වන Team|RCMweb විසින් නිපදවනු ලැබූ ෙවබ් රූපවාහිනී නාලිකාවයි.‌මෙම නාලිකාව ගාල්ල ශාන්ත ඇලෙව්ශීයස් විදයාලය සමඟ පැවති ෙදනුවර මහා සටන 2011 දී ප්‍රථම වරට නිකුත් ෙකරිණි. එතැන් පටන් විදයාලෙය් සෑම විෙශ්ෂ අවස්ථාවක්ම‌‌ මෙම නාලිකාව මගින් ප්‍රචාරය කෙර්. ෙමමගින් ෙලාව වටා සිටින රාහුල විදයාලයට හිතැති ෙප්‍ර්ක්ෂකයින් රාහුල විදයාලෙය සිදුවන අවස්ථා තම නිවෙස් සිටන නැරඹිට හැකියාව ලැබිනි. ==විද්‍යාලයාධිපතිවරු== {| class="wikitable" |- !# !කාලය !නම |- |1 |1923 &ndash; 1932 |ජී. විලියම් ද සිල්වා මහතා |- |2 |1932 &ndash; 1936 |ආචාර්ය සී. අමිර්තලින්ගම් මහතා |- |3 |1936 &ndash; 1937 |ජේ. ආර්. බාර්ට් මහතා |- |4 |1937 &ndash; 1956 |ඩී. ජේ. කුමාරගේ මහතා |- |5 |1956 &ndash; 1973 |බී. පී. ආරියවංශ මහතා |- |6 |1973 &ndash; 1979 |බී. සූරියආරච්චි මහතා |- |7 |1979 &ndash; 1983 |ඒ. එච්. ගොඩවිතාරණ මහතා |- |8 |1983 &ndash; 1986 |පී. විජේවර්ධන මහතා |- |9 |1986 &ndash; 1987 |මහින්ද ජාගොඩ මහතා |- |10 |1987 &ndash; 1989 |එන්. වීරතුංග මහතා |- |11 |1989 &ndash; 1990 |ඒ. එම්. ලියනගේ මහතා |- |12 |1990 &ndash; 1998 |එන්. ආරියවංශ මහතා |- |13 |1998 &ndash; 2002 |සරත් ගුණරත්න මහතා |- |14 |2002 &ndash; 2010 |කිත්සිරි ලියනගමගේ මහතා |- |15 |2010 &ndash; 2016 |නිමල් දිසානායක මහතා |- |16 |2016 &ndash; 2021 |ෆ්‍රැන්සිස් වෙලේගේ මහතා |- |17 |2021 &ndash; 2023 |සුදත් සමරවික්‍රම මහතා |- |18 |2023 &ndash; 2025 |සමිතා කුරුකුලසූරිය මැතිණීය |- |19 |2025 සිට 2026 |තාරකා ඒකනායක මැතිණිය |- |20 |2026 සිට |විරාජිත් කඩවැද්දූව මහතා |- |- |} ==විද්‍යාලයීය ගීතය== [[ගොනුව:RCM school anthem.ogg]] සිරි ලක නිළඹරයේ හි<br/> තරිඳු ලෙසා වේ මනහාරා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ<br/> ශිල්ප සතර දෙන සාරා සිසු සෑමා<br/> ගුණ නුවණ වඩන අප මාතා<br/> ශ්‍රී සාරා සදා ආලෝකේ<br/> සෑම වෙසේහි පානා ශාන්ති<br/> වේවා වේවා ශ්‍රී වේවා අප රාහුල මාතා හටා<br/> නේ දන සෑම පසස්නා<br/> තුති කරනා නිති ගුණ සෝබා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ //<br/> ==විද්‍යාලයීය නිවාස== විද්‍යාලයීය නිවාස නාම අකාරාදී පිළිවෙලට පෙළ ගස්වා ඇත. *'''අශෝක''' : පැහැය : {{color box|red}} රතු *'''ගැමුණු''' පැහැය : {{color box|blue}} නිල් *'''පරාක්‍රම''' පැහැය: {{color box|yellow}} කහ *'''විජය''' පැහැය: {{color box|green}} කොළ ==රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායම →[TeamRahulaWeb]== රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය ආරම්භ කරන ලද්දේ 2005 වසරේ උසස් පෙළ ව්‍යාපෘතියක් ලෙසිනි. එම ව්‍යාපෘතිය විද්‍යාලයීය ආචාර්යවරුන් වන පූජ්‍ය බෝගොඩ විමලඥාන ස්වාමීන් වහන්සේ සහ ජයවර්ධන මහතා අතින් අධීක්‍ෂණයට ලක්විය. එකළ [[ගාල්ල]] [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග පවත්වන දෙනුවර සටන ක්‍රිකට් මහ තරගය සජීවීව [[අන්තර්ජාලය]] හරහා ප්‍රචාරය කිරීම රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන කාර්යයකි. වර්තමාන රාහුල විද්‍යාලීය නිල ව‍ෙබ් කණ්ඩායම 2012 වසරේදී ආරම්භ කරන ලද අතර පාසලේ නිල වෙබ් අඩවිය සහ සමාජ මාධ්‍ය ජාලයන් කළමනාකරණය කරමින් තාක්ෂණික අංශයෙන් විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කරයි. මෙම කණ්ඩායම සතු දක්ෂතා නිසාම ඔවුන්ගේ නිල වෙබ් අඩවිය '''"හොඳම සිංහල වෙබ් අඩවිය"''' සහ '''"හොඳම විශ්වවිද්‍යාල සහ අධ්‍යාපන ආයතන වෙබ් අඩවිය"''' ලෙස සම්මානයට පාත්‍ර වී ඇත. === වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන ක්‍රියාකාරකම්: === * '''සජීවී විකාශන:''' රහල් ප්‍රදීපාවලෝකන "Battle of the Golden Lions" [[මහා ක්‍රිකට් තරඟ|බිග් මැච්]] තරගය සහ ක්‍රිකට් තරග විද්‍යාලීය නිල යූටියුබ් නාලිකාව ඔස්සේ සජීවීව විකාශය කිරීම. * '''තාක්ෂණික ප්‍රදර්ශන:''' විද්‍යාභිමානී වැනි ප්‍රදර්ශනවලදී මෘදුකාංග සංවර්ධනය, 3D මෝස්තර නිර්මාණය සහ ඡායාරූප සංස්කරණය පිළිබඳ දැනුම බෙදාදීම. * '''නිර්මාණශීලී දායකත්වය:''' ග්‍රැෆික් නිර්මාණය, වීඩියෝකරණය සහ වෙබ් සංවර්ධනය (Web Development) මගින් පාසලේ නාමය ජාත්‍යන්තරයට ගෙනයාම. දැනට මලින්ත දිම්සර මෙහි සභාපති ලෙස කටයුතු කරන අතර, ලලනිකා රන්ගොඩගේ ගුරුමහත්මිය ප්‍රමුඛ ගුරුවරුන් සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකයින්ගේ මගපෙන්වීම යටතේ සිසුන් රැසක් එහි සාමාජිකත්වය දරයි. වර්තමානයේ [https://rahulacollege.lk/ Rahulacollege.lk] වෙබ් අඩවිය ඇතුලු විද්‍යාලීය නිල Youtube නාලිකාවද පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ රාහුල විද්‍යාලීය වෙබ් කණ්ඩායමයි ==ක්‍රීඩා== {{col-begin}} {{col-3}} * [[මළල ක්‍රීඩා]] * පැසි පන්දු * [[බොක්සිං]] * වූෂු {{col-3}} * [[චෙස්]] * [[ක්‍රිකට්]] * රග්බි * කරාතේ {{col-3}} * පිහිනුම් * අත් පන්දු * දුනු විදීම * පාපන්දු * ටයිකොන්ඩො * බැඩ්මින්ටන් * වොලිබෝල් * ජිම්නාස්ටික් * කරාතේ * වෙඩි තැබීමේ ඒකකය {{col-end}} ==මහා ක්‍රිකට් තරග== ===දෙනුවර සටන=== [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග 2011 වනතෙක් මෙය පැවැත්විණි. පළමු “දෙනුවර සටන” (Battle of Two Cities) පැවතියේ ක්‍රි.ව. 2004 මාර්තු මස ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණයේ ය. ඉරට්ටේ අංකයක් සහිත වසර වල ඇලෝසියානුවන් තරගයේ සත්කාරකත්වය උසුලන අතර, ඔත්තේ අංකයක් සහිත වසර වල සත්කාරකත්වය උසුලන්නේ රාහුලයන් විසිනි. ඇලෝසියානුවන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේ ද රාහුලයන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය මාතර උයන්වත්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේද පැවැත්වීම සම්ප්‍රදායය යි. ===රුහුණු මායා රන් සිංහ සටන=== පන්නිපිටිය [[ධර්මපාල විද්‍යාලය]] විද්‍යාලය සමග 2012 වර්ෂයේ සිට රාහුල විද්‍යාලය තරග වදින අතර ප්‍රථම තරගය උයන්වත්ත ක්‍රීඩාංගනයේදී අප්‍රේල් මස පැවැත්විණි. රාහුල විද්‍යාලය සත්කාරක පාර්ශවය වූ අතර රාහුලටීවී ඔස්සේ මෙය සජීවීව විකාශය කෙරිණි. ==මේවාත් බලන්න== *[[සුජාතා විද්‍යාලය]] ==බාහිර සබැඳි== ===විද්‍යාලයීය අඩවි=== * [https://rahulacollege.lk/ රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය] * [http://rcm.sch.lk රාහුල විද්‍යාලයීය SchoolNet වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028011710/http://rcm.sch.lk/ |date=2010-10-28 }} * [http://tv.rahulacollege.org රාහුලටීවී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327063841/http://tv.rahulacollege.org/ |date=2012-03-27 }} * [http://vibhawa.com විභව ප්‍රශ්ණපත්‍ර බැංකුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225115057/http://vibhawa.com/ |date=2012-02-25 }} * [http://ossrahulascout.org රාහුල විද්‍යාලීය ආදී බාලදක්ෂ සංගමය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024045452/http://ossrahulascout.org/ |date=2010-10-24 }} [[ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පලාතේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]] [[ප්‍රවර්ගය:පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ජාතික පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:1923 දී ඇරඹි අධ්‍යාපන ආයතන - ශ්‍රී ලංකාව]] [[ප්‍රවර්ගය:රාහුල විද්‍යාලය, මාතර]] s9z1hc6ex3edcnodq2l4oorokdgsort 799302 799301 2026-09-13T06:32:37Z ~2026-49408-06 81033 /* ක්‍රීඩා */ 799302 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = රාහුල විද්‍යාලය, [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය|මාතර]] | native_name = {{ubl|{{lang|si|රාහුල විද්‍යාලය}}|{{lang|ta|ராகுல கல்லூரி}}|{{lang|en|Rahula College}}}} | logo = [[ගොනුව:Rahula_College_Crest_Color.svg|240px]] | motto = {{lang|si|අත්‍තානං දමයන්ති පණ්ඩිතා}}<br/>("බුද්ධිමතා තමා විසන් තමාව ම පාලනය කරගනි යි." යන්නෙහි [[පාලි]] අර්ථයයි) | head_label = විදුහල්පති | head = සුදත් සමරවික්‍රම | type = පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. | affiliation = මාතර බෞද්ධ සංගමය (1923) | religious_affiliation = Buddhist | grades = 1–13 | students = 5000 ට වඩා වැඩි | established = {{Start date and age|1923|df=yes}} | city = [[මාතර]] |country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}} | coordinates = {{Coord|5.953106|80.535447|display=inline,title}} |colors = <span style="color:#002DAC;">'''නිල්'''</span> සහ <span style="color:#F37200;">'''රන්'''</span> <br/>{{color box|#002DAC}}{{colorbox|#F37200}} | website = [https://rahulacollege.lk rahulacollege.lk] }} '''රාහුල විද්‍යාලය'''([[English language|English]]: Rahula College) ([[Tamil language|Tamil]]: ராஹுல வித்தியாலம் ''Rāhula vittiyālam'') යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රමුඛ පාසලකි. එය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණින්ම පිහිටි දිස්ත්‍රික්කය වන [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය | මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ]] පිහිටා ඇත.පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. 1923 මැයි මස පළමු වැනි දින ශ්‍රීමත් R.S.S. ගුණවර්ධන කුලතුංගගේ මෙහෙයුමෙන් ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' විසින් පෞද්ගලික බෞද්ධ පාඨශාලාවක් ලෙස ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' යන නමැතිව විද්‍යාලයක් අරඹන ලදී. රාහුල විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ දීර්ඝතම [[ඉතිහාසය|ඉතිහාසයක්]] ඇති පාසල් බෞද්ධ පාසල් වලින් එකකි. රාහුල විද්‍යාලය මේ වන විට රජයේ මෙහෙයවීමට අනුගත ජාතික පාසලක් වන්නේ ය. ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල් ඇති කිරීමේදී පළමුවෙන්ම ජාතික පාසල් තත්වයට පත් කරන ලද පාසල් කිහිපය අතර රාහුලය ද එකකි. [[රාහුල විද්‍යාලය#ප්‍රාථමික අංශය|ප්‍රාථමික]] සහ ද්විතීයක ලෙස පාසල සතු අංශ ද්විත්‍වයෙකි. == අතීතය == 1921 දී එවකට [[ගාල්ල]] [[මහින්ද විද්‍යාලය|මහින්ද විද්‍යාලයාධිපති]] එෆ්. ගෝර්ඩන් පියර්ස්, ඩී.ටී.ඩබ්. රාජපක්‍ෂ රාළහාමි සහ ශ්‍රීමත් ආර්. ඒ. ඩී. ගුණවර්ධන මහා කුලතුංග ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' ආරම්භ කළහ​. 1923 වසරේ මැයි මස 1 වන දින [[මාතර]] මහ වීදියේ කුලියට ගත් ගොඩනැගිල්ලක මෙකී බෞද්ධ සංගමය විසින් ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' නම් විදුහලක් ආරම්භ කරන ලදි. එම විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ ''මම සැබෑ බෞද්ධයෙක් වෙමි'' යන්නයි. පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලයේ ප්‍රථම සිසුවා වූයේ හේවාබෝවලගේ යසපාල නැමැත්තා ය. මඳ​ කලක් ඇවෑමෙන් ප්‍රදේශයේ දානපති වරයෙකු වූ සී. ඒ. ඕදිරිස් ද සිල්වා විසින් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය වෙත පරිත්‍යාග කරන්නට යෙදුනු, වර්තමානයේ පුරාවිද්‍යා උරුමයක් ලෙසින් සංරක්‍ෂිත සරම්මුදලි වලව්ව වෙතට​ පාසල ගෙනයන ලදී. එතැන් පටන් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය රාහුල විද්‍යාලය යන නමින් හඳුන්වයි. ==වත්මන් රාහුලය== [[Image:Matara district.svg|thumb|200px|right|Matara District]] අද දින වන විට රාහුල විද්‍යාලය, විද්‍යාලයාධිපති තාරුකා ඒකනායක විදුහල්පතිතුමිය විසින් මග පෙන්වන 200 කට වැඩි ගුරු මණ්ඩලයකින් හා 6000 කට වැඩි සිසුන් පිරිසකගෙන් සමන්විත වන්නේ ය​. ශ්‍රී ලංකා වේ ජාතික පාසල් අතුරින් ඉදිරියෙන්ම සිටින රාහුලය දිවයිනේ පාසල් අතුරින් විශිෂ්ඨතමයන්ගේ විශිෂ්ඨතමයෙක් ලෙස සැලකෙන්නේ ය. රාහුලය විසින් වාර්ෂිකව ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීම් සහිත රාහුලයන් රාශියක් ශ්‍රී ලංකා ජාතික විශ්ව විද්‍යාල පද්ධතිය වෙත දායාද කරනු ලබයි. ==ප්‍රාථමික අංශය== රාහුල විද්‍යාලයීය ප්‍රාථමික අංශය [[සුදර්ශන ආදර්ශ විද්‍යාලය]] ප්‍රතිස්ථාපනය කෙරෙමින් ක්‍රි.ව. 1991 දී ආරම්භ කරන ලද්දකි. ==RahulaTV== '''RahulaTV''' යනු රාහුල විදයාලයීය නිල ෙවබ් කණ්ඩායම වන Team|RCMweb විසින් නිපදවනු ලැබූ ෙවබ් රූපවාහිනී නාලිකාවයි.‌මෙම නාලිකාව ගාල්ල ශාන්ත ඇලෙව්ශීයස් විදයාලය සමඟ පැවති ෙදනුවර මහා සටන 2011 දී ප්‍රථම වරට නිකුත් ෙකරිණි. එතැන් පටන් විදයාලෙය් සෑම විෙශ්ෂ අවස්ථාවක්ම‌‌ මෙම නාලිකාව මගින් ප්‍රචාරය කෙර්. ෙමමගින් ෙලාව වටා සිටින රාහුල විදයාලයට හිතැති ෙප්‍ර්ක්ෂකයින් රාහුල විදයාලෙය සිදුවන අවස්ථා තම නිවෙස් සිටන නැරඹිට හැකියාව ලැබිනි. ==විද්‍යාලයාධිපතිවරු== {| class="wikitable" |- !# !කාලය !නම |- |1 |1923 &ndash; 1932 |ජී. විලියම් ද සිල්වා මහතා |- |2 |1932 &ndash; 1936 |ආචාර්ය සී. අමිර්තලින්ගම් මහතා |- |3 |1936 &ndash; 1937 |ජේ. ආර්. බාර්ට් මහතා |- |4 |1937 &ndash; 1956 |ඩී. ජේ. කුමාරගේ මහතා |- |5 |1956 &ndash; 1973 |බී. පී. ආරියවංශ මහතා |- |6 |1973 &ndash; 1979 |බී. සූරියආරච්චි මහතා |- |7 |1979 &ndash; 1983 |ඒ. එච්. ගොඩවිතාරණ මහතා |- |8 |1983 &ndash; 1986 |පී. විජේවර්ධන මහතා |- |9 |1986 &ndash; 1987 |මහින්ද ජාගොඩ මහතා |- |10 |1987 &ndash; 1989 |එන්. වීරතුංග මහතා |- |11 |1989 &ndash; 1990 |ඒ. එම්. ලියනගේ මහතා |- |12 |1990 &ndash; 1998 |එන්. ආරියවංශ මහතා |- |13 |1998 &ndash; 2002 |සරත් ගුණරත්න මහතා |- |14 |2002 &ndash; 2010 |කිත්සිරි ලියනගමගේ මහතා |- |15 |2010 &ndash; 2016 |නිමල් දිසානායක මහතා |- |16 |2016 &ndash; 2021 |ෆ්‍රැන්සිස් වෙලේගේ මහතා |- |17 |2021 &ndash; 2023 |සුදත් සමරවික්‍රම මහතා |- |18 |2023 &ndash; 2025 |සමිතා කුරුකුලසූරිය මැතිණීය |- |19 |2025 සිට 2026 |තාරකා ඒකනායක මැතිණිය |- |20 |2026 සිට |විරාජිත් කඩවැද්දූව මහතා |- |- |} ==විද්‍යාලයීය ගීතය== [[ගොනුව:RCM school anthem.ogg]] සිරි ලක නිළඹරයේ හි<br/> තරිඳු ලෙසා වේ මනහාරා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ<br/> ශිල්ප සතර දෙන සාරා සිසු සෑමා<br/> ගුණ නුවණ වඩන අප මාතා<br/> ශ්‍රී සාරා සදා ආලෝකේ<br/> සෑම වෙසේහි පානා ශාන්ති<br/> වේවා වේවා ශ්‍රී වේවා අප රාහුල මාතා හටා<br/> නේ දන සෑම පසස්නා<br/> තුති කරනා නිති ගුණ සෝබා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ //<br/> ==විද්‍යාලයීය නිවාස== විද්‍යාලයීය නිවාස නාම අකාරාදී පිළිවෙලට පෙළ ගස්වා ඇත. *'''අශෝක''' : පැහැය : {{color box|red}} රතු *'''ගැමුණු''' පැහැය : {{color box|blue}} නිල් *'''පරාක්‍රම''' පැහැය: {{color box|yellow}} කහ *'''විජය''' පැහැය: {{color box|green}} කොළ ==රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායම →[TeamRahulaWeb]== රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය ආරම්භ කරන ලද්දේ 2005 වසරේ උසස් පෙළ ව්‍යාපෘතියක් ලෙසිනි. එම ව්‍යාපෘතිය විද්‍යාලයීය ආචාර්යවරුන් වන පූජ්‍ය බෝගොඩ විමලඥාන ස්වාමීන් වහන්සේ සහ ජයවර්ධන මහතා අතින් අධීක්‍ෂණයට ලක්විය. එකළ [[ගාල්ල]] [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග පවත්වන දෙනුවර සටන ක්‍රිකට් මහ තරගය සජීවීව [[අන්තර්ජාලය]] හරහා ප්‍රචාරය කිරීම රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන කාර්යයකි. වර්තමාන රාහුල විද්‍යාලීය නිල ව‍ෙබ් කණ්ඩායම 2012 වසරේදී ආරම්භ කරන ලද අතර පාසලේ නිල වෙබ් අඩවිය සහ සමාජ මාධ්‍ය ජාලයන් කළමනාකරණය කරමින් තාක්ෂණික අංශයෙන් විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කරයි. මෙම කණ්ඩායම සතු දක්ෂතා නිසාම ඔවුන්ගේ නිල වෙබ් අඩවිය '''"හොඳම සිංහල වෙබ් අඩවිය"''' සහ '''"හොඳම විශ්වවිද්‍යාල සහ අධ්‍යාපන ආයතන වෙබ් අඩවිය"''' ලෙස සම්මානයට පාත්‍ර වී ඇත. === වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන ක්‍රියාකාරකම්: === * '''සජීවී විකාශන:''' රහල් ප්‍රදීපාවලෝකන "Battle of the Golden Lions" [[මහා ක්‍රිකට් තරඟ|බිග් මැච්]] තරගය සහ ක්‍රිකට් තරග විද්‍යාලීය නිල යූටියුබ් නාලිකාව ඔස්සේ සජීවීව විකාශය කිරීම. * '''තාක්ෂණික ප්‍රදර්ශන:''' විද්‍යාභිමානී වැනි ප්‍රදර්ශනවලදී මෘදුකාංග සංවර්ධනය, 3D මෝස්තර නිර්මාණය සහ ඡායාරූප සංස්කරණය පිළිබඳ දැනුම බෙදාදීම. * '''නිර්මාණශීලී දායකත්වය:''' ග්‍රැෆික් නිර්මාණය, වීඩියෝකරණය සහ වෙබ් සංවර්ධනය (Web Development) මගින් පාසලේ නාමය ජාත්‍යන්තරයට ගෙනයාම. දැනට මලින්ත දිම්සර මෙහි සභාපති ලෙස කටයුතු කරන අතර, ලලනිකා රන්ගොඩගේ ගුරුමහත්මිය ප්‍රමුඛ ගුරුවරුන් සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකයින්ගේ මගපෙන්වීම යටතේ සිසුන් රැසක් එහි සාමාජිකත්වය දරයි. වර්තමානයේ [https://rahulacollege.lk/ Rahulacollege.lk] වෙබ් අඩවිය ඇතුලු විද්‍යාලීය නිල Youtube නාලිකාවද පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ රාහුල විද්‍යාලීය වෙබ් කණ්ඩායමයි ==ක්‍රීඩා== {{col-begin}} {{col-3}} * [[මළල ක්‍රීඩා]] * පැසි පන්දු * [[බොක්සිං]] * වූෂු * වොලිබෝල් * ජිම්නාස්ටික් {{col-3}} * [[චෙස්]] * [[ක්‍රිකට්]] * රග්බි * කරාතේ * වෙඩි තැබීමේ ඒකකය {{col-3}} * පිහිනුම් * අත් පන්දු * දුනු විදීම * පාපන්දු * ටයිකොන්ඩො * බැඩ්මින්ටන් {{col-end}} ==මහා ක්‍රිකට් තරග== ===දෙනුවර සටන=== [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග 2011 වනතෙක් මෙය පැවැත්විණි. පළමු “දෙනුවර සටන” (Battle of Two Cities) පැවතියේ ක්‍රි.ව. 2004 මාර්තු මස ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණයේ ය. ඉරට්ටේ අංකයක් සහිත වසර වල ඇලෝසියානුවන් තරගයේ සත්කාරකත්වය උසුලන අතර, ඔත්තේ අංකයක් සහිත වසර වල සත්කාරකත්වය උසුලන්නේ රාහුලයන් විසිනි. ඇලෝසියානුවන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේ ද රාහුලයන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය මාතර උයන්වත්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේද පැවැත්වීම සම්ප්‍රදායය යි. ===රුහුණු මායා රන් සිංහ සටන=== පන්නිපිටිය [[ධර්මපාල විද්‍යාලය]] විද්‍යාලය සමග 2012 වර්ෂයේ සිට රාහුල විද්‍යාලය තරග වදින අතර ප්‍රථම තරගය උයන්වත්ත ක්‍රීඩාංගනයේදී අප්‍රේල් මස පැවැත්විණි. රාහුල විද්‍යාලය සත්කාරක පාර්ශවය වූ අතර රාහුලටීවී ඔස්සේ මෙය සජීවීව විකාශය කෙරිණි. ==මේවාත් බලන්න== *[[සුජාතා විද්‍යාලය]] ==බාහිර සබැඳි== ===විද්‍යාලයීය අඩවි=== * [https://rahulacollege.lk/ රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය] * [http://rcm.sch.lk රාහුල විද්‍යාලයීය SchoolNet වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028011710/http://rcm.sch.lk/ |date=2010-10-28 }} * [http://tv.rahulacollege.org රාහුලටීවී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327063841/http://tv.rahulacollege.org/ |date=2012-03-27 }} * [http://vibhawa.com විභව ප්‍රශ්ණපත්‍ර බැංකුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225115057/http://vibhawa.com/ |date=2012-02-25 }} * [http://ossrahulascout.org රාහුල විද්‍යාලීය ආදී බාලදක්ෂ සංගමය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024045452/http://ossrahulascout.org/ |date=2010-10-24 }} [[ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පලාතේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]] [[ප්‍රවර්ගය:පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ජාතික පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:1923 දී ඇරඹි අධ්‍යාපන ආයතන - ශ්‍රී ලංකාව]] [[ප්‍රවර්ගය:රාහුල විද්‍යාලය, මාතර]] 2nw7hzd6vh3iufpuie5w2ldh9pq8ms3 799303 799302 2026-09-13T06:39:24Z ~2026-49408-06 81033 /* මේවාත් බලන්න */ 799303 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = රාහුල විද්‍යාලය, [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය|මාතර]] | native_name = {{ubl|{{lang|si|රාහුල විද්‍යාලය}}|{{lang|ta|ராகுல கல்லூரி}}|{{lang|en|Rahula College}}}} | logo = [[ගොනුව:Rahula_College_Crest_Color.svg|240px]] | motto = {{lang|si|අත්‍තානං දමයන්ති පණ්ඩිතා}}<br/>("බුද්ධිමතා තමා විසන් තමාව ම පාලනය කරගනි යි." යන්නෙහි [[පාලි]] අර්ථයයි) | head_label = විදුහල්පති | head = සුදත් සමරවික්‍රම | type = පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. | affiliation = මාතර බෞද්ධ සංගමය (1923) | religious_affiliation = Buddhist | grades = 1–13 | students = 5000 ට වඩා වැඩි | established = {{Start date and age|1923|df=yes}} | city = [[මාතර]] |country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}} | coordinates = {{Coord|5.953106|80.535447|display=inline,title}} |colors = <span style="color:#002DAC;">'''නිල්'''</span> සහ <span style="color:#F37200;">'''රන්'''</span> <br/>{{color box|#002DAC}}{{colorbox|#F37200}} | website = [https://rahulacollege.lk rahulacollege.lk] }} '''රාහුල විද්‍යාලය'''([[English language|English]]: Rahula College) ([[Tamil language|Tamil]]: ராஹுல வித்தியாலம் ''Rāhula vittiyālam'') යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රමුඛ පාසලකි. එය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණින්ම පිහිටි දිස්ත්‍රික්කය වන [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය | මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ]] පිහිටා ඇත.පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. 1923 මැයි මස පළමු වැනි දින ශ්‍රීමත් R.S.S. ගුණවර්ධන කුලතුංගගේ මෙහෙයුමෙන් ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' විසින් පෞද්ගලික බෞද්ධ පාඨශාලාවක් ලෙස ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' යන නමැතිව විද්‍යාලයක් අරඹන ලදී. රාහුල විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ දීර්ඝතම [[ඉතිහාසය|ඉතිහාසයක්]] ඇති පාසල් බෞද්ධ පාසල් වලින් එකකි. රාහුල විද්‍යාලය මේ වන විට රජයේ මෙහෙයවීමට අනුගත ජාතික පාසලක් වන්නේ ය. ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල් ඇති කිරීමේදී පළමුවෙන්ම ජාතික පාසල් තත්වයට පත් කරන ලද පාසල් කිහිපය අතර රාහුලය ද එකකි. [[රාහුල විද්‍යාලය#ප්‍රාථමික අංශය|ප්‍රාථමික]] සහ ද්විතීයක ලෙස පාසල සතු අංශ ද්විත්‍වයෙකි. == අතීතය == 1921 දී එවකට [[ගාල්ල]] [[මහින්ද විද්‍යාලය|මහින්ද විද්‍යාලයාධිපති]] එෆ්. ගෝර්ඩන් පියර්ස්, ඩී.ටී.ඩබ්. රාජපක්‍ෂ රාළහාමි සහ ශ්‍රීමත් ආර්. ඒ. ඩී. ගුණවර්ධන මහා කුලතුංග ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' ආරම්භ කළහ​. 1923 වසරේ මැයි මස 1 වන දින [[මාතර]] මහ වීදියේ කුලියට ගත් ගොඩනැගිල්ලක මෙකී බෞද්ධ සංගමය විසින් ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' නම් විදුහලක් ආරම්භ කරන ලදි. එම විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ ''මම සැබෑ බෞද්ධයෙක් වෙමි'' යන්නයි. පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලයේ ප්‍රථම සිසුවා වූයේ හේවාබෝවලගේ යසපාල නැමැත්තා ය. මඳ​ කලක් ඇවෑමෙන් ප්‍රදේශයේ දානපති වරයෙකු වූ සී. ඒ. ඕදිරිස් ද සිල්වා විසින් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය වෙත පරිත්‍යාග කරන්නට යෙදුනු, වර්තමානයේ පුරාවිද්‍යා උරුමයක් ලෙසින් සංරක්‍ෂිත සරම්මුදලි වලව්ව වෙතට​ පාසල ගෙනයන ලදී. එතැන් පටන් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය රාහුල විද්‍යාලය යන නමින් හඳුන්වයි. ==වත්මන් රාහුලය== [[Image:Matara district.svg|thumb|200px|right|Matara District]] අද දින වන විට රාහුල විද්‍යාලය, විද්‍යාලයාධිපති තාරුකා ඒකනායක විදුහල්පතිතුමිය විසින් මග පෙන්වන 200 කට වැඩි ගුරු මණ්ඩලයකින් හා 6000 කට වැඩි සිසුන් පිරිසකගෙන් සමන්විත වන්නේ ය​. ශ්‍රී ලංකා වේ ජාතික පාසල් අතුරින් ඉදිරියෙන්ම සිටින රාහුලය දිවයිනේ පාසල් අතුරින් විශිෂ්ඨතමයන්ගේ විශිෂ්ඨතමයෙක් ලෙස සැලකෙන්නේ ය. රාහුලය විසින් වාර්ෂිකව ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීම් සහිත රාහුලයන් රාශියක් ශ්‍රී ලංකා ජාතික විශ්ව විද්‍යාල පද්ධතිය වෙත දායාද කරනු ලබයි. ==ප්‍රාථමික අංශය== රාහුල විද්‍යාලයීය ප්‍රාථමික අංශය [[සුදර්ශන ආදර්ශ විද්‍යාලය]] ප්‍රතිස්ථාපනය කෙරෙමින් ක්‍රි.ව. 1991 දී ආරම්භ කරන ලද්දකි. ==RahulaTV== '''RahulaTV''' යනු රාහුල විදයාලයීය නිල ෙවබ් කණ්ඩායම වන Team|RCMweb විසින් නිපදවනු ලැබූ ෙවබ් රූපවාහිනී නාලිකාවයි.‌මෙම නාලිකාව ගාල්ල ශාන්ත ඇලෙව්ශීයස් විදයාලය සමඟ පැවති ෙදනුවර මහා සටන 2011 දී ප්‍රථම වරට නිකුත් ෙකරිණි. එතැන් පටන් විදයාලෙය් සෑම විෙශ්ෂ අවස්ථාවක්ම‌‌ මෙම නාලිකාව මගින් ප්‍රචාරය කෙර්. ෙමමගින් ෙලාව වටා සිටින රාහුල විදයාලයට හිතැති ෙප්‍ර්ක්ෂකයින් රාහුල විදයාලෙය සිදුවන අවස්ථා තම නිවෙස් සිටන නැරඹිට හැකියාව ලැබිනි. ==විද්‍යාලයාධිපතිවරු== {| class="wikitable" |- !# !කාලය !නම |- |1 |1923 &ndash; 1932 |ජී. විලියම් ද සිල්වා මහතා |- |2 |1932 &ndash; 1936 |ආචාර්ය සී. අමිර්තලින්ගම් මහතා |- |3 |1936 &ndash; 1937 |ජේ. ආර්. බාර්ට් මහතා |- |4 |1937 &ndash; 1956 |ඩී. ජේ. කුමාරගේ මහතා |- |5 |1956 &ndash; 1973 |බී. පී. ආරියවංශ මහතා |- |6 |1973 &ndash; 1979 |බී. සූරියආරච්චි මහතා |- |7 |1979 &ndash; 1983 |ඒ. එච්. ගොඩවිතාරණ මහතා |- |8 |1983 &ndash; 1986 |පී. විජේවර්ධන මහතා |- |9 |1986 &ndash; 1987 |මහින්ද ජාගොඩ මහතා |- |10 |1987 &ndash; 1989 |එන්. වීරතුංග මහතා |- |11 |1989 &ndash; 1990 |ඒ. එම්. ලියනගේ මහතා |- |12 |1990 &ndash; 1998 |එන්. ආරියවංශ මහතා |- |13 |1998 &ndash; 2002 |සරත් ගුණරත්න මහතා |- |14 |2002 &ndash; 2010 |කිත්සිරි ලියනගමගේ මහතා |- |15 |2010 &ndash; 2016 |නිමල් දිසානායක මහතා |- |16 |2016 &ndash; 2021 |ෆ්‍රැන්සිස් වෙලේගේ මහතා |- |17 |2021 &ndash; 2023 |සුදත් සමරවික්‍රම මහතා |- |18 |2023 &ndash; 2025 |සමිතා කුරුකුලසූරිය මැතිණීය |- |19 |2025 සිට 2026 |තාරකා ඒකනායක මැතිණිය |- |20 |2026 සිට |විරාජිත් කඩවැද්දූව මහතා |- |- |} ==විද්‍යාලයීය ගීතය== [[ගොනුව:RCM school anthem.ogg]] සිරි ලක නිළඹරයේ හි<br/> තරිඳු ලෙසා වේ මනහාරා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ<br/> ශිල්ප සතර දෙන සාරා සිසු සෑමා<br/> ගුණ නුවණ වඩන අප මාතා<br/> ශ්‍රී සාරා සදා ආලෝකේ<br/> සෑම වෙසේහි පානා ශාන්ති<br/> වේවා වේවා ශ්‍රී වේවා අප රාහුල මාතා හටා<br/> නේ දන සෑම පසස්නා<br/> තුති කරනා නිති ගුණ සෝබා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ //<br/> ==විද්‍යාලයීය නිවාස== විද්‍යාලයීය නිවාස නාම අකාරාදී පිළිවෙලට පෙළ ගස්වා ඇත. *'''අශෝක''' : පැහැය : {{color box|red}} රතු *'''ගැමුණු''' පැහැය : {{color box|blue}} නිල් *'''පරාක්‍රම''' පැහැය: {{color box|yellow}} කහ *'''විජය''' පැහැය: {{color box|green}} කොළ ==රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායම →[TeamRahulaWeb]== රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය ආරම්භ කරන ලද්දේ 2005 වසරේ උසස් පෙළ ව්‍යාපෘතියක් ලෙසිනි. එම ව්‍යාපෘතිය විද්‍යාලයීය ආචාර්යවරුන් වන පූජ්‍ය බෝගොඩ විමලඥාන ස්වාමීන් වහන්සේ සහ ජයවර්ධන මහතා අතින් අධීක්‍ෂණයට ලක්විය. එකළ [[ගාල්ල]] [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග පවත්වන දෙනුවර සටන ක්‍රිකට් මහ තරගය සජීවීව [[අන්තර්ජාලය]] හරහා ප්‍රචාරය කිරීම රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන කාර්යයකි. වර්තමාන රාහුල විද්‍යාලීය නිල ව‍ෙබ් කණ්ඩායම 2012 වසරේදී ආරම්භ කරන ලද අතර පාසලේ නිල වෙබ් අඩවිය සහ සමාජ මාධ්‍ය ජාලයන් කළමනාකරණය කරමින් තාක්ෂණික අංශයෙන් විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කරයි. මෙම කණ්ඩායම සතු දක්ෂතා නිසාම ඔවුන්ගේ නිල වෙබ් අඩවිය '''"හොඳම සිංහල වෙබ් අඩවිය"''' සහ '''"හොඳම විශ්වවිද්‍යාල සහ අධ්‍යාපන ආයතන වෙබ් අඩවිය"''' ලෙස සම්මානයට පාත්‍ර වී ඇත. === වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන ක්‍රියාකාරකම්: === * '''සජීවී විකාශන:''' රහල් ප්‍රදීපාවලෝකන "Battle of the Golden Lions" [[මහා ක්‍රිකට් තරඟ|බිග් මැච්]] තරගය සහ ක්‍රිකට් තරග විද්‍යාලීය නිල යූටියුබ් නාලිකාව ඔස්සේ සජීවීව විකාශය කිරීම. * '''තාක්ෂණික ප්‍රදර්ශන:''' විද්‍යාභිමානී වැනි ප්‍රදර්ශනවලදී මෘදුකාංග සංවර්ධනය, 3D මෝස්තර නිර්මාණය සහ ඡායාරූප සංස්කරණය පිළිබඳ දැනුම බෙදාදීම. * '''නිර්මාණශීලී දායකත්වය:''' ග්‍රැෆික් නිර්මාණය, වීඩියෝකරණය සහ වෙබ් සංවර්ධනය (Web Development) මගින් පාසලේ නාමය ජාත්‍යන්තරයට ගෙනයාම. දැනට මලින්ත දිම්සර මෙහි සභාපති ලෙස කටයුතු කරන අතර, ලලනිකා රන්ගොඩගේ ගුරුමහත්මිය ප්‍රමුඛ ගුරුවරුන් සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකයින්ගේ මගපෙන්වීම යටතේ සිසුන් රැසක් එහි සාමාජිකත්වය දරයි. වර්තමානයේ [https://rahulacollege.lk/ Rahulacollege.lk] වෙබ් අඩවිය ඇතුලු විද්‍යාලීය නිල Youtube නාලිකාවද පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ රාහුල විද්‍යාලීය වෙබ් කණ්ඩායමයි ==ක්‍රීඩා== {{col-begin}} {{col-3}} * [[මළල ක්‍රීඩා]] * පැසි පන්දු * [[බොක්සිං]] * වූෂු * වොලිබෝල් * ජිම්නාස්ටික් {{col-3}} * [[චෙස්]] * [[ක්‍රිකට්]] * රග්බි * කරාතේ * වෙඩි තැබීමේ ඒකකය {{col-3}} * පිහිනුම් * අත් පන්දු * දුනු විදීම * පාපන්දු * ටයිකොන්ඩො * බැඩ්මින්ටන් {{col-end}} ==මහා ක්‍රිකට් තරග== ===දෙනුවර සටන=== [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග 2011 වනතෙක් මෙය පැවැත්විණි. පළමු “දෙනුවර සටන” (Battle of Two Cities) පැවතියේ ක්‍රි.ව. 2004 මාර්තු මස ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණයේ ය. ඉරට්ටේ අංකයක් සහිත වසර වල ඇලෝසියානුවන් තරගයේ සත්කාරකත්වය උසුලන අතර, ඔත්තේ අංකයක් සහිත වසර වල සත්කාරකත්වය උසුලන්නේ රාහුලයන් විසිනි. ඇලෝසියානුවන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේ ද රාහුලයන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය මාතර උයන්වත්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේද පැවැත්වීම සම්ප්‍රදායය යි. ===රුහුණු මායා රන් සිංහ සටන=== පන්නිපිටිය [[ධර්මපාල විද්‍යාලය]] විද්‍යාලය සමග 2012 වර්ෂයේ සිට රාහුල විද්‍යාලය තරග වදින අතර ප්‍රථම තරගය උයන්වත්ත ක්‍රීඩාංගනයේදී අප්‍රේල් මස පැවැත්විණි. රාහුල විද්‍යාලය සත්කාරක පාර්ශවය වූ අතර රාහුලටීවී ඔස්සේ මෙය සජීවීව විකාශය කෙරිණි. ==මේවාත් බලන්න== *[[සුජාතා විද්‍යාලය]] *[[ශාන්ත තෝමස් කුමර විද්‍යාලය]] *[[සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය]] *[[ශාන්ත සර්වෙශස් විද්‍යාලය]] ==බාහිර සබැඳි== ===විද්‍යාලයීය අඩවි=== * [https://rahulacollege.lk/ රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය] * [http://rcm.sch.lk රාහුල විද්‍යාලයීය SchoolNet වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028011710/http://rcm.sch.lk/ |date=2010-10-28 }} * [http://tv.rahulacollege.org රාහුලටීවී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327063841/http://tv.rahulacollege.org/ |date=2012-03-27 }} * [http://vibhawa.com විභව ප්‍රශ්ණපත්‍ර බැංකුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225115057/http://vibhawa.com/ |date=2012-02-25 }} * [http://ossrahulascout.org රාහුල විද්‍යාලීය ආදී බාලදක්ෂ සංගමය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024045452/http://ossrahulascout.org/ |date=2010-10-24 }} [[ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පලාතේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]] [[ප්‍රවර්ගය:පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ජාතික පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:1923 දී ඇරඹි අධ්‍යාපන ආයතන - ශ්‍රී ලංකාව]] [[ප්‍රවර්ගය:රාහුල විද්‍යාලය, මාතර]] 5j3vw06mrnba9tumfbosaioyefmr1yf 799305 799303 2026-09-13T06:46:24Z ~2026-49408-06 81033 /* මේවාත් බලන්න */ 799305 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = රාහුල විද්‍යාලය, [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය|මාතර]] | native_name = {{ubl|{{lang|si|රාහුල විද්‍යාලය}}|{{lang|ta|ராகுல கல்லூரி}}|{{lang|en|Rahula College}}}} | logo = [[ගොනුව:Rahula_College_Crest_Color.svg|240px]] | motto = {{lang|si|අත්‍තානං දමයන්ති පණ්ඩිතා}}<br/>("බුද්ධිමතා තමා විසන් තමාව ම පාලනය කරගනි යි." යන්නෙහි [[පාලි]] අර්ථයයි) | head_label = විදුහල්පති | head = සුදත් සමරවික්‍රම | type = පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. | affiliation = මාතර බෞද්ධ සංගමය (1923) | religious_affiliation = Buddhist | grades = 1–13 | students = 5000 ට වඩා වැඩි | established = {{Start date and age|1923|df=yes}} | city = [[මාතර]] |country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}} | coordinates = {{Coord|5.953106|80.535447|display=inline,title}} |colors = <span style="color:#002DAC;">'''නිල්'''</span> සහ <span style="color:#F37200;">'''රන්'''</span> <br/>{{color box|#002DAC}}{{colorbox|#F37200}} | website = [https://rahulacollege.lk rahulacollege.lk] }} '''රාහුල විද්‍යාලය'''([[English language|English]]: Rahula College) ([[Tamil language|Tamil]]: ராஹுல வித்தியாலம் ''Rāhula vittiyālam'') යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] ප්‍රමුඛ පාසලකි. එය ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණින්ම පිහිටි දිස්ත්‍රික්කය වන [[මාතර දිස්ත්‍රික්කය | මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ]] පිහිටා ඇත.පෞද්ගලික බෞද්ධ විද්‍යාලයක් සේ ඇරඹී, වර්තමානයේ රජයෙන් පාලනය වන, ජාතික පාසලකි. 1923 මැයි මස පළමු වැනි දින ශ්‍රීමත් R.S.S. ගුණවර්ධන කුලතුංගගේ මෙහෙයුමෙන් ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' විසින් පෞද්ගලික බෞද්ධ පාඨශාලාවක් ලෙස ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' යන නමැතිව විද්‍යාලයක් අරඹන ලදී. රාහුල විද්‍යාලය ශ්‍රී ලංකාවේ දීර්ඝතම [[ඉතිහාසය|ඉතිහාසයක්]] ඇති පාසල් බෞද්ධ පාසල් වලින් එකකි. රාහුල විද්‍යාලය මේ වන විට රජයේ මෙහෙයවීමට අනුගත ජාතික පාසලක් වන්නේ ය. ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල් ඇති කිරීමේදී පළමුවෙන්ම ජාතික පාසල් තත්වයට පත් කරන ලද පාසල් කිහිපය අතර රාහුලය ද එකකි. [[රාහුල විද්‍යාලය#ප්‍රාථමික අංශය|ප්‍රාථමික]] සහ ද්විතීයක ලෙස පාසල සතු අංශ ද්විත්‍වයෙකි. == අතීතය == 1921 දී එවකට [[ගාල්ල]] [[මහින්ද විද්‍යාලය|මහින්ද විද්‍යාලයාධිපති]] එෆ්. ගෝර්ඩන් පියර්ස්, ඩී.ටී.ඩබ්. රාජපක්‍ෂ රාළහාමි සහ ශ්‍රීමත් ආර්. ඒ. ඩී. ගුණවර්ධන මහා කුලතුංග ''මාතර බෞද්ධ සංගමය'' ආරම්භ කළහ​. 1923 වසරේ මැයි මස 1 වන දින [[මාතර]] මහ වීදියේ කුලියට ගත් ගොඩනැගිල්ලක මෙකී බෞද්ධ සංගමය විසින් ''පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය'' නම් විදුහලක් ආරම්භ කරන ලදි. එම විද්‍යාලයේ ආදර්ශ පාඨය වූයේ ''මම සැබෑ බෞද්ධයෙක් වෙමි'' යන්නයි. පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලයේ ප්‍රථම සිසුවා වූයේ හේවාබෝවලගේ යසපාල නැමැත්තා ය. මඳ​ කලක් ඇවෑමෙන් ප්‍රදේශයේ දානපති වරයෙකු වූ සී. ඒ. ඕදිරිස් ද සිල්වා විසින් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය වෙත පරිත්‍යාග කරන්නට යෙදුනු, වර්තමානයේ පුරාවිද්‍යා උරුමයක් ලෙසින් සංරක්‍ෂිත සරම්මුදලි වලව්ව වෙතට​ පාසල ගෙනයන ලදී. එතැන් පටන් පරාක්‍රමබාහු විද්‍යාලය රාහුල විද්‍යාලය යන නමින් හඳුන්වයි. ==වත්මන් රාහුලය== [[Image:Matara district.svg|thumb|200px|right|Matara District]] අද දින වන විට රාහුල විද්‍යාලය, විද්‍යාලයාධිපති තාරුකා ඒකනායක විදුහල්පතිතුමිය විසින් මග පෙන්වන 200 කට වැඩි ගුරු මණ්ඩලයකින් හා 6000 කට වැඩි සිසුන් පිරිසකගෙන් සමන්විත වන්නේ ය​. ශ්‍රී ලංකා වේ ජාතික පාසල් අතුරින් ඉදිරියෙන්ම සිටින රාහුලය දිවයිනේ පාසල් අතුරින් විශිෂ්ඨතමයන්ගේ විශිෂ්ඨතමයෙක් ලෙස සැලකෙන්නේ ය. රාහුලය විසින් වාර්ෂිකව ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීම් සහිත රාහුලයන් රාශියක් ශ්‍රී ලංකා ජාතික විශ්ව විද්‍යාල පද්ධතිය වෙත දායාද කරනු ලබයි. ==ප්‍රාථමික අංශය== රාහුල විද්‍යාලයීය ප්‍රාථමික අංශය [[සුදර්ශන ආදර්ශ විද්‍යාලය]] ප්‍රතිස්ථාපනය කෙරෙමින් ක්‍රි.ව. 1991 දී ආරම්භ කරන ලද්දකි. ==RahulaTV== '''RahulaTV''' යනු රාහුල විදයාලයීය නිල ෙවබ් කණ්ඩායම වන Team|RCMweb විසින් නිපදවනු ලැබූ ෙවබ් රූපවාහිනී නාලිකාවයි.‌මෙම නාලිකාව ගාල්ල ශාන්ත ඇලෙව්ශීයස් විදයාලය සමඟ පැවති ෙදනුවර මහා සටන 2011 දී ප්‍රථම වරට නිකුත් ෙකරිණි. එතැන් පටන් විදයාලෙය් සෑම විෙශ්ෂ අවස්ථාවක්ම‌‌ මෙම නාලිකාව මගින් ප්‍රචාරය කෙර්. ෙමමගින් ෙලාව වටා සිටින රාහුල විදයාලයට හිතැති ෙප්‍ර්ක්ෂකයින් රාහුල විදයාලෙය සිදුවන අවස්ථා තම නිවෙස් සිටන නැරඹිට හැකියාව ලැබිනි. ==විද්‍යාලයාධිපතිවරු== {| class="wikitable" |- !# !කාලය !නම |- |1 |1923 &ndash; 1932 |ජී. විලියම් ද සිල්වා මහතා |- |2 |1932 &ndash; 1936 |ආචාර්ය සී. අමිර්තලින්ගම් මහතා |- |3 |1936 &ndash; 1937 |ජේ. ආර්. බාර්ට් මහතා |- |4 |1937 &ndash; 1956 |ඩී. ජේ. කුමාරගේ මහතා |- |5 |1956 &ndash; 1973 |බී. පී. ආරියවංශ මහතා |- |6 |1973 &ndash; 1979 |බී. සූරියආරච්චි මහතා |- |7 |1979 &ndash; 1983 |ඒ. එච්. ගොඩවිතාරණ මහතා |- |8 |1983 &ndash; 1986 |පී. විජේවර්ධන මහතා |- |9 |1986 &ndash; 1987 |මහින්ද ජාගොඩ මහතා |- |10 |1987 &ndash; 1989 |එන්. වීරතුංග මහතා |- |11 |1989 &ndash; 1990 |ඒ. එම්. ලියනගේ මහතා |- |12 |1990 &ndash; 1998 |එන්. ආරියවංශ මහතා |- |13 |1998 &ndash; 2002 |සරත් ගුණරත්න මහතා |- |14 |2002 &ndash; 2010 |කිත්සිරි ලියනගමගේ මහතා |- |15 |2010 &ndash; 2016 |නිමල් දිසානායක මහතා |- |16 |2016 &ndash; 2021 |ෆ්‍රැන්සිස් වෙලේගේ මහතා |- |17 |2021 &ndash; 2023 |සුදත් සමරවික්‍රම මහතා |- |18 |2023 &ndash; 2025 |සමිතා කුරුකුලසූරිය මැතිණීය |- |19 |2025 සිට 2026 |තාරකා ඒකනායක මැතිණිය |- |20 |2026 සිට |විරාජිත් කඩවැද්දූව මහතා |- |- |} ==විද්‍යාලයීය ගීතය== [[ගොනුව:RCM school anthem.ogg]] සිරි ලක නිළඹරයේ හි<br/> තරිඳු ලෙසා වේ මනහාරා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ<br/> ශිල්ප සතර දෙන සාරා සිසු සෑමා<br/> ගුණ නුවණ වඩන අප මාතා<br/> ශ්‍රී සාරා සදා ආලෝකේ<br/> සෑම වෙසේහි පානා ශාන්ති<br/> වේවා වේවා ශ්‍රී වේවා අප රාහුල මාතා හටා<br/> නේ දන සෑම පසස්නා<br/> තුති කරනා නිති ගුණ සෝබා<br/> මාතා සොඳුරු ගුණ ධාරී<br/> දිනේවා සැමදා හෙල දීපේ //<br/> ==විද්‍යාලයීය නිවාස== විද්‍යාලයීය නිවාස නාම අකාරාදී පිළිවෙලට පෙළ ගස්වා ඇත. *'''අශෝක''' : පැහැය : {{color box|red}} රතු *'''ගැමුණු''' පැහැය : {{color box|blue}} නිල් *'''පරාක්‍රම''' පැහැය: {{color box|yellow}} කහ *'''විජය''' පැහැය: {{color box|green}} කොළ ==රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායම →[TeamRahulaWeb]== රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය ආරම්භ කරන ලද්දේ 2005 වසරේ උසස් පෙළ ව්‍යාපෘතියක් ලෙසිනි. එම ව්‍යාපෘතිය විද්‍යාලයීය ආචාර්යවරුන් වන පූජ්‍ය බෝගොඩ විමලඥාන ස්වාමීන් වහන්සේ සහ ජයවර්ධන මහතා අතින් අධීක්‍ෂණයට ලක්විය. එකළ [[ගාල්ල]] [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග පවත්වන දෙනුවර සටන ක්‍රිකට් මහ තරගය සජීවීව [[අන්තර්ජාලය]] හරහා ප්‍රචාරය කිරීම රාහුල විද්‍යාලයීය වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන කාර්යයකි. වර්තමාන රාහුල විද්‍යාලීය නිල ව‍ෙබ් කණ්ඩායම 2012 වසරේදී ආරම්භ කරන ලද අතර පාසලේ නිල වෙබ් අඩවිය සහ සමාජ මාධ්‍ය ජාලයන් කළමනාකරණය කරමින් තාක්ෂණික අංශයෙන් විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කරයි. මෙම කණ්ඩායම සතු දක්ෂතා නිසාම ඔවුන්ගේ නිල වෙබ් අඩවිය '''"හොඳම සිංහල වෙබ් අඩවිය"''' සහ '''"හොඳම විශ්වවිද්‍යාල සහ අධ්‍යාපන ආයතන වෙබ් අඩවිය"''' ලෙස සම්මානයට පාත්‍ර වී ඇත. === වෙබ් කණ්ඩායමේ ප්‍රධාන ක්‍රියාකාරකම්: === * '''සජීවී විකාශන:''' රහල් ප්‍රදීපාවලෝකන "Battle of the Golden Lions" [[මහා ක්‍රිකට් තරඟ|බිග් මැච්]] තරගය සහ ක්‍රිකට් තරග විද්‍යාලීය නිල යූටියුබ් නාලිකාව ඔස්සේ සජීවීව විකාශය කිරීම. * '''තාක්ෂණික ප්‍රදර්ශන:''' විද්‍යාභිමානී වැනි ප්‍රදර්ශනවලදී මෘදුකාංග සංවර්ධනය, 3D මෝස්තර නිර්මාණය සහ ඡායාරූප සංස්කරණය පිළිබඳ දැනුම බෙදාදීම. * '''නිර්මාණශීලී දායකත්වය:''' ග්‍රැෆික් නිර්මාණය, වීඩියෝකරණය සහ වෙබ් සංවර්ධනය (Web Development) මගින් පාසලේ නාමය ජාත්‍යන්තරයට ගෙනයාම. දැනට මලින්ත දිම්සර මෙහි සභාපති ලෙස කටයුතු කරන අතර, ලලනිකා රන්ගොඩගේ ගුරුමහත්මිය ප්‍රමුඛ ගුරුවරුන් සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකයින්ගේ මගපෙන්වීම යටතේ සිසුන් රැසක් එහි සාමාජිකත්වය දරයි. වර්තමානයේ [https://rahulacollege.lk/ Rahulacollege.lk] වෙබ් අඩවිය ඇතුලු විද්‍යාලීය නිල Youtube නාලිකාවද පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ රාහුල විද්‍යාලීය වෙබ් කණ්ඩායමයි ==ක්‍රීඩා== {{col-begin}} {{col-3}} * [[මළල ක්‍රීඩා]] * පැසි පන්දු * [[බොක්සිං]] * වූෂු * වොලිබෝල් * ජිම්නාස්ටික් {{col-3}} * [[චෙස්]] * [[ක්‍රිකට්]] * රග්බි * කරාතේ * වෙඩි තැබීමේ ඒකකය {{col-3}} * පිහිනුම් * අත් පන්දු * දුනු විදීම * පාපන්දු * ටයිකොන්ඩො * බැඩ්මින්ටන් {{col-end}} ==මහා ක්‍රිකට් තරග== ===දෙනුවර සටන=== [[ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්‍යාලය]] සමග 2011 වනතෙක් මෙය පැවැත්විණි. පළමු “දෙනුවර සටන” (Battle of Two Cities) පැවතියේ ක්‍රි.ව. 2004 මාර්තු මස ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගණයේ ය. ඉරට්ටේ අංකයක් සහිත වසර වල ඇලෝසියානුවන් තරගයේ සත්කාරකත්වය උසුලන අතර, ඔත්තේ අංකයක් සහිත වසර වල සත්කාරකත්වය උසුලන්නේ රාහුලයන් විසිනි. ඇලෝසියානුවන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය ගාල්ල අන්තර්ජාතික ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේ ද රාහුලයන් සත්කාරකත්වය උසුලන විට තරගය මාතර උයන්වත්ත ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනයේද පැවැත්වීම සම්ප්‍රදායය යි. ===රුහුණු මායා රන් සිංහ සටන=== පන්නිපිටිය [[ධර්මපාල විද්‍යාලය]] විද්‍යාලය සමග 2012 වර්ෂයේ සිට රාහුල විද්‍යාලය තරග වදින අතර ප්‍රථම තරගය උයන්වත්ත ක්‍රීඩාංගනයේදී අප්‍රේල් මස පැවැත්විණි. රාහුල විද්‍යාලය සත්කාරක පාර්ශවය වූ අතර රාහුලටීවී ඔස්සේ මෙය සජීවීව විකාශය කෙරිණි. ==මේවාත් බලන්න== *[[සුජාතා විද්‍යාලය]] *[[ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලය]] *[[සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය]] *[[ශාන්ත සර්වෙශස් විද්‍යාලය]] ==බාහිර සබැඳි== ===විද්‍යාලයීය අඩවි=== * [https://rahulacollege.lk/ රාහුල විද්‍යාලයීය නිල වෙබ් අඩවිය] * [http://rcm.sch.lk රාහුල විද්‍යාලයීය SchoolNet වෙබ් අඩවිය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028011710/http://rcm.sch.lk/ |date=2010-10-28 }} * [http://tv.rahulacollege.org රාහුලටීවී] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327063841/http://tv.rahulacollege.org/ |date=2012-03-27 }} * [http://vibhawa.com විභව ප්‍රශ්ණපත්‍ර බැංකුව] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225115057/http://vibhawa.com/ |date=2012-02-25 }} * [http://ossrahulascout.org රාහුල විද්‍යාලීය ආදී බාලදක්ෂ සංගමය] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024045452/http://ossrahulascout.org/ |date=2010-10-24 }} [[ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පලාතේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපන ආයතන]] [[ප්‍රවර්ගය:පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජයේ පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:ජාතික පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික පාසල්]] [[ප්‍රවර්ගය:බෞද්ධ පාසල් - ශ්‍රී ලංකා]] [[ප්‍රවර්ගය:1923 දී ඇරඹි අධ්‍යාපන ආයතන - ශ්‍රී ලංකාව]] [[ප්‍රවර්ගය:රාහුල විද්‍යාලය, මාතර]] i4c1r5pcw8chca4sk1vwo01y2uwii7u සාකච්ඡාව:ඉරට්ටේ හා ඔත්තේ ශ්‍රිත 1 12839 799261 56248 2026-09-12T13:34:48Z Lee 85 799261 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == පැරණි සාකච්ඡා == වියුහය නොව ව්‍යුහය විය යුතුය ලේඛකයාණනි. පර බස හෙළ බසට මුළුමනින් පෙරලන්න. මෙය '''සිංහල''' විකිපීඩියාවයි. [[පරිශීලක:මහාසෝණ|මහාසෝණ]] 13:06, 14 අප්‍රේල් 2009 (යූටීසී) gp4kwhxhnp5glte046l5rmuwbvhjsb5 බුර්කිනා ෆාසෝ 0 20464 799309 798103 2026-09-13T09:42:12Z CommonsDelinker 157 [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The arms have changed, හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] විසින් Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg ගොනුවේ නම [[c:File:Coat_of_arms_of_Burkin 799309 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව රට | native_name = බුර්කිනා ෆාසෝ | common_name = බුර්කිනා ෆාසෝ | image_flag = Flag of Burkina Faso.svg | image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg | national_motto = {{ස්වදේශීය නම|fr|"Unité&ndash;Progrès&ndash;Justice"|italics=off}}<br/>{{කුඩා|"සමගිය&ndash;දියුණුව&ndash;යුක්තිය"}} | national_anthem = {{නොඑතුම|{{ස්වදේශීය නම|fr|[[Une Seule Nuit]] / Ditanyè|nolink=yes}}<br/>{{කුඩා|''එක් තනි රැයක් / ජයග්‍රහණයේ ගීතිකාව''}}}} | image_map = Location Burkina Faso AU Africa.svg | map_caption = {{සිතියම් සටහන |countryprefix= |location_color=තද නිල් |region=[[අප්‍රිකාව]] |region_color=තද අළු |subregion= [[අප්‍රිකානු සංගමය]] |subregion_color=ලා නිල් |legend=Location Burkina Faso AU Africa.svg}} | official_languages = [[ප්‍රංශ භාෂාව |ප්‍රංශ]] | regional_languages = {{බුලට් නොයෙදූ ලැයිස්තුව |[[මෝර් භාෂාව |මෝර්]] |[[මන්ඩින්කා භාෂාව|මන්ඩින්කා]] |[[බම්බාරා භාෂාව|බම්බාරා]]}} | demonym = {{තිරස්ලැයිස්තුව |බුර්කිනබේ }} | ethnic_groups = {{බුලට් නොයෙදූ ලැයිස්තුව | 47.9% [[මොසි ජනයා |මොසි]] | 10.3% [[ෆුලා ජනයා |ෆුලානි]] | 6.9% [[ලොබි ජනයා |ලොබි]] | 6.9% [[බොබො ජනයා |බොබො]] | 6.7% [[මොන්ඩෙ ජනයා|මොන්ඩෙ]] | 5.3% [[සෙනුෆො ජනයා|සෙනුෆො]] | 5.0% [[ගුරුන්සි]] | 4.8% [[ගූර්මා ජනයා|ගුර්මා]] | 3.1% [[ට්වාරෙග් ජනයා| ට්වාරෙග්]] }} | ethnic_groups_year = 1995 | capital = [[ඔවාගාඩුගූ]] | latd = 12 | latm = 20 | latNS = N | longd = 1 | longm = 40 | longEW = W | largest_city = අගනුවර | government_type = {{නොඑතුම|[[අර්ධ-ජනාධිපතිමය ක්‍රමය|අර්ධ-ජනාධිපතිමය]] [[ජනරජය]]}} | leader_title1 = [[රාජ්‍ය නායක]] | leader_name1 = [[බර්කිනා ෆාසෝහී ජනාධිපතිවරයා |ජනාධිපති]] | leader_title2 = [[ආණ්ඩු ප්‍රධානී]] | leader_name2 = [[බර්කිනා ෆාසෝහී අග්‍රාමාත්‍යවරයා |අග්‍රාමාත්‍ය]] | legislature = [[ජාතික මන්ත්‍රණ සභාව (බර්කිනා ෆාසෝ)|ජාතික මන්ත්‍රණ සභාව]] | sovereignty_type = [[නිදහස]] | established_event1 = [[ප්‍රංශය]] වෙතින් | established_date1 = 5 අගෝස්තු 1960 | area_km2 = 274,200 | area_sq_mi = 105,869 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 74වන | area_magnitude = 1 E11 | percent_water = 0.146% | population_estimate = 15,730,977<ref name="INSD">[http://www.insd.bf/fr/ INSD Burkina Faso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901021928/http://www.insd.bf/fr/ |date=2014-09-01 }} {{in lang|fr}}</ref> | population_estimate_year = 2010 | population_estimate_rank = 64වන | population_census = 14,017,262 | population_census_year = 2006 | population_density_km2 = 57.4 | population_density_sq_mi = 148.9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 145වන | GDP_PPP_year = 2012 | GDP_PPP = $24.293&nbsp;බිලියන<ref name=imf2>{{උපන්‍යාස වෙබ් |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=9&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=බර්කිනා ෆාසෝ |publisher=ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල |accessdate=17 අප්‍රේල් 2013}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,399<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $10.464&nbsp;බිලියන<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2012 | GDP_nominal_per_capita = $602<ref name=imf2/> | HDI_year = 2007 | HDI_change = වැඩිකරන්න <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.389 <!--number only--> | HDI_ref = | HDI_rank = 177වන | Gini_year = 2007 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=ඩිස්ට්‍රිබ්‍යුෂන් ඔෆ් ෆැමිලි ඉන්කම් – ගිනි ඉන්ඩෙක්ස් |work=ච වර්ල්ඩ් ෆැක්ට්බුක් |publisher=සීඅයිඒ |accessdate=1 සැප්තැම්බර් 2009}}</ref> | Gini_rank = | currency = [[බටහිර අප්‍රිකානු ෆ්‍රෑන්ක්]]<ref>CFA Franc BCEAO. Codes: XOF / 952 [http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/currency_codes/currency_codes_list-1.htm ISO 4217 කරන්සි නේම්ස් ඇන්ඩ් කෝඩ් එලිමන්ට්ස්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524153331/http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/currency_codes/currency_codes_list-1.htm |date=2012-05-24 }}. ISO. සම්ප්‍රවේශය 8 මැයි 2009.</ref> | currency_code = XOF | time_zone = | utc_offset = +0 | time_zone_DST = නැත | utc_offset_DST = | drives_on = දකුණු | calling_code = [[+226]] | cctld = [[.bf]] | footnotes = මෙහි එන දත්ත වසර 2005 සඳහා ඇස්තමේන්තුවක් වන අතර 2005 අප්‍රේල් හිදී ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල විසින් සිදු කෙරිණි. }} '''බුර්කිනා ෆාසෝ''' යනු බටහිර අප්‍රිකාවේ ගොඩබිම් වලින් වටවූ වර්ග කිලෝ මීටර 274,200 ක (වර්ග සැතපුම් 105,900) රටකි. වයඹ දෙසින් [[මාලි]], ඊසාන දෙසින් [[නයිජර්]], ගිනිකොන දෙසින් [[බෙනින්]], දකුණින් [[ටෝගෝ]] සහ [[ඝානාව]] සහ නිරිත දෙසින් [[අයිවරි කෝස්ට්]] මායිම් වේ. 2021 වන විට, රටේ ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය 20,321,378 විය.<ref name="worldpopulationreview.com">{{Cite web |title=Burkina Faso Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs) |url=https://worldpopulationreview.com/countries/burkina-faso-population |website=worldpopulationreview.com}}</ref> මීට පෙර ඉහළ වෝල්ටා ජනරජය (1958-1984) ලෙස හැඳින්වූ එය ජනාධිපති තෝමස් සංකාරා විසින් බුර්කිනා ෆාසෝ ලෙස නම් කරන ලදී. එහි පුරවැසියන් බර්කිනාබේස් (/bɜːrˈkiːnəbeɪ/ bur-KEE-nə-beh) ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, එහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරය ඔවාගඩෝගු වේ. බුර්කිනා ෆාසෝ හි විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන්නේ 11 වන සහ 13 වන සියවස්වල ප්‍රදේශය පදිංචි කළ මොසි ජනතාවයි. ඔවුන්ඔවාගඩෝගු, ටෙන්කොඩෝගෝ සහ යටෙන්ගා වැනි බලවත් රාජධානි පිහිටුවන ලදී. 1896 දී එය ප්‍රංශ බටහිර අප්‍රිකාවේ කොටසක් ලෙස [[ප්‍රංශය]] විසින් යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලදී. 1958 දී ඉහළ වෝල්ටා ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වයං පාලන යටත් විජිතයක් බවට පත් විය. 1960 දී මොරිස් යමියෝගෝ ජනාධිපති ලෙස එය සම්පූර්ණ නිදහස ලබා ගත්තේය. නිදහසින් පසු දශක ගණනාවක් පුරා රට අස්ථාවරත්වයට, නියඟයට, සාගතයට හා දූෂණයට ලක් විය. 1966, 1980, 1982, 1983, 1987, සහ 2022 දී දෙවතාවක්, (ජනවාරි සහ සැප්තැම්බර් මාසවලදී) මෙන්ම 1989 දී සහ 2015 දී තවත් උත්සාහයක් ලෙසද රට තුළ විවිධ කුමන්ත්‍රණ සිදුවී ඇත. තෝමස් සංකාරා 1982 සිට 1987 බ්ලේස් කොම්පාරේගේ නායකත්වයෙන් යුත් කුමන්ත්‍රණයෙන් මිය යන තෙක්ම රටේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස සේවය කළේය, ඔහු ජනාධිපති වී 2014 ඔක්තෝබර් 31 වන දින ඔහු ඉවත් කරන තෙක් රට පාලනය කළේය. සංකාර රට පුරා සාක්ෂරතා ව්‍යාපාරයක් ඇතුළත් අභිලාෂකාමී සමාජ ආර්ථික වැඩසටහනක් පවත්වා ඇත. ගොවීන්ට ඉඩම් යලි බෙදා හැරීම, දුම්රිය මාර්ග සහ මාර්ග ඉදිකිරීම, සහ කාන්තා ලිංගික ඡේදනය, බලහත්කාර විවාහ සහ බහු විවාහය නීති විරෝධී කිරීම සිදු කලේය. 2010 ගණන්වල මැද භාගයේ සිට සහේල්හි ඉස්ලාමීය ත්‍රස්තවාදයේ නැගීම නිසා බුර්කිනා ෆාසෝ දැඩි ලෙස බලපා ඇත. [[ඉස්ලාමීය රාජ්‍යය|ඉස්ලාමීය රාජ්‍යය (අයිඑස්)]] හෝ [[අල්-කයිඩා|අල්-කයිඩාව]] සමඟ අර්ධ වශයෙන් මිත්‍රශීලී සටන්කාමීන් කිහිපයක් බුර්කිනා ෆාසෝ සහ [[මාලිගාතැන්න ආරණ්‍ය සේනාසනය|මාලි]] සහ [[නයිජර්]] දේශසීමා හරහා ක්‍රියාත්මක වේ. රටේ මිලියන 21 ක ජනගහනයෙන් මිලියනයකට වැඩි පිරිසක් අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූවන් ය. බුර්කිනා ෆාසෝගේ හමුදාව 2022 ජනවාරි 23-24 දිනවල කුමන්ත්‍රණයකින් බලය අල්ලා ගත්තේ ජනාධිපති රොච් මාක් කබෝරේ බලයෙන් පහ කරමිනි. ජනවාරි 31 දින, මිලිටරි ජුන්ටාව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළ අතර, සැප්තැම්බර් 30 වැනි දින දෙවන කුමන්ත්‍රණයකින් ඔහුම බලයෙන් පහ කර, හමුදා කපිතාන් ඊබ්‍රාහිම් ට්‍රෝරේ විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර, පෝල්-හෙන්රි සඳඕගෝ දමිබා අන්තර්වාර ජනාධිපති ලෙස පත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |title=Burkina Faso restores constitution, names coup leader president |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/31/burkina-faso-restores-constitution-names-coup-leader-president |access-date=31 January 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ යනු ඩොලර් බිලියන 16.226 ක දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් සහිත අවම සංවර්ධිත රටවලින් එකකි. එහි ජනගහනයෙන් ආසන්න වශයෙන් සියයට 63.8ක් [[ඉස්ලාම්|ඉස්ලාම් ආගම]] අදහන අතර සියයට 26.3ක් [[ක්‍රිස්තියානි ආගම]] අදහති.<ref name=":1">{{Cite web |last=Aib |first=Az |date=2022-07-01 |title=Burkina : 48,1% de la population du Sud-ouest pratique l'Animisme (officiel) |url=https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-sud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |access-date=2022-10-15 |website=AIB - Agence d'Information du Burkina |language=fr-FR}}</ref> රටේ රාජ්‍ය භාෂාව සහ ව්‍යාපාරික භාෂාව [[ප්‍රංශ භාෂාව|ප්‍රංශ]] වේ. බුර්කිනාබේ රජය විසින් නිල වශයෙන් පිළිගත් දේශීය භාෂා 60 ක් ඇත, වඩාත් පොදු භාෂාව වන මුවර්, ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා කතා කරයි.<ref>{{cite web |last1=Brion |first1=Corinne |date=November 2014 |title=Global voices Burkina Faso: Two languages are better than one |url=https://kappanonline.org/global-voices-burkina-faso-two-languages-brion/ |access-date=12 October 2020 |website=Phi Delta Kappan}}</ref><ref name="CIAWorldFactBook2020">{{Cite CIA World Factbook|country=Burkina Faso|section=People and Society|access-date=11 March 2020|year=2020}}</ref> විධායක, ව්‍යවස්ථාදායක සහ අධිකරණ බලතල සහිත අර්ධ ජනාධිපති ජනරජයක් ලෙස රට පාලනය වේ. බුර්කිනා ෆාසෝ යනු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි සහ ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි. එය දැනට ECOWAS සහ අප්‍රිකානු සංගමයෙන් අත්හිටුවා ඇත. == නිරුක්තිය == කලින් ඉහළ වෝල්ටා ජනරජය වූ අතර, 1984 අගෝස්තු 4 වන දින එවකට ජනාධිපති තෝමස් සංකාරා විසින් රට "බුර්කිනා ෆාසෝ" ලෙස නම් කරන ලදී. "බුර්කිනා" සහ "ෆාසෝ" යන වචන රට තුළ කතා කරන විවිධ භාෂාවලින් පැන නගී: "බුර්කිනා" යනු මොසී වෙතින් වන අතර එහි තේරුම "කෙළින්" යන්නයි, මිනිසුන් ඔවුන්ගේ අඛණ්ඩතාව ගැන ආඩම්බර වන ආකාරය පෙන්වන අතර "ෆාසෝ" පැමිණෙන්නේ ඩියුලා භාෂාවෙන් ( N'Ko හි ලියා ඇති පරිදි: "බුර්කිනාබේ" යන යක්ෂ නාමය සෑදීමට "-බී" උපසර්ගය "බුර්කිනා" වෙත එකතු කරන ලද්දේ ෆුලා භාෂාවෙන් වන අතර එහි තේරුම "කාන්තාවන් හෝ පිරිමින්" යන්නයි.<ref>{{cite web |date=12 September 2013 |title=Why the name: Burkina Faso? |url=https://afrolegends.com/2013/09/12/why-the-name-burkina-faso/ |work=afrolegends.com}}</ref> සීඅයිඒ නිරුක්තිය සාරාංශ කරන්නේ "අවංක (නොදිරන) මිනිසුන්ගේ දේශය" ලෙසයි.<ref name="auto1">{{Cite CIA World Factbook|country=Burkina Faso|date=21 December 2018|access-date=16 January 2019|year=2018}}</ref> ඉහළ වෝල්ටා හි ප්‍රංශ යටත් විජිතය වෝල්ටා ගංගාවේ (කළු, රතු සහ සුදු වෝල්ටා) ඉහළ මායිම්වල පිහිටීම සඳහා නම් කරන ලදී.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=by3eqBwNRyIC&pg=PA21|title=iAfrica – Ancient History UNTOLD|publisher=Forbidden Fruit Books LLC|pages=21|language=en}}</ref> == ඉතිහාසය == === මුල් ඉතිහාසය === වර්තමාන බුර්කිනා ෆාසෝ හි වයඹ දිග ප්‍රදේශය ක්‍රි.පූ. 1973 දී පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් මගින් සීරීම්, උදලු සහ ඊතල ඇතුළු ඔවුන්ගේ මෙවලම් සොයා ගන්නා ලදී.<ref name=":02">{{Cite web |date=23 October 2019 |title=Burkina Faso |url=https://www.smoketreemanor.com/burkina-faso/ |access-date=30 May 2020 |website=Smoke Tree Manor |language=en-US}}</ref> ක්‍රි.පූ. 3600 සහ 2600 අතර කෘෂිකාර්මික ජනාවාස පිහිටුවන ලදී.<ref name=":0">{{Cite web |date=23 October 2019 |title=Burkina Faso |url=https://www.smoketreemanor.com/burkina-faso/ |access-date=30 May 2020 |website=Smoke Tree Manor |language=en-US}}</ref> බුරා සංස්කෘතිය යනු නූතන නයිජර් හි නිරිතදිග කොටසේ සහ සමකාලීන බුර්කිනා ෆාසෝ හි ගිනිකොන දෙසින් කේන්ද්‍රගත වූ යකඩ යුගයේ ශිෂ්ටාචාරයකි.<ref name="whc.unesco.org">UNESCO World Heritage Centre. [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5045/ "Site archéologique de Bura"]. UNESCO.</ref> යකඩ කර්මාන්තය, උණු කිරීම සහ මෙවලම් සහ ආයුධ සඳහා ව්‍යාජ ලෙස සකස් කිරීම, ක්‍රි.පූ. 1200 වන විට උප සහරා අප්‍රිකාවේ දියුණු වී ඇත.<ref>{{Cite journal|last1=Miller|first1=D. E.|last2=Van Der Merwe|first2=N. J.|year=2009|title=Early Metal Working in Sub-Saharan Africa: A Review of Recent Research.|journal=The Journal of African History|volume=35|issue=1|pages=1–36|doi=10.1017/S0021853700025949|jstor=182719|s2cid=162330270}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Stuiver|first1=Minze|last2=van der Merwe|first2=Nicolaas J.|year=1968|title=Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1968-02_9_1/page/54|journal=Current Anthropology|volume=9|issue=1|pages=54–58|doi=10.1086/200878|jstor=2740446|s2cid=145379030}}</ref> අද වන විට, බුර්කිනා ෆාසෝහි යකඩ උණු කිරීම පිළිබඳ පැරණිතම සාක්ෂිය ක්‍රි.පූ. 800 සිට 700 දක්වා දිවෙන අතර එය පුරාණ ෆෙරස් ලෝහ විද්‍යාව ලෝක උරුම අඩවියේ කොටසකි.<ref>{{cite web |title=Ancient Ferrous Metallurgy Sites of Burkina Faso |url=http://whc.unesco.org/en/list/1602 |access-date=21 March 2021 |website=UNESCO World Heritage List |publisher=UNESCO}}</ref> ක්‍රි.ව. 3 සිට 13 වැනි සියවස දක්වා, වර්තමාන ගිනිකොනදිග බුර්කිනා ෆාසෝ සහ නිරිතදිග නයිජර් ප්‍රදේශයේ යකඩ යුගයේ බුරා සංස්කෘතිය පැවතුනි. වර්තමාන බුර්කිනා ෆාසෝහි විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්, එනම් මොසි, ෆුලා සහ ඩියෝලා වැනි, 8 වන සහ 15 වන සියවස් අතර අනුප්‍රාප්තික රැල්ලට පැමිණියහ. 11 වන ශතවර්ෂයේ සිට මොසි ජනයා වෙනම රාජධානි කිහිපයක් පිහිටුවා ගත්හ. === 8 වන සියවසේ සිට 18 වන සියවස දක්වා === බුර්කිනා ෆාසෝහි බොහෝ වාර්ගික කණ්ඩායම් එම ප්‍රදේශයට පැමිණි නිශ්චිත දිනයන් පිළිබඳව විවාදයක් පවතී. ප්රෝටෝ-මොසි අද බුර්කිනා ෆාසෝ හි ඈත පෙරදිග කොටසට පැමිණියේ 8 වන සහ 11 වන සියවස් අතර කාලය තුළය,<ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p.&nbsp;27</ref> සැමෝ 15 වන සියවසේදී පමණ පැමිණියේය,<ref name="ReferenceA">[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p.&nbsp;28</ref> ඩොගොන් බුර්කිනා ෆාසෝ හි උතුරු සහ වයඹ දිග ප්‍රදේශවල ජීවත් විය. 15 වැනි හෝ 16 වැනි සියවස් වලදී<ref>{{Cite book|last=Shoup|first=John A.|url=https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&q=the+dogon+lived+in+burkina+faso+in+15th+century&pg=PA86|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO, 2011|year=2011|isbn=9781598843620}}</ref> සහ රටේ ජනගහනයෙන් සැදුම් ලත් අනෙකුත් බොහෝ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් මෙම කාලය තුළ කලාපයට පැමිණියහ. මෝසි රාජධානිවල අශ්වාරෝහක බලගතු මාලි අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව පවා සතුරු ප්‍රදේශයට ගැඹුරින් වැටලීමේ ප්‍රවීණයන් විය. 1892 අප්‍රේල් මාසයේදී ප්‍රංශ ගවේෂක ලුවී-ගුස්ටාව් බිංගර් සියාට (බොබෝ-ඩියුලස්සෝ) ඇතුළු වීම සන්නද්ධ මිනිසුන් වළක්වයි. මධ්‍යතන යුගයේදී, මොසී විසින් ටෙන්කොඩෝගෝ, යාටෙන්ගා, සැන්ඩෝමා සහ ඔවාගඩෝගු ඇතුළු වෙනම රාජධානි කිහිපයක් ස්ථාපිත කරන ලදී.<ref name="Nations 2014">"Encyclopedia of the Nations." History. Advameg, Inc., n.d. Web. 8 October 2014.</ref> 1328 සහ 1338 අතර කාලය තුළ මොස්සි රණශූරයන් ටිම්බක්ටු වෙත කඩා වැදුණු නමුත් 1483 දී මාලි හි කෝබි සටනේදී සොන්හායි හි සෝනි අලි විසින් මෝසි පරාජය කරන ලදී.<ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p. xxvioi</ref> 16 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී සොන්හායි අද බුර්කිනා ෆාසෝ ප්‍රදේශයට වහල් වැටලීම් රාශියක් සිදු කළේය.<ref name="ReferenceA2">[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p.&nbsp;28</ref> 18 වන ශතවර්ෂයේදී ග්විරිකෝ අධිරාජ්‍යය බොබෝ ඩියුලස්සෝ හි ස්ථාපිත කරන ලද අතර ඩියන්, ලෝබි සහ බිරිෆෝර් වැනි ජනවර්ග කළු වෝල්ටාව ඔස්සේ පදිංචි විය.<ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p. xxvix</ref> === යටත් විජිතයේ සිට නිදහස දක්වා (1890-1958) === [[File:Africa_de_l'Oèst_en_1875-es.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Africa_de_l'O%C3%A8st_en_1875-es.svg|thumb|බටහිර අප්‍රිකාව 1875 දී පමණ]] [[File:Boukary Koutou, also known as Wobgho, Mossi King of Ouagadougou with cavalry, Burkina Faso, 1892.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Boukary Koutou, also known as Wobgho, Mossi King of Ouagadougou with cavalry, Burkina Faso, 1892.jpg|thumb|මෝසි රාජධානිවල අශ්වාරෝහක බලගතු මාලි අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව පවා සතුරු ප්‍රදේශයට ගැඹුරින් වැටලීමේ ප්‍රවීණයන් විය.]] [[File:Pg381_Des_hommes_sur_les_toits_s'opposent.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pg381_Des_hommes_sur_les_toits_s'opposent.jpg|thumb|1892 අප්‍රේල් මාසයේදී ප්‍රංශ ගවේෂක ලුවී-ගුස්ටාව් බිංගර් සියාට (බොබෝ-ඩියුලස්සෝ) ඇතුළු වීම සන්නද්ධ මිනිසුන් වළක්වයි.]] [[File:French_West_Africa_1913_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:French_West_Africa_1913_map.png|thumb|1913 දී පමණ ප්‍රංශ බටහිර අප්‍රිකාව]] [[File:Mittelholzer-ouagadougou.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mittelholzer-ouagadougou.jpg|thumb|1930 දී ඔවාගඩෝගු අගනුවර]] 1890 ගණන්වල මුල් භාගයේ අප්‍රිකාව සඳහා යුරෝපීය පොරබැදීමේදී යුරෝපීය හමුදා නිලධාරීන් මාලාවක් අද බුර්කිනා ෆාසෝහි කොටස් වලට හිමිකම් කීමට උත්සාහ කළහ. සමහර අවස්ථාවලදී මෙම යටත්විජිතවාදීන් සහ ඔවුන්ගේ හමුදාවන් දේශීය ජනතාව සමඟ සටන් කළහ. සමහර අවස්ථාවලදී ඔවුන් සමඟ සන්ධානගත වී ගිවිසුම් ඇති කර ගත්හ. යටත්විජිතවාදී නිලධාරීන් සහ ඔවුන්ගේ ගෘහ ආන්ඩු ද ඔවුන් අතර ගිවිසුම් ඇති කර ගත්හ. බුර්කිනා ෆාසෝ ප්‍රදේශය [[ප්‍රංශය]] විසින් ආක්‍රමණය කරන ලද අතර 1896 දී ප්‍රංශ ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශයක් බවට පත් විය.<ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], pp.&nbsp;30–33</ref> ප්‍රබල පාලක සමෝරි ටූරේගේ හමුදාවන්ට එරෙහිව ගැටුමක් ඇති වූ නැගෙනහිර සහ බටහිර ප්‍රදේශ 1897 දී ප්‍රංශ ආක්‍රමණයට යටත් විය. 1898 වන විට බුර්කිනා ෆාසෝට අනුරූප වූ භූමි ප්‍රදේශයෙන් බහුතරය නාමිකව යටත් කර ගන්නා ලදී. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ කොටස්වල ප්‍රංශ පාලනය අවිනිශ්චිතව පැවතුනි.<ref name=":03">{{Cite web |date=23 October 2019 |title=Burkina Faso |url=https://www.smoketreemanor.com/burkina-faso/ |access-date=30 May 2020 |website=Smoke Tree Manor |language=en-US}}</ref> 1898 ජුනි 14 ප්‍රංශ-බ්‍රිතාන්‍ය සම්මුතිය රටේ නූතන දේශසීමා නිර්මාණය කළේය. ප්‍රංශ භූමිය තුළ, ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන්ට සහ දේශපාලන බලවතුන්ට එරෙහිව ජයග්‍රහණය කිරීමේ යුද්ධය වසර පහක් පමණ අඛණ්ඩව පැවතුනි. 1904 දී, ප්‍රංශ බටහිර අප්‍රිකානු යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයේ ප්‍රතිසංවිධානයේ කොටසක් ලෙස වෝල්ටා ද්‍රෝණියේ බොහෝ දුරට සාමකාමී වූ ප්‍රදේශ ප්‍රංශ බටහිර අප්‍රිකාවේ ඉහළ සෙනගල් සහ නයිජර් ජනපදයට ඒකාබද්ධ කරන ලදී. යටත් විජිතයේ අගනුවර වූයේ බමාකෝ හි ය. ආදිවාසී ජනගහනය බෙහෙවින් වෙනස් කොට සැලකීමට ලක් විය. නිදසුනක් වශයෙන්, අප්‍රිකානු ළමයින්ට බයිසිකල් පැදීමට හෝ ගස් වලින් පලතුරු නෙලීමට ඉඩ නොදී, යටත් විජිතවාදීන්ගේ දරුවන් සඳහා වෙන් කර ඇති "වරප්‍රසාද". මෙම රෙගුලාසි උල්ලංඝනය කිරීම දෙමාපියන් සිරගත කළ හැකිය.<ref>Figures de la révolution africaine, de Kenyatta à Sankara, La Découverte, 2014, p. 271-288.</ref> පළමු ලෝක සංග්‍රාමයේ යුරෝපීය පෙරමුණු සඳහා [[සෙනගල්|සෙනගාලියානු]] රයිෆල් බලඇණිවල භූමියේ කෙටුම්පත්කරුවන් සහභාගී විය. 1915 සහ 1916 අතර, වර්තමාන බුර්කිනා ෆාසෝ හි බටහිර කොටසේ දිස්ත්‍රික්ක සහ මාලි මාලියේ නැගෙනහිර මායිම යටත් විජිත ආන්ඩුවට වඩාත්ම වැදගත් සන්නද්ධ විරුද්ධත්වයේ වේදිකාව බවට පත්විය: වෝල්ටා-බානි යුද්ධය.<ref>Mahir Saul and Patrick Royer, ''West African Challenge to Empire,'' 2001</ref> ප්‍රංශ රජය අවසානයේ ව්‍යාපාරය මර්දනය කළ නමුත් පරාජයන් විඳීමෙන් පසුවය. කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීම සඳහා රට තුළට යැවීම සඳහා එහි යටත් විජිත ඉතිහාසයේ විශාලතම ගවේෂණ බලකාය සංවිධානය කිරීමට ද එයට සිදු විය. ඩෝරි කලාපයේ ටුවාරෙග් සහ මිත්‍ර කණ්ඩායම් ආන්ඩුව සමඟ සටන් විරාමය අවසන් කළ විට සන්නද්ධ විපක්ෂය සහේලියන් උතුර විනාශ කළේය. ප්‍රංශ ඉහළ වෝල්ටා 1919 මාර්තු 1 දින පිහිටුවන ලදී. ප්‍රංශ සන්නද්ධ නැගිටීමක් නැවත ඇති වේ යැයි බිය වූ අතර ඊට අදාළ ආර්ථික සලකා බැලීම් ද විය. එහි පරිපාලනය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා, යටත් විජිත ආන්ඩුව ඉහළ සෙනගල් සහ නයිජර් වලින් වත්මන් බුර්කිනා ෆාසෝ ප්‍රදේශය වෙන් කළේය. නව ජනපදය හොට් වෝල්ටා ලෙස නම් කරන ලද අතර, වෝල්ටා ගඟේ (කළු, රතු සහ සුදු වෝල්ටා) ඉහළ මායිම්වල පිහිටීම සඳහා නම් කරන ලද අතර, ප්‍රංශුවායි චාල්ස් ඇලෙක්සිස් එඩ්වඩ් හෙස්ලිං එහි පළමු ආණ්ඩුකාරයා බවට පත් විය. හෙස්ලිං යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා අභිලාෂකාමී මාර්ග සෑදීමේ වැඩසටහනක් ආරම්භ කළ අතර අපනයනය සඳහා කපු වර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කළේය. බලහත්කාරය මත පදනම් වූ කපු ප්‍රතිපත්තිය අසාර්ථක වූ අතර, යටත් විජිතය විසින් ජනනය කරන ලද ආදායම එකතැන පල් විය. [[අයිවරි කෝස්ට්]], ප්‍රංශ සුඩානය සහ [[නයිජර්]] යන ප්‍රංශ යටත් විජිත අතර බෙදී ගිය මෙම ජනපදය 1932 සැප්තැම්බර් 5 වන දින විසුරුවා හරින ලදී. අයිවරි කෝස්ට් විශාලතම කොටස ලබා ගත් අතර, එහි ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් මෙන්ම ඔවාගඩෝගු සහ බොබෝ-ඩියුලස්සෝ නගරද අඩංගු විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේ අවසානයෙන් පසුව ඇති වූ දැඩි යටත් විජිත විරෝධී උද්ඝෝෂණ සමයේදී [[ප්‍රංශය]] මෙම වෙනස ආපසු හැරවිය. 1947 සැප්තැම්බර් 4 වන දින, එය ප්‍රංශ සංගමයේ කොටසක් ලෙස එහි පෙර මායිම් සමඟ ඉහළ වෝල්ටා ජනපදය නැවත පණ ගැන්වීය. ප්‍රංශ ජාතිකයන් සිය ජනපද යුරෝපීය මහාද්වීපයේ ප්‍රංශයේ අගනගරයේ දෙපාර්තමේන්තු ලෙස නම් කරන ලදී. 1958 දෙසැම්බර් 11 වන දින යටත් විජිතය ඉහළ වෝල්ටා ජනරජයක් ලෙස ස්වයං පාලනයක් ලබා ගත්තේය. එය ප්‍රංශ-අප්‍රිකානු ප්‍රජාවට සම්බන්ධ විය. 1956 ජූලි 23 වැනි දින මූලික නීතිය (ලෝයි කේඩරය) සම්මත වීමත් සමඟ ප්‍රංශ එතෙර ප්‍රදේශ සංවිධානය කිරීමේ සංශෝධනයක් ආරම්භ විය. මෙම පනතෙන් පසු විශාල ස්වයං-සාධකයක් සහතික කිරීම සඳහා 1957 මුල් භාගයේ ප්‍රංශ පාර්ලිමේන්තුව විසින් අනුමත කරන ලද ප්‍රතිසංවිධාන ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කරන ලදී. තනි ප්‍රදේශ සඳහා රජය. 1958 දෙසැම්බර් 11 වන දින ඉහළ වෝල්ටා ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වාධීන ජනරජයක් බවට පත් විය. ප්‍රංශයෙන් පූර්ණ නිදහස 1960 දී ලැබුණි.<ref name="WDL1">{{cite web |title=More (Language of the Moose people) Phrase Book |url=http://www.wdl.org/en/item/635 |access-date=16 February 2013 |publisher=[[World Digital Library]]}}</ref> === ඉහළ වෝල්ටා (1958-1984) === [[File:Maurice_Yaméogo_and_Louis_Jacquinot_exchanging_instruments_of_ratification_for_the_independence_of_the_Upper_Volta.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maurice_Yam%C3%A9ogo_and_Louis_Jacquinot_exchanging_instruments_of_ratification_for_the_independence_of_the_Upper_Volta.jpg|thumb|ඉහළ වෝල්ටා හි පළමු ජනාධිපති මොරිස් යමියෝගෝ, 1960 දී රටේ නිදහස අනුමත කිරීමට අදාළ ලියකියවිලි පරීක්ෂා කරයි.]] ඉහළ වෝල්ටා ජනරජය (ප්‍රංශ: République de Haute-Volta) ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වයං පාලන යටත් විජිතයක් ලෙස 1958 දෙසැම්බර් 11 දින පිහිටුවන ලදී. ඉහළ වෝල්ටා යන නම වෝල්ටා ගඟේ ඉහළ ප්‍රදේශය දිගේ ජාතියේ පිහිටීම හා සම්බන්ධ වේ. ගඟේ අතු ගංගා තුන කළු, සුදු සහ රතු වෝල්ටා ලෙස හැඳින්වේ. මේවා කලින් ජාතික කොඩියේ වර්ණ තුනෙන් ප්‍රකාශ විය. ස්වාධීනත්වය ලබා ගැනීමට පෙර, එය ප්රංශ ඉහළ වෝල්ටා සහ ප්රංශ සංගමයේ කොටසක් විය. 1960 අගෝස්තු 5 වන දින එය ප්‍රංශයෙන් පූර්ණ නිදහස ලබා ගත්තේය. පළමු ජනාධිපති මොරිස් යමියෝගෝ වෝල්ටයික් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංගමයේ (යූඩීවී) නායකයා විය. 1960 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් ජනාධිපතිවරයෙකුගේ සර්වජන ඡන්ද බලයෙන් සහ වසර පහක ධුර කාලයක් සඳහා ජාතික සභාවකින් තේරී පත් විය. බලයට පත් වූ විගසම Yaméogo UDV හැර අනෙකුත් සියලුම දේශපාලන පක්ෂ තහනම් කළේය. ආන්ඩුව 1966 දක්වා පැවතුනි. ශිෂ්‍යයන්, කම්කරු සංගම් සහ සිවිල් සේවකයන්ගේ මහජන පෙලපාලි සහ වැඩ වර්ජන ඇතුලු බොහෝ නොසන්සුන්තාවයෙන් පසුව, මිලිටරිය මැදිහත් විය. ==== ලමිසානාගේ පාලනය සහ බහු කුමන්ත්‍රණ ==== 1966 හමුදා කුමන්ත්‍රණය මගින් යමියෝගෝ බලයෙන් පහ කර, ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා, ජාතික සභාව විසුරුවා හැර, ලුතිනන් කර්නල් සංගුලේ ලමිසානා ජ්‍යෙෂ්ඨ හමුදා නිලධාරීන්ගේ ආණ්ඩුවක ප්‍රධානියා ලෙස පත් කළේය. හමුදාව වසර හතරක් බලයේ සිටියේය. 1976 ජූනි 14 දින, වෝල්ටන්වරු නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත කරන ලද අතර එය සම්පූර්ණ සිවිල් පාලනයක් කරා වසර හතරක සංක්‍රාන්ති කාලයක් ස්ථාපිත කරන ලදී. 1970 ගනන් පුරා ලැමිසානා මිලිටරි හෝ මිශ්ර සිවිල්-මිලිටරි ආන්ඩුවල සභාපති ලෙස බලයේ සිටියේය. ඉහළ වෝල්ටා සහ අසල්වැසි රටවලට විනාශකාරී බලපෑමක් ඇති කළ සහෙල් නියඟයේ සහ සාගතයේ ආරම්භය සමඟ ලමිසානාගේ පාලනය සමපාත විය. 1976 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ ගැටුමෙන් පසුව, 1977 දී නව ව්‍යවස්ථාවක් ලියා අනුමත කරන ලදී. 1978 දී විවෘත මැතිවරණයකින් ලමිසානා නැවත තේරී පත් විය. ලමිසානා ගේ රජය රටේ සම්ප්‍රදායිකව බලවත් වෘත්තීය සමිති සමඟ ගැටලුවලට මුහුණ දුන් අතර, 1980 නොවැම්බර් 25 වන දින කර්නල් සයේ සර්බෝ විසින් ලේ රහිත කුමන්ත්‍රණයකින් ජනාධිපති ලමිසානා බලයෙන් පහ කළේය. කර්නල් සර්බෝ විසින් 1977 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මුලිනුපුටා දමමින් උත්තරීතර රාජ්‍ය අධිකාරිය ලෙස ජාතික ප්‍රගතිය සඳහා ප්‍රතිසාධන හමුදා කමිටුව පිහිටුවන ලදී. කර්නල් සර්බෝ ද වෘත්තීය සමිතිවල ප්‍රතිරෝධයට මුහුණ දුන් අතර වසර දෙකකට පසුව මේජර් ආචාර්ය ජීන්-බැප්ටිස්ට් ඔඩ්‍රෝගෝ සහ ජනප්‍රිය ගැලවීමේ කවුන්සිලය (CSP) විසින් 1982 ඉහළ වෝල්ටන් කුමන්ත්‍රණයේදී බලයෙන් පහ කරන ලදී. CSP විසින් දේශපාලන පක්ෂ සහ සංවිධාන තහනම් කිරීමට දිගටම කටයුතු කළ නමුත් සිවිල් පාලනයට සංක්‍රමණයක් සහ නව ව්‍යවස්ථාවක් සඳහා පොරොන්දු විය.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vqEHU3iW2i0C&pg=PA137|title=Revolutionary Overthrow of Constitutional Orders in Africa|last=Anyangwe|first=Carlson|date=2012|publisher=African Books Collective|isbn=9789956727780|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Burkina Faso's history, also called Upper Volta, endured between 1960 and 1987, 6 military coups and the establishment of 3 republics. |url=https://www.blaisecompaore.com/en/political-and-military-career/1960-1983-engagement/ |access-date=5 November 2020 |website=Blaise Compaore |language=en-GB}}</ref> === 1983 කුමන්ත්‍රණය === CSP හි දකුණු සහ වම් කන්ඩායම් අතර ගැටුම් වර්ධනය විය. වාමාංශික නායක කපිතාන් තෝමස් සංකාරා 1983 ජනවාරි මාසයේදී අගමැති ලෙස පත් කරන ලද නමුත් පසුව අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. කපිතාන් බ්ලේස් කොම්පෝරේ විසින් මෙහෙයවන ලද ඔහුව නිදහස් කර ගැනීමට දරන උත්සාහය 1983 අගෝස්තු 4 වන දින හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් ඇති කළේය. කුමන්ත්‍රණය සංකාරා බලයට ගෙන ආ අතර ඔහුගේ රජය විශාල එන්නත්, යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම්, කාන්තා අයිතීන් පුළුල් කිරීම, ගෘහස්ථ කෘෂිකාර්මික පරිභෝජනය දිරිගැන්වීම සහ කාන්තාරකරණ විරෝධී ව්‍යාපෘති ඇතුළත් විප්ලවීය වැඩසටහන් මාලාවක් ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන් ගත්තේය.<ref name="UprightDVD">''[[Thomas Sankara: the Upright Man]]'' by ''[[California Newsreel]]''</ref> === බුර්කිනා ෆාසෝ (1984 සිට) === {{Infobox former country | conventional_long_name = ඉහළ වෝල්ටා ජනරජය {{small|{{nobold|(1983–1984)}}<br />''République de Haute-Volta''}}<hr />බුර්කිනා ෆාසෝ {{small|{{nobold|(1984–1987)}}}} | common_name = බුර්කිනා ෆාසෝ | image_flag = Flag of Upper Volta.svg | image_flag2 = Flag of Burkina Faso.svg | image_coat = Coat of arms of Burkina Faso 1984-1991.svg | national_motto = {{native phrase|fr|"Unité–Progrès–Justice"|italics=off}}<br />{{small|"සමගිය-ප්‍රගතිය-යුක්තිය"}} | national_anthem = {{nowrap|{{native phrase|fr|[[Une Seule Nuit]] / Ditanyè|nolink=yes}}<br />{{small|''එක තනි රැයක් / ජයග්‍රහණයේ ගීතිකාවක්''}}}}<br />{{center| }} | capital = ඔවාගඩෝගු | official_languages = ප්‍රංශ | national_languages = මෝරේ<br /> ෆුලා<br /> ඩියෝලා<ref name="auto3">{{Cite journal|last=André|first=Géraldine|date=31 May 2007|title=École, langues, cultures et développement|journal=Cahiers d'Études Africaines|language=fr|volume=47|issue=186|pages=221–247|doi=10.4000/etudesafricaines.6960|issn=0008-0055|doi-access=free}}</ref> | demonym = {{hlist|බුර්කිනාබේ}} | government_type = හමුදා ජුන්ටාවක් යටතේ වූ ඒකීය, මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී, එක් පක්ෂ, සමාජවාදී රාජ්‍යය | legislature = | established = 1983 අගෝස්තු 4 | area_km2 = 274,200 | area_rank = | GDP_PPP = ඇ.ඩො. බිලියන 2.036 | GDP_PPP_year = 1986 | HDI = | HDI_year = | currency = බටහිර අප්‍රිකානු CFA ෆ්‍රෑන්ක්<ref name="auto4"/> | currency_code = XOF | year_end = 1987 | year_start = 1983 | title_leader = ජනාධිපති | year_leader1 = 1983–1987 | leader1 = තෝමස් සංකර | event_start = 1983 බුර්කිනාබේ කුමන්ත්‍රණය | event1 = අගචර් ස්ට්‍රිප් යුද්ධය | date_event1 = 1985 දෙසැම්බර් 25 | event2 = 1987 බුර්කිනාබේ කුමන්ත්‍රණය | date_event2 = 1987 ඔක්තෝබර් 15 | today = }} 1984 අගෝස්තු 2 වන දින, ජනාධිපති සංකාරාගේ මූලිකත්වයෙන්, රටේ නම "ඉහළ වෝල්ටා" සිට "බුර්කිනා ෆාසෝ" හෝ අවංක මිනිසුන්ගේ දේශය ලෙස වෙනස් විය. (වචන පරිවර්තනය අවංක මිනිසුන්ගේ දේශයයි.)<ref>[https://www.wdl.org/en/item/635/ More (Language of the Mossi Tribe) Phrase Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123122514/https://www.wdl.org/en/item/635/ |date=2018-11-23 }} – "Burkina Faso is a former French colony, which became the independent state of Upper Volta in 1960. In 1984 the country adopted its present name, meaning 'Land of Incorruptible People.'"</ref><ref>Kingfisher Geography Encyclopedia. {{ISBN|1-85613-582-9}}. Page 170</ref>{{qn|date=March 2020}}<ref>{{cite book|last=Manning|first=Patrick|title=Francophone Sub-Saharan Africa: 1880–1995|year=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|url=https://books.google.com/books?id=i4bPWSPutYcC|isbn=9780521645195|page=126|quote=The name of the country was chnged to Burkina Faso, and Sankara launched it on an aggressive, populist program of self-help.}}</ref><ref>The name is an [[Amalgamation (linguistics)|amalgam]] of [[More language|More]] ''burkina'' ("honest", "upright", or "incorruptible men") and [[Dioula language|Jula]] ''faso'' ("homeland"; literally "father's house"). The "-be" suffix in the name for the people – Burkinabe – comes from the Fula plural suffix for people, ''-ɓe''.</ref> ජනාධිපති නියෝගය අගෝස්තු 4 වන දින ජාතික සභාව විසින් තහවුරු කරන ලදී. බුර්කිනා ෆාසෝහි මිනිසුන් සඳහා වන යක්ෂ නාමය, "බුර්කිනාබේ", විදේශිකයන් හෝ බුර්කිනාබේ සම්භවයක් ඇති මිනිසුන්ගෙන් පැවත එන්නන් ඇතුළත් වේ. සංකාරාගේ රජය විප්ලවය සඳහා වූ ජාතික කවුන්සිලයෙන් (CNR – ප්‍රංශ: Conseil national revolutionnaire) සමන්විත වූ අතර, එහි සභාපති ලෙස සංකාරා, සහ විප්ලවයේ ආරක්ෂාව සඳහා ජනප්‍රිය කමිටු (CDRs) පිහිටුවන ලදී. විප්ලවයේ පුරෝගාමීන් තරුණ වැඩසටහන ද පිහිටුවන ලදී. සංකාරා වෙනස් කිරීම සඳහා අභිලාෂකාමී සමාජ ආර්ථික වැඩසටහනක් දියත් කරන ලද අතර එය අප්‍රිකානු මහාද්වීපයේ මෙතෙක් සිදු කර ඇති විශාලතම වැඩසටහනකි.<ref name="UprightDVD2">''[[Thomas Sankara: the Upright Man]]'' by ''[[California Newsreel]]''</ref> ඔහුගේ විදේශ ප්‍රතිපත්ති අධිරාජ්‍ය විරෝධී මත කේන්ද්‍රගත වූ අතර, ඔහුගේ ආන්ඩුව සියලු විදේශ ආධාර ප්‍රතික්ෂේප කිරීම, පිළිකුල් සහගත ණය අඩු කිරීම් සඳහා තල්ලු කිරීම, සියලු ඉඩම් සහ ඛනිජ සම්පත් ජනසතු කිරීම සහ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) සහ ලෝක බැංකුවේ බලය සහ බලපෑම වැලැක්වීම සමඟ ය. ඔහුගේ දේශීය ප්‍රතිපත්තිවලට රටපුරා සාක්ෂරතා ව්‍යාපාරයක්, ගොවීන්ට ඉඩම් යලි බෙදා හැරීම, දුම්රිය සහ මාර්ග ඉදිකිරීම සහ කාන්තා ලිංගික ඡේදනය, බලහත්කාර විවාහ සහ බහු විවාහය නීති විරෝධී කිරීම ඇතුළත් විය.<ref name="UprightDVD3">''[[Thomas Sankara: the Upright Man]]'' by ''[[California Newsreel]]''</ref><ref name="Grila2">{{Cite web |date=28 November 2007 |title=Commemorating Thomas Sankara] by Farid Omar, ''Group for Research and Initiative for the Liberation of Africa'' |url=http://www.zcommunications.org/commemorating-thomas-sankara-by-farid-omar |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124093433/http://www.zcommunications.org/commemorating-thomas-sankara-by-farid-omar |archive-date=24 January 2012 |work=GRILA}}</ref> සංකාර කෘෂිකාර්මික ස්වයංපෝෂිතභාවය සඳහා තල්ලු කළ අතර මෙනින්ජයිටිස්, කහ උණ සහ සරම්ප වලට එරෙහිව ළමුන් 2,500,000 එන්නත් කිරීමෙන් මහජන සෞඛ්‍යය ප්‍රවර්ධනය කළේය.<ref name="Grila22">{{Cite web |date=28 November 2007 |title=Commemorating Thomas Sankara] by Farid Omar, ''Group for Research and Initiative for the Liberation of Africa'' |url=http://www.zcommunications.org/commemorating-thomas-sankara-by-farid-omar |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124093433/http://www.zcommunications.org/commemorating-thomas-sankara-by-farid-omar |archive-date=24 January 2012 |work=GRILA}}</ref> ඔහුගේ ජාතික න්‍යාය පත්‍රයට සහේල් කාන්තාරකරණය නැවැත්වීම සඳහා ගස් 10,000,000කට වඩා සිටුවීම ද ඇතුළත් විය. සංකාර සෑම ගමකටම වෛද්‍ය බෙහෙත් ශාලාවක් ඉදිකරන ලෙස ඉල්ලා සිටි අතර ප්‍රජාවන් 350කට අධික සංඛ්‍යාවක් ඔවුන්ගේම ශ්‍රමයෙන් පාසල් ඉදිකරන ලදී.<ref name="UprightDVD4">''[[Thomas Sankara: the Upright Man]]'' by ''[[California Newsreel]]''</ref><ref>{{Cite news|url=http://thomassankara.net/resurrecting-thomas-sankara/?lang=en|title=Resurrecting Thomas Sankara – My Blog|last=X|first=Mr|date=28 October 2015|work=My Blog|access-date=25 April 2017}}</ref> 1980 ගණන් වලදී, පාරිසරික දැනුවත්භාවය තවමත් ඉතා අඩු මට්ටමක පවතින විට, පරිසර සංරක්ෂණය ප්‍රමුඛතාවයක් ලෙස සැලකූ අප්‍රිකානු නායකයින් කිහිප දෙනාගෙන් තෝමස් සංකාර ද කෙනෙකි. ඔහු ප්‍රධාන සටන් තුනක නිරත විය: බුෂ් ලැව් ගිනිවලට එරෙහිව "අපරාධ ලෙස සලකනු ලබන අතර දඬුවම් ලැබෙනු ඇත"; "නොසැලකිලිමත් සතුන් ස්වභාවධර්මය විනාශ කරන නිසා මිනිසුන්ගේ අයිතීන් උල්ලංඝනය කරන" ගවයන් සැරිසැරීමට එරෙහිව; සහ අරාජික දර කැපීමට එරෙහිව "කාගේ වෘත්තිය සංවිධානය කර නියාමනය කිරීමට සිදුවනු ඇත". ජනගහනයෙන් විශාල කොටසක් සම්බන්ධ සංවර්ධන වැඩසටහනක කොටසක් ලෙස, විප්ලවය අතරතුර බුර්කිනා ෆාසෝහි මාස පහළොවක් තුළ ගස් මිලියන දහයක් රෝපණය කරන ලදී. ඉදිරියට යන කාන්තාරයට සහ නැවත ඇති වන නියඟයට මුහුණ දීම සඳහා, තෝමස් සංකාර ද නැගෙනහිර සිට බටහිරට රට හරහා කිලෝමීටර් පනහක පමණ වනාන්තර තීරු සිටුවීමට යෝජනා කළේය. පසුව ඔහු මෙම වෘක්ෂලතා තීරය වෙනත් රටවලට ව්‍යාප්ත කිරීමට කල්පනා කළේය. 1983 ට පෙර ටොන් බිලියන 1.1 කට ආසන්න වූ ධාන්‍ය නිෂ්පාදනය 1987 දී ටොන් බිලියන 1.6 දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරන ලදී. ආහාර සඳහා ඇති අයිතිය පිළිබඳ [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය|එක්සත් ජාතීන්ගේ]] හිටපු විශේෂ වාර්තාකරු ජීන් සීග්ලර් පැවසුවේ රට "ආහාර ස්වයංපෝෂිත වී ඇති" බවයි.<ref>{{cite news|url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/01/03/thomas-sankara-l-ecologiste_6024742_3212.html|title=Thomas Sankara, l'écologiste|last=Lepidi|first=Pierre|date=3 January 2020|newspaper=[[Le Monde]]|location=Paris|language=fr}}</ref> ==== 1987 කුමන්ත්‍රණය ==== 1987 ඔක්තෝම්බර් 15 දින, සංකාරා සහ තවත් නිලධාරීන් දොළොස් දෙනෙකු සමග, සංකාරාගේ හිටපු සගයෙකු වූ බ්ලේස් කොම්පාරේ විසින් සංවිධානය කරන ලද කුමන්ත්‍රණයකදී ඝාතනය කරන ලදී, ඔහු 1987 ඔක්තෝම්බර් සිට 2014 ඔක්තෝබර් දක්වා බුර්කිනා ෆාසෝ හි ජනාධිපති ලෙස කටයුතු කරනු ඇත.<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/06/reviving-thomas-sankara-spirit-150603104633020.html|title=Reviving Thomas Sankara's spirit|last1=Aidi|first1=Hisham|access-date=25 April 2017|publisher=Al Jazeera}}</ref> කුමන්ත්‍රණයෙන් පසුව සහ සංකාර මිය ගොස් ඇති බව දැන සිටියද, සමහර CDRs දින කිහිපයක් හමුදාවට සන්නද්ධ ප්‍රතිරෝධයක් එල්ල කළහ.{{citation needed|date=July 2014}} බුර්කිනාබේ පුරවැසියන්ගෙන් බහුතරයක් ප්‍රංශයේ විදේශ අමාත්‍යාංශය, ක්වායි ඩි ඕර්සේ, කුමන්ත්‍රණය සංවිධානය කිරීමේදී කොම්පාරේ පිටුපසින්{{citation needed|date=July 2014}} කුමන්ත්‍රණයට ප්‍රංශයේ සහාය දැක්වීමට යම් සාක්ෂි තිබේ.<ref>{{Cite web |last=Jaffré |first=Bruno |date=9 September 2009 |title=Assassination of Thomas Sankara: evidence of a documentary by RAI 3 involve France, CIA and Blaise Compaoré |url=https://www.thomassankara.net/assassination-of-thomas-sankara-evidence-of-a-documentary-by-rai-3-involve-france-cia-and-blaise-compaore/?lang=en |access-date= |work=www.thomassankara.net}}</ref> අසල්වැසි රටවල් සමඟ සබඳතා පිරිහීම කුමන්ත්‍රණයට එක් හේතුවක් ලෙස කොම්පාරේ ඉදිරිපත් කළේය.<ref>{{cite book|last1=Kasuka|first1=Bridgette|title=African Leaders|date=2011|publisher=Bankole Kamara Taylor|location=3rd Paragraph|isbn=978-1468114362|page=13|url=https://books.google.com/books?id=80SvCmSTxGoC&pg=PA128}}</ref> කොම්පාරේ තර්ක කළේ සංකාරා හිටපු යටත් විජිත බලය (ප්‍රංශය) සහ අසල්වැසි අයිවරි කෝස්ට් සමඟ විදේශ සබඳතා අනතුරේ හෙළා ඇති බවයි.<ref name="ReutersChe2">{{Cite web |author=Mathieu Bonkoungou |date=17 October 2007 |title=Burkina Faso Salutes "Africa's Che" Thomas Sankara |url=https://www.reuters.com/assets/print?aid=USL17577712 |work=[[Reuters]]}}</ref> කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු කොම්පාරේ වහාම ජනසතු කිරීම් ආපසු හැරවීය, සංකාරාගේ ප්‍රතිපත්ති සියල්ලම පාහේ පෙරලා දමා, රට නැවත IMF ගොඩට ගෙන, අවසානයේ සංකාරාගේ බොහෝ උරුමයන් ප්‍රතික්ෂේප කළේය. 1989 දී සිදු වූ කුමන්ත්‍රණ ප්‍රයත්නයකින් පසුව, කොම්පාරේ විසින් 1990 දී සීමිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දෙන ලදී. නව (1991) ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ, 1991 දෙසැම්බර් මාසයේදී කොම්පාරේ විපක්ෂයකින් තොරව නැවත තේරී පත් විය. 2004 දී, ජනාධිපති කොම්පාරේ ට එරෙහිව කුමන්ත්‍රණයක් සැලසුම් කිරීම සම්බන්ධයෙන් පුද්ගලයන් 13 දෙනෙකුට නඩු පවරා ඇති අතර කුමන්ත්‍රණයේ ප්‍රධාන මොළකරුට ජීවිතාන්තය දක්වා සිර දඬුවම් නියම විය.<ref>"Burkina Faso Profile." Burkina Faso Profile. BBC NEWS AFRICA, 21 March 2014. Web. 24 September 2014.</ref> 2014 වන විට, බුර්කිනා ෆාසෝ ලෝකයේ අඩුම සංවර්ධිත රටවලින් එකක් ලෙස පැවතුනි.<ref>{{Cite web |last=United Nation |year=2016 |title=List of Least Developed Countries |url=https://www.un.org/en/development/desa/policy/cdp/ldc/ldc_list.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301020225/http://www.un.org/en/development/desa/policy/cdp/ldc/ldc_list.pdf |archive-date=1 March 2011 |publisher=United Nations}}</ref> 2010-11 අයිවෝරියානු අර්බුදය, අන්තර්-ටෝගෝලීය සංවාදය (2007) සහ 2012 මාලියන් අර්බුදය ඇතුළු බටහිර අප්‍රිකානු ආරවුල් කිහිපයකදී කොම්පාරේ ගේ රජය සාකච්ඡා කරන්නාගේ භූමිකාව ඉටු කළේය. 2011 පෙබරවාරි සහ අප්‍රේල් අතර කාලයේ පාසල් සිසුවෙකුගේ මරණය හමුදා කැරැල්ලක් හා මහේස්ත්‍රාත් වැඩ වර්ජනයක් සමඟින් රට පුරා විරෝධතා ඇවිලවිය. ==== 2014 ඔක්තෝබර් විරෝධතා ==== 2014 ඔක්තෝබර් 28 දින සිට විරෝධතාකරුවන් ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කිරීමට සහ ඔහුගේ 27 වසරක පාලනය දීර්ඝ කිරීමට සූදානමින් පෙනී සිටි{{citation needed|date=July 2014}} ජනාධිපති බ්ලේස් කොම්පාරේට එරෙහිව ඔවාගඩෝගු හි පෙළපාලි යාමට සහ පෙළපාලි යාමට පටන් ගත්හ. ඔක්තෝබර් 30 දින සමහර විරෝධතාකරුවන් පාර්ලිමේන්තු ගොඩනැගිල්ලට ගිනි තබා<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29831262|title=Burkina Faso parliament set ablaze|date=30 October 2014|newspaper=BBC News|access-date=30 October 2014}}</ref> ජාතික රූපවාහිනී මූලස්ථානය අත්පත් කර ගත්හ.<ref>{{cite web |date=30 October 2014 |title=Burkina Faso protesters set parliament on fire, take over state TV and march on presidency |url=https://www.smh.com.au/world/burkina-faso-protesters-set-parliament-on-fire-take-over-state-tv-and-march-on-presidency-20141031-11emg3.html |access-date=30 October 2014 |work=The Sydney Morning Herald}}</ref> ඔවාගඩෝගු ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වසා දැමූ අතර මන්ත්‍රීවරුන් ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කිරීම පිළිබඳ ඡන්දය අත්හිටුවන ලදී (මෙම වෙනස කොම්පාරේ හට 2015 දී නැවත මැතිවරණයකට ඉදිරිපත් වීමට ඉඩ දෙනු ඇත). පසුව දවසේ හමුදාව විසින් සියලුම රාජ්‍ය ආයතන විසුරුවා හැර ඇඳිරි නීතිය පැනවීය.<ref>{{cite web |last1=Gongo |first1=Simon |last2=Bax |first2=Pauline |name-list-style=amp |title=Burkina Faso General Takes Power After President Resigns |url=http://www.businessweek.com/news/2014-10-30/burkina-faso-president-dissolves-government-as-protests-escalate |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102122055/http://www.businessweek.com/news/2014-10-30/burkina-faso-president-dissolves-government-as-protests-escalate |archive-date=2 January 2015 |work=Bloomberg BusinessWeek}}</ref> 2014 ඔක්තෝම්බර් 31 දින, වැඩිවන පීඩනයට මුහුණ දුන් ජනාධිපති කොම්පාරේ , වසර 27ක ධුර කාලයෙන් පසු ඉල්ලා අස්විය.<ref>Herve, Taoko and Cowelloct, Alan (31 October 2014) [https://www.nytimes.com/2014/11/01/world/africa/burkina-faso-unrest-blaise-compaore.html?_r=0 Burkina Faso's President Resigns, and General Takes Reins]. ''The New York Times''.</ref> ලුතිනන් කර්නල් අයිසැක් සිඩා පැවසුවේ සැලසුම් කර ඇති 2015 ජනාධිපතිවරණයට පෙර රටෙහි සංක්‍රාන්ති කාලපරිච්ඡේදය තුළ ඔහු නායකත්වය දෙනු ඇති බවයි, නමුත් හිටපු ජනාධිපතිවරයා සමඟ ඔහුගේ සමීප සබඳතා පිළිබඳව කනස්සල්ලක් ඇති විය.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29863004|title=Army backs new Burkina Faso leader Isaac Zida|date=November 2014|newspaper=BBC News}}</ref> 2014 නොවැම්බරයේදී විරුද්ධ පක්ෂ, සිවිල් සමාජ කණ්ඩායම් සහ ආගමික නායකයින් බුර්කිනා ෆාසෝ මැතිවරණයට මඟ පෙන්වීම සඳහා සංක්‍රාන්ති අධිකාරියක් සඳහා සැලැස්මක් සම්මත කර ගත්හ.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-burkina-politics-idUSKCN0IT0U320141109|title=Burkina Faso talks agree on plan for return to civilian rule|work=Reuters|access-date=9 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110231047/http://www.reuters.com/article/2014/11/09/us-burkina-politics-idUSKCN0IT0U320141109|archive-date=10 November 2014|url-status=live}}</ref> සැලැස්ම යටතේ මයිකල් කෆන්ඩෝ බුර්කිනා ෆාසෝ හි සංක්‍රාන්ති ජනාධිපති බවට පත් වූ අතර ලුතිනන් කර්නල් සිඩා වැඩ බලන අගමැති සහ ආරක්ෂක ඇමති බවට පත්විය. ==== 2015 කුමන්ත්‍රණය ==== 2015 සැප්තැම්බර් 16 දින, ජනාධිපති ආරක්ෂක රෙජිමේන්තුව (ආර්එස්පී) රටේ ජනාධිපතිවරයා සහ අගමැති අල්ලා ගත් අතර පසුව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ ජාතික සභාව නව ජාතික රජය ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders-live.html|title=Burkina Faso coup: military says it now controls country after arresting leaders: live|author=Raziye Akkoc|date=17 September 2015|newspaper=The Daily Telegraph|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders-live.html|archive-date=10 January 2022|others=agencies|url-access=subscription|url-status=live}}{{cbignore}}</ref> කෙසේ වෙතත්, 2015 සැප්තැම්බර් 22 දින, කුමන්ත්‍රණ නායක ගිල්බට් ඩයින්ඩරේ සමාව අයැද සිවිල් රජය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන බවට පොරොන්දු විය.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/09/22/442441403/burkina-faso-leader-apologizes-to-nation-for-seizing-power-in-a-coup|title=Burkina Faso Leader Apologizes To Nation For Seizing Power in a Coup|last1=Andrusewicz|first1=Marie|date=22 September 2015|newspaper=NPR|access-date=23 September 2015}}</ref> 2015 සැප්තැම්බර් 23 දින අගමැති සහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා බලයට පත් කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/09/23/442826830/1-week-after-coup-burkina-fasos-interim-president-back-in-power|title=A Week After Coup, Burkina Faso's Interim President Back in Power|last1=Wagner|first1=Laura|date=23 September 2015|newspaper=NPR|access-date=23 September 2015}}</ref> ==== 2015 නොවැම්බර් මැතිවරණය ==== 2015 නොවැම්බර් 29 වැනි දින බුර්කිනා ෆාසෝ හි මහ මැතිවරණය පැවැත්විණි. රොච් මාක් ක්‍රිස්ටියන් කබෝරේ පළමු වටයේදී 53.5% ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් 29.7% ලබා ගත් ව්‍යාපාරික සෙෆිරින් ඩයබ්රේ පරාජය කරමින් මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/09/23/442826830/1-week-after-coup-burkina-fasos-interim-president-back-in-power|title=A Week After Coup, Burkina Faso's Interim President Back in Power|last1=Wagner|first1=Laura|date=23 September 2015|newspaper=NPR|access-date=23 September 2015}}</ref> කබෝරේ 2015 දෙසැම්බර් 29 දින ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.<ref name="swears in new president">{{Cite news|url=https://news.yahoo.com/burkina-faso-swears-president-capping-transition-161614791.html|title=Burkina Faso swears in new president, capping transition|date=29 December 2015|work=Agence France-Presse}}</ref> ==== 2020 නොවැම්බර් මැතිවරණය ==== 2020 මහ මැතිවරණයේදී, ජනාධිපති රොච් මාක් ක්‍රිස්ටියන් කබෝරේ නැවත තේරී පත් විය. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ පක්ෂය Mouvement du People MPP, නිරපේක්ෂ පාර්ලිමේන්තු බහුතරයක් ලබා ගැනීමට අසමත් විය. එය මුළු ආසන 127 න් 56 ක් ලබා ගත්තේය. හිටපු ජනාධිපති බ්ලේස් කොම්පෝරේ ගේ පක්ෂය වන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ ප්‍රගතිය සඳහා වූ කොංග්‍රසය (CDP) ආසන 20 ක් ලබා ගනිමින් දෙවැනි විය.<ref>{{Cite web |date=30 November 2020 |title=Burkina Faso elections: Kabore's party fails to clinch majority parliamentary seats |url=https://www.africanews.com/2020/11/30/burkina-faso-elections-kabore-s-party-fails-to-win-majority-parliamentary-seats/}}</ref> ==== ත්‍රස්තවාදී ප්‍රහාර ==== 2016 පෙබරවාරි මාසයේදී ඔවාගඩෝගු මධ්‍යයේ පිහිටි ස්ප්ලෙන්ඩිඩ් හොටෙල් සහ කැපුචිනෝ කැෆේ-බාර් හි ත්‍රස්ත ප්‍රහාරයක් සිදු විය: පුද්ගලයින් 30 දෙනෙකු මිය ගියේය. එතෙක් බොහෝ දුරට අසල්වැසි මාලි හි ක්‍රියාත්මක වූ අල්-කයිඩා ඉන් ද ඉස්ලාමීය මාග්‍රෙබ් (AQIM) සහ අල්-මුරබිටවුන් යන කණ්ඩායම් දෙකක් ප්‍රහාරයේ වගකීම භාර ගත්හ. එතැන් සිට, සමාන කණ්ඩායම් රටේ උතුරු හා නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල ප්‍රහාර ගණනාවක් සිදු කර ඇත. එක් ත්‍රස්ත ප්‍රහාරයක් 2019 ඔක්තෝම්බර් 11 සිකුරාදා සවස මාලි දේශ සීමාවට ආසන්න සල්මොසි ගම්මානයේ මුස්ලිම් පල්ලියකට සිදු වූ අතර, 16 දෙනෙකු මිය ගිය අතර දෙදෙනෙකු තුවාල ලබා ඇත.<ref name="France 24">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/20191012-16-killed-in-burkina-faso-mosque-attack-security-sources|title=16 killed in Burkina Faso mosque attack: security sources|date=12 October 2019|access-date=13 October 2019|publisher=France 24}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50028315|title=Deadly attack on Burkina Faso mosque|date=12 October 2019|work=BBC|access-date=13 October 2019}}</ref> 2020 ජුලි 8 වෙනිදා, හියුමන් රයිට්ස් වොච් වාර්තාවකින් අවම වශයෙන් සිරුරු 180ක් සහිත සමූහ මිනීවළවල් හෙළිදරව් වීමෙන් පසුව, උතුරු බුර්කිනා ෆාසෝහි සොල්දාදුවන් ජිහාඩ්වාදීන්ට එරෙහිව සටන් කරමින් සිටියදී සොයා ගන්නා ලදී.<ref>{{cite web |date=8 July 2020 |title=U.S. Embassy Ouagadougou Statement on Human Rights Watch Report (July 8): Burkina Faso Allegations of Extrajudicial Killings |url=https://bf.usembassy.gov/u-s-embassy-ouagadougou-statement-on-human-rights-watch-report-july-8-burkina-faso-allegations-of-extrajudicial-killings/ |access-date=8 July 2020 |website=U.S. Embassy in Burkina Faso}}</ref> 2021 ජුනි 4 වන දින, ඇසෝසියේටඩ් ප්‍රෙස් වාර්තා කළේ බුර්කිනා ෆාසෝ රජයට අනුව, [[නයිජර්]] දේශසීමාව අසල උතුරු බුර්කිනා ෆාසෝ හි සොල්හාන් ගම්මානයේ තුවක්කුකරුවන් අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 100 දෙනෙකුවත් මරා දැමූ බවයි. ප්‍රාදේශීය වෙළෙඳපොළක් සහ නිවාස කිහිපයක් ද ගිනිබත් වී ඇත. රජයේ ප්‍රකාශකයෙක් [[ජිහාඩ්වාදය|ජිහාඩ්වාදීන්ට]] චෝදනා කළේය. වසර පහකට පමණ පෙර බටහිර අප්‍රිකානු රට අල්-කයිඩා සහ [[ඉස්ලාමීය රාජ්‍යය|ඉස්ලාමීය රාජ්‍යයට]] සම්බන්ධ ජිහාඩ්වාදීන් විසින් යටපත් කිරීමෙන් පසු බුර්කිනා ෆාසෝ හි වාර්තා වූ මාරාන්තික ප්‍රහාරය මෙය බව සන්නද්ධ ගැටුම් ස්ථානය සහ සිදුවීම් දත්ත ව්‍යාපෘතියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පර්යේෂක හේනි නසයිබියා පැවසීය.<ref>Portland Press Herald, 5 June 2021</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ හි කිතුනුවන් අවස්ථා ගණනාවකදීම විශේෂයෙන් ඉලක්ක කර ඇත. කතෝලික පූජක ජොයෙල් යූග්බාරේ 2019 දී පැහැරගෙන ගොස් ඇති අතර 2022 නොවැම්බර් වන විට නැවත අසන්නට නොලැබුණු අතර ඇමරිකානු සහෝදරිය සුලීන් ටෙනිසන් 2022 අප්‍රේල් මාසයේදී පැහැරගෙන ගොස් අගෝස්තු මාසයේදී නිදහස් කරන ලදී. ක්‍රිස්තියානි ඉලක්ක වෙත එල්ල වූ වෙනත් ප්‍රහාර මාලාවකින් පසුව, බර්කිනාබේ පූජකයෙක් Aid to the Church in Need වෙත පැවසුවේ කිතුනුවන්ට සෘජු හිංසා පීඩා රට තුළ වැඩි වෙමින් පවතින බවයි.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2022-11-10 |title=Terrorism gains ground in Burkina Faso |url=https://acninternational.org/terrorism-gains-ground-in-burkina-faso/ |access-date=2022-11-21 |website=ACN International |language=en-US}}</ref> ==== 2022 කුමන්ත්‍රණය ==== 2022 ජනවාරි 24 දින සාර්ථක කුමන්ත්‍රණයකින් කැරලිකාර සොල්දාදුවන් වෙඩි තැබීමෙන් පසු ජනාධිපති රොච් මාර්ක් ක්‍රිස්ටියන් කබෝරේ අත්අඩංගුවට ගෙන බලයෙන් පහ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/burkina-faso-president-kabore-detained-military-camp-sources-tell-reuters-2022-01-24/|title=Burkina Faso President Kabore detained at military camp, security sources say|last1=Ndiaga|first1=Thiam|date=24 January 2022|work=Reuters|access-date=24 January 2022|last2=Mimault|first2=Anne|language=en}}</ref> ලුතිනන් කර්නල් පෝල්-හෙන්‍රි සැන්ඩගෝ ඩැමීබා විසින් නායකත්වය දෙන ලද,<ref>{{Cite web |title=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fpolitik%2Fausland%2F2022-01%2Fburkina-faso-militaerputsch-machtuebernahme-soldaten-praesident-kabore |access-date=25 January 2022 |website=www.zeit.de}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60118993|title=Burkina Faso military says it has seized power|date=24 January 2022|work=BBC News|access-date=25 January 2022|language=en-GB}}</ref> හමුදාව විසින් සහාය දක්වන ලද ආරක්‍ෂාව සහ ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා වූ දේශප්‍රේමී ව්‍යාපාරය (MPSR) බලයේ සිටින බව ප්‍රකාශ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60164531|title=Burkina Faso coup: New leader Damiba gives first speech|date=28 January 2022|work=BBC News|access-date=29 January 2022|language=en-GB}}</ref> ජනවාරි 31 වන දින, මිලිටරි ජුන්ටාව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කර දමිබා අන්තර්වාර ජනාධිපති ලෙස පත් කරන ලදී. කුමන්ත්‍රණයෙන් පසුව, ECOWAS සහ අප්‍රිකානු සංගමය බුර්කිනා ෆාසෝගේ සාමාජිකත්වය අත්හිටුවන ලදී.<ref>{{Cite web |title=ECOWAS suspends Burkina Faso over military coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/28/ecowas-suspends-burkina-faso-after-coup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128173758/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/28/ecowas-suspends-burkina-faso-after-coup |archive-date=28 January 2022 |access-date=28 January 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=AU suspends Burkina Faso after coup as envoys head for talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/31/africa-union-suspends-burkina-faso-after-coup-as-envoys-head-for-talks |access-date=31 January 2022 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> පෙබරවාරි 10 දින, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව විසින් දමිබා බුර්කිනා ෆාසෝ හි සභාපති ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |last=AfricaNews |date=10 February 2022 |title=Burkina Faso: Lt Col Damiba declared president by the Constitutional Council |url=https://www.africanews.com/2022/02/10/burkina-faso-lt-col-damiba-declared-president-by-the-constitutional-council/ |access-date=28 March 2022 |website=Africanews |language=en}}</ref> ඔහු පෙබරවාරි 16 වැනි දින ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.<ref>{{Cite web |last=AfricaNews |date=16 February 2022 |title=Burkina Faso's junta sworn in as president |url=https://www.africanews.com/2022/02/16/burkina-faso-s-junta-sworn-in-as-president/ |access-date=28 March 2022 |website=Africanews |language=en}}</ref> 2022 මාර්තු 1 වන දින, ජුන්ටාව වසර 3ක මිලිටරි නායකත්වයෙන් යුත් සංක්‍රාන්තියකට ඉඩ සලසන ප්‍රඥප්තිය අනුමත කරන ලදී.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 March 2022 |title=Burkina Faso approves charter for 3-year transition |url=https://www.dw.com/en/burkina-faso-approves-charter-for-3-year-transition/a-60954556 |access-date=6 October 2022 |website=Deutsche Welle |language=en-GB}}</ref> මැතිවරණ පැවැත්වීම මගින් අනුගමනය කළ යුතු සංක්‍රාන්ති ක්‍රියාවලිය සඳහා ප්‍රඥප්තිය සපයයි.<ref>{{Cite web |title=Burkina Faso approves three-year transition before elections |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/1/three-year-transition-before-elections-approved-in-burkina-faso |access-date=28 March 2022 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> හමුදා ජුන්ටාව බලයට පත් වූ දා සිට රඳවාගෙන සිටි ජනාධිපති කබෝරේ 2022 අප්‍රේල් 6 වන දින නිදහස් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |date=6 April 2022 |title=Burkina Faso: l'ex-président Roch Marc Christian Kaboré libéré |url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20220406-burkina-faso-l-ex-pr%C3%A9sident-roch-marc-christian-kabor%C3%A9-lib%C3%A9r%C3%A9 |access-date=20 April 2022 |website=RFI |language=fr}}</ref> සැප්තැම්බර් 30 දින, කපිතාන් ඊබ්‍රාහිම් ට්‍රෝරේගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් දමිබා බලයෙන් පහ කරන ලදී.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/burkina-faso-army-captain-announces-overthrow-military-government-2022-09-30/|title=Burkina Faso army captain announces overthrow of military government|date=30 September 2022|work=Reuters|access-date=30 September 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ouagadougou |first=Staff and agencies in |date=30 September 2022 |title=Burkina Faso's military leader ousted in second coup this year |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/30/burkina-fasos-military-leader-ousted-in-second-coup-this-year |access-date=30 September 2022 |website=the Guardian |language=en}}</ref> මෙය සිදු වූයේ දමිබා බලය අල්ලා මාස අටකට පසුවය. කුමන්ත්‍රණය සඳහා ට්‍රෝරේ විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද තර්කය වූයේ ඉස්ලාමීය කැරැල්ලක් සමඟ කටයුතු කිරීමට පෝල්-හෙන්‍රි සැන්ඩගෝ ඩැමීබා හට ඇති නොහැකියාවයි.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-63098217|title=Burkina Faso unrest: Military officers remove leader Damiba|last=Wright|first=George|date=30 September 2022|work=[[BBC]]}}</ref> දමිබා ඉල්ලා අස්වී රට හැර ගියේය.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/burkina-fasos-self-declared-military-leader-says-situation-is-under-control-2022-10-02/|title=Burkina Faso president resigns on condition coup leader guarantees his safety|last1=Ndiaga|first1=Thiam|date=3 October 2022|work=Reuters|last2=Mimault|first2=Anne|language=en}}</ref> 2022 ඔක්තෝබර් 6 වන දින කපිතාන් ඊබ්‍රාහිම් ට්‍රෝරේ බුර්කිනා ෆාසෝ හි ජනාධිපති ලෙස නිල වශයෙන් පත් කරන ලදී.<ref>{{cite news|url=https://www.france24.com/en/africa/20221006-traore-officially-appointed-as-president-of-burkina-faso-after-coup|title=Traore officially appointed as transitional president of Burkina Faso after coup|date=6 October 2022|work=France 24|language=en}}</ref> ඇපලිනෙයාර් ජෝකිම් කයිලෙම් ද ටැඹේලා 2022 ඔක්තෝබර් 21 දින අන්තර්වාර අගමැති ලෙස පත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |date=2022-10-24 |title=Com Kyélem de Tambèla, Burkina Faso está se voltando para a França? |url=https://lejournaldelafrique.com/pt/com-kyelem-de-tambela-o-burkina-faso-se-volta-para-a-fran%C3%A7a/ |access-date=2022-12-02 |website=Le Journal de l'Afrique |language=pt}}</ref> == ආණ්ඩුව == [[File:Blaise_Compaoré_2014_White_House.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Blaise_Compaor%C3%A9_2014_White_House.png|thumb|ජනාධිපති බ්ලේස් කොම්පෝරේ 1987 දී කුමන්ත්‍රණයකින් පාලනය ලබා 2014 දී බලය අහිමි වන තෙක් බුර්කිනා ෆාසෝ පාලනය කළේය.]] [[ප්‍රංශය|ප්‍රංශ]] සහාය ඇතිව, බ්ලේස් කොම්පෝරේ 1987 දී කුමන්ත්‍රණයකින් බලය අල්ලා ගත්තේය. ඔහු කුමන්ත්‍රණයෙන් මිය ගිය ඔහුගේ දිගුකාලීන මිතුරා සහ සගයා වූ තෝමස් සංකාරා බලයෙන් පහ කළේය.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13101197|title=Burkina Faso's Blaise Compaore sacks his government|date=15 April 2011|work=BBC News}}</ref> 1991 ජූනි 2 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අර්ධ-ජනාධිපති රජයක් ස්ථාපිත කළේය: එහි පාර්ලිමේන්තුව වසර හතක ධුර කාලයක් සඳහා තේරී පත් වීමට නියමිත ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයා විසින් විසුරුවා හැරිය හැකිය. 2000 දී ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කර ජනාධිපති ධූර කාලය වසර පහක් දක්වා අඩු කිරීමටත් ධුර කාලය දෙකට සීමා කිරීමටත්, එක දිගට නැවත තේරී පත්වීම වළක්වන ලදී. 2005 මැතිවරණ සමයේදී මෙම සංශෝධනය බලාත්මක විය. කලින් සම්මත වූයේ නම්, එය කොම්පෝරේ නැවත තේරී පත්වීම වළක්වනු ඇත. අනෙකුත් ජනාධිපති අපේක්ෂකයෝ මැතිවරණ ප්‍රතිඵලවලට අභියෝග කළහ. නමුත් 2005 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ව්‍යවස්ථා සභාව විසින් තීන්දු කළේ, 2000 දී කොම්පෝරේ වාඩිවී සිටින ජනාධිපතිවරයා වූ නිසා, ඔහුගේ දෙවන ධූර කාලය අවසන් වන තුරු එම සංශෝධනය ඔහුට අදාළ නොවන බවයි. මෙය 2005 මැතිවරණයේදී ඔහුගේ අපේක්ෂකත්වයට මග පෑදීය. 2005 නොවැම්බර් 13 දින, බෙදී ගිය දේශපාලන විරුද්ධත්වයක් නිසා, කොම්පාරේ නායයාමකින් නැවත තේරී පත් විය. 2010 ජනාධිපතිවරණයේ දී ජනාධිපති කොම්පෝරේ නැවත තේරී පත් විය. 10 ගුණයක විශාලත්වයකින් යුත් මුළු ජනගහනයෙන් බුර්කිනාබේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කළේ මිලියන 1.6 ක් පමණි. 2011 බුර්කිනාබේ විරෝධතා යනු කොම්පෝරේ ඉල්ලා අස්වීම, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ, හමුදා සහ රාජ්‍ය සේවකයින් සඳහා ඉහළ වැටුප් සහ ආර්ථික නිදහස ඉල්ලා සිටි ජනප්‍රිය විරෝධතා මාලාවකි.<ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=182823|title=Burkina opposition calls anti-president demo|date=23 April 2011|work=The Daily Star|access-date=24 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/04/28/world/africa/28burkina.html|title=Mayor's Home Burned as Burkina Faso Protests Continue|last1=Taoko|first1=Hervé|date=27 April 2011|work=The New York Times|access-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430114102/http://www.nytimes.com/2011/04/28/world/africa/28burkina.html|archive-date=30 April 2011|last2=Nossiter|first2=Adam|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-04-28/burkina-faso-riot-police-join-wave-of-protests-after-government-dissolved.html|title=Burkina Faso Riot Police Join Wave of Protests After Government Dissolved|last=Gongo|first=Simon|date=28 April 2011|access-date=30 April 2011|publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආණ්ඩුකාරවරුන් වෙනුවට රාජ්‍ය සේවකයන්ගේ වැටුප් වැඩි කරන ලදී.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13542959|title=Burkina Faso teachers' strike: Union agrees deal|date=25 May 2011|work=BBC News|access-date=28 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110527020543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13542959|archive-date=27 May 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1623195|title=Burkina Faso government replaces its governors|date=9 June 2011|work=Taiwan News|access-date=11 June 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115622/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1623195|url-status=dead}}</ref> [[File:Assemblee_Nationale_Burkina_Faso.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Assemblee_Nationale_Burkina_Faso.jpg|thumb|ඔවාගඩෝගු නගරයේ ජාතික සභා ගොඩනැගිල්ල]] පාර්ලිමේන්තුව ජාතික සභාව ලෙස හැඳින්වෙන එක් සභා ගර්භයකින් සමන්විත වූ අතර, එහි ආසන 111 ක් තිබූ අතර, පස් අවුරුදු ධුර කාලයක් සඳහා තේරී පත් වූ මන්ත්‍රීවරුන්ගෙන් සමන්විත විය. සාමාජිකයන් දස දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වූ ව්‍යවස්ථාමය කුටියක් ද, එහි කාර්යභාරය තනිකරම උපදේශනාත්මක වූ ආර්ථික හා සමාජ සභාවක් ද විය. 1991 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ද්වි-මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවක් නිර්මාණය කළ නමුත් ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලය (නියෝජිත මණ්ඩලය) 2002 දී අහෝසි කරන ලදී. කොම්පෝරේ පරිපාලනය එහි බලතල සමහරක් කලාප සහ නාගරික අධිකාරීන් වෙත බෙදා හැරීමෙන් බලය විමධ්‍යගත කිරීමට කටයුතු කර ඇත. එහෙත් දේශපාලඥයින් කෙරෙහි පුලුල්ව පැතිරුනු අවිශ්වාසය සහ බොහෝ නිවැසියන්ගේ දේශපාලන මැදිහත් වීමක් නොමැතිකම මෙම ක්‍රියාවලිය සංකීර්ණ කළේය. මෙය දෙමුහුන් විමධ්‍යගත කිරීමක් ලෙස විචාරකයෝ විස්තර කළහ.<ref>{{cite web |author=Tiendrebeongo, Aristide |date=March 2013 |title=Failure Likely |url=http://www.dandc.eu/en/article/decentralisation-burkina-faso-coming-against-obstacles-because-local-people-are-distrustful |publisher=dandc.eu}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ හි දේශපාලන නිදහස දැඩි ලෙස සීමා කර ඇත. මාධ්‍යවේදීන්ට සහ සමාජයේ අනෙකුත් දේශපාලනිකව ක්‍රියාකාරී සාමාජිකයින්ට එරෙහිව රාජ්‍ය අනුග්‍රහය දක්වන ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා රාශියක් සම්බන්ධයෙන් මානව හිමිකම් සංවිධාන කොම්පෝරේ පරිපාලනය විවේචනය කර තිබුණි.<ref>{{Cite web |title=Africa's human rights court and the limits of justice |url=http://www.aljazeera.com/programmes/talktojazeera/2017/01/africa-human-rights-court-limits-justice-170107092107153.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027232853/http://www.aljazeera.com/programmes/talktojazeera/2017/01/africa-human-rights-court-limits-justice-170107092107153.html |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{Cite web |year=2015 |title=Burkina Faso 2015 Human Rights Report |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/252867.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/252867.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=3 June 2018 |publisher=[[United States Department of State]]}}</ref> 2015 සැප්තැම්බර් මැද භාගයේදී ජනාධිපති ආරක්ෂක රෙජිමේන්තුව (ආර්එස්පී) විසින් කරන ලද කුමන්ත්‍රණ ප්‍රයත්නයකින් කෆන්ඩෝ ආන්ඩුව, 2014 ඔක්තෝම්බර් ‍වෙන් පසු ඉතිරි දේශපාලන පර්යාය ද සමගින් තාවකාලිකව පෙරලා දමන ලදී.<ref name="DailyTelegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders.html|title=Burkina Faso coup: military says it now controls country after arresting leaders|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=17 September 2015|newspaper=[[The Daily Telegraph]] (Online edition)|access-date=17 September 2015|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011213120/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders-live.html|archive-date=11 October 2017|location=United Kingdom|url-status=dead}}</ref> ඔවුන් ගිල්බට් ඩියන්ඩෙරේව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ නව ජාතික කවුන්සිලයේ සභාපති ලෙස පත් කළේය. 2015 සැප්තැම්බර් 23 දින, අගමැති සහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නැවත බලයට පත් කරන ලදී.<ref name="npr-back">{{cite web |date=23 September 2015 |title=A Week After Coup, Burkina Faso's Interim President Back in Power |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/09/23/442826830/1-week-after-coup-burkina-fasos-interim-president-back-in-power |access-date=23 September 2015 |publisher=[[NPR]]}}</ref><ref name="npr-apology">{{Cite web |date=22 September 2015 |title=Burkina Faso Leader Apologizes To Nation For Seizing Power in a Coup |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/09/22/442441403/burkina-faso-leader-apologizes-to-nation-for-seizing-power-in-a-coup |access-date=23 September 2015 |publisher=NPR}}</ref> ජාතික මැතිවරණය පසුව නොවැම්බර් 29 දිනට කල් තැබිණි. පළමු වටයේ ඡන්ද විමසීමේදී කබෝරේ ජයග්‍රහණය කළ අතර, දෙවන ස්ථානයට පත් අපේක්ෂකයා වූ සෙෆිරින් ඩයබ්රේ සඳහා 29.7% ට එරෙහිව 53.5% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත්තේය.<ref name="Kabore wins2">Mathieu Bonkoungou and Nadoun Coulibaly, [https://news.yahoo.com/kabore-wins-burkina-faso-presidential-vote-electoral-commission-003634457.html "Kabore wins Burkina Faso presidential election"], Reuters, 1 December 2015.</ref> ඔහු 2015 දෙසැම්බර් 29 දින ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.<ref name="swears in new president2">{{Cite news|url=https://news.yahoo.com/burkina-faso-swears-president-capping-transition-161614791.html|title=Burkina Faso swears in new president, capping transition|date=29 December 2015|work=Agence France-Presse}}</ref> [[බීබීසී|බීබීසීය]] ජනාධිපතිවරයා විස්තර කළේ "ප්‍රංශ උගත් බැංකුකරුවෙකු ලෙස... [ඔහු] තමා සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදියෙකු ලෙස සලකන අතර තරුණ විරැකියාව අවම කිරීමට, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා වැඩි දියුණු කිරීමට සහ හයට අඩු ළමුන් සඳහා නොමිලේ සෞඛ්‍ය ප්‍රතිපාදන ලබා දීමට ප්‍රතිඥා දී ඇත".<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13072774|title=Burkina Faso profile|date=5 March 2018|work=BBC News}}</ref> අගමැතිවරයා රජයේ ප්‍රධානියා වන අතර ජාතික සභාවේ අනුමැතිය ඇතිව ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ. ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කිරීම සඳහා කැබිනට් මණ්ඩලයක් නිර්දේශ කිරීමේ වගකීම ඔහු සතුය. පෝල් කබා තිබා 2016 මුලදී අගමැති ලෙස පත් කරන ලදී.<ref>{{Cite web |date=4 January 2018 |title=Burkina Faso |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/burkina-faso |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107072317/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/burkina-faso |archive-date=7 January 2019 |access-date=6 January 2019}}</ref> 2018 අග භාගයේ [[ලෝක බැංකුව|ලෝක බැංකු]] වාර්තාවකට අනුව දේශපාලන වාතාවරණය ස්ථාවර විය; වැටුප් වැඩිකිරීම් සහ සමාජ ප්‍රතිලාභ ඉල්ලා ආර්ථික අංශ කිහිපයක වෘත්තීය සමිති විසින් සංවිධානය කරන ලද ප්‍රධාන වැඩ වර්ජන සහ විරෝධතා මගින් සලකුණු කරන ලද සමාජ අතෘප්තියට ආන්ඩුව මුහුන දී සිටියේය. 2020 බුර්කිනාබේ මහ මැතිවරණයේදී කබෝරේ සහ MPP 57.7% ඡන්ද ලබා ගනිමින් නැවත තේරී පත් විය. === ව්‍යවස්ථාව === 2015 දී කබෝරේ 1991 ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කිරීමට පොරොන්දු විය. සංශෝධනය 2018 දී අවසන් කරන ලදී. එක් කොන්දේසියක් මඟින් ඕනෑම පුද්ගලයෙකුට වසර දහයකට වැඩි කාලයක් අඛණ්ඩව හෝ වරින් වර ජනාධිපති ලෙස කටයුතු කිරීම වළක්වන අතර ජනාධිපතිවරයෙකුට දෝෂාභියෝගයක් සඳහා ක්‍රමවේදයක් සපයයි. පස්වන ජනරජය සඳහා වන ව්‍යවස්ථාව පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් 2019 මාර්තු 24 දිනට නියමිත විය.<ref>{{cite web |date=28 August 2018 |title=Burkina Faso: Referendum on new constitution set for March 2019 |url=http://apanews.net/en/news/burkina-faso-referendum-new-constitutional-set-for-march-2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107015849/http://apanews.net/en/news/burkina-faso-referendum-new-constitutional-set-for-march-2019 |archive-date=7 January 2019 |access-date=6 January 2019 |website=Danube Travel}}</ref> සංශෝධිත වචනවල ඇතැම් අයිතිවාසිකම් ද අන්තර්ගත කර ඇත: පානීය ජලය සඳහා ප්‍රවේශය, යහපත් නිවාස සඳහා ප්‍රවේශය සහ සිවිල් අකීකරුකම සඳහා ඇති අයිතිය පිළිගැනීම. යෝජිත පාඨය අනුමත කිරීම පාර්ලිමේන්තුවේ විරුද්ධ පක්ෂ ප්‍රතික්ෂේප කළ නිසා ජනමත විචාරණය අවශ්‍ය විය.<ref>{{Cite web |date=27 August 2018 |title=Burkina Faso: Le référendum constitutionnel prévu le 24 mars 2019 – Radio France Internationale |url=http://www.rfi.fr/afrique/20180827-burkina-faso-le-referendum-constitutionnel-prevu-le-24-mars-2019}}</ref> === විදේශ සබඳතා === බුර්කිනා ෆාසෝ G5 සහෙල්, සහෙල්-සහරාන් ජනපද ප්‍රජාව, ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා සංවිධානය සහ [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය|එක්සත් ජාතීන්ගේ]] සාමාජිකයෙකි. එය දැනට ECOWAS සහ අප්‍රිකානු සංගමයෙන් අත්හිටුවා ඇත. === හමුදාමය === හමුදාව ස්වේච්ඡා සේවයේ යෙදී සිටින මිනිසුන් 6,000කින් පමණ සමන්විත වන අතර, හමුදා සහ සිවිල් රාජකාරි යන දෙඅංශයෙන්ම පුහුණු වූ වයස අවුරුදු 25ත් 35ත් අතර සිවිල් වැසියන්ගෙන් සමන්විත අර්ධකාලීන ජාතික මහජන හමුදාවක් විසින් වැඩි දියුණු කරන ලදී. Jane's Sentinel Country Risk Assessment අනුව, බුර්කිනා ෆාසෝගේ හමුදාව එහි බල ව්‍යුහය සහ දුර්වල ලෙස සන්නද්ධ වීම නිසා අඩුවෙන් සන්නද්ධව ඇත, නමුත් සැහැල්ලු සන්නාහ වාහන රෝද ධාවනය කර ඇත, [[ලයිබීරියාව|ලයිබීරියාවේ]] සහ අප්‍රිකාවේ වෙනත් තැන්වල මැදිහත්වීම් හරහා ප්‍රයෝජනවත් සටන් විශේෂඥතාවක් වර්ධනය කර ගෙන ඇත.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Peace FM |title=Coup Underway In Burkina Faso, President Detained By Military |url=https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/202201/459323.php |access-date=24 January 2022 |website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref> පුහුණුව සහ උපකරණ සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ජනාධිපති ආරක්‍ෂක රෙජිමේන්තුව (ප්‍රංශ: Regiment de la Sécurité Présidentielle – RSP) සම්බන්ධයෙන් නිත්‍ය හමුදාව නොසලකා හරිනු ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. වැටුප් සහ කොන්දේසි සම්බන්ධයෙන් මෑත වසරවල ආරවුල් වාර්තා වී ඇත.<ref>''[https://web.archive.org/web/20100827071950/http://www.janes.com/articles/Janes-Sentinel-Security-Assessment-West-Africa/Army-Burkina-Faso.html Jane's Sentinel Security Assessment – West Africa]'', 15 April 2009</ref> මෙහෙයුම් ගුවන් යානා 19 ක් පමණ ගුවන් හමුදාවක් ඇත, නමුත් රට ගොඩබිම් සහිත බැවින් නාවික හමුදාවක් නොමැත. හමුදා වියදම් ජාතියේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.2% ක් පමණ වේ. 2011 අප්‍රේල් මාසයේදී හමුදා කැරැල්ලක් ඇති විය. ජනාධිපතිවරයා විසින් නව කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානීන් නම් කරන ලද අතර, ඔවාගඩෝගු හි ඇඳිරි නීතිය පනවන ලදී.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13107109|title=Burkina Faso capital under curfew after army mutiny|date=16 April 2011|work=BBC News|access-date=17 April 2011}}</ref> === නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම === බුර්කිනා ෆාසෝ බොහෝ පොලිස් සහ ආරක්ෂක හමුදා සේවයේ යොදවයි, සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රංශ පොලිසිය විසින් භාවිතා කරන සංවිධාන අනුව හැඩගැසී ඇත. ප්‍රංශය පොලිස් හමුදාවන්ට සැලකිය යුතු සහයෝගයක් සහ පුහුණුවක් ලබා දෙයි. ජෙන්ඩර්මරි නැෂනල් සංවිධානය කර ඇත්තේ හමුදා මාර්ග ඔස්සේ වන අතර, බොහෝ පොලිස් සේවාවන් බළසේනා මට්ටමින් සපයනු ලැබේ. ජෙන්ඩර්මරි ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයාගේ අධිකාරිය යටතේ ක්‍රියාත්මක වන අතර, එහි සාමාජිකයින් ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සහ දේශසීමා ආශ්‍රිතව සේවයේ යොදවා ඇත.<ref name="Das, pp.&nbsp;139–141">Das, Dilip K. and Palmiotto, Michael J. (2005) ''World Police Encyclopedia'', Routledge, {{ISBN|0-415-94250-0}}. pp.&nbsp;139–141</ref> භෞමික පරිපාලන අමාත්‍යාංශය මගින් පාලනය වන නාගරික පොලිස් බලකායක් ඇත; ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශය මගින් පාලනය වන ජාතික පොලිස් බලකායක්; සහ ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයාගේ ආරක්ෂාව සඳහා කැප වූ 'මාලිගා ආරක්ෂකයෙකු' (Régiment de la Sécurité Présidentielle, හෝ RSP) ස්වාධීන ජනාධිපති ආරක්ෂක රෙජිමේන්තුවක්. ජෙන්ඩර්මරි සහ ජාතික පොලිසිය යන දෙකම පරිපාලන සහ අධිකරණ පොලිස් කාර්යයන් දෙකටම බෙදා ඇත; පළමුවැන්න මහජන සාමය ආරක්ෂා කිරීම සහ ආරක්ෂාව සැපයීම සඳහා සවිස්තරාත්මක වන අතර, දෙවැන්න අපරාධ පරීක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් චෝදනා කරනු ලැබේ.<ref name="Das, pp.&nbsp;139–1412">Das, Dilip K. and Palmiotto, Michael J. (2005) ''World Police Encyclopedia'', Routledge, {{ISBN|0-415-94250-0}}. pp.&nbsp;139–141</ref> සියලුම විදේශිකයන් සහ පුරවැසියන් ඡායාරූප හැඳුනුම්පත්, හෝ වෙනත් ආකාරයේ හඳුනාගැනීම් හෝ දඩයකට මුහුණ දීමට අවශ්‍ය වන අතර, ඔටෝ, බුෂ්-ටැක්සි හෝ බස්රථවල ගමන් කරන පුද්ගලයන් සඳහා පොලිස් ස්ථාන හඳුනාගැනීමේ පරීක්‍ෂණ සාමාන්‍ය දෙයක් වේ.<ref>U.S. Dept. of State, [https://web.archive.org/web/20131114034455/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1075.html Burkina Faso: Country Specific Information]</ref><ref>Foreign and Commonwealth Office,{{cite web |title=Sub-Saharan Africa: Burkina Faso |url=http://www.fco.gov.uk/en/travelling-and-living-overseas/travel-advice-by-country/sub-saharan-africa/burkina-faso |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827125629/http://www.fco.gov.uk/en/travelling-and-living-overseas/travel-advice-by-country/sub-saharan-africa/burkina-faso |archive-date=27 August 2009 |access-date=13 August 2009}} . Government of the United Kingdom</ref> === පරිපාලන අංශ === රට පරිපාලන කලාප 13 කට බෙදා ඇත. මෙම කලාප පළාත් 45 ක් සහ දෙපාර්තමේන්තු 301 කින් සමන්විත වේ. සෑම කලාපයක්ම ආණ්ඩුකාරවරයෙකු විසින් පාලනය කරනු ලැබේ. == භූගෝලීය == [[File:Burkina_sat.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Burkina_sat.png|thumb|බුර්කිනා ෆාසෝ හි චන්ද්‍රිකා ඡායාරූපය]] [[File:Burkina_Faso_Map.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Burkina_Faso_Map.jpg|thumb|බුර්කිනා ෆාසෝ සිතියම]] [[File:WP_35,_SDr9776.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:WP_35,_SDr9776.JPG|දකුණ|thumb|ගවුවා සිට බටී දක්වා මාර්ගයේ ග්බෝම්බ්ලෝරා දෙපාර්තමේන්තුව අසල සවානා]] [[File:Koppen-Geiger_Map_BFA_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_BFA_present.svg|thumb|Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණයේ සිතියම]] [[File:Wreckage_of_a_dam_(Dourtenga,_2008).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wreckage_of_a_dam_(Dourtenga,_2008).jpg|thumb|2007 දී ඩූර්ටෙන්ගා ගංවතුරෙන් සිදු වූ හානිය]] බුර්කිනා ෆාසෝ බොහෝ දුරට පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 9° සහ 15° N (කුඩා ප්‍රදේශයක් 15°ට උතුරින්) සහ දේශාංශ 6° W සහ 3° E අතර ය. එය ගම්බද ප්‍රධාන වර්ග දෙකකින් සමන්විත වේ. රටේ විශාල ප්‍රදේශය අර්ධද්වීපයකින් ආවරණය වී ඇති අතර, සමහර ප්‍රදේශවල හුදකලා කඳු කිහිපයක්, ප්‍රාකේම්බ්‍රියානු ස්කන්ධයක අවසාන ශේෂයන් සහිත මෘදු රැළි සහිත භූ දර්ශනයක් සාදයි. අනෙක් අතට, රටේ නිරිත දෙසින් වැලිගල් ස්කන්ධයක් සාදයි, එහිදී උසම කඳු මුදුන වන ටෙනකූරෝ මීටර් 749 (අඩි 2,457) ක උන්නතාංශයක දක්නට ලැබේ. මෙම ස්කන්ධය මීටර් 150 (අඩි 492) දක්වා උසකින් යුත් පාෂාණවලින් මායිම් වී ඇත. බුර්කිනා ෆාසෝ හි සාමාන්‍ය උන්නතාංශය මීටර් 400 (අඩි 1,312) වන අතර ඉහළම සහ පහළම භූමි අතර වෙනස මීටර් 600 (අඩි 1,969) ට වඩා වැඩි නොවේ. එබැවින් බුර්කිනා ෆාසෝ යනු සාපේක්ෂව පැතලි රටකි. ඉහළ වෝල්ටා යන පැරණි නාමය රට හරස් කරන ගංගා තුනකට ණයගැතියි: කළු වෝල්ටා (හෝ මවුහූන්), සුදු වෝල්ටා (නාකම්බේ) සහ රතු වෝල්ටා (නාසිනොන්). කළු වෝල්ටා යනු වසර පුරා ගලා යන රටේ එකම ගංගා දෙකෙන් එකක් වන අතර අනෙක නිරිත දෙසින් ගලා යන කොමෝයි. නයිජර් ගංගා ද්‍රෝණිය ද රටේ මතුපිටින් 27%ක් ජලය බැස යයි. නයිජර්හි අතු ගංගා - බෙලි, ගොරෝවුල්, ගුඩෙබෝ සහ ඩාර්ගෝල් - සෘතුමය දිය පහරවල් වන අතර ඒවා ගලා බසින්නේ වසරකට මාස හතරක් හෝ හයක් පමණි. කෙසේ වෙතත්, ඔවුන් තවමත් ගංවතුර හා පිටාර ගැලීම කළ හැකිය. රටෙහි විල් රාශියක් ද ඇත - ප්‍රධාන ඒවා වන්නේ ටින්ග්‍රේලා, බාම් සහ ඩෙම් ය. රටෙහි විශාල පොකුණු ද, අපේ, බෙලි, යොම්බෝලි සහ මාර්කෝයි වැනි ද ඇත. විශේෂයෙන් රටේ උතුරේ ජල හිඟය බොහෝ විට ගැටලුවකි. බුර්කිනා ෆාසෝ භෞමික පරිසර කලාප දෙකක් තුළ පිහිටා ඇත: සහේලියන් ඇකේසියා සැවානා සහ බටහිර සුඩාන සවානා.<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|year=2017|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pmc=5451287|pmid=28608869|doi-access=free|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad}}</ref> === දේශගුණය === බුර්කිනා ෆාසෝහි ප්‍රධාන වශයෙන් නිවර්තන දේශගුණයක් ඇති අතර එය ඉතා වෙනස් සෘතු දෙකක් ඇත. වැසි සමයේදී, රටට මිලිමීටර් 600 සහ 900 (අඟල් 23.6 සහ 35.4) වර්ෂාපතනයක් ලැබේ; වියළි කාලවලදී, හර්මැටන් - සහරා සිට උණුසුම් වියළි සුළඟක් හමයි. වැසි සමය ආසන්න වශයෙන් මාස හතරක්, මැයි/ජුනි සිට සැප්තැම්බර් දක්වා පවතින අතර, රටේ උතුරේ කෙටි වේ. දේශගුණික කලාප තුනක් අර්ථ දැක්විය හැක: සහෙල්, සුඩාන්-සහෙල් සහ සුඩාන්-ගිනියාව. උතුරේ සහේල් ප්‍රදේශයට සාමාන්‍යයෙන් වසරකට මිලිමීටර් 600 (අඟල් 23.6)<ref name="relationship">{{cite web |title=SIM Country Profile: Burkina Faso |url=http://www.sim.org/country.asp?fun=1&CID=18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309142111/http://www.sim.org/country.asp?CID=18&fun=1 |archive-date=9 March 2008 |access-date=5 August 2006}}</ref> ට වඩා අඩු වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන අතර ඉහළ උෂ්ණත්වයන් 5–47 °C (41–117 °F) ඇත. සාපේක්ෂ වශයෙන් වියළි නිවර්තන සැවානාවක් වන සහෙල් බුර්කිනා ෆාසෝ දේශසීමාවෙන් ඔබ්බට, අප්‍රිකාවේ අං සිට අත්ලාන්තික් සාගරය දක්වා විහිදෙන අතර සහරා එහි උතුරින් සහ දකුණින් [[සුඩානය|සුඩානයේ]] සාරවත් කලාපයට මායිම් වේ. උතුරු අක්ෂාංශ 11° 3′ සහ 13° 5′ අතර පිහිටා ඇති සුඩානය-සහෙල් කලාපය වර්ෂාපතනය සහ උෂ්ණත්වය සම්බන්ධයෙන් සංක්‍රාන්ති කලාපයකි. තව දුරටත් දකුණට, සුඩාන්-ගිනියා කලාපයට සෑම වසරකම මිලිමීටර් 900 (අඟල් 35.4)<ref name="relationship2">{{cite web |title=SIM Country Profile: Burkina Faso |url=http://www.sim.org/country.asp?fun=1&CID=18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309142111/http://www.sim.org/country.asp?CID=18&fun=1 |archive-date=9 March 2008 |access-date=5 August 2006}}</ref> ට වැඩි වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන අතර සිසිල් සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයක් ඇත. බුර්කිනා ෆාසෝ හි ආහාර අනාරක්ෂිත භාවයට දායක වීම සඳහා භූගෝලීය සහ පාරිසරික හේතූන් ද සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළ හැකිය.<ref>{{Cite journal|last=Reardon|first=Thomas|year=1996|title=Agroclimatic Shock, Income Inequality, and Poverty: Evidence from Burkina Faso|url=https://archive.org/details/sim_world-development_1996-05_24_5/page/901|journal=World Development|volume=24|issue=5|pages=901–914|doi=10.1016/0305-750x(96)00009-5}}</ref> රට පිහිටා ඇත්තේ සහෙල් ප්‍රදේශයේ බැවින්, දරුණු ගංවතුරේ සිට අධික නියඟය දක්වා ලෝකයේ වඩාත්ම රැඩිකල් දේශගුණික විචල්‍යයන් බුර්කිනා ෆාසෝ අත්විඳියි.<ref>{{Cite journal|last=Ostergaard Nielsen|first=Jonas|date=February 2010|title=Cultural barriers to climate change adaptation: A case study from Northern Burkina Faso|journal=Global Environmental Change|volume=20|pages=142–152|doi=10.1016/j.gloenvcha.2009.10.002}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ පුරවැසියන් බොහෝ විට මුහුණ දෙන අනපේක්ෂිත දේශගුණික කම්පනය හේතුවෙන් කෘෂිකාර්මික ක්‍රම මත විශ්වාසය තැබීමට සහ ධනය රැස්කර ගැනීමට හැකි වීමේදී දැඩි දුෂ්කරතා ඇති වේ.<ref>{{Cite journal|author=Barbier|display-authors=etal|year=2009|title=Human Vulnerability to Climate Variability in the Sahel: Farmers' Adaptation Strategies in Northern Burkina Faso|url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2009-05_43_5/page/790|journal=Environmental Management|volume=43|issue=5|pages=790–803|bibcode=2009EnMan..43..790B|doi=10.1007/s00267-008-9237-9|pmid=19037691|s2cid=9634833}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ දේශගුණය එහි වගාවන් කෘමි ප්‍රහාරවලට ගොදුරු කරයි, පළඟැටියන් සහ කිකිළියන්ගේ ප්‍රහාර ඇතුළුව, බෝග විනාශ කරන අතර ආහාර නිෂ්පාදනය තවදුරටත් වළක්වයි.<ref>{{cite journal|last1=Groten|first1=S. M. E.|year=1993|title=NDVI—crop monitoring and early yield assessment of Burkina Faso|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-remote-sensing_1993-05-20_14_8/page/1495|journal=International Journal of Remote Sensing|volume=14|issue=8|pages=1495–1515|bibcode=1993IJRS...14.1495G|doi=10.1080/01431169308953983}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝහි ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ආදායම් මාර්ගයක් ලෙස කෘෂිකර්මාන්තය මත යැපෙනවා පමණක් නොව, ඔවුන් සෘජුවම ගෘහස්ථ පෝෂණය කරන ආහාර සඳහා කෘෂිකාර්මික අංශය මත රඳා සිටිති.<ref name="Coping">{{Cite journal|last1=Reardon|first1=Thomas|last2=Matlon|first2=Peter|last3=Delgado|first3=Christopher|date=September 1988|title=Coping with household-level food insecurity in drought-affected areas of Burkina Faso|url=http://oar.icrisat.org/7395/1/WorldDev_16_9_1065-1074_1988.pdf|journal=World Development|volume=16|issue=9|pages=1065–1074|doi=10.1016/0305-750X(88)90109-X}}</ref> කෘෂිකාර්මික අවදානම හේතුවෙන්, වැඩි වැඩියෙන් පවුල්වලට ගොවිපල නොවන ආදායම් මාර්ග සෙවීමට සිදු වන අතර,<ref>{{Cite journal|authors=Roncoli, Ingram, and Kirshen|year=2001|title=The costs and risks of coping with drought: livelihood impacts and farmers' responses in Burkina Faso|journal=Climate Research|volume=19|pages=119–132|bibcode=2001ClRes..19..119R|doi=10.3354/cr019119|doi-access=free|df=dmy-all}}</ref> බොහෝ විට රැකියාවක් සොයා ගැනීම සඳහා ඔවුන්ගේ කලාපීය කලාපයෙන් පිටත ගමන් කිරීමට සිදු වේ.<ref name="Coping2">{{Cite journal|last1=Reardon|first1=Thomas|last2=Matlon|first2=Peter|last3=Delgado|first3=Christopher|date=September 1988|title=Coping with household-level food insecurity in drought-affected areas of Burkina Faso|url=http://oar.icrisat.org/7395/1/WorldDev_16_9_1065-1074_1988.pdf|journal=World Development|volume=16|issue=9|pages=1065–1074|doi=10.1016/0305-750X(88)90109-X}}</ref> === ස්වභාවික සම්පත් === බුර්කිනා ෆාසෝහි ස්වභාවික සම්පත් අතර රන්, මැංගනීස්, හුණුගල්, කිරිගරුඬ, පොස්පේට්, පෑම් සහ ලුණු ඇතුළත් වේ. === වනජීවී === බටහිර අප්‍රිකාවේ බොහෝ රටවලට වඩා බුර්කිනා ෆාසෝහි අලි ඇතුන් සංඛ්‍යාව විශාලය. සිංහයන්, දිවියන් සහ මී හරකුන් ද මෙහි දක්නට ලැබේ, වාමන හෝ රතු මී හරක්, කුඩා රතු-දුඹුරු සතෙකු වන අතර එය දරුණු කෙටි කකුල් සහිත එළදෙනක් මෙන් පෙනේ. චීටා, කැරකල් හෝ අප්‍රිකානු ලින්ක්ස්, තිත් හයිනා සහ අප්‍රිකානු වල් බල්ලා වැනි අනෙකුත් විශාල විලෝපිකයන් බුර්කිනා ෆාසෝ හි ජීවත් වෙති.<ref>{{cite web |title=Geography & Wildlife |url=http://www.our-africa.org/burkina-faso/geography-wildlife?ref=nf |work=www.our-africa.org}}{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.our-africa.org/burkina-faso/geography-wildlife?ref=nf |access-date=3 March 2023 |archive-date=3 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903210757/http://www.our-africa.org/burkina-faso/geography-wildlife?ref=nf }}. our-africa.org</ref> බුර්කිනා ෆාසෝහි සත්ත්ව හා ශාක ජාතික වනෝද්යාන හතරක ආරක්ෂා කර ඇත: * බුර්කිනා ෆාසෝ, බෙනින් සහ නයිජර් පසුකර යන නැගෙනහිරින් පිහිටි ඩබ්ලිව් ජාතික වනෝද්‍යානය * අර්ලි වනජීවී රක්ෂිතය (නැගෙනහිර අර්ලි ජාතික වනෝද්යානය) * බටහිරින් ලෙරාබා-කොමෝ වර්ගීකරණය කරන ලද වනාන්තරය සහ වනජීවී අර්ධ රක්ෂිතය * බටහිරින් මාරේ ඕක්ස් හිපපොටේම්ස් == ආර්ථිකය == [[File:Burkina_Faso_Product_Exports_(2019).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Burkina_Faso_Product_Exports_(2019).svg|දකුණ|thumb|බුර්කිනා ෆාසෝ අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019]] [[File:GDP_per_capita_development_of_Burkina_Faso.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GDP_per_capita_development_of_Burkina_Faso.svg|thumb|1950 සිට බුර්කිනා ෆාසෝහි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය]] බුර්කිනා ෆාසෝ හි අපනයනවල වටිනාකම 2011 දී ඩොලර් බිලියන 2.77 සිට 2012 දී ඩොලර් මිලියන 754 දක්වා පහත වැටුණි.<ref>{{cite web |title=OEC: Products exported by Bulgaria (2012) |url=http://atlas.media.mit.edu/explore |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029104824/http://atlas.media.mit.edu/explore |archive-date=29 October 2012 |access-date=30 October 2014 |work=The Observatory of Economic Complexity}}</ref> කෘෂිකර්මාන්තය එහි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 32% ක් නියෝජනය කරන අතර වැඩ කරන ජනගහනයෙන් 80% ක් වාසය කරයි. එය බොහෝ දුරට පශු සම්පත් ඇතිකිරීමෙන් සමන්විත වේ. විශේෂයෙන් දකුණේ සහ නිරිතදිග ප්‍රදේශවල ජනතාව [[බඩ ඉරිඟු]], මුතු මෙනේරි, බඩ ඉරිඟු (ඉරිඟු), [[රටකජු]], [[සහල්]] සහ කපු වැනි බෝග වගා කරන අතර විකිණීමට ඇති අතිරික්තයන් ඇත. රන් ලෝපස් බහුලව තිබුණද රටේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම්වලින් විශාල කොටසක් ජාත්‍යන්තර ආධාර මගින් අරමුදල් සපයයි. 2017 වසරේ ඉහළම අපනයන භාණ්ඩ පහ වූයේ, වැදගත්කම අනුව: මැණික් සහ වටිනා ලෝහ, ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 1.9 (මුළු අපනයනයෙන් 78.5%), කපු, ඩොලර් මිලියන 198.7 (8.3%), ලෝපස්, ස්ලැග්, අළු, ඩොලර් මිලියන 137.6 (5.8%) ), පලතුරු, ඇට වර්ග: ඩොලර් මිලියන 76.6 (3.2%) සහ තෙල් බීජ: ඩොලර් මිලියන 59.5 (2.5%).<ref>{{Cite web |date=17 January 2019 |title=Burkina Faso's Top 10 Exports |url=http://www.worldstopexports.com/burkina-fasos-top-10-exports/}}</ref> [[ලෝක බැංකුව|ලෝක බැංකුවේ]] දෙසැම්බර් 2018 වාර්තාවක් පෙන්වා දෙන්නේ 2017 දී ආර්ථික වර්ධනය 6.4% දක්වා 2017 (2016 දී 5.9% එදිරිව) දක්වා වැඩි වී ඇත්තේ මූලික වශයෙන් රන් නිෂ්පාදනය සහ යටිතල පහසුකම් සඳහා ආයෝජනය වැඩි කිරීම හේතුවෙනි. වැටුප් බිල්පත් වර්ධනයට සම්බන්ධ පරිභෝජනයේ වැඩිවීම ද ආර්ථික වර්ධනයට සහාය විය. උද්ධමනය එම වසරේ 0.4% ලෙස අඩු මට්ටමක පැවති නමුත් රාජ්‍ය හිඟය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 7.7% දක්වා වර්ධනය විය (2016 දී 3.5%ට සාපේක්ෂව). රජය දිගින් දිගටම ණය ලබා ගැනීම සඳහා මූල්‍ය ආධාර සහ ණය ලබා ගනිමින් සිටියේය. රාජ්‍ය හිඟය පියවා ගැනීම සඳහා රජය සහනාධාර සහ කලාපීය වෙළෙඳපොළේ ණය ගැනීම් ඒකාබද්ධ කළේය. ඍණාත්මක ලෙස බලපෑ හැකි වුවද, කෙටි හා මධ්‍ය කාලීන වශයෙන් ආර්ථික දැක්ම යහපත් මට්ටමක පවතින බව ලෝක බැංකුව ප්‍රකාශ කළේය. අවදානම් අතරට ඉහළ තෙල් මිල (ආනයන), රත්‍රන් සහ කපු (අපනයන) අඩු මිල මෙන්ම ත්‍රස්තවාදී තර්ජන සහ කම්කරු වැඩ වර්ජන ඇතුළත් විය.<ref name="auto2">{{cite web |date=26 November 2017 |title=Burkina Faso |url=https://www.worldbank.org/en/country/burkinafaso/overview |access-date=6 January 2019 |website=Danube Travel}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ බටහිර අප්‍රිකානු මූල්‍ය හා ආර්ථික සංගමයේ (UMEOA) කොටසක් වන අතර CFA ෆ්‍රෑන්ක් සම්මත කර ඇත. මෙය නිකුත් කරනු ලබන්නේ සෙනගාලයේ ඩකාර් හි පිහිටි බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ මහ බැංකුව (BCEAO) විසිනි. BCEAO සාමාජික රටවල මුදල් හා සංචිත ප්‍රතිපත්තිය කළමනාකරණය කරන අතර මූල්‍ය අංශයේ සහ බැංකු ක්‍රියාකාරකම්වල නියාමනය සහ අධීක්ෂණය සපයයි. බලපත්‍ර, බැංකු ක්‍රියාකාරකම්, ආයතනික සහ ප්‍රාග්ධන අවශ්‍යතා, පරීක්ෂණ සහ සම්බාධක (සියල්ල සංගමයේ සියලුම රටවලට අදාළ) සම්බන්ධ නීතිමය රාමුවක් ක්‍රියාත්මක වන අතර, 1999 දී සැලකිය යුතු ලෙස ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත. ක්ෂුද්‍ර මූල්‍ය ආයතන ක්ෂුද්‍ර මූල්‍ය නියාමනය කරන වෙනම නීතියක් මගින් පාලනය වේ. සියලුම WAEMU රටවල ක්‍රියාකාරකම්. රක්ෂණ අංශය නියාමනය කරනු ලබන්නේ රක්ෂණ වෙළෙඳපොළ පිළිබඳ අන්තර්-අප්‍රිකානු සමුළුව (CIMA) මගිනි.<ref>{{cite web |title=Burkina Faso Financial Sector Profile |url=http://www.mfw4a.org/burkina-faso/burkina-faso-financial-sector-profile.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210114640/https://www.mfw4a.org/burkina-faso/burkina-faso-financial-sector-profile.html |archive-date=10 December 2014 |access-date=11 June 2015}}, MFW4A</ref> 2018 දී, රටේ විශාල ප්‍රදේශවල සංචාරක ව්‍යාපාරය නොතිබූ තරම්ය. එක්සත් ජනපද ආන්ඩුව (සහ අනෙකුත්) තම පුරවැසියන්ට බුර්කිනා ෆාසෝහි විශාල ප්‍රදේශවලට නොයන ලෙස අනතුරු අඟවයි: "උතුරු සහේල් දේශසීමා කලාපය අපරාධ සහ ත්‍රස්තවාදය හේතුවෙන් මාලි සහ නයිජර් සමඟ බෙදා ගත්හ. නැගෙනහිර ක්මොන්ජරි, තපෝවා, කොම්පියෙන්ගා සහ ගුර්මා පළාත් අපරාධ සහ ත්‍රස්තවාදය හේතුවෙන් කලාපය".<ref name="auto">{{cite web |date=11 October 2016 |title=Burkina Faso Travel Advisory |url=https://travel.state.gov/content/travel/en/traveladvisories/traveladvisories/burkina-faso-travel-advisory.html |access-date=6 January 2019 |website=Government of USA}}</ref> [[File:Essakane_Mill_in_Burkina_Faso.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Essakane_Mill_in_Burkina_Faso.jpg|thumb|බුර්කිනා ෆාසෝ හි එසකානේ පතලෙහි සැකසුම් පහසුකම්]] 2018 CIA World Factbook මෙම යාවත්කාලීන සාරාංශය සපයයි. "බුර්කිනා ෆාසෝ යනු ප්‍රමාණවත් වර්ෂාපතනයක් මත යැපෙන දිළිඳු, ගොඩබිම් සහිත රටකි. අක්‍රමවත් වර්ෂාපතන රටාව, දුර්වල පස සහ ප්‍රමාණවත් සන්නිවේදන සහ වෙනත් යටිතල පහසුකම් නොමැතිකම ආර්ථිකය බාහිර කම්පනවලට ගොදුරු වීමට දායක වේ. ජනගහනයෙන් 80% ක් පමණ නියැලී සිටිති. යැපුම් ගොවිතැන සහ කපු ප්‍රධාන මුදල් බෝගයයි.රටේ ස්වභාවික සම්පත් ස්වල්පයක් සහ දුර්වල කාර්මික පදනමක් ඇත. කපු සහ රත්‍රන් බුර්කිනා ෆාසෝ හි ප්‍රධාන අපනයන වේ. රට රන් ගවේෂණය, නිෂ්පාදනය සහ අපනයනයන්හි ඉහළ යෑමක් දැක තිබේ. දේශපාලන අර්බුදයේ අවසානය බුර්කිනා ෆාසෝ ආර්ථිකයට ධනාත්මක වර්ධනයක් නැවත ආරම්භ කිරීමට ඉඩ දී ඇති අතර, රටේ බිඳෙනසුලු ආරක්ෂක තත්ත්වය මෙම ජයග්‍රහණ අවදානමට ලක් කළ හැකිය. අසල්වැසි මාලි හි දේශපාලන අනාරක්ෂිත භාවය, විශ්වාස කළ නොහැකි බලශක්ති සැපයුම් සහ දුර්වල ප්‍රවාහන සම්බන්ධතා දිගු කාලීන අභියෝග මතු කරයි." "අයවැය හිඟය අඩු කිරීම සහ සමාජ වියදම් සඳහා තීරනාත්මක වියදම් සුරැකීමේ රජයේ සැලැස්ම ඇතුළුව, 2018-2020 ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ වැඩසටහන ද වාර්තාව ඉස්මතු කරයි. සේවා සහ ප්‍රමුඛතා රාජ්‍ය ආයෝජන".<ref name="auto12">{{Cite CIA World Factbook|country=Burkina Faso|date=21 December 2018|access-date=16 January 2019|year=2018}}</ref> අප්‍රිකානු සංවර්ධන බැංකු සමූහයේ 2018 වාර්තාවක් සාර්ව ආර්ථික පරිණාමයක් ගැන සාකච්ඡා කළේය: "අයවැය හිඟයට එකතු වන සමාජ සේවා සහ ආරක්ෂාව සඳහා ඉහළ ආයෝජන සහ අඛණ්ඩ වියදම්". මෙම කණ්ඩායමේ 2018 අනාවැකිය පෙන්නුම් කළේ අයවැය හිඟය 2018 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.8% දක්වා සහ 2019 දී 2.9% දක්වා අඩු වනු ඇති බවයි. ජාතික ආර්ථික හා සමාජ සංවර්ධන සැලැස්මට සම්බන්ධ රාජ්‍ය ණය 2017 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 36.9% ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.<ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Burkina Faso Economic Outlook |url=https://www.afdb.org/en/countries/west-africa/burkina-faso/burkina-faso-economic-outlook/}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ යනු අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.<ref>{{cite web |title=OHADA.com: The business law portal in Africa |url=http://www.ohada.com/index.php |access-date=22 March 2009}}</ref> රට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ජාත්‍යන්තර මුල්‍ය අරමුදල, ලෝක බැංකුව සහ ලෝක වෙළඳ සංවිධානයට ද අයත් වේ.<ref>{{Cite web |title=Burkina Faso |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2834.htm |work=2009-2017.state.gov}}</ref> === පතල් කැණීම === [[තඹ]], [[යකඩ]], [[මැංගනීස්]], [[රන්]], [[කැසිටරයිට්]] (ටින් ලෝපස්) සහ [[පොස්පේට්]] කැණීම් සිදු වේ.<ref>{{cite web |title=Profile – Burkina Faso |url=http://www.inadev.org/profile_-_burkina_faso.htm |work=www.inadev.org}} {{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=http://www.inadev.org/profile_-_burkina_faso.htm |access-date=6 March 2023 |archive-date=26 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426083538/http://www.inadev.org/profile_-_burkina_faso.htm }}. Inadev.org. Retrieved 5 April 2014.</ref> මෙම මෙහෙයුම් රැකියා සපයන අතර ජාත්‍යන්තර ආධාර උත්පාදනය කරයි. [[දකුණු අප්‍රිකාව]], [[මාලි]] සහ [[ඝානාව|ඝානාවට]] පසුව, බර්කිනා ෆාසෝ අප්‍රිකාවේ සිව්වන විශාලතම රන් නිෂ්පාදකයා බවට පත් කරමින්, රන් ආකර ස්ථාන හයකින් 2011 දී රන් නිෂ්පාදනය 32% කින් වැඩි විය.<ref>{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/globe-investor/iamgolds-growing-investment-in-burkina-faso/article4103071/|title=Iamgold's growing investment in Burkina Faso|last=York|first=Jeoffrey|date=15 April 2012|work=The Globe and Mail|location=Toronto}}</ref> 2018 වාර්තාවක් පෙන්නුම් කළේ එම වසරේ දී රට විසින් වාර්තාගත රත්‍රන් ටොන් 55ක් අපේක්ෂා කරන බවත්, එය 2013 වසරට වඩා තුනෙන් දෙකක වැඩිවීමක් බවත්ය. ඔමරු ඉඩානි ට අනුව, වඩා වැදගත් කාරණයක් තිබේ. "අපි නිෂ්පාදනය විවිධාංගීකරණය කළ යුතුයි. අපි වැඩිපුරම නිෂ්පාදනය කරන්නේ රත්තරන් පමණයි, නමුත් අපට [[මැංගනීස්]], [[සින්ක්]], [[ඊයම්]], [[තඹ]], නිකල් සහ [[හුණු ගල්|හුණුගල්]] වල විශාල විභවයක් තිබෙනවා".<ref>{{Cite web |title=Shiny future for Burkina Faso's gold-mining industry |url=https://www.businesslive.co.za/bd/business-and-economy/2018-02-17-shiny-future-for-burkina-fasos-gold-mining-industry/ |work=www.businesslive.co.za}}</ref> == ආහාර අනාරක්ෂිත බව == ගෝලීය කුසගිනි දර්ශකය (Global Hunger Index) අනුව, රටක කුසගින්න මට්ටම මැනීමට සහ නිරීක්ෂණය කිරීමට භාවිතා කරන බහුමාන මෙවලමක්,<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index {{!}} IFPRI |url=http://www.ifpri.org/topic/global-hunger-index |access-date=20 November 2015 |website=ifpri.org}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ 2013 දී රටවල් 78 කින් 65 වැනි ස්ථානයට පත් විය.<ref name="Know About Hunger">{{Cite web |title=UN World Food Program |url=https://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012201025/http://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |archive-date=12 October 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> දැනට බුර්කිනා ෆාසෝ හි ආහාර අනාරක්ෂිත භාවයේ අවදානමට ලක්ව ඇති ළමුන් මිලියන 1.5 කට අධික සංඛ්‍යාවක් සිටින බව ගණන් බලා ඇති අතර, හදිසි වෛද්‍ය ආධාර අවශ්‍ය ළමුන් 350,000 ක් පමණ සිටින බව ගණන් බලා ඇත.<ref name="Know About Hunger2">{{Cite web |title=UN World Food Program |url=https://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012201025/http://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |archive-date=12 October 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> කෙසේ වෙතත්, මෙම දරුවන්ගෙන් තුනෙන් එකකට පමණ ප්‍රමාණවත් වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලැබෙනු ඇත.<ref name="Cost of Hunger">{{Cite web |title=The Cost of Hunger in Africa: Burkina Faso 2015 |url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/newsroom/wfp275851.pdf |publisher=African Union Commission}}</ref> වයස අවුරුදු දෙකට අඩු ළමුන්ගෙන් සියයට 11.4කට පමණක් දෛනික නිර්දේශිත ආහාර ප්‍රමාණය ලැබේ.<ref name="Know About Hunger3">{{Cite web |title=UN World Food Program |url=https://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012201025/http://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |archive-date=12 October 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> ආහාර අනාරක්‍ෂිතතාවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වර්ධනය අඩාල වීම බුර්කිනා ෆාසෝ හි දරුණු ගැටලුවක් වන අතර එය 2008 සිට 2012 දක්වා ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකකටවත් බලපායි.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=http://www.unicef.org/infobycountry/burkinafaso_statistics.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121150726/http://www.unicef.org/infobycountry/burkinafaso_statistics.html |archive-date=21 November 2015 |access-date=19 October 2015 |website=UNICEF}}</ref> මීට අමතරව, වර්ධනය අඩාල වූ දරුවන් සාමාන්‍යයෙන් සාමාන්‍ය වර්ධන වර්ධනයක් ඇති දරුවන්ට වඩා අඩුවෙන් පාසල් සම්පූර්ණ කිරීමට නැඹුරු වන අතර,<ref name="Cost of Hunger2">{{Cite web |title=The Cost of Hunger in Africa: Burkina Faso 2015 |url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/newsroom/wfp275851.pdf |publisher=African Union Commission}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ ජනගහනයේ අඩු අධ්‍යාපනයට තවදුරටත් දායක වේ.<ref>{{Cite web |title=Education of Marginalized Populations in Burkina Faso |url=http://www.prb.org/Publications/Articles/2014/education-in-burkina-faso.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121081936/http://www.prb.org/Publications/Articles/2014/education-in-burkina-faso.aspx |archive-date=21 November 2015 |access-date=20 November 2015}}</ref> 2015 දී බුර්කිනා ෆාසෝ හි වයස අවුරුදු 5 ට අඩු ළමුන් 500,000 ක් පමණ උග්‍ර මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙනු ඇතැයි යුරෝපීය කොමිසම අපේක්ෂා කරයි, එයින් 149,000 ක් පමණ එහි මාරාන්තික ස්වරූපයෙන් පෙළෙනු ඇත.<ref name="ECHO Factsheet">{{Cite web |date=3 October 2013 |title=ECHO Factsheet – Burkina Faso |url=http://ec.europa.eu/echo/files/aid/countries/factsheets/burkina_faso_en.pdf |publisher=European Commission}}</ref> ක්ෂුද්‍ර පෝෂක ඌනතා අනුපාතය ද ඉහළ මට්ටමක පවතී.<ref name="DHS Program">{{Cite journal|date=April 2012|title=The DHS Program – Burkina Faso: DHS, 2010 – Final Report (French)|url=http://dhsprogram.com/publications/publication-FR256-DHS-Final-Reports.cfm|access-date=19 October 2015|website=dhsprogram.com|archive-date=5 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005174420/http://www.dhsprogram.com/publications/publication-FR256-DHS-Final-Reports.cfm|url-status=dead}}</ref> ජනගහන සහ සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණයට (DHS 2010) අනුව, කාන්තාවන්ගෙන් සියයට 49ක් සහ වයස අවුරුදු පහට අඩු ළමුන්ගෙන් සියයට 88ක් රක්තහීනතාවයෙන් පෙළෙනවා.<ref name="DHS Program2">{{Cite journal|date=April 2012|title=The DHS Program – Burkina Faso: DHS, 2010 – Final Report (French)|url=http://dhsprogram.com/publications/publication-FR256-DHS-Final-Reports.cfm|access-date=19 October 2015|website=dhsprogram.com|archive-date=5 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005174420/http://www.dhsprogram.com/publications/publication-FR256-DHS-Final-Reports.cfm|url-status=dead}}</ref> ළදරු මරණවලින් සියයට හතළිහක් මන්දපෝෂණයට හේතු විය හැකි අතර, අනෙක් අතට, මෙම ළදරු මරණ අනුපාතිකය බුර්කිනා ෆාසෝ හි සමස්ත ශ්‍රම බලකාය සියයට 13.6 කින් අඩු කර ඇති අතර, ආහාර සුරක්ෂිතතාවය සෞඛ්‍යයට ඔබ්බෙන් ජීවිතයේ බොහෝ අංශ කෙරෙහි බලපාන ආකාරය පෙන්නුම් කරයි.<ref name="Know About Hunger4">{{Cite web |title=UN World Food Program |url=https://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012201025/http://www.wfp.org/stories/10-things-know-about-hunger-burkina-faso |archive-date=12 October 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා ප්‍රවේශය බෙහෙවින් සීමිත වන අතර දරුවන්ගේ පෝෂණ අවශ්‍යතා පිළිබඳ දැනුවත්භාවය සහ අධ්‍යාපනය අඩු බැවින්, මෙම ඉහළ ආහාර අනාරක්ෂිත භාවය සහ ඒ ආශ්‍රිත බලපෑම් නාගරික ජනතාව හා සසඳන විට ග්‍රාමීය ජනතාව තුළ ඊටත් වඩා බහුලව දක්නට ලැබේ.<ref>{{Cite web |date=11 March 2014 |title=Gains and losses as Burkina Faso fights child hunger |url=http://www.irinnews.org/report/99767/gains-and-losses-as-burkina-faso-fights-child-hunger |access-date=19 October 2015 |agency=IRIN}}</ref> USAid විසින් 2018 ඔක්තෝම්බර් මස වාර්තාවක නියඟය සහ ගංවතුර ගැටළු සහගතව පවතින බවත්, "ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ අනාරක්ෂිත භාවය බුර්කිනා ෆාසෝ හි සමහර උතුරු සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල වෙළඳපල, වෙළඳාම සහ ජීවනෝපාය ක්‍රියාකාරකම් කඩාකප්පල් කරන" බවත් සඳහන් කළේය. 954,300 කට අධික පිරිසකට ආහාර සුරක්ෂිතතා සහාය අවශ්‍ය බව වාර්තාව ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, UNICEF ට අනුව, "අවුරුදු 5 ට අඩු ළමුන් 187,200 ක් දරුණු උග්‍ර මන්දපෝෂණයකට මුහුණ දෙනු ඇතැයි ඇස්තමේන්තු කර ඇත". එකල ආධාර සපයන ආයතනවලට USAID හි සාමය සඳහා වන ආහාර කාර්යාලය (FFP) [[එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක ආහාර වැඩසටහන]], එන්ජීඕ ඔක්ස්ෆෑම් ඉන්ටර්මොන් සහ ACDI/VOCA සමඟ කටයුතු කරන ලදී.<ref>{{Cite web |date=19 October 2018 |title=Food Assistance Fact Sheet – Burkina Faso &#124; U.S. Agency for International Development |url=https://www.usaid.gov/burkina-faso/food-assistance}}</ref> === ආහාර සුරක්ෂිතතාව වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ප්‍රවේශයන් === ==== ලෝක ආහාර වැඩසටහන ==== එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක ආහාර වැඩසටහන බුර්කිනා ෆාසෝ හි ආහාර සුරක්‍ෂිතතාව වැඩි කිරීම සඳහා සකස් කරන ලද වැඩසටහන් සඳහා වැඩ කර ඇත. දිගුකාලීන සහන සහ ප්‍රතිසාධන මෙහෙයුම 200509 (PRRO) පිහිටුවන ලද්දේ 2012 දී ඇති වූ ආහාර සහ පෝෂණ අර්බුදයෙන් පසුව බුර්කිනා ෆාසෝ හි ඉහළ මට්ටමේ මන්දපෝෂණයට ප්‍රතිචාර දැක්වීම සඳහා ය.<ref name="World Food Programme">{{Cite web |title=Burkina Faso {{!}} WFP {{!}} United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |url=https://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910072256/http://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |archive-date=10 September 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> මෙම ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රයත්නයන් බොහෝ දුරට මන්දපෝෂණයට ප්‍රතිකාර කිරීම සහ වැළැක්වීම සඳහා යොමු කර ඇති අතර මන්දපෝෂණයෙන් ප්‍රතිකාර ලබන දරුවන්ගේ භාරකරුවන් සඳහා නිවසට සලාක ලබා දීම ඇතුළත් වේ.<ref name="World Food Programme5">{{Cite web |title=Burkina Faso {{!}} WFP {{!}} United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |url=https://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910072256/http://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |archive-date=10 September 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> මීට අමතරව, මෙම මෙහෙයුමේ ක්‍රියාකාරකම් අනාගත ආහාර අර්බුදවලට ඔරොත්තු දීමේ පවුල්වල හැකියාවන්ට දායක වේ. වඩාත් අවදානමට ලක්විය හැකි කණ්ඩායම් දෙක අතර වඩා හොඳ පෝෂණය, කුඩා දරුවන් සහ ගර්භනී කාන්තාවන්, නියඟය වැනි ආහාර සුරක්ෂිතතාව අඩාල වන කාලවලදී වඩා හොඳින් ප්‍රතිචාර දැක්වීමට හැකි වීමට ඔවුන් සූදානම් කරයි.<ref name="World Food Programme2">{{Cite web |title=Burkina Faso {{!}} WFP {{!}} United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |url=https://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910072256/http://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |archive-date=10 September 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> රට වැඩසටහන (CP) කොටස් දෙකකින් සමන්විත වේ: HIV/AIDS සහිත පුද්ගලයින් සඳහා ආහාර සහ පෝෂණ ආධාර, සහ සහෙල් කලාපයේ සියලුම ප්‍රාථමික පාසල් සඳහා පාසල් පෝෂණය කිරීමේ වැඩසටහනකි.<ref name="Brief">{{Cite web |title=Burkina Faso Brief |url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ep/wfp272247.pdf |publisher=World Food Programme}}</ref> HIV/AIDS පෝෂණ වැඩසටහන HIV/AIDS සමඟ ජීවත් වන අයගේ පෝෂණ ප්‍රකෘතිය යහපත් කිරීම සහ අවදානම් සහිත දරුවන් සහ අනාථයන් මන්දපෝෂණයෙන් සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාවයෙන් ආරක්ෂා කිරීම අරමුණු කරයි.<ref name="Brief2">{{Cite web |title=Burkina Faso Brief |url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ep/wfp272247.pdf |publisher=World Food Programme}}</ref> පාසල් පෝෂණය කිරීමේ සංරචකයේ කොටසක් ලෙස, රට වැඩසටහනේ ඉලක්ක වන්නේ ජාතික සාමාන්‍යයට වඩා අඩුවෙන් ඇතුළත් වීමේ අනුපාත සහේල් කලාපයේ පාසල්වලට ඇතුළත් වීම සහ පැමිණීම වැඩි කිරීමයි.<ref name="World Food Programme4">{{Cite web |title=Burkina Faso {{!}} WFP {{!}} United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |url=https://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910072256/http://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |archive-date=10 September 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> තවද, මෙම වැඩසටහන මගින් මෙම පාසල්වල ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතා අනුපාත වැඩිදියුණු කිරීම, ප්‍රාථමික පාසලේ අවසන් වසර දෙක තුළ ඉහළ පැමිණීමක් ඇති ගැහැණු ළමයින්ට නිවෙස්වලට ධාන්‍ය සලාක ලබා දීම, ඔවුන්ගේ ගැහැණු ළමයින් පාසල් යැවීමට ඔවුන් දිරිමත් කිරීම අරමුණු කරයි.<ref name="World Food Programme3">{{Cite web |title=Burkina Faso {{!}} WFP {{!}} United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |url=https://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910072256/http://www.wfp.org/countries/burkina-faso/overview |archive-date=10 September 2015 |access-date=19 October 2015 |website=wfp.org}}</ref> 'ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී, එක්සත් සහ එක්සත් ජාතියක්, එහි ආර්ථිකයේ ව්‍යුහය පරිවර්තනය කිරීම සහ තිරසාර පරිභෝජනය සහ නිෂ්පාදන රටාවන් හරහා ශක්තිමත් සහ ඇතුළත් වර්ධනයක් ළඟා කර ගැනීම' යන රජයේ දැක්මට සහාය දැක්වීම සඳහා WFP විසින් 2018 අගෝස්තු මාසයේදී පසුව අනුමත කරන ලද සැලැස්මක් සැකසීම අවසන් කරන ලදී. ' 2030 වන විට රජයට සහ ප්‍රජාවන්ට ආහාර සහ පෝෂණ ආරක්ෂණ වැඩසටහන් අයිති කර ගැනීමට, කළමනාකරණය කිරීමට සහ ක්‍රියාත්මක කිරීමට හැකි වන පරිදි ශක්තිමත් කරන ලද ජාතික සහ ප්‍රාදේශීය හැකියාවන් සඳහා WFP හි නව උපාය මාර්ගික දිශානතියෙහි වැදගත් පියවර ගනු ඇත".<ref>{{Cite web |title=Burkina Faso Transitional ICSP (January – December 2018) &#124; World Food Programme |url=https://www1.wfp.org/operations/bf01-burkina-faso-transitional-icsp-january-december-2018 |work=www1.wfp.org}}</ref> ==== ලෝක බැංකුව ==== [[ලෝක බැංකුව]] 1944 දී පිහිටුවන ලද අතර, 2030 වන විට අන්ත දරිද්‍රතාවය අවසන් කිරීම සහ සෑම රටකම සියයට හතළිහකට අඩු ආදායම් වර්ධනයක් ඇති කිරීම මගින් හවුල් සමෘද්ධිය ප්‍රවර්ධනය කිරීම යන හවුල් අරමුණු සහිත ආයතන පහකින් සමන්විත වේ.<ref>{{Cite web |title=What We Do |url=http://www.worldbank.org/en/about/what-we-do |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ හි ආහාර අනාරක්ෂිත භාවය අවම කිරීම සඳහා ලෝක බැංකුව ක්‍රියාත්මක කරන ප්‍රධාන ව්‍යාපෘතිවලින් එකක් වන්නේ කෘෂිකාර්මික ඵලදායිතා සහ ආහාර සුරක්ෂිතතා ව්‍යාපෘතියයි.<ref name="AgProdFSP">{{Cite web |title=Projects : Agricultural Productivity and Food Security Project {{!}} The World Bank |url=http://www.worldbank.org/projects/P114236/agricultural-productivity-food-security-project?lang=en |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> ලෝක බැංකුවට අනුව, මෙම ව්‍යාපෘතියේ පරමාර්ථය වන්නේ "ආහාර නිෂ්පාදනය ඉහළ නැංවීම සඳහා දිළිඳු නිෂ්පාදකයින්ගේ ධාරිතාව වැඩි දියුණු කිරීම සහ ග්‍රාමීය වෙළඳපල තුළ ආහාර නිෂ්පාදන වැඩි දියුණු කිරීම සහතික කිරීම."<ref name="AgProdFSP2">{{Cite web |title=Projects : Agricultural Productivity and Food Security Project {{!}} The World Bank |url=http://www.worldbank.org/projects/P114236/agricultural-productivity-food-security-project?lang=en |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> කෘෂිකාර්මික ඵලදායිතා සහ ආහාර සුරක්ෂිතතා ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රධාන තුනක් ඇත. කොටස්. එහි ප්‍රථම අංගය වන්නේ මූල්‍ය ප්‍රදාන සහ 'වැඩ සඳහා වවුචර්' වැඩසටහන් සැපයීම ඇතුළුව ආහාර නිෂ්පාදනය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීම, තම දායකත්වය මුදලින් ගෙවිය නොහැකි නිවාස සඳහාය.<ref name="AgProdFSP7">{{Cite web |title=Projects : Agricultural Productivity and Food Security Project {{!}} The World Bank |url=http://www.worldbank.org/projects/P114236/agricultural-productivity-food-security-project?lang=en |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> ව්‍යාපෘතියේ මීළඟ අංගය වන්නේ විශේෂයෙන්ම ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ආහාර නිෂ්පාදනවල හැකියාව වැඩිදියුණු කිරීමයි.<ref name="AgProdFSP3">{{Cite web |title=Projects : Agricultural Productivity and Food Security Project {{!}} The World Bank |url=http://www.worldbank.org/projects/P114236/agricultural-productivity-food-security-project?lang=en |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> මෙයට ආහාර නිෂ්පාදන අලෙවියට සහාය වීම ඇතුළත් වන අතර, ප්‍රාදේශීය සහ ජාතික මට්ටමින් ආහාර නිෂ්පාදන සහ සැපයුම්වල විචල්‍යතාවය පාලනය කිරීමට පාර්ශවකරුවන්ගේ හැකියාවන් ශක්තිමත් කිරීම අරමුණු කරයි.<ref name="AgProdFSP4">{{Cite web |title=Projects : Agricultural Productivity and Food Security Project {{!}} The World Bank |url=http://www.worldbank.org/projects/P114236/agricultural-productivity-food-security-project?lang=en |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> අවසාන වශයෙන්, මෙම ව්‍යාපෘතියේ තුන්වන අංගය ආයතනික සංවර්ධනය සහ ධාරිතාව ගොඩනැගීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. එහි ඉලක්කය වන්නේ ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී විශේෂයෙන් සම්බන්ධ වී සිටින සේවා සපයන්නන්ගේ සහ ආයතනවල හැකියාවන් ශක්තිමත් කිරීමයි.<ref name="AgProdFSP6">{{Cite web |title=Projects : Agricultural Productivity and Food Security Project {{!}} The World Bank |url=http://www.worldbank.org/projects/P114236/agricultural-productivity-food-security-project?lang=en |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> ව්‍යාපෘතියේ ක්‍රියාකාරකම් මගින් සේවා සපයන්නන්ගේ හැකියාවන් ගොඩනැගීම, ආහාර නිෂ්පාදක සංවිධානවල ධාරිතාව ශක්තිමත් කිරීම, කෘෂිකාර්මික යෙදවුම් සැපයුම් ක්‍රම ශක්තිමත් කිරීම සහ ව්‍යාපෘති ක්‍රියාකාරකම් කළමනාකරණය සහ ඇගයීම අරමුණු කරයි.<ref name="AgProdFSP5">{{Cite web |title=Projects : Agricultural Productivity and Food Security Project {{!}} The World Bank |url=http://www.worldbank.org/projects/P114236/agricultural-productivity-food-security-project?lang=en |access-date=2 November 2015 |publisher=World Bank}}</ref> [[ලෝක බැංකුව]] විසින් 2018 දෙසැම්බර් වාර්තාව පෙන්වා දුන්නේ 2009 සහ 2014 අතර දරිද්‍රතා අනුපාතය 46% සිට තවමත් ඉහළ මට්ටමක පවතින 40.1% දක්වා සුළු වශයෙන් පහත වැටී ඇති බවයි. වාර්තාව රටේ සංවර්ධන අභියෝග පිළිබඳ මෙම යාවත්කාලීන සාරාංශය සපයන ලදී: "බුර්කිනා ෆාසෝ වර්ෂාපතන රටාවේ වෙනස්වීම් සහ ලෝක වෙළඳපොලේ අපනයන භාණ්ඩවල මිල උච්චාවචනයන් සම්බන්ධ දේශගුණික කම්පනවලට ගොදුරු විය හැකිය. එහි ආර්ථික හා සමාජීය සංවර්ධනය යම් දුරකට සිදුවනු ඇත. , රටෙහි සහ උප කලාපයේ දේශපාලන ස්ථාවරත්වය, ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම සඳහා එහි විවෘතභාවය සහ අපනයන විවිධාංගීකරණය කෙරෙහි අවධානයෙන් සිටින්න".<ref>{{Cite web |title=Overview |url=http://www.worldbank.org/en/country/burkinafaso/overview |work=www.worldbank.org}}</ref> == යටිතල පහසුකම් සහ සේවා == === ජලය === [[File:Grand_marché_de_Koudougou.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Grand_march%C3%A9_de_Koudougou.jpg|thumb|බුර්කිනා ෆාසෝ හි කූඩෝගු හි මහා පාගමන]] සේවාවන් ඌන සංවර්ධිතව පවතින අතර, වාණිජමය මාර්ග ඔස්සේ පවත්වාගෙන යනු ලබන රජය සතු උපයෝගිතා සමාගමක් වන ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා වූ ජාතික කාර්යාලය (ONEA) අප්‍රිකාවේ හොඳම කාර්ය සාධනය සහිත උපයෝගිතා සමාගමක් ලෙස නැගී සිටියි.<ref name="ODI1">Peter Newborne 2011. [https://web.archive.org/web/20120526073427/http://www.odi.org.uk/work/regions-countries/details.asp?id=222&title=burkina-faso ''Pipes and People: Progress in Water Supply in Burkina Faso's Cities''], London: [[Overseas Development Institute]]</ref> ඉහළ මට්ටමේ ස්වයං පාලනයක් සහ නිපුණ සහ කැපවූ කළමනාකාරීත්වයක්, පිරිසිදු ජලය නිෂ්පාදනය සහ ප්‍රවේශය වැඩිදියුණු කිරීමට ONEA හි හැකියාව තල්ලු කර ඇත.<ref name="ODI12">Peter Newborne 2011. [https://web.archive.org/web/20120526073427/http://www.odi.org.uk/work/regions-countries/details.asp?id=222&title=burkina-faso ''Pipes and People: Progress in Water Supply in Burkina Faso's Cities''], London: [[Overseas Development Institute]]</ref> 2000 සිට, රටේ ප්‍රධාන නාගරික මධ්‍යස්ථාන හතරේ තවත් මිලියන 2කට ආසන්න පිරිසකට ජලය ලබා ගැනීමට හැකියාව තිබේ. සමාගම යටිතල පහසුකම්වල ගුණාත්මක භාවය ඉහළ මට්ටමක තබා ඇත (ජලයෙන් 18% කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් කාන්දු වීම හරහා අහිමි වේ - උප සහරා අප්‍රිකාවේ අඩුම එකක්), මූල්‍ය වාර්තාකරණය වැඩිදියුණු කර, එහි වාර්ෂික ආදායම සාමාන්‍යයෙන් 12% කින් වැඩි කර ඇත (හොඳයි උද්ධමනයට ඉහලින්).<ref name="ODI14">Peter Newborne 2011. [https://web.archive.org/web/20120526073427/http://www.odi.org.uk/work/regions-countries/details.asp?id=222&title=burkina-faso ''Pipes and People: Progress in Water Supply in Burkina Faso's Cities''], London: [[Overseas Development Institute]]</ref> එහි යටිතල පහසුකම් ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා ජාත්‍යන්තර ආධාර මත යැපීමේ අවශ්‍යතාවය සමඟ සේවා සඳහා ගෙවීමේ දී සමහර පාරිභෝගිකයන් අතර ඇති දුෂ්කරතා ඇතුළු අභියෝග පවතී.<ref name="ODI15">Peter Newborne 2011. [https://web.archive.org/web/20120526073427/http://www.odi.org.uk/work/regions-countries/details.asp?id=222&title=burkina-faso ''Pipes and People: Progress in Water Supply in Burkina Faso's Cities''], London: [[Overseas Development Institute]]</ref> රජය සතු, වාණිජමය වශයෙන් පවත්වාගෙන යන ව්‍යාපාරය, ජලය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල සිය සහශ්‍ර සංවර්ධන ඉලක්කය (MDG) ඉලක්ක කරා ළඟා වීමට ජාතියට උපකාර කර ඇති අතර, ශක්‍ය සමාගමක් ලෙස වර්ධනය වී ඇත.<ref name="ODI13">Peter Newborne 2011. [https://web.archive.org/web/20120526073427/http://www.odi.org.uk/work/regions-countries/details.asp?id=222&title=burkina-faso ''Pipes and People: Progress in Water Supply in Burkina Faso's Cities''], London: [[Overseas Development Institute]]</ref> කෙසේ වෙතත්, පසුගිය වසර 28 තුළ පානීය ජලය සඳහා ප්රවේශය වැඩිදියුණු වී ඇත. යුනිසෙෆ් ආයතනයට අනුව, 1990 සහ 2015 අතර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල පානීය ජලය සඳහා ප්‍රවේශය 39 සිට 76% දක්වා වැඩි වී ඇත. මෙම කාල සීමාව තුළ, නාගරික ප්‍රදේශවල පානීය ජලය සඳහා ප්‍රවේශය 75 සිට 97% දක්වා වැඩි විය.<ref>{{cite web |title=Burkina Faso: Programme Overview: Water, Sanitation & Hygiene (WASH) |url=https://www.unicef.org/bfa/english/bfa_wsh_programme-overview2016.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503041104/https://www.unicef.org/bfa/english/bfa_wsh_programme-overview2016.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=1 May 2018 |website=UNICEF}}</ref> === විදුලිය === ඔවාගඩෝගු අසල සග්ටූලි හි මෙගාවොට් 33ක සූර්ය බලාගාරයක් 2017 නොවැම්බර් මස අගදී අන්තර්ජාලයට පැමිණියේය. එය ඉදිකරන විට එය බටහිර අප්‍රිකාවේ විශාලතම [[සූර්ය බලශක්තිය|සූර්ය බලශක්ති]] පහසුකම විය.<ref>{{cite news|url=https://www.euractiv.com/section/development-policy/news/burkina-faso-launches-sahel-regions-largest-solar-power-plant/|title=Burkina Faso launches Sahel region's largest solar power plant|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=27 November 2017|work=EURACTIV|access-date=6 March 2018}}</ref> === අනිකුත් === බුර්කිනා ෆාසෝ හි වර්ධන වේගය ඉහළ මට්ටමක පවතින නමුත් එය දූෂණය සහ [[මාලි]] සහ [[නයිජර්]] වෙතින් ත්‍රස්තවාදී කණ්ඩායම්වල ආක්‍රමණ වලින් දිගින් දිගටම පීඩා විඳිති.<ref>{{cite web |title=Burkina Faso |url=http://www.worlddiplomacy.org/Countries/BurkinaFaso/InfoBur.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006140324/http://www.worlddiplomacy.org/Countries/BurkinaFaso/InfoBur.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=17 October 2014}}</ref> === ප්‍රවාහනය === [[File:Sudanese_Style_Railway_Station_Bobo_Dioulasso_Burkina_Faso.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sudanese_Style_Railway_Station_Bobo_Dioulasso_Burkina_Faso.jpg|thumb|බොබෝ ඩියුලස්සෝ හි දුම්රිය ස්ථානය යටත් විජිත යුගයේ ඉදිකරන ලද අතර එය ක්‍රියාත්මක වේ.]] බුර්කිනා ෆාසෝ හි ප්‍රවාහනය සාපේක්ෂව ඌන සංවර්ධිත යටිතල පහසුකම් මගින් සීමා වේ. 2014 ජූනි වන විට ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වන ඔවාගඩෝගු ගුවන් තොටුපළ බටහිර අප්‍රිකාවේ මෙන්ම පැරිස්, බ්‍රසල්ස් සහ ඉස්තාන්බුල් හි බොහෝ ගමනාන්ත වෙත නිතිපතා ගුවන් ගමන් සැලසුම් කර ඇත. අනෙක් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වන බොබෝ ඩියුලස්සෝ ගුවන්තොටුපළට ඔවාගඩෝගුසහ අබිඩ්ජන් වෙත ගුවන් ගමන් ඇත. බුර්කිනා ෆාසෝ හි දුම්රිය ප්‍රවාහනය කායා සිට අයිවරි කෝස්ට් හි අබිඩ්ජාන් දක්වා ඔවාගඩෝගු, කූඩෝගු, බොබෝ ඩියුලස්සෝ සහ බැන්ෆෝරා හරහා දිවෙන තනි මාර්ගයකින් සමන්විත වේ. සිතාරයිල් මාර්ගය ඔස්සේ සතියකට තුන් වතාවක් මගී දුම්රියක් ධාවනය කරයි.<ref>European Rail Timetable, Summer&nbsp;2014 Edition</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ හි මාර්ග කිලෝමීටර් 15,000 ක් ඇති අතර, එයින් කිලෝමීටර් 2,500 ක් කාපට් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=Burkina Faso Road Network |url=https://dlca.logcluster.org/display/public/DLCA/2.3+Burkina+Faso+Road+Network |access-date=4 August 2018 |website=Logistics Capacity Assessments (LCAs)}}</ref> == විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය == 2009 දී, බුර්කිනා ෆාසෝ බටහිර අප්‍රිකාවේ අඩුම අනුපාතවලින් එකක් වන පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන (R&D) සඳහා දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.20%ක් වියදම් කළේය. 2010 දී ජනගහනයෙන් මිලියනයකට පර්යේෂකයන් 48 ක් (පූර්ණ කාලීන සමානකම් වලින්) සිටි අතර, එය උප සහරා අප්‍රිකාවේ සාමාන්‍ය මෙන් දෙගුණයකටත් වඩා වැඩිය (2013 දී ජනගහනය මිලියනයකට 20) සහ ඝානාව සහ නයිජීරියාවේ (39) අනුපාතයට වඩා වැඩි ය. කෙසේ වෙතත්, එය සෙනගල් (ජනගහන මිලියනයකට 361) සඳහා වන අනුපාතයට වඩා බෙහෙවින් අඩු ය. 2010 දී බුර්කිනා ෆාසෝ හි පර්යේෂකයන්ගෙන් 46% ක් සෞඛ්‍ය අංශයේ ද, 16% ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ ද, 13% ස්වාභාවික විද්‍යාවන්හි ද, 9% කෘෂිකාර්මික විද්‍යාවන්හි ද, 7% ක් මානව ශාස්ත්‍රවල ද සහ 4% සමාජ විද්‍යාවන්හි ද සේවය කළහ.<ref name="UNESCO Science Report">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=UNESCO Science Report: towards 2030|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|pages=472–497}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ 2021 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 115 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර එය 2020 දී 118 වැනි ස්ථානයට පත් විය.<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index 2021 |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2021/ |access-date=5 March 2022 |work=[[World Intellectual Property Organization]] |publisher=[[United Nations]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Release of the Global Innovation Index 2020: Who Will Finance Innovation? |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html |access-date=2 September 2021 |website=www.wipo.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index 2019 |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html |access-date=2 September 2021 |website=www.wipo.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=RTD - Item |url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898 |access-date=2 September 2021 |website=ec.europa.eu}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 October 2013 |title=Global Innovation Index |url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930 |archive-date=2 September 2021 |access-date=2 September 2021 |website=INSEAD Knowledge |language=en}}</ref> 2011 ජනවාරි මාසයේදී රජය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ හා නවෝත්පාදන අමාත්‍යාංශය නිර්මාණය කළේය. එතෙක් විද්‍යාව, තාක්‍ෂණය සහ නවෝත්පාදන කළමනාකරණය ද්විතීයික හා උසස් අධ්‍යාපන හා විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ දෙපාර්තමේන්තුව යටතට පත් විය. මෙම අමාත්‍යාංශය තුළ, පර්යේෂණ සහ අංශ සංඛ්‍යාලේඛන පිළිබඳ අධ්‍යක්ෂ ජනරාල්වරයා සැලසුම් කිරීමේ වගකීම දරයි. වෙනම ආයතනයක්, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, තාක්ෂණ සහ නවෝත්පාදන අධ්‍යක්ෂ ජනරාල්, පර්යේෂණ සම්බන්ධීකරණය කරයි. මෙය තවත් බොහෝ බටහිර අප්‍රිකානු රටවල තනි ශරීරයක් කාර්යයන් දෙකම ඉටු කරන රටාවෙන් බැහැරවීමකි. මෙම පියවර මගින් විද්‍යාව සහ තාක්‍ෂණය සංවර්ධන ප්‍රමුඛතාවයක් බවට පත් කිරීමේ රජයේ අභිප්‍රාය සංඥා කරයි.<ref name="UNESCO Science Report2">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=UNESCO Science Report: towards 2030|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|pages=472–497}}</ref> 2012 දී, බුර්කිනා ෆාසෝ විසින් විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික පර්යේෂණ සඳහා ජාතික ප්‍රතිපත්තියක් සම්මත කරන ලද අතර, එහි උපායමාර්ගික අරමුණු වන්නේ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන සංවර්ධනය සහ පර්යේෂණ ප්‍රතිඵල යෙදීම සහ වාණිජකරණය කිරීමයි. අමාත්‍යාංශයේ ක්‍රමෝපායික සහ මෙහෙයුම් හැකියාවන් ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ද ප්‍රතිපත්ති ප්‍රතිපාදන සලසා ඇත. කෘෂිකාර්මික හා පාරිසරික විද්‍යාවන්හි ධාරිතාව ඉහළ නැංවීම මගින් ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහ ස්වයංපෝෂිතභාවය වැඩිදියුණු කිරීම ප්‍රධාන ප්‍රමුඛතාවයන්ගෙන් එකකි. ලෝක බැංකු ව්‍යාපෘතිය තුළ ඔවාගඩෝගු හි ජාත්‍යන්තර ජල හා පාරිසරික ඉංජිනේරු ආයතනයේ 2014 දී විශිෂ්ටතා මධ්‍යස්ථානයක් නිර්මාණය කිරීම මෙම ප්‍රමුඛතා ක්ෂේත්‍රවල ධාරිතාව ගොඩනැගීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය අරමුදල් සපයයි.<ref name="UNESCO Science Report3">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=UNESCO Science Report: towards 2030|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|pages=472–497}}</ref> ද්විත්ව ප්‍රමුඛතාවයක් වන්නේ නව්‍ය, ඵලදායී සහ ප්‍රවේශ විය හැකි සෞඛ්‍ය පද්ධති ප්‍රවර්ධනය කිරීමයි. සමාන්තරව ව්‍යවහාරික විද්‍යාව සහ තාක්‍ෂණය සහ සමාජ හා මානව විද්‍යාවන් දියුණු කිරීමට රජය අපේක්ෂා කරයි. ජාතික පර්යේෂණ ප්‍රතිපත්තියට අනුපූරක ලෙස රජය විසින් තාක්ෂණ, නව නිපැයුම් සහ නවෝත්පාදන ජනප්‍රිය කිරීමේ ජාතික උපාය මාර්ගයක් (2012) සහ ජාතික නවෝත්පාදන උපාය මාර්ගයක් (2014) සකස් කර ඇත. ද්විතීයික සහ උසස් අධ්‍යාපන සහ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ (2010), ආහාර සහ පෝෂණ සුරක්ෂිතතාව පිළිබඳ ජාතික ප්‍රතිපත්තිය (2014) සහ ග්‍රාමීය අංශය සඳහා වන ජාතික වැඩසටහන (2011) වැනි අනෙකුත් ප්‍රතිපත්තිවලට විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය ඇතුළත් වේ.<ref name="UNESCO Science Report4">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=UNESCO Science Report: towards 2030|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|pages=472–497}}</ref> 2013 දී, බුර්කිනා ෆාසෝ විසින් පර්යේෂණ සහ නවෝත්පාදන සඳහා මූල්‍යකරණය සඳහා යාන්ත්‍රණ තුනක් ස්ථාපිත කරමින් විද්‍යා, තාක්ෂණ සහ නවෝත්පාදන පනත සම්මත කරන ලද අතර එය ඉහළ මට්ටමේ කැපවීම පිළිබඳ පැහැදිලි ඇඟවීමකි. මෙම යාන්ත්‍රණයන් වන්නේ අධ්‍යාපනය සහ පර්යේෂණ සඳහා ජාතික අරමුදල, සංවර්ධනය සඳහා පර්යේෂණ සහ නවෝත්පාදන සඳහා ජාතික අරමුදල සහ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සහ තාක්ෂණික නවෝත්පාදන සංසදය.<ref name="UNESCO Science Report5">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=UNESCO Science Report: towards 2030|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|pages=472–497}}</ref> == ජනවිකාසය == [[File:Ouagadougou_(3839513403).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ouagadougou_(3839513403).jpg|thumb|ඔවාගඩෝගු හි බුර්කිනාබෙ ටුවාරෙග් මිනිසෙක්]] බුර්කිනා ෆාසෝ යනු ජනවාර්ගික වශයෙන් ඒකාබද්ධ වූ ලෞකික රාජ්‍යයක් වන අතර බොහෝ මිනිසුන් දකුණේ සහ මධ්‍යයේ සංකේන්ද්‍රණය වී සිටින අතර, ඔවුන්ගේ ඝනත්වය සමහර විට වර්ග කිලෝමීටරයකට (120/වර්ග සැතපුම්) වැසියන් 48 ඉක්මවයි. ප්‍රධාන වශයෙන් සෘතුමය කෘෂිකාර්මික කටයුතු සඳහා බුර්කිනාබේ සිය දහස් ගණනක් අයිවරි කෝස්ට් සහ ඝානාව වෙත නිතිපතා සංක්‍රමණය වේ. කම්කරුවන්ගේ මෙම ප්‍රවාහයන් බාහිර සිදුවීම් මගින් බලපායි; 2002 සැප්තැම්බරයේ අයිවරි කෝස්ට්හි කුමන්ත්‍රණ ප්‍රයත්නය සහ ඉන් පසුව ඇති වූ සටන් වලින් අදහස් කළේ බුර්කිනාබේ සිය දහස් ගණනක් නැවත බුර්කිනා ෆාසෝ වෙත පැමිණි බවයි. ඔවුන්ට වැඩ කිරීමට නොහැකි වූ විට කලාපීය ආර්ථිකය පීඩාවට පත් විය.<ref name="bn">{{citation-attribution|[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2834.htm "Burkina Faso"], U.S. Department of State, June 2008.}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |ජනගහනය |- !වසර !මිලියන |- |1950 |4.3 |- |2000 |11.6 |- |2021 |22.1 |} 2015 දී, ජනගහනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් "බටහිර අප්‍රිකානු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් දෙකෙන් එකකි: වෝල්ටයික් සහ මැන්ඩේ. වෝල්ටයික් මොසි ජනගහනයෙන් 50% ක් පමණ වන අතර 1100 දී පමණ ඝානාවේ සිට ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය වූ රණශූරයන්ගෙන් පැවත එන්නන් වේ. වසර 800කට වැඩි කාලයක් පැවති අධිරාජ්‍යයක් පිහිටුවීම".<ref name="worldpopulationreview.com2">{{Cite web |title=Burkina Faso Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs) |url=https://worldpopulationreview.com/countries/burkina-faso-population |website=worldpopulationreview.com}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ හි සමස්ථ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය එක් කාන්තාවකට උපදින දරුවන් 5.93කි (2014 ඇස්තමේන්තු අනුව), එය ලොව හයවන ඉහළම අගයයි.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/ Burkina Faso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso |date=2021-01-11 }}. ''The World Factbook''</ref> 2009 දී එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවේ පුද්ගල ජාවාරම් පිළිබඳ වාර්තාව වාර්තා කළේ බුර්කිනා ෆාසෝහි වහල්භාවය දිගටම පවතින බවත් බුර්කිනාබේ දරුවන් බොහෝ විට ගොදුරු වූ බවත්ය.<ref>{{Cite web |title=Country Narrative – Burkina Faso |url=http://gvnet.com/humantrafficking/BurkinaFaso-2.htm |website=gvnet.com}}</ref> සාමාන්‍යයෙන් සහේල් ප්‍රාන්තවල වහල්භාවය යනු ට්‍රාන්ස්-සහාරා වහල් වෙළඳාම දක්වා දිවෙන දිගු ඉතිහාසයක් සහිත මුල් බැසගත් ආයතනයකි.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7693397.stm "West Africa slavery still widespread]". BBC News. 27 October 2008.</ref> 2018 දී, ගෝලීය වහල් දර්ශකයට අනුව, රටේ ඇස්තමේන්තුගත පුද්ගලයන් 82,000ක් "නූතන වහල්භාවය" යටතේ ජීවත් වෙති.<ref>{{Cite web |title=Country Data |url=https://www.globalslaveryindex.org/2018/data/country-data/burkina-faso/ |website=www.globalslaveryindex.org}}</ref>{{Largest cities|country=බුර්කිනා ෆාසෝ|stat_ref=2006 සංගණනයට අනුව<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/burkinafaso/cities/|title=Burkina Faso: Regions, Cities & Urban Localities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de}}</ref>|list_by_pop=|div_name=කලාපය|div_link=|city_1=ඔවාගඩෝගු|div_1=මධ්‍යම|pop_1=1,475,223|img_1=LAICO QUAGA 2000 HOTEL.2 - panoramio.jpg|city_2=බොබෝ-ඩියුලස්සෝ|div_2=හෝට්ස් -බාසින්|pop_2=489,967|img_2=Bobo-Dioulasso Mosque.jpg|city_3=කූඩෝගු|div_3=මධ්‍යම-ඕස්ට්|pop_3=88,184|img_3=Marché de koudougou.jpg|city_4=බන්ෆෝරා|div_4=කැස්කේඩ්ස්|pop_4=75,917|img_4=Maarten van der Bent Banfora.jpg|city_5=ඕවාහිගුයා|div_5=නෝර්ඩ්|pop_5=73,153|city_6=පුයිටෙන්ගා|div_6=මධ්‍යම-එස්ට්|pop_6=60,618|city_7=කයා|div_7=මධ්‍යම-නෝර්ඩ්|pop_7=54,365|city_8=ටෙන්කොඩොගො|div_8=මධ්‍යම-එස්ට්|pop_8=44,491|city_9=ෆාඩා එන්ගෝර්මා|div_9=එස්ට්|pop_9=41,785|city_10=හවුන්ඩේ|div_10=හෝට්ස් -බාසින්|pop_10=39,458}} === ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් === බුර්කිනා ෆාසෝ හි මිලියන 17.3 ක ජනතාව බටහිර අප්‍රිකානු ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් දෙකකට අයත් වේ - වෝල්ටයික් සහ මැන්ඩේ (ඔවුන්ගේ පොදු භාෂාව ඩියෝලා). වෝල්ටයික් මොසි ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වේ. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1100 දී පමණ උතුරු ඝානාවේ සිට වර්තමාන බුර්කිනා ෆාසෝ වෙත සංක්‍රමණය වූ රණශූරයන්ගෙන් පැවත එන බව මොසී කියා සිටී. ඔවුන් වසර 800කට වඩා වැඩි කාලයක් පැවති අධිරාජ්‍යයක් පිහිටුවා ගත්හ. ප්‍රධාන වශයෙන් ගොවීන්, මෝසි රාජධානිය මෙහෙයවනු ලබන්නේ ඔවාගාඩූගෝ හි පිහිටි මෝගෝ නාබා විසිනි.<ref name="bn2">{{citation-attribution|[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2834.htm "Burkina Faso"], U.S. Department of State, June 2008.}}</ref> === භාෂා === {{bar box|title=බුර්කිනා ෆාසෝහි ස්වදේශීය භාෂා|titlebar=#ddd|left1=භාෂා|right1=ප්‍රතිශත|float=right|bars={{bar percent|මොසි|darkgreen|40.5}} {{bar percent|ෆුලා|purple|29.3}} {{bar percent|ගෝර්මන්චේ|red|6.1}} {{bar percent|බඹරා|black|4.9}} {{bar percent|බිස්ස|orange|3.2}} {{bar percent|බවමු|green|2.1}} {{bar percent|දාගරා|darkblue|2}} {{bar percent|සැන්|white|1.9}} {{bar percent|ලොබිරි|darkred|1.8}} {{bar percent|ලයිල්|gray|1.7}} {{bar percent|බොබෝ|tan|1.4}} {{bar percent|සෙනූෆෝ|lime|1.4}} {{bar percent|නූනි|violet|1.2}} {{bar percent|ඩැෆිං|darkblue|1.1}} {{bar percent|ටමාෂේක්|yellow|1}} {{bar percent|කස්සම්|brown|0.7}} {{bar percent|ගොයින්|darkbrown|0.4}} {{bar percent|ඩොගොන්|amber|0.3}} {{bar percent|සොංහයි|bronze|0.3}} {{bar percent|ගෞරවුන්සි|corn|0.3}} {{bar percent|කෝ|maroon|0.1}} {{bar percent|කවුසාසේ|charcoal|0.1}} {{bar percent|සෙම්බ්ලා|wheat|0.1}} {{bar percent|සියාමු|crimson|0.1}} {{bar percent|වෙනත් ජාතික|khaki|5}} {{bar percent|වෙනත් අප්‍රිකානු|Magenta|0.2}} {{bar percent|ප්‍රංශ|cyan|1.3}} {{bar percent|වෙනත් දේශීය නොවන|olive|0.1}}}}බුර්කිනා ෆාසෝ බහුභාෂා රටකි. රාජ්‍ය භාෂාව ප්‍රංශ භාෂාව වන අතර එය යටත් විජිත සමයේ හඳුන්වා දෙන ලදී. ප්‍රංශ යනු පරිපාලන, දේශපාලන සහ අධිකරණ ආයතන, රාජ්‍ය සේවා සහ පුවත්පත් වල ප්‍රධාන භාෂාවයි. නීති, පරිපාලනය සහ උසාවි සඳහා ඇති එකම භාෂාව එයයි. සමස්තයක් වශයෙන්, ඇස්තමේන්තුගත භාෂා 69ක් රට තුළ කතා කරන අතර,<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=BF Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, 16th&nbsp;edition. Dallas, Tex.: SIL International.] (Page on "Languages of Burkina Faso.")</ref> ඉන් භාෂා 60ක් පමණ ස්වදේශීය වේ. මුවර් භාෂාව යනු බුර්කිනා ෆාසෝ හි වැඩිපුරම කතා කරන භාෂාව වන අතර, ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ කතා කරන, ප්‍රධාන වශයෙන් අගනුවර වන ඔවාගඩෝගු අවට මධ්‍යම කලාපයේ. 2006 සංගණනයට අනුව, බුර්කිනා ෆාසෝහි ස්වදේශිකව කතා කරන භාෂා ජනගහනයෙන් 40.5% කින් මුවර්, 29.3% ෆුලා, 6.1% කින් ගෝර්මන්චේ, බඹරා 4.9%, බිසා 3.2%, බ්වාමු 2.1%, ඩගාරා 2. %, සැන් 1.9%, ලොබිරි 1.8%, ලයිලේ 1.7%, බොබො සහ සෙනූෆෝ 1.4% බැගින්, නුනි 1.2%, ඩැෆිං 1.1%, මෂේක්1 %, කැසෙම් 0.7%, ගූයින් 0.4%, ඩොගොන්, සොන්ග්හායි සහ ගුරොවුන්සි0.3% බැගින්, කො, කූසාසේ, සෙම්බලා සහ සියාමු 0.1% බැගින්, අනෙකුත් ජාතික භාෂා 5% කින්, අනෙකුත් අප්‍රිකානු භාෂා 0.2% කින්, ප්‍රංශ (නිල භාෂාව) 1.3% කින් සහ වෙනත් දේශීය නොවන භාෂා 0.1% කින්.<ref>{{cite web |last1=Ouedraogo |first1=Mathieu |last2=Ripama |first2=Toubou |title=RECENSEMENT GENERAL DE LA POPULATION ET DE L'HABITATION (RGPH) DE 2006. ANALYSE DES RESULTATS DEFINITIFS. THEME 2: ETAT ET STRUCTURE DE LA POPULATION |url=http://www.insd.bf/n/contenu/enquetes-recensements/rgph_bf/themes_en_demographie/Theme2-Etat_et_structure_de_la_population.pdf |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20131113161626/http://www.insd.bf/n/contenu/enquetes-recensements/rgph_bf/themes_en_demographie/Theme2-Etat_et_structure_de_la_population.pdf |archive-date=13 November 2013 |publisher=MINISTÈRE DE L’ÉCONOMIE ET DES FINANCES, BURKINA FASO}}</ref> බටහිරින්, මැන්ඩේ භාෂා බහුලව කතා කරන අතර, වඩාත්ම ප්‍රමුඛ වන්නේ ඩියෝලා (ජුලා හෝ ඩියුලා ලෙසද හැඳින්වේ), බොබෝ, සැමෝ සහ මාර්කා ඇතුළු අනෙකුත් ඒවාය. ෆුලා බහුලව පැතිරී ඇත, විශේෂයෙන් උතුරේ. ගෝර්මන්චේ නැඟෙනහිරෙන් කතා කරන අතර, බිස්ස දකුණේ කතා කරයි. === සෞඛ්‍ය === 2016 දී, සාමාන්‍ය ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා 60 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා 61 ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. 2018 දී වයස අවුරුදු පහට අඩු මරණ අනුපාතිකය සහ ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1000කට 76ක් විය.<ref name="WHO">{{cite web |title=Statistics in Burkina Faso |url=https://www.who.int/countries/bfa/en/ |publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> 2014 දී එහි වැසියන්ගේ මධ්‍ය වයස අවුරුදු 17ක් වූ අතර ඇස්තමේන්තුගත ජනගහන වර්ධන වේගය 3.05%ක් විය.<ref name="cia2">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/ Burkina Faso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso |date=2021-01-11 }}. ''The World Factbook''</ref> 2011 දී සෞඛ්‍ය වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 6.5% කි; මාතෘ මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 100000කට මරණ 300ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර වෛද්‍ය ඝනත්වය ජනගහනය 1000කට 0.05ක් ලෙස 2010 දී ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 2012 දී වැඩිහිටි HIV ව්‍යාප්තිය අනුපාතය (වයස අවුරුදු 15-49) 1.0% ලෙස ගණන් බලා ඇත.<ref>[http://www.unaids.org/en/regionscountries/countries/burkinafaso/ UN AIDS: HIV/AIDS – adult prevalence rate]. Retrieved 25 July 2014.</ref> 2011 UNAIDS වාර්තාවට අනුව, ප්‍රසව සායනවලට සහභාගී වන ගර්භනී කාන්තාවන් අතර HIV ව්‍යාප්තිය අඩුවෙමින් පවතී.<ref>{{citation|title=UNAIDS World AIDS Day Report 2011|url=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601011732/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|publisher=UNAIDS|access-date=29 March 2012|archive-date=1 June 2013|url-status=dead}}</ref> 2005 ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ වාර්තාවකට අනුව, බුර්කිනා ෆාසෝහි ගැහැණු ළමයින් සහ කාන්තාවන්ගෙන් 72.5%ක් සාම්ප්‍රදායික චාරිත්‍රානුකූලව පාලනය කරන ලද කාන්තා ලිංගික ඡේදනය කර ඇත.<ref>[https://swap.stanford.edu/20091018142724/http://www.who.int/reproductivehealth/topics/fgm/prevalence/en/index.html Female genital mutilation and other harmful practices], WHI.int</ref> 2001 දී සෞඛ්‍ය සඳහා මධ්‍යම රජයේ වියදම් 3%කි.<ref>{{cite web |title=Globalis – an interactive world map – Burkina Faso – Central government expenditures on health |url=http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?IndicatorID=142&Country=BF |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041014/http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?IndicatorID=142&Country=BF |archive-date=16 May 2011 |access-date=1 October 2009 |publisher=Globalis.gvu.unu.edu}}</ref> 2009 වන විට, අධ්‍යයනවලින් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ පුද්ගලයන් 100,000කට වෛද්‍යවරුන් 10ක් වැනි සුළු පිරිසක් සිටින බවයි.<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=WHO Country Offices in the WHO African Region – WHO &#124; Regional Office for Africa |url=http://www.afro.who.int/index.php?option=com_content&view=article&id=1018&Itemid=2045&lang=en |access-date=20 June 2010 |publisher=Afro.who.int}}</ref> මීට අමතරව, පුද්ගලයන් 100,000 කට හෙදියන් 41 ක් සහ වින්නඹු මාතාවන් 13 ක් සිටියහ.<ref name="autogenerated12">{{cite web |title=WHO Country Offices in the WHO African Region – WHO &#124; Regional Office for Africa |url=http://www.afro.who.int/index.php?option=com_content&view=article&id=1018&Itemid=2045&lang=en |access-date=20 June 2010 |publisher=Afro.who.int}}</ref> ජනවිකාස සහ සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණ 1993 සිට බුර්කිනා ෆාසෝ හි සමීක්ෂණ තුනක් සම්පූර්ණ කර ඇති අතර තවත් සමීක්ෂණයක් 2009 දී සිදු කර ඇත.<ref name="Burkina Surveys">[https://web.archive.org/web/20110816011006/http://www.measuredhs.com/countries/country_main.cfm?ctry_id=50&c=Burkina%20Faso Burkina Faso DHS Surveys], measuredhs.com</ref> 2016 වසරේ ඩෙංගු උණ රෝගයකින් රෝගීන් 20 දෙනෙකු මිය ගියා. ඔවාගඩෝගු හි දිස්ත්‍රික්ක 12න්ම මෙම රෝගයේ සිද්ධීන් වාර්තා විය.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-38078754|title=Dengue fever kills 20 in Burkina Faso|date=23 November 2016|work=BBC News}}</ref> === ආගම් === [[File:Cathedrale_Ouagadougou.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cathedrale_Ouagadougou.jpg|වම|thumb|නිර්මල පිළිසිඳ ගැනීමේ ආසන දෙව්මැදුර - ඔවාගඩෝගු]] බුර්කිනා ෆාසෝහි ආගම පිළිබඳ සංඛ්‍යාලේඛන නොමඟ යවන සුළු විය හැක්කේ ඉස්ලාම් සහ ක්‍රිස්තියානි ආගම බොහෝ විට ස්වදේශික ආගමික විශ්වාසයන් සමඟ සමපාත වන බැවිනි. බුර්කිනා ෆාසෝගේ 2019 සංගණනයේ රජය වාර්තා කළේ ජනගහනයෙන් 63.8% ක් ඉස්ලාම් ආගම අදහන බවත්, මෙම කණ්ඩායමේ බහුතරය සුන්නි ශාඛාවට අයත් වන බවත්,<ref name=":12">{{Cite web |last=Aib |first=Az |date=2022-07-01 |title=Burkina : 48,1% de la population du Sud-ouest pratique l'Animisme (officiel) |url=https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-sud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |access-date=2022-10-15 |website=AIB - Agence d'Information du Burkina |language=fr-FR}}</ref><ref name="report2010">[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2010/148665.htm International Religious Freedom Report 2010: Burkina Faso]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (17 November 2010). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> කුඩා සුළුතරයක් ෂියා ඉස්ලාමයට අනුගත වන බවත්ය.<ref>[http://www.pewforum.org/files/2009/10/Shiarange.pdf Mapping the Global Muslim Population. Estimate Range of Shia by Country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161215111357/http://www.pewforum.org/files/2009/10/Shiarange.pdf|date=15 December 2016}}. Pew Forum, 2010</ref> සුන්නි මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් ටිජානියා සුෆි පිළිවෙල සමඟ හඳුනා ගනී. 2019 සංගණනයට අනුව ජනගහනයෙන් 26.3% ක් ක්‍රිස්තියානීන් (20.1% රෝමානු කතෝලිකයන් සහ 6.2% රෙපරමාදු නිකායන්හි සාමාජිකයන්); 9.0%ක් ඩොගොන් ආගම වැනි සාම්ප්‍රදායික ස්වදේශික විශ්වාසයන් අනුගමනය කරයි, 0.2%ක් වෙනත් ආගම් ඇති අතර 0.7%කට කිසිවක් නැත.<ref name=":13">{{Cite web |last=Aib |first=Az |date=2022-07-01 |title=Burkina : 48,1% de la population du Sud-ouest pratique l'Animisme (officiel) |url=https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-sud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |access-date=2022-10-15 |website=AIB - Agence d'Information du Burkina |language=fr-FR}}</ref><ref name="report20102">[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2010/148665.htm International Religious Freedom Report 2010: Burkina Faso]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (17 November 2010). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ඇනිමිස්ට් යනු රටේ සුද්-ඔවෙස්ට් කලාපයේ විශාලතම ආගමික කණ්ඩායම වන අතර, එහි මුළු ජනගහනයෙන් 48.1% ක් වේ.<ref name=":14">{{Cite web |last=Aib |first=Az |date=2022-07-01 |title=Burkina : 48,1% de la population du Sud-ouest pratique l'Animisme (officiel) |url=https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-sud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |access-date=2022-10-15 |website=AIB - Agence d'Information du Burkina |language=fr-FR}}</ref> === අධ්‍යාපනය === [[File:Gando-School-Burkina-Faso.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gando-School-Burkina-Faso.JPG|thumb|ගාන්ඩෝ ප්‍රාථමික පාසල. එහි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා වන ඩිබෙඩෝ ෆ්‍රැන්සිස් කේරේ 2004 දී ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සඳහා අගා ඛාන් සම්මානය ලබා ගත්තේය.]] බුර්කිනා ෆාසෝ හි අධ්‍යාපනය ප්‍රාථමික, ද්විතියික සහ උසස් අධ්‍යාපනය ලෙස බෙදා ඇත.<ref>{{cite web |title=Education – Burkina Faso |url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Burkina-Faso-EDUCATION.html |access-date=1 October 2009 |publisher=Nationsencyclopedia.com}}</ref> උසස් පාසල සඳහා වසරකට CFA 25,000 (US$50) පමණ වැය වන අතර එය බොහෝ බුර්කිනාබේ පවුල්වල මාධ්‍යයන්ට වඩා බෙහෙවින් වැඩි ය. පිරිමි ළමයින්ට පාසල් අධ්‍යාපනයේදී මනාප ලැබේ; එබැවින් ගැහැණු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය සහ සාක්ෂරතා අනුපාතය ඔවුන්ගේ පිරිමි සගයන්ට වඩා බෙහෙවින් අඩු ය. බාලිකා පාසල්වල අධ්‍යාපනයේ වැඩි වීමක් දක්නට ලැබෙන්නේ ගැහැනු ළමයින්ට පාසල් අඩු මිලට ලබා දීම සහ ඔවුන්ට වැඩි ශිෂ්‍යත්ව ප්‍රදානය කිරීමේ රජයේ ප්‍රතිපත්තිය නිසාය. ප්‍රාථමිකයේ සිට මධ්‍යම පාසලට, මධ්‍යම සිට උසස් පාසලට හෝ උසස් පාසලෙන් විද්‍යාලයට යාමට නම් ජාතික විභාග සමත් විය යුතුය. උසස් අධ්‍යාපන ආයතන අතරට ඔවාගඩෝගු විශ්ව විද්‍යාලය, බොබෝ-ඩියුලස්සෝ හි පොලිටෙක්නික් විශ්ව විද්‍යාලය සහ ගුරු පුහුණු ආයතනයක් වන කූඩෝගු විශ්ව විද්‍යාලය ඇතුළත් වේ. ඔවාගඩෝගු අගනුවර සමහර කුඩා පෞද්ගලික විද්‍යාල ඇත, නමුත් මේවා දැරිය හැකි වන්නේ ජනගහනයෙන් කුඩා කොටසකට පමණි. ඔවාගඩෝගු හි පිහිටි ඇමරිකානු පදනම් වූ පුද්ගලික පාසලක් වන ඔවාගඩෝගු (ISO) ජාත්‍යන්තර පාසල ද ඇත. 1990 දී 12.8% ක් වූ සාක්ෂරතා අනුපාතය 2008 දී 25.3% දක්වා දෙගුණ කිරීමට දැඩි උත්සාහයක් දැරුවද, 2008 UN සංවර්ධන වැඩසටහන් වාර්තාව බුර්කිනා ෆාසෝ ලොව පහළම සාක්ෂරතාව ඇති රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කළේය.<ref>{{cite web |date=January 2008 |title=UNDP Human Development Report 2007/2008 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf |archive-date=29 April 2011 |access-date=13 January 2016}}. Palgrave Macmillan. 2007. {{ISBN|978-0-230-54704-9}}</ref> == සංස්කෘතිය == [[File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_Nunuma_of_Winiama_maskerdanser_TMnr_20031569.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Een_Nunuma_of_Winiama_maskerdanser_TMnr_20031569.jpg|thumb|වෙස්මුහුණු විනියමා නර්තන ශිල්පියෙක්, 1970]] [[File:Malika_slameuse.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Malika_slameuse.jpg|thumb|මලිකා අවුට්තර, කවියා]] බුර්කිනා ෆාසෝහි සාහිත්‍යය වැදගත් ලෙස පවතින වාචික සම්ප්‍රදාය මත පදනම් වේ. 1934 දී, ප්‍රංශ ආක්‍රමණය අතරතුර, ඩිම්-ඩොලොබ්සම් ඔවුඩ්‍රෝගෝ ඔහුගේ මැක්සිම්ස්, පෙන්සීස් සහ ඩිවිනෙට්ස් මොසි (මැක්සිම්ස්, සිතුවිලි සහ ප්‍රහේලිකා ඔෆ් ද මෝසි) ප්‍රකාශයට පත් කළේය, එය මොසි ජනයාගේ වාචික ඉතිහාසය පිළිබඳ වාර්තාවකි.<ref name="KS">{{cite book|last=Salhi|first=Kamal|title=Francophone Voices|publisher=Intellect Books|year=1999|page=37|url=https://books.google.com/books?id=G9u9TeDegXMC|isbn=978-1-902454-03-0|access-date=26 April 2014}}</ref> නාසි බොනි සහ රොජර් නිකීමා වැනි 1960 ගනන්වල නිදහසින් පසු බුර්කිනා ෆාසෝ හි බුර්කිනාබේ ලේඛකයින් කෙරෙහි වාචික සම්ප්‍රදාය දිගටම බලපෑමක් ඇති කළේය.<ref name="TJA">{{cite book|last=Allan|first=Tuzyline Jita|title=Women's Studies Quarterly: Teaching African Literatures in a Global Literary|publisher=[[Feminist Press]]|year=1997|page=86|url=https://books.google.com/books?id=QD8TgZVWugYC|isbn=978-1-55861-169-6|access-date=26 April 2014}}</ref> 1960 ගණන්වල ප්‍රකාශයට පත් වූ නාට්‍ය රචකයින් සංඛ්‍යාවේ වර්ධනයක් දක්නට ලැබුණි.<ref name="KS2">{{cite book|last=Salhi|first=Kamal|title=Francophone Voices|publisher=Intellect Books|year=1999|page=37|url=https://books.google.com/books?id=G9u9TeDegXMC|isbn=978-1-902454-03-0|access-date=26 April 2014}}</ref> 1970 ගණන්වල සිට, බුර්කිනා ෆාසෝහි සාහිත්‍යය වර්ධනය වී ඇති අතර තවත් බොහෝ ලේඛකයින් ප්‍රකාශයට පත් විය.<ref name="JM">{{cite book|last=Marchais|first=Julien|title=Burkina Faso|publisher=Petit Futé|pages=91–92|url=https://books.google.com/books?id=6jsBLSzJWYsC|language=fr|isbn=978-2-7469-1601-2|year=2006|access-date=26 April 2014}}</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ රඟහල සම්ප්‍රදායික බුර්කිනාබේ රංගනය සහ යටත් විජිත බලපෑම් සහ පශ්චාත් යටත් විජිත ප්‍රයත්නයන් සමඟ ග්‍රාමීය ජනතාව සුවිශේෂී ජාතික රංග ශාලාවක් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා දැනුවත් කරයි. බුර්කිනා ෆාසෝහි බොහෝ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල සම්ප්‍රදායික චාරිත්‍රානුකූල උත්සව දිගු කලක් වෙස්මුහුණු සමඟ නැටුම් සම්බන්ධ කර ඇත. ප්‍රංශ රංග කලාවේ දැඩි බලපෑමට යටත්ව යටත් විජිත සමයේ බටහිර පන්නයේ රංග කලාව පොදු විය. නිදහසත් සමඟම බුර්කිනා ෆාසෝ හි ග්‍රාමීය ජනතාව දැනුවත් කිරීම සහ විනෝදාස්වාදය ලබා දීම අරමුණු කරගත් සංසද රංග ශාලාවෙන් ආභාෂය ලැබූ නව රංග ශෛලියක් පැමිණියේය.{{Citation needed|date=October 2022}} ස්ලැම් කවිය රට තුළ ජනප්‍රියත්වය වැඩි වෙමින් පවතින අතර, එය ස්ලාම් කිවිඳියක වන මලිකා අවුට්රාරාගේ උත්සාහය හේතුවෙනි.<ref>{{Cite web |title=BURKINA FASO: On The Frontline Of The Struggle For Sexual Health And Rights In Burkina Faso |url=https://www.mewc.org/index.php/gender-issues/human-rights-of-women/9578-burkina-faso-on-the-frontline-of-the-struggle-for-sexual-health-and-rights-in-burkina-faso |access-date=23 February 2021 |website=www.mewc.org}}</ref> ලේ පරිත්‍යාග කිරීම, ඇල්බිනිස්වාදය සහ COVID-19 හි බලපෑම වැනි ගැටළු පිළිබඳව දැනුවත් කිරීමට ඇය සිය කුසලතා භාවිතා කරයි.<ref>{{Cite web |last=laguineenne |date=23 June 2019 |title=Malika La Slameuse, la reine des mots forts |url=https://www.laguineenne.net/malika-la-slameuse-la-reine-des-mots-forts/ |access-date=23 February 2021 |website=La Guinéenne |language=fr-FR}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=Don de sang : Malika la Slameuse et ses fans se mobilisent pour sauver des vies - leFaso.net |url=https://lefaso.net/spip.php?article99236 |access-date=23 February 2021 |website=lefaso.net |language=fr}}</ref> === කලා සහ අත්කම් === ජනතාව අතර පොහොසත් සාම්ප්‍රදායික කලාත්මක උරුමයන් කිහිපයකට අමතරව, බුර්කිනා ෆාසෝහි, විශේෂයෙන් ඔවාගඩුගු හි විශාල කලාකරුවන්ගේ ප්‍රජාවක් ඇත. නිෂ්පාදනය කරන බොහෝ අත්කම් රටේ වර්ධනය වන සංචාරක කර්මාන්තය සඳහා ය. බුර්කිනා ෆාසෝ ජාත්‍යන්තර කලා හා අත්කම් ප්‍රදර්ශනය ඔවාගඩොගු ද පවත්වයි. එය SIAO, Le Salon International de l' Artisanat de Ouagadougou ලෙස එහි ප්‍රංශ නාමයෙන් වඩාත් ප්‍රකට වන අතර එය වඩාත් වැදගත් අප්‍රිකානු හස්ත කර්මාන්ත ප්‍රදර්ශන වලින් එකකි. === ආහාර පිසීම === [[File:Burkina_faso_artisan_painted_gourds.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Burkina_faso_artisan_painted_gourds.jpg|වම|thumb|ඔවාගඩෝගු හි අලංකාර පින්තාරු කරන ලද කරවිල මාලය]] බටහිර අප්‍රිකානු ආහාරවල සාමාන්‍ය, බුර්කිනා ෆාසෝගේ ආහාර පිසීම පදනම් වී ඇත්තේ බඩ ඉරිඟු, මෙනේරි, සහල්, බඩ ඉරිඟු, රටකජු, අර්තාපල්, බෝංචි, අල සහ බණ්ඩක්කා යන ප්‍රධාන ආහාර මත ය. සත්ව ප්‍රෝටීන් බහුලව ලැබෙන ප්‍රභවයන් වන්නේ කුකුල් මස්, කුකුල් බිත්තර සහ මිරිදිය මාළු ය. සාමාන්‍ය බුර්කිනාබේ පානයක් වන්නේ බන්ජි හෝ පාම් වයින් ය, එය පැසුණු තල් යුෂ වේ; සහ සූම්-කොම්, හෝ "ධාන්‍ය ජලය" බුර්කිනා ෆාසෝහි ජාතික පානය ලෙස සැලකේ. සූම්-කොම් කිරි වැනි පෙනුමක් සහ සුදු පැහැයක් ගනී, ජලය සහ ධාන්‍ය පදනමක් ඇති, අයිස් කැට සමඟ පානය කිරීම වඩාත් සුදුසුය. වඩාත් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, බුර්කිනා ප්‍රදේශයේ, පැසුණු මෙනේරි වලින් සාදන ලද පානයක් වන ඩෝලෝ ඔබට හමුවනු ඇත.<ref>{{cite web |title=article in French on Burkinabe Zoom-kom |url=http://sinotables.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1217:lhumeur-de-dom-zoom-kom-la-boisson-star-des-burkinabes&catid=48:encontinu-secondtwo-droite}}</ref> === සිනමාව === බුර්කිනා ෆාසෝ සිනමාව බටහිර අප්‍රිකානු සහ අප්‍රිකානු චිත්‍රපට කර්මාන්තයේ වැදගත් කොටසකි.<ref>Spaas, Lieve (2000) "Burkina Faso," in ''The Francophone Film: A Struggle for Identity,'' pp.&nbsp;232–246. Manchester: Manchester University Press, {{ISBN|0719058619}}.</ref> 1969 දී චිත්‍රපට සතියක් ලෙස දියත් කරන ලද FESPACO (Festival Panafricain du Cinéma et de la Télévision de Ouagadougou) චිත්‍රපට උළෙල පිහිටුවීමත් සමඟ අප්‍රිකානු සිනමාවට බුර්කිනාගේ දායකත්වය ආරම්භ විය. රටේ බොහෝ සිනමාකරුවන් ජාත්‍යන්තරව ප්‍රසිද්ධ වී ඇති අතර ජාත්‍යන්තර ත්‍යාග දිනා ඇත. වසර ගණනාවක් තිස්සේ පැනෆ්‍රිකානු චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින්ගේ සම්මේලනයේ (FEPACI) මූලස්ථානය ඔවාගඩෝගු හි පැවති අතර, 1983 දී ජනාධිපති සංකරාගේ උද්යෝගිමත් සහයෝගය සහ අරමුදල් මගින් අකර්මණ්‍ය වූ කාල පරිච්ඡේදයකින් ගලවා ගන්නා ලදී. (2006 දී FEPACI හි ලේකම් කාර්යාලය දකුණු අප්‍රිකාවට සංක්‍රමණය විය, නමුත් සංවිධානයේ මූලස්ථානය තවමත් ඔවාගඩෝගු හි ඇත.) බුර්කිනා ෆාසෝ හි හොඳම අධ්‍යක්ෂවරුන් අතර ගැස්ටන් කබෝරේ, ඉඩ්‍රිසා ඔවුඩ්රෝගෝ සහ ඩැනි කූයාතේ වේ.<ref>Turégano, Teresa Hoefert (2005) ''African Cinema and Europe: Close-Up on Burkina Faso'', Florence: European Press Academic, {{ISBN|888398031X}}.</ref> බුර්කිනා විසින් ලෙස් බොබොඩියුෆ් වැනි ජනප්‍රිය රූපවාහිනී කතා මාලා නිෂ්පාදනය කරයි. ඔඩ්‍රෝගෝ, කබෝරේ, යාමියෝගෝ සහ කූයාතේ වැනි ජාත්‍යන්තරව ප්‍රසිද්ධ චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින් ජනප්‍රිය රූපවාහිනී කතා මාලා නිෂ්පාදනය කරයි. === ක්‍රීඩා === [[File:Burkina_team.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Burkina_team.png|දකුණ|thumb|බුර්කිනා ෆාසෝ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම තරඟයක් අතරතුර සුදු ඇඳුමින් සැරසී සිටී]] බුර්කිනා ෆාසෝ හි ක්‍රීඩාව පුළුල්ව පැතිරී ඇති අතර පාපන්දු, පැසිපන්දු, පාපැදි, රග්බි සංගමය, අත්පන්දු, ටෙනිස්, බොක්සිං සහ සටන් කලාවන් ඇතුළත් වේ. පාපන්දු යනු බුර්කිනා ෆාසෝ හි වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වන අතර එය වෘත්තීයමය වශයෙන් සහ අවිධිමත් ලෙස රට පුරා නගර සහ ගම්වල ක්‍රීඩා කරයි. ජාතික කණ්ඩායම "Les Etalons" ("stallions") යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ යෙනෙන්ගා කුමරියගේ පුරාවෘත්ත අශ්වයා ගැන ය. 1998 දී බුර්කිනා ෆාසෝ විසින් අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානය සඳහා සත්කාරකත්වය ලබා දුන් අතර ඒ සඳහා බොබෝ-ඩියුලස්සෝ හි ඔම්නිස්පෝර්ට් ක්‍රීඩාංගනය ඉදි කරන ලදී. බුර්කිනා ෆාසෝ 2013 දකුණු අප්‍රිකාවේ පැවති අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානයට සුදුසුකම් ලබා අවසන් මහා තරගයට පැමිණි නමුත් පසුව නයිජීරියාව හමුවේ ගෝල 0-1ක් ලෙස පරාජයට පත් විය. රට දැනට FIFA ලෝක ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල 53 වැනි ස්ථානයේ පසුවන අතර, ඔවුන් කිසි දිනක FIFA ලෝක කුසලානයකට සුදුසුකම් නොලබන නමුත් මෑත වසරවලදී දියුණුවක් පෙන්නුම් කර ඇත.<ref>{{cite web |title=The FIFA/Coca-Cola World Ranking |url=https://www.fifa.com/worldranking/rankingtable/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007050949/http://www.fifa.com/worldranking/rankingtable/index.html |archive-date=7 October 2011 |access-date=4 February 2017 |publisher=FIFA}}</ref> බාස්කට්බෝල් යනු පිරිමි සහ ගැහැණු යන දෙඅංශයෙන්ම බොහෝ ජනප්‍රියත්වය ලබන තවත් ක්‍රීඩාවකි.<ref>{{cite book|last=Keim|first=Marion|title=Sport and Development Policy in Africa – Results of collaborative study of selected country cases|publisher=SUN PRESS|date=2014|orig-year=1st pub. 2014|pages=206|chapter=COUNTRY PROFILE OF SPORT AND DEVELOPMENT – Sport and Popularity|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8jsrAwAAQBAJ&q=burkina+faso+most+popular+sport&pg=PA57|isbn=978-1-920689-20-9}}</ref> මහාද්වීපයේ ප්‍රධාන පැසිපන්දු ඉසව්ව වන ඇෆ්‍රොබාස්කට් සඳහා සුදුසුකම් ලැබූ විට රටේ පිරිමි ජාතික කණ්ඩායම එහි වඩාත්ම සාර්ථක වසර 2013 දී තිබුණි. 2020 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී, මලල ක්‍රීඩක හියුස් ෆැබ්රිස් සැන්ගෝ පිරිමි තුන් පිම්ම ඉසව්වෙන් ලෝකඩ පදක්කම දිනා ගනිමින් බුර්කිනා ෆාසෝගේ පළමු ඔලිම්පික් පදක්කම දිනා ගත්තේය.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/2021/08/05/hugues-fabrice-zango-burkina-faso-triple-jump-medal/|title=The thing about poignant triple-jump moments? They sneak up on you.|last1=Culpepper|first1=Chuck|date=5 August 2021|newspaper=The Washington Post|access-date=10 August 2021}}</ref> ක්‍රිකට් බුර්කිනා ෆාසෝහි ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාව ද වර්ධනය වෙමින් පවතින අතර ක්‍රිකට් බුර්කිනා ෆාසෝ සමාජ 10 ලීගයක් පවත්වාගෙන යයි.<ref>{{Cite web |date=13 December 2021 |title=Cricket in Francophone Africa: Report from Burkina Faso and Côte d'Ivoire |url=https://emergingcricket.com/insight/cricket-in-francophone-africa-report-from-burkina-faso-and-cote-divoire/ |access-date=25 January 2022 |website=Emerging Cricket |language=en-GB}}</ref> === සංගීතය === බුර්කිනා ෆාසෝ සංගීතයට විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 60 ක ජන සංගීතය ඇතුළත් වේ. ඔවාගඩෝගු අගනුවර කේන්ද්‍රගතව පිහිටා ඇති මොසි ජනතාව ජනගහනයෙන් 40%ක් වන අතර දකුණින් මොසි භාෂාවට සමීපව සම්බන්ධ ගුර් භාෂා කතා කරන ගුරුන්සි, ගුර්මා, දාගාබා සහ ලෝබි ජනගහනය වෙරළබඩ ප්‍රාන්ත දක්වා විහිදේ. උතුරු හා නැඟෙනහිර ප්‍රදේශවල සහේල්හි ෆුලානි ප්‍රමුඛ පෙළේ, දකුණේ සහ බටහිර ප්‍රදේශවල මැන්ඩේ භාෂා බහුලව දක්නට ලැබේ. ගුරුන්සි, ගුර්මා, දාගාබා සහ ලෝබි. බුර්කිනාබේ සාම්ප්‍රදායික සංගීතය අඛණ්ඩව දියුණු වී ඇති අතර සංගීත ප්‍රතිදානය බෙහෙවින් විවිධ වේ. ජනප්‍රිය සංගීතය බොහෝ දුරට ප්‍රංශ භාෂාවෙන් ඇත: බුර්කිනා ෆාසෝ තවමත් විශාල පෑන්-අප්‍රිකානු සාර්ථකත්වයක් නිපදවා නැත. === ජනමාධ්‍ය === [[File:Burkina_Faso_media_2010.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Burkina_Faso_media_2010.jpg|thumb|2010 දී බුර්කිනා ෆාසෝ හි ඔවාගඩෝගෝ හි කැමරා ශිල්පියෙකි]] ජාතියේ ප්‍රධාන මාධ්‍ය ආයතනය වන්නේ එහි රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබන ඒකාබද්ධ රූපවාහිනී සහ ගුවන්විදුලි සේවාව වන Radiodiffusion-Télévision Burkina (RTB) ය.<ref>{{cite web |title=Radiodiffusion-Télévision Burkina |url=http://www.rtb.bf/ |access-date=1 October 2009 |publisher=Rtb.bf}}</ref> RTB මධ්‍යම තරංග (AM) දෙකක් සහ FM සංඛ්‍යාත කිහිපයකින් විකාශනය කරයි. RTB වලට අමතරව, පුද්ගලික සතු ක්‍රීඩා, සංස්කෘතික, සංගීතය සහ ආගමික FM ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන ඇත. RTB 4.815 සහ 5.030 MHz මත 100 kW සම්ප්‍රේෂකයක් භාවිතා කරමින් ඔවාගඩෝගු අගනුවර සිට ප්‍රංශ භාෂාවෙන් ලොව පුරා කෙටි තරංග ප්‍රවෘත්ති විකාශනයක් (Radio Nationale Burkina) පවත්වාගෙන යයි.<ref>Radio Station World, ''[http://radiostationworld.com/locations/burkina_faso/ Burkina Faso: Governmental Broadcasting Agencies]''</ref> බුර්කිනා ෆාසෝ හි ස්වාධීන මාධ්‍ය සහ මාධ්‍ය වර්ධනය කිරීමට ගත් උත්සාහයන් අතරමැදි වී ඇත. 1998 දී ගවේෂණාත්මක මාධ්‍යවේදී නෝබට් සොන්ගෝ, ඔහුගේ සහෝදර අර්නස්ට්, ඔහුගේ රියදුරු සහ තවත් පුද්ගලයෙකු නාඳුනන ප්‍රහාරකයන් විසින් ඝාතනය කර සිරුරු පුළුස්සා දමන ලදී. අපරාධය කිසිදා විසඳුනේ නැත.<ref name="autogenerated2">Committee to Protect Journalists, [http://www.cpj.org/africa/burkina-faso/ ''Burkina Faso'']</ref> කෙසේ වෙතත්, ස්වාධීන විමර්ශන කොමිෂන් සභාවක් පසුව නිගමනය කළේ නෝබට් සොන්ගෝ දේශපාලන හේතූන් මත මරා දැමුවේ ජනාධිපති බ්ලේස් කොම්පාරේගේ සොහොයුරා වන ෆ්‍රැන්සුවා කොම්පාරේගේ රියදුරුවරයෙකු වූ ඩේවිඩ් ඔවුඩ්‍රෝගෝගේ මරණය සම්බන්ධයෙන් කළ විමර්ශන කටයුතු නිසා බවයි.<ref name="en.rsf.org">Reporters Sans Frontieres, ''[http://en.rsf.org/predator-what-s-happening-about-the-inquiry-into-norbert-zongo-s-death,2485.html What’s Happening About The Inquiry Into Norbert Zongo’s Death?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421082231/http://en.rsf.org/predator-what-s-happening-about-the-inquiry-into-norbert-zongo-s-death%2C2485.html|date=21 April 2014}}''</ref><ref name="Outrageous Denial of Justice">Reporters Sans Frontieres, ''[http://www.ifex.org/burkina_faso/2006/07/21/outrageous_denial_of_justice_in/ Outrageous Denial Of Justice]'' 21 July 2006</ref> 1999 ජනවාරියේදී, 1998 ජනවාරි මාසයේදී වධහිංසා පැමිණවීමෙන් මිය ගිය ඩේවිඩ් ඔවුඩ්‍රෝගෝගේ ඝාතනය සම්බන්ධයෙන් ෆ්‍රැන්සුවා කොම්පාරේට චෝදනා එල්ල විය. පසුව අභියාචනයකින් පසුව හමුදා අධිකරණයක් විසින් එම චෝදනා ඉවත් කරන ලදී. 2000 අගෝස්තු මාසයේදී, ඔවුඩ්රෝගෝ ඝාතනය සම්බන්ධයෙන් ජනාධිපතිවරයාගේ පුද්ගලික ආරක්ෂක අංශ සාමාජිකයන් පස් දෙනෙකුට (Regiment de la Sécurité Présidentielle, or RSP) චෝදනා එල්ල විය. RSP සාමාජිකයන් වන මාර්සෙල් කෆන්ඩෝ, එඩ්මන්ඩ් කෝමා, ඔසේනි යාරෝ සහනෝබට් සොන්ගෝ ඝාතනයේ සැකකරුවන් ලෙස විමර්ශනය කරන ලද අතර, ඔවුඩ්රෝගෝ නඩුවේ වරදකරුවන් වී දීර්ඝ සිර දඬුවම් නියම කරන ලදී.<ref name="en.rsf.org2">Reporters Sans Frontieres, ''[http://en.rsf.org/predator-what-s-happening-about-the-inquiry-into-norbert-zongo-s-death,2485.html What’s Happening About The Inquiry Into Norbert Zongo’s Death?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421082231/http://en.rsf.org/predator-what-s-happening-about-the-inquiry-into-norbert-zongo-s-death%2C2485.html|date=21 April 2014}}''</ref><ref name="Outrageous Denial of Justice2">Reporters Sans Frontieres, ''[http://www.ifex.org/burkina_faso/2006/07/21/outrageous_denial_of_justice_in/ Outrageous Denial Of Justice]'' 21 July 2006</ref> නෝබට් සොන්ගෝගේ මරණයෙන් පසු, සොන්ගෝ විමර්ශනය සහ මාධ්‍යවේදීන්ට සැලකීම සම්බන්ධයෙන් විරෝධතා කිහිපයක් රජයේ පොලිසිය සහ ආරක්ෂක අංශ විසින් වළක්වා හෝ විසුරුවා හරින ලදී. 2007 අප්‍රේල් මාසයේදී, ජනප්‍රිය ගුවන්විදුලි රෙගේ ධාරකයෙකු වන කරීම් සාමාට, රෙගේ ගීත ඇතුළත් රජයේ අසාධාරණය සහ දූෂණය පිළිබඳ විවේචනාත්මක විවරණ ඇතුළත් කර ඇත, ඔහුට මරණ තර්ජන කිහිපයක් එල්ල විය.<ref>IFEX, ''[http://www.ifex.org/burkina_faso/2007/04/30/radio_station_temporarily_pulls/ Radio Station Temporarily Pulls Programme After Host Receives Death Threats]'', 26 April 2007</ref> පසුව සාමාගේ පුද්ගලික මෝටර් රථය Ouaga FM පුද්ගලික ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථානයෙන් පිටතදී නාඳුනන විනාශකාරීන් විසින් පුළුස්සා දමන ලදී.<ref>FreeMuse.org, ''[http://freemuse.org/archives/928 Death threat against Reggae Radio Host] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426215002/http://freemuse.org/archives/928|date=26 April 2014}}'', 3 May 2007</ref> ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, මාධ්‍යවේදීන් ආරක්ෂා කිරීමේ කමිටුව (CPJ) ජනාධිපති කොම්පාරේ වෙත ලිපියක් යවමින්, රජය විවේචනය කළ බුර්කිනා ෆාසෝහි මාධ්‍යවේදීන්ට සහ ගුවන්විදුලි විචාරකයන්ට විද්‍යුත් තැපෑලෙන් මරණ තර්ජන යැවීම ගැන විමර්ශනය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය.<ref name="autogenerated22">Committee to Protect Journalists, [http://www.cpj.org/africa/burkina-faso/ ''Burkina Faso'']</ref> 2008 දෙසැම්බරයේදී, ඔවාගඩෝගු හි පොලිසිය, නොවිසඳුණු සොන්ගෝ ඝාතනය සම්බන්ධයෙන් නව විමර්ශනයක් ඉල්ලා සිටි විරෝධතා පා ගමනක නායකයින්ගෙන් ප්‍රශ්න කළේය. පෙළපාලි ගිය අය අතර බුර්කිනා ෆාසෝ හි මාධ්‍යවේදීන්ගේ සංගමයේ සභාපති ජීන් ක්ලෝඩ් මෙඩා ද විය.<ref>Keita, Mohamed, ''[http://cpj.org/blog/2008/12/burkina-faso-police-question-zongo-protesters.php#more Burkina Faso Police Question Zongo Protesters]'', Committee to Protect Journalists, 15 December 2008</ref> === සංස්කෘතික උත්සව සහ සිදුවීම් === සෑම වසර දෙකකට වරක්, මහාද්වීපයේ විශාලතම අප්‍රිකානු සිනමා උළෙල (පෙබරවාරි, ඔත්තේ වසර) වන ඔවාගඩෝගු (FESPACO) හි පැනෆ්‍රිකානු චිත්‍රපට සහ රූපවාහිනී උළෙල පවත්වයි. 1988 සිට සෑම වසර දෙකකට වරක් පවත්වනු ලබන, ජාත්‍යන්තර කලා හා අත්කම් ප්‍රදර්ශනය, ඔවාගඩෝගු (SIAO), චිත්‍ර සහ හස්ත කර්මාන්ත සඳහා අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම වැදගත් වෙළඳ ප්‍රදර්ශනයකි (ඔක්තෝබර් අග - නොවැම්බර් මුල, වසර පවා). එසේම සෑම වසර දෙකකට වරක්, ඔබ්රිටෙන්ගා පළාතේ ඔවාගඩෝගු සිට කිලෝමීටර් 35 (සැතපුම් 22) පමණ දුරින් පිහිටි අඩවියක Symposium de sculpture sur granit de Laongo පැවැත්වේ. බුර්කිනා ෆාසෝහි ජාතික සංස්කෘතික සතිය, එහි ප්‍රංශ නාමය වන La Semaine Nationale de la culture (SNC) මගින් වඩාත් ප්‍රචලිත, බුර්කිනා ෆාසෝහි වඩාත් වැදගත් සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම්වලින් එකකි. එය රටේ දෙවන විශාලතම නගරය වන බොබෝ ඩියුලස්සෝ හි සෑම වසර දෙකකට වරක් පැවැත්වෙන ද්විවාර්ෂික උත්සවයකි. සාම්ප්‍රදායික වෙස් මුහුණු සැමරීමේ ජාත්‍යන්තර උත්සවය ජාත්‍යන්තර ඩෙස් මාස්ක් එට් ඩෙස් ආර්ට්ස් (ෆෙස්ටිමා) සෑම වසර දෙකකට වරක් ඩෙඩොගු හිදී පැවැත්වේ. == යොමු කිරීම්== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|colwidth=30em}}{{අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍ය සහ යැපෙන භූමි ප්‍රදේශ ලැයිස්තුව}} [[ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්]] [[ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය]] a5igarqcjxeiqs5axxt95jmic667sjg විකිපීඩියා:කෝපි කඩේ (miscellaneous) 4 23867 799271 797793 2026-09-12T19:06:49Z Οἶδα 76576 /* ෆිල්මි */ Reply 799271 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Villagepumppages|Miscellaneous|The '''miscellaneous''' section of the කෝපි කඩේ is used to post messages that do not fit into any other category. Please post on the [[Wikipedia:කෝපි කඩේ (policy)|policy]], [[Wikipedia:කෝපි කඩේ (technical)|technical]], or [[Wikipedia:කෝපි කඩේ (proposals)|proposals]] pages, or - for assistance - at the [[Wikipedia:Help desk|help desk]], rather than here, if at all appropriate. For general knowledge questions, please use the [[WP:RD|reference desk]].|WP:VPM}}<!-- -->__NEWSECTIONLINK__<!-- -->{{පරිශීලක:MiszaBot/config |archive = විකිපීඩියා:කෝපි කඩේ (miscellaneous)/Archive %(counter)d |algo = old(26w) |counter = 15 |maxarchivesize = 50T |archiveheader = {{විකිපීඩියා:කෝපි කඩේ/සංරක්ෂිත ශීර්ෂකය}} |minthreadsleft = 20 }}<!-- -->{{cent}}__TOC__ {{Clear}} {{anchor|below_toc}} </noinclude> [[Category:Non-talk pages that are automatically signed]] [[Category:විකිපීඩියා දැන්වීම්පුවරු|{{PAGENAME}}]] == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite2&oldid=26055343 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 ජනවාරි 2024 (යූටීසී) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 ජනවාරි 2024 (යූටීසී) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ජනවාරි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ජනවාරි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:24, 12 පෙබරවාරි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 මාර්තු 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 2024: Call for candidates and call for questions * June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5] * June-August 2024: Campaign period * End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period * October–November 2024: Background check of selected candidates * Board's Meeting in December 2024: New trustees seated Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan. '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]]. Best regards, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 12 මාර්තු 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 අප්‍රේල් 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 මැයි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:26, 22 මැයි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:15, 3 ජූනි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hi everyone, The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading. '''What is the Wikimedia Movement Charter?''' The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. '''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”''' Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote. '''Movement Charter ratification vote''' Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta. If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:45, 11 ජූනි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:52, 25 ජූනි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:46, 8 ජූලි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 10 ජූලි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 17:52, 18 ජූලි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == වික්ෂනරි පරිපාලක ඡන්ද විමසීම == වික්ෂනරිය තුළ, නව පරිපාලක ඡන්ද විමසීම ගැන ඔබ දැනුවත් ද? 2024-07-31 දිනෙන් අවසන් වන ඡන්ද විමසීමක් මේ මොහොතේ දී ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතියි. ඔබට මෙම ව්‍යාපෘතිය තුළ ගිණුමක් පවතියි නම්, හැකි ඉක්මනින් ඡන්ද විමසීම් පිටුව වෙත යන්න. * [[:wikt:si:වික්ෂනරි:පරිපාලකවරු#Lee]] ඔබගේ සහාය හෝ විරුද්ධත්වය ප්‍රකාශ කරන්න. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 07:03, 24 ජූලි 2024 (යූටීසී) :සිහි කැඳවීම: මෙම ඡන්ද විමසීම ක්‍රියාත්මක වන්නේ තව දින තුනක් (3) පමණි. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 03:47, 28 ජූලි 2024 (යූටීසී) == විකිපොත් පරිපාලක ඡන්ද විමසීම == විකිපොත් තුළ, නව පරිපාලක ඡන්ද විමසීම ගැන ඔබ දැනුවත් ද? 2024-07-31 දිනෙන් අවසන් වන ඡන්ද විමසීමක් මේ මොහොතේ දී ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතියි. ඔබට මෙම ව්‍යාපෘතිය තුළ ගිණුමක් පවතියි නම්, හැකි ඉක්මනින් ඡන්ද විමසීම් පිටුව වෙත යන්න. * [[:b:si:විකිපොත්:පරිපාලකවරු#Lee]] ඔබගේ සහාය හෝ විරුද්ධත්වය ප්‍රකාශ කරන්න. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 03:25, 25 ජූලි 2024 (යූටීසී) :සිහි කැඳවීම: මෙම ඡන්ද විමසීම ක්‍රියාත්මක වන්නේ තව දින තුනක් (3) පමණි. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 03:47, 28 ජූලි 2024 (යූටීසී) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:48, 27 ජූලි 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:31, 6 අගෝස්තු 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 23:19, 22 අගෝස්තු 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:06, 2 සැප්තැම්බර් 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 12:14, 3 සැප්තැම්බර් 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 18:58, 27 සැප්තැම්බර් 2024 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 ඔක්තෝබර් 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 16 ඔක්තෝබර් 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 ඔක්තෝබර් 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 නොවැම්බර් 2024 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Sinhalese Wikipedia == {{Int:Hello}} Sinhalese Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Sinhalese Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[ගොනුව:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[ගොනුව:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|talk]]) 04:18, 28 නොවැම්බර් 2024 (යූටීසී) == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28074658 --> == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 22:15, 21 ජනවාරි 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ජනවාරි 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 02:36, 29 ජනවාරි 2025 (යූටීසී) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 02:36, 29 ජනවාරි 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 පෙබරවාරි 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:29, 22 පෙබරවාරි 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 මාර්තු 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:56, 13 මාර්තු 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 අප්‍රේල් 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 අප්‍රේල් 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 අප්‍රේල් 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 අප්‍රේල් 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 අප්‍රේල් 2025 (යූටීසී)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|සාකච්ඡාව]])</bdi> 22:07, 15 මැයි 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 මැයි 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 03:08, 28 මැයි 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|සාකච්ඡාව]]) 16:47, 29 මැයි 2025 (යූටීසී)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Help needed with translating User Interface message strings == Hello Wikimedians I hope this message finds you well! We have some User Interface message strings that need your help to be translated into Sinhala. Right now, they're at 0 percent, and it would be fantastic to get them fully localized. @[[පරිශීලක:BuddhikaW88|BuddhikaW88]], @[[පරිශීලක:IDB.S|IDB.S]] and @[[පරිශීලක:Lee|Lee]], thank you for all your contributions in this Wikipedia. Maybe you are interested in volunteering to translate the message strings, and anyone else interested in jumping in and lending a hand. Below is the link for the message strings on translatewiki: * [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-contenttranslation-automatic-translation&language=si&filter=%21translated&action=translate https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-contenttranslation-automatic-translation&language=el&filter=%21translated&action=translate] If you haven’t used [https://translatewiki.net/ translatewiki.net] before, no worries! Here’s what you need: * A good grasp of both English and Sinhala. * A TranslateWiki account (your wiki account won’t work here, but you can easily create one with your existing Wiki details, so you don’t have to remember anything new). * A willingness to follow some simple instructions! Once you’ve got your account set up, you’ll need to translate a few random messages for the site to authenticate your knowledge of the language. After that, you can dive right into the translations using the links above. Thanks so much for helping! If you have any questions or need help, let me know. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|talk]]) 06:34, 7 ජූනි 2025 (යූටීසී) :Last time I tried working with translatewiki, it was 2021-04-08, and I couldn't do it. I asked for help in my talk page, but nobody was there. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 06:39, 7 ජූනි 2025 (යූටීසී) ::Sorry about not getting the help you needed to get started. You can check out [[mediawikiwiki:Help:Extension:Translate/Translation_example|this resource]] and see if it will help. You can also ask a specific person, User: BuddhikaW88, for help directly. Thank you! [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|talk]]) 23:21, 9 ජූනි 2025 (යූටීසී) :::Thanks. I'll try one more time then. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 06:21, 10 ජූනි 2025 (යූටීසී) :Thank you so much, @[[පරිශීලක:BuddhikaW88|BuddhikaW88]]! I truly appreciate your swift work on this. [[:el:Χρήστης:UOzurumba_(WMF)|UOzurumba (WMF)]] [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|talk]]) 23:23, 9 ජූනි 2025 (යූටීසී) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 ජූනි 2025 (යූටීසී) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 17:44, 17 ජූනි 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 ජූනි 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 අගෝස්තු 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 04:48, 9 ඔක්තෝබර් 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 ඔක්තෝබර් 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 ඔක්තෝබර් 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 නොවැම්බර් 2025 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 13:21, 18 ජනවාරි 2026 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ජනවාරි 2026 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Scholarship Applications Open for WikiConference India 2026 == Hello everyone, Scholarship applications are now open for WikiConference India 2026. The conference will take place from 4th to 6th September 2026 in Kochi, India. WikiConference India brings together Wikimedians, community organizers, and contributors from across India, South Asia, and beyond. It is a space to connect, learn, share experiences, and collaborate on strengthening the free knowledge movement. If you are an active contributor to Wikimedia projects or involved in community activities, you are encouraged to apply for the scholarship. Detailed announcement is [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|'''here''']]. 🙂 Application deadline: [15th April 2026 11:59 p.m. IST] Application link: [[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform?usp=header application link]] More information: [<nowiki/>[[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|Meta page link]]] Please feel free to share this announcement with others in your community. Thank you. WikiConference India 2026 Organising Team [[User:Athulvis|Athulvis]] ([[User talk:Athulvis|talk]]) 06:41, 9 අප්‍රේල් 2026 (යූටීසී) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 00:58, 26 අප්‍රේල් 2026 (යූටීසී) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 මැයි 2026 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 23:21, 2 ජූනි 2026 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-04_Wikipedias&oldid=30626143 --> == ෆිල්මි == ෆිල්මි යන්න පෙරදී මෙම ව්‍යාපෘතිය තුළ භාවිතා වූ යෙදුමක්. එයට අදාළ ප්‍රවර්ග හිස් කොට මකා දැමීම වෙනුවට ඒවා වෙනස් කරන්නේ නම් පැහැදිලි paper trail එකක් ඉතිරි කිරීම අවශ්‍යයි. මෙම වෙනස් කිරීමට අදාළ සාකච්ඡාවක් සිදු වූ ස්ථානය සොයා දිය හැකි ද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 04:00, 21 ජූනි 2026 (යූටීසී) :ඔව්. මෙම වෙනස්කිරීමට අදාළ සාකච්ඡාව ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ මෙහි ඇත: :[[:en:Talk:Indian film music#Requested_move_10_May_2026]] :එම සාකච්ඡාවේදී "Filmi" යන්න සමස්ත ඉන්දීය චිත්‍රපට සංගීතය සඳහා භාවිත වන නාමයක් නොවන බවත්, එය බොහෝවිට බොලිවුඩ්/හින්දි චිත්‍රපට සංගීතය සඳහා භාවිත වන යෙදුමක් බවත් පෙන්වා දෙන ලදී. ඒ අනුව ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ "Filmi" ලිපිය "Indian film music" ලෙස ගෙන යන ලදී. :සිංහල විකිපීඩියාවේ මෙම ප්‍රවර්ගය පැරණි ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියා වර්ගීකරණය අනුගමනය කරමින් නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. එබැවින් මෙය ස්වාධීනව ස්ථාපිත වූ දේශීය වර්ගීකරණයක් නොව, ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ වසර ගණනාවක් පැවති නාමකරණ/විෂය පථ දෝෂයක් අනුකරණය කිරීමක් ලෙස මම සලකමි. මගේ වෙනස්කිරීමේ අරමුණ වූයේ එම උරුම වූ දෝෂය නිවැරදි කිරීමයි. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 04:51, 21 ජූනි 2026 (යූටීසී) ::ඒ කියන්නේ සරළව, සිංහල විකිපීඩියාව තුළ අදාළ කරුණ සඳහා සාකච්ඡාවක් සිදු වී නැති බව ද? -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 15:34, 21 ජූනි 2026 (යූටීසී) :::නැත, මෙම වෙනස්කිරීම සම්බන්ධයෙන් සිංහල විකිපීඩියාව තුළ වෙනම සාකච්ඡාවක් සිදු වී නැත. :::කෙසේ වෙතත්, මාගේ අදහස වන්නේ මෙය සිංහල විකිපීඩියාව තුළ ස්වාධීනව සංවර්ධනය වූ වර්ගීකරණයක් නොවන බවයි. ප්‍රවර්ගය නිර්මාණය කළ අවස්ථාවේදී ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ තිබූ වර්ගීකරණය සෘජුව අනුකරණය කර ඇති බව පෙනේ. එබැවින් එම වර්ගීකරණයේ නාමකරණ හෝ විෂය පථ ගැටලුවක් පසුව හඳුනාගෙන නිවැරදි කර ඇත්නම්, එම දෝෂය සිංහල විකිපීඩියාවට පිටපත් වී තිබීම පමණින් එය නිවැරදි වර්ගීකරණයක් බවට පත් නොවේ. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 18:10, 21 ජූනි 2026 (යූටීසී) ::::{{reply to|Lee}} මම [[:ප්‍රවර්ගය:ෆිල්මි]] ගීත ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළේත් මේ හේතුව නිසාමයි. එය ස්වාධීන ප්‍රවර්ගයක් ලෙස පවත්වාගෙන යාමට අවශ්‍ය වෙනස් විෂය පථයක් එයට නොමැත. ::::"ෆිල්මි" යන්න හින්දි/බොලිවුඩ් චිත්‍රපට සංගීතය අදහස් කරන ලෙස ගන්නේ නම්, එය දැනටමත් පවතින [[:ප්‍රවර්ගය:හින්දි-භාෂා චිත්‍රපට සඳහා රචිත ගීත]] සමඟ අතිරික්ත (duplicate) ප්‍රවර්ගයක් වේ. ::::අනෙක් අතට, "ෆිල්මි" යන්න සමස්ත ඉන්දියානු චිත්‍රපට සංගීතය අදහස් කරන ලෙස අර්ථ දක්වන්නේ නම්, එය [[:ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියානු චිත්‍රපට සඳහා රචිත ගීත]] සමඟ අතිරික්ත වේ. ::::නමුත්, මා කලින් සඳහන් කළ පරිදි, "Filmi" යන්න සමස්ත ඉන්දියානු චිත්‍රපට සංගීතය සඳහා භාවිත වන නාමයක් නොවන බව පසුව ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේද පිළිගෙන එම නාමකරණය නිවැරදි කර ඇත. ඒ අනුව "ෆිල්මි" යන්න එම අර්ථයෙන් භාවිත කිරීම, ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ තිබූ එම පැරණි දෝෂයම නැවත පවත්වාගෙන යාමක් වනු ඇත. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 22:17, 28 ජූනි 2026 (යූටීසී) :::::@[[පරිශීලක:Οἶδα|Οἶδα]], ඔබ එසේ සිතූ පමණින් එය පරම සත්‍ය වන්නේ නැත. මෙම විකිපීඩියාවට වෙනත් විකිපීඩියාවක සාකච්ඡාවක් අදාළ නොවේ. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 14:19, 29 ජූනි 2026 (යූටීසී) ::::::{{reply to|Lee}} එය තරමක් නොසැලකිලිමත් පිළිතුරක් ලෙස මට පෙනේ. විකිපීඩියාවේ අරමුණ වන්නේ විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රවලින් තහවුරු වන කරුණු නිවැරදිව නිරූපණය කිරීමයි. වෙනත් විකිපීඩියා ව්‍යාපෘතියක සාකච්ඡාව අපට බැඳීම් ඇති නොකරන බව සැබෑ වුවත්, එයින් එහි ඉදිරිපත් කර ඇති තර්ක හෝ ඒවාට පදනම් වූ මූලාශ්‍ර නොසලකා හැරිය යුතු බවක් අදහස් නොවේ. මෙහි මූලික ප්‍රශ්නය වන්නේ "ෆිල්මි" යන්න විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රවල භාවිත වන්නේ කුමන අර්ථයෙන්ද යන්නයි. ඒ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු නොදී "එය වෙනත් විකිපීඩියාවක සාකච්ඡාවක්" යැයි පැවසීමෙන්, නාමකරණයේ නිවැරදිභාවය පිළිබඳ මූලික කරුණ මඟහැරී යයි. ::::::මගේ තර්කය ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ සාකච්ඡාව මත රඳා පවතින්නේ නැහැ. එම සාකච්ඡාව යොමු කළේ "Filmi" යන්න පිළිබඳ ඉදිරිපත් කර ඇති තර්ක සහ මූලාශ්‍ර පෙන්වීම සඳහායි. ප්‍රධාන ප්‍රශ්නය ඉතා සරලයි. "ෆිල්මි ගීත" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? එය හින්දි/බොලිවුඩ් චිත්‍රපට ගීත නම්, ප්‍රවර්ගය:හින්දි-භාෂා චිත්‍රපට සඳහා රචිත ගීත දැනටමත් පවතී. එය සමස්ත ඉන්දියානු චිත්‍රපට ගීත නම්, ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියානු චිත්‍රපට සඳහා රචිත ගීත දැනටමත් පවතී. ඒ අනුව "ෆිල්මි ගීත" යන්න සඳහා ස්වාධීන විෂය පථයක් පෙන්වා දිය නොහැකි නම්, එම ප්‍රවර්ගය අතිරික්ත ප්‍රවර්ගයක් බවට පත්වේ. ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාව එය පිළිගත්තද නැද්ද යන්නෙන් එම තර්කයේ වලංගුභාවය වෙනස් නොවේ. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 16:57, 29 ජූනි 2026 (යූටීසී) :::::::@[[පරිශීලක:Οἶδα|Οἶδα]], ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාවේ සාකච්ඡාව අපට අදාළ ද, නැත් ද, යන වග තීරණය කිරීමට සිංහල ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රජාවට, තමන් වෙනුවෙන් තීරණය ගැනීමට අයිතියක් ඇත. එය පැහැර ගැනීමට ඔබට කිසිම අයිතියක් නොමැත. කරුණාකර පළමුව ප්‍රජාවෙන් අදාළ සාකච්ඡාව පිළිබඳව විමසා කටයුතු කරන්න. -- [[User:Lee|Lee]] ([[User talk:Lee|talk]]) 09:53, 30 ජූනි 2026 (යූටීසී) ::::::::{{reply to|Lee}} ප්‍රජාවට මේ පිළිබඳව සාකච්ඡා කර තීරණයක් ගැනීමේ අයිතියක් නැතැයි මා කිසිදු අවස්ථාවක පවසා නැත. එබැවින් මා එවැනි අයිතියක් "පැහැර ගෙන" ඇති බවට කරන ප්‍රකාශය කුමන කරුණක් මත පදනම් වී ඇත්දැයි මට පැහැදිලි නැත. ::::::::මා කළේ, [[විකිපීඩියා:නිර්භීත වන්න]] මාර්ගෝපදේශයට අනුකූලව, අතිරික්ත ප්‍රවර්ගයක් ලෙස මා සැලකූ ප්‍රවර්ගයක් නිවැරදි කිරීමට නිර්භීත සංස්කරණයක් කිරීමයි. මාගේ තර්කය ආරම්භයේ සිටම එකම එකකි: ප්‍රවර්ගය:ෆිල්මි ගීත ස්වාධීන විෂය පථයක් නොමැති අතර, "ෆිල්මි" යන්න කෙසේ අර්ථ දක්වන්නේද යන්න අනුව එය දැනටමත් පවතින ප්‍රවර්ග දෙකෙන් එකක් සමඟ අතිරික්ත වේ. ඔබ එම සංස්කරණය ප්‍රතිවර්තනය කළ බැවින්, එය වැරදි බවට හේතුවක් ඔබ සතුව තිබිය යුතුය. එහෙත් මේ දක්වා ඔබ ඉදිරිපත් කර ඇත්තේ මාගේ තර්කයට පිළිතුරක් නොව, මා නොපැවසූ අදහස් මා වෙත ආරෝපණය කරන ප්‍රකාශ කිහිපයක් පමණි. "ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියාව අපට අදාළ නොවේ" යන්නෙන් හෝ "ප්‍රජාවට තීරණය කිරීමේ අයිතිය ඇත" යන්නෙන් "ෆිල්මි" යන්න සඳහා ස්වාධීන විෂය පථයක් පවතින බව තහවුරු වන්නේ නැත. එම නිසා, දැන් අවශ්‍ය වන්නේ එවැනි ප්‍රකාශ නොව, "ෆිල්මි" යන්න සමස්ත ඉන්දියානු චිත්‍රපට ගීත සඳහා හෝ දැනට පවතින ප්‍රවර්ගවලින් වෙනස් ස්වාධීන විෂය පථයක් සඳහා භාවිත වන බව පෙන්වන විශ්වාසදායක ප්‍රධාන ධාරාවේ මූලාශ්‍ර ඉදිරිපත් කිරීමයි. එවැනි සාක්ෂි තිබේ නම් ඒවා සලකා බැලීමට මම සූදානම්. එසේ නොමැති නම්, මා ඉදිරිපත් කළ තර්කයට සෘජුව පිළිතුරු දිය යුතුය. මාගේ සැබෑ තර්කය සාකච්ඡා කිරීම වෙනුවට, මා නොපැවසූ අදහස් මා වෙත ආරෝපණය කර ඒවාට පිළිතුරු දීමෙන් අනවශ්‍ය ලෙස මෙම සාකච්ඡාව දිග්ගැස්සෙන අතර, එය සැමගේම කාලය අපතේ යැවීමකි. කරුණාකර එය නතර කර, මා ඉදිරිපත් කළ සැබෑ තර්කයට පිළිතුරු දෙන්න. ඔය ඇති. ::::::::එම සංස්කරණය පිළිබඳව විරුද්ධ අදහසක් මතු වූ බැවින් දැන් ඒ පිළිබඳ සාකච්ඡාව සිදුවෙමින් පවතී. එය විකිපීඩියාවේ සාමාන්‍ය ක්‍රියාදාමයයි. අවසානයේ, මෙම සාකච්ඡාවෙන් ප්‍රතිඵලයක් බලාපොරොත්තු වෙමි. මාගේ සංස්කරණය අභියෝගයට ලක් කර ඇති බැවින්, "ෆිල්මි" යන්නෙහි විෂය පථය සහ මෙම ප්‍රවර්ගයේ අවශ්‍යතාව පිළිබඳව ප්‍රජාව සාකච්ඡා කර නිගමනයකට පැමිණිය යුතුය. අදහස් කිහිපයක් හුවමාරු වී එතැනින්ම කාරණය නතර වීමෙන් ගැටලුව විසඳෙන්නේ නැත. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 16:11, 30 ජූනි 2026 (යූටීසී) {{od}} මාසයකට ආසන්න කාලයක් ගත වී ඇතත්, "ෆිල්මි" යන්න මෙම ප්‍රවර්ගවලින් වෙනස් ස්වාධීන විෂය පථයක් ඇති යෙදුමක් බව පෙන්වන විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් හෝ, ඒ පිළිබඳ ඉදිරිපත් කළ තර්කයට සෘජු පිළිතුරක් හෝ තවමත් ඉදිරිපත් වී නොමැත. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 21:35, 27 ජූලි 2026 (යූටීසී) :මාස දෙකකට ආසන්න කාලයක් ගත වී ඇතත්, මා ඉදිරිපත් කළ තර්කයට කිසිදු ප්‍රතිවිරෝධී තර්කයක් හෝ මූලාශ්‍රයක් ඉදිරිපත් වී නැහැ. එසේ තිබියදී මගේ සංස්කරණය ප්‍රතිවර්තනය කර තවදුරටත් එය එසේම පවත්වාගෙන යාමට කිසිදු සාධාරණීකරණයක් ඉදිරිපත් වී නැහැ. Lee මේ වන විට විකි-විවේකයක සිටින බැවින්, මෙම කරුණ විකිපීඩියා ප්‍රතිපත්ති අනුව සලකා බලා නිවැරදි ක්‍රියාමාර්ගයක් ගන්නා ප්‍රජා සාමාජිකයෙකු ඉදිරිපත් වනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වෙමි. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 20:19, 18 අගෝස්තු 2026 (යූටීසී) ::@[[පරිශීලක:Lee|Lee]]: ඔබ විසින් [[:ප්‍රවර්ගය:ෆිල්මි ගායන ශිල්පීන්]] නිර්මාණය කිරීමෙන් මෙම ගැටලුව විසඳෙන්නේ නැත. මා මුල් සංස්කරණය නැවත සිදු කර, අදාළ ප්‍රවර්ගය මකාදැමීම සඳහා නම් කිරීමෙන් දින දෙකකට පසුව එම උපප්‍රවර්ගය නිර්මාණය කර තිබීමෙන් පෙනී යන්නේ, මා මතු කළ මූලික විරෝධයට පිළිතුරක් ඉදිරිපත් කරනවා වෙනුවට එම විරෝධයට අදාළ වන වර්ගීකරණය තවත් එක් මට්ටමකට පුළුල් කර ඇති බවයි. "ෆිල්මි ගායන ශිල්පීන්" යන්න ස්වාධීන ප්‍රවර්ගයක් වීමට නම්, පළමුව "ෆිල්මි" යන්න එවැනි ගායන ශිල්පීන් හඳුනාගැනීම සඳහා භාවිත වන නිශ්චිත හා මූලාශ්‍රගත වර්ගීකරණ යෙදුමක් බව පෙන්විය යුතුය. එවැනි භාවිතයක් හෝ ස්වාධීන විෂය පථයක් පෙන්වන විශ්වාසදායක මූලාශ්‍රයක් ඉදිරිපත් කර නොමැති තත්ත්වයකදී, "ෆිල්මි ගායන ශිල්පීන්" යන නමින් උපප්‍රවර්ගයක් නිර්මාණය කිරීමෙන් සිදුවන්නේ මා පෙන්වා දී ඇති මූලික ගැටලුවම තවත් ප්‍රවර්ගයකට පුළුල් කිරීම පමණි. එබැවින් මෙම උපප්‍රවර්ගය නිර්මාණය කිරීම, මූලික ප්‍රවර්ගය පවත්වාගෙන යාම සඳහා සාධාරණීකරණයක් නොවන අතර, මා මතු කළ විෂය පථය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයටද පිළිතුරක් නොවේ. මෙහිදී ඔබ සිතාමතාම කරන්නේ කුමක්දැයි පැහැදිලියි; ඔබගේ ස්ථාවරය සාධාරණීකරණය කරන කිසිදු සාක්ෂියක් ඉදිරිපත් නොකර, මතභේදයට ලක්ව ඇති ප්‍රවර්ගය මෙලෙස බලහත්කාරයෙන් පවත්වාගෙන යාම කිසිසේත්ම සුදුසු හෝ පිළිගත හැකි ක්‍රියාමාර්ගයක් නොවේ. [[User:Οἶδα|Οἶδα]] ([[User talk:Οἶδα|talk]]) 19:06, 12 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|සාකච්ඡාව]])</bdi> 17:11, 23 ජූනි 2026 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 ජූනි 2026 (යූටීසී) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 ජූලි 2026 (යූටීසී) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Daniel Kondo පිළිබඳ පරිශීලක කෙටුම්පත සමාලෝචනය කිරීම == ආයුබෝවන්. මම පරිශීලක අවකාශයේ ලිපි කෙටුම්පතක් සකස් කළෙමි: [[පරිශීලක:Daniel Kondo/Daniel Kondo]]. මෙම විෂයය මා සමඟ සම්බන්ධ බැවින්, ප්‍රධාන ලිපි අවකාශයට කිසිදු ගෙනයාමකට පෙර ස්වාධීන සංස්කාරකයන් විසින් එහි මධ්‍යස්ථභාවය, විශ්වකෝෂීය වැදගත්කම, විශ්වාසනීය මූලාශ්‍ර, උනන්දුවේ ගැටුම සහ ජීවත්වන පුද්ගලයන් පිළිබඳ මාර්ගෝපදේශ සමඟ අනුකූලතාව පරීක්ෂා කර දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටිමි. ස්තූතියි. [[User:Daniel Kondo|Daniel Kondo]] ([[User talk:Daniel Kondo|talk]]) 20:46, 29 ජූලි 2026 (යූටීසී) 537cm7mmnxv4tyfsahuj5g7wxfwtcea ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය 0 35940 799299 781549 2026-09-13T05:49:43Z KSLwiki24 70498 /* මේවාද බලන්න */ 799299 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bus transit | name = ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය (ශ්‍රීලංගම) | logo = SLTB logos.JPG | logo_size = 150 | parent = | founded = 1958 ජනවාරි 1, ''ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය'' ලෙස | headquarters = [[නාරාහේන්පිට]], [[කොළඹ]], [[ශ්‍රී ලංකාව]] | locale = | service_area = [[ශ්‍රී ලංකාව]] | routes = | hubs = මධ්‍යම බස් නැවතුම්පළ (CBS), [[පිට කොටුව]], කොළඹ | depots = | fleet = 6000+ <ref name:"Daily News">{{cite news|url=http://www.dailynews.lk/2011/01/06/news11.asp|title=Answer to rural area bus shortage |publisher=Daily News|accessdate=2011-01-06}}</ref> | ridership = | website = [http://www.sltb.lk/home.php ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය] }} '''ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය''' ( SLTB ) ( අතීත නාමය: '''ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය''', CTB ) යනු [[ශ්‍රී ලංකාව|ශ්‍රී ලංකාවේ]] මාර්ගස්ථ මගී ප්‍රවාහන රථ (බස්) සේවාව සපයන්නෙක් වේ. [[Image:Sri Lanka Bus.jpg|thumb|250px|ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලයට අයත් [[ටාටා]] 1510 වර්ගයේ බස් රථයක්]] ==සේවාවන්== {{main|බස් (ශටල්) මාර්ග අංක - ශ්‍රී ලංකා}} ==මේවාද බලන්න== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ ගමනාගමනය]] *[[ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්ස්සිට් ආයතනය]] ==ආශ්‍රිත== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} ==බාහිර සබැඳි== [[ප්‍රවර්ගය:ආණ්ඩුවට අයත් ප්‍රවාහන සේවා - ශ්‍රී ලංකා]] p5uduz3kn6xae6vbepfqcg59wcd0w9p ෆීෆා ලෝක කුසලාන 0 36572 799269 796663 2026-09-12T17:17:25Z Sayuru Athsara 59181 799269 wikitext text/x-wiki {{ශුද්ධපවිත්‍ර|date=සැප්තැම්බර් 2026|reason=මෙම ලිපියේ නොපවතින අධිසබැඳි සහ වැරදි පරිවර්තන අඩංගු වේ. ඒවා නිවැරදි කර, වඩාත් උචිත විශ්වකෝෂයකට සුදුසු සිංහල භාෂාවකින් ලියා සංස්කරණය කිරීම යෝග්‍ය වේ.}} [[ගොනුව:FIFA logo without slogan.svg|thumb|ෆීෆා (සම්මේලන පාපන්දු පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර ඒකාබද්ධ මණ්ඩලය) ලාංජණය]] '''ෆීෆා ලෝක කුසලානය''' හෝ සරල වශයෙන් '''පාපන්දු''' '''ලෝක කුසලානය''' යනු අන්තර්ජාතික [[සම්මේලන පාපන්දු]] තරඟාවලියකි. පාපන්දු ක්‍රීඩාවෙහි ගෝලීය අධිකාරිය වන්නාවූ '''[[ෆීෆා|සම්මේලන පාපන්දු පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර ඒකාබද්ධ මණ්ඩලය]]''' ([[ප්‍රංශ භාෂාව|ප්‍රංශ]]: ''Fédération Internationale de Football d'Association)'' නොහොත් [[FIFA|'''ෆීෆා''']] සාමාජික රජ්‍යයන්ගේ, ජ්‍යෙෂ්ඨ පිරිමි ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම් මෙම කුසලානය සඳහා තරග වැදෙනු ලබේ. 1942 සහ 1946 දී [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] නිසාවෙන් එය නොපැවැත්වුනු අවස්ථාවන්හිදී හැර, 1930 ප්‍රාරම්භක තරගාවලියෙහි පටන්, සෑම සිව්වසරකට වරක්ම මෙම ශූරතාවය පිරිනමුනු ලැබ ඇත. වත්මන් ශූරයන් වන්නේ [[2026 ෆිෆා ලෝක කුසලානය|2026 ෆීෆා ලෝක කුසලාන]] අවසන් මහා තරඟයේ [[2026 ෆිෆා ලෝක කුසලානයේ අවසාන මහා තරඟය|ජයග්‍රාහකයෝ]] වන [[ස්පාඤ්ඤය ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්පාඤ්ඤයේ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම]] යි. තරගාවලියෙහි සඳහා වර්තමානයෙහි පවතින තරග පැවැත්වීමේ ක්‍රමය අනුව මසක් පමණ කාලයක් තුල සත්කාරක ජාතියට (ජාතීන්ට) අයත් ස්ථාන තුල ශූරතා අභිධානය උදෙසා කණ්ඩායම් 32 ක් තරග වදිති &nbsp;– මෙම අවධිය බොහෝවිට හැඳින්වෙන්නේ ''ලෝක කුසලානය අවසන් තරග'' යනුවෙනි. සත්කාරක ජාතිය(න්) හා ඇතුළුව තරගාවලිය සඳහා සුදුසුකම් ලබන්නේ කුමන කණ්ඩායම් දැයි තීරණය කරනු වස් වර්තමානයේ තරගාවලිය පැවතෙන ප්‍රකාරයට අනුව මෙම අවසන් අවධියට පෙරාතුව තුන් අවුරුදු කාලයක් පුරා [[FIFA ලෝක කුසලානය සුදුසුකම් ලැබීම|සුදුසුකම් ලැබීමේ අවධියක්]] පැවැත්වෙයි. දැනට පවත්වා ඇති ලෝක කුසලානය තරගාවලී 19 දිනා ඇත්තේ ප්‍රභින්න ජාතික කණ්ඩායම් අටක් විසිනි. [[බ්‍රසීලයානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|බ්‍රසීලය]]<!--For consistency, British English is used throughout the article, which treats teams as plural nouns, e.g., "Brazil are" instead of "Brazil is".--> පස්වතාවක් ජයග්‍රහණය කර ඇති අතර, සැම තරගාවලියකදීම තරග වැදුනු එකම කණ්ඩායම ඔවුහූ වෙති. ලෝක කුසලානයේ අනෙකුත් ජයග්‍රාහකයන් වන්නේ ජයග්‍රහණ සතරක් සමග වන [[ඉතාලියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම |ඉතාලිය]]; ජයග්‍රහණ තුනක් සමග වන [[ජර්මානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ජර්මනිය]]; එකිනෙකා ජයග්‍රහණ දෙකක් සමග වන්නාවූ [[ආර්ජන්ටිනා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ආර්ජන්ටිනාව]] සහ එයට අමතරව ප්‍රාරම්භක ජයග්‍රාහකයන්ද වූ [[උරුගුවේ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|උරුගුවේ]]; සහ එකිනෙකා එක් ජයග්‍රහණයක් සමග වූ [[එංගලන්ත ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|එංගලන්තය]], [[ප්‍රංශ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ප්‍රංශය]], සහ [[ස්පාඤ්ඤ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්පාඤ්ඤය]] වෙති. ලෝකයේ වඩාත් පුළුල් ලෙසින් නරඹන්නාවූ ක්‍රීඩා ඉසව්ව ලෝක කුසලානය වෙයි; නිමානය කෙරුණු මිලියන 715.1 ක ජනකායක් [[ජර්මනිය|ජර්මනියේ]] පැවැත්වූ [[2006 FIFA ලෝක කුසලානය| 2006 FIFA ලෝක කුසලානයෙහි]] [[2006 FIFA ලෝක කුසලානයෙහි අවසන් තරගය |අවසන් තරගය]] නැරඹූහ.<ref name="2006coverage">{{උපන්‍යාස වෙබ් |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html |title=2006 FIFA වර්ල්ඩ් කප් බ්‍රෝඩ්කාස්ට් වයිඩර්, ලෝන්ගර් ඇන්ඩ් ෆර්දර් දෑන් එවර් බිෆෝර් |work=FIFA.com |publisher=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]] |accessdate=11 ඔක්තොම්බර් 2009}}</ref> ඊලඟ ලෝක කුසලාන තුන සඳහා සත්කාරකත්වය සපයනු ලබනු ඇත්තේ [[2014 FIFA ලෝක කුසලානය|2014දී]] [[බ්‍රසීලය]] විසින්, [[2018 FIFA ලෝක කුසලානය|2018දී]] [[රුසියාව]] විසින් සහ, [[2022 FIFA ලෝක කුසලානය|2022දී]] [[කටාර්]] විසින් වෙති. ==ඉතිහාසය== {{මූලික| FIFA ලෝක කුසලානයෙහි ඉතිහාසය}} ===පූර්ව ජාත්‍යන්තර තරගාවලී === ලෝක‍යේ ප්‍රථම ජාත්‍යන්තර පාපන්දු තරගය වූයේ [[ග්ලාස්ගෝ|ග්ලාස්ගෝහිදී]] 1872දී [[ස්කොට්ලන්ත ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|ස්කොට්ලන්තය]] සහ [[එංගලන්ත ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම|එංගලන්තය]] අතර පැවැති අභියෝගතා තරගය වන අතර,<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |url=http://www.englandfootballonline.com/Seas1872-00/1872-73/M0001Sco1872.html |title=ඉංග්ලන්ඩ් නැෂනල් ෆුට්බෝල් ටීම් මැච් No. 1 |publisher=ඉංග්ලන්ඩ් ෆුට්බෝල් ඔන්ලයින්|accessdate=19 නොවැම්බර් 2007}}</ref> එය 0–0 වශයෙන් ජය පරාජයකින් තොරව නිමාවට පත්විය. පළමු ජාත්‍යන්තර තරගාවලිය වූ [[බ්‍රිතාන්‍ය දේශීය ශූරතාව| බ්‍රිතාන්‍ය දේශීය ශූරතාවයෙහි]] ප්‍රාරම්භක අවධිය 1884දී පැවැත්විණි.<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් | url = http://www.soccerway.com/news/2007/November/22/british-pm-backs-return-of-home-nations-championship | title = බ්‍රිටිෂ් පීඑම් බැක්ස් රිටර්න් ඔෆ් හෝම් නේෂන්ස් චැම්පියන්ෂිප් | publisher = එජන්සි ෆ්‍රාන්ස් -ෆ්‍රෙස්සේ| accessdate = 16 දෙසැම්බර් 2007}}</ref> මෙම අවධියෙහිදී ක්‍රිඩාව [[මහා බ්‍රිතාන්‍යය සහ අයර්ලන්තය එක්සත් රාජධානිය|එක්සත් රාජධානියෙන්]] පිටත ක්‍රීඩාකෙරුනේ බොහෝ කලාතුරකිනි.{{උපහරණ ඇවැසිය |date=ජූලි 2010}} 20වන සියවසෙහි මුල් භාගය වන විට ලෝකයේ අනෙකුත් කොටස්වලද පාපන්දු ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවක් බවට පත්වෙද්දී, [[1900 ගිම්හාන ඔලිපිම්ක් තරග වලදී පාපන්දු |1900]] සහ [[1904 ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරග වලදී පාපන්දු |1904 ගිම්හාක ඔලිම්පික් තරග වලදී]] (තෙසේවෙතත්, අන්තර්ජාතික ඔලිම්පික් කමිටුව IOC විසින් ඒවායේ තරාතිරම පරකාරී ලෙසින් නිල ඉසව් ලෙසට අධිශ්‍රේණී ගත කෙරිණි), හා [[1906 ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරග වලදී පාපන්දු |1906 අන්තර්ස්ථාපිත ක්‍රීඩා තරග]] වලදී [[ආදර්ශන ක්‍රීඩාව|ආදර්ශන ක්‍රීඩාවක්]] ලෙසින් පැවැත්වූ අතර පදක්කම් පිළිනොගැන්වුන ලදි.<ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |first1=සොරෙන් |last1=එල්බෙක් |first2=කැරල් |last2=ස්ටොකෙමාන්ස් |url=http://www.rsssf.com/tableso/ol1906f.html |title=ඉන්ටර්මීඩියෙට් ගේම්ස් ඔෆ් දි IV. ඔලිම්පියාඩ් |publisher=[[rec.sport.soccer Statistics Foundation]] |date=26 ජූනි 2008}}</ref> 1904දී [[FIFA]] සංස්ථාපනය කිරීමෙන් පසුව, 1906දී ස්විට්ස්ර්ලන්තයේදී ඔලිම්පික් රාමුවෙන් ඔබ්බෙහි ජාතීන් අතර ජාත්‍යන්තර පාපන්දු තරගාවලියක් සංවිධානය කිරීමට එය උත්සාහ ගති. මෙම කාල සීමාව අන්තර්ජාතික පාපන්දු ක්‍රීඩාවේ මුල් අවධිය වන අතර FIFAහි නිල ඉතිහාසය තරඟයේ අසාර්ථකත්වය පිළිබඳ ව විස්තර කරයි. [[ලන්ඩනයේ]] පැවති [[1908දී ගිම්හාන ඔලිම්පික්]] වලදී පාපන්දු ක්‍රීඩාව නිල තරඟයක් බවට පත් විය. [[පාපන්දු සම්මේලනය]] සහ එංගලන්තයේ පාපන්දු පාලන ඒකකය විසින් ස්ංවිධානය කරන ලද මෙම ඉසව්ව [[ආධුනික]] ක්‍රීඩකයන් සඳහා පමණක් වූ අතර එය තරඟයකට වඩා දර්ශනයක් පමණක් විය. මෙහිදී බ්‍රිතාන්‍යයෝ [[රන් පදක්කම්]] හිමිකර ගත් හ. ඔවුහූ [[1912]]දී ස්විඩන පාපන්දු සම්මේලනය විසින් ස්ංවිධානය කරනු ලැබූ [[ස්ටොකෝම්]] හි පැවති තරඟාවලියෙන් ද මෙවැනිම ජයක් ලැබූහ. ඔලිම්පික් ඉසව්ව, ආධුනික කණ්ඩායම් අතර පමනක් පැවතීම නිසවෙන් [[තෝමස් ලිප්ටොන්]] විසින් 1909 දී [[Sir Thomas Lipton Trophy]] නමින් තරඟාවලියක් [[ටියුරින්]] නගරයේ පැවැත්වීමට ස්ංවිධානය කරන ලදී. මෙම Lipton තරඟාවලිය යනු විවිධ ජාතීන්ගෙන් පැමිණි පුද්ගලික සමාජ(ජාතික කණ්ඩායම් නොවේ) අතර පැවැත්වූ ශූරතාවයක් වන අතර සෑම අයෙක්ම තම ජාතිය නිරූපණය කලහ. මෙම තරඟය පළමු ලෝක කුසලානය ලෙස ද හැඳින්වූ අතර වඩාත් කීර්තිමත් ම සමාජ පැති ඉතාලියෙන්, ජර්මනියෙන් සහ ස්වීඩනයෙන් ඉස්මතු විය. නමුත් එංගලන්තයේ පාපන්දු සම්මේලනය මෙම තරඟය සමඟ හවුල් වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර වෘතිමය කණ්ඩායමක් යැවීමට පසුබට වූහ. එම නිසා Lipton [[දුර්හම් රාජ්‍යයේ]] ආධුනික ප්‍රදේශයක් වන [[බටහිර ඕක්ලන්තය]]ට එංගලන්තය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමට ආරාධනා කරන ලදී. [[බටහිර ඕක්ලන්තය]] තරඟාවලිය ජය ගත් අතර 1911දී ඔවුහූ සාර්ථක ලෙස කුසලානය රැගෙන පෙරළා ගියහ. තරඟ නීති වලට අනුව ඔවුන්ට සදහට ම Tropyය තබා ගැනීමට දෙන ලදී. 1914දී [[ඔලිම්පික් තරඟාවලිය]], "[[ආධුනිකයන්]] සඳහා වූ ලෝක පාපන්දු ශූරතාවය" ලෙස හඳුනා ගැනීමට එකඟ වූ අතර ඉසව්ව සඳහා වූ සියලුම වගකීම්ද භාර ගන්නා ලදී. මෙය ලෝකයේ ප්‍රථම මහද්වීප අතර පාපන්දු තරඟාවලියට මංසලසන ලද අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස [[1920 ගිම්හාන ඔලිම්පික්]]හි දී යුරෝපියානු කණ්ඩායම් 13ක් සමඟ [[ඊජිප්තුව]]න් තරඟ කළ අතර යුරෝපීය රටක් වන [[බෙල්ජියම]] ජය ගත් හ. [[1924]] සහ [[1928දී]] වූ ඉනික්බිති තරඟාවලි දෙකෙන් [[උරුගුවේ]] ජය ගන්නා ලදී. මේවා ප්‍රථම විවෘත ලෝක ශූරතා වන අතර FIFAහි වෘතීමය යුගය ආරම්භ කෙරුණේ 1924දී ය. [[ගොනුව:Estadiocentenario.JPG|thumb| right|[[Centenario Stadium|Estadio Centenario]], ප්‍රථම ලෝක කුසලානය පැවැත්වු ස්ථානය]] ඔලිම්පික් පාපන්දු තරඟාවලියන් හි සාර්ථකත්වය නිසා FIFA, [[සභාපති වූ [[Jules Rimet]]]] සමඟ නැවත වරක් ඔලිම්පික් වලින් පිට වෙනම ම අන්තර්ජාතික පාපන්දු තරඟාවලියක් වේදිකා ගත කිරීමට බලා සිටි අතර ලෝක ශූරතාවයක් වේදිකා ගත කිරීමට 1928 මැයි 28 වන දින [[අමෙර්ස්ටර්ඩෑම්]] හි FIFA කොන්ග්‍රසය තීරණය කරන ලදී. [[උරුගුවේ]] දැනට දෙවතාවක් නිල ලෝක පාපන්දු ශූරතාවය දිනාගෙන තිබීමත් ඔවුන් නිදහස ලබා 1930වන විට සියවසක් සම්පූර්ණ වීමත් නිමිත්තෙන් සමාරම්භක ලෝක කුසලාන තරඟාවලියේ සත්කාරක රට ලෙස උරුගුවේ නම් කරන ලදී. FIFA විසින් තරඟාවලියට තෝරා ගන්නා ලද ජාතීන්ගේ ජාතික සම්මේලනයන්ට කණ්ඩායමක් යවන්නැ යි ආරාධනා කරනු ලැබූ මුත් තරඟාවලිය උරුගුවේ පැවතීම යුරෝපියානු ජාතීන්ට අත්ලාන්තික් සාගරය හරහා වූ ඉතා දිගු සහ අධික වියදමක් දැරීමට සිදුවන ගමනක් වීම නිසාවෙන් කිසිම යුරෝපියානු රටක් තරඟ ආරම්භයට ප්‍රථම දෙ මස තෙක් කණ්ඩායමක් යැවීමට පොරොන්දු නොවී ය. කෙසේ හෝ අවසානයේ දී [[බෙල්ජියම]], [[ප්‍රංශය]] , [[රොමේනියාව]] සහ [[යුගොස්ලාව]] යන රටවලින් කණ්ඩායම් කිහිපයක් ගෙන්වා ගැනීමට Rimet ට හැකි වූ අතර මෙම තරඟාවලියේ දී දකුණු ඇමෙරිකාවෙන් හතක් ද, යුරෝපයෙන් සතරක් ද, උතුරු අමෙරිකාවෙන් දෙකක් ද වශයෙන් මුළු ජාතීන් දහ තුනක් සහභාගි විය. පළමු ලෝක කුසලාන තරඟ දෙක 1930 ජූලි 13 වන දින පැවැත්වුණු අතර අනුපිළිවෙළින් [[මෙක්සිකෝව]] 4-0 අනුපාතයට ද [[බෙල්ජියම]] 3-0 අනුපාතයට ද පරදවමින් [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]] සහ [[ප්‍රංශය]] ජය ගත් හ. ලෝක කුසලාන ඉතිහාසයේ පළමු ජයග්‍රහණය කරා ළඟා වූ ක්‍රීඩකයා වන්නේ ප්‍රංශයේ [[Lucien Laurent]] ය. [[මොන්තෙවිදියෝ]] හි පැවති අවසන් තරඟයේ දී 93,000ක ජන සමූහයා ඉදිරියේ [[ආජන්ටිනාව]] 4-2 ට පරාජය කළ උරුගුවේ, මෙම සිද්ධිය නිසා ම ලෝක කුසලානය දිනා ගන්නා පළමු ජාතිය බවට පත් විය. === දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර ලෝක කුසලාන === ලෝක කුසලානය ඇති වීමෙන් පසු, [[1932දී ලොස් ඇන්ජලීස් හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උත්සවයේ]] න්‍යාය පත්‍රය එක් අංගයක් ලෙස පාපන්දු ඇතුලත් කිරීමට අදහස් නොකෙරිණ. එවක මෙම ක්‍රීඩාවට [[එක්සත් ජනපදය]] තුළ පැවති අඩු ජනප්‍රියත්වයත් [[ඇමරිකානු පාපන්දු]] ලෙස ජනප්‍රියත්වය වර්ධනය වෙමින් තිබීමත් මෙයට හේතු විය. ආධුනික ක්‍රීඩකයන්ගේ තත්වයට FIFA සහ [[IOC]] විසින් විරුද්ධ වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පාපන්දු , ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා වලින් ඉවත් කරනු ලැබීය. [[1936 දී ගිම්හාන ඔලිම්පික්]] සමඟ ඔලිම්පික් පාපන්දු නැවත ආරම්භ කෙරුණු අතර අද එය වඩා වටිනා ලෝක කුසලානයකින් ඔපවත් වී ඇත. අතීතයේ වූ ලෝක කුසලාන තරඟ වලදී මුහුණ පාන ලද ප්‍රධාන ගැටළු වූයේ මහද්වීප අතර ගමනාගමනයේ වූ දුෂ්කරතා හා යුද්ධය යි. [[1934]] සහ [[1938]] තරඟ සඳහා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් කීපයකට පමණක් සහභාගි වීමට හැකි වූ අතර අවස්ථා දෙකේදී ම [[බ්‍රසීල ජාතිකයන්]] සමඟ තරඟ වැදීමට සිටියේ මොවුන් පමණි. 1942 සහ 1946 වර්ෂ වල [[න්ට්සි ජර්මනියේ]] සහ [[බ්‍රසීලයේ]] පැවැත්වීමට තිබූ තරඟ [[දෙවන ලෝක යුද්ධය]] නිසාවෙන් අවලංගු විය. === දෙවන ලෝක යුද්ධයට පසු ලෝක කුසලාන === [[1950 දී බ්‍රසීලයේ පැවති ලෝක කුසලානය]] ප්‍රථම වරට [[බ්‍රිතාන්‍ය]] ක්‍රීඩකයන් සහභාගි කරගනු ලැබූ තරඟාවලියයි. [[බ්‍රිතාන්‍ය කණ්ඩායම්]] තමන් යුද්ධ කරන ලද රටවල් සමඟ ක්‍රීඩා කිරීමට ඇති අකැමැත්ත නිසා සහ පාපන්දු ක්‍රීඩාවට ඇති විදේශීය බලපෑමට විරුද්ධත්වය ප්‍රකාශ කිරීමක් ලෙස 1920 දී FIFA ලෝක කුසලානයෙන් අයින් වූ අතර 1946 දී FIFA හි ආරාධනය මත නැවත සම්බන්ධ විය.එසේම පෙර පැවති ලෝක කුසලාන දෙකට සම්බන්ධ නොවූ 1930 දී ශූරයන් බවට පත් වූ උරුගුවේ ජාතින්ද මෙම තරඟාවලියේ දී නැවත දක්නට ලැබිණි.මෙහෙදී " [[Mara Canazo]] "නම් තරඟයේදී සත්කාරක බ්‍රසීල ජාතීන් පරදවා [[උරුගුවේ]] නැවත ජය ලැබීය. [[ගොනුව:World cup countries best results.png|frameless|center|upright=2]] 1938 දී [[ඕස්ට්‍රිලියාව]] සුදුසුකම් ලැබීමෙන් පසු ජර්මනියට යටත්වීම නිසා කණ්ඩායම් 15ක් සමඟ තරඟාවලිය අතහැර යාම සහ 1950 දී [[ඉන්දියාව]],[[ස්කොට්ලන්තය]] හා [[තුර්කිය]] කණ්ඩායම් 13ක් සමඟ තරඟාවලිය අතහඇර යාම නිසා 1938 හා 1950 හැර, 1934 හා [[1978]] අතර පැවති සෑම තරඟාවලියක දී ම කණ්ඩායම් 16 බැගින් තරඟ කළහ. යුරෝපයෙන් සහ [[දකුණු ඇමරිකාවෙන්]] වැඩිම සහභාගීත්වයක් තිබූ අතර සුළුතරයක් [[උතුරු ඇමරිකාවෙන්]], [[අප්‍රිකාවෙන්]], [[ආසියාවෙන්]] සහ [[ඕසියානාවෙන්]] විය. සාමාන්‍යයෙන් මෙම කණ්ඩායම්, [[යුරෝපා]] හා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් විසින් පරාජය කරනු ලබයි. 1982 තෙක් යුරෝපා හා දකුණු ඇමරිකානු රටවල් වලට පිටින් පැමිණ ඉදිරියට ගිය ක්ණ්ඩායම් වූයේ [[1930]]දී අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]], 1938දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ [[කියුබාව]], 1966දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ උතුරු කොරියාව සහ 1970දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට හිමිකම් කියූ මෙක්සිකෝව පමණි. === කණ්ඩායම් 32ක් බවට විස්තාරනය වීම === 1982දී මෙම තරඟාවලිය කණ්ඩායම් 24ක් දක්වා විස්තාරනය වූ අතර 1998දී එය අප්‍රිකාව, ආසියාව, සහ උතුරු ඇමරිකානු රටවල් වලින් වැඩි කණ්ඩායම් ප්‍රමාණයකට සහභාගී වීමට ඉඩ සලසමින් 32ක් දක්වා වර්ධනය විය. මෑත කාලයේ දී මෙම රටවල් වලින් පැමිණි කණ්ඩායම් විශාල ජයග්‍රහණ භුක්ති විඳි අතර අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට ලඟා වූ රටවල් අතරට 1986දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ [[මෙක්සිකෝව]] ද, 1990දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ කැමෙරූන් ද, 2002දී සතරවන ස්ථනය ලද කොරියා ජනරජය ද, 2002දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෙනෙගාල් ද, 2010දී අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ ඝානාව ද අයත් වේ. නමුත් යුරෝපා හා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් සෑම විට ම ඉදිරියෙන් සිටී. උදා:- 1998 සහ 2006 වර්ෂවල පූර්ව තරඟයට සුදුසුකම් ලැබූ සියළුම කණ්ඩායම් යුරෝපා හා දකුණු ඇමෙරිකානු කණ්ඩායම් වේ. 2002 FIFA ලෝක කුසලාන තරඟාවලියේ සුදුසුකම් වට සඳහා කණ්ඩායම් 200ක් ද, 2006 FIFA ලෝක කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබීමට ජාතීන් 198ක් ද උත්සහ කළ අතර වාර්තාවක් ලෙසින් 2010 FIFA ලෝක කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබීමට රටවල් 204ක් සහභාගි විය. === සෙසු FIFA තරඟාවලි === කාන්තා පාපන්දු ක්‍රීඩාව සඳහා සම තරඟාවලියක් [[FIFA කාන්තා ලෝක කුසලානය]] නමින් ප්‍රථම වරට 1991දී [[මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ]] දී පැවැත්විණ. පිරිමි තරඟාවලියට වඩා ප්‍රමාණයෙන් හා ආකෘතියෙන් කාන්තා තරඟාවලිය කුඩා වන නමුත් වර්තමානයේ වර්ධනය වෙමින් පවතී. [[2007 තරඟාවලිය]]ට 120ක් සහභාගි වූ අතර එය වසර සමඟ සසඳන කල දෙගුණයකටත් වඩා වැඩිය. 1896 සහ 1932 හැර සෑම [[ගිම්හාන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා]]වකම පාපන්දු ඇතුළත් විය. අනෙක් ක්‍රීඩා මෙන් නොව, ඔලිම්පික් තරඟාවලියේ දී පිරිමි පාපන්දු තරඟාවලිය ඉහළ වැදගත් කමක් ඇති ඉසව්වක් නොවන අතර 1992 සිට වයස අවුරුදු 23න් පහළ තරඟාවලියේ දී සෑම කණ්ඩායමකට ම වයසින් වැඩි ක්‍රීඩකයන් තිදෙනෙක් බැගින් තබා ගැනීමට අවසර ලැබිණ. [[1996දී ප්‍රථම කාන්තා ඔලිම්පික් පාපන්දු තරඟාවලිය]] පැවැත් වූ අතර එහි දී වයස් සීමාවකින් තොරව ජාතික කණ්ඩායම් 2ක් තරඟ කරනු ලැබීය. [[FIFA ඒකාබ්ද්ධ කුසලානය]] යනු ලෝක වෙනුවෙන් ඊට වසරකට පෙර, සත්කාරක රටවල් වල පුහුණුවක් ලෙසින් පවත්වනු ලබන තරඟාවලියකි. මෙහි දී FIFA ලෝක කුසලාන ශූරතා වලින් ජය ගන්නා සෑම ජයග්‍රාහකයෙක් ම තරඟ කරන අතර මෙයට ශූරයා සහ සත්කාරක රට සම්බන්ධ වේ. එමෙන් ම FIFA, තරුණ පාපන්දු ක්‍රීඩකයන්([[FIFA U–20 ලෝක කුසලානය]], [[FIFA U–17 ලෝක කුසලානය]] ,[[FIFA U–20 කාන්තා ලෝක කුසලානය]], [[FIFA U–17 කාන්තා ලෝක කුසලානය]]), පාපන්දු සමාජ([[FIFA සමාජ ලෝක කුසලානය]]), සහ Futsal([[FIFA Futsal World Cup]]) සහ Beach Soccer([[FIFA Beach Soccer World Cup]]) වැනි විචල්‍ය පාපන්දු සඳහා ද අන්තර්ජාතික තරඟ සංවිධානය කරයි. == කුසලානය == 1930 සිට 1970 දක්වා ලෝක කුසලාන ජයග්‍රාහකයාට [[Jules Rimet කුසලානය]] පිරිනමන ලදී. එය මුලින්ම [[Coupe du Monde]] හෙවත් ලෝක කුසලානය ලෙස සරල ව හැඳින් වූ නමුත් 1946දී ප්‍රථම තරඟාවලිය පවත්වන ලද FIFA හි සභාපති වූ [[Jules Rimet]]ගෙන් පසු Jules Rimetකුසලානය ලෙස හදුන්වන ලදී. 1970දී බ්‍රසීලයේ තෙවන ජයග්‍රහණය ඔවුනට කුසලානයේ නිත්‍ය හිමිකම ලබා දෙන ලදී. කෙසේ නමුත් 1983දී කුසලානය සොරකම් කරනු ලබූ අතර ඔවුන් විසින් විනාශ කරන ලද මෙය කවරදාකවත් නැවත ප්‍රකෘති තත්වයට පත් නොකරන ලදී. 1970න් පසු [[FIFA World Cup Trophy]] නමින් හැඳින්වෙන ලෝක කුසලානය නිර්මාණය කරන ලදී. විවිධ රටවල් හතකින් පැමිණි ප්‍රවීණයන් ඉදිරිපත් කරන ලද ආකෘති 53කින් ඉතාලි නිර්මාණ ශිල්පියෙක් වන [[Silvio Gazzaniga]] ගේ නිර්මාණය තෝරා ගන්නා ලදී. මෙම නව කුසලානය සෙන්ටි මීටර 36ක් උස වන අතර කැරට් 18 ඝන රත්‍රන්(75%) වලින් කිලෝ ග්‍රෑම් 6.175ක බරකින් යුක්ත වන ලෙස නිමවා ඇත. පාදම මැලචයිට් නම් ඛණිජ විශේෂයෙන් ස්ථර 2කට සැදී ඇති අතර කුසලානයේ පතුල, [[1974]] සිට එකී FIFA ලෝක කුසලාන ජයග්‍රාහකයන්ගේ නම් වර්ෂ සමඟින් දරා සිටී. නව කුසලානය ජයග්‍රාහක ජාතියට නිත්‍ය ලෙස පිරි නමනු නොලබන අතර ඔවුහු ඊළඟ තරඟාවලිය තෙක් කුසලානය තබා ගනී. වර්තමානයේ ප්‍රථම කණ්ඩායම් තුනේ සියළුම සාමාජිකයන්ට(ක්‍රීඩකයන් හා පුහුණු කරුවන්) පිළිවෙළින් ප්‍රථම ස්ථානයට රන් ද දෙවන ස්ථානයට රිදී ද තෙවන ස්ථානයට ලෝකඩ ද වශයෙන් ලෝක කුසලානයේ ලාංඡනය සමඟ පදක්කම් පිරි නැමේ. 2002 ස්ංශෝධනයෙන් සත්කාරක [[දකුණු කොරියාව]]ට සතර වන ස්ථානය ලෙස පදක්කම් පිරිනමන ලදී. [[1978 තරඟාවලිය]]ට ප්‍රථම, පදක්කම් පිරිනමනු ලැබුවේ අවසන් තරඟාවලිය අවසානයේ දී සහ තුන් වන තර්ඟයේ දී අන්තරලයේ සිටින ක්‍රීඩකයන් 11ට පමණි. == ආකෘතිය == === සුදුසුකම් === [[1934 දෙවන ලෝක කුසලානයේ]] සිට අවසන් තරඟාවලිය සඳහා යෝග්‍යතා තරඟාවලි පවත්වනු ලැබේ. ඒවා ඔවුන්ගේ ස්වකීය ඒකාබද්ධ සමාගම් විසින් [[FIFA මහද්වීපික කලාප]] සය තුළ පවත්වා ගනු ලැබේ. සෑම තරන්ගාවලියක් සඳහා ම එකී මහද්වීපික කලාපයන්ට පිරිනමන ලද ස්ථාන ගණන FIFA කල් තබා තීරණය කරන අතර සාමාන්‍යයෙන් මෙය ස්ංයුක්ත කණ්ඩායම් වල සාපේක්ෂ ශක්තිය මත රඳා පවතී. යෝග්‍යතා ක්‍රියාවලිය අවසන් තරඟාවලියට වසර 3කට පෙර ආරම්භ කළ හැකි අතර එය අවුරුදු 2ක පමණ කාලයක් පවතී. මෙම යෝග්‍යතා තරඟාවලි ආකෘතීන් ඒකාබද්ධ පිරිස අතර වෙනස් වේ. සාමාන්‍යයෙන් මහද්වීප අතර තරඟ වැදි ජයග්‍රාහකයන්ට ස්ථාන 1ක් හෝ 2ක් පිරිනමනු ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස ඕසියානා කලාපයේ සහ ආසියානු කලාපයේ 5වන තැන හිමි කරගත් කණ්ඩායමත් 2010 අවසන් ලෝක කුසලානයට ඇතුළත් විය. 1938 ලෝක කුසලානයේ සිට අවසන් තරඟාවලිය සඳහා සත්කාරක ජාතීන්ට ඉබේ සුදුසුකම් ලැබුණු අතර [[2006 FIFA ලෝක කුසලානයේ]] සිට ශූරතාවය ලබා ගැනීමට සුදුසුකම් තිබිය යුතු යැයි තීරණය කිරීමත් සමඟ ම එය ඉවත් කෙරිණ. එ අනුව එම අයිතිවාසිකම ලද එකම රට වූයේ [[බ්‍රසීලය]]යි. === අවසන් තරඟාවලිය === වර්තමානයේදී අවසාන තරඟාවලිය සඳහා ජාතීන් 32 මාසයක් පුරාම සත්කාරක රටේහිදී තරඟ වදිනු ලබයි.එහිදී අදියරයන් දෙකක් යටතේ තරඟවලිය පැවැත්වේ.එනම් [[කණ්ඩායම් අදියර හා පිළිමළුන් පිටුදැකීමේ අදියර]] වශයෙනි. කණ්ඩායම් අදියරේදී එක කණ්ඩායමකට රටවල් හතරක කණ්ඩායම් හතරක් බැගින් කණ්ඩායම් අටක් තරඟ වදිනු ලබයි.මෙම ප්‍රධාන කණ්ඩායම් අට තෝර ගැනීමේදී [[සත්කාරක රට]]ද ඊට ඇතුලත් වන අතර එම කණ්ඩායම් තෝරාගනු ලබන්නේ [[FIFA ලෝක ශ්‍රේණී ගත කිරීම්]] හ මෑත කාලයේ දක්වන ලද දක්ෂතා අනුවය. අනෙකුත් කණ්ඩායම් භුගෝලීය පදනම අනුව කුඩා කොටස් වලට එක් කරන අතර එම කොටස් අහඹු ලෙස ප්‍රධාන් කණ්ඩායම් අට සඳහා තෝරගනු ලබයි. වර්ෂ 1998 දී සිට මෙම ප්‍රධාන කණ්ඩායමක් සඳහා යුරෝපීය ජාතික කණ්ඩායම් දෙකකට වඩා හෝ වෙනත් රාජ්‍ය සන්ධානයකට අයත් කණ්ඩයම් දෙකකට වඩා ඇතුල් කිරීම සීමා කරන ලදී. කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරෙමේදී පහත කරුණු සලකා බලනු ලබයි. 1කණ්ඩායම් තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ලකුණු සංඛ්‍යාව 2 කණ්ඩායම් තරඟ සඳහා පවතින වැඩිම ගෝල වෙනස. 3 කණ්ඩායම් තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 4 ඉහත ක්‍රියාපටිපටිය යොදා ගැනීමෙන් පසුවත් එක කණ්ඩායමක් හෝ ඉතුරුව පවතී නම් එම කණ්ඩායම් ස්‍රේණිගත ගත කිරීම් පහත පරිදි සිදු කරයි. 1එම කණ්ඩායම් අතර හෙ තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ලකුණු සංඛ්‍යාව 2 එම කණ්ඩායම් අතර හෙ තරඟ සඳහා පවතින වැඩිම ගෝල වෙනස. 3 එම කණ්ඩායම් අතර හෙ තරඟ සඳහා ලබාගත් වැඩිම ගෝල සංඛ්‍යාව 5 ඉහත ක්‍රියාපිලිවෙලද යෙදීමෙන් පසු තවදුරට කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත නොවී ඇත් නම් දිනුම් ඇදීමක් මඟින් ඔවුන්ගේ ශ්‍රේණිය තීරණය කරනු ලබයි. පිළිමළුන් පිටු දැකීමේ අදියරේදී ජාතික කණ්ඩායම් එකිනෙක කණ්ඩායම් සමඟ එක් වරක් බැඟින් තරඟ වදින අතර මෙය කණ්ඩායම් ඉවත් කිරීමේ තරඟාවලියක් වේ. මෙහිදී ලබාගත් අතිරේඛ කාල සීමාවන් හා දණ්ඩණයන් අවශ්‍ය නම් ජයග්‍රාහකයා තීරණය කිරීම සඳහා යොදාගනී.ජයග්‍රාහී කණ්ඩායම් අනුශූරතාවය සඳහා තරඟ වදින අවස්ථාවේදී මෙය යොදාගනු ලබයි.එමෙන්ම මෙම ක්‍රමවේදයන් අර්ධ අවසාන පූර්ව තරඟ සඳහාද ,අවසාන පූර්ව තරඟ සඳහාද, තුන්වන ස්ථානය තෝර ගැනීම සඳහාද, අවසාන තරඟය සඳහාද යොදාගනු ලබයි == සත්කාරක රටවල්== === තෝරා ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය === අතීතයේ දී [[FIFA කොන්ග්‍රසය]] මඟින් පැවැත් වූ රැස්වීම් වලින් ලෝක කුසලාන සඳහා රටවල් තෝරා ගැණින. [[දකුණු ඇමරිකාව]] හා [[යුරෝපය]] ඉතා ඈතින් පිහිටි රටවල් 2ක් වීම නිසාත් ගමනාගමනය අපහසු වීම නිසාත් තරඟය පවත් වන ස්ථානය තීරණය කිරීම මත බේද ඇති කරවන්නක් විය. මෙයට උදාහරණයක් ලෙස උරුගුවේ පැවති ප්‍රථම ලෝක කුසලානයට යුරෝපියානු ජතීන් 4ක් පමණක් සහභගි වීම දැක්විය හැක. පසුව පැවැත් වූ ලෝක කුසලාන 2ම යුරෝපයේ පැවැත්විණ. [[1938 පැවති FIFA ලෝක කුසලානය]] [[ආජන්ටිනාව]] සහ [[උරුගුවේ]] විසින් පිටු දකින ලදී. 1958 සිට ලෝක කුසලානයේ ඉදිරි පිටු දැකීම් හා මත බේද වැළැක්වීමට ඇමරිකාව සහ යුරෝපය අතර සත්කාරක රට, රටාවක් ලෙස වෙනස් වන ලෙස ආරම්භ කරන ලද අතර එය [[1998 FIFA ලෝක කුසලානය]] තෙක් පැවතිණ. 2002 FIFA ලෝක කුසලානයට දකුණු අප්‍රිකාව සහ ජපානය විසින් සාමූහික ව සත්කාරකත්වය දක්වන ලද අතර එය එකම බහු සත්කාර තරඟාවලිය වන අතර ආසියවේ පැවති ප්‍රථම තරඟාවලිය යි. 2010 ලෝක කුසලානයේ දකුණු අප්‍රිකාව සත්කාරකත්වය දක්වන ලද ප්‍රථම අප්‍රිකානු ජාතිය විය. 2014 තරඟාවලියට [[බ්‍රසීලය]] විසින් සත්කාරකත්වය දක්වනු ලැබේ. වර්තමානයේ [[FIFA හි විධායක කමිටුව]] විසින් සත්කාරක රට ඡන්දයකින් තෝරා ගනු ලැබේ. මෙය [[exhaustive ballot]] නම් වූ ප්ද්ධතියක් යටතේ සිදු කරනු ලැබේ. රටක ජාතික පාපන්දු සම්මේලනය සත්කාරකත්වයට පත් කිරීමේ ඉසව්වේ දී ඔවුනට ප්‍රබල ලංසු තැබීමකින් බලාපොරොත්තු වන අවශ්‍යතා සහ පියවර විස්තර කෙරෙන "සත්කාරක එකඟතාවය" FIFA වලින් ලැබේ. මෙහි දී ලංසු තැබීමේ සම්මේලනයට ද අපේක්ෂ්කයන්ගේ නිල තහවුරු කිරීම පෙන්වන ආකෘති පත්‍රයක් ලෑබේ. මෙයින් පසු FඓFඇ විසින් අදාළ රට සුදුසු දැ යි බැලීමට පරීක්ෂක කණ්ඩායමක් යවන අතර එහි වාර්තාවක් සපයනු ලැබේ. කෙසේ නමුත් අනාගත සත්කාරක රටවල් ප්‍රසිද්ධියට පත් කළ ස්ථානයේ උත්සවයක් පවත්වන ලද අතර [[2018]] හා [[2022]] දී පිළිවෙළින් රුසියාව සහ කටාර් දිනා ගත් හ. 2010 සහ 2014 ලෝක කුසලානයේ අවසන් තරඟාවලිය තෝරා ගනු ලැබූ ඒකාබද්ද රටවලට පමණක් සත්කාරකත්වය සඳහා ලංසු තැබීමට ඉඩ දෙමින් රාජ්‍ය ස්න්ධාන අතර කැරකෙමින් පවතී. මෙම ප්‍රතිපත්තිය දකුණු අප්‍රිකාව පරදා ජර්මනිය ජය ගැනීමෙන් ඇති වූ මත බේදයෙන් පසු 2006 තරඟාවලිය සත්කාරකත්වයට පත් කිරීමට හඳුන්වා දෙන ලදී. === ක්‍රියාකාරීත්වය === [[බ්‍රසීලය]] සහ [[ස්පාඤ්ඤය]] හැර ජයග්‍රාහකයන් 8කින් 6ක් තම මව් බිමේ ක්‍රීඩා කරමින් ජය ගත් අතර බ්‍රසීලය 1950 තීරණාත්මක තරඟයෙන් දෙවන ස්ථානය ලබා ගනිමින් පරාජය වූ අතර ස්පාඤ්ඤය 1982දී තම මව් බිමේ පැවති තරඟයෙන් දෙවන වටයට ලඟා විය.1966දී [[එංගලන්තය]] ද ''1998 ෆීෆා ලෝක කුසලාන අවසන් තරඟය'' ප්‍රංශය ද ඔවුන්ගේ හුදෙක් කුසලාන පමණක් සත්කාරක ජාතීන් ලෙස ක්‍රීඩා කරමින් දිනා ගත්හ. [[උරුගුවේ]](1930), [[ඉතාලිය]](1934) හා [[ආජන්ටිනාව]](1978) ඔවුන්ගේ ප්‍රථම කුසලාන සත්කාරක ජාතීන් ලෙසින් ක්‍රීඩා කරමින් දිනා ගත් අතර වෙනත් තරඟ වලින් ද ජය ගත්හ. එමෙන් ම අනෙක් ජාතීන් ද ක්‍රීඩා වල සත්කාරකත්වය ගැනීමෙන් ජය අත් කර ගත්හ. සත්කාරක ජාතීන් ලෙස ක්‍රීඩා කිරීමෙන් [[ස්වීඩනය]](1958දී දෙවන ස්ථනයා, [[චිලී]](1962දී තෙවන ස්ථානයා, [[කොරියානු සමූහාණ්ඩුව]](2002දී සතරවන ස්ථානයා සහ [[මෙක්සිකෝව]] (1986දී හා 1986දී පැවති අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟයා යන සියළුම රටවල් විශිෂ්ට ප්‍රථිඵල ලබා ගන්නා ලදී. මෙතෙක් පළමු වටයෙන්ම පරාජයට පත් වූ එකම සත්කාරක ජාතිය [[දකුණු අප්‍රිකාව යි.]] == සංවිධානය හා මාධ්‍ය ආවරණය == ප්‍රථම වරට පාපන්දු ලෝක කුසලාන තරඟාවලියක් රූපවහහිනියේ විකාශනය කරන ලද්දේ [[1954]] දීය. අද වන විට එය ඔලිම්පික් තරඟාවලියද අභිබවමින් ලෝකයේ වැඩිම පිරිසක් නරඹන ක්‍රීඩා ඉසව්ව බවට පත්ව ඇත. වර්ෂ 2006 දී පැවැත්වූ පාපන්දු ලෝක කුසලාන තරඟවලිය නැරඹු ප්‍රේක්ෂක සංඛ්‍යාව බිලියන 26.29 ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. අවසාන තරඟය පමණක් ප්‍රේක්ෂකයින් මිලියන 715.1 ක් පමන පිරිසක් නැරඹු බවට ගණන් බල ඇත. එය ලෝක ජනගහණයෙන් නවයෙන් එකකට පමණ සමාන වේ.2006 ලෝක කුසලාන තරඟාවලිය සඳහා විවිධ රටවලින් පැමිණි ක්‍රීඩක කණ්ඩායම්, ක්‍රීඩා කිරීම සඳහා කණ්ඩායම් වලට බෙදීමේ අවස්ථාව ප්‍රේක්ෂකයින් මිලියන 300 ක් පමණ නරඹා ඇත. [[1996]] වර්ෂයේ සිට සෑම ලෝක කුසලාන තරඟාවලියක් සඳහාම ඊටම ආවේණික වූ ලාංඡනයක් පවතී. [[ප්‍රථම ලෝක කුසලාන ලාංඡනය]] වනුයේ 1996 තරඟවලිය සඳහා තෝරගත් [[world cup willie]] ලාංඡනයයි. මෑතකදී සිට ලෝක කුසලාන තරඟවලි සඳහා ඒ වෙනුවෙන් විශේෂයෙන්ම නිර්මාණය කල පාපන්දු භාවිතා කරනු ලබයි. == ප්‍රතිඵල == මේවාත් බලන්න : අවසන් FIFA ලෝක කුසලාන ලැයිස්තුව {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%" |- !width=5%|වර්ෂය !width=10%|සත්කාරක රට !width=1% rowspan=24 bgcolor=ffffff| !width=14%|ජයග්‍රාහකයන් !width=10%|ලකුණු !width=14%|දෙවන ස්ථානය !width=1% rowspan=24 bgcolor=ffffff| !width=14%|තෙවන ස්ථානය !width=10%|ලකුණු !width=14%|සතරවන ස්ථානය !width=1% rowspan=24 bgcolor=ffffff| !width=4%|Number of teams |- |1930 <br /> ''[[1930 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |<br />[[File:Flag_of_Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවෙ |'''[[File:Flag_of_Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවෙ''' |'''[[1930 FIFA World Cup Final|4–2]]''' |[[File:Flag_of_Argentina.svg|22px|link=]] ආර්ජන්ටිනාව |[[File:Flag_of_United States.svg|22px|link=]] ඇ: එ: ජ: |[[සටහන 1]] |[[File:Flag_of_Yugoslavia.svg|22px|link=]] යුගොස්ලාවියාව |13 |- style="background: #D0E6FF;" |1934 <br /> ''[[1934 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය |[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය |'''[[1934 FIFA World Cup Final|2–1]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]]) |[[File:Flag_of_ Czechoslovakia.svg|22px|link=]] චෙකොස්ලෝවැකියාව |[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය |'''3–2''' |[[File:Flag_of_ Austria.svg|22px|link=]] ඕස්ට්‍රියාව |16 |- |1938 <br /> ''[[1938 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|ප්‍රංශය}} |'''[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය''' |'''[[1938 FIFA World Cup Final|4–2]]''' |[[File:Flag_of_ Hungary.svg|22px|link=]] හන්ගෙරියාව |[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය |'''4–2''' |[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය |16 |- style="background: #D0E6FF;" |1950 <br /> ''[[1950 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|බ්‍රසීලය}} |'''[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ''' |[[සටහන 2]] |[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය |[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය |[[සටහන 2]] |[[File:Flag_of_ Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය |16/13 [[සටහන 3]] |- |1954 <br /> ''[[1954 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Switzerland}} ස්වීට්සර්ලන්තය |'''[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය''' |'''[[1954 FIFA World Cup Final|3–2]]''' |[[File:Flag_of_ Hungary.svg|22px|link=]] හන්ගෙරියාව |[[File:Flag_of_ Austria.svg|22px|link=]] ඕස්ට්‍රියාව |'''3–1''' |[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ |16 |- style="background: #D0E6FF;" |1958 <br /> ''[[1958 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Sweden}} ස්වීඩනය |'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය''' |'''[[1958 FIFA World Cup Final|5–2]]''' |[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]} ස්වීඩනය |[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය |'''6–3''' |[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය |16 |- |1962 <br /> ''[[1962 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Chile}} චිලී |'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය ''' |'''[[1962 FIFA World Cup Final|3–1]]''' |[[File:Flag_of_ Czechoslovakia.svg|22px|link=]] චෙකොස්ලෝවැකියාව |{{fb-big|CHI}} |'''1–0''' |[[File:Flag_of_ Yugoslavia.svg|22px|link=]] යුගොස්ලාවියාව |16 |- style="background: #D0E6FF;" |1966 <br /> ''[[1966 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|England}} |'''[[File:Flag_of_ England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය ''' |'''[[1966 FIFA World Cup Final|4–2]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]]) |[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය |[[File:Flag_of_ Portugal.svg|22px|link=]] පෘතුගාලය |'''2–1''' | සෝවියට් රුසියාව |16 |- |1970 <br /> ''[[1970 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Mexico}} |'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය''' |'''[[1970 FIFA World Cup Final|4–1]]''' |[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය |[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය |'''1–0''' |[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ |16 |- style="background: #D0E6FF;" |1974 <br /> ''[[1974 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{ධජය|බටහිර ජර්මනිය}} |'''[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය''' |'''[[1974 FIFA World Cup Final|2–1]]''' |[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය |[[File:Flag_of_ Poland.svg|22px|link=]] පෝලන්තය |'''1–0''' |[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය |16 |- |1978 <br /> ''[[1978 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Argentina|alt}} |'''[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව''' |'''[[1978 FIFA World Cup Final|3–1]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]]) |[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය |[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය |'''2–1''' |[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය |16 |- style="background: #D0E6FF;" |1982 <br /> ''[[1982 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{ධජය|ස්පාඥ්ඤය}} |'''[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය''' |'''[[1982 FIFA World Cup Final|3–1]]''' |[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය |[[File:Flag_of_ Poland.svg|22px|link=]] පෝලන්තය |'''3–2''' |[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය |24 |- |1986 <br /> ''[[1986 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Mexico}} |'''[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව''' |'''[[1986 FIFA World Cup Final|3–2]]''' |[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය |[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය |'''4–2'''<br />([[Extra Time|a.e.t.]]) |[[File:Flag_of_ Belgium.svg|22px|link=]] බෙල්ජියම |24 |- style="background: #D0E6FF;" |1990 <br /> ''[[1990 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Italy}} |'''[[File:Flag_of_ West Germany.svg|22px|link=]] බටහිර ජර්මනිය''' |'''[[1990 FIFA World Cup Final|1–0]]''' |[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව |[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය |'''2–1''' |[[File:Flag_of_ England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය |24 |- |1994 <br /> ''[[1994 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|United States}} |'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය''' |'''[[1994 FIFA World Cup Final|0–0]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]])<br />(3–2 [[Penalty shootout (association football)|pen.]]) |[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය |[[File:Flag_of_ Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය |'''4–0''' |[[File:Flag_of_ Bulgaria.svg|22px|link=]] බල්ගේරියාව |24 |- style="background: #D0E6FF;" |1998 <br /> ''[[1998 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|France}} |'''[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය''' |'''[[1998 FIFA World Cup Final|3–0]]''' |[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය |[[File:Flag_of_ Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොයේෂියාව |'''2–1''' |[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය |32 |- |2002 <br /> ''[[2002 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|South Korea}} <br /> සහ {{flag|Japan}} |'''[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය''' |'''[[2002 FIFA World Cup Final|2–0]]''' |[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය |[[File:Flag_of_Turkey.svg|22px|link=]] තුර්කිය |'''3–2''' |[[File:Flag_of_South Korea.svg|22px|link=]] දකුණු කොරියාව |32 |- style="background: #D0E6FF;" |2006 <br /> ''[[2006 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{ධජය|ජර්මනිය}} |'''[[File:Flag_of_ Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය''' |'''[[2006 FIFA World Cup Final|1–1]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]])<br />(5–3 [[Penalty shootout (association football)|pen.]]) |[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය |[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය |'''3–1''' |[[File:Flag_of_ Portugal.svg|22px|link=]] පෘතුගාලය |32 |- |2010 <br /> ''[[2010 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|South Africa}} |'''[[File:Flag_of_ Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය ''' |'''[[2010 FIFA World Cup Final|1–0]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]]) |[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය |[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය |'''3–2''' |[[File:Flag_of_ Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ |32 |- style="background: #D0E6FF;" |2014 <br /> ''[[2014 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Brazil}} |'''[[File:Flag_of_ Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය ''' |'''[[2014 FIFA World Cup Final|1–0]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]]) |[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව |[[File:Flag_of_ Netherlands.svg|22px|link=]] නෙදර්ලන්තය |'''3–0''' |[[File:Flag_of_ Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය |32 |- |2018 <br /> ''[[2018 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Russia}} |'''[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය''' |'''[[2018 FIFA World Cup Final|4–2]]''' |[[File:Flag_of_ Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොඒෂියාව |[[File:Flag_of_ Belgium.svg|22px|link=]] බෙල්ජියම |'''2–0''' |[[File:Flag_of_ England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය |- |2022 <br /> ''[[2022 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Qatar}} |'''[[File:Flag_of_ Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව''' |'''[[2022 FIFA World Cup Final|3–3]]'''<br />([[Extra time|a.e.t.]])<br />(4–2 [[Penalty shootout (association football)|pen.]]) |[[File:Flag_of_ France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය |[[File:Flag_of_ Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොඒෂියාව |'''2–1''' |[[File:Flag_of_ Morocco.svg|22px|link=]] මොරොක්කෝව |- |2026 <br /> ''[[2026 FIFA World Cup|තොරතුරු]]'' |{{flag|Canada}}<br />{{flag|Mexico}}<br />{{flag|USA}} |} *''a.e.t.'': after extra time *''pen.'': score in penalty shootout ;Notes <references group="note" /> === කණ්ඩායම් වශයෙන් ලැබූ ජයග්‍රහණ === [[File:World cup winners.png|thumb|400px|Map of winning countries]] * [[File:Flag of Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය: '''5''' * [[File:Flag of Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය:'''4''' * [[File:Flag of Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය: '''4''' * [[File:Flag of Argentina.svg|22px|link=]] ආජන්ටිනාව: '''3''' * [[File:Flag of Uruguay.svg|22px|link=]] උරුගුවේ: '''2''' * [[File:Flag of France.svg|22px|link=]] ප්‍රංශය: '''2''' * [[File:Flag of England.svg|22px|link=]] එංගලන්තය: '''1''' * [[File:Flag of Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය: '''1''' === ඉහලම ස්ථාන සතර කරා ලඟා වන කණ්ඩායම් === {{See also|National team appearances in the FIFA World Cup#Comprehensive team results by tournament|l1=FIFA World Cup comprehensive team results by tournament}} {{-}} {| class="wikitable sortable" |- ! කණ්ඩායම !! කුසලාන !! 2 ස්ථානය !! 3 ස්ථානය !! 4 ස්ථානය !! අවසන් වූ මුළු ගණන |- |[[File:Flag of Brazil.svg|22px|link=]] බ්‍රසීලය |5 ([[1958 FIFA World Cup|1958]], [[1962 FIFA World Cup|1962]], [[1970 FIFA World Cup|1970]], [[1994 FIFA World Cup|1994]], [[2002 FIFA World Cup|2002]]) |2 ([[1950 FIFA World Cup|1950]][[#1|*]], [[1998 FIFA World Cup|1998]]) |2 ([[1938 FIFA World Cup|1938]], [[1978 FIFA World Cup|1978]]) |2 ([[1974 FIFA World Cup|1974]], [[2014 FIFA World Cup|2014]]) |11 |- |[[File:Flag of Germany.svg|22px|link=]] ජර්මනිය[[#2|^]] |4 ([[1954 FIFA World Cup|1954]], [[1974 FIFA World Cup|1974]][[#1|*]], [[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2014 FIFA World Cup|2014]]) |4 ([[1966 FIFA World Cup|1966]], [[1982 FIFA World Cup|1982]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2002 FIFA World Cup|2002]]) |4 ([[1934 FIFA World Cup|1934]], [[1970 FIFA World Cup|1970]], [[2006 FIFA World Cup|2006*]], [[2010 FIFA World Cup|2010]]) |1 ([[1958 FIFA World Cup|1958]]) |13 |- |[[File:Flag of Italy.svg|22px|link=]] ඉතාලිය |4 ([[1934 FIFA World Cup|1934]][[#1|*]], [[1938 FIFA World Cup|1938]], [[1982 FIFA World Cup|1982]], [[2006 FIFA World Cup|2006]]) |2 ([[1970 FIFA World Cup|1970]], [[1994 FIFA World Cup|1994]]) |1 ([[1990 FIFA World Cup|1990]][[#1|*]]) |1 ([[1978 FIFA World Cup|1978]]) |8 |- |[[File:Flag of Argentina.svg|22px|link=]] ආර්ජන්ටිනාව |3 ([[1978 FIFA World Cup|1978]][[#1|*]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) |3 ([[1930 FIFA World Cup|1930]], [[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2014 FIFA World Cup|2014]]) |align=center| — |align=center| — |6 |- |{{පා(පන්දු)|FRA}} |2 ([[1998 FIFA World Cup|1998]][[#1|*]], [[2018 FIFA World Cup|2018]]) |2 ([[2006 FIFA World Cup|2006]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) |2 ([[1958 FIFA World Cup|1958]], [[1986 FIFA World Cup|1986]]) |1 ([[1982 FIFA World Cup|1982]]) |7 |- |{{පා(පන්දු)|URU}} |2 ([[1930 FIFA World Cup|1930]][[#1|*]], [[1950 FIFA World Cup|1950]]) |align=center| — |align=center| — |3 ([[1954 FIFA World Cup|1954]], [[1970 FIFA World Cup|1970]], [[2010 FIFA World Cup|2010]]) |5 |- |{{පා(පන්දු)|ENG}} |1 ([[1966 FIFA World Cup|1966]][[#1|*]]) |align=center| — |align=center| — |2 ([[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2018 FIFA World Cup|2018]]) |3 |- |[[File:Flag of Spain.svg|22px|link=]] ස්පාඤ්ඤය |1 ([[2010 FIFA World Cup|2010]]) |align=center| — |align=center| — |1 ([[1950 FIFA World Cup|1950]]) |2 |- |{{පා(පන්දු)|NED}} |align=center| — |3 ([[1974 FIFA World Cup|1974]], [[1978 FIFA World Cup|1978]], [[2010 FIFA World Cup|2010]]) |1 ([[2014 FIFA World Cup|2014]]) |1 ([[1998 FIFA World Cup|1998]]) |5 |- |[[File:Flag of the Czech Republic.svg|22px|link=]] චෙකොස්ලෝවියාව<sup>[[#3|#]]</sup> |align=center| — |2 ([[1934 FIFA World Cup|1934]], [[1962 FIFA World Cup|1962]]) |align=center| — |align=center| — |2 |- |[[File:Flag of Hungary.svg|22px|link=]] හන්ගරියාව |align=center| — |2 ([[1938 FIFA World Cup|1938]], [[1954 FIFA World Cup|1954]]) |align=center| — |align=center| — |2 |- |[[File:Flag of Sweden.svg|22px|link=]] ස්වීඩනය |align=center| — |1 ([[1958 FIFA World Cup|1958]][[#1|*]]) |2 ([[1950 FIFA World Cup|1950]], [[1994 FIFA World Cup|1994]]) |1 ([[1938 FIFA World Cup|1938]]) |4 |- |[[File:Flag of Croatia.svg|22px|link=]] ක්‍රොයේෂියාව |align=center| — |1 ([[2018 FIFA World Cup|2018]]) |2 ([[1998 FIFA World Cup|1998]], [[2022 FIFA World Cup|2022]]) |align=center| — |3 |- |[[File:Flag of Poland.svg|22px|link=]] පෝලන්තය |align=center| — |align=center| — |2 ([[1974 FIFA World Cup|1974]], [[1982 FIFA World Cup|1982]]) |align=center| — |2 |- |[[File:Flag of Austria.svg|22px|link=]] ඕස්ට්‍රියාව |align=center| — |align=center| — |1 ([[1954 FIFA World Cup|1954]]) |1 ([[1934 FIFA World Cup|1934]]) |2 |- |[[File:Flag of Portugal.svg|22px|link=]] පෘතුගාලය |align=center| — |align=center| — |1 ([[1966 FIFA World Cup|1966]]) |1 ([[2006 FIFA World Cup|2006]]) |2 |- |[[File:Flag of Belgium.svg|22px|link=]] බෙල්ජියම |align=center| — |align=center| — |1 ([[2018 FIFA World Cup|2018]]) |1 ([[1986 FIFA World Cup|1986]]) |2 |- |[[File:Flag of United States.svg|22px|link=]] එක්සත් ජනපදය |align=center| — |align=center| — |1 ([[1930 FIFA World Cup|1930]]) |align=center| — |1 |- |[[File:Flag of Chile.svg|22px|link=]] චිලී |align=center| — |align=center| — |1 ([[1962 FIFA World Cup|1962]][[#1|*]]) |align=center| — |1 |- |[[File:Flag of Turkey.svg|22px|link=]]තුර්කිය |align=center| — |align=center| — |1 ([[2002 FIFA World Cup|2002]]) |align=center| — |1 |- |[[File:Flag of Yugoslavia.svg|22px|link=]] යුගොස්ලාවියාව<sup>[[#3|#]]</sup> |align=center| — |align=center| — |align=center| — |2 ([[1930 FIFA World Cup|1930]], [[1962 FIFA World Cup|1962]]) |2 |- | සෝවියට් රුසියාව<sup>[[#3|#]]</sup> |align=center| — |align=center| — |align=center| — |1 ([[1966 FIFA World Cup|1966]]) |1 |- |[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|link=]] බල්ගරියාව |align=center| — |align=center| — |align=center| — |1 ([[1994 FIFA World Cup|1994]]) |1 |- |[[File:Flag of South Korea.svg|22px|link=]] දකුණු කොරියාව |align=center| — |align=center| — |align=center| — |1 ([[2002 FIFA World Cup|2002]][[#1|*]]) |1 |- |} :<div id="1">''<nowiki>*</nowiki> = hosts'' :<div id="2">''<nowiki>^</nowiki> = includes results representing West Germany between 1954 and 1990''</div> :<div id="3">''<sup><nowiki>#</nowiki></sup> = states that have since split into two or more independent nations''<ref name="successor"/></div> === විවිධ මහද්වීපික කලාප ලැබූ විශිෂ්ට ජයග්‍රහණ === මෙතෙක් පැවති තරඟාවලි වලින් වාඩිම වාර ගණනක් අවසාන තරඟ සඳහා තේරී ඇත්තේ යුරෝපීය හා දකුනු ඇමරිකානු රටවල් වේ. එයින් තරඟ දහයක පමන ජය යුරොපීයන් ලබාගෙන ඇති අතර දකුනු ඇමරිකානුවන් තරඟ නවයක පමණ ජය ලබාගෙන ඇත. වෙනත් මහාද්වීප වලින් රටවල් දෙකක් පමනක් අවසන් පූර්ව තරඟ සඳහා සුදුසුකම් ලබා ඇත.ඒ 2002 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය හා කොරියානු ජනරජයයි. අප්‍රිකානු ජාතීන් ලබා ඇති හොඳම ජයග්‍රහණ වනුයේ අර්ධ අවසන් පූර්ව තරඟ සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමයි.ඒ 1990දී කැමරුන්, 2002දී සෙනෙගල් රාජ්‍යය, 2010දී ගානාව යනාදී වශයෙනි. දැනට ලෝක කුසලානය ජයග්‍රහණය කර තිබෙන රාජ්‍ය සංගම් වලට අයත් නොවන රටවල් වනුයේ බ්‍රසීලය, ආර්ජන්ටිනාව හා ස්පාඤ්ඤයයි. 1958දී යුරෝපයේදී,1970දී හා 1994දී උතුරු අමරිකාවේදී හා 2002දී ආසියාවේදී බ්‍රසීලය ජයග්‍රාහකයන් බවට පත් විය. 1986දී ආජන්ටිනාව, උතුරු ඇමරිකවේදී ලෝක කුසලානය දිනූ අතර 2010දී ස්පාඤ්ඤය අප්‍රිකාවේදී ලෝක කුසලානය දිනා ගන්නා ලදී. එකම මහාද්වීපයකින් පැමිනි කණ්ඩායම් පිට පිටම ලෝක කුසලානය ජයග්‍රහණය කල අවස්ථාවන් තුනක් ඇත. ඒ ඉතාලිය 1938, බ්‍රසීලය1968, ස්පාඤ්ඤය 2010දී හා නවතත් ඉතාලිය 2006දී වශයෙනි. == සම්මානයන්== සෑම ලෝක කුසලාන තරඟාවලියක් අවසානයේදිම ලෝක කුසලානයට අමතරව ක්‍රීඩකයන්ගේ හා කණ්ඩායම් වල කුසලතා ඇගයීමට ප්‍රධාන වශයෙන් සම්මානයන් හයක් පිරිනමනු ලබයි. :*මාධ්‍ය සාමජිකයන්ගේ ඡන්දයෙන් තෝරන හොදම ක්‍රීඩකයා සඳහා රන් පන්දු සම්මානය හා දෙවන හා තුන්වන ස්ථාන සඳහා පිරිනමන රිදී හා ලෝකඩ පන්දු සම්මානය. :*වැඩිම ලකුණු රැස්කල ක්‍රීඩකයා සඳහ වන රන් සපත්තු සම්මානය හා දෙවන හා තුන්වන ස්ථාන සඳහ පිලිවෙලින් පිරිනමන රිදී හා ලෝකඩ සපත්තු සම්මානය. :*හොඳම ගෝලරකින්නා සඳහා වන රන් අත් ආවරණ සම්මනය. :*වයස අවුරුදු 21 හෝ ඊට අඩු හොදම ක්‍රීඩකයා සඳහා වන හොදම යොවුන් ක්‍රීඩකයා සම්මානය :*සාධාරණ ලෙස ක්‍රීඩා කල හොදම කණ්ඩායම සඳහා පිරිනමන සාධාරණ ලෙස ක්‍රීඩා කිරීම සඳහා වන සම්මානය. :*හොඳම විනෝදාත්මක කණ්ඩායම සඳහා වන සම්මනය. == වාර්තා හා සංඛ්‍යා ලේඛන == වැඩිම වාර ගණනක් ලෝක කුසලාන තරඟ සඳහා තරඟ කල ක්‍රීඩකයන් ලෙස මෙක්සිකෝවේ ඇන්ටොනියෝ කාර්බජල් හා ජර්මනියේ ලෝතර් මැතිව්ස් යන ක්‍රීඩකයන් දෙදෙනා වාර්ථාවට හිමිකම් කියයි. මොවුන් දෙදෙනාම තරඟාවලි පහ බැඟින් ක්‍රීඩාකර ඇත. බ්‍රසීලයේ පේලේ තුන් වරක්ම ලෝක කුසලාන පදක්කම දිනා ගත් එකම ක්‍රීඩකයා වේ.(1958,1962 හා 1970) මේ අතර තවත් ක්‍රීඩකයන් විසිදෙනෙකුම ලෝක කුසලාන පදක්කම දෙවරක් බැගින් දිනාගැනීමට සමත්ව ඇත.පවත්වා අති සියලුම ලෝක කුසලාන තරඟ වලින් වැඩිම ලකුනු රැස්කරගෙන ඇති ක්‍රීඩකයා වන්නේ බ්‍රසීලයේ රොනාල්ඩෝය. ඔහු ලකුණු 15 ක් රැස්කරගෙන ඇත.(1998-2006) ලකුණු 14 බැඟින් රැස්කරගෙන ජර්මනියේ මිරොස්ලොව් ක්ලෝස්(2002-2006) හා බටහිර ජර්මනියේ ගේඩ් මුලර් යන දෙදෙනා දෙවන ස්ථනයේ පසුවේ. වැඩිම ගෝල රැස්කල ක්‍රීඩකයන් අතර හතරවන ස්ථානයේ රැඳී සිටින ප්‍රංශයේ ජස්ට් ෆොන්ටේන් එකම තරඟයකදී වැඩිම ගෝල රැස්කල ක්‍රීඩකය වේ. එම තරඟයේදී ඔහු රැස්කල ගෝල සංඛ්‍යාව 13 කි.(1958) ක්‍රීඩකයෙකු මෙන්ම ප්‍රධාන පුහුණුකරු ලෙස ක්‍රියාකරමින් ලෝක කුසලානය දිනගත් ක්‍රීඩකයන් දෙදෙනා වන්නේ බ්‍රසීලයේ මාරියෝ සැගලෝ සහ ජර්මනියේ ෆ්‍රන්ස් බෙකන්බෙවර්ය. 1958 දී හා 1962දී සැගලෝ ක්‍රීඩකයෙකු ලෙසද 1970දී ප්‍රධාන පුහුනුකරු ලෙසද ලෝක කුසලනය ඩිනගන්න ලදී.බෙකන්බෙවර් 1970දී නායකයා ලෙසද 1990දී ප්‍රධාන පුහුනුකරු ලෙසද ලෝක කුසලනය දිනා ගැනීමට දායක විය. සියළුම ජතික කණ්ඩායම් අතුරින් වැඩිම ලෝක කුසලන තරඟ සංඛ්‍යාවක් ක්‍රීඩා කර ඇත්තෙ ජර්මනියයි. වැඩිම ලෝක කුසලාන ගෝල සංඛ්‍යාවක් රැස් කල රට වන්නේ බ්‍රසීලයයි. ඒ ගෝල 210ක් ලබගනිමිනි. මෙම කණ්ඩායම් දෙකම සහභගී වූ එකම තරඟය වන්නෙ 2002දී පවති ලෝක කුසලාන අවසන් මහා තරඟයයි. == මේවාත් බලන්න == * [[FIFA ලෝක කුසලානය තුළ ජාතික කණ්ඩායම් හි සම්ප්‍රාප්තිය]] * [[FIFA කාන්තා ලෝක කුසලානය]] * [[ලෝක කුසලානය නමින් ඇති අනෙකුත් තරඟ ලැයිස්තුව]] * [[1980 Mundialito]], ලෝක කුසලානයේ වසර 50 ස්ංවත්සරය වෙනුවෙන් උරුගුවේ පැවති තරඟාවලිය * [[FIFA ලෝක කුසලාන Cup All- Time Team]] * [[FIFA ලෝක කුසලාන Dream Team]] * [[FIFA ලෝක කුසලාන නිල ගීය]] ==සටහන් හා ආශ්‍රිත== {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|colwidth=30em}} == ග්‍රන්ථනාමාවලිය == {{refbegin}} {{cite book |last=Glanville |first=Brian| title=The Story of the World Cup |url=https://archive.org/details/storyofworldcup0000glan_v6n8 | page=[https://archive.org/details/storyofworldcup0000glan_v6n8/page/44 44]|publisher=Faber |year=2005 |isbn=0-571-22944-1 |ref=glanville}} {{refend}} == බාහිර ඇමුණුම් == {{Commons category}} * [http://www.fifa.com/worldcup FIFA World Cup official site] * [http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html Previous FIFA World Cups] [[Category:FIFA World Cup| ]] [[Category:FIFA competitions|World Cup]] [[Category:World championships]] [[Category:Recurring sporting events established in 1930]] amha2g8zqs6jfqaa5lmxdq9ne7w6gk8 සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය 0 41525 799304 487826 2026-09-13T06:40:48Z ~2026-49408-06 81033 /* */ 799304 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=July 2010}} {{unreferenced|date=May 2009}} {{Infobox School | name = සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය | logo = [[Image:St. Thomas' Girls' High School Crest.jpg]] | motto = ''Not for Self, But for All.'' ''(තමන්ට නොව, නමුත් සැමට)'' | head_label = Principal | head = | type = රජයේ ජාතික පාසලකි. | affiliation = | grades = | students = | established = | city = [[මාතර]] |country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] {{flagicon|Sri Lanka}} |colors = <font color=#890101>'''Red'''</font> and <font color=#FFF005>'''Yellow'''</font> <br/>{{color box|#890101}}{{colorbox|#FFF005}} }} '''සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය''' යනු දකුනු පලාතෙ ප්‍රධාන පෙලේ බාලිකා පාසලකි. ==ඉතිහාසය== සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය 1885 ජූලි 02 දින ආරම්භ කළ බව සඳහන්වේ. ඒ අනුව 2010 ජූලි 02 දින වන විට වසර 125 ක් සපිරෙයි. මිෂනාරි පාසලක් ලෙස මෙම පාසල ආරම්භ කිරීමට මූලිකව කටයුතු කරමින් පුරෝගාමී වූයේ ජෝන් ස්ටීවන්සන් ලයිලි පියතුමාය. 1885 වසරේ ආරම්භක විදුහල්පතිනිය වුයේ කැලැන්ඩර් මැතිනියයි. ඉන්පසුව බොයිටන්, ලැබරේයි, බුල්ජන්ස්, මොයිරා යන විදුහල්පතිනියන්ගේ කාලවලදී මෙම විදුහලට උදාර මෙහෙයක් සිදු කළ බව සඳහන්වේ. 1926-1929 දක්වාත් 1932-1938 දක්වාත් විදුහල්පතිනිය වූයේ එඩා මේරි කන්‍යා සොහොයුරියයි. එම කාලය එතුමියගේ පරිත්‍යාගශීලී භාවයත් හා අවංක කැපවීමත් නිසා තෝමසු බාලිකාවන්ගේ යහපැවැත්මත්, උසස් අධ්‍යාපනයත් මැනවින් ඔප මට්ටම් වූ බව සඳහන් වී ඇත. 1938 සිට පාලනය ගෙන ගියේ එස්.සමරසිංහ මැතිනියයි. එතුමිය ප්‍රථම සිංහල විදුහල්පතිනිය විය. මෙකල බිහිසුණු II ලෝක සංග්‍රාමය සිදු වූ කාලයයි. මෙකල බාලිකාවන්ගේ පූර්ණ ආරක්ෂාවත්, අධ්‍යාපනය ලබාදීමත් පාසල මගින් ඉතා විශිෂ්ට ලෙස ලබා දෙන ලදි. 1904 දී එච්. විජේරත්න මැතිනිය විදුහල්පතිනිය බවට පත්විය. සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය මුල් පිහිටි භූමිය වූයේ දැනට සාන්ත තෝමස් කුමර විදුහල පිහිටි භූමියේය. පළමුවෙන්ම මොහොට්ටි මුදලි ගුණරත්න මැතිතුමා විසින් පාසල් ගොඩනැගිල්ලක් පරිත්‍යාග කරන ලදි. මේ අනුව කැලැන්ඩර් මහත්මිය විදුහල්පතිනිය ලෙස කටයුතු කළ අතර නේවාසිකාගාරය, නිල නිවස හා පාසල එකම ස්ථානයක පැවැත්වීය. ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන් හතර දෙ‍නෙකුගෙන් ආරම්භ වූ පාසලේ මුල්ම දරු පිරිස වූයේ එලන් බණ්ඩාරනායක , ඇලිස් සෙනවිරත්න,ජෝර්ජියා ද සේරම්, එච්.ඩී. ගුණරත්න යන අයයි. පසුව වාසල මුදලි, එම්.ආර්.එච්. පෙරේරා මැතිතුමා විසින් කරවන ලද “MIZPAH” නම් මන්දිරයෙනි. 1890 -1912 දක්වා කාලය තුල සාන්ත තෝමස් බාලිකා විදුහල ස්ථාන ගත කරන ලදි. එය දැනට රුහුණු විශ්ව විද්‍යාලය ස්ථාන ගත වී තිබෙන “වැල්ලමඩම” නම් ප්‍රදේශය බව සැලකේ. අනතුරුව “Daisy Villa” හි බ්‍රෝඩ්වේ මන්දිරය අසල පාසල පැවැත් වූ බව සඳහන්වේ. ඒ අවධිය වන විට ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන් 400 ක් ඉගෙනුම ලැබුහ. පසු කාලයකදී මෙම ස්ථානය විකුණා දැමු බැවින් දැනට තිබෙන ස්ථානයට, එනම් වල්පොල ප්‍රදේශයට ගෙන එන ලදි. 1961 වර්ෂය වි‍ශේෂිත වූවකි. සාන්ත තෝ‍මස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය රජයට පවරා ගන්නා ලදි. නිදහස් අධ්‍යාපන‍යේ ආරම්භයත් සමඟම මවුබසින් අධ්‍යාපනය ලබාදීම කළ යුතු නිසා ඒ සමඟම පාසල් පරිපාලනය වෙනස් විය. විදුහලේ උන්නතියට කැප වී ක්‍රියා කළ මෑත කාලීන විදුහල්පතිනියන් වූ එච්. විජේරත්ත, සෝමා කුමාරි සමරසිංහ, ඔල්ගා බුල්ජන්ස්, වී.බුද්ධප්‍රිය හා එච්.එල්.බී.වී. ජයවීර මැතිනිය ද මෙහිලා ගෞරවයෙන් සිහිපත් කළ යුතුය. අධ්‍යාපනික වශයෙන් පාසල ඉතා ඉහළ තලයකට ගෙන ඒමට මෙම සියලු විදුහල්පතිනියන් කැප වී ක්‍රියා කළ බව සඳහන් කළ යුතුය. වර්තමානයේ පාසල අතිමහත් ජනප්‍රියත්වයට හා ගෞරවයට පාත්‍ර වී ඇත්තේ වත්මත් විදුහල්පතිනිය ආර්.එස්. පතිරණ මැතිනියගේ හා ගුරු මණ්ඩලයේ කැපවීම තුලිනි. ==අද සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලය== [[Image:Matara district.svg|thumb|200px|right|මාතර දිස්ත්‍රික්කය]] ==විදුහල්පතිවරු== {| class="wikitable" |- !&nbsp; !Period !Name |- |1st | &ndash; |Mrs. |- |} ==සාන්ත තෝමස් උසස් බාලිකා විද්‍යාලයීය ආදී ශිෂ්‍යයාවන්ගේ සංගමය)== ==පාසල් ගීතය== ශ‍්‍රී ලක් මාතා නළල් තෙලේහි<br /> කුංකුම තිලකය මනහාරී<br /> මාතර පුරවර හී ලොව පූජිත<br /> සාන්ත තෝමස් බාලිකා විදුහල<br /> ශ‍්‍රී ලක් මාතා... //<br /> විද්‍යා, වාණිජ කලාව ආදි<br /> සිප්කිරි දහරින් අප පණ ගන්වන<br /> ලෝක ශාන්තිය සලසන සැමදා<br /> සාන්ත තෝමස් අප මාතා<br /> ශ‍්‍රී ලක් මාතා... //<br /> ඥාණ වීර්ය බල විනය ගරුක වූ<br /> පුරවැසියන් රට දැය සමයට දෙන<br /> ජීවය කරගත් ශීර්ෂ පාඨය<br /> මට නොව අනුනට සේවය සලසන<br /> ශ‍්‍රී ලක් මාතා... //<br /> සාන්ත තෝමස් බාලිකා විදුහල්<br /> මාතාවනි අනුනට සේවය සලසන<br /> තව තව අපහට ආලෝකය දී<br /> ජයතු ජයතු ජය වේවා !<br /> ජයතු ජයතු ජය වේවා !<br /> ජයතු ජයතු ජය වේවා !<br /> ==විද්‍යාලයීය නිවාස== විද්‍යාලයීය නිවාසවල නම් අකාරාදී පිළිවෙලට ලැයිස්තු ගත කර ඇත. * '''එමතිස්ට්''' වර්ණය : <font color="Purple">දම්</font> {{color box|#7900C4}} * '''එමරල්ඩ්''' වර්ණය : <font color="Green">කොළ</font> {{color box|#00540C}} * '''රූබී''' වර්ණය : <font color="Red">රතු</font> {{color box|#C40024}} * '''සෆායා''' වර්ණය : <font color="Blue">නිල්</font> {{color box|#1000A6}} විද්‍යාලයීය නිවාසවල නම් සඳහා පාදක වී ඇත්තේ වටිනා මැණික් ගල් විශේෂ කිහිපයක නම් වේ. ==ක්‍රීඩා== බොහෝ තෝමසු බාලිකාවන් ක්‍රීඩා සඳහා දැඩි උනන්දුවක් දක්වති.{{Citation needed|date=March 2009}}. {{col-begin}} {{col-3}} * මළල ක්‍රීඩා * පැසි පන්දු {{col-3}} * චෙස් * දැල් පන්දු {{col-3}} * පිහිනුම් * අත් පන්දු {{col-end}} ==බාහිර සබැඳි == [[ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ පාසල්]] {{coord missing|Sri Lanka}} [[Category:Provincial schools in Sri Lanka]] [[Category:Educational institutions with year of establishment missing]] [[Category:Schools in Southern Province, Sri Lanka]] skt3ablm3314apz177mzy8w3757n0gl හෙළ හවුල 0 42869 799313 738734 2026-09-13T11:52:56Z Viduvvvvv3054 81035 /* */ 799313 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = හෙළ හවුල | formation = {{start date and age|1941|01|11}} | founder = [[කුමාරතුංග මුනිදාස]] | website = {{URL|helahavula.org}} }} '''හෙළ හවුල''' යනු බස-රැස-දෙස යන හෙළ තෙ රුවන සුරැක වවා, වඩා නංවාලීම පිණිස ශ්‍රී ලංකාවේ පවත්නා එක ම {{citation needed}} සංවිධානය යි. 1941 ජනවාරි 11 වැනි දින යටත් විජිත හෙළ දිවෙහි ජාතික සංවිධානයක් ලෙස ඇරැඹි හෙළ හවුල, 1992 නම්වර 38 දරන පනත මඟින් හෙළ දිව් මැතිසබයේ ව්‍යවස්ථාපිත ආයතනයක් ලෙස පිළිගැනිණි. 'සුබස' සගනුවත් 'The Helio' සගනුවත් හෙළ හවුලේ පළ කැරුම් ය. මේ වන විට හෙළ හවුල සිය අසූ පස් වැනි වසර පසු කෙරෙමින් සිටී. ==යටගියාව== මෑත යුගයේ දී හෙළ බසට ඉහළතම මෙහෙවර කළ විද්වතාණන් ලෙස සැලැකුම් ලබන [[කුමාරතුංග මුනිදාස|කුමරතුඟු මුනිදසුන්]] විසින් 1939 ජූනි මස ඇරැඹි ‘සුබස’ සගනුව නිසා රට පුරා සිංහල භාෂාවත් සාහිත්‍යයත් පිළිබඳ පුබුදුවෙක් ඇති විය. ඒ සමඟ බසට රැසට දෙසට ළැදි තුරුණු පිරිසෙක් ද ඇති වූ හ. ඔවුන් ගණනින් වැඩි වත් ම ඔවුන් ගේ එකතුවක් ඇති කිරීමේ අවශ්‍යතාව බලවත් විය. ඒ අනුව කුමරතුඟු මුනිදසුන් ගේ නිවෙස වූ පාණදුරේ ගොරකාපොළ ‘හෙවණේ’ දී 1941 ජනවාරි 11 වැනි දින සුබැසියන් ගේ රැස් වීමෙක් පැවැත්විණ. එහි දී සුබැසි එකතුවට නමක් වුවමනා විය. ජයන්ත වීරසේකරයෝ ‘හෙළ හවුල’ යන නම සැලැකැවූ හ. කුමරතුඟුවෝ ම එය තිරැයූ හ. එ හෙයින් එය හෙළ හවුලෙහි මුල් මැ මුළුව යි. මේ දින මුළුනයු (සභාපති) වූවෝ මග්ගොන ගුරු ඇබෑසි විදුහලේ කථිකාචාර්යවරයකු වූ ඇංටන් පෙරේරා ජයමාන්නයෝ යැ. කුමරතුඟු මුනිදස්හු මුළුයේ අරමුණු පැහැදිලි කළ හ. එ දින හෙළ හවුලේ මුල් ම සකසුරුවන් (ලේකම්වරුන්) ලෙස එඩී පනඳු, අබිරම් ගම්හේවා යන දෙ පළ පත් වූ හ. මුල් ම නයුවෝ (නායකයාණෝ) කුමරතුඟු මුනිදස්හු ම වූ හ. කුමරතුඟු මුනිදසුන් ජීවමාන ව සිටිය දී ම පාණදුරේ ද ඒ අවට කළුතර මොරටුව ඈ පෙදෙස්හි මෙන් ම කොළඹ අනඳ විදුහල ඈ තන්හි දු හෙළ හවුල් රැස් වීම් පැවැත්විණි. බස පිළිබඳ වියත්, පිරියෙසුම් දෙසුම්, හෙළ නාට්‍ය හා සංගීත හා වැඩ සටහන් මෙහි දී පැවැත්විණි. හෙළ හවුලේ ඇතුළත්හු ද ඇතුළතුන් නොවන්නෝ ද සුවිසල් පිරිසක් මේ මුළු සඳහා සපැමිණිය හ. එ කල ම හෙළ හවුලේ අතු හවුල් (ශාඛා සංවිධාන) කිහිපයෙක් බිහි විණි. නිරිත දිගැ හෙළ හවුල, මාතරැ හෙළ හවුල එ බඳු අතු හවුල් වේ. මෙ කල සිංහල සාහිත්‍යයෙහි මහත් ම බලවේගය බවට පත් ව තුබුණේ හෙළ හවුල යි. 1950-60 දසකවල දී හෙළ හවුලේ අතු හවුල් රට පුරා පැතිරිණ. අහංගම, උණවටුන, රත්ගම, ගාල්ල, කළුතර, මහනුවර ඈ නොයෙක් තන්හි සේ ම ගාල්ලේ මහින්ද, ගල්කිස්සේ සාන්ත තොමසු ඈ විදුහල්හි පවා අතු හෙළ හවුල් බිහි විය. පාසල් සිසුහු ද එ කල ඇතුළතුන් අතර වූ හ. ==හෙළ හවුල් නයුවෝ== හෙළ හවුල ඇරැඹූ කුමරතුඟු මුනිදසුන් ගේ පටන් මේ වන තෙක් දිවයිනේ පතළ වියතුන් එකොළොස් දෙනෙක් එහි නයු (නායක) පදවිය හොබවා ඇත. මුල් නයුවන් පස් දෙනා මැ ඔවුන් ගේ දිවියේ කෙළවර තෙක් ම නයු පදවිය හොබවා ඇතත් ඉන් පසු පත් වූ නයුවෝ නොයෙක් විට සිය කැමැත්තෙන් මැ ඉල්ලා අස් වී ඊළඟ නයුවනට මඟ සැලැසූ හ. 1941.01.11 - 1944.03.02: කුමාරතුංග මුනිදාස 1944.03.03 - 1949.06.18: ජයන්ත වීරසේකර 1949.06.19 - 1965.03.08: රැයිපියෙල් තෙන්නකෝන් 1965.03.09 - 1977.07.08: අමරසිරි ගුණවඩු 1977.07.09 - 1988.06.20: කෝදාගොඩ සිරි ඤාණාලෝක හිමි 1988.06.21 - 1991.12.10: වරකාගොඩ සිල්රුවන් හිමි 1991.12.11 - 2001.12.18: අ. දො. චන්ද්‍රසේකර 2001.12.19 - 2005.12.11: අරීසෙන් අහුබුදු 2005.12.12 - 2008.12.21: අනඳපිය කුඩාතිහි 2008.12.22 - 2012.11.21: අමරසිරි පොන්නම්පෙරුම 2012.11.22 - මෙතෙක්: ශ්‍රීනාත් ගණේවත්ත == එ දා සිටි මුල් පෙළේ ඇතුළත්තු == බළන්ගොඩ ආනන්ද මෛත්‍රිය නා හිමි, කෝදාගොඩ ඤාණාලෝක හිමි, මිරිස්සේ චන්දජෝති හිමි, වරකාගොඩ සිල්රුවන් හිමි, අහංගම ආනන්ද හිමි, මෝසැසි පෙරේරා පියතුමා, මර්සලීනු ජයකොඩි පියතුමා, ජයන්ත වීරසේකර, රැයිපියෙල් තෙන්නකෝන්, අමරසිරි ගුණවඩු, අලව්-ඉසි සැබිහෙළ, වෙල්ලාල ජයමහ, අරීසෙන් අහුබුදු, සුනිල් සාන්ත, සඳදස් කෝපරහේවා, හියුබත් දිසානායක, මහානාම දිසානායක, S. G. M. වීරසිංහ, නන්දදාස කෝදාගොඩ, ටයිටස් තොටවත්ත, ඊලියන් ද සිල්වා, වි. ජ. මු. ලොකුබණ්ඩාර, අලවත්තාගොඩ පේමදාස, ගුණපාල සේනාධීර, වෙ. වි. අබාගුණවඩු, ගම්හේවා ගුණවර්ධන, ජයසේකර අබේරුවන්, පින්තු ජයවද්දන, ධර්ම ශ්‍රී කුමාරතුංග, නන්දනපාල කුමාරතුංග, අ. දෝ. චන්ද්‍රසේකර, දි. වි. රිචඩ් ද සිල්වා, අනදපිය කුඩාතිහි, ගාමිණි තිලකවර්ධන, නන්දනපාල කුමාරතුංග, දා. දු. න. වීරකෝන්, දො. දේ. මොහොට්ටි, පු. බ. බාලසූරිය, කිරිවත්තුඩුවේ ජයදාස කුමාරගේ, එ. වි. ගුණපාල, දො. ඩ. ඩයස්, ම. ආ. විමල්, දී. ග. යු. ගුණපාල, බූස්සේ ටී. පියසෝම, තොටගමුයේ ක. සුරසේන වැනි දිවයිනේ පතළ වියත්තු බොහෝ දෙනෙක් එ දා හෙළ හවුලේ ඇතුළත්තු වූ හ. == මෙ දා නිලදරු මඬුල්ල == '''අනුසසුවෝ''': අමරසිරි පොන්නම්පෙරුම, හේමසිරි කුමාරණතුංග '''නයුවෝ''': ශ්‍රී නාත් ගණේවත්ත '''අනුනයුවෝ''': තිරිකුණාමලේ ආනන්ද නා හිමි, අ. ආ. ගුණතිලක, කැ. ආ. ඉ. කල්‍යාණරත්න, තාරක රණසිංහ '''සම සකසුරුවෝ''': සීවලී බණ්ඩාර, රවි තිලකවර්ධන '''අයකැමියෝ''': සමන්තී අහුබුදු == හෙළ හවුල් මෙහෙවර == හෙළ හවුලින් බසට-රැසට-දෙසට ඉටු වූ මහත් මැ මෙහෙවර නම් එහි වියතුන් විසින් ඇති කැරුණු සුවිශාල සාහිත්‍යය යි. මේ වන විට, හෙළ හවුලේ වියතුන් විසින් ලියැවී එළි දැක ඇති පතපොත දහස් ගණනෙකි. ඒ සියල්ල වියත් ලොව ඉහළින් පිළිගැනේ. කිසි දු සරසවියෙකින් හෝ වෙනත් ආයතනයෙකින් හෝ එ බඳු සාහිත්‍ය සේවාවක් කිසි කලෙක ඉටු වී නැති. == හෙළ හවුල් ගුරු කුලය == ඇතැම්හු – වෙසෙසින් ලක් සරසවි ඇදුරෝ – හෙළ හවුල ගුරුකුලයක් සේ හඳුන්වන්නට වූ හ. එහෙත් හෙළ හවුල යනු ගුරුකුලයෙක් නො වේ. පැරැණි හා වත්මන් හා වහර මැනැවින් විමසා නිවැරැදි බස් වහර මතු කොට එය සුරැකීම, එයින් නව නිමැවුම් කිරීම හෙළ හවුල පිළිගත් මඟ යි. ඒ ඉතා පුළුල් අරමුණින් මුළු මහත් බස ම පදනම් කොට ගත් ජාතික ව්‍යාපාරයෙකි. එ හෙයින් හෙළ හවුල යනු තවත් එක් ගුරුකුලයක් පමණක් ලෙස කිසි සේත් සැලැකිය හැකි නො වේ. හෙළ හවුලෙහි මෙහෙවර යටපත් කරන්නට, ඇතැමුන් එය “භාෂා පරිශුද්ධවාදීන් ගේ සංවිධානයක්", "භාෂා සංවිධානයක්", "කවි සමාජයක්" ලෙස සැහැල්ලු කොට හඳුන්වන්නට ඉමහත් තැත් දැරුව ද ඒ සියල්ල මැඬගෙන හෙළ බස-රැස-දෙස සුරැක්මේ පෙරමුණ ගනිමින් හෙළ හවුල නො සැලී, නො නැවී, නො වැටී දිවමන් ව වැජැඹේ. == සිංහල පන්තිය == හෙළ හවුලේ නයු ශ්‍රීනාත් ගණේවත්තයන් නොමිලයේ පවත්වන 'හෙළ හවුලේ සිංහල පන්තිය' හැම සනිදාවෙක ම පෙ. ව. 9.00 සිට පෙ. ව. 11:00 තෙක් බම්බලපිටියේ සිරි වජිරාරාමයේ දී පැවැත්වේ. වයස් බෙයකින් තොර යි. පෙර දැනුමක් නැති-ඇති කාට වුව ද සහභාගී විය හැකි ය. මුල සිට සරල ව හෙළ වියරණය ඉගැන්වේ. කිසි දු අය කිරීමෙකින් තොර යි. == සැබැඳුම් තතු == '''ලිපි යොමුව''': කොළොඹ 6, වැල්ලවත්තේ, ප්‍රෙඩ්රිකා පාරේ, සිරි විජයාරාම විහාරයේ, හෙළ හවුල් සකසුරුවෝ '''ඉ-ලිපි යොමුව''': subasa.helahavula@gmail.com '''විබැඳුම් පොළ''': <nowiki>http://www.helahavula.org</nowiki> '''ෆේස්බුක් පිටුව''': <nowiki>https://www.facebook.com/HelaHavula/</nowiki> '''තෙලබණු නම්වර''' ශ්‍රීනාත් ගණේවත්ත (නයු): 011 2 410 862 සීවලී බණ්ඩාර (සම සකසුරු): 071 4 803 898 රවි තිලකවර්ධන (සම සකසුරු): 077 7 339 299 == ඇසුර == *http://www.helahavula.org *http://www.silumina.lk/punkalasa/20100117/_art.asp?fn=ar1001179 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306174458/http://www.silumina.lk/punkalasa/20100117/_art.asp?fn=ar1001179 |date=2014-03-06 }} *http://www.silumina.lk/punkalasa/20120226/_art.asp?fn=ar1202268 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710181855/http://www.silumina.lk/punkalasa/20120226/_art.asp?fn=ar1202268 |date=2015-07-10 }} *https://www.facebook.com/HelaHavula *http://www.lankadeepa.lk/index.php/articles/100912 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130307010100/http://www.lankadeepa.lk/index.php/articles/100912 |date=2013-03-07 }} *http://www.divaina.com/2010/03/04/sarasavi%202.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306203623/http://www.divaina.com/2010/03/04/sarasavi%202.html |date=2016-03-06 }} *https://www.youtube.com/watch?v=IetLo51lqZY *http://www.dinamina.lk/2012/07/24/_art.asp?p=1&fn=f1207242{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *http://www.divaina.com/2014/02/27/sarasavi%203.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623083907/http://www.divaina.com/2014/02/27/sarasavi%203.html |date=2018-06-23 }} *http://www.silumina.lk/punkalasa/20100314/_art.asp?fn=ar10031411{{භින්න වූ සබැඳි|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==බැහැරි පිටු== *http://www.helahavula.org *https://www.facebook.com/HelaHavula/ [[ප්‍රවර්ගය:හෙළ හවුල]] hm1ycqgamdph20d5raglbptyhtv0awp ශ්‍රී ලංකාවේ පුවත්පත් ලැයිස්තුව 0 47530 799264 792719 2026-09-12T15:20:10Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 799264 wikitext text/x-wiki ලංකාවේ පළමු පුවත්පත colombo jurnol (1832) වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පළමු සිංහල පුවත්පත බුලත්ගම ධර්මාලංකාර හිමිගේ මූලිකත්වයෙන් පල කළ "ලංකාලෝකය" (1860) වේ. නමුත් මෙය රාජ්‍ය ලේඛනාගාරයේ ලියාපදිංචි වූ පුවත්පතක් නොවේ. ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය ලේඛනාගාරයේ ලියාපදිංචි මුල්ම පුවත්පත වන්නේ "ලක්මිණි පහන"(1962) පුවත්පත වේ. මෙහි කතුවරයා වන්නේ කොග්ගල ප්‍රඟ්දාශේඛර පඬිතුමාය. ශ්‍රී ලංකාවේ පළමු සඟරාව වන්නේ, 1832දී පළවූ "මාසික තෑග්ග" වේ. පසුව 1840දී "ලංකා නිධානය" සඟරාව පළ විය. බෞද්ධ පුනර්ජීවන ව්‍යාපාරය යටතේ බිහි වූ පුවත්පත්- # ලක්මිණි පහන(1862) # ලක්රිවි කිරණ(1864) # සරසවි සඳරැස(1880) # සිංහල ජාතිය(1902) # සිංහල බෞද්ධයා(1906) ==සිංහල පුවත්පත්== {| class="wikitable sortable" |- !පුවත්පත ! ප්‍රකාශක !! ආරම්භය !! පලකෙරෙන දින !! වෙබ් අඩවිය !! දිනපතා/ සතිපතා අනුපූරක පුවත්පත |- | අද || [[විජය ප්‍රකාශන]] || || දිනපතා || [http://www.ada.lk www.ada.lk] || |- | දිනමිණ || [[ලංකාවේ සී/ස එක්සත් ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර සමාගම]] ||1909 දෙසැම්බර් 17|| දිනපතා || [http://www.dinamina.lk www.dinamina.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310081634/http://www.dinamina.lk/ |date=2016-03-10 }} ||සිළුමිණ |- |රැස |ලංකාවේ සි/ස එක්සත් ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර සමාගම |2018 ජනවාරි 11 |දිනපතා |[http://resa.lk/ www.resa.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106035809/http://resa.lk/ |date=2018-01-06 }} | |- | සිළුමිණ || [[ලංකාවේ සී/ස එක්සත් ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර සමාගම]] || || ඉරිදා (නිල වශයෙන්) || [http://www.silumina.lk silumina.lk] || දිනමිණ |- | දිවයින || [[සී/ස උපාලි පුවත්පත් සමාගම]] || || දිනපතා || [http://www.divaina.com www.divaina.com] || දිවයින ඉරිදා සංග්‍රහය |- | දිවයින ඉරිදා සංග්‍රහය || [[සී/ස උපාලි පුවත්පත් සමාගම]] || || ඉරිදා (නිල වශයෙන්) || [http://www.divaina.com www.divaina.com] ||දිවයින |- | ලක්බිම || [[සී/ස ලක්බිම පුවත්පත් (පුද්.) සමාගම]] || || දිනපතා || [http://www.lakbima.lk www.lakbima.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190830085037/http://www.lakbima.lk/ |date=2019-08-30 }} || ඉරිදා ලක්බිම |- | ඉරිදා f || [[සී/ස ලක්බිම පුවත්පත් (පුද්.) සමාගම]] || || ඉරිදා || [http://www.lakbima.lk www.lakbima.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190830085037/http://www.lakbima.lk/ |date=2019-08-30 }} || ලක්බිම |- | රාවය || [[රාවය ප්‍රකාශන]] || || ඉරිදා || [http://www.ravaya.lk www.ravaya.lk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623031433/https://ravaya.lk/ |date=2020-06-23 }} || නැත |- |ලංකාදීප || [[විජය ප්‍රකාශන]] || || දිනපතා || [http://www.wijeya.lk www.wijeya.lk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009013246/http://www.wijeya.lk/ |date=2014-10-09 }} || ඉරිදා ලංකාදීප |- |මව්බිම || [[ද ස්ටෑන්ඩඩ් නිවිස්පේපර්ස් ප්‍රයිවෙට් ලිමිටඩ්]] || || සතිපතා || [http://www.mawbima.lk www.mawbima.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612114657/https://mawbima.lk/ |date=2020-06-12 }} || |- |ඉරුදින || පෞද්ගලික අයිතිය || || සතිපතා || [http://www.irudina.lk www.irudina.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204114424/http://www.irudina.lk/ |date=2008-12-04 }} || |- |ලංකා || [[ලංකා මල්ටි පබ්ලිෂර් ප්‍රයිවෙට් ලිමිටඩ්]] || || || [http://www.lankairida.com www.lankairida.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203195223/http://lankairida.com/ |date=2009-02-03 }} || |- |රිවිර || [[රිවිර මීඩියා කෝපරේෂන්]] || || දිනපතා || [http://www.rivira.lk www.rivira.lk] || රිවිර ඉරිදා සංග්‍රහය |- |රිවිර ඉරිදා සංග්‍රහය|| [[රිවිර මීඩියා කෝපරේෂන්]] || || ඉරිදා (නිල වශයෙන්)|| [http://www.rivira.lk www.rivira.lk] || රිවිර |- |දළදා වරුණ |මාධ්‍ය කාර්යාංශය ශ්‍රී දළදා මාලිගාව |2005 |මාසික සඟරා |www.[http://sridaladamaligawa.lk/monthly-buddhist-magazine sridaladamaligawa.lk/monthly-buddhist-magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914094432/http://sridaladamaligawa.lk/monthly-buddhist-magazine |date=2018-09-14 }} | |- |සියත || || || සතිපතා || [http://www.siyatha.lk/ www.siyatha.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206034102/http://www.siyatha.lk/ |date=2008-12-06 }} || |- |චැතම් ස්ට්‍රීට් ජර්නල් |කලම්බෝ ටාගට් පබ්ලිකේෂන් |2022 |සතිපතා |www.csj.lk | |} ==දෙමළ පුවත්පත්== {| class="wikitable sortable" ! පුවත්පත<br> !! පලකෙරෙන දින !! වෙබ් අඩවිය !! ප්‍රකාශක !! ආරම්භය !! සංසරණය !! මූලාශ්‍ර |-- | ''[[තිනකරන්]]'' || දිනපතා || [http://www.thinakaran.lk/ thinakaran.lk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150727072231/http://www.thinakaran.lk/ |date=2015-07-27 }} || සීමාසහිත එක්සත් ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර සමාගම || 1932 || 50,000 (''තිනකරන්'')<br>70,000 (''තිනකරන් වාරමන්ජරී'') || <ref name="dailyn">{{cite web | url=http://www.dailynews.lk/2012/02/28/bnlnk.asp?fname=AdvLoc | title=Paper Advertising Rates | publisher=Daily News | date=February 28, 2012 | accessdate=April 18, 2012}}</ref> <ref name="dn1">{{cite web | url=http://www.dailynews.lk/2009/02/23/fea01.asp | title=DR, the true patriot | publisher=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]] | date=February 23, 2009 | accessdate=April 19, 2012 | author=Nakkawita, Wijitha}}</ref> |-- | ''[[තිනක්කුරල්]]'' || දිනපතා || [http://www.thinakural.com/ www.thinakural.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060409094406/http://thinakural.com/ |date=2006-04-09 }} || || || || |-- | ''[[වීරකේසරී]]'' || දිනපතා || [http://www.virakesari.lk/ www.virakesari.lk] ||එක්ස්ප්‍රස් නිව්ස්පේපර්ස් || || || |-- | ''[[උදයන්]]'' || දිනපතා || [http://www.uthayan.com/ www.uthayan.com] || || || || |-- | ''[[සුදර් ඔලි]]'' || දිනපතා || [http://www.sudaroli.com// www.sudaroli.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204065517/http://www.sudaroli.com/ |date=2008-12-04 }} || || || || |-- |} ==ඉංග්‍රීසි පුවත්පත්== * [http://www.dailynews.lk/ ඩේලි නිවුස්] - රාජ්‍ය-අයිතිය, දිනපතා * [http://www.sundayobserver.lk/ ද සන්ඩේ ඔබ්සවර්] - රාජ්‍ය-අයිතිය, සතිපතා * [http://www.dailymirror.lk/ ඩේලි මිරර්] - විජය-අයිතිය, දිනපතා * [http://www.sundaytimes.lk ද සන්ඩේ ටයිම්ස්] - විජය-අයිතිය, සතිපතා * [http://www.island.lk/ දි අයිලන්ඩ්] - උපාලි-අයිතිය, දිනපතා * [http://www.thesundayleader.lk ද සන්ඩේ ලීඩර්] පෞද්ගලික අයිතිය, සතිපතා * [http://www.nation.lk ද නේෂන්]- රිවිර මීඩියා කෝපරේෂන්, සතිපතා * [http://www.themorningleader.lk ද මෝනිං ලීඩර්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003204513/http://www.themorningleader.lk/ |date=2018-10-03 }} - පෞද්ගලික අයිතිය, සතිපතා * [http://www.lakbimanews.lk/ ලක්බිම නිවුස්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427173947/http://www.lakbimanews.lk/ |date=2012-04-27 }} - සුමති නිවුස් පේපර්ස්, සතිපතා * [http://www.thebottomline.lk ද බොටම් ලයින්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205005751/http://www.thebottomline.lk/ |date=2008-12-05 }} - රිවිර මීඩියා කෝපරේෂන්, සතිමැද සතිපතා * [http://www.thecolombopost.com ද කලම්බු පෝස්ට්] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025050146/http://www.thecolombopost.com/ |date=2007-10-25 }} - අඟහරුවාදා පමණයි *[http://www.lankabusinessonline.com ලංකා බිස්නස් ඔන්ලයින්]-ව්‍යාපාරික පුවත් - දිනපතා == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} [[Category:ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රකාශයට පත් කෙරෙන පුවත්පත්]] [[ප්‍රවර්ගය: ජනමාධ්‍ය]] nybf2o38xqguohocxmju0c58rgxwv0t විකිපීඩියාව හොද මුලාශ්‍රයක් නොවන්නේ ඇයි? 0 60097 799262 593349 2026-09-12T14:01:57Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 799262 wikitext text/x-wiki # විකිපීඩියාව විසින්ම එය පිළිගෙන ඇති බැවින්<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_is_not_an_acceptable_citation]</ref>.[[:en:Wikipedia:Ten_things_you_may_not_know_about_Wikipedia|"We do not expect you to trust]]" එබැවින් ඉතා වැදගත් කරුණු සම්බන්දයෙන් මුලාශ්‍රයක් මෙය ලෙස ගත නොහැකිය<ref>[[:en:Wikipedia:Academic_use|Wikipedia is not considered a credible source]]</ref>. # විකිපීඩියාව විශ්ව කෝෂයක් වුවත් එහි ඇති ලිපි සියල්ලක්ම විශ්ව කෝෂයක් තිබිය යුතු තත්වයෙන් සියලුම ලිපි එක මට්ටමක පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි වීම සහ විටින් විට මෙහි තොරතුරු යාවත්කාලීන වන බැවිනි. # මෙහි ඇති බොහෝ තොරතුරු කරුණු සංවාදයට තුඩුදෙන බැවින්. # ලිපි මකාදැමීම හුදෙක් මකාදමන්නාගේම මතය පමණක් ඇතිව ලිපියේ මුලාශ්‍ර විශ්වාසදායක නොවන බව පවසමින් බොහෝ විට ලිපි මකාදැමීම.[http://schott.blogs.nytimes.com/2009/11/26/deletionists/?_r=0 Wikipedia editors who are quick to delete] # ඉහල තාක්ෂණික දැනුමැති (high-level editors) අය අතරේ පමණක් පාලන බලය පිහුටුවාගෙන සිටීම. අපේක්ෂිත අයුරෙන් සියලුම අයගේ දැනුම එක් තැන් කිරීමට ඇති අපහසුතාවය. # දැනුම පරිත්‍යාගයට නවකයන්ට තිබෙන අපහසුතාවය සහ ඉහත සදහන් කල ලෙස විශේෂිත වූ කණ්ඩායමක් විසින්ම පමණක් මෙහෙයවනු ලැබීම( controlled by a stagnant pool of editors)විකිපීඩියාව අපේක්ෂිත පරිදි විශ්ව දැනුම දායක කර එක්තැන් කර වීමට පරිපුර්ණ වශයෙන් නොහැකිවීම. #පොඋද්ගලික න්‍යාය පත්‍රයන් තුල හිදිමින් පාලක වරුන් සහ කතෘ වරුන් ක්‍රියා කිරීම, ඉඩ නොදීම සහ මකාදැමීම. #මුලාශ්‍ර සොයාගත නොහැකි සත්‍ය වූ තොරතුරු පලකල විට එයද වාරණයට ලක් කිරීම.මුලාශ්‍ර ලබාදීම සදහා ප්‍රමාණවත් කාලයක් සපයා නොදීම [citation needed]පෞද්ගලික න්‍යාය පත්‍රයන් තුල හිදිමින් කටයුතු කරන්නා ජය ගැනීමත් ,සත්‍යවූ තොරතුරු යටපත් කිරීමත් ,නවකයින් අධ්‍යිර්ය කරවීමත්[http://g-liu.com/blog/2009/08/why-i-really-hate-wikipedia-administrators Bash Users] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173807/http://g-liu.com/blog/2009/08/why-i-really-hate-wikipedia-administrators/ |date=2016-03-03 }} තුලින් විශ්ව දැනුම ඒකරාශී කල නොහැකි වීම. #කතෘ වරුන් ව්‍යාජ ලෙස පෙනී සිටීම තුල තමන්ට පිළිගැනීමක් ඇතිකරවාගැනීම සහ මේ සදහා ක්‍රමවේදයක් නොමැති වීම.(මහාචාර්යවරයෙක් ලෙසද පෙනීසිටීමට හැකිවීම ) ==References== {{reflist|}} ==Further reading== # [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Deletion_policy Wikipedia Deletion policy ] # [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Criteria_for_speedy_deletion Wikipedia Criteria for speedy deletion] # [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Editing_policy Wikipedia Editing policy] # [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Why_was_the_page_I_created_deleted%3F Why was the Wiki page created deleted?] #[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators Administrators] #[https://en.wikipedia.org/wiki/User:Ekips39/Admin_abuse Admin abuse] # [https://en.wikipedia.org/wiki/User:Friday/Admin_abuse Admin abuse] # [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/Incidents Wikipedia Administrators' noticeboard/Incidents] # [https://jesscscott.wordpress.com/2010/11/16/wikipedia-admins/ Wiki admins are very rude and aggressive towards contributors ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151014135728/https://jesscscott.wordpress.com/2010/11/16/wikipedia-admins/ |date=2015-10-14 }} 2it92es3vub9o0ceowaypcqorlccina ඊලෝන් මස්ක් 0 74546 799270 703007 2026-09-12T17:25:30Z Sayuru Athsara 59181 799270 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=සැප්තැම්බර් 2024|reason=}} {{අමතර මූලාශ්‍ර අවශ්‍යයි|date=සැප්තැම්බර් 2024}}{{පරිවර්තනය කළ යුතුය}}{{තොරතුරුකොටුව පුද්ගලයා | name = ඊලෝන් මස්ක් | image = Elon Musk 2015.jpg | alt = | caption = 2015 දී මස්ක් | birth_name = ඊලෝන් රීව් මස්ක් | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|6|28}} | birth_place = ප්‍රිටෝරියා, දකුණු අප්‍රිකාව | residence = [[Bel Air, Los Angeles|Bel Air]], [[Los Angeles County, California|Los Angeles]], [[California]], U.S.<ref name="forbesbuyshome.com">{{cite news|title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For Million|work= [[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/|accessdate=November 1, 2013}}</ref><ref name=bloombergbuyshome>{{cite news|title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion|work= [[Bloomberg News]]|url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750|accessdate=August 21, 2013}}</ref> | citizenship = {{Plainlist| *දකුණු අප්‍රිකානු (1971–වර්තමානය දක්වා) *කැනේඩියානු (1989–වර්තමානය දක්වා) *ඇමෙරිකානු (2002–වර්තමානය දක්වා) }} | alma_mater = [[Queen's University]]<br>[[University of Pennsylvania]]<ref>{{Cite news|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments|title=Timeline: Elon Musk's accomplishments|last=Hull|first=Dana|date=April 11, 2014|accessdate=June 11, 2015|via=[[Mercury News]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/|title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies|year=2013|accessdate=June 11, 2015|website=CSQ|publisher=C-Suite Quarterly|last=Zanerhaft|first=Jaron}}</ref> | occupation = Entrepreneur, Engineer, Inventor, and Investor | known_for = [[SpaceX]], [[PayPal]], [[Tesla Inc.]], [[Hyperloop]], [[SolarCity]], [[OpenAI]], [[The Boring Company]], [[Neuralink]], [[Zip2]] | net_worth = [[United States dollar|US$]]258.3 billion (August 2022)<!--DO NOT UPDATE THIS UNLESS YOU UPDATE THE ACCESS DATE--><ref>{{cite web |title = The World's Billionaires List |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-08-03/elon-musk-adds-5-billion-to-fortune-as-spacex-soars-chart}}</ref> | title = CEO and [[Chief technology officer|CTO]] of [[SpaceX]]<br/> CEO and product architect of [[Tesla, Inc.]]<br/> CEO of [[Neuralink]]<br /> Chairman of [[SolarCity]]<br/> Co-chairman of [[OpenAI]] | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Justine Musk]]|2000|2008|reason=divorced}} * [[Talulah Riley]] ({{abbr|m.|married}} 2010–{{abbr|div.|divorced}} 2012; {{abbr|m.|married}} 2013–{{abbr|div.|divorced}} 2016)<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage|title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again|date=March 21, 2016|accessdate=April 20, 2016|work=[[The Guardian]]|quote="The pair first married in 2010 and divorced in 2012. They remarried 18 months later."}}</ref><ref name="withdrawn">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html|title=Elon Musk withdraws Talulah Riley divorce papers after being spotted at Allen & Company conference|date=August 5, 2015|work=Mail Online}}</ref> }} | children = 6 <!-- including deceased children --> | parents = [[Maye Musk]] <small>(mother)</small><br />Errol Graham Musk <small>(father)</small> | relatives = [[Tosca Musk]] <small>(sister)</small><br />[[Kimbal Musk]] <small>(brother)</small><br/>[[Lyndon Rive]] <small>(cousin)</small> | signature = Elon Musk Signature.svg | signature_alt = Elon Musk }} '''ඊලෝන් රීව් මස්ක්''' (උපත 1971 ජුනි 28) යනු දකුණු අප්‍රිකාවේ උපත ලද දකුණු අප්‍රිකානු, කැනේඩියානු සහ එක්සත් ජනපද ජාතික ව්‍යාපාරිකයෙකි. ඔහු බලාධිපතියෙක්, ආයෝජකයෙක්, ඉන්ජිනේරුවෙක්, සහ නිමැවුම්කරුවෙක් ලෙස සැලකේ.{{refn|<ref>{{cite web|url=http://inventors.about.com/od/mstartinventions/p/Elon-Musk.htm|title=Biography of Elon Musk|accessdate=June 10, 2015|website=inventors.about.com|publisher=About.com|last=Bellis|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/video/3391084854001|title=The Top 10 Venture Capitalists on 2014's Midas List|accessdate=June 10, 2015|work=Forbes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/03/21/zuckerberg-musk-invest-in-artificial-intelligence-company-vicarious|title=Zuckerberg, Musk Invest in Artificial Intelligence Company|date=March 21, 2014|accessdate=June 10, 2015|work=[[The Wall Street Journal]]|last=Albergotti|first=Reed}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/elon-musk-mark-zuckerberg-invest-in-vicarious-2014-3?IR=T|title=Elon Musk And Mark Zuckerberg Have Invested Million in a Mysterious Artificial Intelligence Company|date=March 21, 2014|accessdate=June 10, 2015|website=Business Insider|publisher=[[Business Insider]]|last=Love|first=Dylan}}</ref>}} මස්ක් කැනේඩියානු මවකට සහ දකුණු අප්‍රිකානු පියෙකුට දාව උපත ලැබූ අතර හැදී වැඩුණේ දකුණු අප්‍රිකාවේ ප්‍රිටෝරියා වේදීය. මස්ක් '''ස්පේස් එක්ස්, ටෙස්ලා,නියුරොලින්ක්''' හි ප්‍රධාන විධායක නිළධාරි වෙයි . ක්වීන්ස් විශ්ව විද්‍යාලයට යාමට වයස අවුරුදු 17 දී කැනඩාවට යාමට පෙර ඔහු ප්‍රිටෝරියා විශ්ව විද්‍යාලයට කෙටියෙන් ඇතුළත් විය. වසර දෙකකට පසු ඔහු පෙන්සිල්වේනියා විශ්ව විද්‍යාලයට මාරු වූ අතර එහිදී ඔහු ආර්ථික විද්‍යාව හා භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ ද්විත්ව උපාධියක් ලබා ගත්තේය. ඔහු 1995 දී කැලිෆෝනියාවේ පදිංචියට ගියේ ස්ටැන්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයටය. එහෙත් ඒ වෙනුවට ව්‍යාපාරික කටයුත්තක් කිරීමට තීරණය කළේය. සම-ආරම්භක වෙබ් මෘදුකාංග සමාගමක් වන සිප් 2 ඔහුගේ සහෝදර කිම්බල් සමඟ. ආරම්භය 1999 දී ඩොලර් මිලියන 307 කට කොම්පැක් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. එම වසරේම කස්ක් ඔන්ලයින් බැංකුව වන එක්ස්.කොම් සම-ආරම්භ කරන ලද අතර එය 2000 දී කොන්ෆිනිටි සමඟ ඒකාබද්ධ වී පේපෑල් සමාගම පිහිටුවන ලද අතර පසුව 2002 දී ඊ බේ විසින් ඩොලර් බිලියන 1.5 කට මිලදී ගන්නා ලදී. 2002 දී මස්ක් විසින් අභ්‍යවකාශ නිෂ්පාදකයෙකු සහ අභ්‍යවකාශ ප්‍රවාහන සේවා සමාගමක් වන ස්පේස්එක්ස් ආරම්භ කරන ලද අතර ඔහු ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී, සීටීඕ සහ ප්‍රධාන සැලසුම්කරු වේ. 2004 දී ඔහු විදුලි වාහන නිෂ්පාදකයෙකු වන ටෙස්ලා මෝටර්ස් ඉන්කෝපරේෂන් (දැන් ටෙස්ලා, ඉන්කෝපරේෂන්) හි සභාපති සහ නිෂ්පාදන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පියා ලෙස සම්බන්ධ වී 2008 දී එහි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියා බවට පත්විය. 2006 දී සූර්ය බලශක්ති සේවා සමාගමක් සහ වර්තමාන ටෙස්ලා අනුබද්ධ සමාගමක් වන සූර්ය ක්‍ෂේත්‍රය නිර්මාණය කිරීමට ඔහු උදව් කළේය. 2015 දී ඔහු මිත්‍රශීලී කෘතිම බුද්ධිය ප්‍රවර්ධනය කරන ලාභ නොලබන පර්යේෂණ සමාගමක් වන OpenAI සම-ආරම්භ කළේය. ඔහු 2016 දී ස්නායු තාක්‍ෂණ සමාගමක් වන නියුරලින්ක් මොළය හා පරිගණක අතුරුමුහුණත් සංවර්ධනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර උමං ඉදිකිරීම් සමාගමක් වන ද බෝරිං සමාගම ආරම්භ කළේය. අධිවේගී වැක්ට්‍රයින් ප්‍රවාහන පද්ධතියක් වන හයිපර්ලූප් ද මස්ක් විසින් යෝජනා කර ඇත. සාම්ප්‍රදායික නොවන හෝ විද්‍යාත්මක නොවන ස්ථාවරයන් සහ ඉහළ ප්‍රසිද්ධියක් ලබා ඇති මතභේද හේතුවෙන් මස්ක් විවේචනයට ලක්විය. 2018 දී තම් ලුආන් ගුහා ගලවා ගැනීමේදී උපදෙස් දුන් කිමිදුම්කරුවෙකු විසින් ඔහුට අපහාස කිරීම සම්බන්ධයෙන් නඩු පවරන ලදී; කැලිෆෝනියාවේ ජූරි සභාවක් මස්ක්ට පක්ෂව තීන්දුවක් දුන්නේය. එසේම 2018 දී එක්සත් ජනපද සුරැකුම්පත් හා විනිමය කොමිෂන් සභාව (එස්ඊසී) ටෙස්ලා පුද්ගලික පවරා ගැනීම සඳහා අරමුදල් ලබා ගත් බවට ව්‍යාජ ලෙස ට්වීට් කිරීම සම්බන්ධයෙන් මස්ක්ට එරෙහිව නඩු පවරන ලදී. ඔහු සුරැකුම්පත් හා විනිමය කොමිෂන් සභාව සමඟ සමථයකට පත් වූ අතර, ඔහු සභාපති ධුරයෙන් තාවකාලිකව ඉවත් වී ඔහුගේ ට්විටර් භාවිතයේ සීමාවන් පිළිගත්තේය. කෘතිම බුද්ධිය සහ COVID-19 වසංගතය වැනි කාරණා සම්බන්ධයෙන් මස්ක්ගේ අදහස් විවේචනයට ලක්විය. == මූලාශ්‍ර == {{Reflist|30em}} [[ප්‍රවර්ගය:1971 උපත්]] t4m9w3ifdnez6v694eyxwvkoamak39b නිපුන් රංග මුදලිගේ 0 85122 799272 789160 2026-09-12T21:05:03Z ~2026-49594-58 81029 checked the facts 799272 wikitext text/x-wiki [[ගොනුව:Nipun R. Mudalige addressing Sri Lanka National Youth Parliament as the Leader of the House and Minister of Justice and Minister Public Administration and Digital Government.jpg|thumb|Nipun R. Mudalige addressing Sri Lanka National Youth Parliament as the Leader of the House and Minister of Justice and Minister Public Administration and Digital Government.]] '''NIPUN RANGA MUDALIGE''', commonly known as '''Nipun R. Mudalige''' ([[Sinhala language|Sinhala]]: නිපුන් ආර්. මුදලිගේ, [[Tamil language|Tamil]]: நிபூன் ரங்க முடாலிகே ; born 20 November 1998) '''''නිපුන් රංග මුදලිගේ''''' පොදුවේ හඳුන්වන නාමය "නිපුන් ආර්. මුදලිගේ" උපන් දිනය 1998 නොවැම්බර් මස 20. '''Nipun Ranga Mudalige''' is a Sri Lankan youth leader, educator and former youth parliamentarian. He is known for his involvement in youth representation, civic engagement and legal education in Sri Lanka. He has served in roles connected with the Sri Lanka Youth Parliament and has participated in youth and community organisations. Mudalige holds an '''LLB (Hons)''' and has studied '''Human Rights and Democracy at the University of Colombo'''. In 2017 Mudalige, completed his [[:en:GCE_Advanced_Level_in_Sri_Lanka|GCE Advanced Level]] at [[:en:Ananda_College|Ananda College, Colombo 10.]] Mudalige is the inaugural Vice President of Jaffna [[:en:Young_Men's_Buddhist_Association|Young Men's Buddhist Association]]. 3v2bbq5i9p7an34562og2y8no1h9ykh 799273 799272 2026-09-12T21:05:59Z ~2026-49594-58 81029 UOC 799273 wikitext text/x-wiki [[ගොනුව:Nipun R. Mudalige addressing Sri Lanka National Youth Parliament as the Leader of the House and Minister of Justice and Minister Public Administration and Digital Government.jpg|thumb|Nipun R. Mudalige addressing Sri Lanka National Youth Parliament as the Leader of the House and Minister of Justice and Minister Public Administration and Digital Government.]] '''NIPUN RANGA MUDALIGE''', commonly known as '''Nipun R. Mudalige''' ([[Sinhala language|Sinhala]]: නිපුන් ආර්. මුදලිගේ, [[Tamil language|Tamil]]: நிபூன் ரங்க முடாலிகே ; born 20 November 1998) '''''නිපුන් රංග මුදලිගේ''''' පොදුවේ හඳුන්වන නාමය "නිපුන් ආර්. මුදලිගේ" උපන් දිනය 1998 නොවැම්බර් මස 20. '''Nipun Ranga Mudalige''' is a Sri Lankan youth leader, educator and former youth parliamentarian. He is known for his involvement in youth representation, civic engagement and legal education in Sri Lanka. He has served in roles connected with the Sri Lanka Youth Parliament and has participated in youth and community organisations. Mudalige holds an '''LLB (Hons)''' and has studied '''Human Rights and Democracy at the [[University of Colombo]]'''. In 2017 Mudalige, completed his [[:en:GCE_Advanced_Level_in_Sri_Lanka|GCE Advanced Level]] at [[:en:Ananda_College|Ananda College, Colombo 10.]] Mudalige is the inaugural Vice President of Jaffna [[:en:Young_Men's_Buddhist_Association|Young Men's Buddhist Association]]. 3yx8ybshdewwzjo5q9wtp6c5dzziwtp රාවණා රජ 0 85337 799254 782534 2026-09-12T12:34:34Z Omesh Nimsara Bandara 79716 799254 wikitext text/x-wiki {{Disputed}} {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} {{Short description|හින්දු වීර කාව්‍යයක් වන රාමායණයේ ප්‍රධාන විරුද්ධවාදියා සහ ශ්‍රී ලංකාව ආශ්‍රිත ජනප්‍රවාදවල ප්‍රකට චරිතයක්}} '''රාවණ''' (IAST: ''Rāvaṇa''; සංස්කෘත: रावण) යනු [[රාමායණය]] ඇතුළු දකුණු ආසියානු රාමා කතා සම්ප්‍රදායන්හි ප්‍රධාන චරිතයකි. [[වාල්මිකි]] රාමායණයේ ඔහු ලංකාවේ රජු ලෙසත්, [[රාම]] කුමරුගේ ප්‍රධාන විරුද්ධවාදියා ලෙසත් නිරූපණය වේ.<ref>{{cite web |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |url=https://academic.oup.com/book/45390 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}</ref> රාමායණයට අනුව, රාවණ විසින් [[සීතා]] පැහැරගෙන ලංකාවට රැගෙන යාමෙන් පසුව රාම හා රාවණ අතර යුද්ධයක් ඇති වේ. අවසානයේ රාම විසින් රාවණ පරාජය කරනු ලබන අතර [[විභීෂණ]] ලංකාවේ රජු බවට පත්වේ. කෙසේ වෙතත්, රාවණ පිළිබඳ නිරූපණය සියලුම රාමායණ අනුවාදවල එක සමාන නොවේ. ඉන්දියානු, ශ්‍රී ලාංකික සහ දකුණු-නැගෙනහිර ආසියානු සම්ප්‍රදායන් තුළ ඔහුට විවිධ ආගමික, සාහිත්‍යමය සහ සංස්කෘතික අර්ථකථන ලබා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |url=https://academic.oup.com/book/45390 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}</ref> ==රාමායණයේ රාවණ== වාල්මිකි රාමායණයට අනුව රාවණ යනු [[විශ්‍රවස්]] මුණිවරයාගේ සහ [[කෛකේෂි]]ගේ පුත්‍රයෙකි. ඔහුට [[කුම්භකර්ණ]], [[විභීෂණ]] සහ [[ශූර්පණකා]] යන සහෝදර සහෝදරියන් සිටින අතර, [[කුවේර]] ඔහුගේ අර්ධ සහෝදරයෙකු ලෙස දැක්වේ. රාවණ බලවත් රජෙකු, යුධ ශූරයෙකු සහ දැඩි තපස් කළ පුද්ගලයෙකු ලෙස රාමායණයේ නිරූපණය වේ. පසුකාලීන හින්දු සම්ප්‍රදායන්හි ඔහු [[ශිව]] දෙවියන්ගේ ප්‍රබල බැතිමතෙකු ලෙසද සැලකේ. රාමායණයේ ප්‍රධාන කතා ප්‍රවාහයට අනුව, [[ශූර්පණකා]] සම්බන්ධ සිදුවීම් මාලාවකින් පසුව රාවණ සීතා කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. [[මාරීච]]ගේ සහාය ලබාගෙන රාම සහ [[ලක්ෂ්මණ]] ඔවුන්ගේ වාසස්ථානයෙන් ඉවතට යැවීමෙන් පසුව රාවණ සීතාව ලංකාවට රැගෙන යයි. සීතා අශෝක වනයේ රඳවා තබන අතර, ඇයව ආපසු ලබාගැනීම සඳහා රාම වානර සේනාව සමඟ ලංකාවට පැමිණෙයි. වාල්මිකි රාමායණයේ මුල් සංස්කෘත පාඨය සඳහා සංරක්ෂිත/ඩිජිටල් පාඨ සම්පතක් ලෙස [https://www.valmikiramayan.net/ Valmiki Ramayana] භාවිතා කළ හැක.<ref>{{cite web |title=Valmiki Ramayana |url=https://www.valmikiramayan.net/ |access-date=2026-09-12}}</ref> ==උපත සහ පෙළපත== රාමායණ සම්ප්‍රදාය අනුව රාවණගේ පියා [[විශ්‍රවස්]] හෝ [[විශ්‍රාවාස]] ලෙස හඳුන්වන ඍෂිවරයෙකි. ඔහුගේ මව [[කෛකේෂි]] ය. ඔහුගේ පිය පාර්ශ්වයේ සීයා ලෙස [[පුලස්ත්‍ය]] ඍෂිවරයා සඳහන් වේ. මව් පාර්ශ්වයෙන් ඔහු [[සුමාලි]] සමඟ සම්බන්ධ කර දැක්වේ. රාවණගේ පෙළපත පිළිබඳ විස්තර විවිධ රාමායණ, පුරාණ සහ පසුකාලීන ප්‍රාදේශීය සම්ප්‍රදායන් අනුව වෙනස් විය හැකිය. එබැවින් සියලුම සම්බන්ධතා එකම සම්මත ඓතිහාසික පෙළපතක් ලෙස සැලකීම සුදුසු නොවේ. ==ලංකාව සහ ලංකාපුර== රාමායණයේ සඳහන් ''ලංකා'' හෝ ''ලංකාපුර'' නගරය නූතන [[ශ්‍රී ලංකාව]]ට සෘජුව සමාන කිරීම පිළිබඳ විද්වත් සාකච්ඡාවක් පවතී. නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රවාද හා සංචාරක සම්ප්‍රදායන් තුළ රාවණගේ ලංකාව ශ්‍රී ලංකාව සමඟ සම්බන්ධ කරනු ලැබේ. [[ශ්‍රී ලංකා සංචාරක ප්‍රවර්ධන කාර්යාංශය]] විසින්ද රාමායණය හා රාවණ සම්බන්ධ ස්ථාන සංචාරක උරුමයක් ලෙස ප්‍රවර්ධනය කරයි.<ref>{{cite web |title=Ramayanaya Yathra |url=https://www.srilanka.travel/ramayanaya/ |publisher=Sri Lanka Tourism |access-date=2026-09-12}}</ref> කෙසේ වෙතත්, රාවණගේ රාජධානිය නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ නිශ්චිත ස්ථානයක පැවති බව තහවුරු කරන සෘජු පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ සමකාලීන ශිලා ලේඛන සාක්ෂි පිළිබඳ විද්වත් එකඟතාවක් නොමැත. ==ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ ජනප්‍රවාද== ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල හා දෙමළ ජනප්‍රවාදවල රාවණ පිළිබඳ විවිධ කතා පවතී. සමහර සම්ප්‍රදායන්හි ඔහු බලවත් පුරාණ රජෙකු, ශිව භක්තිකයෙකු හෝ විද්වතෙකු ලෙස නිරූපණය වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ [[රාවණ ඇල්ල]], [[රාවණ ගුහාව]], [[සීතා අම්මාන් කෝවිල]] සහ වෙනත් ස්ථාන රාමායණ කතා සමඟ සම්බන්ධ කරනු ලැබේ. ශ්‍රී ලංකා සංචාරක ප්‍රවර්ධන කාර්යාංශයේ නිල ''Ramayanaya Yathra'' වැඩසටහන තුළද රාමායණය හා සම්බන්ධ ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ථාන හඳුන්වා දී ඇත.<ref>{{cite web |title=Ramayanaya Yathra |url=https://www.srilanka.travel/ramayanaya/ |publisher=Sri Lanka Tourism |access-date=2026-09-12}}</ref> මෙම ස්ථාන රාවණගේ ඓතිහාසික රාජධානියට අයත් බව පුරාවිද්‍යාත්මකව තහවුරු වී ඇතැයි පැවසීමට දැනට ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි නොමැත. ==නූතන රාවණ සංකල්පය== විසි එක්වන සියවසේ ශ්‍රී ලංකාව තුළ රාවණ පිළිබඳ නව ජනප්‍රිය අර්ථකථන වර්ධනය වී ඇත. එහිදී ඔහු රාමායණයේ විරුද්ධවාදියා පමණක් නොව, පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බලවත් රජෙකු සහ දියුණු ශිෂ්ටාචාරයක නායකයෙකු ලෙසද නිරූපණය කරනු ලැබේ. Justin W. Henry විසින් Oxford University Press මගින් 2022දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ''Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below'' කෘතිය ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ නූතන ජනප්‍රවාද, සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායන් සහ ඉතිහාසය පිළිබඳ නවීන අර්ථකථන විශ්ලේෂණය කරයි.<ref>{{cite book |last=Henry |first=Justin W. |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |publisher=Oxford University Press |year=2022 |url=https://academic.oup.com/book/45390 |doi=10.1093/oso/9780197630794.001.0001}}</ref> Henryගේ අධ්‍යයනය අනුව ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ නවීන ජනප්‍රිය ප්‍රතිරූපය පැරණි සාහිත්‍යය සහ ජනප්‍රවාද සමඟ පමණක් නොව, නවකතා, ජනමාධ්‍ය, අන්තර්ජාලය සහ සමාජ මාධ්‍ය සමඟද සම්බන්ධ වේ.<ref>{{cite web |title=Ravana's Kingdom |url=https://academic.oup.com/book/45390 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}</ref> ==ශිව භක්තිය== රාමායණ සහ පසුකාලීන හින්දු සම්ප්‍රදායන්හි රාවණ ශිව දෙවියන්ගේ බලවත් බැතිමතෙකු ලෙස නිරූපණය වේ. රාවණ ශිව දෙවියන් සතුටු කිරීම සඳහා දැඩි තපස් කළ බවත්, ශිවගෙන් වර ලබාගත් බවත් විවිධ පුරාණ හා ආගමික සම්ප්‍රදායන්හි සඳහන් වේ. රාවණ විසින් ශිව තාණ්ඩව ස්තෝත්‍රය රචනා කළ බවට ජනප්‍රවාදයක් පැවතියද, එය රාවණ නම් ඓතිහාසික පුද්ගලයෙකු විසින් රචනා කළ බව තහවුරු කරන නිශ්චිත ඓතිහාසික සාක්ෂි නොමැත. ==රාවණ සහ පුෂ්පක විමානය== රාමායණයේ ''පුෂ්පක'' නමැති ආකාශ රථයක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. පසුකාලීන ශ්‍රී ලාංකික ජනප්‍රවාද තුළ එය ''දඬුමොණරය'' ලෙසද හැඳින්වේ. කෙසේ වෙතත්, පුෂ්පක විමානය නූතන විද්‍යාත්මක අර්ථයෙන් ගුවන් යානයක් බව තහවුරු කරන පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ තාක්ෂණික සාක්ෂි නොමැත. ==ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ විවාදය== රාවණ සැබෑ ඓතිහාසික රජෙකු ලෙස පැවති බවට ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රවාද සහ නවීන ජනප්‍රිය සාහිත්‍ය තුළ විවිධ මත පවතී. එහෙත් රාවණ රාමායණයේ විස්තර කරන ආකාරයටම ශ්‍රී ලංකාව පාලනය කළ ඓතිහාසික පුද්ගලයෙකු බව තහවුරු කරන පිළිගත් පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ සමකාලීන ශිලා ලේඛන සාක්ෂි පිළිබඳ විද්වත් එකඟතාවක් දැනට නොමැත. එබැවින් රාවණ පිළිබඳ කරුණු දැක්වීමේදී පහත කරුණු වෙන්කර සැලකීම වැදගත් වේ: * '''රාමායණ සම්ප්‍රදාය''' – රාවණ රාම කතාවේ ප්‍රධාන විරුද්ධවාදියා වේ. * '''ශ්‍රී ලාංකික ජනප්‍රවාදය''' – රාවණ බලවත් පුරාණ ලංකා රජෙකු ලෙස නිරූපණය වේ. * '''නූතන ඓතිහාසික අර්ථකථන''' – රාවණගේ ඓතිහාසිකත්වය පිළිබඳ විවිධ මත පවතී. මෙම කරුණු තුන එකම මට්ටමේ ඓතිහාසික සාක්ෂි ලෙස සැලකිය නොහැක. ==නවීන ශාස්ත්‍රීය පර්යේෂණ== 2022දී Oxford University Press මගින් ප්‍රකාශයට පත් කළ Justin W. Henryගේ ''Ravana's Kingdom'' කෘතිය ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ පිළිබඳ ජනප්‍රවාද සහ නූතන අර්ථකථන පිළිබඳ විශේෂ ශාස්ත්‍රීය අධ්‍යයනයකි.<ref>{{cite book |last=Henry |first=Justin W. |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |publisher=Oxford University Press |year=2022 |url=https://academic.oup.com/book/45390}}</ref> එම කෘතියේ ''The Many Ramayanas of Lanka'' යන පරිච්ඡේදය ශ්‍රී ලංකාවේ රාමායණ සම්ප්‍රදායන්ගේ විවිධත්වය සහ රාවණගේ චරිතය පිළිබඳ සාකච්ඡා කරයි.<ref>{{cite web |title=The Many Ramayanas of Lanka |url=https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389339558 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}</ref> ''Terraforming the Past'' යන පරිච්ඡේදය නූතන ශ්‍රී ලංකාවේ රාවණ සංකල්පය, ජනප්‍රවාද, Ramayana Trail සහ නවීන මාධ්‍ය අතර ඇති සම්බන්ධතා පිළිබඳව සාකච්ඡා කරයි.<ref>{{cite web |title=Terraforming the Past |url=https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389340595 |publisher=Oxford University Press |access-date=2026-09-12}}</ref> 2025දී පළ වූ ''The Ramayana Trail and the Mediatization of Materiality in the Relationship between Myth and History'' නම් පර්යේෂණයද ශ්‍රී ලංකාවේ Ramayana Trail, භෞතික ස්ථාන, ඩිජිටල් මාධ්‍ය සහ මිථ්‍යාව හා ඉතිහාසය අතර ඇති සම්බන්ධතාවය විශ්ලේෂණය කරයි.<ref>{{cite journal |title=The Ramayana Trail and the Mediatization of Materiality in the Relationship between Myth and History |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/394313928_The_Ramayana_Trail_and_the_Mediatization_of_Materiality_in_the_Relationship_between_Myth_and_History |access-date=2026-09-12}}</ref> ==රාවණට ආරෝපණය කරන ලද ග්‍රන්ථ== විවිධ ආගමික හා සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායන් තුළ රාවණට ග්‍රන්ථ කිහිපයක් ආරෝපණය කර ඇත. ඒ අතර රාවණ සංහිතා සම්ප්‍රදායන් සහ ශිව භක්තිය සම්බන්ධ කෘති ඇතුළත් වේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම සියලුම කෘති රාවණ නම් ඓතිහාසික පුද්ගලයෙකු විසින් රචනා කරන ලද බව තහවුරු කරන නිශ්චිත ඓතිහාසික සාක්ෂි නොමැත. එබැවින් ඒවා ''රාවණට ආරෝපණය කරන ලද කෘති'' ලෙස දැක්වීම වඩාත් සුදුසුය. ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} ==තවද බලන්න== * [[රාමායණය]] * [[රාම]] * [[සීතා]] * [[හනුමාන්]] * [[විභීෂණ]] * [[කුම්භකර්ණ]] * [[ලංකාපුර]] * [[දඬුමොණරය]] * [[රාවණහත්ත]] * [[ශිව]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රවාද]] ==බාහිර සබැඳි== * [https://academic.oup.com/book/45390 ''Ravana's Kingdom'' — Oxford University Press] * [https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389339558 ''The Many Ramayanas of Lanka'' — Oxford Academic] * [https://academic.oup.com/book/45390/chapter-abstract/389340595 ''Terraforming the Past'' — Oxford Academic] * [https://www.valmikiramayan.net/ Valmiki Ramayana] * [https://www.srilanka.travel/ramayanaya/ Ramayanaya Yathra — Sri Lanka Tourism] * [https://www.researchgate.net/publication/394313928_The_Ramayana_Trail_and_the_Mediatization_of_Materiality_in_the_Relationship_between_Myth_and_History ''The Ramayana Trail and the Mediatization of Materiality in the Relationship between Myth and History''] [[ප්‍රවර්ගය:රාමායණය]] [[ප්‍රවර්ගය:හින්දු පුරාණෝක්ති]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ ජනප්‍රවාද]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතිය]] {{DEFAULTSORT:රාවණ}} d6h9dinmh0p5wxqkwu0baggiszc2lyk සැකිල්ල:Time zones of Indonesia 10 94476 799307 514700 2026-09-13T08:11:46Z CommonsDelinker 157 [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · color scheme taken from [[:c::File:UTC hue4map IDN.png|]] and thus complying with [[:c::Category:UTC hue4maps|]] - just added [[:c::Category:SVG UTC hue4maps|]] to 799307 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Time in Indonesia | image = [[File:UTC hue4map IDN.svg|350px|center]] | caption = Map of Indonesia time zones {{collapsed infobox section begin|div=yes|Current time|titlestyle=background-color:#00ffff}} | label1 = [[UTC+07:00|Western Indonesia Time (UTC+7)]] | data1 = {{time|df=mdy12|WIB|hide-tz = yes|dst=no}} | label2 = [[UTC+08:00|Central Indonesia Time (UTC+8)]] | data2 = {{time|df=mdy12|WITA|hide-tz = yes|dst=no}} | label3 = [[UTC+09:00|Eastern Indonesia Time (UTC+9)]] | data3 = {{time|df=mdy12|WIT|hide-tz = yes|dst=no}} {{collapsed infobox section end}} }} <noinclude> [[ප්‍රවර්ගය:වේලා කලාප පිළිබඳ සැකිලි]] </noinclude> nhor6inqdm8k4fyo7fijbc4k8agc78m සැකිල්ල:Gandhara 10 94801 799276 798433 2026-09-13T03:39:52Z Yasasuru 23090 799276 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gandhara | title = [[ගන්ධාර|ගන්ධාරය]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist |image = | group1 =ඉතිහාසය | list1 = * [[ගන්ධාර (රාජධානිය)|ගන්ධාර රාජධානිය]] * [[ඇකිමේනීය ඉන්දු නිම්න ආක්‍රමණය]] * [[ඉන්දියාවේ ග්‍රීක ආක්‍රමණ]] * [[මෞර්ය අධිරාජ්‍යය]] * [[ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය]] *[[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය]] * [[ඉන්දු-සිතියානුවෝ]] * [[Indo-Parthians]] * [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය]] * [[Alchon Huns]] * [[තුර්ක් ශාහිවරු]] * [[Hindu Shahi]]s * [[Ghaznavid Empire]] | group2 = සංස්කෘතිය | list2 = * [[ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව]] * [[ග්‍රීක-බුද්ධාගම්]] * [[Hellenistic influence on Indian art]] * [[Silk Road transmission of Buddhism]] * [[:Commons:Category:Art of Gandhara by museum|කෞතුකාගාරය අනුව ගන්ධාර කලාව]] | group3 = පුරාවිද්‍යාව | list3 = {{Navbox|child | group1 = [[පෙශාවර්]] ද්‍රෝණිය | list1 = * [[තඛ්ත්-ඉ-බාහි]] * [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්]] * [[බාහෝ ඪේරි]] * [[අසීස් ඪේරි]] * [[ශාජි-කී-ඪේරි]] * [[කණිෂ්ක ස්තූපය]] * [[ලෝරියාන් තංගයි]] * [[ජමාල් ගර්හි]] * [[:Commons:Category:Yusufzai|යුසුෆ්සායි‎]] * [[:Commons:Category:Sikri Yusufzai stupa|සික්රි යුසුෆ්සායි]] * [[බුත්කාර ස්තූපය]] * [[භාමාලා ස්තූපය|භාමාලා]] * [[:Commons:Category:Aziz Dheri Stupa|අසීස් ඪේරි]] * [[:Commons:Category:Shingardara stupa|ශින්ගාර්දාරා]] * [[:Commons:Category:Ali Masjid Stupa|අලි මස්ජිදය]] * [[:Commons:Category:Sphola Stupa|ස්ඵෝලා]] * [[අහින් පොෂ්]] * [[:Commons:Category:Ancient art of the Swat valley|ස්වාට්]] * [[සයිදු ශරීෆ් ස්තූපය|සයිදු ශරීෆ්]] * [[:File:Early stupa 6 meters in diameter with fallen umbrella on side in Chakpat near Chakdara.jpg|චක්පට්]] * [[බාරීකොට්]] * [[චාර්සද්දා]] * [[පුෂ්කලාවතී]] * [[රාණිගට්]] * [[හෂ්ට්නගර්]] * [[සික්රි ස්තූපය]] | group2 = [[තක්ෂිලා]] | list2 = * [[සිර්කප්]] *[[ධර්මරාජික]] *[[ජෝලියන්]] *[[කලවාන්]] *[[මෝහ්රා මුරාදු]] *[[ජන්ඩියාල්]] *[[කුණාල ස්තූපය]] *[[:File:Lalchak Monastery in Taxila.jpg|ලාල්චක් ආරාමය]] * [[:Commons:Category:Badalpur Buddhist stupa and monastery|බදල්පූර්]] * [[:Commons:Category:Buddhist remains around Bhallar stupa, Taxila|භල්ලර්]] * [[මාණික්‍යාලා ස්තූපය|මාන්කියාලා]] * [[භීර් ගොඩැල්ල]] | group3 = නැගෙනහිර [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]] | list3 = * [[හඩ්ඩා, ඇෆ්ඝනිස්තානය|හඩ්ඩා]] **[[තාපා ශෝටර්]] **[[ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි ස්තූපය| ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි]] **[[Commons:Category:Tapa-i Kafariha Monastery|තාපා-ඉ කෆාරිහා]] *[[ශොතෝරාක් ආරාමය|ශොතෝරාක්]] *[[පෛතාවා]] *[[බිමාරාන්]] * [[මෙස් අයිනක්]] * [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තාන්]] * [[ඛෙයර් ඛානේ]] * [[ස්ඵෝලා ස්තූපය]] * [[තෙපේ සර්දාර්|තාපා සර්දාර්]] * [[නාරෙන්ජ් කන්ද|තෙපේ නාරෙන්ජ්]] * [[තෙපේ මාන්ජාන්]] }} | group4 = කෞතුක වස්තූන් | list4 = * [[තක්ෂිලාවේ අරමයික අභිලේඛනය]] * [[බිමාරාන් කරඬුව]] * [[කණිෂ්ක කරඬුව]] * [[ශිලා පලත]] * [[බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා]] * [[බූනර් උන්නත කැටයම්]] * [[සප්තඍෂි තිලා ප්‍රතිමාව]] * [[Post-Mauryan coinage of Gandhara]] * [[Kabul hoard]] * [[Shinkot casket]] * [[Rukhuna reliquary]] * [[Treasure of Begram]] * [[Wardak Vase]] * [[Standing Buddha]] * ''[[බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව]]'' * [[Bajaur casket]] * [[Silver Reliquary of Indravarman]] * [[Hephthalite silver bowl]] * [[Gardez Ganesha]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:India templates]] [[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම පිළිබඳ සැකිලි]] </noinclude> k203k509d6z7f7vhyvz2i3klol6n6yw 799282 799276 2026-09-13T03:52:40Z Yasasuru 23090 799282 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gandhara | title = [[ගන්ධාර|ගන්ධාරය]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist |image = | group1 =ඉතිහාසය | list1 = * [[ගන්ධාර (රාජධානිය)|ගන්ධාර රාජධානිය]] * [[ඇකිමේනීය ඉන්දු නිම්න ආක්‍රමණය]] * [[ඉන්දියාවේ ග්‍රීක ආක්‍රමණ]] * [[මෞර්ය අධිරාජ්‍යය]] * [[ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු රාජධානිය]] *[[ඉන්දු-ග්‍රීක රාජධානිය]] * [[ඉන්දු-සිතියානුවෝ]] * [[Indo-Parthians]] * [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය]] * [[Alchon Huns]] * [[තුර්ක් ශාහිවරු]] * [[Hindu Shahi]]s * [[Ghaznavid Empire]] | group2 = සංස්කෘතිය | list2 = * [[ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව]] * [[ග්‍රීක-බුද්ධාගම්]] * [[Hellenistic influence on Indian art]] * [[Silk Road transmission of Buddhism]] * [[:Commons:Category:Art of Gandhara by museum|කෞතුකාගාරය අනුව ගන්ධාර කලාව]] | group3 = පුරාවිද්‍යාව | list3 = {{Navbox|child | group1 = [[පෙශාවර්]] ද්‍රෝණිය | list1 = * [[තඛ්ත්-ඉ-බාහි]] * [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්]] * [[බාහෝ ඪේරි]] * [[අසීස් ඪේරි]] * [[ශාජි-කී-ඪේරි]] * [[කණිෂ්ක ස්තූපය]] * [[ලෝරියාන් තංගයි]] * [[ජමාල් ගර්හි]] * [[:Commons:Category:Yusufzai|යුසුෆ්සායි‎]] * [[:Commons:Category:Sikri Yusufzai stupa|සික්රි යුසුෆ්සායි]] * [[බුත්කාර ස්තූපය]] * [[භාමාලා ස්තූපය|භාමාලා]] * [[:Commons:Category:Aziz Dheri Stupa|අසීස් ඪේරි]] * [[:Commons:Category:Shingardara stupa|ශින්ගාර්දාරා]] * [[:Commons:Category:Ali Masjid Stupa|අලි මස්ජිදය]] * [[:Commons:Category:Sphola Stupa|ස්ඵෝලා]] * [[අහින් පොෂ්]] * [[:Commons:Category:Ancient art of the Swat valley|ස්වාට්]] * [[සයිදු ශරීෆ් ස්තූපය|සයිදු ශරීෆ්]] * [[:File:Early stupa 6 meters in diameter with fallen umbrella on side in Chakpat near Chakdara.jpg|චක්පට්]] * [[බාරීකොට්]] * [[චාර්සද්දා]] * [[පුෂ්කලාවතී]] * [[රාණිගට්]] * [[හෂ්ට්නගර්]] * [[සික්රි ස්තූපය]] | group2 = [[තක්ෂිලා]] | list2 = * [[සිර්කප්]] *[[ධර්මරාජික]] *[[ජෝලියන්]] *[[කලවාන්]] *[[මෝහ්රා මුරාදු]] *[[ජන්ඩියාල්]] *[[කුණාල ස්තූපය]] *[[:File:Lalchak Monastery in Taxila.jpg|ලාල්චක් ආරාමය]] * [[:Commons:Category:Badalpur Buddhist stupa and monastery|බදල්පූර්]] * [[:Commons:Category:Buddhist remains around Bhallar stupa, Taxila|භල්ලර්]] * [[මාණික්‍යාලා ස්තූපය|මාන්කියාලා]] * [[භීර් ගොඩැල්ල]] | group3 = නැගෙනහිර [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]] | list3 = * [[හඩ්ඩා, ඇෆ්ඝනිස්තානය|හඩ්ඩා]] **[[තාපා ශෝටර්]] **[[ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි ස්තූපය| ශඛීල්-ඉ-ඝූන්ඩි]] **[[Commons:Category:Tapa-i Kafariha Monastery|තාපා-ඉ කෆාරිහා]] *[[ශොතෝරාක් ආරාමය|ශොතෝරාක්]] *[[පෛතාවා]] *[[බිමාරාන්]] * [[මෙස් අයිනක්]] * [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තාන්]] * [[ඛෙයර් ඛානේ]] * [[ස්ඵෝලා ස්තූපය]] * [[තෙපේ සර්දාර්|තාපා සර්දාර්]] * [[නාරෙන්ජ් කන්ද|තෙපේ නාරෙන්ජ්]] * [[තෙපේ මාන්ජාන්]] }} | group4 = කෞතුක වස්තූන් | list4 = * [[තක්ෂිලාවේ අරමයික අභිලේඛනය]] * [[බිමාරාන් කරඬුව]] * [[කණිෂ්ක කරඬුව]] * [[ශිලා පලත]] * [[බාමියන් බුද්ධ ප්‍රතිමා]] * [[බූනර් උන්නත කැටයම්]] * [[සප්තඍෂි තිලා ප්‍රතිමාව]] * [[Post-Mauryan coinage of Gandhara]] * [[Kabul hoard]] * [[Shinkot casket]] * [[Rukhuna reliquary]] * [[Treasure of Begram]] * [[Wardak Vase]] * [[Standing Buddha]] * ''[[බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව]]'' * [[Bajaur casket]] * [[Silver Reliquary of Indravarman]] * [[Hephthalite silver bowl]] * [[ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව| ගාර්ඩීස් ගණේශ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:India templates]] [[ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම පිළිබඳ සැකිලි]] </noinclude> au5blsrop1gujr0a4iuv2wf24zkf812 නාමල් රාජපක්ෂ 0 112915 799255 795574 2026-09-12T12:46:35Z Omesh Nimsara Bandara 79716 799255 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sri Lankan lawyer and politician}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox officeholder | name = Namal Rajapaksa | native_name = නාමල් රාජපක්ෂ | native_name_lang = si | image = <!-- Add a freely licensed Wikimedia Commons image here --> | office = Member of Parliament of Sri Lanka | term_start = 21 November 2024 | constituency = National List | office1 = Minister of Youth and Sports | president1 = Gotabaya Rajapaksa | primeminister1 = Mahinda Rajapaksa | term_start1 = 12 August 2020 | term_end1 = 3 April 2022 | predecessor1 = Dullas Alahapperuma | successor1 = Thenuka Vidanagamage | birth_name = Lakshman Namal Rajapaksa | birth_date = {{Birth date and age|1986|4|10|df=y}} | birth_place = Colombo, Sri Lanka | nationality = Sri Lankan | party = Sri Lanka Podujana Peramuna | father = Mahinda Rajapaksa | mother = Shiranthi Rajapaksa | alma_mater = S. Thomas' College, Mount Lavinia<br>City, University of London<br>Sri Lanka Law College | profession = Lawyer, politician }} '''Lakshman Namal Rajapaksa''' ({{lang-si|නාමල් රාජපක්ෂ}}; born 10 April 1986), commonly known as '''Namal Rajapaksa''', is a Sri Lankan lawyer and politician. He is a member of the [[Parliament of Sri Lanka]] representing the [[Sri Lanka Podujana Peramuna]] (SLPP). He previously served as [[Minister of Youth and Sports]] from 2020 to 2022. He is the eldest son of former Sri Lankan President and Prime Minister [[Mahinda Rajapaksa]]. Rajapaksa entered Parliament in 2010 representing the [[Hambantota Electoral District]] and subsequently served several parliamentary terms. He was appointed Minister of Youth and Sports in August 2020. In the [[2024 Sri Lankan presidential election]], Rajapaksa contested as the SLPP candidate. He received 342,781 votes, or 2.57% of the valid vote, finishing fourth in the initial count.{{cite web |title=Official Results – Presidential Election 2024 |url=https://www.elections.gov.lk/web/wp-content/uploads/2024/09/PRE_2024_Results/4_PV.pdf |publisher=Election Commission of Sri Lanka |access-date=12 September 2026 }} == Early life and education == Lakshman Namal Rajapaksa was born on 10 April 1986 in Colombo, Sri Lanka. He is the eldest son of Mahinda Rajapaksa and Shiranthi Rajapaksa. Rajapaksa was educated at S. Thomas' College, Mount Lavinia. He later studied at City, University of London and completed legal studies at Sri Lanka Law College. He subsequently practised as an attorney-at-law. == Sporting career == Rajapaksa played rugby during his school years and represented S. Thomas' College at several age-group levels. He later played university rugby in the United Kingdom and represented Navy Sports Club in Sri Lanka. He was involved with the Sri Lanka national rugby union team and served as its captain before retiring from international competitive rugby in 2014. == Political career == === Entry into Parliament === Rajapaksa was first elected to the Parliament of Sri Lanka in the 2010 parliamentary election, representing the Hambantota District. He was among the youngest members of Parliament at the time. He subsequently retained his parliamentary position through later elections and became associated with the political organisation surrounding the Rajapaksa family and the Sri Lanka Podujana Peramuna. === Minister of Youth and Sports === In August 2020, Rajapaksa was appointed Minister of Youth and Sports in the government headed by President Gotabaya Rajapaksa and Prime Minister Mahinda Rajapaksa. During his ministerial tenure, he was involved in matters concerning youth affairs and sports administration. He also served as chairman of the Ministerial Consultative Committee on Youth and Sports in Parliament. His tenure as minister ended in April 2022 during the political and economic crisis that led to major changes within the Sri Lankan government. === 2024 presidential election === Rajapaksa was selected as the presidential candidate of the Sri Lanka Podujana Peramuna for the 2024 presidential election. He campaigned on economic development, employment, support for small businesses and continuation of economic recovery measures.{{cite news |title=Scion of Sri Lanka's Rajapaksa family to contest Sept. presidential poll |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/scion-sri-lankas-rajapaksa-family-contest-sept-presidential-poll-2024-08-07/ |work=Reuters |date=7 August 2024 |access-date=12 September 2026 }} The election was won by Anura Kumara Dissanayake. Rajapaksa received 342,781 votes, representing 2.57% of the vote in the initial count.{{cite web |title=Official Results – Presidential Election 2024 |url=https://www.parliament.lk/uploads/documents/paperspresented/1758086450033531.pdf |publisher=Parliament of Sri Lanka |access-date=12 September 2026 }} === Return to Parliament === Following the 2024 parliamentary election, Rajapaksa returned to Parliament through the National List. The Parliament of Sri Lanka currently lists him as a Member of Parliament representing the Sri Lanka Podujana Peramuna.{{cite web |title=Hon. Namal Rajapaksa, Attorney at Law, M.P. |url=https://www.parliament.lk/en/members-of-parliament/mp-profile/3179 |publisher=Parliament of Sri Lanka |access-date=12 September 2026 }} == Legal proceedings == In September 2026, Rajapaksa was arrested and subsequently remanded in connection with an investigation into alleged corruption relating to the purchase of Airbus aircraft by SriLankan Airlines in 2013. According to Reuters, the arrest followed questioning by Sri Lanka's Commission to Investigate Allegations of Bribery or Corruption. He was remanded until 18 September 2026. Rajapaksa has denied wrongdoing. The allegations and investigation had not resulted in a finding of guilt at the time of this article's September 2026 update.{{cite news |title=Sri Lanka ex-president's son arrested on graft charges |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sri-lanka-ex-presidents-son-arrested-graft-charges-2026-09-04/ |work=Reuters |date=4 September 2026 |access-date=12 September 2026 }} == Personal life == Rajapaksa married Limini Weerasinghe in September 2019. They have two children. == Political views and public profile == Rajapaksa has been a prominent figure within the Sri Lanka Podujana Peramuna and the broader Rajapaksa political family. His political career has attracted both support and criticism, particularly in relation to the role of the Rajapaksa family in Sri Lankan politics. His public profile has included youth affairs, sports, digitalisation, economic policy and international relations. == See also == * [[Mahinda Rajapaksa]] * [[Gotabaya Rajapaksa]] * [[Sri Lanka Podujana Peramuna]] * [[Parliament of Sri Lanka]] * [[2024 Sri Lankan presidential election]] * [[Rajapaksa family]] == References == {{reflist}} == External links == * {{Official website|https://www.nr.lk/}} * [https://www.parliament.lk/en/members-of-parliament/mp-profile/3179 Parliament of Sri Lanka – Namal Rajapaksa] * [https://www.elections.gov.lk/ Election Commission of Sri Lanka] tf9fcpikrxl7vwzd1pjupo1xa2ixoqs 799260 799255 2026-09-12T13:11:14Z Icodense 42618 [[Special:Contributions/Omesh Nimsara Bandara|Omesh Nimsara Bandara]] මගින් සිදුකල [[Special:Diff/799255|799255]] සංශෝධනය අහෝසි කරන්න ([[User talk:Omesh Nimsara Bandara|සාකච්ඡා]]); wrong language 799260 wikitext text/x-wiki '''ලක්ෂ්මන් නාමල් රාජපක්ෂ''' (උපත 1986 අප්‍රේල් 10) '''නාමල් රාජපක්ෂ''' ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනඥයෙකි. ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති|ජනාධිපති]] සහ [[අග්‍රාමාත්‍ය - ශ්‍රී ලංකාව|අගමැති]] [[මහින්ද රාජපක්ෂ|මහින්ද රාජපක්ෂගේ]] වැඩිමහල් පුත්‍රයා වන අතර පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකි. <ref>{{Cite news|url=http://www.colombotelegraph.com/index.php/namal-rajapaksas-law-exam-cheating-case-goes-to-geneva/|title=Namal Rajapaksa's law exam cheating case goes to Geneva|date=30 October 2011|work=Colombo Telegraph}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=32584|title=Namal Rajapaksa to open Mihin Lanka Airlines office in Jaffna|date=10 September 2010|work=[[TamilNet]]}}</ref> <ref name="eco170311">{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/18389199|title=The son also rises|date=17 March 2011|work=[[The Economist]]}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Sriskandarajah |first=Usha |date=29 October 2012 |title=Sri Lanka: A look at the Rajapaksas prior to the UPR |url=http://www.southasiaanalysis.org/node/1034 |publisher=[[South Asia Analysis Group]]}}</ref> ඔහු 2020 සිට 2022 දක්වා යෞවන හා ක්‍රීඩා අමාත්‍යවරයා විය. == මුල් ජීවිතය සහ පවුල == රාජපක්ෂ උපත ලැබුවේ 1986 අප්‍රේල් 10 වැනිදාය <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=NAMAL RAJAPAKSA |url=http://www.parliament.lk/directory_of_members/ViewMember.do?memID=3179 |website=Directory of Members |publisher=[[Parliament of Sri Lanka]]}}</ref> ඔහු [[මහින්ද රාජපක්ෂ]] සහ [[මහින්ද රාජපක්ෂ|ශිරන්ති]] (පෙර වික්‍රමසිංහ) ගේ පුත්‍රයාය. <ref>{{Cite news|url=http://www.sundaytimes.lk/111218/Columns/cafe.html|title=Carrots like carat: Johnnie eats humble vegetable pie|date=18 December 2011|work=[[The Sunday Times (Sri Lanka)|The Sunday Times]]}}</ref> ඔහුට බාල සහෝදරයන් දෙදෙනෙක් - යෝෂිත සහ [[රෝහිත රාජපක්ෂ|රෝහිත]] . <ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1984484,00.html|title=The Long Reach of Sri Lanka's Rajapaksa Dynasty|last=Perera|first=Amantha|date=28 April 2010|work=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430233551/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1984484,00.html|archive-date=30 April 2010}}</ref> ඔහුගේ පියාගේ සීයා වන දොන් ඇල්වින් රාජපක්ෂ මහතා [[විජයානන්ද දහනායක]] මහතාගේ රජයේ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකු සහ කෘෂිකර්ම හා ඉඩම් අමාත්‍යවරයා විය. <ref name="IT080811">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/political-heirs-in-south-asian-countries/1/146462.html|title=South Asia's other Rahuls|last=Aditi Khanna|date=8 August 2011|work=[[India Today]]|last2=Namini Wijedasa|last3=Saleem Samad|last4=Shafi Rahman}}</ref> රාජපක්ෂ අධ්‍යාපනය ලැබුවේ ගල්කිස්ස S. තෝමස් විද්‍යාලයෙන්, <ref name="DFT161211">{{Cite news|url=http://www.ft.lk/2011/12/16/namal-begins-a-new-chapter/|title=Namal begins a new chapter|date=16 December 2011|work=[[Daily FT]]|access-date=19 November 2023|archive-date=19 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819001143/http://www.ft.lk/2011/12/16/namal-begins-a-new-chapter/|url-status=dead}}</ref> <ref name="ST180410">{{Cite news|url=http://www.sundaytimes.lk/100418/News/page8.pdf|title=New Faces in Parliament|last=Kotelawala|first=Himal|date=18 April 2010|work=[[The Sunday Times (Sri Lanka)|The Sunday Times]]}}</ref> එහිදී ඔහු පාසලේ 1 වන XV රග්බි කණ්ඩායමේ නායකයා විය. පාසලෙන් පසු රාජපක්ෂ නීතිය හැදෑරීමට කාඩිෆ් විශ්වවිද්‍යාලයට ඇතුළත් විය. <ref>{{Cite news|url=http://archives.dailymirror.lk/2006/04/13/life/04.asp|title=Surprise birthday boy at London Temple|last=Madawala|first=Tissa|date=13 April 2006|work=[[The Daily Mirror (Sri Lanka)|The Daily Mirror]]|access-date=19 November 2023|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819083247/http://archives.dailymirror.lk/2006/04/13/life/04.asp|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.island.lk/2006/06/18/politics2.html|title=Mahinda reacts to Kebetigollewa, Mervyn clowns on a chopper|date=18 June 2006|work=[[The Island (Sri Lanka)|The Island]]}}</ref> පසුව ඔහු ලන්ඩනයේ සිටි යුනිවර්සිටියට ගොස් එහි සිට 2009 සැප්තැම්බර් මාසයේදී තුන්වන පන්තියේ නීති උපාධියක් සමඟ උපාධිය ලබා ගත්තේය. <ref name="IT080811"/> <ref name="TT220210">{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/asia/article2611973.ece|title=Rise of Sri Lankan President's son Namal Rajapaksa sparks concern|last=Page|first=Jeremy|date=22 February 2010|work=[[The Times]]}}</ref> <ref name="EPW081212">{{Cite journal|last=Mendis|first=Patrick|author-link=Patrick Mendis|date=8 December 2012|title=The Colombo-Centric New Silk Road|url=http://www.epw.in/notes/colombo-centric-new-silk-road.html|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=XLVII|issue=49}}</ref> රාජපක්ෂ පසුව [[ශ්‍රී ලංකා නීති විද්‍යාලය|ශ්‍රී ලංකා නීති විද්‍යාලයට]] බැඳුනේ නීතිඥයෙකු ලෙස සුදුසුකම් ලැබීමටය. ඔහු 2009 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී විද්‍යාලයේ මූලික විභාගයට පෙනී සිටි අතර දෙවන පන්තියේ ගෞරව සහිතව සමත් විය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Awards Ceremony Sri Lanka Law College 2010 |url=http://www.llc.ac.lk/sub_pgs/Book%202010%20_16%2012%2010_.pdf |publisher=[[Sri Lanka Law College]]}}</ref> රාජපක්ෂ මහතාට වෙන් කර තිබූ විශේෂ කුටියක විභාගයට පෙනී සිටි බවට චෝදනා එල්ල වූ අතර ඔහු සමඟ විද්‍යාලයේ විදුහල්පතිවරයාද පැමිණියේය. <ref>{{Cite news|url=http://www.asiantribune.com/news/2009/12/13/spurious-claims-and-real-agendas|title=Spurious Claims and Real Agendas|last=Gunasekara|first=Tisaranee|date=13 December 2009|work=[[Asian Tribune]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2009/11/29/in-a-nutshell-5/|title=Some Are More Equal|date=29 November 2009|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=19 November 2023|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001163854/http://www.thesundayleader.lk/2009/11/29/in-a-nutshell-5/|url-status=dead}}</ref> 2010 දෙසැම්බරයේදී මාධ්‍ය මූලාශ්‍ර කිහිපයක් වාර්තා කළේ, ශ්‍රී ලංකා නීති විද්‍යාලයේ අවසන් විභාගයේදී රාජපක්ෂට පක්ෂපාතී ලෙස සැලකූ බව කියන බවයි. <ref name="bbc">{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2011/01/110109_law_college.shtml|title=Law College initiates probe on 'exam cheat'|last=Pathirana|first=Saroj|date=9 January 2011|work=[[BBC]] Sinhala service|access-date=3 January 2013}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPathirana2011">Pathirana, Saroj (9 January 2011). [http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2011/01/110109_law_college.shtml "Law College initiates probe on 'exam cheat'"]. ''[[බීබීසී|BBC]] Sinhala service''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="coltel">{{Cite news|url=http://www.colombotelegraph.com/index.php/namal-rajapaksas-law-exam-cheating-case-goes-to-geneva/|title=Namal Rajapaksa's law exam cheating case goes to Geneva|date=30 October 2011|work=Colombo Telegraph|access-date=3 January 2013}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.colombotelegraph.com/index.php/namal-rajapaksas-law-exam-cheating-case-goes-to-geneva/ "Namal Rajapaksa's law exam cheating case goes to Geneva"]. ''Colombo Telegraph''. 30 October 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="rnw">{{Cite news|url=http://www.rnw.nl/english/article/above-law|title=Above the Law|last=Sujan|first=Dheera|date=19 January 2012|work=[[Radio Netherlands Worldwide]]|access-date=3 January 2013|archive-date=15 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615014618/http://www.rnw.nl/english/article/above-law|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSujan2012">Sujan, Dheera (19 January 2012). [http://www.rnw.nl/english/article/above-law "Above the Law"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115110426/http://www.rnw.nl/english/article/above-law |date=2015-01-15 }}. ''[[රේඩියෝ නෙදර්ලන්ත ලොව පුරා|Radio Netherlands Worldwide]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2013</span>.</cite></ref> තුෂාර ජයරත්න නමැති සහෝදර නීති ශිෂ්‍යයෙක් රාජපක්ෂට අන්තර්ජාල පහසුකම් සහිත පරිගණකයක් සමඟ වෙනම කාමරයක් ලබා දී ඇති බවට චෝදනා කරමින් පසුව නීති විද්‍යාල විභාග ක්‍රමයට, කෙසෙල්වත්ත පොලිසියට සහ [[ශ්‍රී ලංකාවෙහි ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය|ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට]] පැමිණිල්ලක් ගොනු කළේය. <ref name="coltel" /> මාධ්‍ය සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන මූලාශ්‍ර වාර්තා කරන්නේ ජයරත්නගේ පැමිණිලි බොහෝ දුරට නොසලකා හරින ලද හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බවකි, <ref name="ahrc5-1-11">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=5 January 2011 |title=SRI LANKA: Police refuse to conduct investigation into malpractice during the Sri Lanka Law College exam and threaten the life of the complainant |url=http://www.humanrights.asia/news/urgent-appeals/AHRC-UAC-002-2011 |access-date=4 January 2013 |publisher=[[Asian Human Rights Commission]]}}</ref> ඔහු 2011 ජනවාරි මස මුලදී විද්‍යාල බලධාරීන් ඉදිරියේ පෙනී සිටියද <ref name="coltel"/> සිද්ධියෙන් පසු, ආරංචි මාර්ග වාර්තා කළේ, ජයරත්න [[ශ්‍රී ලංකා පොලිස් සේවය|පොලිසිය]] විසින් පැහැරගෙන ගොස් පහර දී ඇති බව කියන බවත්, ඔහුට පොලිසියේ <ref name="rnw"/> සහ විද්‍යාලයේ සිටියදී මරණීය තර්ජන කිහිපයක් ද ඇති බවත්ය. <ref name="ahrc5-1-11" /> <ref name="ahrc29-12-10">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=29 December 2010 |title=SRI LANKA: A whistle-blower who exposed the leakage of a question paper at Sri Lanka Law College forced into hiding |url=http://www.humanrights.asia/news/ahrc-news/AHRC-STM-269-2010 |access-date=4 January 2013 |publisher=[[Asian Human Rights Commission]]}}</ref> <ref name="slg">{{Cite news|url=http://www.srilankaguardian.org/2011/10/he-was-abducted-tortured-plotted-to-be.html|title=He was abducted, tortured & plotted to be killed but he continues to fight for justice|date=31 October 2011|work=Sri Lanka Guardian|access-date=3 January 2013|archive-date=3 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503041522/http://www.srilankaguardian.org/2011/10/he-was-abducted-tortured-plotted-to-be.html|url-status=dead}}</ref> විද්‍යාලයේ විදුහල්පතිවරයාට අනුව, පරීක්ෂණයක් පවත්වා ඇති නමුත් එහි නිගමනය වූයේ එම චෝදනා ''"කොහෙන් හෝ ඇසුණු'' " සහ ''"පදනම් විරහිත"'' බවයි. <ref name="sundayleader">{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2011/04/24/law-student-goes-underground/|title=Law Student Goes Underground|last=Wickrematunge|first=Raisa|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=4 January 2013|archive-date=29 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629165810/http://www.thesundayleader.lk/2011/04/24/law-student-goes-underground/|url-status=dead}}</ref> නිල පරීක්‍ෂණයේදී අක්‍රමවත් කිසිවක් සොයා නොගත්තද ජයරත්නට එල්ල වූ තර්ජන ගැන පරීක්‍ෂණයක් කර නැත. <ref name="ahrc5-1-11">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=5 January 2011 |title=SRI LANKA: Police refuse to conduct investigation into malpractice during the Sri Lanka Law College exam and threaten the life of the complainant |url=http://www.humanrights.asia/news/urgent-appeals/AHRC-UAC-002-2011 |access-date=4 January 2013 |publisher=[[Asian Human Rights Commission]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.humanrights.asia/news/urgent-appeals/AHRC-UAC-002-2011 "SRI LANKA: Police refuse to conduct investigation into malpractice during the Sri Lanka Law College exam and threaten the life of the complainant"]. [[ආසියානු මානව හිමිකම් කොමිසම|Asian Human Rights Commission]]. 5 January 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ජයරත්නගේ වාර්තාකරණයේ ප්‍රතිවිපාක අසාමාන්‍ය නොවන බවත් පාලක පවුලට හෝ පොලිසියට එරෙහිව පැමිණිලි කිරීමෙන් පසු හිරිහැරයට හෝ තාඩන පීඩනවලට ලක් වූ තවත් කිහිප දෙනෙකුගෙන් ඔහු කෙනෙකු බවත් කලම්බු ටෙලිග්‍රාෆ් වාර්තා කළේය. <ref name="coltel"/> [[ශ්‍රී ලංකාවේ අගවිනිසුරු|අගවිනිසුරු]] [[අශෝක ද සිල්වා (විනිසුරු)|අශෝක ද සිල්වා මහතා]] ද විමර්ශනය ප්‍රශ්න කළේ ''"අපට ශ්‍රී ලංකාවේ ඇත්තේ එකම නීති විද්‍යාලයක් පමණි. එහි විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ සැකයක් ඇත්නම් එය සමස්ත වෘත්තියටම බලපානු ඇති" බවයි.'' <ref name="bbc"/> 2011 දෙසැම්බර් 15 වන දින අගවිනිසුරු [[ශිරාණි බණ්ඩාරනායක]] ඇතුළු ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරු මඩුල්ලක් ඉදිරියේ නීතීඥවරයෙකු ලෙස රාජපක්ෂ දිවුරුම් දුන්නේය. <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2011/12/18/thats-my-boy/|title=That's My Boy|date=18 December 2011|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=19 November 2023|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001162253/http://www.thesundayleader.lk/2011/12/18/thats-my-boy/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.colombotelegraph.com/index.php/two-storiesnamal-rajapaksa-took-oaths-as-attorney-at-law-and-two-students-arrested-for-exam-fraud/|title=Two stories:Namal Rajapaksa took oaths as Attorney-at-Law and two students arrested for exam fraud|date=16 December 2011|work=Colombo Telegraph}}</ref> == වසීම් තාජුඩීන් ඝාතනයට සහ වධ හිංසාවලට සම්බන්ධ වීම == වසීම් තාජුඩීන් හැව්ලොක් ක්‍රීඩා සමාජයට සහ ජාතික කණ්ඩායමට ක්‍රීඩා කළ ශ්‍රී ලංකා රග්බි සංගම් ක්‍රීඩකයෙකි. 2012 මැයි 17 වන දින රිය අනතුරකින් තාජුඩීන් මිය ගිය අතර එය රිය අනතුරක් ලෙස මුලින් ප්‍රකාශ කළ නමුත් මේ වන විට එය ඝාතනයක් ලෙස විමර්ශනය වෙමින් පවතී. හැව්ලොක් ක්‍රීඩා සමාජය අත්පත් කර ගැනීම සම්බන්ධයෙන් තාජුඩීන් රාජපක්ෂ පරිපාලනයේ නාමල් රාජපක්ෂ විය හැකි 'තරුණ දේශපාලනඥයෙකු' සමඟ ගැටුමක් ඇති කර ගැනීම හේතුවෙන් මෙම ඝාතනයට නාමල් රාජපක්ෂ සම්බන්ධ විය හැකි බවට තොරතුරු වාර්තා වේ. තාජුඩීන් පැහැරගෙන ගොස් වධ හිංසා පමුණුවා ඝාතනය කරන ලෙස ජනාධිපති ආරක්ෂක අංශයේ (PSD) සාමාජිකයන්ට නියෝග කිරීමට නාමල් රාජපක්ෂ පොළඹවනු ලැබුවේ කාන්තාවක් සම්බන්ධයෙන් ඇති එදිරිවාදිකම් නිසා බවටද විශ්වාසදායක ප්‍රකාශ තිබේ. නාමල් රාජපක්ෂ මහතා තමාට එරෙහි සියලු චෝදනා ප්‍රතික්‍ෂේප කර ඇත්තේ තම පියා වන [[මහින්ද රාජපක්ෂ|මහින්ද]] විසින් ලබා දුන් දණ්ඩමුක්තිය භුක්ති විඳිමිනි. <ref name="sundayobs">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=24 March 2019 |title='Rubbing salt in our wounds': Thajudeen's family hits back at Mahinda |url=http://www.sundayobserver.lk/2019/03/24/news-features/%E2%80%98rubbing-salt-our-wounds%E2%80%99-thajudeen%E2%80%99s-family-hits-back-mahinda |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924204114/http://www.sundayobserver.lk/2019/03/24/news-features/%E2%80%98rubbing-salt-our-wounds%E2%80%99-thajudeen%E2%80%99s-family-hits-back-mahinda |archive-date=24 September 2021}}</ref> <ref name="timesonline">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=7 August 2015 |title=Namal Rajapaksa denies involvement in Thajudeen murder says rugby player was a friend |url=https://www.timesonline.lk/news/namal-rajapaksa-denies-involvement-in-thajudeen-murder-says-rugby-player-was-a-friend/18-80771 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924204418/https://www.timesonline.lk/news/namal-rajapaksa-denies-involvement-in-thajudeen-murder-says-rugby-player-was-a-friend/18-80771 |archive-date=24 September 2021}}</ref> <ref name="dbs">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=10 August 2015 |title=Sons of Mahinda Rajapaksa Linked to Wasim Thajudeen Murder Alleges JVP Leader Anura Dissanayake |url=http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/42558 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227034454/http://dbsjeyaraj.com/dbsj/archives/42558 |archive-date=27 December 2017}}</ref> == ක්‍රීඩා දිවිය == රාජපක්ෂ වයස අවුරුදු 9, 13, 15 සහ 17 න් පහළ සියලුම වයස් කාණ්ඩ යටතේ පාසල නියෝජනය කරමින් S. තෝමස් විද්‍යාලය වෙනුවෙන් රග්බි ක්‍රීඩා කළේය. 2000 වසරේ ඔහු වයස අවුරුදු 16න් පහළ ශ්‍රී ලංකා ජාතික කණ්ඩායමට නායකත්වය දුන්නේය. <ref name="DN1">{{Cite news|url=http://dailynews.lk/?q=sports/namal-rajapaksa-quit-scrum|title=Namal Rajapaska quit scrum|last=Marikar|first=Hafiz|date=20 February 2014|work=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=9 March 2015}}</ref> රාජපක්ෂ ප්‍රථම වරට පාසලේ ජ්‍යෙෂ්ඨ කණ්ඩායමට 2002 දී ක්‍රීඩා කළ අතර 2005 දී <ref name="DN1" /> ඔහු 2004 වසරේ ශ්‍රී ලංකා වයස අවුරුදු 19 න් පහළ කණ්ඩායම ද මෙහෙයවීය <ref name="DN1" /> ඔහු කාඩිෆ් විශ්ව විද්‍යාලයට ඇතුළත් වන විට ඔහු 2005 සිට 2006 දක්වා විශ්ව විද්‍යාලයේ රග්බි කණ්ඩායමේ ක්‍රීඩා කළේය. ඔහු 2006 සිට 2009 දක්වා City University London වෙනුවෙන්ද ක්‍රීඩා කළේය. 2009 දී ඔහු ප්‍රථම වරට නාවික SC කණ්ඩායමට ක්‍රීඩා කළ අතර ඔහු 2010-11 දී නායකත්වය දැරීය. <ref name="DN1"/> 2010 දී රාජපක්ෂට ශ්‍රී ලංකා ජාතික රග්බි සංගම් කණ්ඩායමට <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=12 July 2014 |title=Namal Rajapaksa Retires Sri Lanka National Rugby Team |url=http://www.dailynews.lk/?q=sports/namal-rajapaksa-retires-sri-lanka-national-rugby-team |access-date=9 March 2015}}</ref> කිරීමට ආරාධනා කරන ලද අතර 2013 දී කණ්ඩායමේ නායකයා ලෙස පත් කරන ලදී, <ref>{{Cite news|url=http://www.ceylontoday.lk/16-44109-news-detail-mp-namal-rajapaksa-to-head-rugby-team.html|title=MP Namal Rajapaksa to head rugby team|date=3 October 2013|work=Ceylon Today|access-date=9 March 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402132207/http://www.ceylontoday.lk/16-44109-news-detail-mp-namal-rajapaksa-to-head-rugby-team.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Ladduwahetty |first=Ravi |date=20 February 2014 |title=Namal Rajapaksa to quit Rugby |url=http://www.thepapare.com/index.php/rugby-football/2758-namal-rajapaksa-to-quit-rugby |access-date=9 March 2015 |publisher=The Papare}}</ref> == දේශපාලන ජීවිතය == රාජපක්ෂ [[ශ්‍රී ලාංකික පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය, 2010|2010 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයට]] හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ [[එක්සත් ජනතා නිදහස් සන්ධානය|එක්සත් ජනතා නිදහස් සන්ධානයේ]] අපේක්ෂකයෙකු ලෙස තරඟ කර [[ශ්‍රී ලංකාවේ පාර්ලිමේන්තුව|පාර්ලිමේන්තුවට]] තේරී පත් විය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Parliamentary General Election – 2010 Hambantota Preferences |url=http://www.slelections.gov.lk/pdf/GE2010_preferences/Hambantota_pref_GE2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617201204/http://www.slelections.gov.lk/pdf/GE2010_preferences/Hambantota_pref_GE2010.pdf |archive-date=17 June 2010 |access-date=6 January 2013 |publisher=Department of Elections, Sri Lanka}}</ref> රාජපක්ෂගේ පියා [[ශ්‍රී ලාංකික ජනාධිපතිවරණය, 2005|2005 ජනාධිපති]] වීමට පෙර වසර 16ක් හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ මන්ත්‍රීවරයෙකි. ඔහුගේ පියාගෙන් පසු රාජපක්ෂ මහතා මනරම් වෙමින් සිටින බව බොහෝ දෙනාගේ මතයයි. <ref name="bbc070410">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8607301.stm|title=Rajapaksas out in force for Sri Lanka election|last=Haviland|first=Charles|date=7 April 2010|work=[[BBC News]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2011/11/06/saturn-affects-three-main-parties/|title=Saturn Affects Three Main Parties|date=6 November 2011|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=19 November 2023|archive-date=29 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429162714/http://www.thesundayleader.lk/2011/11/06/saturn-affects-three-main-parties/|url-status=dead}}</ref> රාජපක්ෂ බොහෝ විට රාජ්‍ය උත්සවවල දක්නට ලැබෙන අතර නව මාර්ග, පාලම්, පාසල් සහ වෙනත් රජයේ ගොඩනැගිලි විවෘත කිරීමේ උත්සවවල ප්‍රධාන ආරාධිතයා වේ. <ref name="eco170311"/> <ref name="IT080811"/> රාජපක්ෂට රජයේ තනතුරක් නොමැති වුවද, ඔහු සිය පියා සමඟ බොහෝ නිල විදේශ සංචාර සිදු කර ඇත. <ref name="eco170311" /> 2011 ජනවාරි මාසයේදී රාජපක්ෂ [[ලිබියාව|ලිබියාවට]] පාර්ලිමේන්තු නියෝජිත කණ්ඩායමක් නායකත්වය දුන් අතර [[මුවම්මර් ගඩාෆි]] හමුවිය. <ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2011/03/110304_mahinda_gaddafi.shtml|title=Gaddafi calls President Rajapaksa|last=Pathirana|first=Saroj|date=4 March 2011|work=[[BBC]] Sinhala}}</ref> මීට අමතර සංචාර නම්, [[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මූලස්ථානය|එක්සත් ජාතීන්ගේ මූලස්ථානය]] (සැප්තැම්බර් 2010), [[නේපාලය]] (මාර්තු 2011), [[පලස්තීන රාජ්‍යය|පලස්තීනය]] (පෙබරවාරි 2012), <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2012/02/20/namal-and-abbas-discuss-conflict/|title=Namal and Abbas discuss conflict|date=20 February 2012|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=19 November 2023|archive-date=17 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117184523/http://www.thesundayleader.lk/2012/02/20/namal-and-abbas-discuss-conflict/|url-status=dead}}</ref> ජපානය (මාර්තු 2012), <ref>{{Cite news|url=http://www.ft.lk/2012/03/14/namal-meets-leading-japanese-dignitaries-in-tokyo/|title=Namal meets leading Japanese dignitaries in Tokyo|date=14 March 2012|work=[[Daily FT]]|access-date=19 November 2023|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102146/http://www.ft.lk/2012/03/14/namal-meets-leading-japanese-dignitaries-in-tokyo/|url-status=dead}}</ref> [[දකුණු කොරියාව]] (අප්‍රේල් 2012), <ref>{{Cite news|url=http://www.ft.lk/2012/04/25/korea-signs-deal-for-200-m-support-for-sri-lanka-2/|title=Korea signs deal for $200 m support for Sri Lanka|date=25 April 2012|work=[[Daily FT]]|access-date=19 November 2023|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092131/http://www.ft.lk/2012/04/25/korea-signs-deal-for-200-m-support-for-sri-lanka-2/|url-status=dead}}</ref> එ.ජ. (මැයි 2012), <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2012/05/06/govt-continues-to-stumble-with-lessons-unlearnt/|title=Govt. Continues To Stumble With Lessons Unlearnt|date=6 May 2012|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=19 November 2023|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201604/http://www.thesundayleader.lk/2012/05/06/govt-continues-to-stumble-with-lessons-unlearnt/|url-status=dead}}</ref> චීනය (මැයි 2013) <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2013/06/02/the-presidents-fruitful-visit-to-china/|title=The President's Fruitful Visit To China|date=2 June 2013|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=19 November 2023|archive-date=16 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616110625/http://www.thesundayleader.lk/2013/06/02/the-presidents-fruitful-visit-to-china/|url-status=dead}}</ref> සහ ඕස්ට්රේලියාව (ජූනි 2013). <ref>{{Cite news|url=http://www.island.lk/index.php?page_cat=article-details&page=article-details&code_title=81711|title=Aussie PM looks forward to attending CHOGM|date=19 June 2013|work=[[The Island (Sri Lanka)|The Island]]}}</ref> [[2018 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා උළෙල|2018 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා උළෙලේ]] සත්කාරකත්වය සඳහා [[හම්බන්තොට]] පැවති අසාර්ථක උත්සාහයට ද රාජපක්ෂ නායකත්වය දුන්නේය. <ref name="eco170311" /> <ref name="IT080811" /> රාජපක්ෂ ඔහුගේ පියාගේ අසාර්ථක 2015 ජනාධිපතිවරණ ව්‍යාපාරයේ ප්‍රධාන චරිතයක් විය. ඔහුගේ පියාගේ වැටීම සහ රාජ්‍ය මුදල් අවභාවිතය සම්බන්ධයෙන් ඔහුට බොහෝ දෙනාගේ චෝදනා එල්ල විය. <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2010/01/03/misuse-of-public-property-and-funds/|title=Misuse of Public Property and Funds|work=Sunday Leader|access-date=31 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617023934/http://www.thesundayleader.lk/2010/01/03/misuse-of-public-property-and-funds/|archive-date=17 June 2011}}</ref> == ව්‍යාපාරික වෘත්තිය == [[කාල්ටන් ස්පෝට්ස් නෙට්වර්ක්|කාල්ටන් ස්පෝර්ට්ස් නෙට්වර්ක්]], ක්‍රීඩා, ජීවන රටා සහ ව්‍යාපාරික රූපවාහිනී නාලිකාවක් රාජපක්ෂ සහ ඔහුගේ සොහොයුරු යෝෂිත සතුය. <ref name="BBC150612">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/18456920|title=Sri Lanka Cricket defends TV deal|last=Pathirana|first=Saroj|date=15 June 2012|work=[[BBC Sport]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.island.lk/index.php?page_cat=article-details&page=article-details&code_title=54270|title=Cricket Chief exposes Nishantha Ranatunga|date=12 June 2012|work=[[The Island (Sri Lanka)|The Island]]}}</ref> රාජපක්ෂ Ascot Holdings PLC හි කොටස් හිමියෙකි - 2011 සැප්තැම්බර් 30 වන විට ඔහුට සමාගමේ කොටස් 92,000 (1.15%) හිමි විය. <ref>{{Cite news|url=http://www.island.lk/index.php?page_cat=article-details&page=article-details&code_title=43669|title=President's sons in Ascot's Top Twenty lis|last=Laduwahetty|first=Ravi|date=21 January 2012|work=[[The Island (Sri Lanka)|The Island]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.colombotelegraph.com/index.php/rajapaksa-sons-among-top-15-shareholders-of-ascot-holdings/|title=Rajapaksa Sons Among Top 15 Shareholders of Ascot Holdings|date=28 January 2012|work=Colombo Telegraph}}</ref> 2015 වසරේ ශ්‍රී ලංකාවේ නව රජය නාමල් රාජපක්ෂට අයත් මෙරට එකම ක්‍රීඩා රූපවාහිනී නාලිකාවට [[ශ්‍රී ලංකා රුපියල|රුපියල්]] බිලියනයක බද්දක් ගසා ඇත්තේ ක්‍රීඩා නාලිකාව සතයක්වත් රජයට ගෙවා නැති බව පවසමිනි., එහි ආරම්භයේ සිට. <ref>[http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/sri-lanka-imposes-hefty-tax-on-rajapaksa-familyrun-sports-channel/article6838751.ece Sri Lanka imposes hefty tax on Rajapaksa family-run sports channel]</ref> ක්‍රිකට් ඇතුළු ක්‍රීඩා තරඟ කිහිපයක විකාශන අයිතිය CSN වෙත ලබා දුන් රාජපක්ෂ පාලනය විසින් CSN වෙත අනුග්‍රහය දැක්වූ බවට චෝදනා එල්ල වී තිබේ. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/sri-lanka-imposes-hefty-tax-on-rajapaksa-familyrun-sports-channel/article6838751.ece|title=Sri Lanka imposes hefty tax on Rajapaksa family-run sports channel - The Hindu|date=30 January 2015|work=The Hindu}}</ref> ක්‍රිකට් විකාශන අයිතිය CSN එනතුරු රාජ්‍ය රූපවාහිනී රූපවාහිනියේ ඒකාධිකාරය විය. <ref>[http://ceylontoday.lk/5-83980-news-detail-cricket-back-at-rupavahini-will-telecast-the-world-cup-2015.html Cricket back at Rupavahini - Will telecast the World Cup – 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402090025/http://ceylontoday.lk/5-83980-news-detail-cricket-back-at-rupavahini-will-telecast-the-world-cup-2015.html|date=2 April 2015}}</ref> නාමල්ගේ පියාගේ නායකත්වයෙන් යුත් රාජපක්ෂ ආණ්ඩුව විසින් විවෘත ටෙන්ඩරයකින් හෝ දන්නා තරඟකාරී ලංසු තැබීමේ ක්‍රියාවලියකින් තොරව කැබිනට් තීරණයකින් ක්‍රීඩා විකාශන අයිතිය CSN වෙත පවරා තිබුණි. <ref>[https://www.bbc.com/sport/0/cricket/18456920 Sri Lanka Cricket defends TV deal]</ref> 2015 ජනවාරි ජනාධිපතිවරණයෙන් රාජපක්ෂගේ පරාජයෙන් පසු ජනාධිපති මෛත්‍රීපාල සිරිසේනගේ නව රජය අයිතිවාසිකම් ගනුදෙනුව පිළිබඳ පරීක්ෂණයක් ආරම්භ කළේය. <ref>[http://www.dailymirror.lk/62973/more-taxes-on-csn-of-rajapaksa-sons More taxes on CSN of Rajapaksa sons]</ref> මුදල් විශුද්ධිකරණය සම්බන්ධයෙන් නාමල් රාජපක්ෂ මහතාට එරෙහිව දූෂණ විරෝධී හඬ නැමැති සිවිල් කණ්ඩායම FCID වෙත පැමිණිල්ලක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් පසු ඔහු සම්බන්ධයෙන් විමර්ශනයක් ආරම්භ කර තිබේ. පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී නාමල් රාජපක්ෂ මහතාට අයත් සමාගමක් මුදල් විශුද්ධිකරණ පනත උල්ලංඝණය කරමින් ක්‍රමවේද මගින් ලබාගත් මුදල් භාවිත කරමින් වෙනත් සමාගමක කොටස් මිලදී ගෙන ඇති බව පැමිණිල්ලේ සඳහන් වේ. මේ හේතුවෙන් එම සමාගම්වලට අදාළ බැංකු ගිණුම් කිහිපයක් වැඩිදුර විමර්ශන සඳහා අත්හිටුවන ලෙස කොළඹ ප්‍රධාන මහේස්ත්‍රාත්වරයා නියෝග කළේය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Case filed against Namal Rajapaksa {{!}} Daily News |url=http://www.dailynews.lk/?q=2016/03/09/local/case-filed-against-namal-rajapaksa |access-date=2016-03-11 |website=dailynews.lk}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=9 March 2016 |title=Several accounts allegedly held by Namal Rajapaksa suspended - Newsfirst |url=http://newsfirst.lk/english/2016/03/several-accounts-allegedly-held-by-namal-rajapaksa-suspended/130417 |access-date=2016-03-11 |website=Sri Lanka News - Newsfirst {{!}} News1st {{!}} newsfirst.lk {{!}} Breaking |language=en-US}}</ref> 2016 අගෝස්තු මාසයේදී මුදල් විශුද්ධිකරණ පනත යටතේ සිදු කළ පරීක්ෂණයක සැකකාරියක වන ඔරනෙල්ලා ඉරේෂා සිල්වාට ජාත්‍යන්තර පොලිසිය හරහා වරෙන්තුවක් නිකුත් කරන ලදී. ඒ නාමල්ගේ ගවර්ස් කෝපරේෂන් විසින් අයථා ලෙස උපයාගත් බව කියන අරමුදල් යොදා ගනිමින් Hellocorp නම් සමාගමේ මිලියන 100 ක කොටස් සම්බන්ධයෙනි. <ref>{{Cite news|url=http://www.dailymirror.lk/114384/Hellocorp-purchasing-inquiry-Int-l-arrest-warrant-issued|title=Hellocorp purchasing inquiry: Int'l arrest warrant issued}}</ref> [[ශ්‍රීලංකන් ගුවන් සේවය|ශ්‍රී ලංකන් ගුවන් සේවයේ]] නිත්‍යා සේනානි සමරනායක නම් ආන්දෝලනාත්මක ගුවන් සේවිකාව ද 2016 අගෝස්තු මාසයේදී අත්අඩංගුවට ගෙන රක්ෂිත බන්ධනාගාරගත කරනු ලැබුවේ NR කන්සල්ටේෂන් සහ ගවර්ස් කෝපරේෂන් හි අධ්‍යක්ෂවරියක ලෙස කටයුතු කිරීම හේතුවෙනි. නාමල් රාජපක්ෂගේ "විශේෂ ව්‍යාපෘති" හසුරුවන ලෙස එවක ජනාධිපති ලේකම් ලලිත් වීරතුංගගේ ඉල්ලීම පරිදි ඇය ගුවන් සේවයෙන් නිදහස් කළ නමුත් අනෙකුත් වරප්‍රසාද සහ උසස්වීම්වලට අමතරව ඇයගේ මූලික වැටුප මෙන්ම "ඵලදායිතා දීමනාවක්" දිගටම ලබා ගත්තාය. ඇයට දළ වශයෙන් රු. මසකට රුපියල් 70,500ක් ගුවන් සමාගම විසින් තවත් දළ වශයෙන් රු. 87,500ක් ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයෙන් ගෙවා ඇත. කෙසේ වෙතත්, විමසීමේදී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ නොව අරලියගහ මන්දිරයේ ස්ථානයක් හැර ඇය සේවය කළ ස්ථානය නිශ්චිතව විස්තර කිරීමට ඇයට නොහැකි විය. තවද අරලියගහ මන්දිරයේ හෝ ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ එක් නිලධාරියෙකුගේ නමක් හැර ඇයට මතක තබා ගැනීමට නොහැකි වූ අතර ඇය අනුයුක්තව සිටි "විශේෂ ව්‍යාපෘතියක්" හඳුනාගෙන නොමැත. <ref>{{Cite news|url=http://www.economynext.com/Sri_Lanka_shadow_FM_s_high_flying_air_hostess_remanded-3-5886-10.html|title=Sri Lanka shadow FM's high flying air hostess remanded|access-date=2023-11-19|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010155551/http://www.economynext.com/Sri_Lanka_shadow_FM_s_high_flying_air_hostess_remanded-3-5886-10.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.colombotelegraph.com/index.php/srilankan-airlines-stewardess-released-for-namal-rajapaksas-work-arrested/|title=SriLankan Airlines' Stewardess Released For Namal Rajapaksa's Work Arrested}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.colombotelegraph.com/index.php/air-hostess-released-for-namal-unable-to-describe-exact-location-she-worked-full-report/|title=Air Hostess Released For Namal Unable To Describe Exact Location She Worked: Full Report|work=Colombo Telegraph}}</ref> 2017 ඔක්‌තෝබර් 10 වැනිදා ඩුබායිහි සැඟවී සිටි ඉරේෂා සිල්වා කටුනායක ගුවන්තොටුපළේදී රහස්‌ පොලිසිය විසින් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Directress of Namal's company arrested at BIA |url=http://www.adaderana.lk/news/43493/directress-of-namals-company-arrested-at-bia}}</ref> == තාරුණ්‍යයට හෙටක් == නාමල් රාජපක්ෂ සහ ඔහුගේ සොහොයුරු යෝෂිත <ref>{{Cite news|url=http://archives.dailymirror.lk/2007/09/24/ft/13.asp|title=Coca-Cola Partners with Tharunyata Hetak to Drive Forward Youth Entrepreneurship|date=23 September 2007|work=[[The Daily Mirror (Sri Lanka)|The Daily Mirror]]|access-date=19 November 2023|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819084855/http://archives.dailymirror.lk/2007/09/24/ft/13.asp|url-status=dead}}</ref> දී තරුණ සංවිධානයක් වන තාරුණ්‍යට හෙටක් (තාරුණ්‍යයට හෙටක්) ආරම්භ කළහ. රාජපක්ෂ තාරුණ්‍යට හෙටක් සංවිධානයේ සභාපති, යෝෂිත උපසභාපති ය. <ref name="TISL">{{Cite book|url=http://www.tisrilanka.org/pub/reports/PPPR_BOOK.pdf}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.sundaytimes.lk/100214/Education/edu07.html|title=Workshop on English Language and Personality Development by Tharunyata Hetak|date=14 February 2010|work=[[The Sunday Times (Sri Lanka)|The Sunday Times]]}}</ref> ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් ශ්‍රී ලංකා (TISL) අනුව තාරුණ්‍යයට හෙටක් විසින් [[ශ්‍රී ලංකා රුපියල|රු]] . 2010 [[ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපතිවරණය, 2010|ජනාධිපතිවරණයේදී]] සහ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී රාජපක්ෂගේ පියා සහ ඔහුගේ පක්ෂය ප්‍රවර්ධනය කරමින් මිලියන 172ක් යෙදවීය. <ref>{{Cite news|url=http://www.ft.lk/2010/09/30/tisl-puts-rs-824-m-ad-spend-for-presidential-polls/|title=TISL puts Rs. 824 m Ad spend for Presidential polls|date=30 September 2010|work=[[Daily FT]]|access-date=19 November 2023|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210150/http://www.ft.lk/2010/09/30/tisl-puts-rs-824-m-ad-spend-for-presidential-polls/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayleader.lk/2010/01/17/namal%E2%80%99s-tharunyata-hetak-beats-them-all/|title=Namal's Tharunyata Hetak Beats Them All|last=Wickrematunge|first=Raisa|date=17 January 2010|work=[[The Sunday Leader]]|access-date=19 November 2023|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001172444/http://www.thesundayleader.lk/2010/01/17/namal%E2%80%99s-tharunyata-hetak-beats-them-all/|url-status=dead}}</ref> රාජපක්ෂගේ පියාගේ පාලනය යටතේ පැවති [[ලංකා බැංකුව]] සහ ජාතික ලොතරැයි මණ්ඩලය ඇතුළු රාජ්‍ය ආයතනවලින් තාරුණ්‍යට හෙටක්ට සැලකිය යුතු අරමුදල් ලැබේ. <ref name="TISL" /> මුදල් විශුද්ධිකරණය කිරීමේ චෝදනාව මත 2016 ජුලි 11 වැනි දින මූල්‍ය අපරාධ විමර්ශන දෙපාර්තමේන්තුව (FCID) විසින් නාමල් රාජපක්ෂ අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය. ඒ, කොළඹ CBD නගර මධ්‍යයේ සිට වාරික ඉඩම් ලබා දීම වෙනුවෙන් ඉන්දියානු දේපළ වෙළඳාම් සමාගමක් ඔහුට ලබා දුන් රුපියල් මිලියන 70 ක මුදලක් අවභාවිතය කිරීම සම්බන්ධයෙනි. ඔහුගේ හිතවතුන් පවසන පරිදි එම මුදල් රග්බි තරගාවලියක් සඳහා යෙදවීමට අදහස් කර තිබුණද එය භාවිත කළ ආකාරය ඔප්පු කිරීමට ඔවුන් අපොහොසත් වී ඇත. රාජපක්ෂ සගයන් මෙම අත්අඩංගුවට ගැනීම දේශපාලන අභිප්‍රේරණයක් ලෙස ප්‍රකාශ කරන නමුත් ඔහු වත්කම් උපයා ගත් ආකාරය පිළිබඳ සාක්ෂි නොමැත. නඩුව තවමත් විභාග වෙමින් පවතී. <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/07/12/world/asia/sri-lanka-namal-rajapaksa-mahinda-rajapaksa.html|title=Another Son of Sri Lanka's Former Leader Is Arrested|last=Bastians|first=Dharisha|date=2016-07-11|work=The New York Times|access-date=2016-07-12|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Update: Namal Rajapaksa arrested |url=http://www.hirunews.lk/137731/update-namal-rajapaksa-arrested |access-date=2016-07-12}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=2016-07-11 |title=Breaking News: Police FCID arrests MP Namal Rajapaksa - Newsfirst |url=http://newsfirst.lk/english/2016/07/breaking-mp-namal-rajapaksa-arrested-police-fcid/141243 |access-date=2016-07-12 |language=en-US}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=11 July 2016 |title=Namal Rajapaksa Arrested |url=https://www.colombotelegraph.com/index.php/namal-rajapaksa-arrested/ |access-date=2016-07-12}}</ref> නීතිවිරෝධී රැස්වීම්, පොදු දේපළවලට අලාභහානි සිදුකිරීම, පොලිස් නිලධාරීන්ට තුවාල සිදුකිරීම, රාජකාරියට බාධා කිරීම සහ අධිකරණ නියෝගයක් කඩකිරීම යන චෝදනා යටතේ 2017 ඔක්තෝම්බර් 10 වැනිදා තවත් මන්ත්‍රීවරුන් දෙදෙනෙකු සමඟ හම්බන්තොට පොලිසිය විසින් ඔහුව අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Namal, DV Chanaka, Ranaweera and 3 others arrested |url=http://www.adaderana.lk/news/43510/namal-dv-chanaka-ranaweera-and-3-others-arrested}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Namal Rajapaksa arrested - Breaking News &#124; Daily Mirror |url=http://www.dailymirror.lk/article/Namal-Rajapaksa-arrested-138180.html}}</ref> == පෞද්ගලික ජීවිතය == නාමල් 2019 සැප්තැම්බර් 12 දින [[ගංගාරාමය|ගංගාරාම විහාරස්ථානයේදී]] ලිමිනි වීරසිංහ සමඟ විවාහ විය. <ref>{{Cite news|url=http://www.hirunews.lk/224114/namal-rajapaksa-gets-married-pictures|title=Namal Rajapaksa gets married - (Pictures)|work=Hiru News|access-date=12 September 2019|language=en}}</ref> ඔවුන්ට 2020 දී උපත ලැබූ පුතෙක් සිටී <ref>[https://lankainformation.lk/news/features/item/34714-namal-rajapaksa-becomes-the-father-of-a-baby-boy Namal Rajapaksa's son]{{භින්න වූ සබැඳි|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == මේකත් බලන්න == * [[ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන පවුල් ලැයිස්තුව]] == යොමු කිරීම් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව|2}} {{ශ්‍රී ලංකාවෙහි 17 වන පාර්ලිමේන්තුවේ මන්ත්‍රීවරු}} [[ප්‍රවර්ගය:සිංහල ජනයා]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධයෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:1986 උපත්]] [[ප්‍රවර්ගය:ජීවමාන ජනයා]] [[ප්‍රවර්ගය:විශේෂයෙන් සඳහන් කොට ඇති සිංහල-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ 17වන පාර්ලිමේන්තුවේ මන්ත්‍රීවරු]] je17lsetoahn4mkquragmua8q1d0o8n Ronaldo 0 114948 799266 730198 2026-09-12T16:52:07Z Andre Engels 137 [[ක්‍රිස්ටියානෝ රොනාල්ඩෝ]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799266 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ක්‍රිස්ටියානෝ රොනාල්ඩෝ]] nfh72i3p0p2513g0x2nm7wnah7pvxej වර්ගය අනුව දිය ඇලි ලැයිස්තුව 0 118707 799308 768306 2026-09-13T08:48:33Z CommonsDelinker 157 [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Proper nouun, හේතුව ලෙස දක්වා [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] විසින් Waipio_waterfall.jpg ගොනුවේ නම [[c:File:Hiʻilawe_Falls.jpg|Hiʻilawe_Falls.jpg]] ලෙස 799308 wikitext text/x-wiki {{short description|None}} පහත දැක්වෙන්නේ වර්ගය අනුව '''[[දිය ඇලි]] ලැයිස්තුවක්''' වෙයි. {{Incomplete list|date=August 2008}} <!-- NOTE: Each description in this list is copied in the opening of the section. That way this article has a succinct opening and each section can be linked to from other pages and provide the useful description. I am a software engineer. I hate this kind of duplication. But I don't see a way in wiki markup language to do it better. --> * '''Plunge''': Water descends vertically, losing contact with the bedrock surface.<ref name="worldwat">[https://web.archive.org/web/20110718115209/http://worldwaterfalls.com/waterfall_types.php What is a Waterfall?] archived from [http://worldwaterfalls.com/waterfall_types.php the original] 2011-07-18, retrieved 2012-07-18</ref> * '''Horsetail''': Descending water maintains some contact with [[bedrock]].<ref name="worldwat"/> * '''Cataract''': A large, powerful waterfall.<ref name="worldwat"/> * '''Multi-step''': A series of waterfalls one after another of roughly the same size each with its own sunken plunge pool.<ref name="worldwat"/> * '''Block''': Water descends from a relatively wide stream or river.<ref name="worldwat"/><ref name="howstuff">{{Cite web |url=http://geography.howstuffworks.com/terms-and-associations/waterfall.htm/printable |title=Howstuffworks "How Waterfalls Work" |access-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100921080941/http://geography.howstuffworks.com/terms-and-associations/waterfall.htm/printable |archive-date=2010-09-21 |url-status=dead }}</ref> * '''Cascade''': Water descends a series of rock steps.<ref name="worldwat"/><ref name="howstuff"/> * '''Segmented''': Distinctly separate flows of water form as it descends.<ref name="worldwat"/> * '''Tiered''': Water drops in a series of distinct steps or falls.<ref name="worldwat"/> * '''Punchbowl''': Water descends in a constricted form and then spreads out in a wider pool.<ref name="worldwat"/> * '''Fan''': Water spreads horizontally as it descends while remaining in contact with bedrock.<ref name="worldwat"/> සමහර දිය ඇලි අඛණ්ඩව ගලා යෑමක් සිදු නොවේ. '''Ephemeral''' දිය ඇලි ගලා යන්නේ වර්ශාවකට පසුව හෝ සැලකිය යුතු මට්ටමේ හිම දියවීමකට පසුව වෙයි.<ref name="terra">[https://www.terragalleria.com/parks/np-image.maca39887.html https://www.terragalleria.com] Ephemeral waterfall seen from inside cave. Mammoth Cave National Park.</ref><ref name="discover">[https://www.kidsdiscover.com/quick-reads/horsetail-falls-one-yosemites-ephemeral-waterfalls/ https://www.kidsdiscover.com] About Horsetail Falls, One of Yosemite's Ephemeral Waterfalls.</ref><ref name="wnc">[https://www.wncwaterfalls.info/waterfall/94/Bird_Rock_Falls https://www.wncwaterfalls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110171332/https://www.wncwaterfalls.info/waterfall/94/Bird_Rock_Falls |date=2017-11-10 }} Bird Rock Falls.</ref> ==Plunge== Water descends vertically, losing contact with the bedrock surface.<!-- copied from this article's opening section.--> === ඕස්ට්‍රේලියාව === [[File:FitzroyFalls.jpg|thumb|[[Fitzroy Falls, New South Wales|Fitzroy Falls]]]] *[[Blencoe Falls]] *[[Curtis Falls]] *[[Dangar Falls]] *[[Delaneys Falls]] *[[Ellenborough Falls]] *[[Fitzroy Falls, New South Wales|Fitzroy Falls]] *[[Hopetoun Falls]] *[[Jim Jim Falls]] *[[Millaa Millaa Falls]] *[[Philosopher Falls]] *[[Purlingbrook Falls]] *[[Queen Mary Falls]] *[[Tolmer Falls]] *[[St Georges Falls]] *[[Wallaman Falls]] *[[Yabba Falls]] === බංග්ලාදේශය === *[[Madhabkunda waterfall]] === බ්‍රසීලය === *[[Cachoeira da Fumaça]] *[[Caracol falls]] === කැනඩාව === [[File:BrandywineFalls 1200W.jpg|thumb|[[Brandywine Falls Provincial Park|Brandywine Falls]]]] *[[Brandywine Falls Provincial Park|Brandywine Falls]] *[[Bridal Veil Falls (Manitoulin Island)|Bridal Veil Falls]] *[[Chute Kabir Kouba]] *[[Grand Falls (waterfall)|Grand Falls]] *[[Helmcken Falls]] *[[Horseshoe Falls]] *[[Hunlen Falls]] *[[Kakabeka Falls]] *[[Panther Falls]] *[[Pissing Mare Falls]] *[[Sandy Pond Falls]] *[[Spahats Creek Falls]] === කොස්ටාරිකාව === *[[La Fortuna Waterfall, Costa Rica|La Fortuna Waterfall]] *[[La Paz Waterfall, Costa Rica|La Paz Waterfall]] === එස්ටෝනියාව === *[[Jägala Waterfall]] *[[Keila Waterfall]] *[[Valaste Waterfall]] === ෆින්ලන්තය === [[File:Pihtsusköngäs 2020.jpg|thumb|[[Pitsusköngäs]], a plunge-type waterfall in [[Enontekiö]], [[Finland]].]] *[[Kitsiputous]] *[[Pitsusköngäs]] === ප්‍රංශය === *[[Carbet Falls]] *[[Trou de Fer]] === ගයනාව === *[[Kaieteur Falls]] === හන්ගේරියාව === *[[Lillafüred]] === අයිස්ලන්තය === [[File:Thingvellir-16-Wasserfall-1980-gje.jpg|thumb|[[Öxarárfoss]]]] [[File:Skogafoss from below.JPG|thumb|[[Skógafoss]]]] *[[Öxarárfoss]] *[[Seljalandsfoss]] *[[Skógafoss]] *[[Svartifoss]] === ඉන්දියාව === [[File:Jog Falls, India - August 2004.jpg|thumbnail|Jog Falls, India's second highest plunge waterfall, is made up of four distinct, segmented falls, and is fed by the Sharavathi River. The tallest plunges 830 ft (253 m) into a deep chasm in a continuous column of water.]] *[[Nohkalikai Falls]], [[Cherrapunji|Cherrapunjee]]- India's highest waterfalls. *[[Jog Falls]] *[[Shivanasamudra Falls]] === ඉන්දුනීසියාව === [[File:Sipisopiso.jpg|thumb|[[Sipisopiso]]]] *[[Sipisopiso]] *[[Coban Wolu Falls]] *[[Coban Rondo Falls]] *[[Kapas Biru Falls]] *[[Penimbungan Falls]] *[[Lembah Anai Falls]] *[[Cimahi Falls]] *[[Matayangu Falls]] *[[Cimarinjung Falls]] *[[Merdai Falls]] *[[Bajing Falls]] *[[Coban Baung Falls]] *[[Coban Pelangi Falls]] === ජපානය === *[[Hannoki Falls]] *[[Kegon Falls]] *[[Nachi Falls]] *[[Shōmyō Falls]] === ලෙසතෝව === *[[Maletsunyane Falls]] === මෙක්සිකෝව === *[[Basaseachic Falls]] *[[Piedra Volada]] === නවසීලන්තය === [[File:Waireinga Falls.jpg|thumb|[[Bridal Veil Falls (Waikato)|Bridal Veil Falls]]]] *[[Bridal Veil Falls (Waikato)|Bridal Veil Falls]] *[[Rainbow Falls (Waianiwaniwa)|Rainbow Falls]] *[[Tutea falls (Kaituna)|Tutea falls]] - cataract type waterfall *[[Wairere Falls]] === නෝර්වේ === *[[Kjelfossen]] *[[Månafossen]] *[[Mardalsfossen]] *[[Ringedalsfossen]] or [[Skykkjedalsfossen]] *[[Rjukan Falls]] *[[Skrikjofossen]] *[[Tyssestrengene]] *[[Vettisfossen]] [[File:Waterfall Bluff.ogv|thumb|Aerial video of [[Waterfall Bluff]] in South Africa.]] === දකුණු අප්‍රිකාව === *[[Berlin Falls]] *[[Mac-Mac Falls]] *[[Tugela Falls]] *[[Waterfall Bluff]] === ශ්‍රී ලංකාව === *[[Laxapana Falls]] *[[Diyaluma falls]] *[[babarakanda falls]] === තායිවානය === *[[Jiao Lung Waterfall]] === උගන්ඩාව === [[File:Sipi Falls Main Drop.jpg|thumb|[[Sipi Falls]]]] *[[Sipi Falls]] === එක්සත් රාජධානිය === [[File:Pistyll Rhaeadr 0073.JPG|thumb|[[Pistyll Rhaeadr]]]] *[[Devil's Appendix (waterfall)|Devil's Appendix]] *[[Ffrwd Fawr Waterfall]] *[[Hardraw Force]] *[[Melincourt Falls]] *[[Pistyll Rhaeadr]] *[[Sgwd Henrhyd]] === ඇමෙරිකාව === [[File:Havasu Falls 1a md.jpg|thumb|[[Havasu Falls]]]] [[File:Looking Glass Falls.jpg|thumb|[[Looking Glass Falls]]]] *[[Akaka Falls State Park]] *[[Bridal Veil Falls (Macon County)|Bridal Veil Falls]] (Macon County) *[[Bridal Veil Falls (Telluride)|Bridal Veil Falls]] (Telluride) *[[Bridal Veil Falls (Washington)|Bridal Veil Falls]] (Washington) *[[Bridalveil Fall]] (California) *[[DeSoto Falls (Alabama)|DeSoto Falls]] *[[Douglas Falls]] *[[Fall Creek Falls]] *[[Feather Falls]] *[[Havasu Falls]] *[[Hemmed-In-Hollow Falls]] *[[High Shoals Falls]] *[[Iris Falls]] *[[Lake Peigneur]] Drilling Disaster (Louisiana) *[[Looking Glass Falls]] *[[McWay Falls]] *[[Minnehaha Falls]] *[[Mooney Falls]] *[[Moore Cove Falls]] *[[Moose Falls]] *[[Noccalula Falls Park]] *[[Ozone Falls]] *[[Palouse Falls]] *[[Pearl Falls]] *[[Rainbow Falls (Hawaii)|Rainbow Falls]] *[[Raven Cliff Falls (South Carolina)|Raven Cliff Falls]] *[[Ribbon Fall]] *[[Slick Rock Falls]] *[[Snoqualmie Falls]] *[[Taughannock Falls State Park|Taughannock Falls]] *[[Toccoa Falls]] *[[Toketee Falls]] *[[Tower Fall]] *[[Vermillion Falls]] *[[Vernal Fall]] *[[Virgin Falls]] *[[Wailua Falls]] *[[Watson Falls]] *[[Window Falls (Hanging Rock)|Window Falls]] *[[Yahoo Falls]] *[[Yellowstone Falls]] === වෙනිසියුලාව === *[[Angel Falls]] *[[Cuquenan Falls]] === සැම්බියාව === *[[Kalambo Falls]] {{Clear}} ==Horsetail== Descending water maintains some contact with bedrock.<!-- copied from this article's opening section.--> === ඕස්ට්‍රේලියාව === *[[Myrtle Forest Falls]] *[[Seventh Falls]] *[[Silver Falls (Mt Wellington)|Silver Falls]] *[[Silverband Falls]] *[[Steavenson Falls]] === බොස්නියා සහ හර්සගෝවිනා === *[[Skakavac, Sarajevo|Skakavac]] === බල්ගේරියාව === [[File:Skakavitsa Waterfall TB1.jpg|right|thumb|[[Skakavitsa Waterfall]], [[Rila]] Mountain, [[Bulgaria]] in May]] * [[Babsko Praskalo]] – {{convert|54|m|ft|abbr=on}} * [[Boyana Waterfall]] – {{convert|25|m|ft|abbr=on}} * [[Goritsa Waterfall]] – {{convert|39|m|ft|abbr=on}} * [[Karlovsko Praskalo]] – {{convert|30|m|ft|abbr=on}} * [[Skakavitsa Waterfall]] – {{convert|70|m|ft|abbr=on}} * [[Vratsa waterfalls]] ** Skaklia (ephemeral) – {{convert|130|m|ft|abbr=on}} ** [[Borov Kamak]] – {{convert|63|m|ft|abbr=on}} * [[Raysko Praskalo]] – {{convert|124.5|m|ft|abbr=on}}, highest waterfall in the [[Balkans]] === කැනඩාව === [[File:TakakkawFalls2 edit.jpg|thumb|[[Takakkaw Falls]]]] *[[Alfred Creek Falls]] *[[Bergeron Falls]] *[[Bridal Veil Falls (Banff)|Bridal Veil Falls]] *[[Cascade Falls Regional Park|Cascade Falls]] *[[Cliff Lake Falls]] *[[Crypt Falls]] *[[Francis Falls]] *[[Gold Creek Falls]] *[[James Bruce Falls]] *[[Kingcome Valley Falls]] *[[Lineham Falls]] *[[Michelle Falls]] *[[Middle Cummins Falls]] *[[Montmorency Falls]] *[[Odegaard Falls]] *[[Shannon Falls]] *[[Snowshoe Creek Falls]] *[[Takakkaw Falls]] *[[Upper Geraldine Falls]] *[[Uisge Ban Falls]] === අයිස්ලන්තය === *[[Glymur]] *[[Háifoss]] === ඉන්දියාව === [[File:Manikyadhara.JPG|thumb|[[Manikyadhara Falls]]]] [[File:Sogal 1.jpg|thumb|[[Sogal|Sogal Falls]]]] [[File:Rattail falls.jpg|thumb|[[Thalaiyar Falls]]]] *[[Jog Falls]] *[[Athirappilly Falls]] *[[Duduma Falls]] *[[Kedumari Falls]] *[[Khandadhar Falls]] *[[Manikyadhara Falls]] *[[Palaruvi Falls]] *[[Rajat Prapat]] *[[Sogal]] *[[Sweet Falls]] *[[Thalaiyar Falls]] === අයර්ලන්තය === *[[Powerscourt Waterfall]] === ලෙසතෝව === *[[Maletsunyane Falls]] === නව සීලන්තය === [[File:Humboldt Falls.jpg|thumb|[[Humboldt Falls]]]] *[[Humboldt Falls]] *[[Lady Alice Falls]] *[[Mount Damper Falls]] *[[Wainui Falls]] === උතුරු මැසඩෝනියාව === *[[Smolare Waterfall]] === නෝර්වේ === [[File:Slap Savica.jpg|thumb|[[Sava Bohinjka]]]] *[[Stalheimsfossen]] *[[Vøringfossen]] *[[White Drin Waterfall]] === පිලිපීනය === [[File:MariaCristinaFallsJuly2006.jpg|thumb|[[Maria Cristina Falls]]]] [[File:Ausflug Falls 1992 Manila.jpg|thumb|[[Pagsanjan Falls]]]] *[[Maria Cristina Falls]] *[[Pagsanjan Falls]] === ස්ලෝවේනියාව === *[[Sava Bohinjka]] === දකුණු අප්‍රිකාව === [[File:Howick falls1.jpg|thumb|[[Howick Falls]]]] *[[Howick Falls]] === ශ්‍රී ලංකාව === [[File:Elgine.JPG|thumb|[[Elgin Falls]]]] *[[Aberdeen, Sri Lanka|Aberdeen]] *[[Bambarakanda Falls]] *[[Diyaluma Falls]] *[[Elgin Falls]] *[[Rawan Ella]] === ස්විට්සර්ලන්තය === *[[Reichenbach Falls]] *[[Staubbach Fall]] === එක්සත් රාජධානිය === *[[Grey Mare's Tail, Conwy]] *[[River Lyd (Devon)|River Lyd]] *[[Spout of Garnock]] === ඇමෙරිකාව === [[File:Nevada Falls (side).jpg|thumb|[[Nevada Falls]]]] [[File:Hiʻilawe Falls.jpg|thumb|[[Hiilawe Waterfall]]]] *[[Alamere Falls]] *[[Anna Ruby Falls]] *[[Cochrans Falls]] *[[Courthouse Falls]] *[[Darwin Falls]] *[[DeSoto Falls (Georgia)|DeSoto Falls]] *[[Dick's Creek Falls]] *[[Dukes Creek]] *[[Fish Creek Falls]] *[[Glassmine Falls]] *[[Hickory Nut Falls]] *[[Hiilawe Waterfall]] *[[Holcomb Creek Falls]] *[[Makahiku Falls]] *[[Minnehaha Falls, Georgia|Minnehaha Falls]] *[[Nevada Fall]] *[[Rainbow Falls (Rutherford County)|Rainbow Falls]] *[[Silver Strand Falls]] *[[Waihilau Falls]] {{Clear}} ==Cataract== A large, powerful waterfall.<!-- copied from this article's opening section.--> === කොන්ගෝව === *[[Boyoma Falls]] === මාලි === *[[Gouina Falls]] === සැම්බියාව/සිම්බාබ්වේ === *[[Victoria Falls, Zambia|Victoria Falls]] === ඉන්දියාව === [[File:Chitrakot6.jpg|thumb|[[Chitrakot]]]] [[File:Gokak Falls.jpg|thumb|[[Gokak Falls]]]] [[File:Thirparappu Waterfalls (2).jpg|thumb|[[Tirparappu Waterfalls]]]] *[[Chitrakoot Falls]] *[[Gokak Falls]] *[[Kakolat]] *[[Thoovanam Waterfalls]] *[[Tirparappu Waterfalls]] === ඉන්දුනීසියාව === *[[Banangar Falls]] *[[Malela Falls]] *[[Temam Falls]] *[[Riam Merasap Falls]] === ආජන්ටිනාව/බ්‍රසීලය === [[File:Garganta del Diablo or Devil Throat Iguazu Falls Argentina Luca Galuzzi 2005.JPG|thumb|Devil's Throat, [[Iguaçu Falls|Iguaçu fall's]] largest cataract]] *[[Iguaçu Falls]] {{Clear}} ==Multi-step== A series of waterfalls one after another of roughly the same size each with its own sunken plunge pool.<!-- copied from this article's opening section.--> === බල්ගේරියාව === [[Image:Popinolashki vodopad.jpg|thumb|200px|right|The Popinolashki waterfall]] * [[Popinolashki waterfall]] – {{convert|12|m|ft|abbr=on}} === ඝානාව === *[[Kintampo waterfalls]] [[File:Kintempo Water Falls II.jpg|thumb|[[Kintampo waterfalls]]]] === මොරොක්කෝව === *[[Ouzoud Falls]] === ජපානය === [[File:Fukuroda Falls - 袋田の滝(ふくろだのたき).jpg|thumb|[[Fukuroda Falls]]]] *[[Fukuroda Falls]] === එස්ටෝනියාව === *[[Jägala Waterfall]] === අයිස්ලන්තය === *[[Dettifoss]] *[[Goðafoss]] *[[Gullfoss]] *[[Selfoss (waterfall)|Selfoss]] {{Clear}} ==Block== Water descends from a relatively wide stream or river.<!-- copied from this article's opening section.--> === ඉතියෝපියාව === [[File:HuangguoshuFall.jpg|thumb|[[Huangguoshu Waterfall]]]] *[[Blue Nile Falls]] === කැම්බෝඩියාව === *[[Ka Choung]] === චීනය === *[[Huangguoshu Waterfall]] === ඉන්දියාව === *[[Abbey Falls]] *[[Aruvikkuzhi Waterfalls]] *[[Athirappilly Falls]] *[[Teerathgarh Falls]] === කොරියාව === *[[Cheonjeyeon Waterfall]] === සැම්බියාව === *[[Ngonye Falls]] === බොස්නියා සහ හර්සෙගොවිනා === *[[Pliva Waterfall]] === අයිස්ලන්තය === *[[Faxi]] *[[Þjófafoss]] === ස්විට්සර්ලන්තය === [[File:Rhine Falls.jpg|thumb|[[Rhine Falls]]]] *[[Rhine Falls]] === තුර්කිය === *[[Manavgat Waterfall]] === එක්සත් රාජධානිය === *[[Aysgarth Falls]] *[[Cotter Force]] *[[Kisdon Force]] *[[Low Force]] === කැනඩාව === [[File:Niag715.jpg|thumb|[[Niagara Falls]]]] *[[Bow Falls]] *[[Churchill Falls]] *[[Fenelon Falls, Ontario]] *[[Horseshoe Falls]] *[[Niagara Falls]] *[[Overlander Falls]] *[[Wapta Falls]] === මෙක්සිකෝව === [[File:AguaAzulMexico3.jpg|thumb|140px|[[Agua Azul]]]] *[[Agua Azul]] === ඇමෙරිකාව === *[[American Falls]] *[[Burgess Falls]] *[[Cohoes Falls]] *[[Cumberland Falls]] *[[Hooker Falls]] *[[Niagara Falls]] *[[Rainbow Falls (Missouri River)|Rainbow Falls]] *[[Saint Anthony Falls]] *[[Shoshone Falls]] *[[Upper Mesa Falls]] *[[Willamette Falls]] === ඕස්ට්‍රේලියාව === [[File:MillstreamFalls 4467.jpg|thumb|[[Millstream Falls]]]] *[[Bridal Veil Falls (Tasmania)|Bridal Veil Falls]] *[[Fernhook Falls]] *[[Millstream Falls]] === බ්‍රසීලය === *[[Guaíra Falls]] {{Clear}} ==Cascade== Water descends a series of rock steps.<!-- copied from this article's opening section.--> === ඕස්ට්‍රේලියාව === [[File:Lady Barron Falls Mt Field National Park.jpg|thumb|[[Lady Barron Falls]]]] *[[Barron Falls]] *[[Bloomfield Falls]] *[[Dinner Falls]] *[[Elabana Falls]] *[[Goomoolahra Falls]] *[[Josephine Falls]] *[[Kearneys Falls]] *[[Lobster Falls]] *[[Stoney Creek Falls]] *[[Surprise Creek Falls]] *[[Tully Falls]] *[[Lady Barron Falls]] *[[Liffey Cascade]] *[[Liffey Falls]] *[[Balaka Falls]] *[[Serpentine Falls]] === ඔස්ට්‍රියාව === [[File:Austrian.waterfall.at.krimml.arp.jpg|thumb|[[Krimmler Wasserfälle]]]] *[[Krimmler Wasserfälle]] === කැනඩාව === [[File:Elbow Falls.JPG|thumb|[[Elbow Falls]]]] *[[Albion Falls]] *[[Alfred Creek Falls]] *[[Angel's Staircase Falls]] *[[Athabasca Falls]] *[[Elbow Falls]] *[[Helen Falls]] *[[Inglis Falls]] *[[Kitchener Creek Falls]] *[[Nymph Falls]] *[[Pokiok Falls]] *[[Sandy Pond Falls]] *[[Thunder Falls]] === චීනය === *[[Hukou Waterfall]] === ෆින්ලන්තය === *[[Hepoköngäs]] === ජර්මනිය === *[[Triberg Waterfalls]] === අයිස්ලන්තය === [[File:Barnafoss01.jpg|thumb|[[Barnafossar]]]] *[[Aldeyjarfoss]] *[[Barnafossar]] *[[Ófærufoss]] === ඉන්දියාව === [[File:Chunchanakatte Falls.jpg|thumb|[[Chunchanakatte Falls]]]] [[File:From top of Irupu Falls.jpg|thumb|[[Irupu Falls]]]] [[File:Jogmonsoon.jpg|thumb|[[Jog Falls]]]] [[File:Hanumanagundi Falls.jpg|thumb|[[Hanumangundi Falls]]]] [[File:Kiliyur waterfalls near Yercaud.jpg|thumb|[[Kiliyur Falls]]]] [[File:Courtallam.jpg|thumb|[[Courtallam|Courtallam falls]]]] [[File:Monkey Falls.jpg|thumb|[[Monkey Falls]]]] [[File:Ullakaarvi1.jpg|thumb|[[Ullakaarvi|Ullakaarvi falls]]]] *[[Chunchanakatte Falls]] *[[Courtallam]] *[[Hanumangundi falls]] *[[Irupu Falls]] *[[Jog Falls]] *[[Kiliyur Falls]] *[[Monkey Falls]] *[[Siruvani Waterfalls]] *[[Thusharagiri Falls]] *[[Ullakaarvi]] *[[Vazhachal Falls]] === ජැමෙයිකාව === *[[Dunn's River Falls]] === ලාඕසය === [[File:Somphamit.jpg|thumb|[[Khone Phapheng Falls]]]] *[[Khone Phapheng Falls]] === නව සීලන්තය === [[File:Tarawera Falls n.jpg|thumb|[[Tarawera Falls]]]] *[[Āniwaniwa Falls]] *[[Browne Falls]] *[[Huka Falls]] *[[Mōkau Falls]] *[[Purakaunui Falls]] *[[Tarawera Falls]] === උතුරු මැසඩෝනියාව === *[[Koprišnica Waterfall]] === නෝර්වේ === *[[Kjosfossen]] *[[Steinsdalsfossen]] === පිලිපීනය === *[[Tinuy-an Falls]] === රුසියාව === *[[Kivach waterfall]] === ශ්‍රී ලංකාව === *[[Baker's Falls]] *[[Bopath Ella Falls]] *[[Ravana Falls]] *[[St. Clairs Falls]] === දකුණු අප්‍රිකාව === [[File:Augrabies Falls, March 2008.jpg|thumb|[[Augrabies Falls]]]] *[[Augrabies Falls]] === එක්සත් රාජධානිය === [[File:Catrake Force - geograph.org.uk - 519367.jpg|thumb|[[Catrake Force]]]] *[[Catrake Force]] *[[Cenarth Falls]] *[[Conwy Falls]] *[[Falls of Bruar]] *[[High Force]] *[[Swallow Falls]] === ඇමෙරිකාව === [[File:Eastatoefalls.jpg|thumb|[[Eastatoe Falls]]]] [[File:Roaring Fork Falls.jpg|thumb|[[Roaring Fork Falls (Yancey County)|Roaring Fork Falls]]]] [[File:Kepler Cascades in Yellowstone.JPG|thumb|[[Kepler Cascades]]]] *[[Connestee Falls and Batson Creek Falls|Batson Creek Falls]] *[[Bechler Falls]] *[[Big Manitou Falls]] *[[Blackwater Falls State Park]] *[[Bridal Veil Falls (DuPont State Forest)|Bridal Veil Falls]] (DuPont State Forest) *[[Burgess Falls]] *[[Cascade Falls (Falls Creek)|Cascade Falls]] *[[Connestee Falls and Batson Creek Falls|Connestee Falls]] *[[Corbin Creek Falls]] *[[Crabtree Falls]] *[[Cullasaja Falls]] *[[Cunningham Falls State Park]] *[[Dingmans Falls]] *[[Eastatoe Falls]] *[[Firehole Falls]] *[[Fulmer Falls]] *[[Gibbon Falls]] *[[Gooseberry Falls]] *[[Grand Falls, Arizona|Grand Falls]] *[[Hidden Falls (Hanging Rock)|Hidden Falls]] *[[Isaqueena Falls]] *[[Kepler Cascades]] *[[Key Falls]] *[[Lewis Falls]] *[[Lower Cascades (Hanging Rock)|Lower Cascades]] *[[Lucifer Falls]] *[[McGalliard Falls]] *[[Mitchell Falls]] *[[Moravian Falls]] *[[Mystic Falls]] *[[Nugget Falls]] *[['Opaeka'a Falls]] *[[Rainbow Falls (Horsepasture River)|Rainbow Falls]] *[[Roaring Fork Falls (Yancey County)|Roaring Fork Falls]] *[[Setrock Creek Falls]] *[[Sliding Rock]] *[[Tory's Falls (Hanging Rock)|Tory's Falls]] *[[Triple Falls (DuPont State Forest)|Triple Falls]] *[[Turtleback Falls]] *[[Upper Cascades (Hanging Rock)|Upper Cascades]] *[[Upper Whitewater Falls]] *[[Virginia Cascades]] *[[Walker Falls]] === උගන්ඩාව === *[[Murchison Falls]] === වෙනිසියුලාව === *[[Llovizna Falls]] {{Clear}} ==Segmented== Distinctly separate flows of water form as it descends.<!-- copied from this article's opening section.--> === ඕස්ට්‍රේලියාව === *[[Florence Falls]] *[[Guide Falls]] *[[Halls Falls]] *[[Horseshoe Falls (Tasmania)|Horseshoe Falls]] *[[Nigretta Falls]] *[[Pencil Pine Falls]] *[[Russell Falls]] === බල්ගේරියාව === [[File:Vodopad.varovitec.JPG|thumb|250px|[[Etropole Waterfall]] Varovitets]] [[File:KrushunaIwatterfall.jpg|thumb|250px|[[Krushuna Falls]]]] * [[Etropole Waterfall]] Varovitets – {{convert|15|m|ft|abbr=on}} * [[Krushuna Falls]] – {{convert|15|m|ft|abbr=on}} === කැනඩාව === [[File:Horshoe Falls f 16th floor of Marriott.jpg|thumb|[[Horseshoe Falls]]]] *[[Black Brook Waterfall]] *[[Chaudière Falls|Cauldron Falls]] *[[Churchill Falls]] *[[Della Falls]] *[[Horseshoe Falls]] *[[Icecap Falls]] *[[Niagara Falls]] *[[Nistowiak Falls]] *[[Twin Falls (Labrador)|Twin Falls]] *[[Virginia Falls (Northwest Territories)|Virginia Falls]] === චිලී === *[[Laja Falls]] === චීනය === *[[Detian – Ban Gioc Falls]] === කොලොම්බියාව === *[[Tequendama Falls]] === එස්ටෝනියාව === *[[Keila Waterfall]] === අයිස්ලන්තය === [[File:Hraunfossar 2004.jpg|thumb|[[Hraunfossar]]]] *[[Dettifoss]] *[[Dynjandi]] *[[Hraunfossar]] === ඉන්දියාව === [[File:Magod Falls Karnataka.JPG|thumb|[[Magod Falls]]]] [[File:Unchallifalls.jpg|thumb|[[Lushington Falls]]]] [[File:Barahachukki.jpg|thumb|[[Shivanasamudra Falls]]]] [[File:Sathodi 54.jpg|thumb|[[Sathodi Falls]]]] [[File:AthirappillyWaterFall.jpg|thumb|[[Athirappilly Falls]]]] [[File:Meenmutty Falls.jpg|thumb|[[Meenmutty Falls, Thiruvananthapuram|Meenmutty Falls]]]] [[File:Agaya Gangai.JPG|thumb|[[Agaya Gangai]]]] [[File:Hogenakkal Falls Close.jpg|thumb|[[Hogenakkal Falls]]]] [[File:Suruli Falls.jpg|thumb|[[Suruli Falls]]]] [[File:Keeriparai - Vattaparai falls.JPG|thumb|[[Vattaparai Falls]]]] [[File:Keoti Fall.JPG|thumb|[[Keoti Falls]]]] *[[Agaya Gangai]] *[[Athirappilly Falls]] *[[Hogenakkal Falls]] *[[Keoti Falls]] *[[Lushington Falls]] *[[Magod Falls]] *[[Meenmutty Falls, Thiruvananthapuram|Meenmutty Falls]] *[[Sathodi Falls]] *[[Shivanasamudra Falls]] *[[Suruli Falls]] *[[Vattaparai Falls]] === ඉරානය === *[[Margoon Waterfall]] === ජපානය === *[[Ryūzu Falls]] === නැමීබියාව === *[[Ruacana Falls]] === උතුරු මැසඩෝනියාව === *[[Kolešino Waterfall]] === නෝර්වේ === *[[Rjukandefossen]] *[[Seven Sisters Waterfall, Norway|Seven Sisters]] === තායිලන්තය === *[[Umphang Thee Lor Sue Waterfall]] === තුර්කිය === [[File:DüdenWaterfalls01.jpg|thumb|[[Düden Waterfalls]]]] *[[Düden Waterfalls]] === එක්සත් රාජධානිය === *[[Mynach Falls]] === ඇමෙරිකාව === [[File:Dry Falls2.JPG|thumb|[[Dry Falls (North Carolina)|Dry Falls]]]] *[[Blum Basin Falls]] *[[Burney Falls]] *[[Depot Creek Falls]] *[[Dry Falls (North Carolina)|Dry Falls]] *[[Elakala falls]] *[[Great Falls (Passaic River)|Great Falls]] *[[Three Chute Falls]] {{Clear}} ==Tiered== Water drops in a series of distinct steps or falls.<!-- copied from this article's opening section.--> === ඕස්ට්‍රේලියාව === [[File:Upper ebor falls small.jpg|thumb|[[Ebor Falls]]]] *[[Apsley Falls]] *[[Ebor Falls]] *[[Lesmurdie Falls]] *[[Montezuma Falls]] *[[New Town Falls]] *[[Second Falls]] *[[Tin Mine Falls]] *[[Twin Falls (Australia)|Twin Falls]] *[[Wentworth Falls (waterfall)|Wentworth Falls]] *[[Wollomombi Falls]] ===Belize=== *[[Big Rock Falls]] === කැනඩාව === [[File:AndrewEnns in P7090037.JPG|thumb|[[Alexander Falls]]]] *[[Alexander Falls]] *[[Ashlu Falls]] *[[Aviron Bay Falls]] *[[Bow Glacier Falls]] *[[Crescent Falls]] *[[Crooked Falls]] *[[Cummins Falls]] *[[Della Falls]] *[[Fairy Creek Falls]] *[[Flood Falls]] *[[Fossil Falls]] *[[Harmony Falls]] *[[Helmet Falls]] *[[Kerkeslin Falls]] *[[Les Sept Chutes]] *[[Michael Falls]] *[[Moresby Falls]] *[[Murchison Falls]] *[[Nairn Falls]] *[[Peach Creek Falls]] *[[Petain Creek Falls]] *[[Place Creek Falls]] *[[Pyramid Falls]] *[[Rattling Brook Falls]] *[[Sideways Falls]] *[[Silvertip Falls]] *[[Whispering Falls]] === චෙක් ජනරජය === *[[Pančavský vodopád]] === ප්‍රංශය === [[File:Gavarnie Falls.JPG|thumb|[[Gavarnie Falls]]]] *[[Gavarnie Falls]] === ජර්මනිය === *[[Röthbachfall]] === ඉන්දියාව === [[File:DudhSagar.jpg|thumb|[[Dudhsagar Falls]]]] [[File:Hebbe Falls.JPG|thumb|[[Hebbe Falls]]]] [[File:Arun image15.jpg|thumb|[[Soochipara Falls]]]] *[[Barkana Falls]] *[[Dudhsagar Falls]] *[[Hebbe Falls]] *[[Kunchikal Falls]] *[[Soochipara Falls]] === ඉන්දුනීසියාව === *[[Parangloe Waterfall]] *[[Tumpak Sewu Waterfalls]] === ඉතාලිය === *[[Cascata delle Marmore]] *[[Cascate del Serio]] === උතුරු මැසඩෝනියාව === *[[Roštuše Waterfall]] === නෝර්වේ === *[[Langfossen]] *[[Låtefossen]] *[[Ramnefjellsfossen]] === පේරු === *[[Gocta Cataracts]] *[[Yumbilla falls]] === ශ්‍රී ලංකාව === *[[Devon Falls]] *[[Dunhinda Falls]] *[[Ramboda Falls]] === ස්විට්සර්ලන්තය === [[File:Trummelbach.JPG|thumb|[[Trümmelbach Falls]]]] *[[Engstligen Falls]] *[[Trummelbach Falls]] === තායිලන්තය === *[[Namtok Kaeng Sopha]] === එක්සත් රාජධානිය === *[[Aber Falls]] *[[Aira Force]] *[[Canonteign Falls]] *[[Cautley Spout]] *[[Dolgoch Falls]] *[[Eas a' Chual Aluinn]] *[[Falls of Foyers]] *[[Grey Mare's Tail, Llanrwst]], Conwy *[[Moss Force]] *[[Pistyll y Llyn]] *[[Scale Force]] *[[Steall Waterfall]] === ඇමෙරිකාව === [[File:Yosemite upper falls winter 2010.JPG|thumb|[[Yosemite Falls]]]] *[[Amicalola Falls State Park]] *[[Berdeen Falls]] *[[Bonita Falls]] *[[Bridal Veil Falls (Utah)|Bridal Veil Falls]] *[[Calf Creek Falls]] *[[Chilnualna Falls]] *[[Comet Falls]] *[[Eastatoe Falls]] *[[Kaaterskill Falls]] *[[Kahiwa Falls]] *[[Linville Falls]] *[[Mazama Falls]] *[[Multnomah Falls]] *[[Olo'upena Falls]] *[[Rainy Lake Falls]] *[[Seven Falls]] *[[Silverthread Falls]] *[[Sulphide Creek Falls]] *[[Twister Falls]] *[[Yosemite Falls]] *[[Zapata Falls]] {{Clear}} ==Punchbowl== Water descends in a constricted form and then spreads out in a wider pool.<!-- copied from this article's opening section.--> [[File:Vertical panorama of Odaki, the greatest fall of the Nunobiki Falls.jpg|thumb|[[Nunobiki Falls]]]] [[File:Camaya waterfalls-3.jpg|thumb|[[Camaya Falls]]]] === ඕස්ට්‍රේලියාව === *[[Edith Falls]] *[[Wangi Falls]] *[[Wannon Falls]] === බල්ගේරියාව === * [[Emen, Bulgaria|Emen]] Waterfall === කැනඩාව === *[[Keyhole Falls]] === අයිස්ලන්තය === *[[Gjáin]] *[[Hjálparfoss]] === ජපානය === *[[Nunobiki Falls]] === කොරියාව === *[[Cheonjiyeon Waterfall]] *[[Jeongbang Waterfall]] === පිලිපීනය === *[[Camaya Falls]] === එක්සත් රාජධානිය === *[[Janet's Foss]] === ඇමෙරිකාව === *[[Metlako Falls]] *[[Punch Bowl Falls]] {{Clear}} ==Fan== Water spreads horizontally as it descends while remaining in contact with bedrock.<!-- copied from this article's opening section.--> [[File:Cola de Caballo.JPG|thumb|[[Cola de Caballo]]]] [[File:湯滝_-_panoramio_%286%29.jpg|thumb|[[Yudaki Falls]]]] === ඕස්ට්‍රේලියාව === *[[Dip Falls]] *[[Nelson Falls]] === කැනඩාව === *[[Chatterbox Falls]] === ජපානය === *[[Yudaki Falls]] === මෙක්සිකෝව === *[[Cola de Caballo]] === පිලිපීනය === *[[Tinago Falls]] === ඇමෙරිකාව === *[[Falling Waters Falls]] *[[High Falls (DuPont State Forest)|High Falls]] *[[Nugget Falls]] *[[Turner Falls]] *[[Union Falls]] {{Clear}} ==Ephemeral== Ephemeral waterfalls flow only after periods of heavy rain or significant snowmelt.<!-- copied from this article's opening section.--> [[File:An ephemeral waterfall.jpg|thumb|An example of an ephemeral waterfall. This one, when flowing, feeds into the [[Chagrin River]] ([[Ohio]]).]] === ඇමෙරිකාව === *[[Horsetail Fall (Yosemite)|Horsetail Fall]] {{Clear}} === බල්ගේරියාව === *[[Vrachanska Skaklya]] (141 m) == ආශ්‍රිත ලිපි == *{{section link|දිය ඇලි|වර්ග}} *[[List of waterfalls|දිය ඇලි ලැයිස්තුව]] *[[List of waterfalls by height|උස අනුව දිය ඇලි ලැයිස්තුව]] *[[List of waterfalls by flow rate|ගලා බැසීමේ වේගය අනුව දිය ඇලි ලැයිස්තුව]] == මූලාශ්‍ර == {{reflist}} == භාහිර සබැඳි == *[https://web.archive.org/web/20110712043641/http://www.world-waterfalls.com/ World waterfall database] [[ප්‍රවර්ගය:දිය ඇලි ලැයිස්තු|Type]] [[Category:Waterfalls by type|*]] f95emtz2zxgzix7tj4icpxzvg75toyg සිරි යශෝධරා මහා සෑය 0 176163 799265 798684 2026-09-12T16:45:49Z InternetArchiveBot 63598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 799265 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{Notability|Org|date=September 2022}} {{Primary sources|date=September 2022}} {{Unreliable sources|date=September 2022}} {{COI}} }} {{Infobox religious building | name = සිරි යශෝධරා මහා සෑය {{smaller|{{smaller|<br>(උඩුපිල මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව)}}}} | native_name = | image = | image_size = | alt = සිරි යශෝධරා මහා සෑය | caption = සිරි යශෝධරා මහා සෑය | map_type = Sri Lanka | map_size = | map_alt = | map_caption = ශ්‍රී ලංකාව තුල පිහිටීම | location =[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව අනගාරිකා භාවනා අසපුව]], උඩුපිල, [[ශ්‍රී ලංකාව]] | coordinates ={{coord|7|00|31.6|N|80|00|17.3|E|display=inline}} | religious_affiliation = [[ථේරවාද]] | deity = | country = [[ශ්‍රී ලංකාව]] | functional_status = | website =[https://siriyasodaraseya.com/වෙබ් අඩවිය] | founded_by = [[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි|අතිපූජනීය කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]] | year_completed = 2014 | height_max = ආසන්නව අඩි 70 }} '''සිරි යශෝධරා මහා සෑය''' යනු දෙල්ගොඩ, උඩුපිල ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති [[යශෝධරා|යශෝධරා රහත් තෙරණියගේ]] ශාරීරික ධාතූ නිධාපිත ලෝකයේ එකම සෑ රජුන් වේ.<ref>{{Citation |title=සංරක්ෂිත පිටපත |url=https://siriyasodaraseya.com/about/ |access-date=2024-10-29 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001352/https://siriyasodaraseya.com/about/ }}</ref> සිරි යශෝධරා මහා සෑයේ භාරකාරත්වය [[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව|මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතය]] යටතේ ක්‍රියාත්මක මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපු සංචිතය සතු වේ. ==සිරි යශෝධරා මහා සෑය ඉදිවීම== කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමිගේ මැදිහත් වීමෙන් වර්ෂ 2013 මාර්තු 17 වන දින මුල්ගල තබා සෑ‍ය ඉදිකිරීම ආරම්භ කල අතර, 2014 ජුනි 14 වන දින දහස් සංඛ්‍යාත සැදැහැවතුන් මධ්‍යයේ මහමෙව්නාව භාවනා අසපු සංචිතයට හිමි වූ [[යශෝධරා]] මහරහත් උත්තමාවියගේ ධාතූන් වහන්සේලා නිධන් කර වැඩ නිමකොට ගෞතම බුදුසසුනට පූජා කර වන්දනාව පිණිස විවර කර ඇත. ==යශෝධරා මහා සෑයේ විශේෂත්වය== පළමු පේසාවේ සිට උස අඩි 70 කින් යුක්තව රබර් වත්තක් මැද ඇති සිරි යශෝධරා මහා සෑ රජුන් [[යශෝධරා]] මහරහත් උත්තමාවියේ ධාතූන් වහන්සේල නිධාන ලෝකයේ එකම සෑ රජුන් වේ. එසේම එතුමියගේ ශ්‍රී නාමයට ඉදිව ලොව පවතින එකම සෑයද වේ.<ref>{{cite web | url=https://siriyasodaraseya.com/about/ | title=මහමෙව්නාව අනගාරිකා අසපුව - උඩුපිල }}{{primary source inline|date=October 2024}}</ref> ==යශෝධරා මහරහත් තෙරණියගේ ප්‍රතිමාව== සෑ රජුන් සසුනට පූජා කොට වර්ෂ 6 කට පමණ පසු එනම් 2020 මාර්තු 04 වන දින යශෝධරා මහරහත් උත්තමාවියගේ සුන්දර ප්‍රතිමා වහන්සේ අසපුවේ සොඳුරු තෙරණි මණ්ඩපය තුළ වඩා හිඳුවන ලදී.මෙම සොඳුරු ප්‍රතිමා වහන්සේ සැලකෙනුයේ යශෝධරා මහරහත් තෙරණි වන්දනාවේ,යශෝධරා මහරහත් තෙරණියගේ ප්‍රතිමා නිර්මාණයේ මූලාරම්භය ලෙසයි... ==යශෝධරා මහරහත් තෙරණිය වන්දනා ගාථාව== {{Blockquote |text='''යා අභිරූපා දස්සනීයා-භික්ඛුනීසංඝ සෝභනී<br>සා ආසවා පරික්ඛීනා-වීතරාගා මහිද්ධිකා<br> '''තං මහාපුඤ්ඤවතිං-පරිනිබ්බුතිං<br> '''වන්දාමි රාහුලමාතා-යශෝධරා'ති''' }} {{Blockquote |text='''ඉතා මනහර රූ ඇති-දැකුම්කළු වූ පෙනුමැති<br>යම් තෙරණියක් භික්ෂුණී-සඟරුවන හොබනී ද<br>කෙලෙසුන් නසා ඕ-වීතරාගී මහා ඉර්ධිය ඇත්තී<br>මහා පින් ඇති පිරිනිවන් වැඩි ඒ<br> '''රාහුලමාතා යශෝධරා-සාදරයෙන් වඳිමි මම්''' }}<ref>{{cite web | url=https://siriyasodaraseya.com/enlightened-nuns-yashodhara-theri-5/ | title=යසෝදරා මහ රහත් තෙරණින් වහන්සේගේ }}{{primary source inline|date=October 2024}}</ref> ==මූලාශ්‍ර== {{reflist}} *[https://siriyasodaraseya.com/rahula-matha-yashodhara-wandana-book-1/''රාහුල මාතා යශෝධරා උත්තමාවිය''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250721195840/https://siriyasodaraseya.com/rahula-matha-yashodhara-wandana-book-1/ |date=2025-07-21 }}-යශෝධරා මහරහත් තෙරණි චරිතාපදාන ග්‍රන්ථය *[https://siriyasodaraseya.com/rahula-matha-yashodhara-wandana-book-2/''රාහුලමාතා යශෝධරා මහරහත් තෙරණි වන්දනාව''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250721181118/https://siriyasodaraseya.com/rahula-matha-yashodhara-wandana-book-2/ |date=2025-07-21 }}-වන්දනා ග්‍රන්ථය ==වෙනත් ලිපි== *[[සිරි ගෞතම සම්බුද්ධරාජ මාළිගාව]] *[[මහමෙව්නාව භාවනා අසපුව]] *[[කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි]] *[[ශ්‍රී අංගුලිමාල මහා සෑය]] *[[මාළඹේ මහමෙව්නාව අමාවතුර භාවනා අසපුව]] gsttz6hoffmv0zin6om424o79fxh5te සාකච්ඡාව:ශ්‍රී ලංකාවේ යුනෙස්කෝ උරුම ලැයිස්තුව 1 179980 799288 798783 2026-09-13T05:37:26Z KSLwiki24 70498 /* ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව */ Reply 799288 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == ලෝක උරුම ලැයිස්තුව වගුව සම්බන්ධව == ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට අදාල වගුවේ ස්ථාන වලට අදාල පින්තූර මාහට නොපෙන්වන යම් දෝෂයක් තිබේ.කේතය පරීක්ෂා කරනු ලැබුවද එහිද වරදක් නොපෙනේ.කරුණාකර ඔබට එහි පින්තූර දර්ශනය වේද යන්න දැනගත හැකි ද??? [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 02:33, 7 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) :පරීක්ෂා කිරීමක් සිදු කළ හැකිද?? :@[[පරිශීලක:Lee|Lee]] [[User:KSLwiki24|<span style="font-family:monospace;font-weight:700;text-transform:uppercase;letter-spacing:1px;color:#ff0033">KSL</span><span style="color:#00ccff">wiki</span><span style="color:#ffcc00">24</span>]] [[User talk:KSLwiki24|💬]] 05:37, 13 සැප්තැම්බර් 2026 (යූටීසී) cy1zp49h2zyxqs5a3syq6y3jiwwjrx5 අවධානය අඩු අධි ක්‍රියාකාරීත්වයේ ආබාධය 0 180386 799267 796661 2026-09-12T16:53:19Z Sayuru Athsara 59181 799267 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව වෛද්‍යමය තත්ත්වය (නව) | name = අවධානය අඩු අධි ක්‍රියාකාරීත්වයේ ආබාධය | synonym = අවධාන ඌණතා ආබාධය, අධික සංචලන ප්‍රතික්‍රියාව (ICD-10) | image = Primary Laos2.jpg | image_size = | alt = දරුවන්ගේ රූපයක් | caption = ADHD ඇති පුද්ගලයින්ට පාසල් වැඩ වැනි කාර්යයන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම සහ සම්පූර්ණ කිරීම අනෙක් අයට වඩා දුෂ්කර විය හැකිය. | pronounce = | specialty = [[මනෝචිකිත්සාව]], [[ළමා රෝග]] | symptoms = [[අවධානය]] යොමු කිරීමේ අපහසුතාව, අධික ක්‍රියාකාරකම්, [[ආවේගශීලීත්වය|හැසිරීම පාලනය කිරීමේ අපහසුතාව]]<ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> | onset = වයස අවුරුදු 6–12 ට පෙර<ref name=CDC/> | duration = >මාස 6<ref name=CDC/> | causes = [[ජානමය ආබාධ|ජානමය]] සහ [[පාරිසරික සාධක]] යන දෙකම<ref name="nimh">{{cite web|author=NIMH|title=Attention Deficit Hyperactivity Disorder (Easy-to-Read)|url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder-easy-to-read/index.shtml|publisher=National Institute of Mental Health|year=2013|access-date=17 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414031036/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder-easy-to-read/index.shtml|archive-date=14 April 2016}}</ref><ref name=Koo2019/> | risks = | diagnosis = වෙනත් විය හැකි හේතූන් බැහැර කිරීමෙන් පසු රෝග ලක්ෂණ මත පදනම්ව<ref name=NIH2016/> | differential = සාමාන්‍යයෙන් ක්‍රියාශීලී කුඩා දරුවන්, [[චර්යා ආබාධ]], [[විරුද්ධවාදී නොසැලකිලිමත් ආබාධ]], [[ඉගෙනුම් ආබාධ]], [[ද්විධ්‍රැව ආබාධ]], [[කලල මධ්‍යසාර වර්ණාවලී ආබාධ]]<ref>{{Cite book |last=Ferri |first=Fred F. |title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders |url=https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr |date=2010 |publisher=Elsevier/Mosby |isbn=978-0323076999 |edition=2nd |location=Philadelphia, PA |pages=Chapter A }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zubler, MD, FAAP |first1=Jennifer |last2=Weitzman, MD, FAAP |first2=Carol |last3=Sloane, DO |first3=Mark |last4=Singh, MPA |first4=Natasha |last5=Senturias, MD, FAAP |first5=Yasmin N. |last6=Kosofsky, MD, PhD |first6=Barry |last7=Kable, PhD |first7=Julie |last8=Fernandez-Baca, MA |first8=Daniel |last9=Dang, MPH |first9=Elizabeth |last10=Chasnoff, MD, FAAP |first10=Ira |last11=Bertrand PhD |first11=Jacquelyn |last12=Balachova PhD |first12=Tatiana |last13=Hagan Jr. MD, FAAP |first13=Joseph F. |title=Neurobehavioral Disorder Associated With Prenatal Alcohol Exposure |url=https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/138/4/e20151553.full.pdf |journal=Pediatrics |year=2016 |volume=138 |issue=4 |pages=e20151553 |publisher=American Journal of Pediatrics |doi=10.1542/peds.2015-1553 |pmid=27677572 |pmc=5477054 |access-date=22 May 2020 |archive-date=20 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320042016/https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/138/4/e20151553.full.pdf |url-status=live }}</ref> | prevention = | treatment = [[මනෝචිකිත්සාව|උපදේශනය]], ජීවන රටාවේ වෙනස්කම්, ඖෂධ<ref name=NIH2016/> | medication = [[මධ්‍ය ස්නායු පද්ධති උත්තේජක|උත්තේජක]], [[atomoxetine]], [[guanfacine]], [[clonidine]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Coghill DR, Banaschewski T, Soutullo C, Cottingham MG, Zuddas A |date=2017 නොවැම්බර් |title=අවධානය-හිඟය/අධි ක්‍රියාකාරීත්වයේ ආබාධය සඳහා ඖෂධවල අහඹු ලෙස ප්ලේසෙබෝ-පාලිත අධ්‍යයනයන්හි ජීවන තත්ත්වය සහ ක්‍රියාකාරී ප්‍රතිඵල පිළිබඳ ක්‍රමානුකූල සමාලෝචනය |journal=යුරෝපීය ළමා සහ නව යොවුන් මනෝචිකිත්සාව |volume=26 |issue=11 |pages=1283–1307 |doi=10.1007/s00787-017-0986-y |pmc=5656703 |pmid=28429134}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jain R, Katic A |s2cid=3807877 |දිනය=2016 අගෝස්තු |title=අවධානය-හිඟය/අධි ක්‍රියාකාරීත්වයේ ආබාධ සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා වත්මන් සහ විමර්ශන ඖෂධ බෙදා හැරීමේ පද්ධති |journal=CNS ආබාධ සඳහා ප්‍රාථමික සත්කාර සහකරු |volume=18 |issue=4 |doi=10.4088/PCC.16r01979 |pmid=27828696}}</ref> | prognosis = | frequency = 51.1 million (2015)<ref name=GBD2015Pre/> | deaths = }} '''අවධානය අඩු අධි ක්‍රියාකාරීත්වයේ ආබාධය''' ([[ඉංග්‍රීසි භාෂාව|ඉංග්‍රීසි]]: Attention Deficit Hyperactivity Disorder) නොහොත් '''ADHD''' යනු [[ස්නායු සංවර්ධන අක්‍රමිකතා]] වර්ගයේ [[මානසික ‍අක්‍රමතා|මානසික ආබාධයකි]].<ref name="pmid23299717">{{Cite journal|vauthors=Sroubek A, Kelly M, Li X|date=February 2013|title=Inattentiveness in attention-deficit/hyperactivity disorder|journal=Neuroscience Bulletin|volume=29|issue=1|pages=103–10|doi=10.1007/s12264-012-1295-6|pmc=4440572|pmid=23299717}}</ref> <ref name="Caroline2010">{{උපන්‍යාස පොත|url=https://books.google.com/?id=PaO3jsaGkeYC&pg=PA133|pages=133|archive-date=29 August 2021}}</ref> එය පුද්ගලයෙකුට අවධානය යොමු කිරීමේ ගැටළු, අධික සංචලනය සහ ප්‍රතිඵල ගැන නොසිතා ක්‍රියා කිරීමේ ගැටළු ඇති කිරීමේ තත්වයකි. මෙම හැසිරීම් ඔවුන්ගේ වයසට ගැලපෙන සාමාන්ය හැසිරීම් නොවේ. <ref name="NIH2016">{{cite book|title=Attention Deficit Hyperactivity Disorder|date=March 2016|url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd/index.shtml|website=National Institute of Mental Health|access-date=5 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723192735/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd/index.shtml|archive-date=23 July 2016}}</ref> <ref name="DSM5">{{cite book|location=Arlington|pages=59–65}}</ref> ADHD ඇති සමහර පුද්ගලයින්ට හැඟීම් නියාමනය කිරීමේ අපහසුතා හෝ විධායක ක්‍රියාකාරිත්වයේ ගැටළු ද දක්නට ලැබේ. <ref>{{Cite journal|vauthors=Faraone SV, Rostain AL, Blader J, Busch B, Childress AC, Connor DF, Newcorn JH|date=February 2019|title=Practitioner Review: Emotional dysregulation in attention-deficit/hyperactivity disorder - implications for clinical recognition and intervention|url=https://semanticscholar.org/paper/8917161f5885c81c9d4790f6ac76162fc07e0ad7|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|volume=60|issue=2|pages=133–150|doi=10.1111/jcpp.12899|pmid=29624671|access-date=8 August 2020|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827233718/https://www.semanticscholar.org/paper/Practitioner-Review%3A-Emotional-dysregulation-in-for-Faraone-Rostain/8917161f5885c81c9d4790f6ac76162fc07e0ad7|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite journal|vauthors=Tenenbaum RB, Musser ED, Morris S, Ward AR, Raiker JS, Coles EK, Pelham WE|date=April 2019|title=Response Inhibition, Response Execution, and Emotion Regulation among Children with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|volume=47|issue=4|pages=589–603|doi=10.1007/s10802-018-0466-y|pmc=6377355|pmid=30112596}}</ref> <ref>{{Cite journal|vauthors=Lenzi F, Cortese S, Harris J, Masi G|date=January 2018|title=Pharmacotherapy of emotional dysregulation in adults with ADHD: A systematic review and meta-analysis|url=https://eprints.soton.ac.uk/414373/1/MAIN_TEXT_R1_CLEANED_FINAL.doc|journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews|volume=84|pages=359–367|doi=10.1016/j.neubiorev.2017.08.010|pmid=28837827|access-date=31 July 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726104959/https://eprints.soton.ac.uk/414373/1/MAIN_TEXT_R1_CLEANED_FINAL.doc|url-status=live}}</ref> <ref name="DSM5" /> රෝග විනිශ්චය සඳහා, පුද්ගලයෙකුට වයස අවුරුදු දොළහට පෙර රෝග ලක්ෂණ මතු විය යුතු අතර, මාස හයකට වඩා වැඩි කාලයක් පැවතිය යුතු, සහ අවම වශයෙන් සැකසුම් දෙකක (පාසල, නිවස හෝ විනෝදාත්මක ක්‍රියාකාරකම් වැනි) ගැටළු ඇති කළ යුතුය. <ref name="CDC">{{cite book|website=Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD)|title=Symptoms and Diagnosis|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/diagnosis.html|publisher=Division of Human Development, National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities, Centers for Disease Control and Prevention|date=29 September 2014|access-date=3 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107202516/http://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/diagnosis.html|archive-date=7 November 2014}}</ref> <ref name="Lake2011">{{උපන්‍යාස පොත|url={{google books|HvTa2nArhOsC|plainurl=yes}}|date=2011|pages=[https://books.google.com/books?id=HvTa2nArhOsC&pg=PA34 34]}}</ref> ළමුන් තුළ, අවධානය යොමු කිරීමේ ගැටළු හේතුවෙන් පාසල් කාර්ය සාධනය දුර්වල විය හැකිය. <ref name="NIH2016" /> ඊට අමතරව වෙනත් මානසික ආබාධ සහ [[ද්‍රව්‍ය අපයෝජනය|මත්ද්‍රව්‍ය අනිසි භාවිතය]] සමඟ සම්බන්ධයක් ඇත. <ref>{{Cite journal|vauthors=Erskine HE, Norman RE, Ferrari AJ, Chan GC, Copeland WE, Whiteford HA, Scott JG|title=Long-Term Outcomes of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder and Conduct Disorder: A&nbsp;Systematic Review and Meta-Analysis|journal=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry|volume=55|issue=10|pages=841–50|date=October 2016|pmid=27663939|doi=10.1016/j.jaac.2016.06.016}}</ref> ADHD ජීවිතයට අභියෝග ගෙන දුන්නද, විශේෂයෙන් අද සමාජය තුළ, ADHD ඇති බොහෝ පුද්ගලයින්ට ඔවුන් උනන්දුවක් දක්වන හෝ ප්‍රයෝජනකාරී කාර්යයන් කෙරෙහි ඉතා හොඳින් අවධානය යොමු කළ හැක. (මෙය හයිපර්ෆෝකස් ලෙස හඳුන්වයි.) <ref name="Koo2019">{{Cite journal|vauthors=Kooij JJ, Bijlenga D, Salerno L, Jaeschke R, Bitter I, Balázs J, etal|title=Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD|journal=European Psychiatry|volume=56|pages=14–34|date=February 2019|pmid=30453134|doi=10.1016/j.eurpsy.2018.11.001|doi-access=free}}</ref> <ref name="Wal2012">{{Cite journal|vauthors=Walitza S, Drechsler R, Ball J|title=[The school child with ADHD]|language=DE|journal=Therapeutische Umschau|volume=69|issue=8|pages=467–73|date=August 2012|pmid=22851461|doi=10.1024/0040-5930/a000316|trans-title=The school child with ADHD|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/74507/1/Schulkind_mit_ADHS_Final_Manuskript.pdf|access-date=31 July 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726110423/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/74507/1/Schulkind_mit_ADHS_Final_Manuskript.pdf|url-status=live}}</ref> ADHD යනු ළමයින් සහ නව යොවුන් වියේ පසුවන්නන් අතර බහුලවම අධ්‍යයනය කර සහ විනිශ්චය කරන ලද බහුලම මානසික ආබාධය වුවද, බොහෝ අවස්ථාවලහි හරියටම හේතුව නොදනී. අවදානමෙන් 75% ක් පමණ ජානමය සාධක වලින් ඇතිවන බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.<ref>{{Cite journal|last=Demontis|first=Ditte|title=Discovery of the first genome-wide significant risk loci for attention deficit/hyperactivity disorder|journal=Nature Genetics|volume=51|issue=1|pages=63–75|doi=10.1038/s41588-018-0269-7|pmid=30478444|pmc=6481311|url=https://www.nature.com/articles/s41588-018-0269-7.epdf?no_publisher_access=1&r3_referer=nature|access-date=27 August 2019|quote=Consensus estimates from more than 30 twin studies indicate that the heritability of ADHD is 70–80% throughout the lifespan and that environmental risks are those not shared by siblings. Twin studies also suggest that diagnosed ADHD represents the extreme tail of one or more heritable quantitative traits.|year=2019|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726105532/https://www.nature.com/articles/s41588-018-0269-7.epdf?no_publisher_access=1&r3_referer=nature|url-status=live}}</ref> ගර්භනී කාලය තුළ නිකොටින් වලට නිරාවරණය වීම පාරිසරික අවදානමක් විය හැක. <ref>{{Cite journal|last=Tiesler|first=Carla M. T.|last2=Heinrich|first2=Joachim|title=Prenatal nicotine exposure and child behavioural problems|journal=European Child & Adolescent Psychiatry|date=21 September 2014|volume=23|issue=10|pages=913–929|doi=10.1007/s00787-014-0615-y|pmid=25241028|pmc=4186967}}</ref> එය දෙමාපිය පාලනයේ විලාසයට හෝ විනයට සම්බන්ධ බවක් නොපෙනේ. <ref>{{cite book|title=Does Bad Parenting Cause ADHD?|url=https://www.webmd.com/add-adhd/childhood-adhd/parenting-role-in-adhd#1|website=WebMD|access-date=31 July 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726113614/https://www.webmd.com/add-adhd/childhood-adhd/parenting-role-in-adhd#1|url-status=live}}</ref> DSM-IV නිර්ණායක භාවිතයෙන් විනිශ්චය කරන විට ළමයින්ගෙන් 5–7% ක් පමණටද, <ref name="DSM5" /> <ref name="pmid22976615">{{Cite journal|vauthors=Willcutt EG|title=The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: a meta-analytic review|journal=Neurotherapeutics|volume=9|issue=3|pages=490–9|date=July 2012|pmid=22976615|pmc=3441936|doi=10.1007/s13311-012-0135-8}}</ref> ICD-10 නිර්ණායක භාවිතයෙන් විනිශ්චය කරන විට 1–2% ක් පමණටද මෙම ආබාධය බලපායි. <ref name="Cowen2012">{{උපන්‍යාස පොත|pages=[{{google books|O3sSd-OAdP0C|pages=546|plainurl=yes}} 546]|url={{google books|O3sSd-OAdP0C|plainurl=yes}}}}</ref> 2015 වන විට, ලොව පුරා මිලියන 51.1 ක් පමණ මිනිසුන් ADHD වලින් පීඩා විඳින බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. <ref name="GBD2015Pre">{{Cite journal|last=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|date=October 2016|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6}}</ref> රටවල් අතර අනුපාත සමාන වන අතර, එය ප්‍රධාන වශයෙන් විනිශ්චය කරන ආකාරය මත රඳා පවතී. <ref name="Jones2011">{{උපන්‍යාස පොත|pages=450|archive-date=22 December 2020}}</ref> පිරිමි ළමයින්ගෙන් ADHD විනිශ්චය කරනු ලබන්නේ ගැහැණු ළමයින්ට වඩා දෙගුණයක් පමණ වන නමුත්, <ref name="DSM5" /> ගැහැණු ළමයින්ගේ රෝග ලක්ෂණ පිරිමි ළමයින්ගෙන් වෙනස් වන නිසා ඔවුන්ගේ ආබාධය බොහෝ විට නොසලකා හරිනු ලැබේ. <ref>{{Cite journal|last=Crawford|first=Nicole|date=February 2003|title=ADHD: a women's issue|journal=Monitor on Psychology|volume=34|issue=2|pages=28|url=http://www.apa.org/monitor/feb03/adhd.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409110923/http://www.apa.org/monitor/feb03/adhd.aspx|archive-date=9 April 2017}}</ref> <ref name="pmid19393378">{{Cite journal|vauthors=Emond V, Joyal C, Poissant H|title=[Structural and functional neuroanatomy of attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD)]|language=FR|journal=L'Encephale|volume=35|issue=2|pages=107–14|date=April 2009|pmid=19393378|doi=10.1016/j.encep.2008.01.005|trans-title=Structural and functional neuroanatomy of attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD)}}</ref> <ref name="Singh">{{Cite journal|vauthors=Singh I|title=Beyond polemics: science and ethics of ADHD|journal=Nature Reviews. Neuroscience|volume=9|issue=12|pages=957–64|date=December 2008|pmid=19020513|doi=10.1038/nrn2514}}</ref> ළමා කාලයේදී ADHD විනිශ්චය කරන ලද පුද්ගලයින්ගෙන් 30–50% ක් පමණ වැඩිහිටි කාලයේදී ද රෝග ලක්ෂණ පවතින අතර, වැඩිහිටියන්ගෙන් 2–5% ක් පමණ මෙම තත්වයෙන් පීඩා විඳිති. <ref name="Kooij-2010">{{Cite journal|vauthors=Kooij SJ, Bejerot S, Blackwell A, Caci H, Casas-Brugué M, Carpentier PJ, Edvinsson D, Fayyad J, Foeken K, Fitzgerald M, Gaillac V, Ginsberg Y, Henry C, Krause J, Lensing MB, Manor I, Niederhofer H, Nunes-Filipe C, Ohlmeier MD, Oswald P, Pallanti S, Pehlivanidis A, Ramos-Quiroga JA, Rastam M, Ryffel-Rawak D, Stes S, Asherson P|title=European consensus statement on diagnosis and treatment of adult ADHD: The European Network Adult ADHD|journal=BMC Psychiatry|volume=10|issue=|pages=67|date=September 2010|pmid=20815868|pmc=2942810|doi=10.1186/1471-244X-10-67}}</ref> <ref name="Balint2008">{{Cite journal|vauthors=Bálint S, Czobor P, Mészáros A, Simon V, Bitter I|title=[Neuropsychological impairments in adult attention deficit hyperactivity disorder: a literature review]|language=Hungarian|journal=Psychiatria Hungarica|volume=23|issue=5|pages=324–35|year=2008|pmid=19129549|trans-title=Neuropsychological impairments in adult attention deficit hyperactivity disorder: A literature review}}</ref> <ref name="underdiagnosed">{{Cite journal|vauthors=Ginsberg Y, Quintero J, Anand E, Casillas M, Upadhyaya HP|title=Underdiagnosis of attention-deficit/hyperactivity disorder in adult patients: a review of the literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=16|issue=3|year=2014|pmid=25317367|pmc=4195639|doi=10.4088/PCC.13r01600|quote=Reports indicate that ADHD affects 2.5%–5% of adults in the general population,<sup>5–8</sup> compared with 5%–7% of children.<sup>9,10</sup>&nbsp;... However, fewer than 20% of adults with ADHD are currently diagnosed and/or treated by psychiatrists.<sup>7,15,16</sup>}}</ref> වැඩිහිටියන් තුළ අධි ක්‍රියාකාරීත්වයට වඩා අභ්‍යන්තර නොසන්සුන්තාවයක් ඇති විය හැක. <ref>{{උපන්‍යාස පොත|date=2009|location=Leicester|page=17}}</ref> ඔවුන් බොහෝ විට ඔවුන්ගේ දුර්වලතා කිහිපයක් හෝ සියල්ලම සපුරාලන, ඒවාට මුහුණ දීමේ කුසලතා වර්ධනය කර ගනී. <ref name="Art.218">{{Cite journal|vauthors=Gentile JP, Atiq R, Gillig PM|title=Adult ADHD: Diagnosis, Differential Diagnosis, and Medication Management|journal=Psychiatry|volume=3|issue=8|pages=25–30|date=August 2006|pmid=20963192|pmc=2957278|quote=likelihood that the adult with ADHD has developed coping mechanisms to compensate for his or her impairment}}</ref> මෙම තත්ත්වය අනෙකුත් තත්ත්වයන්ගෙන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීමට මෙන්ම, සාමාන්‍ය හැසිරීම් පරාසය තුළ තවමත් පවතින ඉහළ මට්ටමේ ක්‍රියාකාරකම් වලින් වෙන්කර හඳුනා ගැනීමටද අපහසු විය හැකිය. <ref name="Lake2011" /> ADHD කළමනාකරණ නිර්දේශ රට අනුව වෙනස් වන අතර සාමාන්‍යයෙන් උපදේශනය, ජීවන රටා වෙනස්කම් සහ ඖෂධවල යම් සංයෝජනයක් ඇතුළත් වේ. <ref name="NIH2016" /> බ්‍රිතාන්‍ය මාර්ගෝපදේශය අනුව දරුවන්ට දරුණු රෝග ලක්ෂණ ඇති අවස්ථාවලදී ඖෂධ ප්‍රථම ප්‍රතිකාරය ලෙස නිර්දේශ කරයි. මධ්යස්ථ රෝග ලක්ෂණ ඇති දරුවන්ට, උපදේශන ක්රම අසාර්ථක වුවහොත් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කළහොත් පමණක් ඖෂධ සලකා බලනු ලැබේ. වැඩිහිටියන් සඳහා, ඖෂධ ප්‍රථම ප්‍රතිකාරය ලෙස නිර්දේශ කරයි. <ref name="NICE2009-PharmRec">{{උපන්‍යාස පොත|location=Leicester|date=2009|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53652/|pages=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53654/#ch10.s92 303–307]|archive-date=13 January 2016}}</ref> කැනේඩියානු සහ ඇමරිකානු මාර්ගෝපදේශ අනුව පාසල් පෙර වයසේ දරුවන් සඳහා හැසිරීම් ප්‍රතිකාරය ප්‍රථම පියවර ලෙස නිර්දේශ කරන අතර, වැඩිහිටි දරුවන් සඳහා ඖෂධ සහ හැසිරීම් ප්‍රතිකාරය එකට භාවිතා කිරීම නිර්දේශ කරයි. <ref name="CADDRA">{{cite book|title=Canadian ADHD Practice Guidelines|url=http://www.caddra.ca/cms4/pdfs/caddraGuidelines2011Introduction.pdf|website=Canadian ADHD Alliance|access-date=4 February 2011|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121222344/https://www.caddra.ca/cms4/pdfs/caddraGuidelines2011Introduction.pdf|url-status=live}}</ref> <ref name="CDC guideline">{{cite book|title=Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD): Recommendations|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/guidelines.html|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=13 July 2015|date=24 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707181535/http://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/guidelines.html|archive-date=7 July 2015}}</ref> <ref name="APP2019">{{Cite journal|last=Wolraich|first=ML|last2=Hagan JF|first2=Jr|last3=Allan|first3=C|last4=Chan|first4=E|last5=Davison|first5=D|last6=Earls|first6=M|last7=Evans|first7=SW|last8=Flinn|first8=SK|last9=Froehlich|first9=T|last10=Frost|first10=J|last11=Holbrook|first11=JR|title=Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents.|journal=Pediatrics|date=October 2019|volume=144|issue=4|pages=e20192528|doi=10.1542/peds.2019-2528|pmid=31570648|pmc=7067282}}</ref> උත්තේජක ඖෂධ අවම වශයෙන් මාස 14 ක් පමණ කාලයක් ඵලදායී වේ, කෙසේ වෙතත්, ඒවායේ දිගුකාලීන කාර්යක්ෂමතාව අපැහැදිලි වන අතර බරපතල අතුරු ආබාධ ඇති විය හැකිය. <ref name="StorebøPedersen2018">{{Cite journal|vauthors=Storebø OJ, Pedersen N, Ramstad E, Kielsholm ML, Nielsen SS, Krogh HB, Moreira-Maia CR, Magnusson FL, Holmskov M, Gerner T, Skoog M, Rosendal S, Groth C, Gillies D, Buch Rasmussen K, Gauci D, Zwi M, Kirubakaran R, Håkonsen SJ, Aagaard L, Simonsen E, Gluud C|date=May 2018|title=Methylphenidate for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children and adolescents - assessment of adverse events in non-randomised studies|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|pages=CD012069|doi=10.1002/14651858.CD012069.pub2|pmc=6494554|pmid=29744873}}</ref> <ref>{{cite book|title=NIMH » The Multimodal Treatment of Attention Deficit Hyperactivity Disorder Study (MTA):Questions and Answers|website=NIMH » Home|url=https://www.nimh.nih.gov/funding/clinical-research/practical/mta/the-multimodal-treatment-of-attention-deficit-hyperactivity-disorder-study-mta-questions-and-answers.shtml|access-date=2019-01-01|quote=Why were the MTA medication treatments more effective than community treatments that also usually included medication? Answer: There were substantial differences in quality and intensity between the study-provided medication treatments and those provided in the community care group.|archive-date=30 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130184640/https://www.nimh.nih.gov/funding/clinical-research/practical/mta/the-multimodal-treatment-of-attention-deficit-hyperactivity-disorder-study-mta-questions-and-answers.shtml|url-status=dead}}</ref> <ref name="NICE 2009">{{උපන්‍යාස පොත|location=Leicester|date=2009|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53652/|archive-date=13 January 2016}}</ref> <ref name="Long-Term Outcomes Medications">{{Cite journal|vauthors=Huang YS, Tsai MH|title=Long-term outcomes with medications for attention-deficit hyperactivity disorder: current status of knowledge|journal=CNS Drugs|volume=25|issue=7|pages=539–54|date=July 2011|pmid=21699268|doi=10.2165/11589380-000000000-00000}}</ref> <ref name="Long-term 2015">{{Cite journal|vauthors=Arnold LE, Hodgkins P, Caci H, Kahle J, Young S|title=Effect of treatment modality on long-term outcomes in attention-deficit/hyperactivity disorder: a systematic review|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=2|pages=e0116407|date=February 2015|pmid=25714373|pmc=4340791|doi=10.1371/journal.pone.0116407|display-authors=4|bibcode=2015PLoSO..1016407A}}</ref> <ref name="Long-term 36">{{Cite journal|vauthors=Parker J, Wales G, Chalhoub N, Harpin V|title=The long-term outcomes of interventions for the management of attention-deficit hyperactivity disorder in children and adolescents: a systematic review of randomized controlled trials|journal=Psychology Research and Behavior Management|volume=6|issue=|pages=87–99|date=September 2013|pmid=24082796|pmc=3785407|doi=10.2147/PRBM.S49114|quote=Results suggest there is moderate-to-high-level evidence that combined pharmacological and behavioral interventions, and pharmacological interventions alone can be effective in managing the core ADHD symptoms and academic performance at 14 months. However, the effect size may decrease beyond this period.&nbsp;... Only one paper examining outcomes beyond 36 months met the review criteria.&nbsp;... There is high level evidence suggesting that pharmacological treatment can have a major beneficial effect on the core symptoms of ADHD (hyperactivity, inattention, and impulsivity) in approximately 80% of cases compared with placebo controls, in the short term.22}}</ref> <ref name="CNS09">{{Cite journal|vauthors=Wigal SB|year=2009|title=Efficacy and safety limitations of attention-deficit hyperactivity disorder pharmacotherapy in children and adults|journal=CNS Drugs|volume=23 Suppl 1|pages=21–31|doi=10.2165/00023210-200923000-00004|pmid=19621975}}</ref> 18 වන සියවසේ සිට, වෛද්ය ලේඛනවල ADHD හා සමාන රෝග ලක්ෂණ විස්තර කර ඇත. <ref name="Lange Reichl 2010">{{Cite journal|vauthors=Lange KW, Reichl S, Lange KM, Tucha L, Tucha O|title=The history of attention deficit hyperactivity disorder|journal=Attention Deficit and Hyperactivity Disorders|volume=2|issue=4|pages=241–55|date=December 2010|pmid=21258430|pmc=3000907|doi=10.1007/s12402-010-0045-8|doi-access=free}}</ref> කෙසේ වෙතත්, 1970 ගණන් වල සිට ADHD, එහි විනිශ්චය සහ ප්‍රතිකාරය මතභේදාත්මක ලෙස සැලකේ. <ref name="Parrillo 2008 63">{{උපන්‍යාස පොත|pages=63|url=https://books.google.com/books?id=mRGr_B4Y1CEC|archive-date=4 January 2020}}</ref> මතභේදයන්ට වෛද්‍යවරුන්, ගුරුවරුන්, ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින්, දෙමාපියන් සහ මාධ්‍ය සම්බන්ධ වේ. ප්‍රධාන විවාදාත්මක මාතෘකා වන්නේ ADHD හි හේතු සහ එහි ප්‍රතිකාරය සඳහා උත්තේජක ඖෂධ භාවිතයයි. <ref name="May2008">{{Cite journal|vauthors=Mayes R, Bagwell C, Erkulwater J|title=ADHD and the rise in stimulant use among children|journal=Harvard Review of Psychiatry|volume=16|issue=3|pages=151–66|date=2008|pmid=18569037|doi=10.1080/10673220802167782}}</ref> බොහෝ සෞඛ්‍ය සේවා සපයන්නන්, ADHD, ළමුන්ට සහ වැඩිහිටියන්ට ඇති වන සැබෑ ආබාධයක් ලෙස පිළිගන්නා අතර, විද්‍යාත්මක ප්‍රජාව අතර මතභේද ප්‍රධාන වශයෙන් කේන්ද්‍රගත වන්නේ එය හඳුනාගෙන ප්‍රතිකාර කරන ආකාරය මතය. <ref name="Sim">{{Cite journal|vauthors=Sim MG, Hulse G, Khong E|title=When the child with ADHD grows up|journal=Australian Family Physician|volume=33|issue=8|pages=615–8|date=August 2004|pmid=15373378|url=http://www.racgp.org.au/afp/200408/20040803sim.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083931/http://www.racgp.org.au/afp/200408/20040803sim.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref> <ref name="Online">{{උපන්‍යාස පොත|pages=4–7}}</ref> <ref name="Schonwald">{{Cite journal|vauthors=Schonwald A, Lechner E|title=Attention deficit/hyperactivity disorder: complexities and controversies|journal=Current Opinion in Pediatrics|volume=18|issue=2|pages=189–95|date=April 2006|pmid=16601502|doi=10.1097/01.mop.0000193302.70882.70}}</ref> 1980 සිට 1987 දක්වා මෙම තත්ත්වය නිල වශයෙන් '''අවධාන ඌණතා ආබාධය''' ( '''ADD''') ලෙස හැඳින්වූ අතර, මෙයට පෙර එය '''ළමා කාලයේ අධික සංචලන ප්‍රතික්‍රියාව''' ලෙස හැඳින්විණි. <ref name="We2005">{{උපන්‍යාස පොත|date=2005|location=Amsterdam|pages=237|url=https://books.google.com/books?id=Eg9U9e_ICr8C&pg=PA237|archive-date=16 January 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|title=ADHD: The Diagnostic Criteria|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/medicating/adhd/diagnostic.html|access-date=5 March 2016|agency=Frontline|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420080026/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/medicating/adhd/diagnostic.html|archive-date=20 April 2016}}</ref> == ආශ්‍රිත == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} [[Category:Translated from MDWiki]] [[ප්‍රවර්ගය:මනෝ වෛද්‍යවේදය]] [[ප්‍රවර්ගය:සෞඛ්‍යය]] [[ප්‍රවර්ගය:රෝග]] loevozb08707jadkaojv1h4jdcexa4g කුරුන්දි රජ මහා විහාරය 0 186854 799286 795770 2026-09-13T05:34:13Z KSLwiki24 70498 /* වෙනත් ලිපි */ 799286 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}} |map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = තන්නිමුරුප්පු |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 420 ක් පමණ |height = |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] |material = කබොක් පාෂාණය |built = ක්‍රි.පූ.109-104<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.<br> ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ. |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website={{URL|https://kurundi.lk}} |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 7981 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.<ref>{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}</ref>පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ==ඉතිහාසය== [[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''"සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි"''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.</ref>ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.<ref>{{cite book |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895 |author= J.P.Lewis |volume= p.310-312,314 |language=en |isbn = }}</ref> පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.<ref group="සවිස්තර">මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.</ref>අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899) |author= R.W.Levers |volume= p.21 |language=en |isbn = }}</ref>නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite book |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963) |author= C.W Nicholas |volume= pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref>කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන |volume= p.207 |language=සිං |isbn = }}</ref> කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''"තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි"'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) |volume= p.411 |language=සිං |isbn = }}</ref>කුරුඳු රටෙහි පිහිටි මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.<ref group="සවිස්තර">මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.</ref>මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ. {{Blockquote |text='''"කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති"''' <br> '''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. ''' {{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}<ref>{{cite book |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965) |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි |volume= p.17 |language=සිං |isbn = }}</ref> }} සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ. <br> {{Blockquote |text='''"සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා<br>තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,<br>කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව<br>කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු"''' <br> '''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...''' {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}} }} මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.<ref>{{cite book |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය |author= ජී.පී.මලලසේකර |volume= p.6263 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං<br>තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං<br>යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං<br>වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං"''' <br> '''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි ''' {{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}} }} පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.<ref>{{cite book |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි |volume= p.117 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඊට අමතරව "කුරුන්දි" යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව පෙනේ.<ref>{{cite book |title=කඞඛාවිතරණී(1930) |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස |volume= pp.111 සහ 140 |language=සිං |isbn = }}</ref>සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=මනෝරථපූරණිය(1945) |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ |volume= p.78 |language=සිං |isbn = }}</ref> ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.</ref><ref>{{cite book |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල |volume= p.189 |language=සිං |isbn = }}</ref> පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref>ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.</ref>[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 2 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.181 |language=si |isbn = 978-955-687-182-1 }}</ref>එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref>වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට "කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු" යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව "පියංගල" යන නම පසුකාලීනව එසේ "පියංකල්ලු" නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref>තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905 |author= H.C.P.Bell |volume= pp.32-34 |language=en |isbn = }}</ref> දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි "දාඨාවේධක" නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක |volume= pp.123 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.</ref>[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.381 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref><ref>{{cite book |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි |volume= p.46 |language=සිංහල |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref><ref>{{cite book |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon |author= Nicholas C.W. |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref><ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු... {{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු...."</ref> පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම"> {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​"එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ." </ref> නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.357-360 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref>පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.<ref group="සවිස්තර"> ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.</ref> පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,xlvi |language=si |isbn = }}</ref> ​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,261 |language=si |isbn =}} </ref> [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය<ref>{{cite book |title=Comparison of the forty seven "Panchavasa" Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series |language=en |isbn = }}</ref>]] ​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xlvii |language=si |isbn = }}</ref> ​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ. {{Blockquote |text= '''"​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ)."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }})<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }}</ref>}}}}}} [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]] කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය "ඊශ" කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය "විතථ" කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය "සුග්‍රීව" කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය "බ්‍රහ්මා" කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය "රුද්‍ර" කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත. ===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ=== කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.94 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ ​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි. ​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)=== අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.<ref group="සවිස්තර">කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.</ref> ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]] ​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103, 3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත. ​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] ​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය. ​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්<br>( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.318 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====මල් අසුන==== ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====යූපස්ථම්භය==== ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය. මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 1xxiv |language=si |isbn = }}</ref>දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වජ්‍රාසනය==== කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත් එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම "විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්" වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.101-103 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====පා දෝවනිය==== ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.150-155 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය<br />( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය ) | <gallery> File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක් File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1 File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2 File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක් File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල් File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1 File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2 File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3 </gallery> |} ===පිළිමගෙය=== පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ. ​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.175 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.378 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස<br>(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]] ​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107.3rd paragraph,108 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.155-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.108,156-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය<br />(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම) | <gallery> File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක් File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක් File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක් File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය </gallery> |} ===බෝධිඝරය=== ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109,111_1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.113 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.111,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===උපෝසථඝරය=== පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,4th and 5th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ. ====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව==== විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.115,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====විහාරයේ පොකුණ==== දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වෙනත් ගොඩනැගිලි==== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.111-119 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව=== [[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.</ref>නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී. {{Blockquote |text='''"පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.''' '''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.''' '''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.''' '''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ."''' {{smaller| {{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }} }} }} හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය "කුරුන්ගම" ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය "කුරුන්තන් ඌර්" ය..<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.449 |language=en |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.216 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය<br>(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.202 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට " කුරුන්දන්කුලම " ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.448 |language=en |isbn = }}</ref> වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.<ref>{{cite book |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972) |author= සී.ඩබ්.නිකලස් |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn = }}</ref>පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය "පදී රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය "කලා ගං රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume=p 217,218 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්=== කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.120 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.121 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]] තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද<ref group="සවිස්තර">මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.</ref> අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ. ​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.123,2nd paragraph and p.124 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි. ​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,1st and 2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==අභිලේඛන== ===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය=== '''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද "Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys" යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත. {{Blockquote |text='''"පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව. 997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.''' '''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) |author= Henry Parker |volume= |language=en |isbn = }})}}}}<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> }} තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද "Manual of the Vanni Districts" යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.<ref> {{cite report |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905 |year=1905 |publisher=H.C.P.Bell }}</ref>''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. <ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref>මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති "කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය" නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි 75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> [[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]] {{Blockquote |text= ''' *පෙළ 1. ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්<br> 2. ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු<br> 3. රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්<br> 4. සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම<br> 5. ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව<br> 6. ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...<br> 7. ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...<br> 8. ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...<br> 9. ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...<br> 10. ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්<br> 11. ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... <br> 12. ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු<br> 13. ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...<br> 14. ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ<br> 15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ<br> 16. ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...<br> 17. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 18. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 19. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> *අන්තර්ගතය "-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක් වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------"''' <br> {{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය<br>'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)<br> '''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}} <br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> }} }} මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත් නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)" නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text='''" ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි. '''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon |author= G.S Ranawella(2004) |volume= V,Part II,page 211 |language=Si |isbn = }})}}}} }} මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ. එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත. ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය=== Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S |volume= pp.151-153 |language=si |isbn = 978-955-7457-25-3 }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත. {{Blockquote |text='''"බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ"''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත. ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය=== කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් "ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ" නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර |volume= p.62 |language=si |isbn = }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත. ===වෙනත් ශිලා ලේඛන=== පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.137 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]] ==පූර්ව වාර්තා== ===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා=== යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක "කුරුන්තනූර්මලේ" යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} ​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව ​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref><ref>{{cite book |title=1909,Ancient Ceylon |author= Parker Henry(2011) |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා=== 1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon ) |author= Lewis,J.P |volume= XIII,No.45,pp.151-178 |language=en |isbn = }}</ref> එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298 |language=en |isbn = }}</ref> තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298,310-312 |language=en |isbn = }}</ref> ​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.312 |language=en |isbn = }}</ref> ===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා=== මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.59 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> <! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > <! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා=== කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන "නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය" නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත. එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> ​ ​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ. {{Blockquote |text= '''​"මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත. මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= ​'''"කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text= '''" ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත. {{Blockquote |text= '''"​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව, 2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.62 |language=si |isbn = }}</ref>නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= '''​"මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත."''' <br> {{smaller|{{smaller|( {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }})}}}}<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ. ===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා=== ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ "ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත" නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ. ​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001) |volume= pp.22,23 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text='''"මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය. '''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය. '''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ "දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන" කියාය. '''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය." <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> {{Blockquote |text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ. '''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය. '''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත. <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි. {{Blockquote |text= '''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}}<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1}}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> ===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා=== මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ "පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය" නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ. {{Blockquote |text='''"ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.<ref group="සවිස්තර">නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.</ref><ref>{{cite book |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302 |language=si |isbn =}} </ref> ''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> ===වෙනත් පූර්ව වාර්තා=== ====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා==== වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ<ref>{{cite book |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn =}} </ref>ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා==== සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''"There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam"''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.<ref>{{cite book |title=C.S.Nawarathnam |author= Vanni & Vanniyas |volume= p.1p |language=en |isbn = }}</ref> ====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965) |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා |volume= p.61 |language=si |isbn = }}</ref> ====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා==== මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967) |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි |volume= |language=si |isbn = }}</ref> ====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.<ref>{{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }})}}}} }} ====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය. {{Blockquote |text= '''"​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}}</ref> }} ​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}} </ref> ====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් "උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය" යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> }} ====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා==== ​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= |language=si |isbn = }}</ref> උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන ​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව "කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත." <ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn =}} </ref>මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ. {{Blockquote |text= '''"​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ."'''<ref group="සවිස්තර">2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.</ref> <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. ​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත "ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)" යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන) |author= පියසේන එස්.ජයවීර |volume= pp.29-32 |language=si |isbn = }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== 2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.322-326 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද=== 2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.327-333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.333-347 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා "අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය" ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.348-365 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය=== වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.366-367 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්=== ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.389 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.<ref>https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166</ref> එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්<ref group="සවිස්තර">දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් </ref> ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] "ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?" යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, " ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ " යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.<ref>https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/</ref>මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන] ==මූලාශ්‍ර== *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-185-2 |language = si }} *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-182-1 |language = si }} *{{cite book |last= සුමේධ වීරවර්ධන |first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල |title=කුරුන්දි විහාරවංසය |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ |year=2023 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}} ==වැඩිදුර කියවීම== *කුරුන්දි විහාර වංසය *පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය<ref> {{cite book |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] 2h58swd1sbvfftbc0zkp7gon2je4ja1 799297 799286 2026-09-13T05:48:02Z KSLwiki24 70498 /* වෙනත් ලිපි */ 799297 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = මුලතිව් කුරුන්දි රජ මහා විහාර පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |alternate_name = කුරුන්දි පබ්බතාරාමය |image = [[File:Kurundi Stupa 1.jpg|thumb|කුරුන්දි ස්ථූපය]] |image_size = 275px |alt = |caption = |map_type = ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු පළාත |relief=yes |map_alt = |coordinates = {{coord|9|06|58.9|N|80|45|44.2|E|display=inline,title}} |map_dot_label = කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය |location = [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය]],[[උතුරු පළාත]],[[ශ්‍රී ලංකාව]] |region = තන්නිමුරුප්පු |type = පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය |part_of = |length = |width = |area = අක්කර 420 ක් පමණ |height = |builder = [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] |material = කබොක් පාෂාණය |built = ක්‍රි.පූ.109-104<br>(ක්‍රි.පූ.2 වන සියවස) |abandoned = ක්‍රි.ව.13 වන සියවස |epochs = [[අනුරාධපුර යුගය|මුල් අනුරාධපුර යුගයේ]] සිට [[පොළොන්නරු යුගය|පොළොන්නරුව යුගයේ]] අවසානය දක්වා |cultures = සිංහල බෞද්ධ |dependency_of = |occupants = |event =●බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවනි ලංකාගමනයේ දී වැඩම කළ ස්ථානයක් ලෙස ජනප්‍රවාදගතව සැලකේ.<br> ●කුරුන්දි අට්ඨකථා රචනා කළ ස්ථානය ලෙස සැලකේ. |excavations = |archaeologists = ජේ.පී.ලෙවිස්<br>(මුල් වරට වාර්තා කිරීම)<br> [[එච්. සී. පී. බෙල්]]<br>[[ජෝන් ස්ටිල්]]<br>[[හෙන්රි පාකර්]]<br>[[එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි]] |condition = සංරක්ෂණය කරමින් පවතින |ownership = [[ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව]] |management = [[ශ්‍රී ලංකා අමරපුර මහා නිකාය|අමරපුර ශ්‍රී කල්‍යාණිවංශ නිකාය]] |public_access = හැක |website={{URL|https://kurundi.lk}} |notes = | designation1 = APMSL | designation1_offname = [[File:පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තු ලාංඡනය.jpg|80px]]<br>කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය | designation1_date = 1933.05.12(පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය)<br>2013.08.16(පුරාවිද්‍යා ස්මාරකය) | designation1_number = Gazette No 7981 | designation1_criteria = බෞද්ධ ආරාම | designation1_type = පබ්බතාරාම සංකීර්ණ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''කුරුන්දි රජ මහා විහාරය''' හෝ '''කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය''' ({{langx|en|Kurundhi Raja Maha Vihara}},{{langx|ta|குருந்தி ராஜ மகா விஹாரை}}) යනු [[උතුරු පළාත|උතුරු පළාතේ]] [[මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය|මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයෙහි]] [[මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය|මුහුදුබඩපත්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයේ]] කොමලමුනේ මධ්‍යම ග්‍රාම නිළධාරී වසමේ පිහිටි ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] විසින් නිර්මාණය කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයකි. කුරන්දාවශෝක, කුරුන්දපාසක, කුරුන්දචූලක, කුරුන්දපිල්ලක, කුරුන්දිවේලු, පියන්ගල ප්‍රාචීන විහාරය යන නම් වලින් ද විවිධ මූලාශ්‍ර තුළ හදුන්වා ඇත්තේ ද මෙම විහාරය ම වේ. [[වවුනියාව]] නගරයේ සිට [[AA009 මාර්ගය (ශ්‍රී ලංකාව)|A9 මාර්ගය]] ඔස්සේ පුලියන්කුලම හරහා නෙදුන්කේනි නගරය පසුකර [[මුලතිව්]] දෙසට කිලෝමීටර 6 ක් ගමන් කළ විට හමුවන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ තන්නිමුරුප්පු රක්ෂිතය හරහා කිලෝමීටර 10 ක් පමණ ගමන් කළ විට මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙතට පිවිසිය හැක.ඊට අමතරව,මුලතිව්-කෝකිලායි B297 මාර්ගයේ [[මුලතිව්]] සිට කිලෝමීටර 11 ක් පමණ ගමන් කර අලම්පිල් හන්දියෙන් දකුණට හැරී හමුවන 24 වන බලැඇණිය ශ්‍රී ලංකා සිංහ රෙජිමේන්තු මූලස්ථානය අසළින් දකුණු දෙසට ඇති මාර්ගයේ කිලෝමීටර 12 ක් පමණ ගමන් කළවිට හමුවන ප්‍රවේශ මාර්ග පුවරුව දැක්වෙන අතුරු මාර්ගය ඔස්සේ කිලෝමීටර 4 ක් පමණ ගමන් කළ විට ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත පිවිසීමට හැකියාව තිබේ. මෙම ආරාම සංකීර්ණය වර්ෂ 1933 මැයි මස 12 වන දින [[බ්‍රිතාන්‍ය ලංකාව|බ්‍රිතාන්‍ය ලංකා ආණ්ඩුව]] විසින් රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් වශයෙන් ද වර්ෂ 2013 අගෝස්තු මස 16 වන දින ශ්‍රී ලංකා රජයේ ගැසට් අංක මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ස්මාරකයක් වශයෙන් ද නම් කර ඇත.<ref>{{Citation |title=Gazette of the Government of British Ceylon|work=Government of British Ceylon|volume=No. 7981 |publication-date=12 May 1933}}</ref>පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්රි පාකර්ට අනුව උතුරු පළාතේ විශාලතම නටඹුන් සංකීර්ණය වන්නේ ද මෙම කුරුන්දාවශෝක විහාරය යි.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ==ඉතිහාසය== [[මහාවංශය]] වැනි වංශකතා හා අට්ඨකතා අනුව [[සද්ධාතිස්ස රජ|සද්ධාතිස්ස මහ රජුගේ]] පුත්‍රයකු වන [[ඛල්ලාඨනාග රජ|ඛල්ලාඨනාග මහ රජ]] (ක්‍රි.පූ.119-103) විසින් ක්‍රි.පූ.2 වන සියවසේ දී කුරුඳු රට තුළ කුරුන්දි විහාරය හෙවත් කුරුන්දාවශෝක විහාරය නිර්මාණය කර තිබෙන බව '''"සො ච කුරුන්දපාසකං විහාරඤ්ච අකාරයි"''' යනුවෙන් මහාවංශය තුල විස්තර වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය1_ඤාණානන්ද|2020|p=456}}:තිස්තුන් වන පරිච්ඡේදය,29)ලජ්ජතිස්ස රජුගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ මළනුවන් වන ඛල්ලාඨනාග රජු සය අවුරුද්දක් පමණක් රාජ්‍ය කළේ ය. 32)ඒ රජුම කුරුන්දවාසක විහාරයත් කරවීය.තවත් බොහෝ පිනුත් කරගත්තේය.</ref>ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන ලංකාගමනය වූ නාගදීපයට(නකදිවට-වර්තමානයේ යාපනය අර්ධද්වීපය ඇතුලු දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයට)වැඩම කළ අවස්ථාවේ දී මෙම කුරුන්දි විහාරය සුපුහිටි භූමියට පැමිණිබව ජනප්‍රවාදගතව තොරතුරු පවතින බව මේ ස්ථානය පිළිබඳව මුල්වරට වාර්තා කරමින් උතුරු පළාතේ රජයේ නියෝජිත වූ ජේ.පෙන්රි ලෙවිස් මහතා වාර්තාකර තිබේ.<ref>{{cite book |title= Manual of Vanni Districts(Vavuniya and Mullaittivu),of the Northern Province, Ceylon1895 |author= J.P.Lewis |volume= p.310-312,314 |language=en |isbn = }}</ref> පූජාවලිය,නිකාය සංග්‍රහය ආදී පැරණි සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර තුළ කුරුඳු රට,කුරුඳුගම්මු රට,කුරුන්දක සහ කුරුන්දරට්ඨ යනුවෙන් ද හදුන්වා ඇත්තේ ද කුරුන්දි විහාරය පිහිටි මේ ප්‍රදේශයම බව පැහැදිලි වේ.සිංහලයේ කඩයිම් පොතට අනුව එය කුරුඳුගමු රට යනුවෙන් ද හඳුන්වා තිබේ.<ref group="සවිස්තර">මෙහි කුරුඳු රට යනු කුරුඳු හෙවත් කුරුන්දි නම් ප්‍රදේශය වේ.රට යනු වර්තමානයේ පවතින දිස්ත්‍රික්ක බෙදීම් මෙන් එකල පැවති පාලන ප්‍රදේශ බෙදීම් ක්‍රමයක් විය හැකි බව විද්වත් මතය යි.</ref>අනුරාධපුරයට උතුරින් වූ කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක කුරුඳු රට යනුවෙන් හඳුන්වන බවට ආර්.ඩබ්.ලෙවර්ස් මතයක් ඉදිරිපත් කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Manual of The North Central Province,government printer,Colombo(1899) |author= R.W.Levers |volume= p.21 |language=en |isbn = }}</ref>නමුත් ඒ මතය වැරදි බවත්,එම ප්‍රදේශය වත්මන් වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටමලෙයි දකුණු කොටස වන බවත් සී.ඩබ්.නිකලස් පෙන්වා දෙයි.කුරුන්දිරට්ඨ යන නාමය වත්මන් කුරුන්තන්ඌර් යන්නෙහි ගැබ්ව ඇතැයි ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.<ref>{{cite book |title=Historical topography of ancient and medieval Ceylon,Royal Asiatic Society,Colombo (1963) |author= C.W Nicholas |volume= pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref>කුරුඳු රට,පදී රටට ආසන්නව තිබූ බවත් මේ පදී රට යැයි හදුන්වන්නේ වර්තමාන පදවිය ප්‍රදේශය බවත් කඩඉම්පොත් පිළිබඳ විමර්ශනයක් සිදු කළ එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන මහතාගේ අදහස වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කඩඉම්පොත් විමර්ශනය |author= එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධන |volume= p.207 |language=සිං |isbn = }}</ref> කුරුඳු රට යන නාමය ප්‍රදේශය පුරා විසිරී ඇති කබොක් හෙවත් කුරුඳු(කුරුවින්ද) පාෂාණය නිසා ඇති වූ බවට සැලකේ.මෙම කුරුඳු පාෂාණය ද [[රුවන්වැලිමහාසෑයෙහි|රුවන්වැලිමහාසෑය]] අත්තිවාරම සකස් කිරීම සඳහා ද අතුරා ඇති බව '''"තස්සෝපරි ඛරසුදං කුරුවින්දං තතොපරි"'''' යනුවෙන් වංසත්ථප්පකාසිනී මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී;මහාවංස ටීකාව |author= අකුරුටියේ අමරවංස නා හිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක(2001) |volume= p.411 |language=සිං |isbn = }}</ref>කුරුඳු රටෙහි පිහිටි මෙම විහාරයේ කුරුන්දචූලක/කුරුන්දපාසක නම් පිරිවෙණක් පැවති බවටත් සිංහල ප්‍රධාන අට්ඨකතා තුනෙන් එකක් වන කුරුන්දි අට්ඨකථා එහි දී රචනා වූ බවටත් සැලකේ.<ref group="සවිස්තර">මඩිතියවෙල සිරි සුමංගල පාලි සිංහල ශබ්දකෝෂයට අනුව කුරුන්දි අට්ඨකථාව පිළිබඳව මත දෙකක් සඳහන් වේ.ඉන් එකක් වන්නේ,විනය මහඅටුවාව වන සමන්තපාසාදිකාව සිංහලයට පරිවර්තනය කර ඊට කුරුන්දි අට්ඨකථාව යැයි නම් කළ බව ය.අනෙක් මතය නම්,කුරුන්දිවෙල්ලි මහ වෙහෙරෙහි දී කළ අටුවාව කුරුන්දි අටුවාව යැයි හැඳින්වෙන බව ය.මින් දෙවැනි මතය වඩාත් පිළිගැනෙන මතය ලෙස සැලකේ.</ref>මේ පිළිබඳව සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාවේ මෙසේ දැක්වේ. {{Blockquote |text='''"කුරුන්දිවෙල්ලි විහාරො නාම අත්ථි තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතන්ති වදන්ති"''' <br> '''කුරුන්දිවෙල්ලි නම් වූ විහාරයකදී එම කෘතිය රචිත වූ නිසා,ඒ අට්ඨකථාවට “කුරුන්දි” යන නම ලැබුණි. ''' {{smaller |{{smaller|(උපුටාගැනීම:සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතාව}}}}<ref>{{cite book |title=සාරත්ථදීපනී විනයට්ඨකතා ටීකා(1965) |author= (සංස්)බිහල්පොල දේවරක්ඛිත හිමි |volume= p.17 |language=සිං |isbn = }}</ref> }} සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ ද මේ පිළිබඳව සදහන් වේ. <br> {{Blockquote |text='''"සංවණ්ණනං තං ච සමාරහනේතා<br>තස්ස මහාඅට්ඨකථා සරීරං,<br>කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව<br>කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු"''' <br> '''ඒ සංවර්ණනාවද මනාකොට ආරම්භකරන්නා වූ මම,මහ අටුවාව ඒ සංවර්ණනාවෙහි ශරීරයකොට,මහාපච්චරි නම් අටුවාවෙහිද,කුරුන්දි ආදි නම් ඇති ප්‍රසිද්ධ වූ...''' {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාව,පාරාජික කාණ්ඩය-අට්ඨකථාචාර්යය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිර)}}}} }} මහාචාර්ය ගුණපාල මලලසේකර සඳහන් කරන්නේ සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ නිතර නිතර කුරුන්දි සිංහල අට්ඨකතා ගැන සඳහන් වෙන නිසා එය ප්‍රධාන වශයෙන්ම විනය නීති වලට අදාළව පවතින්නට ඇති බවත් හා විනයධර භික්ෂූන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් රචනා කරන්නට ඇති බවත් ය.<ref>{{cite book |title=ලංකා පාලි සාහිත්‍යය |author= ජී.පී.මලලසේකර |volume= p.6263 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඒ පිළිබඳව මෑත කාලීනව නිර්මාණය කළ කුරුන්දි විහාරය වන්දනා කිරීමේ ගාථාවෙද සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"ලඞ්කාය උත්තරදිසාය සමුජ්ජලන්තං<br>තං චේතියං ච කුරුවින්දුපලෙහි බද්ධං<br>යස්මිං කුරුන්දිවිනයට්ඨකථා කතා තං<br>වන්දාමි විස්සුතකුරුන්දිවිහාරමග්ගං"''' <br> '''(මම) ලක්දිව උතුරු දෙස මොනවට බබළන්නාවූ,කුරුවින්ද පාෂාණයෙන් බඳනා ලද ඒ සෑය ද,කුරුන්දි නම් (සීහළ) විනය අටුවාව කළ,ඒ අග්‍ර වූ සුප්‍රසිද්ධ වූ කුරුන්දි විහාරය ද වන්දනා කරමි ''' {{smaller|{{smaller|(කුරුන්දි මහ වෙහෙර වන්දනා ගාථාව,කුරුන්දිවිහාරවංසය,2023)}}}} }} පැරණි පාලි මූලාශ්‍ර ග්‍රන්ථ වලට අනුව කුරුන්දි විහාරය හැදින්වීම සඳහා පද කිහිපයක් භාවිතා කර තිබේ.ඒවා නම්, '''කුරුඤ්ඤ,කුරුන්දි,කුරුන්දී,කුරුන්ද විහාර,කුරුන්දචුල්ලක,කුරුන්දන්කුන්දිය,කුරුන්දපිල්ලක,කුරුන්දවාපි,කුරුන්දවාසෝක විහාර,කුරුන්දවේලු,කුරුන්දිවෙල්ලි,කුරුන්දිය විහාර,කුරුන්ද පාසක''' යන සංඥා නාමයන් ය.බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් විසින් රචිත සමන්තපාසාදිකා විනයට්ඨකතාවේ පමණක් කුරුන්දි යන වචනය 102 වරක් සඳහන් වන බව හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි පවසයි.<ref>{{cite book |title=පාලි අට්ඨකථා සාහිත්‍යයෙන් හෙළිවන අවිද්‍යමාන වූ සීහළට්ඨකතා සාහිත්‍යය |author= හත්තොටුවේ ඉන්දරතන හිමි |volume= p.117 |language=සිං |isbn = }}</ref>ඊට අමතරව "කුරුන්දි" යන වචනය කඞඛාවිතරණියේ ද සඳහන් කර ඇතේ අතර ඉන් හා සමන්තපාසාදිකාවේ ද සඳහන් කුරුන්දි යන වචන තුළින් අදහස් කර ඇත්තේ කුරුන්දි අටුවාව බව පෙනේ.<ref>{{cite book |title=කඞඛාවිතරණී(1930) |author= (සංස්)හේමපාල මුණිදාස |volume= pp.111 සහ 140 |language=සිං |isbn = }}</ref>සමන්තපාසාදිකාවේ සහ මනෝරථපූරණියෙහි කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත නම් තෙර නමක් පිළිබඳව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=මනෝරථපූරණිය(1945) |author= (සංස්)හේවාවිතාරණ |volume= p.78 |language=සිං |isbn = }}</ref> ඊට අමතරව [[පළමුවන අග්බෝ රජු]] (ක්‍රි.ව.561-595) විසින් මෙම විහාරය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරමින් නැවත කර වූ බවත්,කුරුඳු වැව නමින් වැවක් කර වූ බවත්,ඊට අමතරව තුන් යොදුනක් දුර සහිත පොල් උයනක් ද කරවා පූජා කළ බවත් මහාවංශයේ සඳහන් වේ.ඊටත් අමතරව අස්වැද්දීම උදෙසා මහා සිව නම් කුඹුරු යායක් ද,ආරාමික අතවැසියන් සියයක් ද ලබා දුන් බවත්,විහාරය අසලින් අම්බිලපණ්ණ නම් විහාරයක් හා ඒ නමින් යුතු ගමක් ද නිර්මාණය කර මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාහට ලබා දුන් බව මහාවංශය තුළ වැඩදුරටත් සඳහන් වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=95}}:සතළිස් එක්වන පිරිච්ඡේදය,15)සියලු දෙය සාංඝික වන පරිදි කුරුන්ද නම් විහාරය ද කරවා,එනමින් ම වැවක් කරවා,තුන් යොදුනක් පමණ පළල පොල් උයනක් ද කරවා,16)මහාසිව නමින් කුඹුරු යායක් ද අස්වද්දන්ට ලබා දී ලාභ සත්‍කාර සම්මාන සහිතව ආරාමිකයන් සියයක් ද දුන්නේ ය.17)ඒ විහාරය අසල අම්බිලපණ්ණ නමින් වෙහෙරක් කරවා එනමින් ම යුතු ගම්මානයක් මහාවිහාරවාසී තපස්වී භික්ෂූන් වහන්සේලාට දුන්නේය.</ref><ref>{{cite book |title=සිංහල මහාවංශය, 41 වන පරිච්ඡේදය |author= බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානය,නැදිමාල |volume= p.189 |language=සිං |isbn = }}</ref> පැරණි කුරුඳු වැවෙහි බැම්මට පහළින් [[පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ]] හෙවත් සිරිසඟබෝ රජු (ක්‍රි.ව.246-248) විසින් තවත් විහාරයක් කරවූ බවටත්,ඊට බොහෝ කලකට පසු [[පස්වෙනි දප්පුල රජ]], පළමු රාජ්‍ය වර්ෂයේ (ක්‍රි.ව.965) මෙහි එක් විහාරයක නැවත භික්ෂු සංඝයා නතරකළ බවටත් මූලාශ්‍ර තොරතුරු වන බව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා වැඩිදුරටත් සදහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref>ඊටඅමතරව,තුන්වන සිරිසඟබෝ හෙවත් හතරවන අග්බෝ රජු (ක්‍රි.ව.662-678) විසින් කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවූ බවත්,<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=141}}:සතළිස් සතරවන පරිච්ඡේදය,21)මේ රජු කපුරු පිරිවෙණ ද,කුරුන්දපිල්ලක පිරිවෙණ ද,එසෙයින් ම මහාරාජාගාරයෙහි ද ප්‍රාසාදයක් කරවීය.</ref>[[දෙවන දප්පුල රජ|දෙවන දප්පුල රජු]] සහ රජුගේ සේනා නැමැති රාජමෙහෙසිය විසින් ප්‍රාචීන විහාරය හෙවත් පූර්වාරාමයේ ප්‍රාසාදය පිළිසකර කළ බවත්,ඊට අයත්ව තිබූ උස්විටිගම නිසරුව තිබූ බැවින් එයද සරාසාර කරවූ බවත් මහාවංශයේ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 2 |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.181 |language=si |isbn = 978-955-687-182-1 }}</ref>එහි දැක්වෙන ප්‍රාචීන විහාරය බොහෝ විට පියන්ගල කන්දේ පිහිටි කුරුන්දි ප්‍රාචීන විහාරය විය හැකි බව හෙන්රි පාකර්ගේ මතය වේ.<ref>{{cite book |title= Ancient Ceylon |author= H.Parker |volume= |language=en |isbn = }}</ref>වර්තමානයේ ද මෙම ස්ථානයට "කුරුන්දන්මලේ පියංකල්ලු" යන නමින් හැදින්වේ.එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව "පියංගල" යන නම පසුකාලීනව එසේ "පියංකල්ලු" නමින් ව්‍යවහාර වන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref>තුන්වන දප්පුල රජුගේ පුත්‍රයා වන [[තුන්වන මිහිඳු රජ|තුන්වන මිහිඳු රජු]] (ක්‍රි.ව.801-805) තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගම හෙවත් කුරුන්දියට පැමිණ කුරුඳු වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිදුවා රජු විසින්ම ශිලා ලේඛනයක් ස්ථාපිත කළ බවත් එම ශිලා ලේඛනය මඟින් තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=Archaeological Survey of Ceylon: North-Central,Central and Northern Provinces,Annual Report 1905 |author= H.C.P.Bell |volume= pp.32-34 |language=en |isbn = }}</ref> දාඨෝපතිස්ස රජු දවස ජේතවන විහාරයට අයත් කුරුන්දචුල්ලක පිරිවෙනේ වැඩසිටි "දාඨාවේධක" නම් භික්ෂුවක් අන්‍ය වූ ප්‍රතිසංයුක්ත වචන ලියා තැබූ බව මහාවංස ටීකාව තුළ දැක්වේ.<ref>{{cite book |title=වංසත්ථප්පකාසිනී,මහාවංස ටීකාව 2001 |author= අකුරටියේ අමරවංස නාහිමි සහ හේමචන්ද්‍ර දිසානායක |volume= pp.123 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[පළමුවන විජයබාහු රජ|පළමුවන විජයබාහු රජු]] (ක්‍රි.ව.1065-1120) විසින් සොලී ආක්‍රමණ හේතුවෙන් පරිහානියට පත් වූ කුරුන්දි මහා විහාරය නැවත කර වූ බවත් මහාවංශය තුළ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|මහාවංශය2_ඤාණානන්ද|2020|p=289}}:පනස් අටවන පරිච්ඡේදය,58)පණ්ඩුවාපි වෙහෙර,පාඨීන වෙහෙර,රක්ඛචේතිය පබ්බත විහාරය,එසේම මණ්ඩලගිරි විහාරය,මඩුලත්ථ විහාරය ද කරවීය.59)උරුවෙල නම් විහාරය ද දේවනගර විහාරය ද මහියංගණ විහාරය හා සිතලග්ගමක ලෙණත් කරවීය.60)දඹකොළ විහාරය ද එසේම ගිරිහඩු සෑ විහාරය ද කුරුන්දිය විහාරය ද සඳුන්ගිරි විහාරය ද කරවීය.</ref>[[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] පාලන කාලයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණිකයන් වන කාළිංග මාඝ විසින් බඳින ලද කඳවුරු 15 අතරට කුරුන්දිය ද අයත් වූ බවත් එම කඳවුරු [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජුගේ]] සේනාව විසින් මුදවාගත් බව මහාවංශයේ සහ නිකාය සංග්‍රහයේ සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.381 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref><ref>{{cite book |title=නිකාය සංග්‍රහය(2011) |author= (සංස්)සිරි තිලකසිරි |volume= p.46 |language=සිංහල |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412-416 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref><ref>{{cite book |title= Historical topography of ancient and medieval Ceylon |author= Nicholas C.W. |volume= Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society,New Series(Vol Vi)pp.86-87 |language=en |isbn = }}</ref><ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|සිංහල||407,410පිටු}}83 වන පරිච්ඡේදය: එකල්හි සම්පතින් ප්‍රසිද්ධ වූ පුලස්ති පුරයෙහි ද,කොටුසරගම් හිද,එසේම ගංතලාවෙහි ද,කාකාලය ගම්හි ද,පදී රට ද,කුරුන්දියෙහි ද,මනාමත්හි ද,මාතොට ද,එසේම මන්නාම් පටුනෙහි ද,පුලවෙෂටි නම් තොටද,එසේම වැලිගම ද,මහත් වූ ගෝනරට ද,එසේම ගෝනුසුරට ද, මීපා තොටද,එසේම හුරා තොට ද,මේ ආදී තන්හි කඳවුරු බැඳ බලාත්කාර කොට බොහෝ කල් වසන්නා වූ මාසේන්ද්‍ර,ජයබාහු නම් දෙමළ රජුන් දෙදෙනා ගේ සතළිස් දහසක් වූ ද්‍රවිඩ කේරළ යෝධයෝ කුන්තායුධ ගත් සිංහල යෝධයන් විසින් දැඩිසේ පෙලන ලද්දාහු... {{harvnb|නිකාය_සංග්‍රහය,සංස්.සිරි තිලකසිරි|2011|46පිටුව}}විජයබාහු වත්හිමි නම් මහා රජාණන්ගේ අතිජාත පුත්‍ර වූ ශත්‍රැපංක විශේෂ විශෝෂණ ගරන්මාර්තණ්ඩ මණ්ඩලායමාන වූ ජම්බුණිපුර නිවාසී වූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ පණ්ඩිත පරාක්‍රමබාහු නම් මහ රජාණෝ සිරිලක රජ පැමිණ අධිකතර රාජාභිමාන උපදවා පොලොන්නරු, පුලච්චේරි, කොටසර, ගංතළා, කවුඩාපුලු,'''කුරුඳු''', පඳිමාන, මතුගොණ, දෙබර පටන, ඌරාතොට, ගොමුඩු, මිපාතොට, මණ්ඩලී, මන්නාරම් ආදී වූ ඒ ඒ ස්ථානයෙහි කඳවුරු බැඳ උන් දෙමළ, මළල, ජාවකාදී වූ සතුරු වියවුල් සන්සිඳුවා, සකල ලංකාතලය හස්තගත කොට, රාජ්‍ය ශ්‍රී විඳිමින්, ශ්‍රී වර්ධනපුරාදී නානා ස්ථානයෙහි විසිතුරු විහාර කරවා මහාසංඝයා වහන්සේ එහි වස්වා, චීවර, පිණ්ඩපාත, සයනාසන, ගිලාන ප්‍රත්‍යය යන සිවුපස දානයෙන් උපස්ථාන කොට වසන්නාහු...."</ref> පසුව පැමිණි [[චන්ද්‍රභාණු]] නම් ආක්‍රමණිකයා ද [[දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජු|දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජ]] විසින් මුල් වරට පරාජය කර පළවා හරනු ලැබ දෙවන වර සොළීන් ද,ජාවක මහ සෙනඟක් ද සහිත ව කුරුන්දියේ සිංහල සෙනඟක් ද සහිතව ගොස් යාපහුවේ කඳවුරුලාගත් බව පූජාවලියේ දැක්වේ.<ref group="උපුටාගැනීම"> {{harvnb|පූජාවලිය_සංස්.කිරිඇල්ලේ_ඤාණවිමල_හිමි|1963|පිටුව 802}}​"එකල පෙරවක් පිය රජහුගේ යුද්ධයෙහි පැරද පැලෑ චන්ද්‍රභානු රජු හා ජාවක මහ සෙනග සොළී පාඬින් ගෙන මාවටු බැස '''කුරුඳු''' පදී මානාවතු ගොනදෙබර පටන් ආදි තන්හි සිංහල බලසෙන් ගෙන පෙරලා අවුත්,යාපවු ගල් සිසාරා, අතුරු නොදී කඳවුරු බැඳ මේ වක පෙර වක සේ ආ පසුයෙහි නො යම්හ, මේ තුන් රජය තොපට නො හරිම්හ, දළදා පාත්‍ර ධාතු දෙව, රජ වොටුනු දෙව, රාජ්‍ය දෙව සටන් හෝ කරව යි සැහැසි වහසි කියා කියා යවූහ." </ref> නමුත් ඉතිහාසයේ වසර 21 ක් පුරාවට සිදුවූ දරුණු කාලිංගමාඝ ආක්‍රමණ සමඟ රජරට රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ නිරිතදිග කොටසට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ මේ ප්‍රදේශ ද බොහෝ දුරට ජනශුන්‍ය වූ බව පෙනේ.ඒත් සමඟම මේ පුදබිම් ද වනාන්තරගත විය.<ref>{{cite book |title= මහාවංශය 3 අවසාන භාගය |author= කිරිබත්ගොඩ ඤාණානන්ද හිමි |volume= pp.357-360 |language=si |isbn = 978-955-687-186-9 }}</ref>පසු කාලිනව ලන්දේසී පාලන සමයේ දකුණු ඉන්දියාවේ සිට ලංකාවට වහල් සේවය සඳහා ගෙනෙන ලද වෙල්ලාල දමිළ ජනතාව මෙම ජන ශූන්‍ය ප්‍රදේශවල පදිංචි වීමත් සමඟ බොහෝ පුරාවිද්‍යා ස්ථාන විනාශ වූ බවත් මෙම පුරාවිද්‍යා භූමියෙහි ද ගොඩනැගිලි කඩා බිඳ දමා, ගෙන යා හැකි ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර ගෙන ගිය බව යටත් විජිත සිවිල් සේවා නිලධාරියකු වූ අයිරිෂ් ජාතික ජෝන් පෙන්රි ලෙවිස් මහතා 1895 දී සිය A manual of the Vanni District, Ceylon කෘතියෙහි වැඩිදුරටත් සඳහන් කරයි.ඇතිව තිබෙන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගෙන 1933 දී රජයේ ගැසට් අංක 7981 මඟින් මෙම ස්ථානය පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතයක් ලෙස නම් වන්නේ ඒ අනුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> ==ස්මාරක සහ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්== ===වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ=== අක්කර 420 ක පමණ වපසරියක විසිර පවතින මේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පැරණි බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදායක් වන පබ්බතාරාම බෞද්ධ ආරාම සම්ප්‍රදාය මූලික කොට නිර්මාණය කර තිබේ.ස්තූපය,බෝධිඝරය,ප්‍රතිමාඝරය හා උපෝසථඝරය යන ආගමික ගොඩනැගිලි සතර අඩංගු වූ මධ්‍ය චතුරස්‍රය උස් භූමිභාගයක පිහිටා එම චතුරස්‍රයට පිටතින් ප්‍රදක්ෂිණ පථයක් ද නේවාසික හා වෙනත් ආගමික නොවන ගොඩනැගිලි ප්‍රදක්ෂිණ පථයත් වාස්තු සීමාවේ පිහිටි දිය අඟලත් අතර වූ පහත් බිම් පෙදෙසේ විසිරී පැවතීම,මෙම ආරාම සම්ප්‍රදායේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වේ.මෙම සම්ප්‍රදාය මහායාන බෞද්ධාගමික බලපෑමට ලක් වූ විහාර සම්ප්‍රදායක් බව පිළිගෙන ඇත.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xv-xxvii |language=si |isbn =}} </ref> මේ බෞද්ධ විහාර සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව පුළුල් හා විධිමත් න්‍යායයික විවරණයක් "මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර" නම් කෘතියෙන් ඉදිරිපත් කර ඇත.<ref group="සවිස්තර">මහායාන සම්ප්‍රදායට අයත් කෘතියක් වන මෙය ක්‍රිස්තු වර්ෂ පස් වැනි සියවසත්,ක්‍රිස්තු වර්ෂ අටවැනි සියවසත් අතර කාලයේ අනුරාධපුර නගරය හා තදාසන්න කලාපයේත් රටෙහි වෙනත් ස්ථාන කිහිපයක් වර්ධනය වී පැවති විශේෂ මහායානික ආයතන පද්ධතියක් හා දැඩි සාම්‍යතාවක් උසුලන බැවින් ඒ හා සමාසන්න කාලයේ මෙම කෘතියේ මුල් අවස්ථාව සංස්ථාපනය කළ හැකි බව මහාචාර්ය වෝල්ටර් මාරසිංහයන්ගේ අදහසයි.ආරාම නිර්මාණයේ දී කලින් පිළිවෙළ කරගනු ලැබූ නිශ්චිත සැලැස්මක් පදනම් කරගෙන ඒවා ගොඩනැගූ බවට මූලික සාක්ෂ්‍ය ලැබෙන්නේ මෙම වාස්තුශාස්ත්‍ර කෘතියෙනි.</ref>එහි විස්තර වන ආකාරය අනුව,මෙම පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක මැද මළුවක් තුළ යම්කිසි පූර්ව විචාල සැලැස්මකට අනුව විහාරයේ වඩා වැදගත් ගොඩනැගිලි ස්ථානගතව පවතී.වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ පළමු වැනි පරිච්ඡේදයේ දී මේ වර්ගයට අයත් ‘මූලික ආරාම දොළොසක්’ පිළිබඳ ව දක්වා ඒවායින් කොටසක් පිළිබඳ විස්තර ද දක්වා ඇත. ඒ මූලික ආරාම ප්‍රභේද වශයෙන් "හස්ත්‍යාරාම, සිංහාරාම, දණ්ඩාරාම, පද්මාරාම, ශීතලාගුල්ම, භික්ෂුණ්‍යාරාම, ගෝකුලාරාම, අන්වාරාම, භුජංගඑණාරාම, චක්‍රාරාම, හංසපක්ෂ හා නවාකාර" යන ආරාම ප්‍රභේද දැක්වේ. මෙම ආරාම ප්‍රභේද දොළොස ‘වාස්තු සැලසුම්’ හා ‘වික්‍රාන්ත’ වශයෙන් නැවත කොටස් දෙකකින් විග්‍රහ කෙරේ. ඒ අනුව මූලික ආරාම ප්‍රභේද විසි හතරක් ලැබේ. මේ එකිනෙක ආරාම සඳහා නම් යෙදීමේ දී ඒ ඒ නම්වලින් දැක්වෙන සතුන්ගේ හෝ ප්‍රපංචයන්ගේ ස්වරූප අනුව, එකී නම් තබා ඇති බව පෙනී යයි. ඒ අනුව හස්තියාගේ ස්වරූපය ගන්නා සැලසුම "හස්ත්‍යාරාම" නම් වේ. මෙම නම් තැබීමේ දී පංචාවාස ස්ථානගත කළ ආකාරය ඒ සඳහා වඩාත් බලපෑම් කරන්නට ඇති බව වෝල්ටර් මාරසිංහ මේ පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පෙන්වා දී ඇත. මෙම සැලසුම් හඳුනා ගැනීමේ දී මැද මළුවේ පිහිටි ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි සතර පිහිටි ස්ථාන පිළිබඳ සැලකිලිමත් වේ. කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව, මෙම විහාරය ‘හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල වන බවත්, තවදුරටත් එය ‘නැගෙනහිර දොරටුව සහිත හස්ත්‍යාරාම’ සැලැස්මට අනුකූල බවත් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xxxiii |language=si |isbn =}} </ref> [[File:The layout of the Vijayārāma Monastery.jpg|thumb|250px|පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක සැලසුම<br>( අනුරාධපුර විජයාරාම විහාරය )<ref>{{cite book |title=Sinhalese Monastic Architecture (1971) |author= Senake Bandaranaike |volume= |language=en |isbn =}} </ref> ]] පබ්බත විහාරයන්හි බිම් සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී මුලතිව්, කුරුන්දි විහාරය ද අනුරාධපුර වෙස්සගිරිය හා අම්පාර පුළුකුනාවිය යන පබ්බත විහාර හා සමාන වාස්තු සැලසුමකට අනුගත වී ඇති පෞරාණික විහාරයක් බව තහවුරු වේ. මෙහි ඇති තවත් විශේෂත්වයක් වන්නේ මෙරට උතුරු ප්‍රදේශයේ වඩාත් ම දුරස්ථ ව පිහිටි පබ්බත විහාරය කුරුන්දි පබ්බත විහාරය වශයෙන් මේ දක්වා වාර්තා වීමයි. සූවිසි වැදෑරුම් ආරාම සැලසුම් අතුරින් කුරුන්දි විහාර සැලසුමෙන් ප්‍රකාශිත හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදය පිහිටීම් ප්‍රදේශ වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රය කෘතිය තුළ වඩාත් හොදින් දැක්වේ. <ref group="උපුටාගැනීම">​{{harvnb|මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිතවාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර_පරි.වෝල්ටර්_මාරසිංහ|2014|p=7}} හස්ත්‍යාරාමය ඛේටයක (නදියක් සහ කන්දක් අතර පිහිටි), ඛර්වටයක (කඳු වැටිවලින් වට වූ ගමක්), නගරයෙක, පුරදුර්ගයක, නදියක් අසබඩ, මුහුදු වෙරළක, උයනක, වනයක, නියම්ගමක, පටුනක (මුහුදක් අසල පිහිටි වෙළඳ නගරයක්), වනාන්තරයක හෝ දේශ සීමාවක පිහිටුවන්නේ යි. අන් තැනක (ඉදි) නොකරනු ලබන්නේ යි.</ref> ​​මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයට අනුව, විහාරය තුළ පිහිටා ඇති සියලු ගොඩනැගිලි ‘මුඛ්‍ය’ හා ‘ගෞණ’ යනුවෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබේ. මුඛ්‍ය හෙවත් ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකි. ඒවා නම්, චෛත්‍යය (ස්තූපය), බෝධිවේශ්මය (බෝධිගෘහය/බෝධීන් වහන්සේ), ප්‍රතිමාලය (පිළිම ගේ) හා සභා (පෝය ගෙය) යන ඉතා ම වැදගත් පූජනීය ගොඩනැගිලි හතරත්, භික්ෂූන් වහන්සේගේ වාසභවනය වූ ප්‍රාසාධයත් ය.<ref group="සවිස්තර"> ‘ප්‍රාසාදය’ යනු පොදු ව්‍යවහාරයේ යෙදෙන්නක් වුව ද මේ අවස්ථාවේ දී එය විහාරයේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන් වහන්සේ වැඩ සිටි නේවාසික ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් සැළකීම වඩා සුදුසු වේ.</ref> පබ්බත ආරාමය අයත් වර්ගය අනුව, ඒ ඒ ගොඩනැගිලි පිහිටන ස්ථාන වෙනස් විය හැකි නමුත් ආරාම භූමිය තුළ එම එකිනෙක ගොඩනැගිලි බෙදී විහිදී යන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ද දැකිය හැකි වේ. වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර කෘතියට අනුකූල ව, විහාරාභ්‍යන්තරයේ පිහිටා ඇති ගොඩනැගිලිවල ස්ථානගත වීම සාමාන්‍යයෙන් සිදු වන්නේ ප්‍රධාන දොරටුව නැතහොත් පිවිසුමේ පිහිටීම හා එහි දිශාගත වීම අනුව ය. ඒ අනුව, ශුද්ධ භූමියට ඇතුළු වන බැතිමතාට පළමුවෙන්ම ඇස ගැටෙන්නේ චෛත්‍යය හා බෝධීන් වහන්සේ යි. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුවේ ඒ ඒ පූජනීය ගොඩනැගිලි විහිදී ඇති ආකාරය නැතිනම් ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී මෙකී ශිල්ප ග්‍රන්ථාගත කරුණු ඒ සඳහා ද පොදු බව තහවුරු වේ.<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,xlvi |language=si |isbn = }}</ref> ​පබ්බත වර්ගයේ ආරාම නිර්මාණය කිරීමේ දී මූලික පදනම වන්නේ ‘පූර්වයෙන් අර්ථ දක්වන ලද සැලැස්මක්’ නොමැති නම් ‘මනඃකල්පිත වූ භූමි සැලැස්මකි.’ මෙහි දී අදාළ භූමි මණ්ඩලය කෝෂ්ට හෙවත් කොටු නවයකට නොහොත් 25කට බෙදනු ලැබේ. කෝෂ්ඨ නවයකින් යුතු වාස්තු මණ්ඩලය ‘පීඨ’ නමින් ද, කෝෂ්ඨ විසි පහකින් යුක්ත වාස්තු මණ්ඩලය ‘උපපීඨ’ නමින් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මේ වාස්තු මණ්ඩලයක යම්කිසි කෝෂ්ටයක් හෙවත් පරිශ්‍රයක් සාමාන්‍යයෙන් නම් කරනු ලබන්නේ ඊට අධිගෘහිත යැයි සලකනු ලබන වාස්තු දේවතාවාගේ නමිනි.මේ පීඨයන්ගේ මධ්‍ය මණ්ඩලය නිශ්චිත ව ‘බ්‍රහ්ම’ වෙනුවෙන් වෙන් වේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xliv,261 |language=si |isbn =}} </ref> [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍalaya.jpg|thumb|250px|උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය<ref>{{cite book |title=Comparison of the forty seven "Panchavasa" Monastery Plans with Archaeological Material,Manjusri Vastuvidyasastra |author= M.H.F.Jayasuriya,Leelananda Premathilake and Ronald Silva |volume= Bibiliotheca Zeylanica Series |language=en |isbn = }}</ref>]] ​වාස්තු මණ්ඩලය නියෝජනය කරනු ලබන කෝෂ්ට හෙවත් කොටු ආරාමයට අයත් විවිධ ගොඩනැගිලි සඳහා වෙන් කරනු ලැබේ.උපපීඨ සැලැස්ම අනුව සංවිධානය වූ ප්‍රධාන ආරාම ප්‍රභේදය වන්නේ කුරුන්දි විහාරයෙන් ද නියෝජනය වන හස්ත්‍යාරාම ප්‍රභේදයයි. (ප්‍රධාන පිවිසුම යෙදෙන දිශාව අනුව, හස්ත්‍යාරාමයේ තවත් ප්‍රභේද හතරක් හා හස්තිවික්‍රාන්තයේ ප්‍රභේද හතරක් වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් සැලසුම් අටක් පවතී). ඒ අනුව, මෙම විහාර සැලසුමේ දී ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහ, සිටගෙන සිටින ඉරියව්ව දක්වන විශාල හස්තියෙකුගේ විවිධ අඟපසග පොළොවේ ස්පර්ශ වන ස්ථාන අනුව පිහිටුවා ඇත..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. xlvii |language=si |isbn = }}</ref> ​මේ අනුව, නැගෙනහිර දෙසින් ප්‍රධාන පිවිසුම සහිත හස්ත්‍යාරාම ආකෘතියට අනුව ගොඩනඟා ඇති කුරුන්දි කන්දේ පබ්බත විහාරය ද ඇතුළු ඒ ප්‍රභේදයට අයත් ආරාමයක ඒ එකිනෙක ප්‍රධාන පූජනීය ගොඩනැගිලි ස්ථානගත වී ඇති ආකාරය උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩල අනුව පහත අයුරින් මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථය තුළ විස්තර වේ. {{Blockquote |text= '''"​පූර්වද්වාරය සහිත හස්ත්‍යාරාමය (පහත සඳහන් අයුරු) සැලසුම් කරනු ලබන්නේ යි. බ්‍රහ්මස්ථානයෙහි සභාශාලාව කරන්නේ යි. විතථයෙහි බෝධිය නියමකරන්නේ යි. ඊශානයෙහි චෛත්‍යය ද, සුග්‍රීවයෙහි ප්‍රතිමාලය ද, රුද්‍රරාජාංශයෙහි ප්‍රාසාදය ද වන්නේ ය. පංචාවාසයෝ (මෙසේ) විශේෂයෙන් (දක්වන ලදහ)."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }})<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 51 |language=si |isbn = }}</ref>}}}}}} [[File:Upapīṭha Vastu Maṇḍala of Kurundi Vihara.jpg|thumb|250px|කුරුන්දි පබ්බත විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය තුළ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇති ආකාරය]] කුරුන්දි විහාරයේ උපපීඨ වාස්තු මණ්ඩලය සලකා බැලූ විට ස්ථූපය "ඊශ" කෝෂ්ටය තුළ ද,බෝධිඝරය "විතථ" කෝෂ්ටය තුළ ද,පිළිමගෙය "සුග්‍රීව" කෝෂ්ටය තුළ ද,උපෝසථඝරය "බ්‍රහ්මා" කෝෂ්ටය තුළ ද හා ප්‍රාසාදය "රුද්‍ර" කෝෂ්ටය තුළ ද පිහිටා ඇත. ===ප්‍රධාන පිවිසුම් පියගැට පෙළ=== කුරුන්දි කන්ද මත පිහිටි පබ්බත විහාරයේ පූජනීය, වන්දනීය වාස්තු නිමැවුම් පිහිටි මැද මළුව දක්වා වූ ප්‍රධාන පිවිසුම කන්දේ උතුරු දෙසින් පැවති බවට විධිමත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සාධක දැකගත හැකි වේ. කබොක් ගල් ප්‍රමුඛ ව කළු ගල් ද යොදාගනිමින් නිමවා පැවතින්නට ඇති මෙම පියගැටපෙළ කන්දේ උතුරු දෙසින් කුරුන්දි වාපි නැතිනම් ආසන්නයේ පිහිටි පෞරාණික වැවේ බැම්මේ දකුණු කෙළවර වෙත යොමු වී පැවත තිබී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.94 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ ​දැනට මතුපිට පවතින සාධක අනුව වුව අගනා මෙන් ම මනස්කාන්ත වාස්තු නිමැවුමක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකි මෙම පියගැට පෙළේ සාධක කන්දේ උතුරු ප්‍රපාතයේ ස්ථාන කිහිපයකින් ඉස්මතු වී ඇති ආකාරය දැක ගත හැකි වේ. එයින් තැන් දෙකක දී පියගැට පෙළේ දෙ පස ස්ථානගත කර පැවති මුරගල් යුගල දෙකක ඉහළ කොටස් දැකගත හැකි වේ. කන්ද පාමුලට ආසන්න ව දැකගත හැකි එක් මුරගල් යුග්මයක් එකිනෙක පරතරය මීටර් 4.5ක් වන සේ පිහිටා ඇත. ඒ තැන් සිට මීටර් කිහිපයක් ඉහළින් පිහිටා ඇති අනෙක් මුරගල් යුග්මයේ පරතරය මීටර් 3.9කි. ​දැනට පොළොවෙන් ඉස්මතු වී ඇති සාධක අනුව මෙම එක් මුරගලක පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 40×16 ප්‍රමාණයේ වන අතර ඒවා කැටයම් රහිත වාම් නිර්මාණ බව පෙනී යයි. අනුරාධපුරය හා තදාශ්‍රිත පබ්බත විහාරාරාමයන්හි දැකගත හැකි එවැනි ආකාර මුරගල් සමඟ මෙම මුරගල් බෙහෙවින් සමපාත වන බව පෙනේ. මෙම පියගැට පෙළේ පඩි, කබොක් ගල් භාවිතයෙන් නිමවා ඇති සෙයක් පෙනී යයි. කෙසේ නමුත් තවමත් පිවිසුම් පියගැට පෙළ කැණීම් කර ඉස්මතු කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===මාධ්‍යමික මළුව(වන්දනීය මැද මළුව)=== අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ දී වඩාත් ප්‍රචලිත වූ විහාර වර්ගයක් වන පබ්බත විහාරයක පවතින පොදු වාස්තුවිද්‍යා සැලැස්මට අනුගත ව එයට අයත් වන්දනීය වාස්තු නිර්මාණ ඉදිකරනුයේ පරිවාර වාස්තු නිමැවුම් අන්තර්ගත බිම් මට්ටමට වඩා උස් වූ මළුවක් මත ය. මේ මළුව ‘පූජනීය ගොඩනැගිලි අන්තර්ගත මළුව’ හෙවත් ‘මාධ්‍යමික මළුව’ වශයෙන් නම් කළ හැකි අතර ස්තූපය, පිළිම ගෙය, බෝධි වෘක්ෂය හා විනය කර්ම සිදු කළ පෝය ගෙය ඇතුළු පූජනීය ගොඩනැගිලි මෙම පරිශ්‍රය තුළ ස්ථාපිත කර ඇත. ඒ සම්ප්‍රදායට අනුගත ව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයෙත් මැද මළුව ස්ථාපනය කර ඇත. අනුරාධපුරය පැරණි නගරයේ පිටත වළල්ලක ස්වරූපයෙන්,ස්ථාපනය කර ඇති කුරුන්දි විහාරය ඇතුලු බොහෝ පබ්බත විහාරයන්ගේ සැලසුම් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පුරාණ ශිල්ප ග්‍රන්ථ වලට අනුකූල ආකාරයෙන් ඒවා ස්ථාපනය කර ඇති බව හඳුනාගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.95,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​කුරුන්දි කන්දේ මුදුනේ සිවු දෙසින් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ප්‍රාකාර බඳවා ඒ තුළ සමතලා බිමක් ඇති කොට පූජනීය මළුව සකසාගෙන ඇත. මෙම මාධ්‍යමික මළුව නැගෙනහිර බටහිර දිශානුගත ව සැලකීමේ දී දිගින් මීටර් 120ක් පමණ හා පළලින් මීටර් 100ක් පමණ වේ. පෙර ද දැක්වූ පරිදි මෙම ප්‍රාකාරය විධිමත් ආකාරයෙන් කබොක් ගල් යොදාගෙන කරවා ඇති අතර සාමාන්‍ය උස, තැනක දී මීටර් 3ක් පමණ වන මුත් පොළොවේ පිහිටීම අනුව තැනින් තැනට එහි උස වෙනස් වේ. මෙම පූජනීය නිර්මාණ අන්තර්ගත වූ මධ්‍ය අංගණය සඳහා ඇති ප්‍රමුඛ ප්‍රවේශය මළුවේ නැගෙනහිර ඉමෙන් යොදවා ඇත. එම නැගෙනහිර ඉමේ දකුණු අන්තයේ සිට මීටර් 20ක් පමණ දුරින් මෙම පිවිසුම් පියගැටපෙළ ස්ථානගත කර ඇති අතර මීටර් දෙකක පුළුලකින් යුතු ගල්පඩි 7කින් එම පිවිසුම සමන්විත වේ. ඒ අනුව, මංජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ලක්ෂණ අනුව බැලීමේ දී කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද පිහිටි, ප්‍රධාන මළුවේ ප්‍රධාන දොරටු දෙකක් වූ අතර එයින් ප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් මහාද්වාරය නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇති අතර ම උපප්‍රධාන දොරටුව හෙවත් පක්ෂ ද්වාරය(කුඩා දොරටුව) උතුරු දෙසට යොදවා ඇත. මේ අනුව, ප්‍රධාන දොරටුව මෙම ආරාමය වෙත පිවිසීම සඳහාත් පක්ෂ ද්වාරය වන්දනාව අවසන් කර එම මළුවෙන් පිටවීම සඳහාත් භාවිත වන්නට ඇත..<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව=== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වන්දනීය මැද මළුවේ ඊසානදිග කෙළවරට වන්නට පිහිටා ඇති මෙම ස්තූපය නටබුන් ව, ස්තූපයක් බව හඳුනාගැනීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයෙන් පැවති බව පූර්ව වාර්තා තුළ දැකගත හැකි වේ. මෙම අගනා ස්තූපය 2021 වසරේ දී ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ශ්‍රී ලංකා යුද හමුදාවේ ශ්‍රම දායකත්වය ඇතිව විධිමත් ආකාරයෙන් කැණීම් කර මතු කර තිබේ. 2023 මාර්තු වන විට මෙම ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අවසන් කර ඇත. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ දැනට දැකගත හැකි වඩාත් වැදගත් ම හා ආකර්ෂණීය ම වාස්තු නිමැවුම වන්නේ මෙම ස්ථූපය යි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි ස්තූපය කබොක් ගල් භාවිත කර ගොඩනැගූ මෙරට පැරණි ම ස්තූපය වේ.<ref group="සවිස්තර">කෝට්ටේ යුගයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා කබොක් ස්තූප දෙකක් බැද්දගාන ප්‍රදේශයේ දැකගත හැකි වේ.නමුත් එම ස්ථූප දෙකට වඩා කුරුන්දි ස්ථූපය සියවස් ගණනාවක් පැරණිය.</ref> ඒ අනුව, මෙරට පවතින විශේෂ ස්තූපයක් වශයෙන් මෙය හඳුනා ගැනීමේ වරදක් නැත. පවත්නා තත්ත්වය අනුව විෂ්කම්භය මීටර් 13කට ආසන්න මෙම ස්තූපය මළුව මට්ටමේ දී වටා ප්‍රමාණය මීටර් 40.6කට ආසන්න වේ. පශ්චාත් කාලීන ව නිධන් හොරුන් විසින් මෙම අගනා ස්තූපයේ මුදුනින් හාරා විනාශ කර ඇති බවට සාධක ස්තූපය ප්‍රතිසංස්කරණයට පෙර (2021 සැප්තැම්බර්) දැකගත හැකි විය. දෙමළ ඊළාම් ත්‍රස්තවාදීන් මෙම ප්‍රදේශයේ ක්‍රියාත්මක වූ කාලවකවානුවේ දී මෙම කලාපයේ උසින් වැඩි ම ස්ථානය වූ මෙම ස්තූපයේ මුදුන යුද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා යොදාගත් බවටත් යම් යම් වාර්තා වීම් වී තිබේ. පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් ඉක්බිති සංරක්ෂණයට පූර්වයෙන් මෙම ස්තූපයේ උස ආසන්න වශයෙන් මීටර් 4ක් පමණ වේ. පේසා වළලු සහිත බෝඩම සෙන්ටිමීටර් 260ක් උසකට නිමවා ඇති අතර එයින් අනතුරු ව ස්තූප ගර්භය ගොඩනඟා ඇත. ස්වාභාවික හේතු හා නොමනා මිනිස් කටයුතු නිසා මෙම පූජනීය ස්තූපයේ උපරි කොටසින් සැලකිය යුතු කොටසක් විනාශ වී පවතියි. බොරදම ඇතුළු ස්තූපයේ යම් යම් ස්ථානවල දක්නට ඇති සාධක අනුව, මෙම හුරුබුහුටි අනර්ඝ ස්තූපය හුණු බදාම කපරාරු කර සුදුපිරියම් කර තිබූ බව ද සනාථ වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ground plan of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|250px|2021 දී මුල් වරට කැණීම් කළපසු කුරුන්දි ස්ථූපයේ බිම් සැලසුම]] ​ලක්දිව පුරාණ කලා ඉතිහාසය පිළිබඳ ප්‍රාමාණික උගතකු වන, කැලණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ පෙන්වා දෙන ආකාරයට කැණීමෙන් ඉක්බිති අනාවරණය වූ මෙම ස්තූපය මෙරට දැනට පවතින පද්මාකාර හැඩයක් ගන්නා එක ම ස්තූපයයි.එහෙත් එතුමාට අනුව ස්තූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු අතරතුර දී ස්තූපයේ එකී පද්මාකාර ලක්ෂණ විනාශ වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103, 3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> නැගෙනහිර සිට බටහිර දිශානුගත ව මීටර් 20.7ක දිගකින් හා උතුරේ සිට දකුණු දිශානුගත ව මීටර් 19.4ක පළලින් යුක්ත ව බිම් මට්ටමේ සිට මීටර් දෙකකට ආසන්න උසකින් ස්තූපය පිහිටුවා ඇති ස්ථූප මළුව සකසා ඇත. මෙම මළුව ද කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා ඇත. සාමාන්‍ය දිග පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 35× 32×10 ප්‍රමාණයේ කබොක් ගල් ඒ සඳහා භාවිත කර ඇත. ​මෙම ස්තූප මළුවේ පැති හතර ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම හැඩ ගැන්වූ මනබඳිනා බොරදම් හැඩ හා කැටයමින් අලංකාර කර තිබූ බවට පැහැදිලි සාධක පවතින අතර පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 190ක උසක් දක්වා මෙම සාධක ශේෂයන් දැකගත හැකිය. මෙම පැති හතර ම ආවරණය කරමින් පැරණි ස්තූපයන්ගේ අනිවාර්ය අංගයක් වූ ‘ඇත් පවුරක් හෙවත් හස්ථිවේදියක්’ ද පැවතුණු බවට සාධක පවතින මුත් මේ වන විට එය බෙහෙවින් විනාශ වී පවතියි. කිසිදු අලංකාර අංගයකින් තොර ව පළමු ව ස්තූප මළුව සකසා ඉක්බිති, එයට බාහිරින් මෙම අලංකරණ අංග එකතු කර ඇති බව වාස්තු නිර්මාණකරණය පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැහැදිලි වේ. ඒ බාහිර නවකම්, කාලයාගේ ඇවෑමෙන් එහි මුල් බැඳීම්වලින් දුරස් වී වෙන් වී යන ආකාරය කැණීමෙන් පසු පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.97,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Kurundi Stupa after conservation.jpg|thumb|275px|කුරන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] ​ඉදිකිරීම් සිදු කරන ලද අවධියේ ම ස්තූප මළුවේ මෙම අලංකරණ අංග සියල්ල ම ආවරණය වන ආකාරයෙන් සෙන්ටිමීටර් 2ක් පමණ ඝනකම හුණු කපරාරු මගින් ආවරණය කර අලංකාරය තවත් වැඩි කර තිබූ බවට සාධක වර්තමානය වන විටත් ශේෂ වී ඇති හුණු කපරාරු කොටස් මඟින් පැහැදිලි වේ.​ස්තූප මළුව මතට පිවිසීම සඳහා වන පියගැට පෙළ පිහිටා ඇත්තේ මළුවේ බටහිර ඉමෙනි. ඒ අනුව, ස්තූපය වෙත පිවිසෙන්නෙකු නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ යොමා ස්තූප මළුව මතට පිවිසිය යුතු වේ. සැළකිය යුතු අවස්ථාවන් හි දී මෙවැනි ස්තූප සඳහා පිවිසුම් සතර දෙසින් පැවතියත් මෙම ස්තූපය සඳහා පිවිසුම් ඇත්තේ එකක් පමණි. මෙම ස්තූපය පිහිටා ඇති ස්ථානයේ ස්වභාවයත් පිවිසුම් එකක් පමණක් යෙදීමට අනුබලයක් සපයන්නට ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​ස්තූපය දෙසට මුහුණ යොමු කරමින් ගල් පියගැට දෙකක් නැඟීමෙන් පසු එකී පිවිසුම දකුණු හා වම් අතට බෙදී වෙන් වී ගමන් කරයි. මීටරයක පුළුලින් යුක්ත ව එක් පසෙකට ගල් පඩි 13කින් සමන්විත මෙම පියගැටපෙළ සෙන්ටිමීටර් 330කින් දිග වන අතර අංශක 30ක පමණ නැඟීමකින් යුක්ත වේ. පියගැටපෙළ තරණය කර සලපතල මළුව වෙත පිවිසිය හැකි වේ. ඒ අනුව, වම් පස පියගැටපෙළ භාවිතයෙන් ස්තූප මළුව වෙත පිවිසෙන බැතිමතෙකුට දක්ෂිණාවර්ත ව ඇවිදිමින්, පුදපූජා කිරීමෙන් අනතුරු ව අනෙක් පියගැටපෙළ උපකාරයෙන් මළුවෙන් බැසිය හැකි වේ. මෙම පියගැටපෙළ ස්ථාපනය කර ඇති ආකාරය අනුව, ස්තූප මළුවට පිවිසෙන හෝ එයින් පිටවෙන අයෙකුට ස්තූපයට පිටු නොපාන ආකාරයෙන් එකී කටයුතු සිදු කළ හැකි ය. ​කබොක් ගල් යොදමින් ස්තූප මළුව සකසා ඇති නමුත් ස්තූපයේ වැලිකොන්දේ සීමාවේ සිට සෙන්ටිමීටර් 75ක් දුරින් ආරම්භ වී සෙන්ටිමීටර් 175ක් දක්වා කලාපය ආවරණය වන සේ ගල්පුවරු අතුරා ඇත. මිහින්තලේ පිහිටි කණ්ඨක චේතිය, කටුසෑය හා ඉඳිකටු සෑය වැනි ස්තූපවලත් මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වන අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 7-8 සියවස් කාලයේ දී නිමවෙන බොහෝ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණයේ ස්තූපයන්හි ස්තූප මළු මත මෙම ලක්ෂණය දැකගත හැකි වේ.මෙසේ අතුරා ඇති ගල්පුවරු 18 ක් මත යම් දෙයක් ඇඹරීම නිසා ඇතිවන ආවට සලකුණු දැකගත හැකි අතර මෙම ස්තූප වන්දනාවේ යෙදුණු බැතිමතුන් විසින් ඖෂධ හෝ වෙනත් පූජාර්හ දෑ ඇඹරීම නිසා මෙම සලකුණු ඇති වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.99,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Drawing art kurundi stupa.jpg|thumb|275px|සිංහල රජ දවස පැවති කුරුන්දි ස්ථූපය දැක්වෙන උපකල්පිත සිතුවමක්<br>( මහාචාර්ය මාලිංග අමරසිංහ විසින් සිතුවම් කරන ලද )<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.318 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] වැලි මළුව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළවිට එහි උතුරු සීමාව පැහැදිලි ව හඳුනාගත හැකි අතර එහි ඉම, ස්තූප මළුවේ මුල සිට මීටර් 3.1ක පුළලකින් යුක්ත ය. මෙම වැලි මළුව මත අවශේෂ ශිලා නිර්මාණ කිහිපයක් ද දැකගත හැකි වේ. ඒ අතර, ස්තූප සෝපානයට(ස්ථූප පඩිපෙළට) ආසන්නයේ ගල්පඩියක් වශයෙන් භාවිතයට ගන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි ගල් පුවරුවක් පවතින අතර මෙහි දිග, පළල හා උස සෙන්ටිමීටර් 110×20×15 ප්‍රමාණයේ පවති. මතුපිට සුමට කර වාත්තු හැඩයෙන් සකසා ඒ වටා ඉමට ආසන්න ව කාණුවක් කපා සකස් කරන ලද ගල් නිර්මාණයක් ද දැකගත හැකි අතර මෙය ප්‍රමාණයෙන් සෙන්ටි මීටර් 50×40×25 පමණ වේ. එමෙන් ම, දිග සෙන්ටි මීටර් 120ක් ද පළල සෙන්ටි මීටර් 38ක් හා උස සෙන්ටි මීටර් 14ක් වන මේ වන විට කොටස් තුනකට කැඩී ගිය ගල් පුවරුවක් ද වැලි මළුව මත දැකගත හැකි තවත් නිර්මාණයකි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====මල් අසුන==== ස්ථූපයේ සලපතල මළුවට පිවිස දක්ෂිණාවර්තව ඇවිද යාමේදී වයඹ දෙසින් සෙන්ටිමීටර 240ක දිගින් හා සෙන්ටිමීටර 180ක පළලකින් යුතු මෙන්ම සෙන්ටිමීටර 90 පමණ උසකින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර නිමැවුමක් දැකගත හැකි අතර එය මල් ආසනයක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලද්දක් ලෙස විද්වතුන් අනුමාන කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====යූපස්ථම්භය==== ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර දිශානුගත ව, කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් ව කරවිකඩ ටැඹ හෙවත් යූපස්ථම්භය,ස්ථූපය කැණීම් කිරීමේදී හමු විය. මෙයටම වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍රයේ භාවිත වන්නේ ‘ගජස්ථම්භ’ යන නමයි. එයින් ‘හස්තියෙකු බැඳ තබන කණුව’ යන අදහස ජනිත කෙරේ..<ref>{{cite book |title=මඤ්ජුශ්‍රීභාෂිත වාස්තුවිද්‍යාශාස්ත්‍ර(නාගරි පෙළ හා සිංහල පරිවර්තනය)(2014) |author= පරිවර්තනය.වෝල්ටර් මාරසිංහ |volume=pp. 1xxiv |language=si |isbn = }}</ref>දිගින් සෙන්ටිමීටර් 160ක් වූ මෙම යූපස්ථම්භය අෂ්ටාකාර හැඩයක් ගන්නා අතර එහි ඉහළ කෙළවර පද්මාකාර ස්වරූපයක් ගන්නා අයුරින් මනරම් ව නිමවා ඇත. මෙම ලක්ෂණය මෙරට අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ පුදබිම්වල පවතින ස්තූප හඳුනාගැනීමේ මූලික නිර්ණායකයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි අතර අනුරාධපුර යුගයේ මධ්‍ය කාලයෙන් පසු ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වූ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ නියෝජනය මෙයින් නිරූපණය කරනු ලබයි. ශ්‍රී ලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් මෙම ස්තූපය කැණීම් සිදු කරන අවස්ථාවේ දී ස්ථූප මළුව මත වූ වජ්‍රාසනය මත සෘජු ව පැවතිය දී මෙය කැණීම් මගින් හමු විය.මෙහි ඉහළ කොටස හින්දු අන්තවාදී කොටස් විසින් ශිව ලිංගයක් බවට අසත්‍ය තර්කානුකූල රහිත මතවාද ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරනු ලැබී ය. නමුත්, පුරාවිද්‍යා සන්දර්භයක් තුළ තබා විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙය පැරණි බෞද්ධ වාස්තුවිද්‍යා නිර්මාණය හා සැබැඳි ප්‍රධාන අංගයක් බව කිසි සේත් ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාවක් නොමැති බව විද්වතුන් පෙන්වා දී තිබේ.එයට හින්දු ආගමික ස්වරූපයක් ආදේශ කිරීමට අවම ප්‍රස්ථාවක් ද නොමැති බව ඓතිහාසික ආගමික වාස්තුවිද්‍යාව තුළින් තහවුරු කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වජ්‍රාසනය==== කොටස් වූ යූපස්ථම්භය හමු වූ ස්ථානයට ආසන්නයේ නොමැති නම්, ස්තූප මළුවේ නැගෙනහිර පෙදෙසේ මධ්‍යගත ව දිග සෙන්ටිමීටර් 260ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 110ක් හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 20ක් පමණ වන්නා වූ මැනවින් සකස් කළ, එහෙත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් කොටස් තුනකට කැඩී වෙන් වී ඇති ගල් පුවරුවක් දැකගත හැකි අතර මෙය සෙන්ටිමීටර් 55ක් උස වූ ගඩොළු ඝනාකාකාර ආධාරකයක් මත පිහිටුවා ඇත. මෙහි මතුපිට මටසිලිටි ආකාරයෙන් ඔප දමා ඇත. මෙම කදිම ගල් නිමැවුමට ආවරණයක් ද පැවති බවට පුරාවිද්‍යා සාධක පවති. ඒ අනුව, එකී ආවරණය දරා සිටි සෙන්ටිමීටර් 23×13 ප්‍රමාණයේ මීටර් දෙකක උසින් යුතු, මැනවින් සැකසූ ගල්කණු දෙකක් මෙම ගල්පුවරුවේ වම් පසින් සෙන්ටිමීටර් 120ක පරතරයක් ඇති ලෙස දැනටමත් දැකගත හැකි ය. එයට අයත් තවත් එවැනි ගල් කණුවක් මෙම ස්තූපය කැණීම් අවස්ථාවේ දී මෙයින් විතැන් වී ආසන්නයේ ඇති බෑවුමේ රැඳී තිබිය දී සොයාගෙන තිබේ. මෙම නිමැවුම "විදුරසුනක් හෙවත් වජ්‍රාසනයක්" වශයෙන් කිසිදු සැකයකින් තොර ව හඳුනාගත හැකි ය. එනම්, මුල් කාලීන ව බුදුරජාණන් වහන්සේ නිරූපණය කිරීම සඳහා යොදා ගත් බුද්ධ සංකේත අතරට මෙම විදුරසුන අයත් වන අතර බොහෝ විට බුදුපිළිමය නිරූපණය කිරීමට පූර්වයෙන් බුද්ධ වන්දනා සඳහා බෙහෙවින් ප්‍රකට අනුරුවක් වශයෙන් විදුරසුන හඳුනාගත හැකි වේ. විදුරසුනින්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය නිරූපණය කරනු ලබයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.100,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Vajrāsana of the Kurundi Stupa.jpg|thumb|225px|ස්ථූප මළුවේ ඇති වජ්‍රාසනය හෙවත් විදුරසුන හා දෙපස ඇති ගල්කණු සහිත වජ්‍රාසනඝරය සංරක්ෂණය කිරීමෙන් පසු]] පුරාවිද්‍යා හඳුනා ගැනීම් අනුව මෙම ස්ථානයේ දැකගත හැකි බෙහෙවින් ම පැරණි නිර්මාණය මෙම විදුරසුන බව බොහෝ පුරාවිදයාඥයන් පෙන්වා දෙයි. මෙම ස්තූපය හා අනෙකුත් වාස්තු අංග නිමවුණු අවධියට වඩා පැරණි කාලයකට මෙම නිර්මාණය අයත් විය යුතු බව ඔවුන්ගේ අදහසයි. ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පූජනීය වටිනාකම හේතුවෙන් මෙම කුරුන්දි ස්තූපය නිර්මාණය කරන අවස්ථාවේ දී මෙහි ගෙනැවිත් ස්ථාපනය කළ බව සිතිය හැකි වේ.​පසු කාලීන, මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම විදුරසුන මතුපිට යම් විකෘතිතා ඇති වී පවතින බව දැකගත හැකිය. එනම්, යම් කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇඹරීම සඳහා මෙම අසුන භාවිත කර ඇති හෙයින් ඒ මත දළ ආවාට ඇති වී ඇති අතර විවිධ ප්‍රමාණයේ ආවාට 10ක් දක්නට ඇත. පසු කාලීන ව මේ ස්ථානයේ අභයගිරි සම්ප්‍රදායේ ව්‍යාප්තියත් සමඟ බැතිමතුන් විසින් පූජාකර්ම සඳහා ගලගෑම නොහොත් ඇඹරීම සඳහා මෙම ගල් පුවරුව යොදා ගැනීම හේතුවෙන් මේ ලකුණු නිර්මාණය වී ඇති බව විද්වතුන්ගේ නිගමනය වී තිබේ. මුල් කාලීන ව විදුරසුනේ ඇති ආගමික හා පූජනීය වටිනාකම අවම වී ​යාම පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවක් වශයෙන් ද මෙය පෙන්වා දිය හැකි වේ. මෙවැනි ඇඹරුම් නිසා ඇති වූ ආවාට සලපතල මළුවේ ඇති ගල් පුවරු මත ද දැකගත හැකි ය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.101-103 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====පා දෝවනිය==== ස්තූපයට බටහිර දිශාවෙන් තරමක් වම් පසට වන්නට වැලි මළුවේ දිග හා පළල මීටර් 2 බැගින් ද උස සෙන්ටි මීටර් 40ක් ද ගැඹුර සෙන්ටිමීටර් 23ක් ද වූ කබොක් ගලින් සකස් කළ චතුරස්‍රාකාර නිර්මාණයක් දැකගත හැකි වේ. මෙහි මතුපිට හුණු කපරාරු කර තිබූ බවට සාධක ද එය සියුම් ව පරීක්ෂා කිරීමේ දී දැකගත හැකි වේ. ස්තූපය වන්දනා කිරීමේ අරමුණින් ස්තූප මළුවට පිවිසෙන සැදැහැවත් බැතිමතුන්ගේ පාද දෝවනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ජලය රැස්කර තිබූ නිර්මාණයක් හෙවත් පාද දෝවනියක් වශයෙන් මෙය නම් කළ හැකි වේ. අනුරාධපුර ආදී ප්‍රදේශයන්හි පවතින පුරාණ පූජනීය ස්ථානයන්හි විශේෂයෙන් ම අභයගිරි සම්ප්‍රදායට අයත් පූජනීය ස්ථානයන්හි මෙවැනි ආකාරයේ ගලින් සකස් කළ පා දෝවනි සුලභ වශයෙන් දැකගත හැකි වේ.​මෙම පාද දෝවනියට බටහිර පසින් දිග සෙන්ටිමීටර් 320ක් හා පළල සෙන්ටිමීටර් 310ක් වූ කබොක් ගල් යොදාගනිමින් ම සකස් කළ ඉදිකිරීමකට අයත් පාදමක අවශේෂ ද දැකගත හැකි අතර මෙය කුමක් දැයි නිශ්චය කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට ශේෂ වී නොමැත. එහෙත් ස්තූපය සඳහා පුදපූජා සිදු කරනු ලබන අවස්ථාවන්හි දී ඊට අදාළ පූජාර්හ දෑ තැන්පත් කිරීමට යොදාගත් වාස්තු ඉදිකිරීමක ශේෂ විය හැකි බවට විද්වතුන් මත පල කර තිබේ.නමුත්, මේ පිළිබඳ පැහැදිලි සාධක නොලැබෙන නිසා මෙම නිර්මාණය මෑතක කළ එකක් වීමට ද ඉඩ ඇති බවට සමහර විද්වතුන් මුල් අදහසට විරුද්ධ මතයක් ද පල කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.103,3nd and 4rt paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථූපය සහ ස්ථූප මළුව කැණීමෙන් ලැබුණු පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.150-155 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Kurundi stupa excavation.jpg|200px]]කුරුන්දි ස්ථූපය<br />( පුරාවිද්‍යා කැණීමෙන් පසු දිස්වුන ආකාරය ) | <gallery> File:Artifacts kurundi stupa11.jpg|ස්ථූපයේ පද්ම බොරදම ඊසාන කාර්තුව File:Artifacts kurundi stupa 12.jpg|ස්ථූපයේ නටබුන් වී ඇති හස්ති ප්‍රාකාරය File:Artifacts kurundi stupa15.jpg|කැබලි තුනකට වෙන්ව ඇති යූපස්ථම්භය File:Artifacts kurundi stupa13.jpg|කැබලි වලට කැඩී ඇති විදුරසුන හෙවත් වජ්‍රාසනය File:Artifacts kurundi stupa14.jpg|හුණු දියකිරීම සඳහා යොදාගන්නට ඇති ගඩොළි මගින් සකස් කළ කොටුවක් File:Artifacts kurundi stupa1.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 1 File:Artifacts kurundi stupa2.jpg|පොලොන්නරුව යුගයේ කාසි අංක 2 File:Artifacts kurundi stupa3.jpg|යටත් විජිත යුගයේ කාසියක් File:Artifacts kurundi stupa4.jpg|මැටි බිම් ඇතුරුම් ගල් File:Artifacts kurundi stupa7.jpg|පැතලි මැටි උළු File:Artifacts kurundi stupa6.jpg| පැරණි කම්මල් ඇණ File:Artifacts kurundi stupa 5.jpg|සැරසිලි සඳහා යොදාගත් ගඩොළු File:Artifacts kurundi stupa8.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 1 File:Artifacts kurundi stupa9.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 2 File:Artifacts kurundi stupa10.jpg|විවිධ හැඩැති පුරාවස්තු 3 </gallery> |} ===පිළිමගෙය=== පෝය ගෙයට මීටර් 20ක් පමණ නුදුරින් නිරිත දෙසට නටබුන් 'පිළිම ගෙය' , 'පටිමාඝරය' නැතහොත් 'ප්‍රතිමාගෘහය' පිහිටා ඇත. කබොක් ගල් යොදාගනිමින් නිර්මාණය කළ, දිග මීටර් 26.5ක් ද හා පළල මීටර් 17ක් ද පොළොව මට්ටමේ සිට උස මීටර් 1.2ක් ද වන උස මළුවක් මත මෙම පිළිම ගේ ස්ථාපනය කර තිබේ. බිම්බාලය, ප්‍රතිමාලය, ප්‍රතිමාධාර ආදී විවිධ නම්වලින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාගෘහය ආරාමයක චෛත්‍ය ළඟට වඩාත්ම කැපී පෙනෙන වැදගත්කමක් සහිත ගොඩනැගිල්ල වශයෙන් හඳුනා ගැනේ. ​පිළිමගේ සහිත මළුවට පිවිසීම සඳහා එහි නැගෙනහිර දෙසින් පියගැටපෙළ සකසා ඇත. කළුගල් යොදාගනිමින් නිමවා ඇති මෙහි පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 230ක පළලකින් යුක්ත වේ. මෙම පිවිසුමේ සඳකඩ පහණ පැවති ස්ථානයේ එම සඳකඩ පහණ කඩා එතැනින් පසෙකට ඇද දමා නිධන් සොරුන් විසින් සිදු කළා යැයි අනුමාන කෙරෙන මීටර් 1.7ක දිග හා පළලකින් යුතු මීටර් 2.7 ගැඹුරකිනු යුතු වලක් වාර්තා විය.සඳකඩ පහණ, කොරවක්ගල් හා ගල් පඩි කඩා විසුරුවා දමා ඇති ආකාරයක් මුල්වරට පුරාවිද්‍යා කැණීම් සිදු කිරීමේදී වාර්තා විය.කැබලි වන සේ කඩා විසිරුවා ඇති ​සඳකඩ පහණෙහි කොටස් පිළිම ගෙය ආසන්නයේ දක්නට ලැබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Side elevation plan of the Kurundi image house.png|thumb|275px|ප්‍රතිමාගෘහයේ පැතිකඩ සැලසුමක්( වර්ෂ 2021)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front elevation plan of the image house of t Kurundi.png|thumb|275px|කැණීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි ඉදිරිපස සැලසුමක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.175 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පවත්නා සාධක අනුව කළුගල් සඳකඩ පහණේ අරය සෙන්ටිමීටර් 90කි. පහණ මැද ඇති නෙළුම් පද්මය, පලා පෙති හා ගිනිදැල් මෝස්තර පමණක් නිරූපණය කර ඇත. කොරවක්ගල් ද කැටයම් රහිත නැමී හා වක සහිත සරල ලක්ෂණ නිරූපණය කරයි. ගල්පඩිවල මුහුණ පෙදෙස කැටයමින් සරසා ඇත. දොරටුවේ ඇති කළුගලින් සකස් කළ කොරවක්ගල හා සඳකඩපහණ සරල ස්වරූපයෙන් නිමවා ඇත්තේ සංකීර්ණ සැරසිලිවලින් තොර ව ය. මෙම පිවිසුමට අයත් දොරටුපාල රූ නැතහොත් මුරගල් මතුපිට ගවේෂණයේ දී වාර්තා නොවී ඇත.​මෙකී පඩිපෙළ හරහා ගමන් කරමින් පිළිම ගෙයට පිවිසිය හැකි වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි, ගන්ධ කුටි ආකෘතිය නිරූපණය කරමින් ප්‍රතිමාගෘහ ආකෘතියට ම නිමවා ඇති මෙම පිළිම ගේ දිගින් මීටර් 15.6ක් හා පළලින් මීටර් 8.2ක් වේ. අන්තරාලයට පිවිසෙන ස්ථානයේ තවත් පිවිසුමක් පැවති බවට සාධක පවතින අතර එහි පිවිසුම් ද්වාරයක් වූ බවට සාධක ඇත. මෙහි ගලින් කළ පිවිසුම් ද්වාර උළුවස්සට අයත් උඩළිපත දැකගත හැකි අතර එය මනරම් වාමන රූ හා වෙනත් රූකම්වලින් අලංකාර කර ඇත. මීටර් 7.6ක දිගින් හා මීටර් 4.2ක පළලින් යුත් අන්තරාලයෙහි සැලැස්ම දැනට ශේෂ වී ඇති ගල්කණුවලින් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි වේ. පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී පිළිම ගේ නිමවීම සඳහා මීටර් 2.75 ක උසකින් යුතු දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 26×20 ප්‍රමාණයේ වන ගල්කණු යොදාගෙන ඇති අතර එවැනි ගල්කණු 27ක් මුල් පුරාවිද්‍යා කැණීම සිදු කරන අවස්ථාවේ දී වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ​පිළිම ගේ ගර්භ ගෘහයේ දිග මීටර් 8ක් හා පළල මීටර් 8.2ක් වේ. පිළිම ගේ බටහිර අන්තයේ මැද කොටසේ දිග, පළල හා ඝනකම සෙන්ටිමීටර් 75×47×25 ප්‍රමාණයේ මල් ආසනයක් තැන්පත් කර ඇති නමුත් එම නිර්මාණය එහි මුල් පිහිටුමෙන් වෙනස් කර ඇති බවක් මුල්වරට කැණීම් කළ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ට නිරීක්ෂණය වී තිබේ.ගර්භ ගෘහයේ පැවති බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ කිසිදු සාධකයක් මතුපිටින් දක්නට නොමැති නමුත් මෙහි හිටි පිළිමයක් වැඩ හිඳි බව සිතිය හැකි අතර එම බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා පැදකුණු කළ හැකි ආකාරයෙන් පිළිමගෙය නිර්මාණය කර තිබූ බව පෙනේ. කබොක් ගලින් කරවූ මළුව මත පැරණි ප්‍රතිමා ගෘහය නිර්මාණය කිරීමට යොදාගත් උළු, ගඩොල් හා ගල්කණු කොටස් විසිරී පවතින ආකාරය ද දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Reconstructed sketch of the Buddha statue at Kurundi Vihara.jpg|thumb|150px|කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙය කැණීමේදී අනාවරණය වූ බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ අවශේෂ අනුසාරයෙන් ප්‍රතිනිර්මිත බුද්ධ ප්‍රතිමා සටහනක්<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.378 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] [[File:Front of the image house of Kurundi.jpg|thumb|275px|කැණීමෙන් පසු පිළිමගෙයි ඉදිරිපස<br>(සංරක්ෂණය කර නොමැත)]] ​ගරු අමාත්‍ය, සිරිල් මැතිව්ගේ කාලයේ දී එනම් 1980 දශකයේ ආරම්භයේ දී හින්දු බැතිමතුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ ඉදි කළා යැයි පැවසෙන හින්දු කෝවිල ද මෙම පිළිම ගේ තුළ ම ඉදි කර පැවති බවට සාධක පවතිි. එයින් පසු වත් 2020 වසරේ දී පමණ නැවතත් මෙම පිළිම ගෙයි පුරාණ පිළිම ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ ම හින්දු ශිව දේවාලයේ ත්‍රිශූල ආදිය ස්ථාපිත කර තිබූ බව ද වාර්තා වී තිබේ. ඒ අනුව මෙම ස්ථානය හින්දු පූජනීය ස්ථානයක් බව පවසමින්, අන්තවාදීන් විසින් මෙම ගර්භගෘහයේ බුද්ධ ප්‍රතිමා ස්ථාපිත ව පැවති ස්ථානයේ මීටර් 2×1.5 ප්‍රමාණයේ බිමක, පෝට්ලන්ඩ් සිමෙන්ති භාවිතයෙන් බිම සකසා ඇති බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ මත පෙර කී මල් ආසනය තබා එය ඔවුන්ගේ පුදුසුන බවට ​පත්කර ඇති අතර ගර්භගෘහයේ පිවිසුම් ද්වාරයේ ගල් කැබැල්ලක් මත තැබූ කොරවක්ගලෙහි ඇත් සොඬය නියෝජනය කරන වටකුරු ගල් කොටස තබා එයට ශිවලිංග නාමාදේශ කොට මෙම පෞරාණික බෞද්ධ පිළිම ගෙය හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ බවක් පෙනේ.මෑතක් වන තුරු පිළිමගෙයි ගර්භගෘහය ආවරණය වන පරිදි වහලයක් ද කරවා පැවති බව එම ස්ථානයේ දැකිය හැකි මෑත කාලයට අයත් උළු හා ගඩොල්වලින් තහවුරු වෙයි. මෙම පිළිම ගෙයි පවතින සිමෙන්ති වැලි කපරාරුවෙන් සකස් කළ අනුකරණ ගල් කුළුණු ද යොදාගනිමින් හින්දු ආගමික අන්තවාදීන් අනවසර ලෙස පුරාවිද්‍යා ස්ථානය විකෘතිකර තිබේ.වර්තමානය වන විට මෙම අනවසර ඉදිකිරීම් ඉවත් කර ප්‍රතිමාගෘහය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් කැණීම් කර අවසන් කර බෞද්ධ අනන්‍යතාව තහවුරු කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.107.3rd paragraph,108 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පිළිමගෙය කැණීම මගින් කවන්ධ හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්,හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්,අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක්,බෝධිසත්ව කවන්ධ ප්‍රතිමාවක්,වජ්‍රයක කොටසක්,චක්‍ර සලකුණක් සහ ඊට අමතරව කුඩා ලෝහ මූර්ති කිහිපයක් ප්‍රධාන වශයෙන් හමු වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.155-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 80%; width: 100%;" |- |+ style="background:#CD853F; font-size: 100%; text-align: center"|කුරුන්දි විහාරයේ ප්‍රතිමාගෘහය කැණීමෙන් හමු වූ පුරාවස්තු<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.108,156-171 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> |- | style="background:#DEB887; text-align:center"|[[File:Image house of kurundi viharaya.jpg|200px]]ප්‍රතිමාගෘහය<br />(කැණීමෙන් පසු ඉහළ පෙනුම) | <gallery> File:Udalipatha at the image house of the Kurundi.jpg| ඇතුළු පිවිසුමේ උළුවස්සේ ඇති උඩලිපත File:Sandakadapahana of Kurundi Vihara.jpg|පිවිසුමේ ඇති කැබලි කළ සඳකඩපහණෙහි කොටසක් File:Torso Buddha statue kurundi.jpg|කවන්ධ කුඩා හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව File:Standing Buddha statue kurundi.jpg|හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක් File:Avalokiteshvara statue kurundi.jpg|අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්ව ශීර්ෂය File:Bodhisattva statue kurundi.jpg|තවත් බෝධිසත්ව ශීර්ෂයක් File:Torso bodhisattva statue kurundi.jpg|කවන්ධ බෝධිසත්ව ප්‍රතිමාවක් File:Vajra fragment kurundi.jpg|වජ්‍ර කොටස File:Chakra fragment Kurundi.jpg|පූජනීය චක්‍රය File:Small metal figurine kurundi.jpg|කුඩා ලෝහ මූර්තිය File:Carved stone slab kurundi.jpg|කුඩා කැටයම් ඵලකය File:Bodhisattva torso2 kurundi.jpg|ත්‍රිභංග බෝධිසත්ව කවන්ධය </gallery> |} ===බෝධිඝරය=== ස්තූපයේ සිට මීටර් 60ක් පමණ දුරින් ඊට නිරිත දෙසින් බෝධිඝරය ස්ථානගත වී පවතිී. සමස්ත වශයෙන් සලකා බැලීමේ දී වෘත්තාකාර හැඩයක් ගන්නා වාස්තු ඉදිකිරීමක් වන මෙහි අරය දළ වශයෙන් මීටර් 5කි. මෙම බෝධිඝර ගොඩනැගිල්ල සඳහා වූ පිවිසුම් දොරටුව උතුරු දිශානුගත ව ස්ථාපනය කර තිබෙන අතර ඒ අනුව එය ස්තූපය දෙසට යොමු කර තිබෙන බව දැකගත හැකි වේ. මෙම පිවිසුම සෙන්ටිමීටර් 120ක පුළුලින් යුතු ව ගල්පඩි භාවිතයෙන් සකසා තිබූ බව පවතින සාධක අනුව තහවුරු වේ.​කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බෝධිඝරය ආවරණය කරමින් වර්ධනය වී ඇති ගොඩැල්ල උපරිම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 110ක් පමණ උස් වේ.​මෙම ගොඩැල්ලේ මැද සිට මීටර් 2.5ක දුරකින් යුතු ගල්කණු 4කින් සමන්විත පළමු වැනි ගල්කණු පෙළක සහ මධ්‍යයේ සිට මීටර් 5ක අරයක් ඇති වන සේ ගල්කණු 8කින් යුතු දෙවැනි ගල්කණු පෙළක නටඹුන් හඳුනාගත හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී (2021 දී) මතු කරගනු ලැබූ සාධක අනුව මෙහි වට දෙකක් ඇති ගල්කණුවක් සාමාන්‍ය වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 20×20 ප්‍රමාණයෙන් යුතු අතර ඒවායේ උපරිම උස පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර් 120කි. දෙවැනි ගල්කණු පෙළින් පිටතට විසිරී ඇති කබොක් ගල් සාධක අනුව මෙම බෝධිඝරයේ පාදම ද අනෙකුත් ගොඩනැගිලි මෙන් ම කබොක් ගල් භාවිතයෙන් ම නිමවා තිබූ බව අනාවරණය වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.109,111_1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Bodhigara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|250px|කැණීම් කිරීමට පෙර කුරුන්දි විහාරයේ බෝධිඝරයේ පැතිකඩ සැලසුමක්(වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.113 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​බෝධිඝරයට බෙහෙවින් ආසන්න ව ඊසාන දෙසින් කබොක් ගලින් නිම කළ මීටර් 3.6ක් දිග සහ මීටර් 2.7ක් පුළුලින් යුතු ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩැති යම්කිසි වාස්තු ඉදිකිරීමක් පැවති බවට සාධක දැකගත හැකි වේ. මෙහි දැනට දැකගත හැක්කේ පාදම පිළිබඳ සාධක පමණක් වීමත් විශේෂත්වයකි. පෙර විස්තර කර ඇති පරිදි ස්තූපය ආසන්නයේ ද මෙවැනි නිර්මාණයක් දැකගත හැකි අතර මෙම වන්දනීය ස්ථානයෙහි කාර්ය හා සම්බන්ධ නිර්මාණ අවයව වශයෙන් සැලකීමට අවස්ථාව පවතින බවත්,ඇතැම් විට මෙය බෝධිඝරයේ කාර්යභාරය හා සම්බන්ධ ඉදි කිරීමක් විය හැකි බවත් විද්වත් මතය වී තිබේ.කෙසේ නමුත් මේ දක්වා බෝධිඝරයෙහි කිසිඳු පුරාවිද්‍යා කැණීමක් සිදුව නොමැත. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.111,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===උපෝසථඝරය=== පබ්බත විහාර ආකෘතියේ මැද මළුවේ පිහිටි වැදගත් වාස්තු නිර්මාණ අතර 'පොහොය ගෙය' නැතහොත් 'උපෝසථඝරයට' වැදගත් තැනක් හිමි වේ. සාමාන්‍යයෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් සිදු කරනු ලැබිය යුතු පොහොය විචාරීම හෙවත් භික්ෂු විනය හා සම්බන්ධව කටයුතු සිදුකිරීම පෝය ගෙය තුළ සිදු කරනු ලබයි. ඊට අමතර ව, විශේෂ අවස්ථාවන්හි දී භික්ෂූන් වහන්සේ එක්රැස් වන ස්ථානයක් වශයෙන් ද එනම්, සන්නිපාත ශාලාවක් වශයෙන් ද පෝය ගෙය භාවිත කරන්නට ඇත.​ස්තූපයට බටහිර දෙසින් ඊට මීටර් 56ක් පමණ නුදුරින් පිහිටි මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ පිවිසුම නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා ඇත. එම පිවිසුමේ වන ගල්පඩි පසින් යට වී පවතින ආකාරය දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව ස්තූපයේ පිවිසුම හා මෙම පෝය ගේ පිවිසුම එකිනෙකට මුහුණ ලා ඇති ආකාරයකින් පවතියි. ආසන්න වශයෙන්, දිග මීටර් 16.5ක් හා පළල මීටර් 9ක් පමණ වන මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සැලසුම ආයත චතුරස්‍රාකාර හැඩයක් ගනී.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,2nd and 3rd paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Uposathaghara plan of Kurundi Vihara.png|thumb|275px|කැණීම් කිරීමට පෙර උපෝසථඝරය හෙවත් පෝය ගෙයි පැතිකඩ සැලසුමක් (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.106 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​වෙනත් ඕනෑ ම පුරාණ විහාරයක දැකිය හැකි පෝය ගෙවල් මෙන් ම මෙම පෝය ගෙය ද විශාල ප්‍රමාණයේ ගල්කණු භාවිතයෙන් නිමවා ඇත. මෙම වාස්තු නිර්මාණයේ සම්පූර්ණ මුල් සැලසුම අනුව, දිගු අතට ගල්කණු 6 බැගින් වන පළල පේළි 4කින් යුතු ව නිමවා තිබූ මෙම ගොඩනැගිල්ලේ මේ වන විට ගල් කණු 13ක් ආරක්ෂා වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. අනෙකුත් ගල්කණුවලට අයත් කොටස් මෙම ගොඩනැගිල්ලට අයත් භූමිය තුළ ම පතිත වී ඇත. මුල් තත්ත්වයෙන් පවතින ගල්කණු 4ක් දැකගත හැකි අතර ඒවායේ මිනුම් අනුව, සෙන්ටි මීටර් 32x35 ප්‍රමාණයේ ගල්කණුවක පොළොව මට්ටම සිට උස මීටර් 4කි. මෙම වාස්තු ඉදිකිරීමේ මධ්‍යයේ පිහිටි ගල්කණුවලට වඩා පිටත වටයේ පිහිටා ඇති ගල්කණු වට ප්‍රමාණයෙන් තරමක් කුඩා ඒවා වේ.​මෙම පෝය ගෙයට අයත් සීමාව තුළ පැරණි ගඩොල් කැබලි මෙන් ම උළු කැබලි ද විසිරී ඇති අතර ඒවා මෙම නිර්මාණය මුලින් පැවති ආකාරය පිළිබඳ අදහසක් ඇති කර ගැනීම සඳහා රුකුලක් සපයයි. ඒ අනුව මෙම ගොඩනැගිල්ලේ වහළය මැටි උළු සෙවිලි කර තිබෙන්නට ඇත. ගොඩනැගිල්ලේ තැන් දෙකක් නිධන් සොරුන් විසින් සිදුකරන අනවසර කැණීම් මඟින් විනාශ කර තිබෙන බවක් වාර්තා වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.104,4th and 5th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===විහාරයේ ඇති වෙනත් නටඹුන්=== ප්‍රධාන මළුව හෙවත් ඉහළ මළුව තුල ඇති ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි නටඹුන් වලට අමතරව වෙනත් ගොඩනැගිලි සාධක නටඹුන් විශාල ප්‍රමාණයක් විහාරයේ දෙවැනි මළුව තුළ සහ ඉන් පිටතත් දැකිය හැකි වේ. ====කුරුන්දි විහාරයේ දෙවැනි මළුව==== විහාරයේ උන්නතාංශය වැඩි ම ප්‍රදේශය ආවරණය කරමින් සකසා තිබූ පූජනීය අංගණයේ බටහිර පසින් එහි පැවති ස්වාභාවික පරිසර ලක්ෂණ අනුව යමින් එම ප්‍රදේශයේ බිම් සැලසුම සකස් කර තිබූ බව දැකගත හැකි වේ. ඒ අනුව කබොක් ගල් යොදාගෙන එම මළුවේ සීමා ප්‍රාකාර ඉදිකරවා මෙම දෙවැනි මළුව සකසා ඇති බව ඒ පිළිබඳ සියුම් ආකාරයෙන් විමර්ශනය කිරීමේ දී පෙනී යයි. මිනුම් අනුව පූජනීය ගොඩනැගිලි පිහිටි මැද මළුවට සාපේක්ෂ ව මීටර් 1.5ක් පමණ පහත් වන ආකාරයට මෙම දෙවැනි මළුව සැලසුම් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,3rd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>​මැද පිහිටි පූජනීය ගොඩනැගිලි සහිත අංගණයේ වයඹදිග අන්තයේ සිට මීටර් 6කට ආසන්න නුදුරකින් දකුණු පසට වන්නට මෙම පහළින් පිහිටි දෙවැනි මළුවේ එක් කෙළවරක් සීමා වන අතර එහි දකුණු කෙළවර පූජනීය අංගණයේ නිරිතදිග කෙළවර දක්වා ගමන් කරයි. අර්ධකවාකාර ස්වරූපයකින් යුතු ව කඳුවැටියේ ව්‍යාප්තියට අනුරූප වන ආකාරයෙන් බටහිර දෙසට තවත් මීටර් 100ක පමණ දුරකට මෙම දෙවැනි මළුවේ ව්‍යාප්තිය පවතියි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.115,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====විහාරයේ පොකුණ==== දෙවැනි මළුවේ පිහිටා ඇති මෙම පොකුණ පිළිම ගෙය යනුවෙන් විස්තර කළ ගොඩනැගිල්ලට බටහිර දිශානුගතව පිහිටා ඇත. පොළොව මට්ටමේ සිට ගැඹුර දළ වශයෙන් මීටර් 5ක් පමණ වේ. නැගෙනහිර හා බටහිර දිශානුගතව දිග මීටර් 35ක් පමණ ද උතුරු හා දකුණු දිශානුගතව මීටර් 23ක පළලකින් ද යුතු මෙම පොකුණ අනුරාධපුර කාල සීමාවට අයත් වෙනත් මෙවැනි පොකුණු හා සසඳා බැලීමේ දී මධ්‍යම ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන නිර්මාණයක් වශයෙන් දැක්විය හැකි වේ. මෙම මනරම් පොකුණේ සිවු දෙසට ඇති සීමා ඉවුරු කබොක් ගල් බැඳ මැනවින් සකසා තිබූ බවට සාධක වර්තමානයේ වුව දැකගත හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ වැඩවාසය කළ භික්ෂූන් වහන්සේගේ දෛනික ජල අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස මෙම පොකුණේ එකතු වී පැවති ජලය භාවිත වූ බවට විශ්වාස කෙරේ.උල්පත් ජලය නොලැබෙන මෙම පොකුණ සඳහා වැසි සමයේ දී ඉහළ මළුව හා දෙවැනි මළුව වෙත පතිත වන වැසි ජලය මෙම පොකුණ වෙත ඇදී එන ආකාරයේ සැලසුමක් තත් යුගයේ දී පවතින්නට ඇති බවට විද්වතුන් අදහස් පළ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.114,2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ====වෙනත් ගොඩනැගිලි==== කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ මැද මළුව(ප්‍රධාන මළුව), දෙවැනි මළුව හා ඉන් පරිබාහිර ව කඳු බෑවුමේ විවිධ තැන්වලත් විවිධ ස්වරූපයේ හඳුනානොගත් වාස්තු ඉදිකිරීම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් පවතින බව වාර්තා වී තිබේ.ඒ අනුව ප්‍රධාන මළුවේ එවැනි ගොඩනැගිලි 5 ක්,දෙවැනි මළුවේ හඳුනානොගත් ගොඩනැගිලි 3 ක් සහ ඊට පරිබාහිරව විහාර භූමිය තුළ හඳුනානොගත් තවත් ගොඩනැගිලි 19 ක් හා එක් කුඩා පොකුණක් වාර්තා වී තිබේ.මෙම වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳ යම්කිසි නිශ්චිත අදහසකට පැමිණීමට තරම් ප්‍රමාණවත් සාධක මතුපිට තත්ත්වය අනුව දැකගත හැකි නොවුණත් විධිමත් ව සිදුකෙරෙන පුරාවිද්‍යා කැණීම් තුළින් වඩාත් ඵලදායී සාධක මතු කර ගැනීමෙන් පසු ඒ පිළිබඳ වඩා පුළුල් අදහසක් ඇති කර ගැනීමට අවස්ථාව පවතියි. සාපේක්ෂ ව කුඩා ප්‍රමාණයේ මෙම ගොඩනැගිලි බොහෝ විට භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩවාසය කිරීම සඳහා තනවා තිබූ නේවාසික කුටි විය හැකි බවට විද්වතුන් අනුමාන කෙරේ. මෙම ගොඩනැගිලි සියල්ලක ම පාහේ කබොක් ගල් භාවිතයෙන්, භූමියේ ස්වාභාවික ව පවතින බෑවුම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වෙමින් ඒවාට අනුකූල ව දිශානුගත කර ඉදිකර තිබෙන අයුරක් හඳුනාගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.111-119 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව=== [[පළමුවන අග්බෝ රජු|පළමුවන අග්බෝ රජු]] විසින් කුරුන්දි විහාරය වැඩිදියුණු කර නැවත ඉදිකරන විට කුරුඳු වැව ඉදිකළ බව මහාවංශයේ සඳහන් වේ.කුරුඳු වැව හෙවත් කුරුන්දි වාපි වර්තමානයේ තන්නිමුරුප්පු වැව බව සී.ඩබ්ලිව්.නිකලස් මහතාගේ අදහස වේ.<ref group="උපුටාගැනීම">{{harvnb|පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය_නිකලස්,සිංහල පරිවර්තනය_සෝමපාලජයවර්ධන|1979|}}:මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ.මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය.මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ.</ref>නමුත් ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා කුරුන්තන් කුළම් සහ තන්නිමරුප්පු කුළම් නමින් ආසන්නව පිහිටි පුරාණ වැව් දෙකක් පිළිබඳව සදහන් කරයි.නමුත් වර්තමානයේ කුරුන්තන් කුළම යනු අතීතයේ දී පළමුවන අග්‍රබෝධි හෙවත් අග්බෝ රජු කළ කුරුඳු වැව විය හැකි බවට තවත් අදහසක් විවෘතව පවතී. {{Blockquote |text='''"පළමුවෙන් කියන ලද ගඟ මිටියාවතේ සිතියම්වල තන්නිමුරුප්පු කුලම් නමින් සඳහන් කර තිබෙන පාළුවට ගොස් නටබුන් වී තිබෙන ඉතා ලක්ෂණ පුරාණ වැවක් ඇත්තේය.මෙම ශක්තිමත් පුරාණ කර්මාන්තයෙහි බැම්ම,උතුරු දකුණු දෙසට පිහිටා තිබේ.නමුත් දැනට එය දියපාර දෙකකින් නරක අන්දමට කැඩී දියකඳ දෙක මනල්ආරු නමින් එකක් වී,දියබෑවුමේ ප්‍රධාන ගංගාව දියකඳ වැඩි කරන්නේ ය.''' '''දැනට වැව් බැම්ම සහ පුරාණ කුඹුරුත් ඇතුළුව,වැව පිහිටි බිම මුළුදා ම ඝන කැලෑවෙන් සහ මූකලානින් වැසී තිබේ.ඉතාම මෑත කාලයක් වනතුරු ඊට ආසන්න භූමි ප්‍රදේශය එහෙම පිටින් ම වන ගත වෙන්ට හැර ඒ සම්බන්ධව කිසිවෙක් කිසිවක් නොදැන සිටියෝ ය.මෙයාකාරයෙන් පුරාණ වටිනා දේපලක් නොපෙනී සැඟවී තිබුන බව පෙනේ.''' '''තවත් කරුත්ත කුලම් නම්ලත් පුරාණ වැවක් හැතැප්ම බාගයක් පමණ උතුරින් ඊසාන දෙසට පිහිටා තිබේ.එය සාදා තිබෙන්නේ කුඩා මිටියාවතක් මැදින් ගලා යන,වාන්ආරු නම්ලත් ශාඛා දියපාරක් හරහා බැම්මක් බැඳීමෙන් ය.මෙයාකාරයෙන් කුරුන්ත කුලම සහ තන්නිමුරුප්පුව,ඊට යා වූ මිටියාවත් තුනේ ම දිය ගලායෑම හරස් කප්නනේ ය.''' '''නමුත් මේ පුරාණ වැව් දෙකේ පවතින අගය තවත් කරුණකින් වැඩිපුරද උසස් කරන්නේ ය.වැවෙන් ඉතිරී යන මහත් ජලයෙන් කොටසක් කඳුවැටිය හරහා,යාව තිබෙන ජලාසයට ගෙනයනු සඳහා තන්නිමුරිප්පු වැව් බැම්මේ කෙළවර පසුකොට අඩි විස්සක් පළලැති ජඹුර ඇළක් කපා තිබෙන බව පෙනේ."''' {{smaller| {{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }} }} }} හෙන්රි පාකර්ට අනුව නයාරු නිම්නය හරස් කර බැඳි මහා ජලාශය තන්නිමුරුප්පුව බවත්,ඉන් සැතපුම් දෙකක් ඊසාන දෙසින් කුරුන්දිකන්ද(කුරුඳුමලේ) අසල පිහිටි වැව කුරුන්දන්කුලම් බවත් ය.තන්නිමුරුප්පුව යන දෙමළ වචනයේ සිංහල අර්ථය වන්නේ දියකඩනය යන්නයි.ඔහුට අනුව තන්නිමුරුප්පුව වැව පාකර් එහි යෑමට පෙර වන්නියේ සහකාර නියෝජිත එස්.හෝටන් සොයාගන්නා තෙක් මුළුමනින්ම මිනිස් වාසයෙන් තොර විය.පාකර් විසින් කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති කුඩා වැවට කුරුන්දන්කුලම ලෙස එම නම ලබා දී ඇත්තේ වැව් බැම්ම අසල තිබූ ශිලා ලේඛනයක වැවට පහළ ජනාවාස ප්‍රදේශය "කුරුන්ගම" ලෙස හඳුන්වා තිබූ බැවිනි.එහි දෙමළ පරිවර්තනය "කුරුන්තන් ඌර්" ය..<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.449 |language=en |isbn = }}</ref><ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.216 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Naga muragala kurundi.jpg|thumb|275px|තන්නිමුරුප්පු වැව අසලින් හමු වූ පෙන 5 ක් සහිත නාග රුව දැක්වෙන ඵලකය<br>(මෙම ඵලක වාරි කර්මාන්ත වර සලකුණක් ලෙස අතීතයේ භාවිතා වූ බවට විශ්වාස කෙරේ)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.202 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] පාකර්ගේම සටහනක දක්වා ඇත්තේ ගොවිතැන් කටයුතු වලට වඩා අසල විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ වැව් බැම්මට පහළ ජනාවාසයේ දෛනික අවශ්‍යතා සඳහා යොදා ගැනීමට " කුරුන්දන්කුලම " ලෙස ඔහු විසින් හදුන්වනු ලබන විහාරය අසල කුඩා වැව තනා ඇති බවයි.<ref>{{cite book |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume=p.448 |language=en |isbn = }}</ref> වර්තමානයේ කුරුන්දන්කුලම ලෙස හදුන්වන කුඩා වැව පිහිටා ඇත්තේ තන්නිමුරුප්පුව වැව හෙවත් පැරණි කුරුන්දි වැවට ඉහළ ඉන්නතාංශයක බැවින් තන්නිමුරුප්පුවේ සිට කුරුඳු විහාරයට හෝ ඒ අසල කුරුඳුගමට ජලය රැගෙන යාමට නොහැකි බවත් මේ නිසා කුරුන්දි විහාරයේ සහ කුරුඳුගම ජනතාවගේ ජල අවශ්‍යතා සැපිරීමට එය ආසන්නයේ සාපේක්ෂව කුඩා වැවක් නිර්මාණය කරන්නට ඇති බවත් පුරාවිද්‍යා විශේෂඥයන්ගේ මතය වී තිබේ. පුලේන්ද්‍රන් නේසන්ට අනුව පාකර් විසින් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කළ වැව ප්‍රදේශවාසීන් හඳුන්වන්නේ විලාතිකුලම් ( දිවුල්වැව ) යන නමිනි.කුරුන්දි කන්ද අසල ඇතැයි කියවෙන කුඹුරු ඉඩම්වලට ඔප්පු තිබෙන බවත් ඒවායේ මෙම කුරුන්දන්කුලම වැව හදුන්වා ඇත්තේ විලාතිකුලම් යනුවෙන් බවත් ඔවුන් දක්වා ඇත.මේ අනුව වැලිඔය නිම්නයේ (තන්නිමුරුප්පු) වැව් බැම්මේ සිට නයාරු කලපුව තෙක් අක්කර 12,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රදේශයක් යල-මහ කන්න දෙකෙහිම වගා කිරීමට හැකි වන සේ සිදු කළ මහා වාරි නිර්මාණය පළමු වැනි අග්බෝ රජු කරවූ කුරුන්දි වැව ලෙස හදුනා ගැනීම වඩා තාර්කික බව විද්වත් මතය වී තිබේ.සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ අදහස ද වන්නේ පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දවාපිය නම් දැන් තන්නිමුරුප්පු වැව බවයි.<ref>{{cite book |title=මෑත යුගයේ සභ්‍යත්වය (1972) |author= සී.ඩබ්.නිකලස් |volume=I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn = }}</ref>පාකර් කුරුන්දන්කුලම ලෙස නම් කර ඇත්තේ නියම කුරුන්දි වැවේ ( තන්නිමුරුප්පු වැවේ ) සිට කිලෝමීටර දෙකක් පමණ ඊසාන දිගින් කුරුඳු විහාරය අසබඩ පිහිටි පියංගල හෙවත් විලාතිකුලම් වැව ( දිවුල් වැව) යි.පදවිය වැවෙන් දියවර ලබන මා ඔය නිම්නය "පදී රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,කලා වැවෙන් දියවර ලබන කලා ඔය නිම්නය "කලා ගං රට" ලෙස හැදින්වූවා සේ,පළමු වැනි අග්බෝ රජු කළ කුරුන්දි වැවෙන් ( තන්නිමුරුප්පු ජලාශයෙන් ) දියවර ලබන වැලිඔය නිම්නය කුරුන්දි රට ලෙස ගැනීම නිරවද්‍ය බව විද්වතුන් සනාථ කර තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume=p 217,218 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි විහාර නටඹුන්=== කුරුන්දි විහාරය යන්නෙන් හැඟෙන පැරණි බෞද්ධ වාස්තු නටබුන් හා මානව ජනාවාස සාධක මෙන් ප්‍රමාණයක් සංකේන්ද්‍රණය වූ බිමේ තවත් වැදගත් බිම් කොටසක් වශයෙන් පුරාණ කුරුන්දි වැවට ඉදිරියෙන් ව්‍යාප්ත වූ නටබුන් කලාපය හඳුනාගත හැකි වේ. කුරුන්දි පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විවිධ විද්වතුන්ගේ වාර්තා, මේ වන විට දැකගත හැකි විවිධ ආකාරයේ වාස්තු නටබුන් හා වෙනත් පුරාවස්තු වැනි දේවල් පිළිබඳ අවධානය යොමුකිරීමේ දී මෙම කලාපයේ පවතින සාධක මෙන් ම මෙම කලාපය බෙහෙවින් ම වැදගත් බිම්කඩක් වශයෙන් දැකගත හැකි වේ. නමුත් වළක්වාගත නොහැකි හේතු කිහිපයක් පුරාණ කාලයේ සිට ( අවම වශයෙන් කුරුන්දිවාපියේ වැව් බැම්ම බිඳී යාමෙන් පසුව හා මෙම ස්ථානය නටබුන් ස්ථානයක් වීමෙන් අනතුරුව ) මෙම බිම් පෙදෙසේ ඇති වූ හුදකලා බවත් නොසලකා හැරීමත් මෙන් ම කලින් කලට සිදුවූ ජලයෙන් යට වීම් හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් ම පොළොවට යට වී ඇත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.120 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කුරුන්දි විහාර සංකීර්ණයේ දැකගත හැකි වඩාත් පෞරාණික නිර්මාණ වැව් බැම්මට පහළ කොටසේ ඇති බව මූලික නිරීක්ෂණ අනුව වුවත් පැහැදිලි වන අතර සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රයේ දැක්වෙන ආකාරයේ වඩාත් පැරණි නිර්මාණ මෙම බිමේ පිහිටා තිබෙන්නට ඇත. වඩාත් කතාබහට ලක්වී ඇති කුරුන්දි විහාර පුවරු ලිපිය වුව මෙම කලාපයේ ම පවතින පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ පිහිටුවා තිබුණි. ඒ අනුව විහාරයක් හා සම්බන්ධ සම්පූර්ණ විහාර වාස්තු නිර්මාණ මෙම බිමේ පැවති බවට සාධක පවතියි. නමුත් පසු කාලීන මිනිස් කටයුතු හේතුවෙන් මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් වාස්තු නිර්මාණ අතුරින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් දැනටමත් විනාශ වී ඇත. නමුත් පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී විහාර සංකීර්ණයක් හා සම්බන්ධ ස්තූප පාදම් කිහිපයක්, පිළිම ගෙවල් පාදම්, නේවාසික ගෘහ, වෙනත් වාස්තු නිර්මාණ මෙන් ම හා පොකුණු පිළිබඳ මූලික සාධක මෙම කලාපයෙන් නිශ්චිත ව අනාවරණය වේ. මෙම වාස්තු නිර්මාණයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමේ දී නිසැක වශයෙන් ම මෙම නටබුන් සියල්ල ම පාහේ බෞද්ධ ආගමික වාස්තු නිර්මාණ වන බව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.121 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Muragal kurundi vihara 1.jpg|thumb|275px|කුරුන්දි විහාරය අසල ඇති වැවෙහි වැව් බැම්මට පහළින් හමු වූ පැරණි මුරගලක්]] තදාශ්‍රිත ජනයාගේ නොවිධිමත් කෘෂි භූමි ව්‍යාප්තිය හේතුවෙන් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු විසිරී ඇති බිම් ද අතික්‍රමණය කරමින් ඒවා වගාබිම් වන බව දැකගත හැකි වේ. ඒ නිසාත් මිනිසුන් විසින් සිදුකරනු ලබන විවිධ නොමනා ක්‍රියා හේතුවෙනුත් මෙම කලාපයේ පුරාවස්තු බෙහෙවින් තර්ජනයට ලක් ව පවතියි. ඊට අමතර ව හඳුනාගත හැකි ආකාරයෙන් කුරුන්දි ජනාවාස කලාපය වෙත ඓතිහාසික යුගයේ දී ආක්‍රමණ එල්ල වූ අවස්ථාවන්හි දී ද සෘජු ව මෙම කලාපයේ පැවති නිර්මාණ සංහාරයකට බඳුන් වූ බව විද්වත් මතය වී තිබේ. පසු කාලීන ලේඛකයින් විසින් දක්වා ඇති නන්දි රජු දැක්වෙන ගල් නිර්මාණය ද මෙම කොටසේ පැවති බව ද ඒ දක්වා ඇති විස්තර අනුව අනුමාන කළ හැකි වේ.​කුරුන්දි පැරණි වැවත්, කුරුන්දි ගමත් වෙළෙඳ, කාර්මික කලාපයත් සමඟ සමීප වශයෙන් සම්බන්ධ වී පැවති මෙම විහාරස්ථානය පුරාණ කුරුන්දි ක්ෂේත්‍රයේ කේන්ද්‍රීය බිමක් වූ බව මේ දක්වා සිදු කර ඇති පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ මඟින් පැහැදිලි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුඳුගම පැරණි ගල් පාලම=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දේ, උතුරු අන්තයේ පාමුල පුරාණ කුරුන්දි වැව පිහිටා ඇති අතර මෙම වැරි කර්මාන්තය වර්ෂ 2010න් පසු කාලයේ දී විශාල කර, නවීකරණය කර තිබේ. කුරුන්දි ගම සිට කුරුන්දි කන්දේ විහාරය දක්වා වූ මාර්ගයක් මෙම පුරාණ වැවේ බැම්ම මතින් ගමන් කළ බව පවතින සාධක හා පුරාවිද්‍යා නටබුන්වල විසිරීම අනුව පැහැදිලි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ ප්‍රධාන නටබුන් පිවිසුම් පඩිපෙළ දැනට ද මැද මළුවේ සිට උතුරු දෙසට ගමන් කර වත්මන් කුරුන්දි වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවර හා සම්බන්ධ වේ. ඒ අනුව කුරුන්දි වැවේ බැම්ම මතින් මීටර් 1,200ක් පමණ ගමන් කළ විට එහි උතුරු කෙළවර පිහිටි වැවේ පිටවාන අසලට පිවිසිය හැකි වේ. මෙම වානේ උතුරු කෙළවරේ සිට මීටර් 170ක් පමණ උතුරු දෙසට වන්නට මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ නටබුන් පිහිටා ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ස්ථාපිත කර ඇති මෙම ගල්පාලම, පුරාණ වැවෙහි සිට ගලා ගිය ඇළ මාර්ගයක් හරහා පිහිටුවා පැවති අතර එය යටින් ගලා යන ඇළ මාර්ගය එතැනින් සිට තවත් මීටර් 25ක් පමණ උතුරු දෙසට ගලා ගොස් නැගෙනහිර සිට බටහිර දිගානුගත ව ගලා එන ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගය හා සම්බන්ධ වේ. මේ පිහිටීම අනුව මෙකී ප්‍රධාන ඇළ මාර්ගයෙන් මෙපිට හා පුරාණ කුරුන්දි වැව් බැම්මෙන් ඉදිරිපස හෙවත් නැගෙනහිර දෙසින් පිහිටි කලාපය (එනම් එක්තරා ආකාරයකට වැව් බැම්මේ දකුණු ඉවුරු කලාපය අතර) බිම් සම්බන්ධයක් ගොඩනැගීම මෙම ගල් පාලමේ යෙදීමේ අරමුණ වූ බව පැහැදිලි වේ. ලංකා මිනුම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 1936 වසරේ දී සංස්කරණය කරන ලද 1:63,360 මුලතිව් සිතියමේ දැක්වෙන අන්දමින් කුරුන්දන් කුලම වැවේ උතුරු පසින් එයට ආසන්න ව පිහිටා ඇති මලවරායන් කුලම නම් කුඩා වැවේ සිට කුරුන්දි වැව දක්වා ජලය ගෙන ඒමට ඇළ මාර්ගයක් පැවත ඇත. ඒ අනුව, මෙම ගල් පාලම එම ඇළ ඔස්සේ තිබූ බව සිතියම අනුව පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පොදුවේ සලකා බැලීමේ දී මීටර් 16ක් දිග හා මීටර් 7ක් පළල් වූ බිම් වපසරියක මෙම කුරුන්දිගම ගල්පාලමේ නටබුන් විසිරී පවතියි. දැන් පවතින සාධක අනුව, මෙම ගල් පාලම අවම වශයෙන් මීටර් 10කට වඩා දිගින් යුක්ත ව පවතින්නට ඇත. මෙහි පළල මීටර් 3ක් පමණ බව සැලකිය හැකි ය. වර්තමානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව, මෙම ගල්පාලම නිමකිරීම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්කණු හා ගල් පුවරුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් අස්ථානගත ව ඇත. මෙම ගල්පාලම සඳහා යොදාගෙන තිබූ ගල්පුවරුවලින් සමහර ඒවා වෙනත් ඉදිකිරීම් සඳහා පශ්චාත් කාලීන ව විතැන් කර ඇති බව සිතිය හැකි ය.වර්තමානයේ පාලමට උතුරු දිගින් පිහිටි ඇළ මාර්ගය හරහා ට්‍රැක්ටර් ගමන් කිරීමට පහසු කර ගැනීම සඳහාත් මෙම නිර්මාණයට අයත් ගල්කණු ගෙන ගොස් දමා ඇති බව දැකගත හැකි වේ.​දැන් පවතින සාධක අනුව බැලීමේ දී ගල්පාලම පිහිටුවීමට යෝග්‍ය ආකාරයෙන් කුරුඳු වැවේ පිටවානෙන් ගලා එන ජල මාර්ගයේ අදාළ ස්ථානයේ ඉවුරු දෙපස ගල් ආදිය යොදා බිම සකස් කිරීමෙන් පසු මෙම ගල්පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. සරල ව බැලීමේ දී ඉවුරු දෙපස විධිමත් ව සැකසීමෙන් පසු ඒ මත හා ඇළ තුළ විධිමත් ව පිහිටුවූ ගල්කණු උඩ හරස් අතට කෙටි ගල්පුවරු යොදා ඒ මත දික් අතට වඩා දිග ගල්පුවරු යොදා සම්බන්ධ කරමින් මෙම ගල්පාලම නිමවා ඇත. ඒ අනුව ගල් පාලමේ පළල් අතට සෙන්ටිමීටර් 130ක පරතරයක් ඇති වන ආකාරයෙන් ගල්කණු දෙක බැගින් ස්ථාපිත කර දිගු අතට මීටර් 2ක පරතරයකින් යුතු ව ගල්කණු පේළි හතරක් ස්ථාපිත කර තිබේ. ගල්පාලම නිර්මාණ අවධියේ දී මෙම ගල් කණු 8 මත හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු මත පාලම ස්ථාපිත කර ඇත. දැන් පවතින සාධක අනුව මෙම කෙටි ගල් කුලුනක උපරිම උස සෙන්ටිමීටර් 150ක් පමණ වන අතර ඒ කණුවක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 30x24 ප්‍රමාණයේ ඒවා වේ. මෙම ගල් කණුවල ඉහළ කෙළවර සෙන්ටිමීටර් 6x6 ප්‍රමාණයේ කුඩුම්බි යොදා ඇත්තේ ඒවා හා හරස් අතට සම්බන්ධ වන ගල්පුවරු ශක්තිමත් ආකාරයෙන් ගල්කණු හා බද්ධ කිරීම සඳහා බව විද්වතුන් විශ්වාස කෙරේ.මෙලෙස හරස් අතට යෙදූ ගල්පුවරු පෙර කී ගල්කණුවල ඇති කුඩුම්බි සමඟ සම්බන්ධ කරන ගල් තව්වක දිග හා පළල සෙන්ටිමීටර් 8x8ක් වේ. මේ සඳහා යොදාගත් ගල්පුවරු මේ වන විට මේ ස්ථානයේ දැකගත නොහැකි වුවත් අවම වශයෙන් ඒ සඳහා යොදාගත් හරස් ගල්පුවරු මීටර් 2ක පමණ දිගකින් යුතු වන්නට ඇති අතර ඒවා මත දික් අතට යෙදූ ගල්පුවරු දිගින් මීටර් 2.5ක් පමණ වූ බව පවතින සාධක අනුව නිශ්චය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> [[File:Ancient stone bridge kurundi.png|thumb|275px|පැරණි කුරුන්දි ගම්මානයේ පිහිටි පෞරාණික ගල් පාලමේ පැතිකඩ සටහන (වර්ෂ 2021 දී)<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.126 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>]] ​මෙම පුරාණ ගල්පාලමේ බටහිර කෙළවර ආසන්නයේ නිධන් හොරු විසින් අනවසරයෙන් කැණීම් කළ දිග මීටර් 2ක්, පළල මීටර් 2.5ක් හා මීටර් 1.3ක පමණ ගැඹුරකින් යුතු වලක් වාර්තා වී තිබේ. මේ කැණීම මඟින් මෙම පාලම සහිත බිමේ ස්ථාවරතාව වැඩි කිරීම සඳහා යොදාගත් ගල් ආදිය අක්‍රමවත් අයුරින් විසිරී ඇති ආකාරයත් දැකගත හැකි වේ.​මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වූ ගල් පාලමක් වන මෙහි නටබුන් පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව සලකා බැලීමේ දී පැරණි කුරන්දිගම ආශ්‍රිත කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුන්දිගම දක්වා වූ පිවිසුම් මාර්ගය මෙම ගල් පාලම ඔස්සේ යෙදී තිබුණු බව සිතිය හැකි වේ. සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂාවෙන් තොර කාලයක දී කාර්මික කලාපයේ සිට කුරුඳු ගම දක්වා ගොඩබිමින් ගමන් කිරීමේ හැකියාව පැවතියත් කුරුඳු වැවේ බැම්මේ සිට නැගෙනහිර කලාපයේ පුරාණ විහාර ගොඩනැගිල්ලෙන් පසු සාමාන්‍ය ජනයාට ඒ හරහා ගමන් කිරීම සීමා වන්නට ඇත. අනෙක් අතට වර්ෂා සමයන්හි දී වාන් දමන කාලයේ දී අවට ප්‍රදේශය වැසි වතුරින් පිරී යාම ද මෙම කලාපයේ දැනටත් ස්වභාවයකි. කුරුඳු වැවේ වාන් ජලය ගලායන ඇළ මාර්ගය හරහා මෙම ගල්පාලම පිහිටා ඇති අතර විශේෂයෙන් ම, වැසි කාලයේ දී කාර්මික කලාපය හා කුරුන්දි ගම අතර සම්බන්ධතාව ගොඩනැගීමට මෙම පාලම භාවිත වන්නට ඇත. පාලමේ ප්‍රමාණය හා නිර්මාණ ලක්ෂණ අනුව ගවයන් යෙදූ සාමාන්‍ය කරත්තයකට ඒ හරහා අපහසුවකින් තොර ව ගමන් කිරීමට හැකි වන්නට ඇත. අනෙක් අතට කුරුඳු ගම හා කුරුන්දි කන්දේ විහාරය අතර පරිවහන සම්බන්ධතාව ද අඩු තරමින් වැසි සමයේ දී මෙම ගල්පාලම මඟින් සිදු වන්නට ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි.දැනට මෙරටින් වාර්තා වී ඇති පුරාණ ගල්පාලම් අතුරින් උතුරු දිගින් ම පිහිටා ඇති එකක් වශයෙන් කුරුන්දි ගම ගල් පාලම හඳුනාගත හැකි ව පවතී. අනුරාධපුර යුගයේ අවසාන භාගයේ දී මුලතිව් හා තදශ්‍රිත කලාපයේ වර්ධනය වූ කාර්මික නිෂ්පාදන මුහුදු මාර්ග ඔස්සේ ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ කිරීමට යොදාගත් මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වීමට ද මෙම ගල් පාලම ඉවහල් වූ බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ඒ අනුව කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය මෙන් ම නිෂ්පාදනයෙන් පසු අතුරු නිෂ්පාදන හා නිමි ද්‍රව්‍ය පරිවහනය සඳහා මෙම ගල්පාලම උපකාරී වූ බව නිශ්චය කළ හැකි වේ.කෙසේ නමුත් මෙම ගල්පාලම විදිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට ලක් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.128,2nd,3rd and 4th paragraphs |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කුරුන්දි විහාරය තදාශ්‍රිත ජනවාස සාධක හා ලෝහ නිෂ්පාදන කලාපය=== කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති කන්දට උතුරු පසින් පිහිටි, පුරාණ කුරුන්දි වැවේ බැම්මේ උතුරු කෙළවරින් ඔබ්බේ කුරුඳු ගමේ පිහිටියා වූ පුරාණ ලෝහ හා කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පිළිබඳ සාධක විසිරී පැතිරී ඇති ආකාරය දැකගත හැකි වේ. මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය පෙර කී කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයත්, පුරාණ ගල්පාලමත් අතර බිමේ පිහිටා තිබේ. දැන් පවතින කුරුඳු වැවේ බැම්මේ උතුරු අන්තයේ නිමවා ඇති වැවේ පිටවාන ද<ref group="සවිස්තර">මෙම පිටවාන පුරාණ කුරුන්දි වැවේ පැවති අංගයක් නොවන බව මූලික කරුණු අනුව පෙනී යන අතර මෑත කාලීන සංවර්ධන කටයුතු වලදී වැව වඩා පුළුල් කිරීමේදී මෙය නව අංගයක් වශයෙන් එක් කරන්නට ඇති බව පෙනේ.</ref> අයත් කලාපය මෙම පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් වී පැවති බව එහි විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් වැදගත් අවශේෂ අනුව නිශ්චිත ව හඳුනාගත හැකි වේ. ​සමීප කාලීන ව සිදු කර ඇති වැවේ පුනරුත්ථාපන කටයුතු අතරතුර පිටවාන සැකසීමේ දී මෙම අගනා පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත වී ඇති කලාපයේ මතුපිට සිට අඩි 68 දක්වා වූ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත පස් තට්ටු ඉවත් වී ඇති අතර එම පස් කිසිදු අර්ථයකින් තොර ව අභිනව වැව් බැම්මට ඔබ්බෙන් වූ කට්ටකාඩුව තුළ ගොඩගසා ඇත. ඒ පස් පරීක්ෂා කිරීමේ දී පැරණි මැටි බඳුන් කොටස්, පබළු හා යබොර වැනි අවශේෂ හඳුනාගත හැකි වුවත්, මුල් පිහිටීම අහිමි වී ඇති බැවින් ඒවායේ පවතින පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම දැන් සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ක්ෂය වී ඇත.​දැනට ඉතිරි වී ඇති තොරතුරු අනුව, අවම මානයන් අනුව ගණනය කර බැලීමේ දී එම ගොඩැල්ල මීටර් 110ක් දිග හා මීටර් 90ක පළලක් සහිත ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 9,900ක) පැතිර පවතින්නට ඇතැයි තක්සේරු කළ හැකි ය. එයින් මීටර් 72ක් දිග හා මීටර් 50ක් පළල වූ ප්‍රදේශයක (වර්ග මීටර් 3,600ක පමණ) පස් මතක සිදු කළ වාරි නිර්මාණ කටයුතු අතරතුර ඉවත් කර ඇත්තේ පෙර ද දක්වා ඇති පරිදි වැවේ නව පිටවාන සැකසීම සඳහා ය. මේ පුරාවිද්‍යා නාශක කටයුත්ත හේතුවෙන් අවම වශයෙන් සෙන්ටිමීටර් 230-250ක පමණ උස පස් තැන්පතුවක් ඉවත් කර ඇත්තේ ඒවායේ අන්තර්ගත, වටිනාකමේ නිමක් නොමැති සංස්කෘතික සාධක ද සමඟිනි. මේ හේතුවෙන් පුරාණ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයට අයත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත බිමෙන් අධ්‍යයන අවස්ථාව වන විට ශේෂ වී ඇත්තේ දිග මීටර් 47ක් හා පළල මීටර් 37ක් පමණ ප්‍රමාණයේ (වර්ග මීටර් 1,739ක) සීමිත ව්‍යාප්තියක් සහිත සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත පස් ගොඩැල්ලක් පමණි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.122,3rd paragraph and p.123,1st paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම ගොඩැල්ලේ දකුණු ඉම පෙර කී ආකාරයෙන් පිටවාන සඳහා නවීන ඉදිකිරීම් යොදා කපා පස් ඉවත් කර ඇති බැවින් එයින් ඇති වී තිබෙන පාංශු පැතිකඩ පුරාවිද්‍යාත්මක වශයෙන් මෙහි ව්‍යාප්තිය හා වටිනාකම හඳුනාගැනීම සඳහා පහසුවක් ඇති කර ඇත. සාමාන්‍ය මිනුම් අනුව සෙන්ටිමීටර් 230-250ක් පමණ (අඩි 68ක් පමණ) ඝනත්වයක් නියෝජනය කරනු ලබන මෙම ස්ථානයේ ඇති සංස්කෘතික පස් තට්ටු කිහිපයක් ම පුරාවිද්‍යාත්මක ව හඳුනාගත හැකි වේ. සෙන්ටිමීටර් 60-75ක් (අඩි 22.5) පමණ උපරිම ඝනත්වයක් දක්වන ඉහළින් ම පිහිටි පස් තට්ටුව පැරණි ලෝහ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් සාරවත් පුරාවිද්‍යා සාධක අන්තර්ගත සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවකි. මේ තුළ යකඩ නිෂ්පාදනය නිසා ඉවත් වන ලෝහ බොර හෙවත් යබොර, යකඩ නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය වශයෙන් යොදාගත් යපස් කොටස් පමණක් නොව මැටි බඳුන් කොටස් හා පබළු ආදිය ද අන්තර්ගත වී ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැකි වේ. මෙහි පවත්නා මැටි බඳුන් අවශේෂවල රූපීය ලක්ෂණ අනුව ක්‍රිස්තු වර්ෂයෙන් 9-10 සියවස් නියෝජනය කරනු ලබන බව දළ වශයෙන් එළඹිය හැකි කාලනිර්ණ නිගමනයකි. ඒ අනුව කුරුන්දි කන්දේ විහාරයේ පවත්නා නිර්මාණ ලක්ෂණ හා සමගාමී බැවින් මෙම කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය සක්‍රීය වූ කාලයේ දී ම කුරුන්දි කන්දේ විහාරයත් නිර්මාණය වූ බව හෝ කන්දේ විහාරය නිර්මාණය වීමට සමගාමී ව මෙම කාර්මික කලාපය ද සක්‍රීය ව පැවති බවට විද්වතුන් යෝජනා කරනු ලබයි. මෙම සංස්කෘතික පස් තට්ටුවෙන් පසු සංස්කෘතික සාධක අන්තර්ගත තවත් පස් ස්තර කිහිපයක් ම හඳුනාගත හැකි අතර ඒවා තුළ ද අනුරාධපුර යුගයේ අවසන් කාලයට අයත් මැටි බඳුන් ගැටි කොටස් සහ බඳ කොටස්, පබළු, උළු හා ගඩොල් පවතියි. මෙම කලාපයේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට මතුපිට සිට සෙන්ටිමීටර් 30-45ක් පමණ ගැඹුරින් සෙන්ටිමීටර් 10-15ක ඝනකමින් යුතු මුහුදු බෙලි කවච අන්තර්ගත පස් තැන්පතුවක් ද දැකගත හැකි වේ. මෙම තැන්පතුවේ මෙතැන් පටන් පහළට ම අඩුවැඩි වශයෙන් මැටි බඳුන් කොටස් වැනි විවිධ සංස්කෘතික ද්‍රව්‍ය අන්තර්ගත බව නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.123,2nd paragraph and p.124 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> මෙම සංස්කෘතික පස් තැන්පතුවේ දැනට ශේෂ වී ඇති කොටසේ බටහිර හා වයඹ කලාපයේ මතුපිට ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදා ගන්නා උඳුන් බිත්ති කොටස්, නළ කොටස්, අඟුරු හා අළු වැනි ලෝහ නිෂ්පාදනය හා සම්බන්ධ පැරණි සාධක විසිරී ඇති බව පැහැදිලි ව දැකගත හැකි වේ. මේ සාධක අනුව, ලෝහ නිස්සාරණය සඳහා යොදාගත් උඳුන් මෙහි පැවති බව නිගමනය කළ හැකි ය. වර්ග මීටර් 150ක පමණ කොටසක විසිරී පවතින මෙම සාධක අනුව, මෙහි ලෝහ නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගත් පැරණි උඳුන් 10-15ක පමණ සාධක තිබීමට හැකියාව ඇති බව විද්වතුන් අනුමාන කරයි. විසිරී පවතින සංස්කෘතික සාධක හා ඒවා ඇතුළත් වී පවතින පස් තැන්පතුවේ ඝනත්වය හා ව්‍යාප්තිය අනුව, මෙම ස්ථානය සීමිත කාලපරාසයක් තුළ එහෙත් සක්‍රිය ආකාරයේ කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපයක් ව පැවති බව මතුපිට දැකගත හැකි සාධක අනුව විස්තර කළ හැකි වේ. කුරුන්දි කන්දේ විහාරය හා තදාශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ තැන් කිහිපයක ම ලෝහ බොර එක්රැස් වූ ස්ථාන හඳුනාගත ඇති අතර,නමුත් ලෝහ නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් සිදු වූ බව හඳුනාගත ඇත්තේ ඉන් ස්ථාන කිහිපයක පමණි. මෙම නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා අවශ්‍ය වන්නා වූ යකඩ සංඝටක අන්තර්ගත පස් (යපස්) කුරුන්දි කන්ද හා අවට කලාපයෙන් පහසුවෙන් සපයා ගන්නට හැකියාව පැවත ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් ම මෙම හැකියාව නිසා ම මෙම ස්ථානයේ බෙහෙවින් සක්‍රිය ලෝහ නිෂ්පාදනාගාර ඇති වීම සහේතුක වන බව විද්වතුන් විශ්වාස කරනු ලබයි. ​හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී. බෙල් 1905 දී සපයා ඇති පාලන වාර්තාවේ විස්තර කර ඇති පැරණි ' කුරුන්දන්ඌර් ' හෙවත් කුරුඳුගමට ම අයත් කාර්මික නිෂ්පාදන කලාපය ලෙස ද මෙම කලාපය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව තිබේ.ඒ අනුව, මෙහි පවත්නා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුව මෙම බිම්කඩ කුරුඳුගම ජනාවාස හා අත්‍යන්තයෙන් සහසම්බන්ධ වූ කාර්මික නිෂ්පාදන හා ජනාවාස බිම්කඩක් වශයෙන් ඒ අනුව හඳුනාගෙන තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.125,1st and 2nd paragraph |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==අභිලේඛන== ===කුරුන්දි පුවරු ලිපිය=== '''කුරුන්දි පුවරු (ඛණ්ඩ) ලිපිය''' යනු ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ අග භාගයට අයත් [[මධ්‍යකාලීන සිංහල]] භාෂාවෙන් රචිත ශිලා ලිපියකි. මෙම ලිපිය IVවන උදය රජුගේ රාජ්‍ය කාලයට අයත් කතිකාවත් වර්ගයේ ශිලා ලිපියක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.ඛණ්ඩ ලෙස හඳුන්වන්නේ කැබලිවලට බිඳුණු අදහසින් ය.පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මෙම ලිපිය කුරුන්දි වැව් බැම්ම ඉදිරිපස පහළ කොටසේ ඇති බෞද්ධ ආරාම සංකීර්ණයේ පිහිටි පුරාණ පිළිම ගෙයක පිවිසුම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා විට ද ලොකු කුඩා කැබලි 9 කට පමණ වෙන් කර ඇත.මෙම ශිලා ලිපිය ප්‍රථම වරට 1887 දී හෙන්රි පාකර් විසින් සටහන් කරන ලද "Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys" යන වාර්තාවේ (පිටු 314) සඳහන් කර ඇත. {{Blockquote |text='''"පළමු වැනි සංගබෝධි (ක්‍රි.ව.246-248) බැම්මට පහළින් විහාරයක් ඉදි කළේය.සැලකිය යුතු පසු දිනක දී,එනම් මෙය ක්‍රි.ව. 965 පමණ පස් වැනි දප්පුල ... මෙහි පැමිණ,එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේ නැවත පිහිටුවන ලදී.තුන්වැනි මහින්ද ( ක්‍රි.ව. 997-1013) ඔහුගේ රාජ්‍යයේ අට වැනි වසරේ දී තම මව(?) සහ දියණිය සමඟ වැවට ගොස්,සංඝබෝධි විසින් ඉදිකළ හා මහින්ද විසින් ප්‍රතිසංස්කරණයකරන ලද විහාරයේ විශාල ගල් පුවුරුවක දීර්ඝ සෙල්ලිපියක් දිවයිනේ ඇති දිගම සෙල්ලිපියක් පිහිටු විය.අවාසනාවකට, කැලානුරූපී ව ලිපිය සහිත මතුපිටට වූ හානි හේතුවෙන් මෙම සෙල්ලිපියේ බොහෝ වචන දැන් අපහැදිලි ය.මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් මිහින්ලාලේ පුවරුවල ඇති ආකාරයට මෙහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් පිළිපැදිය යුතු නීති මාලාවක් අඩංගු වේ.නමුත් පොදු කාරාණා කිහිපයක් පිළිබඳව ද එහි අවධානය යොමුකර ඇති අතර, 'රජුගේ මහා වැව' ( එය තන්නිමුරුප්පුව ලෙස පේනේ) සහ භෝග වගාවට හානිකර ලෙස බලපෑ සමහර ආරවුල් ගැන ද සඳහන් වේ.මෙම සෙල්ලිපයේ ලේඛකයා තමා බව පවසන රජු,මෙම ලේඛනයේ අක්ෂර පිළිබඳව යම් ගැටලුවක් හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඒවා නොතකා ක්‍රියාකළ යුතු බවත් සටහන් කර ඇත.''' '''සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ලෙස හැදින්වෙන කුරුන්දන් කුලම් බැම්මේ පහළ ඉදිකරන ලද නගරය හෝ විශාල ගම්මානය පිහිටි ප්‍රදේශයේ ඇති කුඩා ජල මාර්ගවල මැටි බඳුන් කොටස් දැකිය හැකි වේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys(1887) |author= Henry Parker |volume= |language=en |isbn = }})}}}}<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> }} තවද 1895 දී J.P.Lewis විසින් ද "Manual of the Vanni Districts" යන තම කෘතිය තුල මෙම ලිපිය පිළිබඳව නැවත වාර්තා කර තිබේ.නමුත් හෙන්රි පාකර්ට හමු වූ අවස්ථාවේ නොබිදී තිබූ එම පුවරුව ඔහුට හමුවන අවසාථාවේ දී කැබලී තුනකට කැඩී තිබූ බව වාර්තා කරයි.පාදක සටහනට අනුව ඒ 1889 සැප්තැම්බර් 19 වැනි දින එනම් පාකර් ලිපිය සොයාගෙන වසර තුනකට පමණ පසුවය.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.314 |language=en |isbn = }}</ref> කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව කෘතහස්ත වාර්තාවක් සපයන එවක පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් එච්.සී.පී.බෙල් මහතා දක්වන්නේ ලෙවිස් තම වන්නි අත්පොතේ ( Manual of the Vanni Districts ) දක්වා ඇති විශාල පුවරු ලිපිය තමනට දැකගැනීමට නොලැබුණු බවයි.<ref> {{cite report |title=North-Central,Central, and Northern Provinces,Annual Report 1905 |year=1905 |publisher=H.C.P.Bell }}</ref>''Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon, 1949'' අනුව, 1931 දී කුරුන්දන්මලේ ප්‍රදේශය පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස නම් කිරීම සඳහා සිදු කළ සමීක්ෂණයේදී ද මෙම ශිලා ලිපිය සොයා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇති නමුත් එය අසාර්ථක වී ඇත.පසුව[[ මහාචාර්ය චාල්ස් ගොඩකුඹුර]] මහතා විසින් 1949 දී මෙම ලිපිය නැවත සොයාගත් අතර,නිධන් වස්තු සොයන්නන්ගේ සහ වෙනත් අයගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් එය කොටස් කිහිපයකට බිඳී තිබූ බව වාර්තා වේ.එය චාලස් ගොඩකුඹුර මහතා විසින් පිටපත් කර ඇති අතර එම අවස්ථාවේ ශිලා ලිපියේ මුලින් රේඛා 19ක් පමණ තිබූ බවත්, ඒවායෙන් රේඛා 16ක් පමණක් කොටස් වශයෙන් සුරක්ෂිතව තිබී ඇතිබවත් සිරමල් රණවැල්ල වාර්තා කර තිබේ.. <ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref>මේ මෑත කාලයක් දක්වා ප්‍රකාශට පත් කර තිබූ මෙම ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය පැහැදිලිව කොටස් ත්‍රිත්වයකින්(කැබලි කොටස් තුනකින්) යුක්ත වේ.මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් 2004 දී පළකර ඇති "කුරුන්දන්මලේ කැබලි වූ පුවරු ලිපිය" නම් සංස්කරණයේ දී පදනම් කරගෙන ඇත්තේ මේ ස්පර්ශ ලාංඡන පිටපත බව එය පරීක්ෂා කිරීමේ දී තහවුරු වේ.ඒ අනුව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිලධාරීන් විසින් මෙම ලිපිය පිටපත් කර ඇත්තේ පුවරුව කැබලි ගණනාවකට කඩා දැමීමට පෙර 1889 ට පසු හා 1905 අතර කාලයකදී බව අනුමාන කෙරේ.නමුත් මුල් කාලීනව,යම් කිසි හේතුවක් නිසා මෙම ලිපියේ පහළ කොටස පිටපත් නොවී ඇති අතර,එම නිසා සෙනරත් පරණවිතානයන් එහි පහළ කොටස නොමැතිව ඉහළ කොටසේ ස්පර්ශ ලාංඡනයේ ඇති තොරතුරු අනුව අදහස් දක්වා ඇත.රණවැල්ල මහතාගේ සංස්කරණය ද පාදක කොට ඇත්තේ සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ එම ලිපිය පදනම් කරගෙන ය.පරණවිතානයන්, හෙන්රි පාකර් විසින් මිහින්තලේ පුවරු ලිපියේ දැක්වෙන වියවස්ථා මාලාවක් ඇති බවට දක්වා ඇති සටහන තහවුරු වන බව එහි වැඩිදුරටත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon by S.Paranavitana |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> වර්ෂ 2021 දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදු කළ සිදුකළ ක්ෂේත්‍ර පරීක්ෂාවකදී මෙම ලිපිය නැවත හමු වී තිබූ අතර මහාචාර්ය සිරිමල් රණවැල්ල දක්වා තිබූ පරිදි පේළි 19 ක් නොව මීට පෙර පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අනාවරණය කරගත් පේළි 34 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයඛ් සහ මෑතක අනාවරණය කරගත් අපර කොටසේ පේළි 40 කට නොඅඩු ප්‍රමාණයක් වශයෙන් පේළි 75 කින් සමන්විත විශාල ලිපියක් වන බව තහවුරු විය.ලිපියේ අක්ෂර සහ භාෂාව ක්‍රි.ව. 10 වන සියවසේ මධ්‍ය භාගයට අයත් සිංහල භාෂාව ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ලිපිය “සිරිසංඝබෝ” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ 8 වන වසරට දිනංකිත කර ඇති අතර, විද්වතුන්ගේ අදහස අනුව එම රජු වන්නේ IV වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 946–954) ය.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> [[File:Kurundi Plate of King Udaya IV.jpg|thumb|Kurundi Plate of King Udaya IV|thumb|300px|ආගමික අන්තවාදීන් විසින් කඩා බිඳදමා ඇති කුරුන්දි පුවරු ලිපියේ ස්පර්ශ ලාංඡනය]] {{Blockquote |text= ''' *පෙළ 1. ... ... ... ... ... යස දෙසින් දස අත්හි පැතිරැ රජ කළ අභා සලමෙවන් මහරද්හු පුත්<br> 2. ... ...මඬුල් රන්දනා රජ්ලියෙහි මිණි වුටුනුයෙන් සිය මුන්දුන් පැහැයු ලක්දිව පොළො යොන පරපු<br> 3. රෙන් හිමිවූ තුමා සරණ නිය රසින් අන් රජ මුන්දුන් බිසෙස්වු තික් තෙදින් හිරු පළැ කෙවින් මෙහැසුරු දළ දැපින් උවින්දු රජ විරතින් සුරින්දු පබන්ද දෙනෙන් දිනිසුරු සත්<br> 4. සෙතින් කිතිසුරු පැණ සරින් සුරගුරු සෙබා ගුණෙන් නිසයුරු... ...නන් සරින් කප්තුරු රූ සරින් කදප් කුලුන රෙසෙන් බොසතු මෙරුවන් සුව සරින් සම<br> 5. ... ... ... ... හුන් අභා සලමෙවන් මහරජ්හු තුමා සත් ලැඟු පළමුවන හවුරුදුයෙහි ඇසෙළ පුන් සන්ද් අවප් මස්හි දසපක් දව<br> 6. ස් ... ... සඟඅරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙර්හි වත් සිරිත් විසිනැ සියතන් සහ ...සසන්දා තුන් නකාහි මහසඟ් වත්හිමියන් ... ...<br> 7. ... ... ... ...පස එවුන් වන සියෙනැ පතෙ පොතෙහි ඇරැ සෙයින් අකර්වනු ඉසා ... ... සි හදව සිට පවත්නා කොට් මෙ සිලා ලෙබ ... ... ... ...<br> 8. ... ... ... ... සිරිසඟ්බො අභය මහරජ අගසු(ද)ම් නම් වූ සඟ්බඩ් අප මෑණියන් ඉසා ... ... සිරිත් සන්දහා නියාමකින් ඉසා වරද් දෙවු පරෙයා ... ... ... ... ... ... ...<br> 9. ... ... ... ... කතු ඉසා ... ... ... ...යා රක්රනුගම යුරෙහි අභයගිරි නකා පිළිබැදි කොට් ස ... ... ... කැරූ සඟරම් සිරිසඟ්බෝ රජ් මහවෙහෙරැ ක... ... ... ...<br> 10. ... ... ... ...නු කොට් අටවනුයෙහි නවයැ සන්ද් අවප් මසැ දියවස් දවස් දළදාගෙයි ... ... ...මේ ... ...රට් මෙ අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල් ක... ... ...කැමියන්<br> 11. ... ... ... නිස්සන් හා සසන්දැ මෙ වෙහෙරට් පියන්ගලට් තුරු සිරිත් ඉසා විවරුණෙන් එක්සෙ කොට් තන් උවතකැ අර්වයි කැමි සැමියන් කළ විසි එක් ... ... ... ... <br> 12. ... ... ... ...එක් පැකක් අභයිගිරි වෙහෙරැ ඉසා එක් පැකක් මෙ වෙහෙර්හි මහපහායි ඉසා තබනු කොට් වදාළහ වීම් කුසල්කැමි... තබය සතු<br> 13. ... ... ... ... ගහනෙහි සෙයින් මෙ නිසගින් සනිටිහන් වු සිරිත් ඉසා මෙයට් දුන් කැබලි කටයුතු සෙ ඉසගිය කටයුතුය ඉසා මිනිස්නට් කම්... ... ...<br> 14. ... ... ... ...නට් ලබනු දිවයුතු සෙ ඉසා එක් සෙ කොට් අර්වයි මෙ වෙහෙරැ තබනු කොට් වදාළ සිරිත් පොත්හි ... ... සිරිත් ලියි සත්දෙවාමි ලිමි මෙ වෙහෙරැ සිරිත් මෙ වෙහෙර්හි වෙහෙ<br> 15. ර්කැමියන් ... කැමියන් පිළිමගෙයි සිරිත්පොත්හි කී සෙයින් බුද් බතට් ගත යුතු ඉසා පිළිමගෙයි හම පුද සිරිත් සෙයිමැ ... ... ...කරනු ඉසා ආනන්ද පියන්ගල්හි අ(ටි)න් දොළොසැ<br> 16. ... ... ... ...පසැ ආවු වත්හිමයන් වැසි හිමියන් විසියා ... ... ..... ... ...<br> 17. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 18. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> 19. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...<br> *අන්තර්ගතය "-----දස දිසාවේ ම පැතිරුණු ඓශ්චර්යයෙන් සහ තේජසින් යුතු අභා සලමෙවන් (මහරජු ගේ පුත්----මුලු ප්‍රදේශයෙහිම රදා පැවති රාජකීය පරම්පරාවේ,හිස්මුදුනෙහි මැණික් ඇල්ලූ මිණි ඔටුන්නෙන් ප්‍රභාමත් කළ,ලක්දිව පොළොව නමැති මහී කාන්තාවගේ පරම්පරාවෙන් පැවත,එම සරණ ගොස් අභිශේඛයට පත්වුණු,තේජසින් සූර්යයා සේ ද, කෝපාග්නියෙන් මහේශ්වරයා සේ ද (ඊශ්වර දෙවියන්),දැඩි බවින් සහ ආඩම්බරයෙන් විෂ්ණු දෙවියන් සේ ද, රාජ්‍ය චාරිත්‍රානුකූලව ශක්‍ර දෙවියන් සේ ද,හිරු ගේ තීක්ෂණ ඇස් ලෙසින් ද,දැහැමි ගුණයෙන් සහ ශාන්තියෙන් අවලෝකිතේශ්වර මෙන් ද,ප්‍රඥාවෙන් බ්‍රහස්පති සේ ද,සෞම්‍ය ගුණයෙන් චන්ද්‍රයා සේ ද,----කල්ප වෘක්ෂයක් සේ ද,රූපශ්‍රීයෙන් සහ කරුණාව නැමැති ගුණයෙන් බෝධිසත්ත්වයකු සේ ද,මහමෙරක් සේ නොසැලෙන සැපයෙන් සහ සුවයෙන් උතුම් වූ -----අභාසලමෙවන් (සිව්වන උදය) මහරජතුමා ගේ රාජ්‍යත්වයෙන් පළමුවෙනි වර්ෂයෙහි ඇසළ මස අවපස දසවන දින කරවන ලද ශිලාලේඛනයකි.සංඟාරාම සිරිසඟබෝ රජමහා විහාරයෙහි සිදු කෙරෙන වත් පිළිවෙත් තමා විසින්ම පරීක්ෂා කර බලා තුන් නිකායෙහි(මහා විහාර - අභයගිරිය - ජේතවනය) සංඝරාජ මහා නායක හිමියන්ට-----අතීතයේ සිට පැවත ආ පරිදි පොත් පත්වල ලිඛිතව ලියා ඇති සහ දැනුම් දී ඇති පරිදි ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.ඉරහඳ පවත්නා තෙක් මේ ශිලා ලේඛනය කරවන ලදී-----සිරිසඟබෝ අභය මහරජුගේ (දෙවන සේන) අග බිසොව වූ ද,සංඝබෝධි (පස්වන කාශ්‍යප) සහ අපගේ (සිව්වන උදය) සුධම්ම නම් වූ මෑණියන් ද----------අභයගිරි නිකාය යටතේ----රක්රනුගම ඉවුරෙහි කරවන ලද සංඝාරාම සිරිසඟබෝ රජ මහා විහාරයෙහි-------අටවන වර්ෂයෙහි නවම් මස දසවක් දින දළදා ගේ-----අභය ඉසිරිපව් පියන්ගල (පධානඝරය)-----නිලධාරීන්-----යෝග්‍ය තැනැත්තන් පිළිබඳව සසඳා බලා මේ විහාරයේ පියංගල ආශ්‍රිතව පැවති සිරිත් ද,එහි අර්ථ ද පැහැදිලි කොට ඒ අයුරින්ම කරවා සේවකයන් සහ ස්වාමීන් එක්ව කරන ලද විසි එක්එ-------ක් කොටසක් අභයගිරි විහාරයේ ද,තවත් එක් කොටසක් මේ විහාරයේ මහා ප්‍රාසාද ගෙයෙහි ද තබන ලෙස වදාරණ ලදී.සුළු සේවකයන් ගේ භාරකරු තමන් සතු-----භික්ෂූන්ට ඇවැතක් වන දේ පිළිබඳව පැවත ආ සිරිත් අනුව කටයුතු කළ යුතුය.දෙන ලද කොටස් සඳහා ද එලෙසම කටයුතු කළ යුතුය------මෙසේ සිදු කරනු ලබන සියලු විරිත් පොත් පත්හි නිරන්තරයෙන් ලියා මේ විහාරයේ තැන්පත් කළ යුතුය.එසේ වදාරන ලද සිරිත් විරිත් පොත් පත් හි ලියා තැබූ යේ සත්දෙවොමි යන මා විසිනි. ---- මේ විහාරයේ සිරිත් විරිත් ආදිය මෙහි ම සේවකයින් ද, ------පිළිමගෙයි සේවකයන් පොත් පත් හි ලියා තැබූ අයුරින් පිළිමගෙයි බුද්ධ පූජාවන් ආදිය එම සිරිත් වලට අනුකූලව ඉටු කළ යුතුය. -----ආනන්ද පියන්ගලෙහි (පධානඝරයෙහි) -----------"''' <br> {{smaller|{{smaller|'''හැදින්වීම් නාමය''':කුරුන්දි පුවරු ලිපිය<br>'''රාජ්‍ය කාලය''':සිව්වන උදය රජ(සම්මත වර්ෂ 946-954)<br> '''කාලය''':සම්මත වර්ෂ 10 වන සියවස<br> '''අක්ෂර''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]<br/>'''භාෂාව''':[[සිංහල භාෂාව|මධ්‍යකාලීන සිංහල]]}} <br> {{smaller|{{smaller|(උපුටාගැනීම:G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology,Ranwella,pp.221-224,en)}}}}<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> }} }} මෙම ශිලා ලිපිය කතිකාවත් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවන් සම්මත කරගත් නීතිරීති සමූහයක් වර්ගයට අයත් වන අතර, අභයගිරි මහා විහාරයට අනුබද්ධ වූ “අභය–ඉසිරිපවි(සිරිසංඝබෝ විහාරය)" නම් විහාරය සහ එයට අනුබද්ධ “ආනන්ද පියංගල” නම් භාවනා ශාලාව සම්බන්ධයෙන් භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්මත කරගත් නියමාවලියක් ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.එමෙන්ම, “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය දරා සිටි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ පෙර කතිකාවතක් පිළිබඳව ද මෙහි සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> මේ පිළිබඳව දීර්ඝ විස්තරයක් මහාචාර්ය [[සිරිමල් රණවැල්ල]] විසින් දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text='''" ශිලාලේඛනයේ දාතම දැක්වෙනුයේ සිරිසඟබෝ නමින් ම රජ කළ රජෙකුගේ සහ අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් නම් රැජිනකගේ පුතු වූ සිරිසඟබෝ නම් රජ කෙනෙකුගේ අට වැනි වර්ෂයට බවට යි. සිවුවැනි උදය (946-954) සහ සිවුවැනි මහින්ද (956-972) නමින් අනුරාධපුර අවසන් භාගයේ මෙම රාජ්‍ය නාමය දැරූ වසර අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රජ කළ සහ මෙම නාමය දැරූ පියවරුන් සිටි රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. සිවුවැනි උදය රජුගේ පියා වූයේ සිවුවැනි කස්සප රජු (898-914) ද සිවුවැනි මහින්ද රජුගේ පියා තුන් වැනි උදය (935-938) විය. සිවුවැනි උදය සහ සිවුවැනි මහින්ද අතරින් දෙවැන්නාගේ මව එම රජුගේ ම ශිලාලේඛන කිහිපයක ම දැක්වෙන පරිදි දේවා (දේවි ගොන්බිසෝ රැජ්න) නම් වූ අග රැජනකි. එනිසා අප ඔහුව පසෙකට කර අපගේ මෙම ලේඛනයේ දැක්වෙන රජු සිවුවැනි උදය ලෙසට හඳුනාගත යුතු වේ. නමුත් ඔහුගේ මව, අගසු(ද)ම් සංග්බඩ් හඳුනා ගැනීම ද ගැටලුවක් වනුයේ වංශකතාවන්ට අනුව සිවුවැනි උදය රජුගේ මව තිස්සා නම් වූ අග රැජිනක් වීම නිසා වෙති. මෙම රැජින ද සමකාලීන අනෙක් රැජනන් මෙන් ම නම් කිහිපයකින් හඳුන්වා ඇති බව දැකීමට හැකි වේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ මව දේවා සහ සංඝා යන නම් දෙකෙන් ම හඳුන්වා ඇති අතර වංශකතා සහ සිවුවැනි දප්පුල රජුගේ පුලියන්කුලම ශිලාලේඛනයට අනුව තුන් වැනි උදය රජුගේ මව කිතා නම් රැජිනක් වූ නමුත් එම රජුගේ පොළොන්නරුව ටැම් ලිපිය ඇයට දී ඇති නාමය සංඝා යි. පළමු වැනි විජයබාහු රජුගේ මව වංශකතාවන්ට අනුව ලෝකිතා නම් කුමරියක් වූ අතර රජුගේ අඹගමුව පර්වත ලිපියේ ඇය දැක්වෙනුයේ දේවා (දෙව්-ගොන්-රැජ්න) ලෙස යි. '''​අපගේ ලේඛනය කතිකාවතක් හෙවත් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් පොදු එකඟතාවෙන් සම්මත කර ගත් නීතිරීති සමූහයකි. එය අභයගිරිය විහාරයට අයත් අභය ඉසිරිපව් ලෙස මෙහි නම් කර ඇති, ආනන්ද පියන්ගල නම් පධානඝරයක් පැවති විහාරයක් වෙනුවෙන් වූවකි.ලේඛනය මීට පෙර අබා සලමෙවන් නමින් රජකම් කළ රජෙකුගේ පළමු වැනි රාජ්‍ය වර්ෂයේ සිදු කළ කතිකාවතක් පිළිබඳ ව ද දක්වයි. එය අබා සලමෙවන් නමින් රජ කළ දෙවැනි උදය රජුගේ පුතු වූ එම රාජ්‍ය නාමය ම භාවිත කළ තුන් වැනි සේන රජුගේ කස්සප පොකුණ පුවරු ලිපියට විෂය වස්තු වූ කතිකාවත බව පෙනී යයි. මෙම ශිලාලේඛනය සම්පූර්ණයෙන් ම ආරක්ෂා වී තිබුණි නම් දහ වැනි සියවසට අයත් උතුරු පළාතෙන් හමුවන වැදගත් ම වාර්තාවක් වීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ශිලාලේඛනය කැබලි වී තිබුණ ද එලෙසින් වුවත් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉතා වැදගත් ලිපියක් වනුයේ දිවයිනේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් හමුවන අල්පයක් වූ ශිලාලේඛන අතරින් එකක් වීම හේතුවෙනි. මෙම ලේඛනයේ පෙළ එතරම් ම පැහැදිලි නොමැති හෙයින් ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයක් දැක්වීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Kurundanmale Fragmentary Slab Inscription, Inscription of Ceylon |author= G.S Ranawella(2004) |volume= V,Part II,page 211 |language=Si |isbn = }})}}}} }} මේ අනුව විද්වතුන්ගේ අදහස් සලකා බැලීමේ දී, මෙම පෙර කතිකාවත III වන සේන රජුගේ (ක්‍රි.ව. 938–946) කලුදිය පොකුණ ශිලා ලිපියෙන් හඳුන්වන කතිකාවතට සම්බන්ධ විය හැක. එම කතිකාවත III වන සේන රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු වසරේ පැවැත්වූ අතර,III වන සේන රජු සහ ඔහුගේ පියා වූ II වන උදය රජු (ක්‍රි.ව. 887–898) දෙදෙනාම “අභ සලමේවන්” යන රාජ නාමය භාවිතා කර තිබුණි.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ඒ අනුව ශිලා ලිපියේ ආරම්භක කොටසෙහි සිව්වන උදය රජු පිළිබඳ වර්ණනාත්මක සඳහනක් වේ.ලිපියේ සඳහන් වන අභයගිරි විහාරයට අනුබද්ධ විහාරයට අමතරව,භික්ෂූන්ගේ සාමාන්‍ය එකඟතාවයෙන් සම්ප්‍රදාය තුනක් සමඟ එකඟතාවයකට පැමිණීම (නිකාය සමඟියක් වැනි) පිළිබඳවද මෙහි සඳහන් වේ. එමෙන්ම, මෙම ස්ථානයේ පිහිටි විහාරයට හා පිළිමගෙයට අභයගිරි විහාරයට අනුයුක්ත නිලධාරීන් විසින් පිරිනමන ලද පූජා, වත්පිළිවෙත් හා චාරිත්‍ර පිළිබඳ තොරතුරුද මෙහි අන්තර්ගත වේ. එයට පහළ කොටස්වල, සිරිත් ප්‍රකාරව පිළිමගෙය තුළ සිදු කළ යුතු බුද්ධ පූජා වත්පිළිවෙත් සහ මහා සංඝයා වහන්සේට සිදු කළ යුතු වත්පිළිවෙත් පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් වේ. එම නියමාවලිය ඉර සහ හඳ පවතින තුරු වලංගු වන බවද ශිලා ලිපියේ සඳහන් කර ඇත. ශිලා ලිපියේ “සුදම්ම” නම් රජ බිසවක් පිළිබඳ සඳහනක් ද පවතී. එම බිසව, මෙම ශිලා ලිපිය කරවූ සිව්වන උදය රජුගේ සහෝදරයා වූ පස්වන කාශ්‍යප රජුගේ මෑණියන් බව විද්වතුන් විසින් හඳුනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ ශිලා ලිපිවල මවුවරුන්ගේ නම් සඳහන් වීම දුර්ලභ කරුණක් වන බැවින්, මෙම සඳහන විශේෂ වැදගත්කමක් ඇති බව සැලකේ.තවද, මෙම ස්ථානයේ දළදා ගෙයක් සහ විශාල පුස්තකාලයක් පැවති බවත් ශිලා ලිපියෙන් සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=G.S.,2004.Iscription of Ceylon.Volume V,part II.Departtment of Archaeology |author= Ranwella |volume= pp.221-224 |language=en |isbn = }}</ref> ===III වන මහින්ද රජුගේ ශිලා ලේඛනය=== Archaeological Survey of Ceylon: North-Central, Central and Northern Provinces, Annual Report 1905 කෘතිය අනුව, වර්තමාන කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ ක්‍රි.ව. 812–816 කාලයට අයත් බවට සැලකෙන III වන මහින්ද හෙවත් මිහිඳු රජුගේ ශිලා ලිපියක් පැවති බව සඳහන් වේ.<ref>{{cite book |title=2018,Pauranika Sthana Ha Smaraka:Mulathivu Distrikkaya |author= Asanga,M.V.G.K;Nishantha,I.P.S |volume= pp.151-153 |language=si |isbn = 978-955-7457-25-3 }}</ref><ref> {{cite report |title=Annual Report of the Archaeological Survey of Ceylon |year=1949 |publisher=Department of Archaeology }} </ref> තුන්වන මිහිඳු රජු තම මව සහ දියණිය සමඟ කුරන්ගමට පැමිණ කුරුන්දි වැවෙහි ජලය පිළිබඳව ඇතිව තිබූ ආරවුල සංසිඳුවා එතුමා විසින්ම සෙල් ලිපිය කරවූ බව සඳහන් වේ.ඊට අමතරව එම සෙල්ලිපියේ අකුරු වල වැරදි ඇතත් ඒවා නිවැරදි නොකරන ලෙසට නියෝග කර ඇත.ඒ පිළිබඳව ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් මහතා ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග නම් කෘතියේ මෙලෙස වාර්තා කර ඇත. {{Blockquote |text='''"බැම්මට(කුරුඳු වැවෙහි) පහත පළමු සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව.246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය.ඊට බොහෝ කලකට පසු, පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවත්වූයේ ය.මෙහි ක්‍රි.ව.965 වෙන්ට පුළුවන.තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැව(කුරුඳු වැව) බලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනඟා මිහිඳුරජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පෝරුවක,ලංකාවේ සම්භවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන් දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ"''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලිපිය පුරාවිද්‍යා ස්ථානයෙන් අතුරුදන්ව ඇති අතර තවමත් හමු වී නොමැත. ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි විසින් වාර්තා කර ඇති ලිපිය=== කුරුන්දි විහාරයෙන් වාර්තා වන තවත් අභිලේඛනයක් පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් "ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ" නම් කෘතිය තුළ වාර්තා කර තිබේ.ඒ උන්වහන්සේ මෙම ස්ථානයේ 20 සියවසේ අගභාගයේ සිදුකරන ලද ගවේෂණයකදී කුරුන්දි කන්දේ නටඹුන් වූ පැරණි ගොඩනැගිල්ලක් ආසන්නව බිම පෙරලී තිබූ ගල් කණුවක දුටු බව වාර්තා කරන අභිලේඛනයයි.ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ මෙසේ සඳහන් කර තිබේ. {{Blockquote |text='''"...යාර විස්සක් පමණ කන්ද නැගි පසු තැන්න බිමක් හමුවෙයි.එහි කුඩා ශාලාවකට අයත් බව පෙනෙන සිවුරැස් අත්තිවාරමක ගල්පළු අතුරා තිබේ.එහි ඇති වෙනත් කිසිවක් හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත් පෙරළා දමා ඇති ගල් කණුව ගොඩනැගිල්ලට අයත් එකක් බව සිතීමට පුළුවන. එය දිගින් අඩි 12.6 කි.මෙහි අක්ෂර පේළියක් කොටා ඇතත් එහි සමහර අක්ෂර ගෙවී ඇත.දළ වශයෙන් සිවුවන සියවසට පමණ අයත් විය හැකි මෙහි..........රකබල..........අක්ෂර කියවිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ |author= එල්ලාවල මේධානන්ද ස්ථවිර |volume= p.62 |language=si |isbn = }})}}}} }} කෙසේ නමුත් මෙම ශිලා ලේඛනය ද තවමත් සොයාගැනීමට හැකියාව ලැබී නැත. ===වෙනත් ශිලා ලේඛන=== පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ නිළධාරීන් විසින් 2022 දී කුරුන්දි විහාරයේ පිළිමගෙයි සිදුකළ කැණීමේ දී එම ස්ථානයෙන් ශිලා ලිපියක් හමු විය.එය,අඩි 4 ක් පමණ දිග සහ අඩි 1 ක් පමණ පළල ගල් පුවරුවක් මත පැරණි සිංහල අක්ෂර භාවිතයෙන් සටහන් කර ඇති අතර එහි පේළි 14 ක් පමණ වාර්තා වී තිබේ.ලිපිය හමු වන විට මෙම අක්ෂර බෙහෙවින් ගෙවී ගොස් ඇති නමුත් ඒවා ක්‍රි.ව. 8 හෝ 9 වැනි සියවස් කාලයට අයත් බවට ගණන් බලා ඇත.එහෙත් තවමත් මෙම ලිපියේ අන්තර්ගතය පිළිබඳව ප්‍රකාශයට පත් කර නොමැත.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාර වංසය 2022 |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.137 |language=සිං |isbn = }}</ref> [[File:Stone pillar of Kurundi Archaeological Site.jpg|thumb|250px|පිළිම ගේ කැණීමෙන් හමු වූ ශිලා ස්ථම්භය]] ==පූර්ව වාර්තා== ===හෙන්රි පාකර්ගේ වාර්තා=== යටත්විජිත සමය තුළ කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අන්තර්ගත කර මුලින් ඉදිරිපත් කළ වාර්තාව සම්පාදනය කර ඇත්තේ හෙන්රි පාකර් විසිනි. ඔහු විසින් රජයේ අවශ්‍යතාවක් අනුව සම්පාදනය කළ සැසි වාර්තාවක "කුරුන්තනූර්මලේ" යන ශීර්ෂය යටතේ මෙම ස්ථානය පිළිබඳ ව තොරතුරු අනාවරණය කර ඇත.පළාතේ විශාල ම ව්‍යාප්තියක් සහිත පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වන කුරුන්තනූර් මලේ පාකර්ගේ සිතැඟි අනුව 'කුරුන්තනූර් හෙවත් පියන්ගල බුදුහිමියන්ගේ දෙවැනි වර සිදු කළ ලංකා ගමනේ දී පාදස්පර්ශයෙන් ශුද්ධ භූමියක් බවට පත් වූවා යැයි සැලකෙන' ස්ථානයයි. මෙම ස්ථානයේ පවතින භූ දර්ශනය හා පුරාකෘති පිළිබඳ විස්තර කරන පාකර් ඒ නිර්මාණ අතුරින් බොහොමයක් පරිහානියට පත් වී ඇති බවත් එම පරිහානිය කාලානුක්‍රමික ව (එනම්, ස්වාභාවික ව) සිදු වන පරිහානියටත් වඩා පසු ව මෙම ස්ථානයට සේන්දු වූ දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතා ම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් බව ද ඔහු දක්වා තිබීම විශේෂයකි.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"I think it can be shown that the hill Kuruntanur-malai,or Piyangala,at the south end of the embankment, is the spot that is said to have been visited by Buddha on his second journey to Ceylon.....There are several ruins on the hill and at the back of the northern part of the bund;but they are all dilapidate,more through wilful defacement by the later Tamil occupants than by the action of time."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"වැව් බැම්මේ දකුණු කෙළවරේ පිහිටි කුරුන්තනූර්-මලේ හෙවත් පියන්ගල නම් කන්ද, බුදුන් වහන්සේ සිය දෙවන ලංකා ගමනයේදී වැඩම කළ බව කියවෙන ස්ථානය බව පෙන්වා දිය හැකි යැයි මම සිතමි.... මෙම කන්ද මත සහ වැව් බැම්මේ උතුරු කොටසට පිටුපසින් නටබුන් කිහිපයක් පවතී; නමුත් ඒ සියල්ල කාලයාගේ ඇවෑමට වඩා පසුකාලීන දෙමළ පදිංචිකරුවන් විසින් සිතාමතාම සිදු කරන ලද විකෘති කිරීම් හේතුවෙන් විනාශයට පත්ව ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් අනාවරණය වූ සෙල්ලිපියේ දැක්වෙන පරිදි 'කුරුන්ගම' (දෙමළෙන් කුරුන්තන් ඌර්) නම් නගරය හෝ සුවිසල් ගම පිහිටා තිබුණි. පහළින් ඇති දියපහරවල දැකගත හැකි මැටි බඳුන් අවශේෂ විශාල ප්‍රමාණයෙන් මේ බව තහවුරු කරගත හැකි වේ. පසු ව මෙහි පැමිණි දෙමළ වැසියන් විසින් මෙහි සංඝබෝධි විසින් ගොඩනගන ලද විහාරය හා අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ කරන ලද අතර ඒවායේ ගඩොල් හා කළුගල් නිර්මාණ ඉවත් කරන ලදී. එයින් පසු ඔවුන් විසින් මෙම ස්ථානයේ හින්දු කෝවිලක් නිර්මාණය කරන ලද බවත් පාකර් පැහැදිලි කර ඇත.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref> {{Blockquote |text='''"The town or large village that was built on the low side of the embankment of Kuruntan-kulam,and traces of which are to be seen in the fragments of pottery that line the beds of the smaller water courses,is termed Kurungama in the Inscription, The Tamil name was Kuruntan-ur.The later Tamil residents builts a temple here,and they demolished the Wihara built by Sanghabodhi and other buildings, and removed nearly all the briks and stonework to it."''' <br> *සිංහල පරිවර්තනය '''"කුරුන්තන්කුලම වැව් බැම්මට පහළින් පිහිටි නගරය හෝ විශාල ගම්මානය, ශිලා ලේඛනයෙහි 'කුරුන්ගම' ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි සාධක කුඩා දියපහරවල් දිගේ දක්නට ලැබෙන මැටි බඳුන් කැබලිවලින් පැහැදිලි වේ. මෙහි දෙමළ නාමය 'කුරුන්තන්-ඌර්' යන්නයි. පසුකාලීනව මෙහි පදිංචි වූ දෙමළ වැසියන් මෙහි කෝවිලක් ඉදිකළ අතර, ඔවුන් සංඝබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය සහ අනෙකුත් ගොඩනැඟිලි කඩා බිඳ දමා, ඒවායේ තිබූ ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණ සියල්ලම පාහේ එම කෝවිල ඉදිකිරීම සඳහා රැගෙන ගොස් ඇත."''' {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys (1887) |author= Henry Parker |volume= XLVI 1886 |language=en |isbn = }})}}}} }} ​මෙම පුදබිමේ පෞරාණිකත්වය පිළිබඳ අදහස් දක්වමින් පාකර් සඳහන් කරන්නේ කුරුන්දි පුදබිම මෙන් ම කුරුන්තන්කුලම වැව ද ක්‍රිස්තු පූර්ව තෙවැනි සියවසේ මැද කාලයට අයත් විය හැකි බවයි. විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේගේ ජල අවශ්‍යතාවේ අනිවාර්ය බව නිසා වැව බිහි වීමට පෙර මෙම විහාරය ඉදිකිරීමට ඇති අවකාශය සීමිත බව පාකර්ගේ ප්‍රකාශයේ අධ්‍යාහාරගත ව ඇත. තන්නිර්මුරුප්පු වැවේ නිර්මාණ කාලය ඒ හා සමගාමී ද ඊට පසු කාලීන ද යන්න අවිනිශ්චිත බවත් ඔහු දක්වා තිබේ. මෙම වාපි කර්මාන්තයන්ගේ සොරොව් සඳහා යොදාගෙන ඇති ගඩොල් පසු කාලීන ලක්ෂණ නිරූපණය කළ ද එම සොරොව්වේ පසු ව සිදු කළ ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගේ දී එක් වූ ඒවා බව ​ද ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දී ඇත. ලක්දිව රාජාවලිය හෙබවූ සිංහල රජවරු, විටෙක සියලු රජවරුන් කුරුන්දි විහාරයට පැමිණෙන්නට ඇති බව කීමට තරම් පාකර් උත්සුක වීමෙන් ම ඔහු මෙම ස්ථානයේ දුන් වැදගත්කම පැහැදිලි වේ. පාකර්ට අනුව මෙරට ඇති වෙනත් ඕනෑම ප්‍රමුඛ පුදබිමක් හා සමාන තත්ත්වයෙහි ලා සැලකිය හැකි පුදබිමක් වශයෙන් කුරුන්දි විහාරය වටහා ගැනීමට හැකි ය.<ref> {{cite report |title=Report on the Kanakarayan-aru and Eastern Nay-aru Valleys p.449 |year=1887 |publisher=Papers Laid Before the Logislative Council of Ceylon during the Session of 1886 }}</ref><ref>{{cite book |title=1909,Ancient Ceylon |author= Parker Henry(2011) |volume= |language=en |isbn = }}</ref> ===ජේ.පී.ලෙවිස්ගේ වාර්තා=== 1895 වසරේ දී වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නි ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත පළකළ මෙරට යටත් විජිත පාලකයෙකු වූ ජේ.පී. ලුවිස් විසින් 1884 වසරේ දී රාජකීය ආසියාතික සංගමයේ ලංකා ශාඛාවේ සඟරාව සඳහා සපයන ලද තරමක් දිගු ලිපිය සඳහා එක්කර ඇති සිතියමේ ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ස්ථානයට තදානුරූපී අයුරින් 'කුරුන්දිමලේ (Kurundimalai)' නම් ස්ථානයත් ඊට සාබද ව තන්නිමුරුප්පු නම් ස්ථානයත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1894.Arch.Eoijogy of the Wanni,journal of Royal Asiatic Society ( Ceylon ) |author= Lewis,J.P |volume= XIII,No.45,pp.151-178 |language=en |isbn = }}</ref> එබැවින් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම පිළිබඳව පැහැදිලි කර ගැනීමේ දී මෙවැනි සටහන් ද බෙහෙවින් පාදක වන්නට ඇතැයි සිතිය හැකි වේ. ලුවිස් වවුනියාව හා මුලතිව් දිස්ත්‍රික්ක ඇතුළත් වන්නිය ප්‍රදේශය පිළිබඳ අත්පොත නම් කෘතියේ සටහන් කර ඇති පළාතේ පුරාවිද්‍යාව පිළිබඳ කොටසේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ ව තොරතුරු ද අන්තර්ගත කිරීමට අමතක කර නැත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298 |language=en |isbn = }}</ref> තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳ සිදු කරන සාකච්ඡාව තුළ 'කුරුන්දිමලය වනාහි බුදුන් වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩම කළා යැයි පැවසෙන ස්ථානය බව' හෙන්රි පාකර් උපුටා දක්වමින් පෙන්වා ඇත. එමෙන් ම, ලුවිස් විසින් තම කෘතියේ දී පාකර් ද උපුටා දක්වමින් කුරුන්දි විහාරය හා තදාශ්‍රිත පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ පිටු දෙකක පමණ සැලකිය යුතු විස්තරයක් සපයා ඇත. එහි ආරම්භයේ දී ම මෙම විහාරයේ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ දක්වමින් කුරුන්දන්කුලම වැවේ දකුණු අන්තයේ පිහිටා ඇති කුරුන්තන්මලේ හෝ පියන්ගල විහාරය වනාහි සමස්ත පළාතේ ම විශාල ම ව්‍යාප්තියක් දක්වන පෞරාණික විහාරය බව පෙන්වා දී ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.298,310-312 |language=en |isbn = }}</ref> ​කුරුන්දි වැව ඉදිරිපස බැම්මට පහළ පිහිටි විහාර නිර්මාණයන්ගේ විනාශය පිළිබඳ දක්වමින් ලුවිස් තබා ඇති පාදක සටහන ද මෙම කතිකාවේ දී අත් නොහළ හැකි තොරතුරක් අනාවරණය කරයි. එහි දැක්වෙන අන්දමට, කුරුන්දන්මලේ විහාරයේ පැවති ගල්කණු එම ස්ථානයෙන් ඉවත් කර ඒවා භාවිතා කරමින් මුල්ලිවයික්කාල් කෝවිල නිර්මාණය කර ඇත.ඔහු විශ්වාස කරන පරිදි මෙය සිදු වී ඇත්තේ 1858 තරම් මෑත කාලයක දී ය.එම කෝවිලේ දොරටුව පවා නිර්මාණය කර ඇත්තේ කුරුන්දි කන්දෙන් රැගෙන ගිය කැටයම් කළ ගල් කුලුණුවලින් බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=1895.Manual of the Vanni Districts |author= Lewis,J.P |volume= pp.312 |language=en |isbn = }}</ref> ===එච්.සී.පී.බෙල්ගේ වාර්තා=== මෙරට පළමු වැනි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එච්.සී.පී. බෙල් විසින් 1905 වසරට අදාළ ව 1909 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්ගේ වාර්ෂික පාලන වාර්තාවේ 'කුරුන්දි විහාරය හා අවට කලාපය' පිළිබඳ පිටු කීපයක් පුරා ඇති විස්තරයක් දක්වා ඇත. එම ලේඛනයේ කුරුන්තන් මලේ (Kuruntan-malai) නම් ගිරිය පාමුල ඇති නටබුන් සහිත මෙම පුදබිම පිළිබඳ එකල සිටි පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් විසින් සපයා ඇති විස්තරය කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ මෙතෙක් ලේඛනගත වී ඇති අගනා ම පුරාවිද්‍යා ක්ෂේත්‍ර වාර්තාවකි. කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා භූමිය පිළිබඳ පුළුල් විවරණයක් සපයමින් සිදු කර ඇති විස්තරය අනුව පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයා එම ස්ථානයේ සැලකිය යුතු කාලයක් ගත කර සම්පාදනය කළ විවරණයක් බව පෙනී යයි. මෙම ස්ථානයේ කන්ද මත හා ඒ වටා පිහිටා ඇති පෞරාණික නටබුන්, කන්ද පාමුල පිහිටි වැව හා තදාශ්‍රිත කලාපයේ විසිරී ඇති නටබුන් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා සාධක පිළිබඳ ව ප්‍රමාණවත් සවිස්තරාත්මක කරුණු මෙම වාර්තාවේ ඇතුළත් වී පැවතීමෙන් මෙය සනාථ වේ. <ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.59 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> <! _ _ ===සෙනරත් පරණවිතානයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > <! _ _ ===චාල්ස් ගොඩකුඹුරයන්ගේ වාර්තා=== _ _ > ===එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ගේ වාර්තා=== කුරුඳු කන්දේ විහාරය පිළිබඳව අවස්ථා කිහිපයකදීම සටහන් සපයා ඇති ලේඛකයෙකු වශයෙන් එහි ප්‍රවර්ධනය මෙන්ම පුනරුත්ථාපනයක් අපේක්ෂා කළ යතිවරයන් වහන්සේ නමක වශයෙන් පුජ්‍ය එල්ලාවල මේධානන්ද නායක හිමියන් හඳුනාගත හැකි වේ. උන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ලේඛන ගණනාවක් අතරින් ප්‍රමුඛ ලේඛනයක් වන "නැගෙනහිර පළාත හා උතුරු පළාතේ සිංහල බෞද්ධ උරුමය" නම් කෘතියේදී මුලතිව්හි පිහිටි කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව විශේෂ සටහනක් තබා ඇත. එහිදී ලක්දිව බොහෝ තැන්වලදී වනවාටත් වඩා උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත් තුළදී සියලු පුරාකෘතිවලට මෙන්ම විශේෂයෙන් බෞද්ධ පුරාකෘති අරබයා ඇති වී තිබෙන ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය පිළිබඳ අදාළ බලධාරීන් නිසි කලෙකදී අවධානය යොමු කර අදාළ පිළිවෙත් යෙදුවේ නම් සමීප කාලීනව විනාශ කළ බොහෝ පුරාකෘති හා පුරාවිද්‍යා ස්ථාන ආරක්ෂා කරගත හැකිව පැවතිණු බව උන්වහන්සේ ප්‍රකාශ කරයි.<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.412 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> ​ ​එල්ලාවල මේධානන්ද හිමිපාණන් වහන්සේ මුල්වරට (එනම් 1964 වසරේ විය යුතුයි) මෙම පුදබිම ගවේෂණය සිදු කරන අවස්ථාවේදී එවකට මෙහි පැවති දුෂ්කරතාව සහ පුදබිම පිළිබඳව විස්තර කර තිබේ. {{Blockquote |text= '''​"මේ සම්පූර්ණයෙන්ම වැසී ඇති ප්‍රදේශයකි. නෙල්ලාරු(මනල්ආරු යන්න විස්තර වේ) හරස් කර තන්නිමුරුප්පු වැව කර තිබේ. එය කුරුන්දම්මලේට දකුණින් පිහිටියේය. කන්දට උතුරු පැත්තෙන් කුරුන්දන්කුලම් වැව පිහිටියේය. මේ වැව් දෙකම පුරාණ නිර්මාණයක් බව ඒ ආශ්‍රිත නටබුන්වලින් පැහැදිලි වෙයි. වැව් දෙක එකට සම්බන්ධ කළැයි සැලකෙන ඇළක් ඇති බව අපට මඟ පෙන්වීමට ගිය දෙමළ ජාතිකයා කීයේය. මේ කන්දට සමහර විට පියන්කල්ලු යන්නද ව්‍යවහාර කෙරේ. එය පියන්ගල යන්නෙහි දෙමළ ඌරුවකි. කන්ද අක්කර සියයකට වැඩියයි සිතමි. මෙහි මුදුන ඕවාල හැඩය ගත් තැනකි. එතැනට පිවිසීමට ඇති උතුරු, දකුණු දෙපසින්ම මාර්ග තිබී ඇත. ඒවායේ ශේෂ දැනට (1964) දක්නට ලැබේ."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.413 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කුරුන්දි විහාරයේ ඇති පෞරාණික වාස්තු නිර්මාණ පිළිබඳව එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් විසින් තොරතුරු ඉදිරිපත් කර ඇතත් උන් වහන්සේ මෙම විහාර ආකෘතිය හෝ එහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳව හෝ අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සුක වී නොමැත. මෙම කන්ද මුදුනේ ඇති වෘත්තාකාර වාස්තු ව්‍යුහය උන් වහන්සේ විසින් වටදාගෙයක් වශයෙන් හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන ඇතත් එම ව්‍යුහය බෝධිඝරයක් බව එහි දෘෂ්‍යමාන ලක්ෂණ අනුව නිශ්චිතව හඳුනාගත හැකිව පවතී.මෙම විහාරයේ විහාර ආකෘතිය පිළිබඳ අවධානය යොමු කරනවිට එම හඳුනාගැනීම විශ්වසනීය ආකාරයෙන් තහවුරු වේ.එමෙන්ම, උන්වහන්සේ විසින් එම ස්ථානයේ දැකගත හැකි ගඩොළු නිසැක වශයෙන් ම ඉතා පැරණි යුගයට අයත් බව දක්වා නැතත් එවැනි නිගමනයකට පැමිණීම සඳහා අදාළ කරගත් සාධක හෝ එවැනි නිගමනයකට එළැඹුණු ආකාරය පැහැදිලි කර නැත. මේධානන්ද හිමියන්ගේ සටහනේ කුරුන්දි විහාරයෙන් අනාවරණය වී ඇති සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව ද තවදුරටත් තම නිරීක්ෂණයක් හා උපකල්පනයක් දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= ​'''"කුරුන්දන්කුලම නම් වූ සෙල්ලිපියක තුන්වන මිහිඳු රජු (801-804) ගැන කියවෙන බවත්, ජලය පිළිබඳ ආරවුලක් විසඳීමට රජු එහි ගිය බවත්, ඒ ප්‍රදේශය 'කුරුන්ගම' නමින් ලිපියේ සඳහන් වන බවත් වාර්තාවක දක්වා ඇත. මේ ජල ප්‍රශ්නයට හේතු වූයේ තන්නිමුරුප්පු වැවේ ජලය බව සී.ඩබ්ලියු. නිකලස් මහතා දක්වයි. එහෙත් මේ ලිපිය සෑහෙන පමණ සෙවූ මුත් අපට සොයාගත නොහැකි විය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​මෙහි දැක්වෙන සෙල්ලිපිය පිළිබඳ ව සෙවීමට උනන්දු වෙමින් එය අනාවරණය කරගත නොහැකි වූ බව උන් වහන්සේ දක්වා ඇතත් මෙම සෙල්ලිපිය කන්ද මුදුනේ නොව පහළ පිහිටි වැවේ බැම්මට පහළින් ස්ථානගත වූ විහාරයේ පිළිම ගෙයක් ඉදිරිපස පැවතිය දී 2020 දී හමු විය.ඊට අමතරව,​මෙම ප්‍රදේශය පිළිබඳව සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන විවිධ කරුණු සංගෘහිත කරමින් එල්ලාවල මෙධානන්ද හිමියන් වැඩිදුරටත් කරුණු දක්වා තිබේ. {{Blockquote |text= '''" ​'කුරුන්දක' නමින් ගමක් ගැන අට්ඨ කතාවල කීප විටකම දක්නට ලැබේ. කුරුඳුගමුරට යනුවෙන් කඩඉම් පොත්වල දැක්වෙනුයේ පෙදෙසක් ගැනය. පදී රට, කුරුඳු රටට සමීපව පිහිටි බව පූජාවලිය, නිකාය සංග්‍රහය ආදියෙන් පෙනී යයි. කුරුඳුගමු රට, කුරුඳු රට, කුරුන්දක ආදී වශයෙන් සඳහන් වන්නේ එකම පෙදෙසක් විය යුතුය. පදිරට යනු පදවිය නමින් දැන් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයයි. 2 වන පැරකුම්බා රජු (1236-1270) විසින් විනාශ කරන ලද කාලිංග මාඝගේ බල කඳවුරක් කුරුන්දියෙහි වූ බව මූලාශ්‍රවල දැක්වේ. ඊට ආසන්න කාලයේ ලංකාව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානුගේ කඳවුරක් මෙහි පිහිටුවා ගත් බවත්, එහි සිංහලයන් තමා වසඟයට ගත් බවත් දැක්වේ. කුරුඳුරට වර්තමාන කදෑකෝරළය හා තඩවන් කෝරළය යැයි අයිවර්ස් මහතා කියයි. වව්නියාව දිසාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස විය හැකි බව සමහරකුගේ මතයයි. 1 අග්බෝ රජු (571-604) කුරුන්ද නම් විහාරයක් කරවා ඇත්තේය. 1 විජයබාහු රජු (1055-1110) කුරුඳු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරවා කුරුන්ද වාපී නමින් වැවක්ද, පොල් උයනක්ද කරවීය. ඛල්ලාඨ නාග රජු (100-103) කුරුන්දවාශෝක විහාරය තැන වූයේය. මේ ගැන සඳහන් වන පැරණිම වංශ කතා ගත සිද්ධිය මෙයයි. එහෙත් සමහර අට්ඨ කතා වංශ කතාවලට වඩා පැරණිය. සිංහලයේ පැවැති පැරණි හෙළ අටුවා අතර කුරුන්දට්ඨ කතාව එකකි. එයට මේ නම ඇති වූයේ කුරුන්දිකවෙලු විහාරයෙහි ලියන ලද නිසා බව සඳහන් වේ. ඛල්ලාට නාග රජු විසින් කරවන ලද විහාරය කුරුන්දපාසක, කුරුන්දවාශෝක වන දෙනමින්ම මහාවංස පිටපත්වල සඳහන් වී තිබේ."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.414,415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} ​කාලානුරූපී ව ඓතිහාසික අනන්‍යතාව බොඳ වී පැවති මෙම ඓතිහාසික බෞද්ධ ප්‍රදේශයේ ස්ථාන නාමය පිළිබඳ ව අදහසක් ඉදිරිපත් කර ඇත. {{Blockquote |text= '''"​කුරුන්දවාශෝක කුරුන්දවාපි අශෝක අනුමත කෙටිවීමක් බව පෙනේ. කුරුඳුවැව අසල වූ අශෝක විහාරය ඒ නමින් හැඳින්වූවා විය යුතුය. කෙසේ හෝ මේ සියල්ලේම කුරුන්ද යන කොටස සුරැකී තිබේ. මුලින් කී සෙල්ලිපියේ කුරුන්ගම ගැන සඳහන් වේ. වර්තමාන 'කුරුන්දම' යන මේ නමේම ව්‍යවහාරයකි. ඒ අනුව අට්ඨකතා (සීහලට්ඨ කතා) රචිත යුගයේ එනම් මිහිඳු මා හිමි යුගයේ සිටම කුරුන්දගම හා එම විහාරය පැවතියේය. එහි නම අද දක්වාම වෙනස් වී නැත. සිංහල අටුවා ලිවීමේදී මෙහිදී එක අටුවාවක් ලියැවිණි.එසේනම් ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ මේ ප්‍රදේශය දියුණුව තිබූ බවත් සිංහල බෞද්ධයන් පදිංචිව සිටි බවත් පැහදිලිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }})}}}}<ref>{{cite book |title= Pacheena passa-Uttara passa:Nagenahira ha uturu palate Sinhala bauddha urumaya.2003 |author= Ellawala Medhananda |volume= pp.415 |language=si |isbn = 978-955-686-112-9 }}</ref> }} කුරුන්දි පුදබිම හා තන්නිමුරුප්පු වැව පිළිබඳව 2016 වසරේ දී උන් වහන්සේ විසින් නැවතත් කරුණු සංග්‍රහ කර ඇත. එහි දී උන් වහන්සේ දක්වා ඇති කරුණු අනුව, කඳුගැටය පාමුල හරියේ ත්‍රස්තවාදී උවදුර ඇති වීමට පෙර කාලයේ දී ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටීම සඳහා නිමවන ලද ගොඩනැගිල්ලක ශේෂ පැවති බව සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව, 2023 දි සිදුකළ පුරාවිද්‍යාඥයන් සහ විද්‍යාර්ථයන් කුරුන්දිය අවට සිදුකරන ලද නිරීක්ෂණ චාරිකාවේ දී 1978 දී පමණ මෙම ස්ථානයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි බවට තොරතුරු අනාවරණය කරගත හැකි විය. කුමාරපුරම් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මෙම කරුණ අනාවරණය කළ අතර ඔවුන් භික්ෂූන් වහන්සේට දානය පවා පූජා කළ බව වැඩිදුරටත් අනාවරණය කරන ලදී.ඒ අනුව මෙම පුද බිම සක්‍රීය කිරීමට යම් පිරිසක් උත්සුක වූ බව පැහැදිලි වේ.​උන් වහන්සේ දක්වා ඇති විස්තර අතර ඉහළ මළුවේ පිහිටි අඩි 12.6ක් දිග ගල් කණුවක දළ වශයෙන් ක්‍රිස්තු වර්ෂ සිව් වැනි සියවසට පමණ අයත් විය හැකි අකුරින් සටහන් කරන ලද ලිපියක් ඇති බවත් එහි ‘රකිබල’ යන කොටස කියවිය හැකි බවත් දක්වා ඇත.<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.62 |language=si |isbn = }}</ref>නමුත් තවමත් එම ශිලා ස්ථම්භය හමු වී නොමැත.මෙම පුදබිමේ ඇති පිළිම ගේ පිළිබඳව විස්තර කරමින් උන් වහන්සේ පහත විස්තරය දක්වා ඇත. {{Blockquote |text= '''​"මේ එක් ගොඩනැගිල්ලකට අයත් පියගැටපෙළක් කිසියම් සාහසිකයකු විසින් ගලවා පසෙකට පෙරළා ඇත්තේ නිධාන සෙවීමට විය යුතුය. එහි සම්පූර්ණ පිටතට දෙකක් හා කැබලි දෙකක් ඉවත දමා ඇති අතර, එකක් සඳකඩ පහණ සමඟ එක්ව සිටී. දෙපස කොරවක්ගල් දෙකකට හානි කර තිබේ. සඳකඩ පහණේ අර්ධපද්මය හා ගිනිසිළු පෙළ පමණක් නිරූපිත වන බැවින් එය වැඩෙමින් පැවති යුගයේ නිර්මාණයක් බව පෙනේ. ඒ අසල පැත්තක කොටු කැටයම් කළ ගල් පුවරුවක් වෙයි. එය කුමක් සඳහා යෙදුවක් ද යන්න පැහැදිලි නැත."''' <br> {{smaller|{{smaller|( {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }})}}}}<ref> {{cite book |title=ගවේෂණ තුළ ගවේෂණ (2016) |author= එල්ලාවල මේධානන්ද හිමි |volume= p.63,64 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​මෙම කෘතියේ කුරුන්දි විහාරයේ පුරාවස්තු ගවේෂණය පිළිබඳ ලිපියේ දී ද දක්වා ඇති පිළිම ගේ පියගැටපෙළ ආසන්න නිදන් හොරුන් විසින් සිදු කළ විනාශය 2016 වසර වන විටත් සිදු වී පැවති බව මේ සටහන අනුව තහවුරු වේ. මේ තොරතුරු හා මේ පිළිබඳ අනෙකුත් පුද්ගල විස්තර අනුව සැළකීමේ දී බොහෝ විට මෙම උපද්‍රව ත්‍රස්තවාදී යුද්ධය අවසන් වූ 2009 වසරින් පසුව හා 2016 කාලයට පෙරතුව සිදු වූ බව අනුමාන කිරීමට හැකියාවක් පවතී. මෙම සඳකඩ පහණේ දක්නට ලැබෙන කලාත්මක ලක්ෂණ විස්තර කරමින් උන්වහන්සේ සිදු කර ඇති නිගමනය වඩාත් පැහැදිලි කරන්නේ නම් මෙම නිර්මාණයේ පවතින කලාත්මක ලක්ෂණ අනුව අනුරාධපුර යුගයේ දෙවැනි භාගයේ මැද කාලයට අයත් වන්නක් බව දැකිය හැකි වේ. මෙම පිළිම ගේ වාස්තු ලක්ෂණ හා අවශේෂ පුරාවිද්‍යා සාධක ද ඊට සපුරා ම පාහේ අනුගත වන බවත් දැක්විය යුතු වේ. මේධානන්ද හිමියන් විසින් දක්වා ඇති කොටු සටහන් කළ ගල් පුවරුව අනෙකක් නොව මෙම පිළිමගේ තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාව වඩා හිඳවූ ස්ථානය යටින් පූජාර්හ නිධන් ද්‍රව්‍යය තැන්පත් කොට පැවති යන්ත්‍ර ගල (රත්නන්‍යාසය ) බවට වර්තමානයේ දී පුරාවිද්‍යාඥයන් හඳුනාගෙන තිබේ. ===ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්ගේ වාර්තා=== ලක්දිව වාපි කර්මාන්ත හා වාරිමාර්ග නගා සිටුවීම මගින් කෘෂි කර්මාන්තය නගා සිටුවීමට මහත් වෙහෙසක් ගත්, ඒ වෙනුවෙන් අගනා කැපකිරීමක් සිදු කළ ඉංජිනේරු, රිචඩ් ලෙස්ලි බ්‍රෝහියර් විසින් මෙරට වාපි කර්මාන්ත අරභයා සම්පාදනය කරන ලද විශිෂ්ට නිබන්ධනයක් වූ "ලක්දිව පුරාතන වාරිකර්මාන්ත" නම් නිබන්ධනයේ දී ද මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳ කරුණු දක්වා තිබේ. ​ලක්දිව, උතුරු කලාපයේ පිහිටි විශාල මෙන්ම වැදගත්ම වාපි කර්මාන්තයක් වූ ‘තන්නිමුරුප්පු වැව’ පිළිබඳ සාකච්ඡාව අතරතුර කුරුන්දි බෞද්ධ පුරාවිද්‍යා ප්‍රදේශය පිළිබඳව ද කරුණු දැක්වීමට එතුමා උත්සුක වී ඇති බව එම නිබන්ධනයෙන් පැහැදිලි වේ. පුරාවිද්‍යා හෝ ඉතිහාස විෂයයෙන් පරිබාහිර විෂයක් පිළිබඳ සිදු කළ නිබන්ධනයක දී ද මෙම විහාරය පිළිබඳ තොරතුරු අන්තර්ගත කිරීමට තරම් එතුමා උත්සුක වීමෙන් මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය පිළිබඳ පවතින වැදගත්කමත් කොතෙක් ද යන්න ඒ තුළින් මනාව පෙන්නුම් කෙරෙයි.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග(1935) |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර්,පරිවර්තනය එල්.පියසේන(2001) |volume= pp.22,23 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text='''"මේ වැව් දෙක(තන්නිමුරුප්පු වැව සහ කුරුන්දි වැව) අතර පිහිටි කුරුන්තන්මලේ නොහොත් පියංගල කන්ද සර්වඥයන්වහන්සේ දෙවැනි වර ලංකාවට වැඩිය වර වැඩ සිටි ස්ථානයක් යයි පරම්පරානුගත හිමිකම් පවතී. මෙය ඉතා විශාල නටබුන්ගෙන් ඇති භූමියකි. ඒ අතර කුරුන්තන් කුලමේ වැව් බැම්ම කෙළවර පටන් කඳු මුදුන දක්වා යන ගල්පඩි පෙළක් තිබේ. කන්ද ක්‍රමයෙන් සිහින්ව ගොස් (කිකිළි බිජුවක ආකාර) මුදුන සමතලාවක් ය. ගල්පඩිපෙළට මූනලා තිබෙන පැත්තේ ඇතැම් විට මුදුන වටේ ම වෙන්ටත් පුළුවන. සතරැස් කොට කපන ලද ගලින් බැඳි අඩි 7 ක් හෝ 8 ක් උසැතිව තිබුණේ ය. '''​මෙම කන්ද මුදුනේ තිබෙන නෂ්ටාවශේෂ හා ඒ අසළ තිබෙන්නා වූ තවත් දේද ස්ථානය සම්බන්ධව පවතින කථා ප්‍රවෘත්තිය සැබෑ බව ඔප්පු වීමට සහ ඉඩම ඇදින ගැනීමට ද ආධාර වේ. (මෙම දිරාපත්වීම කල්යාම නිසා සිදුවූවක් නොව ඕනෑකමින් කරන ලද කැඩීම් බිඳීම්ය.) කතාව නිවැරදි නම් කුරුන්ත කුලම අඩු වශයෙන් ක්‍රි.ව. ඉහත තුන්වෙනි ශතවර්ෂයේ මැද හරිය දක්වා අතීත කාලය පෙන්වයි. මක්නිසා ද යන හොත් මෙහි වාසය කළ සංඝයාට වැව් නැතිව නම් දිය ලබාගන්ට තැනක් නැති නිසාය. '''​තන්නිමුරුප්පුවත් ඒ කාලයේදී ම කළා ද නැතුව පසුකාලයක කරණ ලද්දක් ද යනු නියම වශයෙන් දැන ගැනීමට යමක් නැත. පාකර් ලියන්නේ "දියදොරටු දෙක බැඳීමට පාවිච්චි කර තිබෙන ගඩොල් මෑත කාලීන ඒවාය. නුමුත් ලංකාවේ උතුරු කොටසේ බොහෝ ස්ථානවල සිදු වී තිබෙන ප්‍රකාර මෙම දිය දොරටුවල පළමු බැම්ම කඩාගිය බොහෝ කාලයකට පසු නැවත බැඳි ඒවා වෙන්ට පුළුවන" කියාය. '''​එම මහතාගේම වැඩිපුර කීමක් නම්, මෙම ස්ථානය සිංහල රජවරු බොහෝ දෙනෙක් ඇතැම් විට සියල්ලෝමත් තමන් පැමිණි බව පෙන්වීමට වැඩි සලකුණු තබා නැතත්, මේ ස්ථානයට පැමිණිය හුය, කියා ය." <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මෙහිදී අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණ නම් පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සිදුව ඇති විනාශයන් ස්වභාවිකව සිදු වූවක් නොවන බවත් ඕනෑකමින් කිසියම් පිරිසක් විසින් සිදු කරන ලද ඒවා වන බවට වාර්තා කර තිබීමයි.ඊට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැනිවර ලංකාගමනයේ දී වැඩි බවට වන ජනප්‍රවාදය හා පුරාවස්තු විසිරී පවතින ප්‍රදේශය කොපමණ ද යන්න දක්වා සිටියි.තවද,කුරුන්දි පුවරු ලිපිය පිළිබඳව ද හෙන්රි පාකර් තැබූ සටහන් විස්තර කරමින් විස්තරයක් හා කුරන්දි වැවේ වෑකන්දට පහළින් තිබූ ගම්මානය ගැන ද සංක්ෂිප්ත අදහසක් එතුමා දක්වා තිබේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp.22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> {{Blockquote |text='''​බැම්මට පහළ පළමුවෙනි සංඝබෝධි රජ (ක්‍රි.ව. 246-248) විහාරයක් කරවූයේ ය. ඊට බොහෝ කලකට පසු පස්වෙනි දප්පුල රජ තමන් රජ පැමිණි පළමුවන අවුරුද්දේ එක් විහාරයක නැවතත් සංඝයා නැවැත් වූයේ ය. මෙහි ක්‍රි.ව. 965 වෙන්ට පුළුවන. තුන්වෙනි මිහිඳු රජ තමන් රජ පැමිණි අටවැනි අවුරුද්දේ තම මෑණියන් හා දියණියනුත් සමඟ වැවබලන්ට ගොස් සංඝබෝධි රජ විසින් ගොඩනගා මිහිඳු රජ විසින් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද විහාරයේ මහත් ගල්පොරුවක ලංකාවේ සමහවෙන ගල් සන්නස් වලින් ඉතාම දීර්ඝ එකක්වන දික්ගල් සන්නසක් කොටවා තිබේ. '''​පාකර් තවත් කියන්නේ 'එය කොටා තිබෙන ගල් මුහුණට කල්යාමෙන් සිදුවී තිබෙන අනතුර නිසා සන්නසේ වචනවලින් වැඩි කොටස කියවන්ට බැරිකම කනගාටුදායකය. ප්‍රධාන කොටම එහි පදිංචි සංඝයා විසින් පිළිපැදිය යුතු ව්‍යවස්ථා පන්තියක් එහි සන්නසෙහි අඩංගු වේ. නුමුත් වඩා සැලකිය යුතු සාමාන්‍ය කරුණු ස්වල්පයක් එහි ඇතුළත් වේ. ‘රජ්ජුරුවන්ගේ මහා වැව' ගැන එහි සඳහනක් ඇත. (එය තන්නිමුරුප්පුව මෙන් පෙනේ.) තව ද ගොවිතැනට අනතුරු වන සමහර ආරවුල් ගැනද එහි සඳහන් වී තිබේ. රජතෙම (තමන්ගේ අක්ෂර වින්‍යාසය ගැන සැකසහිත වූයෙන්) සන්නස කපන ලද්දේ තමා විසින්ම බව කියා මෙම ව්‍යවස්ථා අක්ෂර අඩුවුනත් කිසිවෙකු විසින් කඩ කරන්නේවත්, අමුතු කරන්නේවත් නැතුව, බලපිහිටීම ඇතුව නොකඩවා ගෙන යන්නේ යයි අණකරන්නේ ය කියාය. '''​කුරුන්තන් කුලමේ වැකන්දට පහත් පැත්තේ ගොඩනගා තිබුණ ගම හෝ නියම්ගම්, කුඩා දියපාරවල්වල සමහවෙන කැබිලිති කඩුවලින් ඒ ගැන විභාග කළ අයට සම්භ විය. ඉහත සඳහන් කළ පුරාණ ගල්සන්නසේ මෙම වාස භූමියට කුරුම් ගම යයි නම්කර ඇත. <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}} }} මීට අමතරව,දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණ වලින් විහාරයට වූ විනාශය සහ 13,14 වන සියවස් වලින් පසුව මෙම ප්‍රදේශයන් ජන ශුන්‍ය වූ බව පැහැදිලි අයුරින් බ්‍රෝහියර් තම වාර්තාව තුළ ප්‍රකාශ කර තිබේ.එයින් ගම්‍ය වන වැදගත් කරුණක් නම් වන්නේ උතුරේ ප්‍රදේශයට අයත් මුලතිව් සහ වවුනියා ආදී වන්නි ප්‍රදේශය සියවස් කිහිපයක් ජන ශුන්‍යව පැවතී බවත් හා දැන් එම ප්‍රදේශවල පදිංචිව සිටින දමිළ ජනතාව එහි පාරම්පරික ජනතාව නොවන බවයි. {{Blockquote |text= '''​එම ස්ථානයට දෙමළෙන් කරුන්තන්ඌරු යයි කියති. කල් යත් යත් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගොඩබැස එහි පදිංචි වූ අය සංඝබෝධි රජ විසින් කරවූ විහාරය ද, අනිකුත් ගොඩනැගිලිද බිඳහෙලා එහි ගල් ගඩොල් ආදියෙන් කෝවිලක් මෙහි සෑදූ බව පෙනේ. නමුත් පරම්පරානුගත කතාවකින් හෝ ඉතිහාසික ලියවිල්ලකින් හෝ වැව් බැම්ම බිඳුනු කාලයවත් නගරය පාළුවට හැරිය කාලයවත් පෙන්වන්නේ නැත. දකින්නට තිබෙන දේ මෙම භූමියෙහි දහ තුන්වෙනි හෝ දහ හතරවෙනි ශත වර්ෂයෙන් මෙහා එහි කිසිවෙක් පදිංචිව සිටි බවක් නොපෙන් වයි."''' <br>{{smaller|{{smaller|({{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }})}}}}<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස්,pp 22,23 |language=si |isbn = 955-9185-07-1}}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති සටහන අනුව ඔහුගේ කාලය වන විට විද්‍යාමාන වූ වැදගත් ලේඛන පිළිබඳ සුපරීක්ෂාකාරී වෙමින් මෙම පෞරාණික පුරාවිද්‍යා බිම පිළිබඳ සාරාංශය ම හකුළා දැක්වීමට තරම් සමත් වී ඇති බව පැහැදිලි වේ. එහි මෙම විහාරයේ ආරම්භය, ඒ සඳහා විවිධ අවස්ථාවල දායකත්වය දැක්වූ රජවරුන් හා ප්‍රධානීන්ගේ මැදිහත් වීම, ස්ථානයේ පැවැත්ම හා එහි පරිහානිය සම්බන්ධ අදාළ කරුණු ආදිය ද පෙළ ගස්වා ඇති ආකාරය ඔහුගේ වාර්තා තුළින් මනාව දැකගත හැකි වේ.<ref>{{cite book |title= ලක්දිව පුරාතන වාරිමාර්ග |author= ආර්.එල්.බ්‍රෝහියර් |volume= පළමු,දෙවන හා තෙවන කොටස් |language=si |isbn = 955-9185-07-1 }}</ref> ===සී.ඩබ්.නිකලස්ගේ වාර්තා=== මෙරට ඓතිහාසික පුරාවිද්‍යාව අරබයා බිහි වූ ශ්‍රේෂ්ඨ විද්වතකු වන සිරිල් වේස් නිකලස් මහතා තමන් සම්පාදනය කළ "පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය" නම් කෘතියේ දී කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳව අඟනා විස්තරයක් සපයා ඇත.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> විවිධ සාහිත්‍ය මූලාශ්‍ර,අභිලේඛන හා පුරාවිද්‍යා මූලාශ්‍ර විග්‍රහ කරමින් එතුමා දක්වා ඇති අදහස පහත පරිදි වේ. {{Blockquote |text='''"ඛල්ලාටනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) කුරුන්දවාසෝක විහාරය තැනවීය. කුරුන්දක චුල්ලක නම් පිරිවෙණක් ද විය. කුරුන්දි අට්ඨකතාව සම්පාදනය කරන ලද්දේ කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දීය. කුරුන්දක ග්‍රාමය අට්ඨකතාවල සඳහන්ව තිබේ. කුරුන්දි විහාරය තනවන ලද්දේ I වන අග්බෝධි (570-604) විසින් බව කියා ඇත. (සිංහල වංසකතාවල එය හඳුන්වා ඇත්තේ කුරුඳු වැව නමිනි.) ඔහු මෙය අවට යොදුන් 3ක් (සැතපුම් 25-30) පමණ පළල් පොල්වත්තක් වවන ලද බව ද කියා තිබේ. IV වන අග්බෝධිගේ (667-683) ඇමතියෙක් කුරුන්දපිල්ලක විහාරයෙහි පාසාදයක් තැනුවේය.<ref group="සවිස්තර">නිකලස් මහාවංශය උපුටාදක්වමින් 'පොත්ථකූඨ' නම් නිලධාරියෙකු මේ ප්‍රසාදය ඉදිකළ බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් ලක්‍ෂ්මන් සුසන්ත පෙරේරයන් පෙන්වා දී ඇති පරිදි බුද්ධාගමේ දායකයෙකු ලෙස ක්‍රියාකළ පොත්ථකුට්ඨ නැමැති ධනවත් පුද්ගලයා ද්‍රවිඩයකු වූ බවයි.</ref><ref>{{cite book |title=රජ පෙළපත් අස්ථිරව පැවති කාලපරිච්ඡේදය 289-303 |author= ලක්‍ෂ්මන් සු.පෙරේරා |volume= I කාණ්ඩය, I භාගය, p.302 |language=si |isbn =}} </ref> ''''I වන විජයබාහු (1055-1110) කුරුන්දි විහාරය යළි කරවීය. මේ සියලු නම් එකම විහාරයකට වූ විවිධ නම් වීමට බොහෝ ඉඩ තිබේ. මෙය පිහිටි කුරුන්දිරට්ඨ දැනට වවුනියා දිස්ත්‍රික්කයේ දකුණු කරිකට්ටමූල කොට්ඨාසයට සමානය. මේ පැරණි නම වර්තමාන කුරුන්තන් ඌර්හි නෂ්ඨාවශේෂ අතර රැකී තිබේ. කුරුන්දි දිසාව II පරාක්‍රමබාහු (1236-1271) කාලයේ දී දෙමළුන් අතේ විය. මෙය පසුකල චන්ද්‍රභානු නම් ආක්‍රමණිකයා විසින් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. කුරුන්ද සමීපයෙහි I වන අග්බෝධි අම්බිලපස්සව විහාරය කරවීය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය,p.102 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​බ්‍රෝහියර් දක්වා ඇති පරිදි ම සී.ඩබ්ලිව්. නිකලස් ද මෙම ස්ථානයේ ඓතිහාසික ක්‍රම පිළිවෙල පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් නමුත් විශ්වසනීය තොරතුරු රාශියක් සපයා ඇත. ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයන්ගේ අන්තර්ගත තොරතුරු ඔස්සේ මෙම පැරණි විහාරය ඓතිහාසික භූමිශාස්ත්‍ර තොරතුරු සමඟ සම්පාත කිරීමද , වෙනත් ආගමිකයන්ගේ හා ආක්‍රමණිකයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට සිදු වී ඇති බලපෑම පිළිබඳ නිවැරදි අයුරින් කරුණු දැක්වීම ද ඔහුගේ වාර්තා තුළ වැඩිදුරටත් දැකිය හැක.<ref>{{cite book |title=1979,පුරාතන හා මධ්‍යතන ලංකාවේ ඓතිහාසික ස්ථාන විස්තරය |author= Lewis,J.P පරිවර්තනය.සෝමපාල ජයවර්ධන |volume= නව වෙළුම,xxi කාණ්ඩය |language=si |isbn = }}</ref> ===වෙනත් පූර්ව වාර්තා=== ====වල්පොල රාහුල හිමියන්ගේ වාර්තා==== වල්පොල රාහුල හිමිපාණන් වහන්සේ තම දර්ශන විශාරද උපාධිය සඳහා ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයට ඉදිරිපත් කරන ලද නිබන්ධනය ඇසුරින් 1956 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කළ History of Buddhism in Ceylon නම් කෘතියේ දක්වා ඇති ‘පුරාණ ලංකාව’ නම් ස්ථාන දක්වන සිතියමේ වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයට තදානුගත ව ඉතා පැහැදිලිව 'කුරුන්දි' යනුවෙන් දක්වා තිබීමෙන්<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බුදුසමයේ ඉතිහාසය |author= වල්පොල රාහුල හිමි(2011) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> උන්වහන්සේ මේ ප්‍රදේශය කුරුන්දි රට වශයෙන් පිළිගත් බව පැහැදිලි වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ සාහිත්‍ය පිළිබඳ ප්‍රශස්ත විචාරක්ෂියක් යොමු කළ ඒ හිමියන් ශාස්ත්‍රාලයීය මතය නියෝජනය කරමින් සම්පාදනය වූ, මේ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ස්ථාපනය වත්මන් කුරුන්දි විහාරයේ ස්ථානගත වීම ද හඳුනා ගැනීම සම්බන්ධව වැදගත් බව පෙන්වා දිය හැක.1956 වසරේ දී පළමුව ප්‍රකාශයට පැමිණි ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාස කෘතියේ 158 හා 159 පිටු අතර රඳවා ඇති ‘ඈත අනුරාධපුර යුගයේ ලංකාව’ නම් ලංකාවේ පැරණි ම ඓතිහාසික යුගයේ ස්ථාන දක්වෙන්න සිතියමේ<ref>{{cite book |title=ලංකා විශ්වවිද්‍යාලයේ ලංකා ඉතිහාසය |author= සංස්.හේම් චන්ද්‍ර රාය |volume= පළමු මුද්‍රණය 1964,I කාණ්ඩය, I භාගය |language=si |isbn =}} </ref>ද වත්මන් කුරුන්දි විහාරය පිහිටා ඇති ප්‍රදේශයම කුරුන්දි වශයෙන් ම හඳුනාගෙන සටහන් කර තිබේ. ප්‍රකට විද්වතුන් හේතුවෙන් සැලකිය යුතු වගකීමකින් තොර ව මෙම ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතාව තහවුරු වන බව පෙන්වා දිය හැකි වේ. ====සී.එස්.නවරත්නම්ගේ වාර්තා==== සී.එස්. නවරත්නම් විසින් රචනා කරන ලද 'වන්නි හා වන්නියාස්' නම් කෘතියේ දී කුරුන්තන්කුලම් නම් ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක නටබුන් ඇති බව '''"There are ruins of Hindu Temples at Irasentirankulam,at Chinnapuvaraskulam and Kurunturkulam"''' යනුවෙන් දක්වා ඇත.නමුත් එය විශ්වසනීය හෝ අදාළ ස්ථානය පිළිබඳ නිශ්චිත ස්ථාන විස්තර සහිත ව දක්වා නොතිබීම විමතියට කරුණකි.<ref>{{cite book |title=C.S.Nawarathnam |author= Vanni & Vanniyas |volume= p.1p |language=en |isbn = }}</ref> ====ගුණපාල මලලසේකරයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට විසු ප්‍රකට පඬිවරයෙකු වූ ගුණපාල මලලසේකර මහතා තම දර්ශනසූරි උපාධිය සඳහා සම්පාදනය කළ කෘතහස්ත කෘතියක් වූ 'ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍ය' කෘතියේ විය යුතු පරිදි ම අවස්ථා කීපයක ම ලංකාවේ ප්‍රමුඛ අට්ඨකතාවක් වශයෙන් සැලකිය හැකි කුරුන්දි අටුවාව පිළිබඳව සංක්ෂේපයෙන් සඳහන් කර ඇත. එහි දේශීය භාෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අටුවා පිළිබඳ දැක්වීමේ දී ශ්‍රී ලංකාවේ කුරුන්දවේළු විහාරයෙහි දී ලියන ලද නිසා කුරුන්දී නම් වූ අට්ඨකතාව' පිළිබඳ සඳහන් කර ඇත.<ref>{{cite book |title=ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි සාහිත්‍යය (1965) |author= ගුණපාල මලලසේකර පරිවර්තනය.ඩබ්.දයාරත්න තිසේරා |volume= p.61 |language=si |isbn = }}</ref> ====කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන්ගේ වාර්තා==== මෙරට ඓතිහාසික භූමි සිතියම් ගණනාවක් එක්තැන් කරමින් කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමියන් විසින් 1967 වසරේ දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඓතිහාසික සිතියම් සංග්‍රහයේ දක්වෙන සිතියම් කීපයකම ‘කුරුන්දි’ නම් ස්ථානය, වර්තමානයේ මුලතිව් සමීපයේ කුරුන්දි පුරාණ බෞද්ධ විහාරය පිහිටි කලාපයේ ම සලකුණු කර ඇති බව දැනගත හැකි වේ. එම කෘතියේ අන්තර්ගත කර ඇති සිතුවම් කීපයක ම මෙම ස්ථානය සටහන් කර ඇත. එහි ‘අනුරාධපුර පූර්ව යුගය : මහජන ව්‍යාප්තිය හා ග්‍රාම නාම’, ‘අනුරාධපුර මධ්‍යතන යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ හා ‘පොළොන්නරු යුගය : නගර සහ ග්‍රාම නාම’ යන සිතියම් ත්‍රිත්වය විශේෂ අවධානයකට ලක් විය යුතු අතර ප්‍රමාණවත් මූලාශ්‍ර පදනම් කරගෙන සකසා ඇති මේ සිතියම් අනුරින් අනුරාධපුර පූර්ව යුගයේ සිට පොළොන්නරු කාල පරිච්ඡේදය දක්වා ම කුරුන්දි පූජා බිම අවධානයට පාත්‍ර වූ ද කලාපීය වශයෙන් කේන්ද්‍රීය ප්‍රදේශයක් වූ බව ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title=ලංකාවේ ඓතිහාසික භූමි සිතුවම්(1967) |author= කුඩාවැල්ලේ ධීරානන්ද කලයාණිවංශ හිමි |volume= |language=si |isbn = }}</ref> ====එච්.ඒ.පී.අභයවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== එච්.ඒ.පී. අභයවර්ධන විසින් 1978 වසරේ දී පළමු වැනි වරට සිංහල බසින් ප්‍රසිද්ධියට පමුණුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි දේශ සීමා විස්තර කරන ප්‍රකට කෘතියක් වූ 'කඩයිම්පොත් විමර්ශනය' කෘතියේ සිව් වැනි පරිච්ඡේදය වූ ‘දේශ සීමා විස්තර’ පරිච්ඡේදයේ දී 'කුරුන්දගමු රට' නම් උපමාතෘකාව යටතේ සංග්‍රහ කර ඇති විස්තරය වර්තමාන කුරුන්දි විහාරය පිහිටි ප්‍රදේශය හා සම්පාත වේ. අබේගුණවර්ධනයන්,මෙයට ඉහත කෘති තුළ කුරුන්දිය සම්බන්ධයෙන් අන්තර්ගත වූ විස්තරයන්ගේ සාරසංක්ෂේපයක් දක්වමින් මේ පිළිබඳව වැඩිදුරටත් පැහැදිලි කර තිබේ.<ref>{{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"කුරුඳුගමුරට යන නමින් ශ්‍රී ලංකාවේ කඩයිම්පොතේ සඳහන් වන්නේ වංසකතාවේ එන කුරුන්දිරට්ඨය විය හැකිය.පදී සහ කුරුඳු යයි වංශකතාවේත්, පූජාවලියේත්, නිකාය සංග්‍රහයේත් සඳහන් වන ස්ථාන දෙකෙන් දෙවැන්න මෙකී කුරුඳුගමුරට යැයි සිතිය හැකිය. ඛල්ලාඨනාග (ක්‍රි.පූ. 110-103) රජ කුරුන්දවාසෝක විහාරය ඉදි කළ බව කියා තිබේ. එසේම කුරුන්දිවේලු විහාරයේ දී කුරුන්දි අට්ඨකතාව ලියන ලද බව ද සඳහන් වෙයි. මාඝගේ බලකොටුවක් කුරුන්දියෙහි තිබූ බවත්, එය II පරාක්‍රමබාහු රජ විසින් විනාශ කරන ලද බවත් වංසකතාව, පූජාවලිය සහ නිකාය සංග්‍රහය යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. පසු කාලයේ දී ලක්දිව ආක්‍රමණය කළ චන්ද්‍රභානු රජු පදී සහ කුරුඳු රටවල සිංහලයන් තමන් වසඟයට ගත් බව පෙනේ.කුරුඳු රට නමින් සඳහන් වන්නේ අනුරාධපුරයට උතුරින් පිහිටි කැදෑ හා කඩවත් කෝරල දෙක යයි අයිවර්ස් කියයි.එහෙත් මේ මතය වැරදි බවත් වර්තමාන වව්නියාවට අයත් කරිකට්ටුමලෙයි දකුණු කොටස මෙයින් ගැණෙන බවත් නිකලස් පෙන්වා දෙයි.පැරණි කුරුන්දිරට්ඨ යන නම වර්තමාන කුරුන්තන්වූර් යන්නෙහි ගැබ් වී ඇති බව ඔහු වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= කඩඉම්පොත් විමර්ශනය (1978) |author= එච්.ඒ.පී.අභයගුණවර්ධන |volume= p.105 |language=si |isbn = }})}}}} }} ====රණවීර ගුණවර්ධනයන්ගේ වාර්තා==== රණවීර ගුණවර්ධන විසින් මහාවංශයේ දැක්වෙන වචනයක් පාදක කරගනිමින් කුරුන්දි විහාරය පිළිබඳ වැදගත් නිරීක්ෂණයක් වාර්තා කර ඇත. ඒ, පළමු වැනි අග්‍රබෝධි රජු විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සියලු සංඝයා වහන්සේ සඳහා පූජා කරන ලද බවයි. මේ දැක්වෙන අග්ගබෝධි රජු විසින් කරවන ලද විහාරය එම නමින් ම(කුරන්දි විහාරය නමින්) පැවත ආ විහාරයේ සිදු කරන ලද අභිනව ඉදිකිරීමක් හෝ කටුකොහොල් ඇරීමක් විය යුතු ය. {{Blockquote |text= '''"​පළමු වැනි අග්බෝධි (571-604) විසින් කරවන ලද කුරුන්දි විහාරය සකල සංඝයා සඳහා (සබ්බසංඝිකං) වී යැයි වාර්තා කරන විට චූලවංශය අදහස් කරන්නට ඇත්තේ එබඳු ස්වාධීන විහාරයක් ගැන විය හැකිය.සබ්බ සාංඝික ​යන වචනය වැදගත් කොට සලකන්නේ නම්, මේ වකවානුවේ දී ඉදිකරන ලද හෝ ප්‍රදානයන් ලබන ලද බොහෝ විහාර මෙන් නොව, මෙකී විහාරය කිසිම නිකායකට අනුබද්ධ වීමෙන් තොර වූවක් ලෙස සැලකිය හැකිය."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}}</ref> }} ​සමකාලීන සමාජය තුළ බෞද්ධ ශාසනය තුළ පැවති නිකාය ප්‍රභේදනයක් පිළිබඳ සාධක ගුණවර්ධන උපුටා දක්වා ඇති කරුණින් තහවුරු වේ. සමකාලීන මෙන් ම පශ්චාත් කාලීන සාහිත්‍ය මූලාශ්‍රය තුළ මුළු මහත් ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ම මේ කරුණු සාධනය සඳහා දෙස් දෙන සාක්ෂි සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් හඳුනාගත හැකි ව පවතී. ඒ අනුව, පූර්ව කාලීන ව මහා විහාර සම්ප්‍රදාය නියෝජනය කළ විහාරයක් වශයෙන් පැවති කුරුන්දි විහාරය කාලානුක්‍රමික ව අභයගිරි සම්ප්‍රදාය වෙත විතැන් වූ අන්දම මෙම ස්ථානයෙන් ම(කුරුන්දි විහාරයෙන් ම) අනාවරණය වී ඇති අභිලේඛන තුළින් මෙන් ම පුරාවිද්‍යා ගවේෂණයේ දී අනාවරණය වූ පුරාවිද්‍යා සාධක තුළින් ද පැහැදිලි වේ.<ref>{{cite book |title= සිවුර සහ නඟුල,මධ්‍යතන යුගයේ මුල් භාගය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ විහාරස්ථ ජීවන සම්ප්‍රදාය සහ එහි ආර්ථික පාර්ශවයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් |author= රණවීර ගුණවර්ධන (1993) |volume= p.51 |language=si |isbn =}} </ref> ====එම්.එච්.සිරිසෝමයන්ගේ වාර්තා==== මෙරට උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි පිහිටි බෞද්ධ උරුමය පිළිබඳ විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් මාහැඟි කාර්යභාරයක් සඵල කළ හිටපු පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස්වරයෙකු වූ එම්.එච්. සිරිසෝම ද කුරුන්දි මලේ විහාරය පිළිබඳව විස්තරයක් "උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය" යන ග්‍රන්ථයෙහි සදහන් කර ඇත. ඔහුගේ තක්සේරුව අනුව ද වවුනියා දිස්ත්‍රික්කය තුළ පිහිටි (එහෙත් වර්තමාන මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයට අයත් වන) කුරුන්දන් මලෙයි නම් වූ ස්ථානය ප්‍රදේශයේ ඇති ඉතා පැරණි මෙන් ම ආගමික වශයෙන් වැදගත් බෞද්ධ විහාරයක අවශේෂ ඇති ස්ථානයකි. මේ ස්ථානය පිළිබඳ එතුමා සංක්ෂේපයෙන් පහත දැක්වෙන සටහන තබා ඇති අතර මේ සඳහා එච්.සී.පී. බෙල් විසින් සපයන ලද විස්තරයන් ද පාදක කරගෙන ඇති බව ද පෙනේ.<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> {{Blockquote |text=​'''"මෙම ස්ථානයෙහි කඳු ගැටයක් මත විශාල ප්‍රදේශයක පැතිරුණු පැරණි ස්තූප, පොකුණු, ආරාම බුදු ගෙවල් සහ වෙනත් වාස්තු විද්‍යාත්මක අංගයන්හි අවශේෂයන් දැකිය හැකි ය. එය ඛල්ලාඨනාග රජතුමා විසින් ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සියවසේදී ගොඩනගන ලද කුරුන්දපාෂාණ විහාරය ලෙස හඳුනාගත හැකි ය. මෙම ස්ථානයෙහි දී 'කුරුන්දි අට්ඨකථා' නම් වූ සිංහල අටුවා ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදි. කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් අක්කර සියයක පමණ ප්‍රදේශයක පැතිර ඇත."''' <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=උතුරු නැගෙනහිර පෙදෙස්හි හෙළ උරුමය |author= එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.42,43 |language=si |isbn = }}</ref> }} ====කේ.සිරිල් මැතිව්ගේ වාර්තා==== ​ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමය සුරක්ෂිත කිරීමෙහි ලා සන්ධිස්ථානයක් සේ සැලකිල්ලට බදුන් විය යුතු වූත්, ජාතික කර්තව්‍යයක් වශයෙන් අගය කළ යුතු වූත් අවස්ථාවක් වන, එවකට පැවති රජයේ කර්මාන්ත හා විද්‍යා කටයුතු පිළිබඳ ගරු අමාත්‍ය, කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් විසින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයේ දී ද<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= |language=si |isbn = }}</ref> උතුරු පළාත තුළ පිහිටා ඇති මෙම වැදගත් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය වෙත අවධානය යොමු කර ඇත. එකී අභියාචනය සඳහා එවකට සහකාර පුරාවිද්‍යා කොමසාරිස් වූ එම්. එච්. සිරිසෝම විසින් සකසන ලද ස්ථාන දක්වන ​සිතියමේ 37 කුරුන්දන්කුලම් හා 38 කුරුන්දන් ඌර් යනුවෙන් තන්නිමුරුප්පු වැවත් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානයත් දක්වා ඇත. මෙම ලේඛනයේ ම කුරුන්දන්මලෙයි යන ශීර්ෂය යටතේ සංක්ෂිප්ත විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරනු ලබන අතර එහි දක්වන විස්තරය අනුව "කුරුන්දි විහාරයේ නටබුන් පැතිර ගිය අක්කර 78, රූඩ් 2 සහ පර්චස් 13 ක භූමිභාගය(එවක භූමි ප්‍රමාණය), 1933 මැයි 12 වෙනි දින නිකුත් කරන ලද, අංක 7981 දරන ගැසට් පත්‍රයෙහි පළ කරන ලද නිවේදනයක් මගින් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට ඇත." <ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn =}} </ref>මෙම පෞරාණික ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය විකෘති කිරීම සඳහා සිරිල් මැතිව්ගේ සමකාලීන අවධියේ දී යම්කිසි අන්තවාදී පිරිසක් විසින් උත්සුක වූ අන්දම මෙම වාර්තාවේ ම ඇතුළත් කර ඇති බවක් එම අභියාචනයේ දැක්වේ. {{Blockquote |text= '''"​1981 අගෝස්තුවේ දී ජාතිවාදී කලබල පැවති සමයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත්කොට තිබියදී ඇතැම් පුද්ගලයන් පුරාවිද්‍යා ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයට අවසර නැතුව ඇතුළු වී, පසුව නවීන හින්දු කෝවිලක් බවට පරිවර්තනය කිරීමේ අදහසින්, පැරණි ගල් ගෙයක ඉතිරි වී ගිය ගල් කණු මත උපයෝගී කර ගත් වහලක් තනා තිබිණි. ගල් ගෙය ඇතුළත වියනෙහි කොන්ක්‍රීට් සහිත සිමෙන්ති දමා ත්‍රිශූලයක් ද සවි කොට තිබිණි. කපුරු ආදිය පත්තු කිරීම සඳහා, ත්‍රිශූලය ඉදිරිපස තබා තිබුණේ ගල් පුවරුව පුවත්පතේ ශ්‍රී පාද ලාංඡනය සහිත ගලකි. ත්‍රිශූලයක් සවි කිරීම සඳහා අසල තිබුණු ස්තූප ගොඩනැගිල්ලේ මතුපිට මට්ටම් කොට සිමෙන්ති දමා තිබේ. ඉතා පැරණි බෞද්ධ විහාරයක් තිබුණු ස්ථානයක හින්දු කෝවිලක් තැනීමට ප්‍රයත්නයක් දරා ඇති බව පෙනේ."'''<ref group="සවිස්තර">2022 වසරේ ශ්‍රීලංකා පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යා කැණීමේ දී මෙහි දක්වන ලද පැරණි වාස්තු නිර්මාණය බෞද්ධ පිළිමගෙයක් බව කිසිඳු සැකයකින් තොරව තහවුරු වී ඇත.එම කැණීමෙන් පොළොව යට වැළලී තිබිය දී අනාවරණය වී ඇති බුදු පිළිම හා බෝසත් පිළිම මෙන්ම වෙනත් බෞද්ධ පුරාවස්තු වලින් මේ කරුණ නැවත නැවතත් සනාථ වී තිබේ.</ref> <br> {{smaller|{{smaller|({{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }})}}}}<ref>{{cite book |title=ජාතිවාදි අහිතකර පූර්වමතියෙන්,නීති විරෝධි අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ හිතාමතාම කරන විනාශ කිරීමෙන් උපද්‍රවයට ලක් වී ඇති,ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික වස්තු සම්පත් හානියෙන් බේරා සංරක්ෂණය කර තබා ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටිමින් යුනෙස්කෝ ජගත් සංවිධානය වෙත ඉදිරිපත් කළ අභියාචනය (1983) |author= කලුවාදේවගේ සිරිල් මැතිව් සහ එම්.එච්.සිරිසෝම |volume= pp.17,18 |language=si |isbn = }}</ref> }} ​එවකට පැවති රජයේ අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සිදු කරන ලද එකී වාර්තාව හේතුවෙන් මෙම පැරණි ප්‍රදේශයේ අනන්‍යතාවය තවදුරටත් විකෘති කිරීම හා කෙලෙසීම වැළකී ඇති අතර ම මෑත කාලීනව එම ප්‍රදේශයේ සිදු වන ආගමික මෙන්ම සාමාජීය සංවර්ධන වැඩකටයුතු සඳහා ප්‍රබල වශයෙන් සහයෝගය දක්වන ලේඛනයක් වශයෙන් ද බලගැන්වී ඇත. ​එවකට පැවති රජයේ ගරු අමාත්‍යවරයෙකු වූ සිරිල් මැතිව්ගේ ගරු සභාපතිත්වයෙන් යුක්ත ව ගොඩනගන ලද රාජ්‍ය සංස්ථා බෞද්ධ සමිති සම්මේලනයේ ගරු ලේකම් වශයෙන් කටයුතු කළ සාහිත්‍යාචාර්ය, පියසේන එස්. ජයවීර විසින් කුරුන්දි වෙහෙර නැවත ගොඩනැඟීම සඳහා එ දවස් ගත් ක්‍රියාමාර්ගත් එහි දී පැනනැඟී විවිධ බාධාවන් පිළිබඳවත් ඔහු විසින් ම සම්පාදිත "ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත (වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන)" යන කෘතියේ වැදගත් තොරතුරු ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වී ඇත.<ref>{{cite book |title=ලක්දිව බෞද්ධ උරුමයේ ජීවමාන සංකේත(වෙහෙරක් සොයා ගිය ගමන) |author= පියසේන එස්.ජයවීර |volume= pp.29-32 |language=si |isbn = }}</ref> ==වර්තමාන සංරක්ෂණය== 2018.05.16 වන දින කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයට වැඩම කළ ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ මූලිකත්වයෙන් මෙම පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය මූලික අඩිතාලම ආරම්භ විය.එම මස ම 17 වන දින උන්වහන්සේ විසින් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල්වරයාට කුරුන්දි විහාරය සංරක්ෂණය කිරීමට දැනුවත් කර ඇති අතර 2018.08.09 දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් විසින් වව්නියාව සහකාර පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂවරයා වෙත ලිපියක් යොමු කරමින් ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි හිමියන්ගේ ද සහය ලබා ගනිමින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය සංරක්ෂණය කිරීමට අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන ලෙස දන්වා තිබේ.මෙම සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් මූල්‍යමය දායකත්වය ලබා දී ඇත්තේ බෞද්ධාලෝක පදනමයි.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.322-326 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===කැණීම් කටයුතු අතරතුර ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාව සහ පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර ඇති වූ මතභේද=== 2018.09.04 දින සිට ආරම්භ වූ සංරක්ෂණය වැඩපිළිවෙළ සදහා දිගින් දිගටම ප්‍රදේශයේ හින්දු ජනතාවගේ සහ අන්තවාදී දෙමළ දේශපාලකයන්ගේ බාධා වීම් සිදුව තිබේ.කිහිපවතාවක් මේ සම්බන්ධව ඇතිවූ ගැටලු අධිකරණයේ නඩු ලෙස විභාග වී ඇති අතර මාස කිහිපයකට පසු ඇණහිට තිබූ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ කිරීමට මුලතිව් අධිකරණයේ අවසරය හිමි වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.327-333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref>කෙසේ නමුත් විවිධ හේතූන් නිසා සංරක්ෂණ කටයුතු ආරම්භ කිරීම 2020 වර්ෂය දක්වා කල් ගොස් ඇති අතර,එම වර්ෂයේ සැප්තැම්බරය් මස නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු ආරම්භ වන දැනගත් අන්තවාදී දෙමළ පිරිසක් නැවත ගරු අධිකරණයට කුරුන්දි විහාරයේ සංරක්ෂණය කටයුතු ගැන පැමිණිලි කර ඇත. පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන්ගේ කරුණු දැක්වීම මත එම පැමිණිල්ල සාවද්‍ය බවත් නීත්‍යානුකූලව උසාවි නියෝගය අනුව සංරක්ෂණය කටයුතු වන බවටත් ගරු මුලතිව් අධිකරණයේ විනසුරුවරයා තීන්දු කරනු ලැබීය.පසුව පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ සීමා නිර්ණය වැනි කටයුතු සිදු වූ අතර කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ මූලික කැණීම් 2021.01.18 දින ආරම්භ වී තිබේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.333-347 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> පුරාවිද්‍යා කැණීම් වලදී ස්ථූපයේ යූප ගල මතුවීම නිසා ඇතැම් දෙමළ පිරිස් විසින් අනවබෝධය නිසා "අෂ්ඨ තාරා ශිව ලිංගය" ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කොට සමාජ මාධ්‍යට හා ප්‍රසිද්ධ දමිළ මාධ්‍ය හරහා ප්‍රචාරය කර තිබෙන බව වාර්තා වී ඇත.කැණීම් අවසන් වූ පසුව කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීම ආරම්භ වූ අතර 2022 වර්ෂයේ මාර්තු මස දී ප්‍රතිමාගෘහයේ කැණීම් කටයුතු ආරම්භ විය.සංරක්ෂණය කටයුතු නිමවෙමින් පැවති කුරුන්දි ස්ථූපයේ ධාතු නිධානෝත්සවය 2022.06.12 දින ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබූ අතර එම උත්සවයට 40 කට ආසන්න දෙමළ අන්තවාදී පිරිසක් උත්සවය පැවත්වෙන ස්ථානයට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළුව එය කඩාකප්පල් කර තිබේ.එදින සවස ද යාපනයේ සිට පැමිණි දෙමළ පිරිසක් බස් රථයකින් පැමිණ සංරක්ෂණය කරමින් පැවති ස්ථූපය අසළ විරෝධතාවයක් දක්වා තිබේ.ආරක්ෂක අංශයන් ඔවුන් එම පරිශ්‍රයෙන් ඉවත් කිරීමට උත්සහ කළ ද ඔවුන් බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කරන තුරු ඉවත් නොවන බවට ප්‍රකාශ කර ඇති බව වාර්තා වේ.ඒ අනුව බෞද්ධ සැරසිලි ඉවත් කළ පසු සවස 6.30 ට පමණ ඔවුන් එම ස්ථානයෙන් පිටත්ව ගොස් තිබේ.කෙසේ නමුත් සමහර අන්තවාදි දෙමළ දේශපාලකයන් සහ අන්තවාදී පිරිස් කුරුන්දි විහාරය පැරණි ශිව කෝවිලක් බව පවසමින් හා ඒ අවට ඉඩම් ගැටලු මූලික කොට සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදු විය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.348-365 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2022 මුලතිව් අධිකරණයේ මතභේදාත්මක නියෝගය=== වර්ෂ 2022 දී ජූලි මස 14 වන දින මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානය පිළිබඳව විශේෂ තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවේ කිසිඳු විමසීමකින් තොරව සංරක්ෂණය වෙමින් පවතින කුරුන්දි ස්ථූපය ගලවා ඉවත් කිරීමට ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය වෙත නියෝගයක් ලබා දී තිබේ.සිංහල බෞද්ධයන්ගේ හඳ කම්පාකරවන එම පුවත සමාජ මාධ්‍ය සහ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තුළ වේගයෙන් ප්‍රචාරය වූ අතර ඒ කාලසීමාව 2022 අරගල සමය වූ බැවින් මෙය විවිධ පිරිස් ගෝඨාභය රාජපක්ෂ ප්‍රමුඛ ආණ්ඩුව නැවත බලයට ගෙන ඒමේ උත්සාහයක් බවටත්,තවත් සමහරු මෙම ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් කටයුතු කළයුතු බවටත් තම අදහස් පලකර තිබෙනු දැකගත හැකි විය.ශ්‍රී ලංකා පොලීසිය විසින් නීතිපතිවරයාව මේ පිළිබඳව දැනුවත් කර ඇති අතර 2022 ජූලි මස 19 දින නීතිපතිවරයාගේ උපදෙස් පරිදි මුලතිව් අධිකරණයේ දී එම නඩුව නැවත කැඳවිණි.ඉන්පසු මහේස්ත්‍රාත්වරියා කුරුන්දි පුරාවිද්‍යා ස්ථානයේ නිරීක්ෂණය චාරිකාවකට එක්ව එහි තත්ත්වය අවබෝධ කරගත් පසු තමන් විසින් මීට පෙර ලබා දී තිබූ නියෝගය අත්හිටුවීමේ නියෝගයක් නිකුත් කරන ලදී.ඒ අනුව නැවතත් කුරුන්දි ස්ථූපය සංරක්ෂණය කිරීමට අවස්ථාව හිමි විණ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= pp.366-367 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ===2023 පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල්වරයාගේ හා මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරයාගේ ඉල්ලා අස්වීම්=== ඉහත සිදුවීමට පසුව නැවතත් ඇති වූ ගැටලු කිහිපයක් මත සංරක්ෂණය කටයුතු අත්හිටුවීමට නියෝග ලැබුණු අතර එම නියෝග අවසන් වී නැවත සංරක්ෂණය කටයුතු සඳහා අවසර හිමිව ඇත්තේ 2022 නොවැම්බර් මස දීය.උතුරු පළාත් ප්‍රධාන සංඝනායක පූජ්‍ය ගල්ගමුවේ සාන්තබෝධි නායක ස්වාමීන් වහන්සේගේ අනුශාසනා මත,දහසක් බාධක ගැටලු මැද 2018 මැයි මස දී ආරම්භ කළ කුරුන්දි පුදබිමේ කැණීම් සහ සංරක්ෂණය කටයුතු නොකඩවා සිදුකරමින් පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව,ශ්‍රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්‍යාලය,ආරක්ෂක අංශ එක්ව සහ බෞද්ධාලෝක පදනමේ මූල්‍ය දායකත්වයෙන් 2023 මාර්තු මස 17 දින කුරුන්දි ස්ථූපයේ සංරක්ෂණ කටයුතු නිල වශයෙන් අවසන් කරනු ලැබීය.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.389 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> කෙසේ නමුත් මාස කිහිපයකට පසු කුරුන්දි විහාරය හා වෙනත් මතභේදාත්මක සිදුවීම් සම්බන්ධ නඩු කිහිපයක් හේතුවෙන් තමාට විවිධ විවිධ පාර්ශව මඟින් පීඩන එල්ලවන බව පවසමින් මුලතිව් මහේස්ත්‍රාත්වරියා වන ටී.සරවනරාජා මහතා 2023 සැප්තැම්බර් මස ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වී විදේශගත වූ බව වාර්තා වී තිබේ.<ref>https://ceylontoday.lk/2023/09/30/mullaitivu-district-judges-sudden-resignation-creates-controversy/{{භින්න වූ සබැඳි|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/Mullaitivu-District-Judge-resigns/108-268166</ref> එසේම පුරාවිද්‍යා භූමියේ සීමා මායිම් ලකුණු කිරීම සහ අවට ජනතාව අනවසරයෙන් ඉඩම් අත්පත් කරගැනීම්<ref group="සවිස්තර">දෙමළ ජනතාව එම ඉඩම් ඔවුන්ගේ අයිතිය සහිත බව පෙන්වන නමුත් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවට අයිතිය ඇති ඉඩම් ප්‍රමාණයක් </ref> ආදිය ඇතුළව කුරුන්දි විහාරය මූලික කොට පැන නැගී ඇති ගැටලු පිළිබඳව සාකච්ඡාවක් 2023 ජුනි මස එවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] , දෙමළ දේශපාඥයන් සහ පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් සම්බන්ධ වී ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලයේ දී පැවැත්විණ.රනිල් වික්‍රමසිංහ අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයා නව පුරාවිද්‍යා සීමාවට අයත්වන ඉඩම් අක්කර 279 න් අක්කර 79 ක් නැවත ප්‍රදේශයේ ජනතාවට ලබාදෙන ලෙස පවසා ඇති අතර එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් වරයා වූ අනුර මනතුංග මහතා එම භූමියේ ඇති පුරාවිද්‍යා වටිනාකම හේතුවෙන් පුරාවිද්‍යා ආඥා පනත අනුව එසේ කල නොහැකි බව පෙන්වා දී ඇත.නමුත් දිගින් දිගටම ගැටලුකාරී ලෙස ගිය මෙම සාකච්ඡාවේ එක් අවස්ථාවක අන්තර්වාර රජයේ ජනාධිපති [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] "ඔයා හදන්නේ මට ඉතිහාසය උගන්නන්නද?නැත්නම් මම ඔයාට උගන්වන්න ද?" යනුවෙන් පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා දෝෂදර්ශනයට ලක් කර තිබේ.එසේම අක්කර 279 ක පුරාවිද්‍යා රක්ෂිතය ගැන පුරාවිද්‍යා නිළධාරීන් කරුණු දක්වන විට, " ඇයි අක්කර 279 ක් ඕන?ඒක මහාවිහාරයට වඩා ලොකුද?මහා විහාරය,ජේතවනාරාමය සහ අභයගිරිය තුනම අක්කර 100 ක් ගන්නේ නැහැ " යැයි [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] තම අදහසක් දකවමින් විරෝධය දක්වා තිබේ.මෙම සිදුවීමෙන් පසු දින පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජෙනරාල් මහාචාර්ය අනුර මනතුංග මහතා සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය.<ref>https://sinhala.mawratanews.lk/exclusive/director-general-of-archeology-professor-anura-manatunga-resigns/</ref>මීට පෙර ද,කුරුන්දි විහාරයේ කැණීම් ආරම්භ කළ මුල් අවස්ථාවේ දී එනම් 2018 දී ද එවකට අග්‍රාමාත්‍ය වූ [[රනිල් වික්‍රමසිංහ]] විසින් එවක පුරාවිද්‍යා අධ්‍යක්‍ෂ ජනරාල් වරයා වූ මහාචාර්ය [[පී.බී.මණ්ඩාවල]] මහතා වෙත ලිපියක් යවමින් එහි සංරක්ෂණ කටයුතු නවතා දමන ලෙස ලිඛිතව දැනුවත් කර තිබුණු බව ද වාර්තා වේ.<ref>{{cite book |title=කුරුන්දි විහාරවංසය(2023) |author= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල සහ සුමේධ වීරවර්ධන |volume= p.333 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}}</ref> ==වෙනත් ලිපි== *[[ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක ලැයිස්තුව]] *[[ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම)]] *[[වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය]] *[[කදුරුගොඩ විහාරය]] *[[නාගදීප පුරාණ විහාරය]] *[[බෞද්ධ පුදබිම්, ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු සහ නැගෙනහිර පලාත්]] *[[සපුමල්ගස්කඩ රජ මහා විහාරය]] ==උපුටාගැනීම්== {{Reflist|group=උපුටාගැනීම}} ==පැහදිලි කිරීම්== <references group="සවිස්තර" /> ==බාහිර සබැඳි== * [https://www.youtube.com/watch?v=jeqVchnZGG4 කුරුන්දි රජ මහා විහාරය පිළිබඳව වාර්තා වැඩසටහන] ==මූලාශ්‍ර== *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ප්‍රථම භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-185-2 |language = si }} *{{cite book | last = ඤාණානන්ද |first = කිරිබත්ගොඩ |title = මහාවංශය,ද්විතීය භාගය |publisher = මහාමේඝ ප්‍රකාශකයෝ |year = 2020 |isbn = 978-955-687-182-1 |language = si }} *{{cite book |last= සුමේධ වීරවර්ධන |first= චන්දිම බණ්‌ඩාර අඹන්වෙල |title=කුරුන්දි විහාරවංසය |publisher = සරසවි ප්‍රකාශකයෝ |year=2023 |language=si |isbn =978-955-31-2854-6}} ==වැඩිදුර කියවීම== *කුරුන්දි විහාර වංසය *පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය<ref> {{cite book |title=පෞරාණික ස්ථාන හා ස්මාරක,මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කය |author= එම්.වී.ජී.කල්ප අසංග හා අයි.පී.එස්.නිශාන්ත(2018) |volume= |language=si |isbn =}} </ref> == යොමු == {{reflist}} {{ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාවිද්‍යා ආරක්‍ෂිත ස්මාරක]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පූජනීය ස්ථාන]] 88uf91j88bcnsca5294gdkpfejoykn8 නෙට්ෆ්ලික්ස් 0 196145 799268 798673 2026-09-12T17:00:14Z Sayuru Athsara 59181 799268 wikitext text/x-wiki {{වෙබ් අඩවි තොරතුරු පැනලය | name = නෙට්ෆ්ලික්ස් | logo = Netflix 2015 logo.svg | logo_alt = | logo_caption = 2014 සිට නෙට්ෆ්ලික්ස් හි ලාංජනය | type = විනෝදාස්වාද ප්‍රවාහ වේදිකාව | language_count = 56 | headquarters = ලොස් ගාටොස්, කැලිෆෝර්නියා, ඇ. එ. ජනපදය | country_of_origin = ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය | area_served = ගෝලීය (චීනය, [[රුසියානු ක්‍රිමියානු ආක්‍රමණය|ක්‍රිමියාව]], උතුරු කොරියාව, රුසියාව සහ සිරියාව හැර)<ref name="netflix-help-page-availability">{{cite web |title=Netflix කොපමණ රටවල් සහ කලාපවල තිබේද? |url=https://help.netflix.com/en/node/14164 |publisher=Netflix |url-status=live |access-date=2026 අප්‍රේල් 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707184542/https://help.netflix.com/en/node/14164 |archive-date=2017 ජූලි 7}}</ref><ref name="රුසියාව අත්හිටුවීම" /> | industry = {{hlist|[[විනෝදාස්වාදය]]|[[ජනමාධ්‍ය]]}} | products = {{hlist | [[ප්‍රවාහ රූපවාහිනිය]] | [[ඉල්ලුම මත වීඩියෝව]] | [[ඩිජිටල් බෙදාහැරීම]] }} | services = {{hlist | චිත්‍රපට නිෂ්පාදනය | චිත්‍රපට බෙදාහැරීම | රූපවාහිනී නිෂ්පාදනය | රූපවාහිනී බෙදාහැරීම }} | parent = [[Netflix, Inc.]] | url = {{Official URL}} | commercial = ඔව් | registration = අනිවාර්‍ය වේ | users = {{increase}} මිලියන 325 ({{As of|2026|1|20|lc=y|df=US}})<ref>{{cite web |last1=Chmielewski |first1=Dawn |title=Netflix නිවාඩු කාර්තුවේදී ආදායම් ඇස්තමේන්තු තරමක් ඉක්මවා යයි; වෝනර් බ්‍රදර්ස් සඳහා ලංසු තැබීමේ යුද්ධය මධ්‍යයේ කොටස් පහත වැටේ |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/netflix-beats-revenue-estimates-subscribers-reach-325-million-2026-01-20/ |access-date=2026 ජනවාරි 20 |archive-date=2026 ජනවාරි 20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260120234117/https://www.reuters.com/business/media-telecom/netflix-beats-revenue-estimates-subscribers-reach-325-million-2026-01-20/ |url-status=live }}</ref> | launch_date = {{ආරම්භක දිනය|1998|04|14}} (DVD ඊ-වාණිජමය වේදිකාවක් ලෙස)<br/>{{ආරම්භක දිනය|2007|01|16}} (ප්‍රවාහ සේවාවක් ලෙස) | current_status = ක්‍රියාකාරී | module = {{Infobox network service provider|child=yes|asn=2906}} }} '''නෙට්ෆ්ලික්ස්''' යනු ඇමරිකානු දායකත්ව පදනම මත, අන්තර්ජාලය ඔස්සේ වීඩියෝ ඉල්ලුම මත ප්‍රවාහය කළ හැකි රූපවාහිනී සේවාවකි. මෙම සේවාව ප්‍රධාන වශයෙන් විවිධ ප්‍රභේදවලින් මුල් සහ අත්පත් කරගත් [[චිත්‍රපට]] සහ රූපවාහිනී වැඩසටහන් බෙදා හරිනු ලැබේ. එය ජාත්‍යන්තරව බහු භාෂාවලින් ලබා ගත හැකිය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Netflix - Overview - Profile |url=https://ir.netflix.net/ir-overview/profile/default.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203211052/https://ir.netflix.net/ir-overview/profile/default.aspx |archive-date=December 3, 2023 |access-date=June 1, 2023 |website=ir.netflix.net}}</ref> නෙට්ෆ්ලික්ස්, ඉන්කෝපරේටඩ් සිය පුරෝගාමී "DVD-by-mail" ({{Translation|තැපෑලෙන් ඩීවීඩී}}) චිත්‍රපට කුලියට දීමේ සේවාව ආරම්භ කර දශකයකට පමණ පසු, 2007 දී දියත් කරන ලද නෙට්ෆ්ලික්ස්, 2026 වන විට රටවල් 190 කට වැඩි ගණනක ගෙවන ලද සාමාජිකත්වයන් මිලියන 325 ක් සමඟින්, වැඩිම දායකත්වයක් ලබා ඇති වීඩියෝ-ඔන්-ඉල්ලුම ගෝලීය ප්‍රවාහ මාධ්‍ය සේවාව වේ. <ref name="300million">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Manfredi |first=Lucas |date=January 21, 2025 |title=Netflix Tops 300 Million Subscribers Globally, Adds Record-Breaking 19 Million in Q4 |url=https://www.thewrap.com/netflix-earnings-q4-2024/ |access-date=January 21, 2025 |website=TheWrap |language=en-US}}</ref> <ref name="whitten">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=October 17, 2024 |title=Netflix third-quarter subscribers barely beat estimates as ad-tier members jump 35% |url=https://www.cnbc.com/2024/10/17/netflix-nflx-earnings-q3-2024.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241101024402/https://www.cnbc.com/2024/10/17/netflix-nflx-earnings-q3-2024.html |archive-date=November 1, 2024 |access-date=October 20, 2024 |publisher=[[CNBC]]}}</ref> 2022 වන විට, "Netflix Original" නිෂ්පාදන [[අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය|එක්සත් ජනපදයේ]] එහි අන්තර්ගත පුස්තකාලයෙන් අඩක් අත්පත් කරගත් අතර, එම නම් කරන ලද සමාගම එහි ප්‍රමුඛතම සේවාව හරහා ජංගම ක්‍රීඩා වීඩියෝ ක්‍රීඩා ප්‍රකාශනය වැනි වෙනත් කාණ්ඩවලටද පිවිසියේය. 2026 වන විට, Netflix ලොව වැඩිම පිරිසක් නරඹන 22 වන වෙබ් අඩවිය වන අතර, එහි පරිශීලකයින් 21.18% ක් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයෙන් ද, [[එක්සත් රාජධානිය|එක්සත් රාජධානියෙන්]] 6.01% ක් ද, [[කැනඩාව|කැනඩාවෙන්]] 4.94% ක් සහ [[බ්‍රසීලය|බ්‍රසීලයෙන්]] 4.24% ක් ද වේ. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Top Websites Ranking |url=https://www.similarweb.com/top-websites/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041116/https://www.similarweb.com/top-websites/ |archive-date=February 10, 2022 |access-date=December 1, 2021 |website=Similarweb}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=netflix.com |url=https://www.similarweb.com/website/netflix.com/#geography |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002203350/https://www.similarweb.com/website/netflix.com/#geography |archive-date=October 2, 2023 |access-date=December 11, 2023 |website=[[Similarweb|similarweb.com]]}}</ref> == ගෝලීය උපයෝජ්‍යතාව සහ ප්‍රවේශය == === ගෝලීය උපයෝජ්‍යතාව (නෙට්ෆ්ලික්ස් ලබා ගත හැකි බව) === [[ගොනුව:Netflix_area.svg|thumb| නෙට්ෆ්ලික්ස් තිබෙන රටවල් ({{As of|2026|7|lc=on}}) ]] [[චීනය]], ක්‍රිමියාව, [[උතුරු කොරියාව]], [[සිරියාව]] සහ [[රුසියාව]] හැර අනෙකුත් සියලුම රටවල සහ භූමි ප්‍රදේශවල නෙට්ෆ්ලික්ස් ලබා ගත හැකිය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Ma |first=Wenlei |date=September 8, 2022 |title=Gulf nations and Egypt demand Netflix remove 'offensive' titles |url=https://www.news.com.au/entertainment/tv/streaming/gulf-nations-and-egypt-demand-netflix-remove-offensive-titles/news-story/68bca5ad9331dace30cf747f7215d0af |access-date=September 27, 2022 |website=News.com.au}}</ref> 2016 ජනවාරි මාසයේදී, නෙට්ෆ්ලික්ස් නිවේදනය කළේ VPN අවහිර කිරීම ආරම්භ කරන බවයි, මන්ද එය භාවිතා කළ නොහැකි රටක සිට වීඩියෝ නැරඹීමට භාවිතා කළ හැකි බැවිනි. <ref>{{Cite news|url=https://www.wired.com/2016/03/netflix-discontent-blocked-vpns-boiling/|title=For Netflix, Discontent Over Blocked VPNs Is Boiling|last=Greenberg|first=Julia|date=March 7, 2016|work=Wired|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215021921/https://www.wired.com/2016/03/netflix-discontent-blocked-vpns-boiling/|archive-date=February 15, 2017}}</ref> VPN අවහිර කිරීමේ ප්‍රතිඵලය වන්නේ මිනිසුන්ට ලොව පුරා ඇති වීඩියෝ පමණක් නැරඹිය හැකි අතර අනෙකුත් වීඩියෝ (එක් එක් රටට වෙනස් වූ නෙට්ෆ්ලික්ස් හි නාමාවලි අයිතම) සෙවුම් ප්‍රතිඵලවලින් සැඟවී තිබීමයි. <ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2016/1/25/10826654/netflix-unofficial-vpn-database-unogs|title=Unofficial Netflix catalog helps you find a movie not available in your area|last=Bi|first=Frank|date=January 25, 2016|work=The Verge}}</ref> නෙට්ෆ්ලික්ස් හි විවිධාකාර තිර මාලා සහ චිත්‍රපටි ඇත. සමහර කලාපවල නෙට්ෆ්ලික්ස් වඩාත් අවම වූ සහන මිලකට ජංගම දුරකථන සඳහා පමණක් තම දායකත්වයක් ලබා දෙයි (මෙය ශ්‍රී ලංකාවට ද අදාළ ය). <ref>{{Cite journal|last=Lotz|first=Amanda D|last2=Eklund|first2=Oliver|last3=Soroka|first3=Stuart|date=August 3, 2022|title=Netflix, library analysis, and globalization: rethinking mass media flows|url=https://academic.oup.com/joc/article/72/4/511/6605780|journal=Journal of Communication|language=en|volume=72|issue=4|pages=511–521|doi=10.1093/joc/jqac020|issn=0021-9916|doi-access=free}}</ref> === දායකත්වයන් === පාරිභෝගිකයින්ට දායකත්ව සැලසුම් තුනෙන් එකකට දායක විය හැකිය; සැලසුම්වල වෙනස වීඩියෝ විභේදනය, එකවර ප්‍රවාහ ගණන සහ අන්තර්ගතය බාගත කළ හැකි උපාංග ගණනට අදාළ වේ. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=September 5, 2022 |title=Netflix sets November Australian launch for advertising, claims report |url=https://www.news.com.au/entertainment/tv/streaming/netflix-sets-november-australian-launch-for-advertising-claims-report/news-story/927b936e540f946b2c8efe293e69e45d |access-date=September 27, 2022 |website=News.com.au}}</ref> 2022 පළමු කාර්තුව අවසානයේදී, ලොව පුරා නිවාස මිලියන 100 ක් තම ගිණුමේ මුරපද අන් අය සමඟ බෙදා ගනිමින් සිටි බව Netflix ඇස්තමේන්තු කළේය. <ref name="Sherman2022">{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2022/04/19/netflix-warns-password-sharing-crackdown-is-coming.html|title=Netflix estimates 100 million households are sharing passwords and suggests a global crackdown is coming|last=Sherman|first=Alex|date=April 20, 2022|access-date=April 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617064158/https://www.cnbc.com/2022/04/19/netflix-warns-password-sharing-crackdown-is-coming.html|archive-date=June 17, 2025|publisher=[[CNBC]]}}</ref> 2022 මාර්තු මාසයේදී, ගිණුම් බෙදාගැනීම පාලනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම සඳහා [[චිලී]], [[පේරු]] සහ [[කොස්ට රිකාව|කොස්ටා රිකාවේ]] අමතර පරිශීලකයින් සඳහා Netflix ගාස්තුවක් අය කිරීමට පටන් ගත්තේය. <ref name="FlintJacob2022">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Flint |first=Joe |last2=Jacob |first2=Denny |date=April 19, 2022 |title=Netflix Explores a Version With Ads as Subscriber Base Shrinks |url=https://www.wsj.com/articles/netflix-earnings-q1-2022-11650325682 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420022222/https://www.wsj.com/articles/netflix-earnings-q1-2022-11650325682 |archive-date=April 20, 2022 |access-date=April 20, 2022 |website=The Wall Street Journal}}</ref> <ref name="BursztynskyAlessandrini2022">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Bursztynsky |first=Jessica |last2=Alessandrini |first2=Sarah |date=April 20, 2022 |title=Netflix closes down 35% wiping more than $50 billion off market cap |url=https://www.cnbc.com/2022/04/20/netflix-plunges-trading-subscriber-loss.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426051516/https://www.cnbc.com/2022/04/20/netflix-plunges-trading-subscriber-loss.html |archive-date=April 26, 2022 |access-date=April 26, 2022 |publisher=CNBC |language=en}}</ref> <ref name="Sherman2022" /> 2022 ජූලි 18 වන දින, [[ආර්ජන්ටිනාව]], [[ඩොමිනිකන් ජනරජය]], [[එල් සැල්වදෝරය]], [[ග්වාතමාලාව]] සහ [[හොන්ඩුරාස්]] ඇතුළු තවත් රටවල ගිණුම් බෙදාගැනීමේ විශේෂාංගය පරීක්ෂා කරන බව Netflix නිවේදනය කළේය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=July 18, 2022 |title=Netflix to test a new 'add a home' option to charge for password sharing |url=https://techcrunch.com/2022/07/18/netflix-test-add-home-option-charge-password-sharing/ |access-date=July 19, 2022 |website=TechCrunch}}</ref> ඔක්තෝබර් 17 වන දින, ගිණුම් බෙදාගැනීම අවම කිරීමට උපකාර කිරීම සඳහා Netflix විසින් පැතිකඩ මාරු කිරීම දියත් කරන ලදී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Spangler |first=Todd |date=October 17, 2022 |title=Netflix Launches Profile-Transfer Feature — Making It Easier for Password Freeloaders to Set Up Their Own Paid Accounts |url=https://variety.com/2022/digital/news/netflix-profile-transfer-feature-password-sharing-paid-account-1235405871/ |access-date=October 17, 2022 |website=Variety |language=en-US}}</ref> 2022 ජූලි 13 වන දින, Netflix විසින් වෙළඳ දැන්වීම්-සහාය දක්වන දායකත්ව විකල්පයක් දියත් කිරීමට සැලසුම් කරන බව නිවේදනය කළේය. <ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/cnn/2022/07/13/media/netflix-ads-microsoft|title=Netflix with ads is coming but it's 'early days'|last=Frank|first=Pallotta|date=July 13, 2022|publisher=[[CNN]]|language=en}}</ref> Netflix හි සැලසුම්ගත වෙළඳ දැන්වීම් ස්ථරය මඟින් ග්‍රාහකයින්ට පවතින දැන්වීම්-රහිත වේදිකාව මෙන් අන්තර්ගතය බාගත කිරීමට ඉඩ නොදේ. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Gurman |first=Mark |date=August 17, 2022 |title=Netflix's Ad-Supported Plan Will Block Downloads of Shows, Films |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-17/netflix-s-ad-supported-plan-will-block-downloads-of-shows-films?sref=CY7BpvSE |access-date=August 18, 2022 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> 2022 ජූලි 20 වන දින, වෙළඳ දැන්වීම්-සහාය දක්වන ස්ථරය 2023 දී Netflix වෙත පැමිණෙන බව නිවේදනය කරන ලද නමුත් එහි සම්පූර්ණ අන්තර්ගත පුස්තකාලය ඇතුළත් නොවනු ඇත. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=July 20, 2022 |title=Netflix's free tier will have one huge drawback, chief executive says |url=https://www.independent.co.uk/tech/netflix-ad-free-tier-drawback-b2127320.html |access-date=July 30, 2022 |website=The Independent}}</ref> ඔක්තෝබර් මාසයේදී, දියත් කිරීමේ දිනය 2022 නොවැම්බර් 3 ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, රටවල් 12 ක දියත් කරන ලදී: [[ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය]], [[කැනඩාව]], [[මෙක්සිකෝව]], [[බ්‍රසීලය]], [[එක්සත් රාජධානිය]], [[ප්‍රංශය]], [[ජර්මනිය]], [[ඉතාලිය]], [[ස්පාඤ්ඤය]], [[ඕස්ට්‍රේලියාව]], [[ජපානය]] සහ [[දකුණු කොරියාව]] . <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=September 2022 |title=Netflix Ad Tier Launch Moved up to November to Get Ahead of Disney+, Streamer Tells Ad Buyers |url=https://variety.com/2022/digital/news/netflix-ad-tier-launch-november-1235357465/}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/netflix-seeking-top-dollar-for-brands-to-advertise-on-its-service-11661980078|title=Netflix Seeking Top Dollar for Brands to Advertise on Its Service|last=Vranica|first=Suzanne|date=August 31, 2022|work=The Wall Street Journal}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Spangler |first=Todd |date=October 13, 2022 |title=Netflix Confirms Ad Tier to Launch in November, Reveals Pricing for Cheaper Basic Plan |url=https://variety.com/2022/digital/news/netflix-ad-supported-plan-launch-date-pricing-1235402196/ |website=Variety}}</ref> දැන්වීම්-සහාය දක්වන සැලැස්ම "දැන්වීම් සහිත මූලික" ලෙස හැඳින්වූ අතර දියත් කිරීමේදී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ මසකට ඩොලර් 6.99 ක් වැය විය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Pulliam-Moore |first=Charles |date=October 13, 2022 |title=Netflix's ad tier will cost $6.99 a month and launch in November |url=https://www.theverge.com/2022/10/13/23402725/netflix-basic-with-ads |access-date=October 17, 2022 |website=The Verge |language=en-US}}</ref> 2023 පෙබරවාරි 24 වන දින, Netflix ලොව පුරා රටවල් 30 කට වැඩි ගණනක දායකත්ව මිල අඩු කළේ එම රටවලින් වැඩි ග්‍රාහකයින් ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා ය. [[මලයාසියාව|මැලේසියාව]], [[ඉන්දුනීසියාව]], [[තායිලන්තය]], [[පිලිපීනය]], [[ක්‍රොඒෂියාව]], [[වෙනිසියුලාව]], [[කෙන්යාව]] සහ [[ඉරානය|ඉරානය යන]] රටවල් දායකත්වයක් සඳහා වන පිරිවැය අඩු කරන රටවල් ලැයිස්තුවේ ඇත. <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-64753499|title=Netflix cuts prices for subscribers in more than 30 countries|date=February 24, 2023|work=BBC News|access-date=February 27, 2023|language=en-GB}}</ref> එම මාසයේම කැනඩාව, නවසීලන්තය, [[පෘතුගාලය]] සහ [[ස්පාඤ්ඤය]] දක්වා ශක්තිමත් මුරපද බෙදාගැනීමේ විරෝධී නීති පුළුල් කරන ලදී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Roth |first=Emma |date=April 18, 2023 |title=Netflix delays its password-sharing crackdown to sometime before July |url=https://www.theverge.com/2023/4/18/23687853/netflix-earnings-password-sharing-delay-q1-2023 |website=The Verge}}</ref> 2023 මැයි මාසයේදී, මෙම පියවර එක්සත් ජනපද සහ බ්‍රසීල ග්‍රාහකයින් වෙත තවදුරටත් පුළුල් කරන ලදී. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Michael Liedtke |date=May 23, 2023 |title=Netflix to charge an additional $8 month for viewers living outside US subscribers' households |url=https://apnews.com/article/netflix-account-sharing-crackdown-united-states-streaming-b8df82a227b74e50ae4e44ba63f29df2 |access-date=May 23, 2023 |website=Associated Press News}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Todd Spangler |date=May 23, 2023 |title=Netflix Launches Paid Sharing in U.S., Will Start Blocking Users With Unauthorized Passwords |url=https://variety.com/2023/digital/news/netflix-us-password-crackdown-paid-sharing-block-devices-1235607517/ |access-date=May 23, 2023 |website=Variety}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=May 23, 2023 |title=Netflix vai cobrar R$ 12,90 por compartilhamento de senhas no Brasil |url=https://oglobo.globo.com/economia/negocios/noticia/2023/05/netflix-vai-cobrar-r-1290-por-compartilhamento-de-senhas-no-brasil.ghtml |access-date=May 25, 2023 |website=o Globo |language=PT}}</ref> 2023 ජූලි මාසයේදී, Netflix විසින් වසරේ දෙවන කාර්තුව සඳහා ග්‍රාහකයින් මිලියන 5.9ක් එකතු කර ගත් අතර එමඟින් සමස්ත ග්‍රාහකයින් මිලියන 238.39ක් විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ කැනඩාව මිලියන 1.2 ක ග්‍රාහකයින් සංඛ්‍යාවක් වූ අතර එය 2021 සිට විශාලතම කලාපීය කාර්තුමය ලාභයයි. <ref name="techcrunch723">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Lauren Forristal |date=July 19, 2023 |title=Netflix gains nearly 6M subscribers as paid sharing soars |url=https://techcrunch.com/2023/07/19/netflix-gains-nearly-6m-subscribers-as-paid-sharing-soars/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901135120/https://techcrunch.com/2023/07/19/netflix-gains-nearly-6m-subscribers-as-paid-sharing-soars/ |archive-date=September 1, 2023 |access-date=July 19, 2023 |publisher=TechCrunch}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Alex Sherman |date=July 19, 2023 |title=Netflix earnings showcase strength as the rest of the media industry struggles |url=https://www.cnbc.com/2023/07/19/netflix-earnings-show-strength-amid-media-chaos.html |access-date=July 19, 2023 |publisher=CNBC}}</ref> පෙබරවාරි මාසයේදී, Netflix මුරපද බෙදාගැනීම සම්බන්ධයෙන් දැඩි රෙගුලාසි ක්‍රියාත්මක කරන බව නිවේදනය කළ අතර, 2023 මැයි වන විට එය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, එක්සත් රාජධානිය සහ ඕස්ට්‍රේලියාව තුළ දැඩි මර්දනයන් ආරම්භ කළේය. මෙම නව නීති යටතේ, කිහිප දෙනෙකුට එක් ගිණුමක් භාවිතා කර බෙදා ගත හැකි නමුත්, ඔවුන් එකම නිවසේ සිටිය යුතුය. Netflix හි නිවසක් යනු ගිණුමේ හිමිකරු සිටින ස්ථානයේම ජීවත් වන පුද්ගලයින් ලෙස අර්ථ දැක්වේ. උපාංගයේ IP ලිපිනය මත පදනම්ව ප්‍රාථමික ස්ථානයක් සැකසීමට පරිශීලකයින්ගෙන් ඉල්ලා සිටී. <ref name="password sharing">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Hector |first=Hamish |last2=Wilson |first2=Mark |last3=Rowlands |first3=Chris |date=February 11, 2023 |title=Netflix password-sharing: how the crackdown works and what it costs |url=https://www.techradar.com/news/netflix-password-sharing |access-date=August 21, 2024 |website=TechRadar |language=en}}</ref> 2023 දෙවන කාර්තුවේදී එකතු වූ මිලියන 5.9 ග්‍රාහකයින් සංඛ්‍යාවෙන් ඉහළ ගොස් ඇති Netflix, 2024 දෙවන කාර්තුවේදී නව ග්‍රාහකයින් මිලියන 8.05 ක් වාර්තා කළේය. <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/business/media/netflix-nflx-q2-earnings-report-2024-42d1eaad|title=Netflix Keeps Streaming Crown With Continued Subscriber, Revenue Growth|last=Jessica Toonkel|date=July 18, 2024|work=The Wall Street Journal}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2023/07/19/netflix-nflx-earnings-2q-2023.html|title=Netflix subscriptions jump 8%, revenue climbs as password sharing crackdown takes hold|last=Lillian Rizzo|date=July 19, 2024|publisher=CNBC}}</ref> 2024 ජූලි මාසයේදී, Netflix ප්‍රංශයේ සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ පරිශීලකයින් සඳහා එහි ලාභම දායකත්ව සැලැස්ම ක්‍රමයෙන් ඉවත් කිරීම ආරම්භ කළේ, කැනඩාව සහ එක්සත් රාජධානිය සඳහා සැලැස්ම ඉවත් කිරීමෙන් වසරකට පසුවය. මෙම රටවල සාමාජිකයින්ට සම්මත දැන්වීම්-රහිත සැලැස්ම හෝ දැන්වීම් සැලැස්ම සඳහා ලියාපදිංචි වීමේ විකල්පය ඇත. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Murti |first=Lola |date=July 19, 2024 |title=Netflix ends its cheapest ad-free subscription |url=https://www.npr.org/2024/07/19/nx-s1-5046733/netflix-ends-its-cheapest-ad-free-subscription |publisher=NPR}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2024/7/2/24190632/netflix-ad-free-basic-plan-discontinued|title=Netflix is starting to phase out its cheapest ad-free plan|last=Emma Roth|date=July 2, 2024|publisher=The Verge}}</ref> 2026 අප්‍රේල් මාසයේදී, Netflix සියළුම සැලසුම් හරහා එහි එක්සත් ජනපද දායකත්ව මිල ගණන් ඉහළ නැංවීය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Spangler |first=Todd |date=March 26, 2026 |title=Netflix Raising U.S. Prices for Second Time in Less Than Two Years |url=https://variety.com/2026/tv/news/netflix-raising-prices-second-time-in-a-year-1236700999/ |access-date=April 4, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> 2026 මැයි මාසයේදී, Netflix නිවේදනය කළේ 2027 දී ඔස්ට්‍රියාව, බෙල්ජියම, කොලොම්බියාව, ඩෙන්මාර්කය, ඉන්දුනීසියාව, අයර්ලන්තය, නෙදර්ලන්තය, නවසීලන්තය, නෝර්වේ, පේරු, පිලිපීනය, පෝලන්තය, ස්වීඩනය, ස්විට්සර්ලන්තය සහ තායිලන්තය ඇතුළු නව රටවල් 15 කට දැන්වීම් මට්ටම ව්‍යාප්ත වන බවයි. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Netflix's ad ambitions just keep growing |url=https://www.theverge.com/streaming/929627/netflix-ads-plan-upfront-2026 |access-date=May 18, 2026 |website=The Verge}}</ref> === උපාංග සහාය === Netflix [[වෙබ් බ්‍රව්සර|වෙබ් බ්‍රව්සරයක්]] හරහා ප්‍රවේශ විය හැකි අතර, Netflix යෙදුම් Blu-ray ධාවක, [[ටැබ්ලට් පරිගණක]], [[ජංගම දුරකථන]], ස්මාර්ට් ටීවී, ඩිජිටල් මාධ්‍ය ධාවක සහ වීඩියෝ ක්‍රීඩා කොන්සෝල ඇතුළු විවිධ වේදිකාවල තිබේ. දැනට සහාය දක්වන ක්‍රීඩා කොන්සෝලවලට ඇතුළත් වන්නේ: * මයික්‍රොසොෆ්ට් එක්ස්බොක්ස් 360, <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=June 28, 2023 |title=Using Netflix on your Xbox |url=https://help.netflix.com/en/node/23889 |website=Netflix}}</ref> එක්ස්බොක්ස් වන් සහ එක්ස්බොක්ස් ශ්‍රේණි X/S * ප්ලේස්ටේෂන් 4 සහ ප්ලේස්ටේෂන් 5 [[ගොනුව:Google_ATV_Reference_RCU_G10_-_Netflix_button.jpg|thumb| Netflix බොත්තමක් සහිත ඇන්ඩ්‍රොයිඩ් ටීවී මඟින් ක්‍රියාත්මක වන දුරස්ථ පාලකයක්]] ඊට අමතරව, කේබල් රූපවාහිනී සහ IPTV සේවා ඇතුළුව බහු නාලිකා රූපවාහිනී සපයන්නන් වැඩි වැඩියෙන් තමන්ගේම සෙට්-ටොප් පෙට්ටි තුළ ප්‍රවේශ විය හැකි Netflix යෙදුම් එකතු කර ඇති අතර, සමහර විට එහි අන්තර්ගතය (අනෙකුත් මාර්ගගත වීඩියෝ සේවාවන් සමඟ) "සියල්ලෙන් එක" විසඳුමක් ලෙස රේඛීය රූපවාහිනී වැඩසටහන් සමඟ ඒකාබද්ධ සෙවුම් අතුරුමුහුණතක් තුළ ඉදිරිපත් කිරීමේ හැකියාව ඇත. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Statt |first=Nick |date=December 7, 2017 |title=Verizon Fios quietly adds Netflix integration to three set-top box models |url=https://www.theverge.com/2017/12/7/16747918/verizon-fios-netflix-set-top-cable-box-integration-test |access-date=April 28, 2019 |website=The Verge}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-11-27/how-cable-companies-learned-to-love-netflix-or-hulu-and-chill|title=How Cable Companies Learned to Love Netflix (or Hulu) and Chill Out|date=November 27, 2017|work=Bloomberg.com|access-date=April 28, 2019}}</ref> == අන්තර්ගතය == === මුල් වැඩසටහන්කරණය === {{වැඩිදුර|List of Netflix original programming|List of ended Netflix original programming|Lists of Netflix original films|List of Netflix original stand-up comedy specials|label1=Lists of Netflix original television series (both current|label2=and ended)|label3=original films}} [[ගොනුව:Netflix_Original_Movies.svg|thumb| නෙට්ෆ්ලික්ස් මුල් චිත්‍රපට]] " Netflix Originals " යනු Netflix විසින් පමණක් නිෂ්පාදනය කරන ලද, සම-නිෂ්පාදනය කරන ලද හෝ බෙදා හරින ලද අන්තර්ගතයන් වේ. ව්‍යාපෘතියක් අත්සන් කරන විට, Netflix එහි මුල් වැඩසටහන් සඳහා අරමුදල් සපයන්නේ අනෙකුත් රූපවාහිනී ජාලවලට වඩා වෙනස් ආකාරයකටය, මුදල් කලින් ලබා දෙන අතර බොහෝ කතා මාලා වල වාර දෙකක් වහාම ඇණවුම් කරයි. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Masters |first=Kim |date=September 14, 2016 |title=The Netflix Backlash: Why Hollywood Fears a Content Monopoly |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-features/netflix-backlash-why-hollywood-fears-928428/ |access-date=January 13, 2022 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> එය බලපත්‍ර අයිතිවාසිකම් තබා ගන්නා අතර, එමඟින් සාමාන්‍යයෙන් නිෂ්පාදන සමාගම්වලට වෙළඳාම ආදියෙන් අනාගත ආදායම් අවස්ථා ලබා දේ <ref name="Backlash">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Masters |first=Kim |date=September 14, 2016 |title=The Netflix Backlash: Why Hollywood Fears a Content Monopoly |url=https://www.hollywoodreporter.com/features/netflix-backlash-why-hollywood-fears-928428 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917022652/http://www.hollywoodreporter.com/features/netflix-backlash-why-hollywood-fears-928428 |archive-date=September 17, 2016 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/news/netflix-pays-more-tv-shows-164000965.html|title=Netflix pays more for TV shows up front, but keeps more upside on big hits, insiders say|last=Castillo|first=Michelle|date=August 15, 2018|access-date=May 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220523151540/https://www.yahoo.com/news/netflix-pays-more-tv-shows-164000965.html|archive-date=May 23, 2022|publisher=[[CNBC]]}}</ref> වසර ගණනාවක් පුරා, Netflix ප්‍රතිදානය කිසිදු රූපවාහිනී ජාලයකට හෝ ප්‍රවාහ සේවාවකට නොගැලපෙන මට්ටමකට ඉහළ ගියේය. ''Variety Insight'' සඟරාවට අනුව, Netflix විසින් 2018 දී නව මුල් වැඩසටහන් සහ චිත්‍රපට 240 ක් නිෂ්පාදනය කරන ලද අතර, පසුව 2019 දී එය 371 දක්වා ඉහළ ගියේය, එය "සමස්ත එක්සත් ජනපද රූපවාහිනී කර්මාන්තය 2005 දී නිකුත් කළ මුල් වැඩසටහන් සංඛ්‍යාවට වඩා වැඩිය." <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Bridge |first=Gavin |date=December 17, 2019 |title=Netflix Released More Originals in 2019 Than the Entire TV Industry Did in 2005 |url=https://variety.com/2019/tv/news/netflix-more-2019-originals-than-entire-tv-industry-in-2005-1203441709/ |access-date=January 13, 2022 |website=Variety |language=en-US}}</ref> නිෂ්පාදනය සඳහා වෙන් කරන ලද Netflix අයවැය වාර්ෂිකව වැඩි වූ අතර, 2021 දී ඩොලර් බිලියන 13.6 දක්වා ළඟා වූ අතර 2025 වන විට ඩොලර් බිලියන 18.9 දක්වා ළඟා වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරන ලද අතර, එය නැවත වරක් එහි ඕනෑම තරඟකරුවෙකු අභිබවා ගිය අගයකි. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Spangler |first=Todd |date=September 23, 2021 |title=Netflix's Amortized Content Spending to Rise 26% to $13.6 Billion in 2021, Analysts Project |url=https://variety.com/2021/digital/news/netflix-content-spending-2021-amortized-1235072612/ |access-date=January 13, 2022 |website=Variety |language=en-US}}</ref> 2022 අගෝස්තු වන විට, එක්සත් ජනපදයේ Netflix හි සමස්ත පුස්තකාලයෙන් 50% ක් මුල් නිෂ්පාදන වලින් සමන්විත විය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Moore |first=Kasey |date=August 24, 2022 |title=Netflix Originals Now Make Up 50% of Overall US Library |url=https://www.whats-on-netflix.com/news/50-of-netflixs-library-is-now-made-of-netflix-originals/ |access-date=August 24, 2022 |website=What's on Netflix |language=en}}</ref> === චිත්‍රපට සහ රූපවාහිනී ගනුදෙනු === Netflix ආයතනයට ස්ටුඩියෝ කිහිපයක් සමඟ සුවිශේෂී ගෙවුම් රූපවාහිනී ගනුදෙනු ඇත. මෙම ගනුදෙනු මගින් සාම්ප්‍රදායික ගෙවුම් රූපවාහිනී නියමයන්ගේ ව්‍යුහයන්ට අනුකූලව Netflix වෙත සුවිශේෂී ප්‍රවාහ අයිතිය ලබා දේ. නෙට්ෆ්ලික්ස් වෙත අන්තර්ගතයට බලපත්‍ර ලබා දී ඇති බෙදාහරින්නන් අතර වෝනර් බ්‍රදර්ස්, යුනිවර්සල් පික්චර්ස්, සෝනි පික්චර්ස් එන්ටර්ටේන්මන්ට් සහ එකල ද වෝල්ට් ඩිස්නි ස්ටූඩියෝ ඇතුළත් විය. වෝල්ට් ඩිස්නි ටෙලිවිෂන්, ඩ්‍රීම්වර්ක්ස් ක්ලැසික්ස්, කිනෝ ඉන්ටර්නැෂනල්, පීබීඑස්, ඒඑම්සී ග්ලෝබල් මීඩියා, වෝනර් බ්‍රදර්ස් ටෙලිවිෂන් <ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2013/digital/news/netflix-inks-deal-with-warner-bros-1118064255/|title=Netflix inks deal with Warner Bros.|last=Goldsmith|first=Jill|date=January 7, 2013|work=Variety|access-date=August 8, 2025}}</ref> සහ පැරාමවුන්ට් ග්ලෝබල් අන්තර්ගත බෙදාහැරීම, [3] සහ ඒබීඑස්-සීබීඑන් ස්ටූඩියෝස්, <ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2009/04/06/netflix-inks-deal-with-viacom-to-stream-south-park-other-shows/|title=Netflix inks deal with Viacom to stream South Park, other shows|date=April 6, 2009|work=TechCrunch|access-date=August 8, 2025}}</ref> ජීඑම්ඒ නෙට්වර්ක් ඉන්කෝපරේෂන්, <ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/2024/8/12/-lavender-fields-to-hit-netflix-on-aug-30-free-tv-on-sept-2-1400|title='Lavender Fields' to hit Netflix on Aug. 30, free TV on Sept. 2|date=August 12, 2024|work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> <ref name="preview.ph">{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=April 27, 2022 |title=11 Filipino Teleseryes You Can Watch on Netflix |url=https://www.preview.ph/culture/filipino-teleseryes-netflix-a2189-20220427-lfrm |access-date=November 22, 2025 |website=Preview.ph}}</ref> සිග්නල් එන්ටර්ටේන්මන්ට්, [ <ref>{{Cite news|url=https://www.gmanetwork.com/pictures/articles/2021-07-13/389/gma-pictures-and-mic-test-entertainments-family-history-streams-on-netflix-this-july-30|title=GMA Pictures and Mic Test Entertainment's 'Family History' streams on Netflix this July 30|date=July 13, 2021|work=[[GMA Pictures]]}}</ref> <ref name="preview.ph" /> ] එම්කියු ස්ටූඩියෝස්, <ref name="Frater">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Frater |first=Patrick |date=March 22, 2018 |title=Netflix Picks Brillante Mendoza Drug War Show 'AMO' as First Philippines Series |url=https://variety.com/2018/digital/asia/netflix-brillante-mendoza-amo-philippines-1202733499/ |access-date=April 8, 2023 |website=Variety |language=en-US}}</ref> <ref name="preview.ph" /> <ref name="Frater" /> <ref name="preview.ph" /> වීවා ෆිල්ම්ස්, සෝලර් එන්ටර්ටේන්මන්ට් කෝපරේෂන්, එම්එන්සී මීඩියා, ස්ක්‍රීන්ප්ලේ ෆිල්ම්ස්, සෝරායා ඉන්ටර්සීන් ෆිල්ම්ස් , සීජේ ඊඑන්එම්, ජේටීබීසී, කකාඕ එන්ටර්ටේන්මන්ට්, ටීබීඑස්, [[ටීවී අසාහි]], ෆුජි ටීවී, මීඩියාකෝප්, ප්‍රයිම්වර්ක්ස් ස්ටූඩියෝස්, ඇස්ට්‍රෝ ෂෝ , ජීඑම්එම් ග්‍රැමී, මහජන රූපවාහිනී සේවය, ගාලා ටෙලිවිෂන්, බනිජේ එන්ටර්ටේන්මන්ට්, අයිටීවී ස්ටූඩියෝස් වැනි අනෙකුත් සමාගම්වල මාතෘකා ද නෙට්ෆ්ලික්ස් සතුව ඇත., හැස්බ්‍රෝ එන්ටර්ටේන්මන්ට්, ගෝමොන්ට් සහ ස්ටුඩියෝකැනල් . මීට පෙර, NBCUniversal Television Distribution, Sony Pictures Television සහ 20th Century Fox Television විසින් බෙදා හරින ලද තෝරාගත් රූපවාහිනී වැඩසටහන් සඳහා ද ප්‍රවාහ සේවාව අයිතිය හිමිකරගෙන තිබුණි. HBO විසින් අත්පත් කර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළ ''The Lorax'', ''ParaNorman'' සහ ''Minions'' වැනි Universal සජීවිකරණ චිත්‍රපට බෙදා හැරීමට Netflix සාකච්ඡා කළේය. <ref>{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/netflix-ted-sarandos-discusses-disney-deal-398156/|title=Netflix's Ted Sarandos Calls Disney Content Deal a 'Game Changer'|last=Szalai|first=Georg|date=December 5, 2012|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825083624/http://www.hollywoodreporter.com/news/netflix-ted-sarandos-discusses-disney-deal-398156|archive-date=August 25, 2013}}</ref> 2020 දී ගිබ්ලි හි ජාත්‍යන්තර විකුණුම් හිමිකරු වන වයිල්ඩ් බන්ච් සමඟ අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමක කොටසක් ලෙස, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ජපානය හැර ලොව පුරා ස්ටුඩියෝ ගිබ්ලි හි චිත්‍රපට පුස්තකාලයට ( ''ග්‍රේව් ඔෆ් ද ෆයර්ෆ්ලයිස්'' හැර) සුවිශේෂී ප්‍රවාහ අයිතිය Netflix සතුය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |date=January 20, 2020 |title=Netflix strikes deal for Studio Ghibli films outside US, Japan |url=https://www.screendaily.com/news/netflix-strikes-deal-for-studio-ghibli-films-outside-us-japan/5146314.article |access-date=February 8, 2023 |website=Screen Daily}}</ref> == විවේචනය == [[ගොනුව:Netflix_web_page_linked_from_the_"Choose_a_New_Plan"_button_in_the_Netflix_email_titled_"Choose_a_new_plan_now_to_keep_watching",_2024.png|thumb| 2024 දී, Netflix එහි ලාභම දැන්වීම්-රහිත මූලික සැලැස්ම නවතා දැමීය. සැලැස්මේ සිටි පරිශීලකයින්ට ඊළඟ ලාභම දැන්වීම්-රහිත සැලැස්ම සඳහා අමතර මුදලක් ගෙවීමට සිදු වනු ඇත.]] රජයේ වාරණ ඉල්ලීම්වලට අනුකූල වීම සම්බන්ධයෙන් නෙට්ෆ්ලික්ස් විවේචනයට ලක්ව ඇත. 2019 දී, ''පේට්‍රියොට් ඇක්ට් විත් හසන් මින්හාජ්'' කථාංගයක් [[සෞදි අරාබිය|සෞදි අරාබියේ]] සිය සේවයෙන් ඉවත් කළේ බලධාරීන් එය දේශීය සයිබර් අපරාධ නීති උල්ලංඝනය කළ බවට ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව, නිදහස් භාෂණයේ උපදේශකයින් සහ මානව හිමිකම් සංවිධානවල විවේචනයට ලක්වීමෙනි. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/media/2019/jan/01/outrage-after-netflix-pulls-comedy-show-criticising-saudi-arabia|title=Outrage after Netflix pulls comedy show criticising Saudi Arabia|date=January 1, 2019|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://time.com/5491414/netflix-saudi-arabia/|title=Report: Netflix Bows to Saudi Request, Takes Down Critical Comedy Show Episode|date=January 1, 2019|work=Time|access-date=August 19, 2026|archive-date=March 22, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250322001659/https://time.com/5491414/netflix-saudi-arabia/|url-status=dead}}</ref> 2020 දී, සෞදි අරාබිය, [[සිංගප්පූරුව]], [[වියට්නාමය]] සහ [[ජර්මනිය]] ඇතුළු රටවල අන්තර්ගතයට ප්‍රවේශය සීමා කිරීමට රජයේ ඉල්ලීම්වලට අනුකූල වූ බව Netflix අනාවරණය කළේය. <ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2020/2/7/21127965/netflix-remove-movies-tv-shows-patriot-act-full-metal-jacket-report|title=Netflix has removed nine titles, including Night of the Living Dead, to comply with government requests|last=Alexander|first=Julia|date=February 7, 2020|work=[[The Verge]]}}</ref> ප්‍රේක්ෂකයින් එකවර කතා මාලාවක කථාංග කිහිපයක් නැරඹීමට ඉඩ සලසන, අධික ලෙස නැරඹීම දිරිමත් කිරීමෙන්, ප්‍රේක්ෂකයින් රූපවාහිනිය නරඹන ආකාරය වෙනස් කිරීමේදී Netflix ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේ යැයි සැලකේ. මුල් වැඩසටහන්වල සම්පූර්ණ වාර ගණන එකවර නිකුත් කිරීමේ සමාගමේ පුරුද්ද සාම්ප්‍රදායික සතිපතා රූපවාහිනී කාලසටහනට වඩා වෙනස් විය. ප්‍රවාහය වඩාත් ජනප්‍රිය කිරීම සහ මුල් මාර්ගගත අන්තර්ගතයන් සඳහා ඇති ඉල්ලුම වැඩි කිරීම මගින් කේබල් රූපවාහිනියේ පරිහානියට Netflix ද දායක විය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Topic: Netflix |url=https://www.statista.com/topics/842/netflix/ |access-date=March 29, 2026 |website=Statista |language=en}}</ref> 2023 මැයි මාසයේදී, Netflix විවිධ නිවාසවල පුද්ගලයින් අතර මුරපද බෙදාගැනීම නිල වශයෙන් තහනම් කළේය, එනම් ගිණුමක් බෙදා ගැනීම එකම නිවසේ ජීවත් වන අයට පමණක් ලබා ගත හැකි විය. <ref name="password sharing">{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Hector |first=Hamish |last2=Wilson |first2=Mark |last3=Rowlands |first3=Chris |date=February 11, 2023 |title=Netflix password-sharing: how the crackdown works and what it costs |url=https://www.techradar.com/news/netflix-password-sharing |access-date=August 21, 2024 |website=TechRadar |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHectorWilsonRowlands2023">Hector, Hamish; Wilson, Mark; Rowlands, Chris (February 11, 2023). [https://www.techradar.com/news/netflix-password-sharing "Netflix password-sharing: how the crackdown works and what it costs"]. ''TechRadar''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 21,</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Tom Power |date=May 24, 2023 |title=Netflix's global password crackdown is off to a terrible start |url=https://www.techradar.com/news/netflixs-massive-password-crackdown-expansion-is-off-to-a-terrible-start |access-date=August 21, 2024 |website=TechRadar |language=en}}</ref> 2024 සිව්වන කාර්තුවේදී වාර්තාගත නව ග්‍රාහකයින් සංඛ්‍යාවක් වාර්තා කිරීමෙන් පසුව, Netflix 2025 මුල් භාගයේදී සහ 2026 මාර්තු මාසයේදී නැවතත් මිල ගණන් ඉහළ දැමීය. <ref>{{උපන්‍යාස වෙබ් |last=Restrepo |first=Manuela López |date=January 22, 2025 |title=Netflix raises monthly fees after a record jump in new subscribers |url=https://www.npr.org/2025/01/22/g-s1-44212/netflix-price-hike-subscribers#:~:text=Netflix%20raises%20monthly%20fees%20after%20a%20record%20jump%20in%20new%20subscribers&text=First%2C%20the%20good%20news.,sports%20events%20and%20new%20programs. |access-date=February 17, 2025 |publisher=NPR}}</ref> == මෙයද බලන්න == * ප්‍රවාහ මාධ්‍ය සේවා ලැයිස්තුව == ආශ්රිත == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} == බාහිර සබැඳි == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය|Netflix}}<templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{කොමන්ස් ප්‍රවර්ගය|Netflix}} * {{නිල වෙබ් අඩවිය}} {{Netflix|state=collapsed}}{{Navboxes}} [[ප්‍රවර්ගය:Articles with hAudio microformats]] [[ප්‍රවර්ගය:යල් පැන ගිය ප්‍රකාශ අඩංගු වීමට ඉඩ ඇති ලිපි සියල්ල]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages with unreviewed translations]] muqd2k573rx1jphggjyljkct2c3tjaa ගව පිනුම් බිතු සිතුවම 0 196596 799256 2026-09-12T12:52:13Z Yasasuru 23090 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1361855288|Bull-Leaping Fresco]]" 799256 wikitext text/x-wiki {{තොරතුරුකොටුව කලා නිර්මාණය|image=Knossos bull leaping fresco.jpg|painting_alignment=|image_size=350px|alt=Acrobatics over a bull in unknown circumstances, probably ceremonial|other_language_1=ග්‍රීක|other_title_1=Ταυροκαθάψια (Taurokathapsia)|artist=නොදනී|year=ක්‍රි.පූ. 1450|type=[[ෆ්‍රෙස්කෝ|බිතු සිතුවම]]|medium=උන්නත දර්ශනයක් සහිත බදාම පනේලය|height_metric=78.2|width_metric=|length_metric=104.5|height_imperial=|width_imperial=|length_imperial=|diameter_metric=|diameter_imperial=|dimensions=|metric_unit=cm|imperial_unit=in|city=[[හෙරක්ලියන්]], ක්‍රීටය|museum=[[හෙරක්ලියන් පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරය]]|coordinates=|owner=[[හෙලනික ජනරජය]]}} ක්‍රීටයේ නොසොස් හි මිනෝවානු මාලිගයේ නැගෙනහිර බිත්තියේ ඉහළ මහලේ කොටසේ මුලින් පිහිටා තිබූ බදාම පනේල කිහිපයකින් වඩාත්ම පරිපූර්ණ ලෙස ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද බිතු සිතුවම '''ගව-පිනුම් නිරූපිත බිතු සිතුවම''' වේ. එය ගවයකු මතින් පැනීමේ දර්ශනයක් පෙන්වයි. ඒවා බිතුසිතුවම් වුවද, ඒවා බදාම උන්නත දර්ශන මත පින්තාරු කර ඇත. මේවා නිෂ්පාදනය කිරීමට අපහසු විය. කලාකරුවාට පැනලයේ උස පමණක් නොව, නැවුම් බදාම තැනීම සහ පින්තාරු කිරීම ද එකවර කළමනාකරණය කිරීමට සිදු විය. එබැවින්, පනේල තාක්ෂණයේ ආකෘතික අවධීන් මෙමඟින් නියෝජනය නොකරයි. මිනෝවන් කාලානුක්‍රමයට අනුව, ඒවායේ බහු වර්ණ - සුදු, සුදුමැලි රතු, තද රතු, නිල්, කළු - මුල්කාලීන මිනෝවානු (EM) සහ මුල්කාලීන මධ්‍ය මිනෝවානු (MM) කාල පරිච්ඡේදවලින් ඒවා බැහැර කරයි. වෙනත් වචන වලින් කිවහොත්, ඒවා MM III ට පෙර නිර්මාණය නොවූ "පරිණත කලාවේ" අවස්ථා වේ. පසුකාලීන මිනෝවනු (LM) II යුගයෙහි භූමිකම්පාවකින් මාලිගාව විනාශ වීමත් සමඟ විනාශ වූ පුවරු වල පතුරු ඉහළ මහලේ සිට බිමට වැටුණි. ඒ වන විට ඔවුන් වැටී තිබූ නැගෙනහිර පඩිපෙළ, භාවිතයට නොගෙන අර්ධ වශයෙන් විනාශ වී තිබුණි. == සටහන් == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{ආශ්‍රලැයිස්තුව}} [[ප්‍රවර්ගය:ග්‍රීක-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using infobox mapframe with missing coordinates]] brgatzrzsfv58oi646kb6jcoewt4tdz මනස්ගාත Podcast 0 196597 799257 2026-09-12T12:53:45Z Omesh Nimsara Bandara 79716 '{{Infobox podcast | name = මනස්ගාත | native_name = Manasgatha | image = | caption = | genre = විද්‍යාව, තාක්ෂණය, සමාජය, දේශපාලනය | language = සිංහල | creator = සංජය එල්විටිගල | hosts = සංජය එල්විටිගල, දසුන් සමීර වීරසිංහ ඇතුළු ආරාධිතය...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799257 wikitext text/x-wiki {{Infobox podcast | name = මනස්ගාත | native_name = Manasgatha | image = | caption = | genre = විද්‍යාව, තාක්ෂණය, සමාජය, දේශපාලනය | language = සිංහල | creator = සංජය එල්විටිගල | hosts = සංජය එල්විටිගල, දසුන් සමීර වීරසිංහ ඇතුළු ආරාධිතයන් | country = ශ්‍රී ලංකාව | first_aired = 2023 | last_aired = 2024 | format = Podcast / වීඩියෝ සාකච්ඡා | website = }} '''මනස්ගාත''' ({{lang-en|Manasgatha}}) යනු ශ්‍රී ලාංකික ව්‍යවසායකයකු සහ අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවකු වන '''සංජය එල්විටිගල'''ගේ YouTube නාලිකාව හා සම්බන්ධව නිෂ්පාදනය වූ සිංහල භාෂා podcast සහ සාකච්ඡා වැඩසටහන් මාලාවකි. වැඩසටහනෙහි තාක්ෂණය, තොරතුරු තාක්ෂණය, විද්‍යාව, දේශපාලනය, ආර්ථිකය, දර්ශනය සහ සමාජීය කරුණු ඇතුළු විවිධ මාතෘකා සාකච්ඡා කෙරේ. == ඉතිහාසය == මනස්ගාත podcast මාලාව 2023 වසරේදී ආරම්භ වී ඇත. Apple Podcasts හි වැඩසටහන සඳහා සඳහන් කර ඇති කාලසීමාව 2023–2024 වන අතර, එහි podcast metadata අනුව පළමු කථාංග 2023 මාර්තු මාසයේදී පළ වී තිබේ. පළමු කථාංගය '''"රෝබෝලත් එක්ක NLP බද්ධ උනාම අපෙන් වෙන් කරලා අදුනගන්න බෑ"''' ලෙස නම් කර තිබූ අතර, එහි කෘත්‍රිම බුද්ධිය සමාජයට ඇති කළ හැකි බලපෑම් පිළිබඳව සාකච්ඡා කර ඇත. == ආකෘතිය සහ අන්තර්ගතය == මනස්ගාත සාමාන්‍යයෙන් දිගු ආකාරයේ සංවාදමය podcast එකක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඇත. වැඩසටහන් කිහිපයක් පැය දෙකකට වැඩි කාලයක් පවතින අතර, ඇතැම් කථාංගවල විශේෂඥයන් සහ විවිධ ක්ෂේත්‍රවල පුද්ගලයන් ආරාධිතයන් ලෙස සහභාගී වී ඇත. Podcast විස්තරයේ එය "තාක්ෂණය, IT, දේශපාලනය, විද්‍යාව සහ වෙනත් සිත්ගන්නා කරුණු" පිළිබඳ සාකච්ඡා කරන සිංහල podcast එකක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. වැඩසටහනේ සාකච්ඡා වූ මාතෘකා අතර: * කෘත්‍රිම බුද්ධිය සහ තොරතුරු තාක්ෂණය * UFO සහ UAP සිදුවීම් * විද්‍යාව සහ විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණ * දේශපාලනය සහ රාජ්‍ය පාලනය * ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකය * ව්‍යවසායකත්වය සහ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යාපාර * මානසික සෞඛ්‍යය සහ ADHD * ආගම, දර්ශනය සහ නැවත ඉපදීම * තර්ක දෝෂ (fallacies) සහ විවේචනාත්මක චින්තනය * විදුලි මෝටර් රථ සහ තාක්ෂණික සංවර්ධනය * සමාජීය හා සමකාලීන ගැටලු ඇතුළත් වේ. == විද්‍යාව සහ UAP සාකච්ඡා == මනස්ගාත වැඩසටහනේ විශේෂ අවධානයක් ලැබූ මාතෘකාවක් වන්නේ UFO/UAP සහ අසාමාන්‍ය සංසිද්ධි පිළිබඳ සාකච්ඡාවයි. 2023 ඔක්තෝබර් මාසයේ නිකුත් කළ '''"Before UAPs (UFO) were cool"''' නම් 31 වන කථාංගයේ UFO, paranormal activity සහ ඒවා පිළිබඳ විද්‍යාත්මක විමර්ශනය සාකච්ඡා කර ඇත. එම කථාංගයට චන්දිම ගෝමස්, ඉසුරු අබේවික්‍රම, දසුන් සමීර සහ සංජය එල්විටිගල සහභාගී වී ඇත. ඊට අමතරව, UFO විෂය පිළිබඳ '''"The UFO Revolution"''' නමින් දීර්ඝ කථාංගයක්ද 2023 ජූලි මාසයේදී ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. == ආරාධිතයන් == මනස්ගාත වැඩසටහනේදී විවිධ ක්ෂේත්‍ර නියෝජනය කරන පුද්ගලයන් සමඟ සාකච්ඡා පවත්වා ඇත. ඒ අතර විද්‍යාඥයන්, මනෝවිද්‍යාඥයන්, ව්‍යවසායකයන්, දේශපාලන ක්‍රියාකාරීන් සහ තාක්ෂණික වෘත්තිකයන් ඇතුළත් වේ. උදාහරණයක් ලෙස, මනෝවිද්‍යාඥ සමිත එතුල්දොරආරච්චි සමඟ මානසික සෞඛ්‍යය හා දේශපාලන නායකත්වය පිළිබඳ සාකච්ඡාවක්ද, ධනනාත් ප්‍රනාන්දු සමඟ ශ්‍රී ලංකා ආර්ථිකය පිළිබඳ සාකච්ඡාවක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර තිබේ. == ප්‍රකාශන වේදිකා == මනස්ගාත වැඩසටහන YouTube ආකාරයෙන් සංජය එල්විටිගලගේ නාලිකාව හරහා ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති අතර, podcast ආකාරයෙන් Apple Podcasts, Spotify සහ අනෙකුත් podcast වේදිකා හරහාද බෙදාහැර ඇත. Apple Podcasts හි එය විද්‍යා (Science) කාණ්ඩයට ඇතුළත් කර ඇති අතර, podcast විස්තරය අනුව එය ශ්‍රී ලංකාවේ සිට ක්‍රියාත්මක වන ව්‍යවසායකයන් සහ විද්‍යා උනන්දුවක් දක්වන පුද්ගලයන් විසින් මෙහෙයවන වැඩසටහනකි. == කථාංග == Podcast නාමාවලිවල මනස්ගාත සඳහා කථාංග 47ක් ලෙස metadata දැක්වෙන අවස්ථා තිබුණද, ප්‍රකාශිත කථාංග නාමකරණයේ 50 සහ 52 වැනි කථාංගද දක්නට ලැබේ. එබැවින් විවිධ podcast නාමාවලිවල කථාංග ගණන සම්බන්ධයෙන් වෙනස් දත්ත පවතී. 2024 මැයි මාසයේ ප්‍රකාශිත 52 වන කථාංගය වැඩසටහනේ පළමු සංවත්සරය සමරමින් පසුගිය සිදුවීම් සහ මතකයන් පිළිබඳ සාකච්ඡාවක් ලෙස ඉදිරිපත් කර තිබේ. == සම්බන්ධ වෙබ් අඩවි == * [Sanjaya Elvitigala — YouTube](https://www.youtube.com/@SanjayaElvitigala?utm_source=chatgpt.com) * [Manasgatha — Apple Podcasts](https://podcasts.apple.com/lk/podcast/manasgatha-a-sinhala-podcast-that-dwells-into-all/id1677984960?utm_source=chatgpt.com) * [Manasgatha — Spotify](https://creators.spotify.com/pod/show/manasgatha?utm_source=chatgpt.com) == මූලාශ්‍ර == {{Reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පොඩ්කාස්ට්]] [[ප්‍රවර්ගය:සිංහල භාෂා මාධ්‍ය]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ විද්‍යා මාධ්‍ය]] [[ප්‍රවර්ගය:YouTube වැඩසටහන්]] qyafmazze0limljmso56o4gvms1ngxw 799258 799257 2026-09-12T12:59:20Z Omesh Nimsara Bandara 79716 799258 wikitext text/x-wiki {{Infobox podcast | name = මනස්ගාත | native_name = Manasgatha | image = | caption = | genre = විද්‍යාව, තාක්ෂණය, දේශපාලනය, සමාජය, දර්ශනය | language = සිංහල | creator = සංජය එල්විටිගල | hosts = සංජය එල්විටිගල සහ දසුන් සමීර වීරසිංහ | country = ශ්‍රී ලංකාව | first_aired = 2023 | last_aired = 2024 | format = Podcast / වීඩියෝ සාකච්ඡා | episodes = 47 }} '''මනස්ගාත''' ({{lang-en|Manasgatha}}) යනු ශ්‍රී ලංකාව පදනම් කරගත් සිංහල භාෂා podcast සහ වීඩියෝ සාකච්ඡා වැඩසටහන් මාලාවකි. මෙම වැඩසටහන සංජය එල්විටිගල සහ දසුන් සමීර වීරසිංහ විසින් සම-සත්කාරකත්වය දරන අතර, තාක්ෂණය, තොරතුරු තාක්ෂණය, විද්‍යාව, දේශපාලනය, ආර්ථිකය, ව්‍යාපාර, ආගම, දර්ශනය සහ සමකාලීන සමාජ ගැටලු ඇතුළු විවිධ මාතෘකා පිළිබඳ දීර්ඝ සාකච්ඡා ඉදිරිපත් කරයි. Apple Podcasts හි වැඩසටහනේ විස්තරය අනුව එය තාක්ෂණය, IT, දේශපාලනය, විද්‍යාව සහ වෙනත් සිත්ගන්නා කරුණු පිළිබඳ අවධානය යොමු කරන සිංහල podcast එකක් ලෙස හඳුන්වා ඇත. == ඉතිහාසය == මනස්ගාත podcast මාලාව 2023 වසරේදී ආරම්භ විය. Apple Podcasts හි දැක්වෙන තොරතුරු අනුව එහි ක්‍රියාකාරී කාලය 2023–2024 ලෙස සඳහන් වන අතර, podcast නාමාවලියෙහි කථාංග 47ක් ලැයිස්තුගත කර ඇත. වැඩසටහනේ මුල් කථාංග අතර කෘත්‍රිම බුද්ධිය, ස්වාභාවික භාෂා සැකසුම් (NLP), විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය, ශ්‍රී ලංකාවේ පාලන ක්‍රමය, quantum computing, cyber warfare සහ ජපානයේ ඉතිහාසය වැනි මාතෘකා ඇතුළත් විය. මේ හේතුවෙන් වැඩසටහන එක් විශේෂ ක්ෂේත්‍රයකට සීමා නොවී විවිධ දැනුම් ක්ෂේත්‍ර එකම සංවාද වේදිකාවක් තුළ ගෙන ඒමට උත්සාහ කළ වැඩසටහනක් ලෙස දැක්විය හැක. == සත්කාරකයන් == === සංජය එල්විටිගල === '''සංජය එල්විටිගල''' මනස්ගාත හි ප්‍රධාන සම-සත්කාරකයෙකු වන අතර, තොරතුරු තාක්ෂණය, ව්‍යවසායකත්වය සහ අධ්‍යාපන තාක්ෂණය සම්බන්ධ ක්ෂේත්‍රවල ක්‍රියාකාරී අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවෙකි. eLearning.lk හි ඔහුගේ පැතිකඩ අනුව ඔහු තොරතුරු තාක්ෂණ සහ අධ්‍යාපන සේවා ක්ෂේත්‍රවල වසර 20කට වැඩි ප්‍රායෝගික අත්දැකීම් ඇති ව්‍යවසායකයෙකු වන අතර, eLearning.lk හි සම-නිර්මාතෘවරයෙකු ලෙසද කටයුතු කර ඇත. මනස්ගාත තුළ ඔහු තාක්ෂණය, AI, විද්‍යාව, ව්‍යාපාර, දේශපාලනය සහ සමාජය සම්බන්ධ විවිධ මාතෘකා පිළිබඳ සාකච්ඡා මෙහෙයවයි. === දසුන් සමීර වීරසිංහ === '''දසුන් සමීර වීරසිංහ''' මනස්ගාත හි සම-සත්කාරකයෙකි. වැඩසටහනේ podcast සහ අනෙකුත් ප්‍රචාරණ තොරතුරු මගින් සංජය එල්විටිගල සහ දසුන් සමීර වීරසිංහ යන දෙදෙනා වැඩසටහනේ ප්‍රධාන hosts ලෙස හඳුන්වා දී ඇත. දසුන්ගේ සහභාගීත්වය විශේෂයෙන් විද්‍යාව, තාක්ෂණය, UAP, AI සහ සමාජීය කරුණු සම්බන්ධ දීර්ඝ සංවාදවලදී දැකිය හැක. 2023 ඔක්තෝබර් මාසයේ නිකුත් කළ UAP පිළිබඳ 31 වන කථාංගයේද දසුන් සමීර, සංජය එල්විටිගල සහ ආරාධිතයන් කිහිපදෙනෙකු එක්ව සාකච්ඡාවකට සහභාගී වී ඇත. == ආකෘතිය == මනස්ගාත සාමාන්‍යයෙන් දීර්ඝ සංවාදමය podcast ආකෘතියක් අනුගමනය කරයි. සාමාන්‍යයෙන් එක් මාතෘකාවක් පිළිබඳ විවිධ අදහස් ඉදිරිපත් කිරීම, ආරාධිතයන්ගෙන් ප්‍රශ්න කිරීම සහ තාක්ෂණික හෝ විද්‍යාත්මක කරුණු පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීම වැඩසටහනේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ වේ. කථාංගවල කාලසීමාවද සාමාන්‍ය කෙටි podcast වැඩසටහන්වලට වඩා දිගු වේ. උදාහරණයක් ලෙස 2023 ඔක්තෝබර් 11 දින නිකුත් කළ 31 වන කථාංගය පැය 3යි මිනිත්තු 38ක කාලයක් පැවති බව Apple Podcasts සඳහන් කරයි. වැඩසටහනේ සාකච්ඡා රටාව බොහෝවිට සාමාන්‍ය සම්මුඛ සාකච්ඡාවකට වඩා විවෘත සංවාදයක ස්වරූපයක් ගනී. ඒ හේතුවෙන් එක් කථාංගයකදී විද්‍යාව, තාක්ෂණය, දේශපාලනය සහ දර්ශනය වැනි එකිනෙකට සම්බන්ධ විවිධ ක්ෂේත්‍ර වෙත සාකච්ඡාව විහිදිය හැක. == සාකච්ඡා කරන මාතෘකා == මනස්ගාතහි විවිධ කථාංගවල පුළුල් පරාසයක මාතෘකා සාකච්ඡා කර ඇත. === කෘත්‍රිම බුද්ධිය සහ තාක්ෂණය === කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI), AI agents, software engineering, NLP, quantum computers, cyber warfare සහ නව තාක්ෂණික ප්‍රවණතා වැඩසටහනේ පුනරාවර්තනය වන මාතෘකා අතර වේ. මුල් කථාංගවලින් එකකදී NLP සහ රොබෝ තාක්ෂණය පිළිබඳ සාකච්ඡාවක් සිදු කර ඇති අතර, පසුව AI මගින් විශ්වවිද්‍යාල විභාග, රැකියා, software engineering සහ මානව බුද්ධිය කෙරෙහි ඇති විය හැකි බලපෑම් පිළිබඳද සාකච්ඡා කර ඇත. === විද්‍යාව සහ UAP === මනස්ගාතහි වඩාත් කැපී පෙනෙන මාතෘකා අතර UFO සහ UAP පිළිබඳ සාකච්ඡාද ඇතුළත් වේ. '''Before UAPs (UFO) were cool''' ලෙස නම් කළ 31 වන කථාංගය 2023 ඔක්තෝබර් 11 දින නිකුත් වූ අතර එය පැය 3යි මිනිත්තු 38ක කාලයකින් යුක්ත විය. එහි UFO, paranormal activity සහ ඒවා පිළිබඳ විද්‍යාත්මක විමර්ශනය සාකච්ඡා කර තිබූ අතර, චන්දිම ගෝමස්, ඉසුරු අබේවික්‍රම, දසුන් සමීර සහ සංජය එල්විටිගල සහභාගී වී ඇත. තවත් කථාංගයකදී '''Jellyfish UAP සහ විශ්වබුද්ධා''' යන මාතෘකාව යටතේ UAP පිළිබඳ නවතම පුවත් සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සමාජීය සංවාද සම්බන්ධ කරුණු සාකච්ඡා කර ඇත. === දේශපාලනය සහ සමාජය === ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනය, පාලනය, දේශපාලන නායකත්වය සහ සමාජීය ගැටලුද මනස්ගාතහි සාකච්ඡා කර ඇති ප්‍රධාන ක්ෂේත්‍ර වේ. දේශපාලන නායකයන්ගේ මානසික සෞඛ්‍යය, ශ්‍රී ලංකාවේ පාලන ක්‍රමය, නව දේශපාලන බලවේග සහ ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිපත්ති වැනි කරුණු පිළිබඳ විවිධ කථාංග පළ කර ඇත. 2024 ජනවාරි මාසයේ පළ වූ කථාංගයකදී ජාතික ජන බලවේගයේ විධායක සභික චතුරංග අබේසිංහ සමඟ ශ්‍රී ලංකාවේ අනාගතය පිළිබඳ දේශපාලන සාකච්ඡාවක්ද පවත්වා ඇත. === ආර්ථිකය සහ ව්‍යාපාර === ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය, කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යාපාර (SMEs), ව්‍යාපාර විශාල කිරීම සහ digital economy වැනි කරුණුද වැඩසටහනේ සාකච්ඡාවට ලක් වී ඇත. ධනනාත් ප්‍රනාන්දු සමඟ ශ්‍රී ලංකා ආර්ථිකය බංකොලොත් වූ ආකාරය සහ එම තත්ත්වයෙන් ගොඩ ඒම සඳහා සලකා බැලිය හැකි විසඳුම් පිළිබඳ පැය 2කට වැඩි සාකච්ඡාවක් පවත්වා ඇත. එසේම Mayantha Shaveen සමඟ ශ්‍රී ලංකාවේ SMEs මුහුණ දෙන බාධා සහ ව්‍යාපාරයක් scale කිරීමේදී ඇතිවන ගැටලු පිළිබඳ කථාංගයක්ද පළ කර ඇත. === ආගම, දර්ශනය සහ ඉතිහාසය === මනස්ගාතහි ආගම, දර්ශනය, විශ්ව විද්‍යාව, ආගම්වල ඉතිහාසය සහ පුරාවෘත්ත පිළිබඳද සාකච්ඡා පවත්වා ඇත. බෞද්ධ විශ්වන්‍යායවේදය (Buddhist cosmology) සහ නූතන විද්‍යාව, විවිධ ආගම්වල ඉතිහාසය, සරතුස්ත්‍ර ආගම, ආබ්‍රාහමික ආගම්, යුදෙව් ආගම සහ රාවණ පුරාවෘත්තය වැනි මාතෘකා මේ අතර වේ. == ආරාධිතයන් == මනස්ගාත වැඩසටහනේ විශේෂ ලක්ෂණයක් වන්නේ විවිධ ක්ෂේත්‍ර නියෝජනය කරන ආරාධිතයන් සමඟ සාකච්ඡා පැවැත්වීමයි. පළ වූ කථාංගවල සඳහන් වන ආරාධිතයන් අතර: * '''චන්දිම ගෝමස්''' — විද්‍යාව සහ UFO/UAP සම්බන්ධ සාකච්ඡා * '''ඉසුරු අබේවික්‍රම''' — UAP සහ අසාමාන්‍ය සංසිද්ධි පිළිබඳ සාකච්ඡා * '''චමර සූමනපාල''' — ඊශ්‍රායල–පලස්තීන ගැටුම පිළිබඳ සාකච්ඡාව * '''ධනනාත් ප්‍රනාන්දු''' — ශ්‍රී ලංකා ආර්ථිකය * '''මයන්ත ශවීන්''' — කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යාපාර * '''චතුරංග අබේසිංහ''' — ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන අනාගතය * '''විරාජ් හෙනෙගෙදර''' — digital services VAT සහ තාක්ෂණික ව්‍යාපාර * '''සමිත් එතුල්දොරආරච්චි''' — මනෝවිද්‍යාව සහ දේශපාලන නායකත්වය වැනි පුද්ගලයන් ඇතුළත් වේ. කථාංග අනුව ආරාධිතයන්ගේ ක්ෂේත්‍ර සහ මාතෘකා වෙනස් වේ. 2025 දී digital services සඳහා හඳුන්වා දුන් 18% VAT පිළිබඳ සාකච්ඡාවකට විරාජ් හෙනෙගෙදර සහභාගී වූ බව ඔහුගේ LinkedIn සටහනකද සඳහන් කර ඇති අතර, එහිදී Sanjaya Elvitigala සහ Dasun Sameera Weerasinghe දෙදෙනා වැඩසටහන මෙහෙයවූ බව සඳහන් කරයි. == සමාජ මාධ්‍ය සහ ප්‍රජාව == මනස්ගාත වැඩසටහන YouTube ඇතුළු ඩිජිටල් වේදිකා හරහා ප්‍රේක්ෂකයන් වෙත ළඟා වේ. Sanjaya Elvitigalaගේ YouTube නාලිකාව තුළ podcast වැඩසටහන් මෙන්ම තාක්ෂණය, AI, විද්‍යාව සහ ව්‍යාපාර සම්බන්ධ අනෙකුත් අන්තර්ගතද පළ කරනු ලැබේ. මනස්ගාත සඳහා Facebook සමාජ මාධ්‍ය පිටුවක් සහ WhatsApp ප්‍රජා සමූහයක් පවත්වාගෙන යන බව සඳහන් වුවද, Wikipedia ලිපියක එම සම්බන්ධතා ඇතුළත් කිරීමට පෙර ඒවායේ නිලත්වය සහ නිල URL තහවුරු කිරීම අවශ්‍ය වේ. == Podcast වේදිකා == මනස්ගාත podcast අන්තර්ගතය Apple Podcasts සහ Spotify වැනි podcast වේදිකා හරහාද බෙදාහැර ඇත. Apple Podcasts හි වැඩසටහන 2023–2024 ක්‍රියාකාරී කාලයක් සහ කථාංග 47ක් සහිත podcast එකක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත. Spotify හි podcast archive එකෙහිද මනස්ගාත කථාංග ගණනාවක් සහ ඒවාට අදාළ විස්තර පවතී. එහි AI, දේශපාලනය, ආර්ථිකය, UAP, ආගම සහ විද්‍යාව වැනි පුළුල් මාතෘකා දැක්වේ. == අන්තර්ගතයේ ස්වභාවය == මනස්ගාතහි අන්තර්ගතය එකම දෘෂ්ටිකෝණයකට සීමා නොවන ලෙස විවිධ මත සහ ප්‍රශ්න සාකච්ඡා කිරීමට උත්සාහ කරයි. විශේෂයෙන් විද්‍යාත්මක කරුණු, තාක්ෂණික වෙනස්කම්, දේශපාලන සිදුවීම් සහ සමාජ විශ්වාස පිළිබඳ ප්‍රශ්න ඉදිරිපත් කිරීම වැඩසටහනේ සාමාන්‍ය රටාවකි. කෙසේ වෙතත්, podcast එකේදී සාකච්ඡා කරන සියලුම අදහස් හෝ ප්‍රකාශ වැඩසටහනේ සත්‍ය ලෙස පිළිගත් කරුණු ලෙස සැලකිය යුතු නොවේ. Wikipedia ලිපිය තුළද එවැනි අදහස් ඉදිරිපත් කිරීමේදී ඒවා කවුරුන් විසින් සහ කුමන සන්දර්භයකදී ප්‍රකාශ කළේද යන්න පැහැදිලිව සඳහන් කිරීම වැදගත් වේ. == බලන්න == * [[Podcast]] * [[කෘත්‍රිම බුද්ධිය]] * [[UFO]] * [[UAP]] * [[විද්‍යාව]] * [[ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනය]] == බාහිර සබැඳි == * [https://www.youtube.com/@SanjayaElvitigala Sanjaya Elvitigala — YouTube] * [https://podcasts.apple.com/us/podcast/manasgatha-a-sinhala-podcast-that-dwells-into-all/id1677984960 Manasgatha — Apple Podcasts] * [https://creators.spotify.com/pod/show/manasgatha Manasgatha — Spotify] * [https://elearning.lk/course/manasgatha-with-sanjaya-elvitigala--dasun-sameera Manasgatha with Sanjaya Elvitigala & Dasun Sameera — eLearning.lk] == මූලාශ්‍ර == {{Reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ පොඩ්කාස්ට්]] [[ප්‍රවර්ගය:සිංහල භාෂා මාධ්‍ය]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අන්තර්ජාල සංස්කෘතිය]] [[ප්‍රවර්ගය:YouTube වැඩසටහන්]] [[ප්‍රවර්ගය:විද්‍යා හා තාක්ෂණික පොඩ්කාස්ට්]] no758co784s53gom853mrxeq59kem3o Zikka malli 0 196598 799259 2026-09-12T13:03:46Z Omesh Nimsara Bandara 79716 '{{Infobox person | name = ZikkaMalli | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = ශ්‍රී ලංකාව | nationality = ශ්‍රී ලාංකික | occupation = යූටියුබ් අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවෙකු, වීඩියෝ නිර්මාණකරුවෙකු | years_active = | known_for = සිංහල YouTube අන...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799259 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ZikkaMalli | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = ශ්‍රී ලංකාව | nationality = ශ්‍රී ලාංකික | occupation = යූටියුබ් අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවෙකු, වීඩියෝ නිර්මාණකරුවෙකු | years_active = | known_for = සිංහල YouTube අන්තර්ගත නිර්මාණය | website = | channel = ZikkaMalli }} '''ZikkaMalli''' යනු ශ්‍රී ලංකාවේ සිංහල භාෂාවෙන් ඩිජිටල් අන්තර්ගත නිර්මාණය කරන යූටියුබ් අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවෙකි. ඔහුගේ '''ZikkaMalli''' YouTube නාලිකාව තුළ විනෝදාස්වාද වීඩියෝ, ව්ලොග්, ක්‍රීඩා අන්තර්ගත, Meme Review ආශ්‍රිත වීඩියෝ සහ වෙනත් නිර්මාණාත්මක අන්තර්ගත ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. == අන්තර්ගත නිර්මාණය == ZikkaMalliගේ YouTube අන්තර්ගතය විවිධ කාණ්ඩවලට විහිදේ. ඔහුගේ නාලිකාවේ ව්ලොග්, විනෝදාස්වාද වැඩසටහන්, gaming වීඩියෝ සහ Minecraft අන්තර්ගත ඇතුළත් වේ. නාලිකාවේ විස්තරය අනුව ඔහු YouTube සඳහා වීඩියෝ නිර්මාණය කරන අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවෙකි. ඔහුගේ ජනප්‍රිය අන්තර්ගත අතර විවිධ ආහාර අත්හදා බැලීම්, සංචාරක ව්ලොග්, විනෝදාත්මක අභියෝග සහ gaming වීඩියෝ දැකිය හැකිය. ඔහුගේ නාලිකාවේ ප්‍රකාශිත වීඩියෝ අතර ලොව සැරම චිප් අත්හදා බැලීමක් පිළිබඳ වීඩියෝවක්, ශ්‍රී ලංකා සහ යුරෝපීය ස්ථාන ආශ්‍රිත සංචාරක ව්ලොග් සහ විවිධ gaming අන්තර්ගත ඇතුළත් වේ. == Gaming සහ Minecraft == ZikkaMalliගේ අන්තර්ගතයේ සැලකිය යුතු කොටසක් gaming සඳහා වෙන් වී ඇත. ඔහු Minecraft සිංහල අන්තර්ගත මාලාවක්ද පවත්වා ඇති අතර, එහි survival, adventure සහ story-based gameplay වැනි ආකෘති භාවිත කර ඇත. ඔහු වෙනත් ශ්‍රී ලාංකික gaming සහ YouTube අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවන් සමඟද සහයෝගයෙන් වීඩියෝ නිර්මාණය කර ඇත. ඔහුගේ නාලිකාවේ ප්‍රකාශිත Minecraft වීඩියෝවල වෙනත් නිර්මාණකරුවන් සමඟ සිදු කළ සහයෝගිතා දැකිය හැකිය. == Meme සහ විනෝදාස්වාද අන්තර්ගත == ZikkaMalli විසින් Reddit සහ TikTok ආශ්‍රිත Meme Review වර්ගයේ අන්තර්ගතද නිර්මාණය කර ඇත. මෙම වීඩියෝවල අන්තර්ජාල සංස්කෘතිය, memes සහ විනෝදාස්වාද අන්තර්ගත සිංහල ප්‍රේක්ෂකයන් සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇත. == සංගීත ක්‍රියාකාරකම් == ZikkaMalli යන නාමය යටතේ අන්තර්ගත නිර්මාණයට අමතරව සංගීත ක්ෂේත්‍රයටද සම්බන්ධ වී ඇත. ඔහුගේ YouTube නාලිකාවේ '''ZIKEY''' නාමයෙන් සංගීත නිර්මාණ ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති අතර, '''As Numbe (ඇස් නුඹේ)''' සහ '''Dura Adenna (දුර ඇදෙන්න)''' වැනි නිර්මාණ එහි ඇතුළත් වේ. '''As Numbe''' නිර්මාණයේ රචනය සහ වීඩියෝ සංස්කරණ කටයුතු Anjana Fernando (ZikkaMalli) විසින් සිදු කළ බව එහි නිල YouTube විස්තරයේ සඳහන් වේ. == සහයෝගිතා == ZikkaMalli සිය YouTube වෘත්තීය ක්‍රියාකාරකම් තුළ ශ්‍රී ලාංකික අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවන් සහ gaming creators සමඟ සහයෝගී වී ඇත. ඔහුගේ නාලිකාවේ PasiYa7, Binario12 සහ Junior Crysto වැනි නිර්මාණකරුවන් සමඟ සිදු කළ වීඩියෝ සහ ව්‍යාපෘති දක්නට ලැබේ. 2022 දී ශ්‍රී ලංකාවේ gaming ක්ෂේත්‍රය සම්බන්ධ වූ Sunquick ''BiBi – Siripa Vandana'' ව්‍යාපෘතියට සහභාගී වූ ශ්‍රී ලාංකික streamers අතර Zikka Malli ද ඇතුළත් වූ බව අලෙවිකරණ ක්ෂේත්‍රයේ පළ වූ තොරතුරුවල සඳහන් වේ. == ජනප්‍රියත්වය == ZikkaMalliගේ YouTube නාලිකාව වසර ගණනාවක් පුරා විවිධ ආකාරයේ සිංහල ඩිජිටල් අන්තර්ගත පළ කර ඇත. නාලිකාවේ පැරණි වීඩියෝ අතර ඇතැම් වීඩියෝ ලක්ෂ ගණනක නැරඹුම් ලබා ඇති අතර, විශේෂයෙන් ආහාර අත්හදා බැලීම්, gaming සහ සංචාරක ව්ලොග් ප්‍රේක්ෂක අවධානය දිනාගෙන ඇත. == බාහිර සබැඳි == * [https://www.youtube.com/@ZikkAmalli ZikkaMalli – නිල YouTube නාලිකාව] == ආශ්‍රිත == {{Reflist}} [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික යූටියුබර්වරු]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවෝ]] [[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලාංකික ගේමර්වරු]] [[ප්‍රවර්ගය:YouTube නාලිකා]] 69raml1f4u8effc3a7m3woxcatbrbr7 ඕබ්‍රි ඩ්‍රේක් ග්‍රැහැම් 0 196599 799263 2026-09-12T14:56:05Z Omesh Nimsara Bandara 79716 '{{Infobox musical artist | name = ඩ්‍රේක් | image = | caption = | birth_name = ඕබ්‍රි ඩ්‍රේක් ග්‍රැහැම් | birth_date = 1986 ඔක්තෝබර් 24 | birth_place = ටොරොන්ටෝ, ඔන්ටාරියෝ, කැනඩාව | occupation = රැප් ගායකයා, ගායකයා, ගීත රචකයා, නළුවා, සංග...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799263 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ඩ්‍රේක් | image = | caption = | birth_name = ඕබ්‍රි ඩ්‍රේක් ග්‍රැහැම් | birth_date = 1986 ඔක්තෝබර් 24 | birth_place = ටොරොන්ටෝ, ඔන්ටාරියෝ, කැනඩාව | occupation = රැප් ගායකයා, ගායකයා, ගීත රචකයා, නළුවා, සංගීත නිෂ්පාදකයා, ව්‍යවසායකයා | years_active = 2001–වර්තමානය | genres = Hip hop, R&B, pop, dancehall, Afrobeats | labels = Young Money, Cash Money, Republic Records, OVO Sound | associated_acts = Lil Wayne, Rihanna, Future, 21 Savage, Nicki Minaj, Travis Scott, The Weeknd | website = }} # ඩ්‍රේක් **ඕබ්‍රි ඩ්‍රේක් ග්‍රැහැම්** (Aubrey Drake Graham; උපත 1986 ඔක්තෝබර් 24), වෘත්තීය වශයෙන් **ඩ්‍රේක් (Drake)** ලෙස හඳුන්වන කැනේඩියානු රැප් ගායකයෙකු, ගායකයෙකු, ගීත රචකයෙකු, සංගීත නිෂ්පාදකයෙකු, නළුවෙකු සහ ව්‍යවසායකයෙකි. ඔහු කැනඩාවේ ඔන්ටාරියෝ ප්‍රාන්තයේ ටොරොන්ටෝ නගරයේ උපත ලැබීය. ඩ්‍රේක් 2000 දශකයේ අග භාගයේදී hip-hop ක්ෂේත්‍රයට පිවිසීමෙන් පසු 21 වන සියවසේ වඩාත්ම සාර්ථක ජනප්‍රිය සංගීත ශිල්පීන්ගෙන් කෙනෙකු බවට පත්විය. ඔහුගේ සංගීතය hip-hop සහ R&B අතර සීමාවන් මිශ්‍ර කරමින් rap සහ melodic singing යන දෙකම පුළුල් ලෙස භාවිත කරයි. ඔහුගේ වෘත්තීය ජීවිතය තුළ studio albums, mixtapes, EPs සහ singles විශාල සංඛ්‍යාවක් නිකුත් කර ඇති අතර, Billboard Hot 100 සහ Billboard 200 වැනි ප්‍රධාන සංගීත දර්ශකවල වාර්තා ගණනාවක් පිහිටුවා ඇත. 2026 වන විට ඔහු Billboard Hot 100 ඉතිහාසයේ ගීත 400ක් chart කිරීමට සමත් වූ පළමු කලාකරුවා බවට පත්විය. ඩ්‍රේක් Grammy සම්මාන පහක් දිනාගෙන ඇති අතර, 2026 Grammy Awards දක්වා Grammy නාමයෝජනා 56ක් ලබා ඇත. --- ## මුල් ජීවිතය ඩ්‍රේක් 1986 ඔක්තෝබර් 24 දින ටොරොන්ටෝ, ඔන්ටාරියෝහිදී උපත ලැබීය. ඔහුගේ සම්පූර්ණ නම **Aubrey Drake Graham** වේ. ඔහුගේ පියා **Dennis Graham** සංගීත ක්ෂේත්‍රයට සම්බන්ධ බෙර වාදකයෙකු වූ අතර, ඔහුගේ මව **Sandi Graham** ය. පියාගේ සංගීත පසුබිම සහ ටොරොන්ටෝහි විවිධ සංස්කෘතික පරිසරය ඩ්‍රේක්ගේ පසුකාලීන සංගීත අනන්‍යතාවයට බලපෑ බව ඔහුගේ ජීවිත කතා හා සම්මුඛ සාකච්ඡාවල සඳහන් වේ. ඔහු ටොරොන්ටෝහි හැදී වැඩුණු අතර, නගරය ඔහුගේ සංගීත අනන්‍යතාවයේ වැදගත් අංගයක් බවට පත්විය. ඔහුගේ ගීත හා සංගීත වීඩියෝවල Toronto නගරයේ ස්ථාන සහ සංස්කෘතික ලක්ෂණ නිතර දක්නට ලැබේ. Grammy ආයතනයද *Views* ඇල්බමය Toronto නගරයට කරන ලද "love letter" එකක් ලෙස විස්තර කර ඇත. --- # රංගන වෘත්තිය ඩ්‍රේක්ගේ ප්‍රසිද්ධ වෘත්තීය ජීවිතය ආරම්භ වූයේ රැප් ගායකයෙකු ලෙස නොව **නළුවෙකු** ලෙසය. ## Degrassi 2001 දී ඔහු කැනේඩියානු රූපවාහිනී මාලාවක් වූ **Degrassi: The Next Generation** හි රංගනය ආරම්භ කළේය. එහිදී ඔහු **Jimmy Brooks** චරිතය නිරූපණය කළේය. මෙම චරිතය ඔහුට කැනඩාව තුළ තරුණ ප්‍රේක්ෂකයන් අතර ජනප්‍රියත්වයක් ලබා දුන්නේය. ඔහු රූපවාහිනී ක්ෂේත්‍රයේ නිරතව සිටියදීම සංගීතය කෙරෙහිද වැඩි අවධානයක් යොමු කළේය. අවසානයේ ඔහුගේ සංගීත වෘත්තිය ඔහුගේ ප්‍රධාන වෘත්තීය මාර්ගය බවට පත්විය. Grammy ආයතනය සඳහන් කරන පරිදි, සංගීතයෙන් ජාත්‍යන්තර ප්‍රසිද්ධිය ලබාගැනීමට පෙර ඩ්‍රේක් *Degrassi: The Next Generation* හි රංගනය කළේය. --- # මුල් සංගීත වෘත්තිය ඩ්‍රේක්ගේ පළමු mixtape එක වූ **Room for Improvement** 2006 දී නිකුත් විය. ඉන්පසු ඔහු: * **Comeback Season** – 2007 * **So Far Gone** – 2009 යන mixtapes නිකුත් කළේය. **So Far Gone** ඩ්‍රේක්ගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. එහි අඩංගු "Best I Ever Had" ගීතය Billboard Hot 100 හි අංක 2 දක්වා පැමිණීමත් සමඟ ඔහු ප්‍රධාන ධාරාවේ ඇමරිකානු සංගීත වෙළඳපොළ තුළ විශාල අවධානයක් ලබා ගත්තේය. 2009 දී "Best I Ever Had" සහ "Forever" හරහා ඔහුගේ පළමු Top 10 ගීත දෙක ලැබුණි. "Forever" සඳහා Eminem, Lil Wayne සහ Kanye West ද සම්බන්ධ විය. --- # Young Money සමඟ සම්බන්ධ වීම 2009 දී ඩ්‍රේක් **Lil Wayne** විසින් මෙහෙයවන ලද **Young Money Entertainment** සමඟ සම්බන්ධ විය. මෙය ඔහුගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ වැදගත් හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් විය. Young Money පසුබිම හරහා ඩ්‍රේක්ට Lil Wayne, Nicki Minaj සහ අනෙකුත් ජනප්‍රිය hip-hop කලාකරුවන් සමඟ වැඩ කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණි. ඔහුගේ rap, R&B සහ pop යන ශෛලීන් එකට මිශ්‍ර කිරීම එම කාලයේදී ඔහුගේ විශේෂ අනන්‍යතාවයක් බවට පත්විය. --- # Thank Me Later 2010 දී ඩ්‍රේක්ගේ පළමු studio album එක වූ **Thank Me Later** නිකුත් විය. මෙම ඇල්බමය Billboard 200 හි අංක 1 ස්ථානයට පත්විය. එහි "Find Your Love" වැනි ගීත විශාල වාණිජ සාර්ථකත්වයක් ලබා ගත්තේය. මෙම ඇල්බමය ඩ්‍රේක්ගේ ප්‍රධාන ධාරාවේ සංගීත ශිල්පියෙකු ලෙස ස්ථාපිත වීම තහවුරු කළේය. --- # Take Care 2011 දී ඩ්‍රේක්ගේ දෙවන studio album එක වූ **Take Care** නිකුත් විය. මෙම ඇල්බමය ඔහුගේ වඩාත්ම බලපෑම් සහගත නිර්මාණයක් ලෙස සැලකේ. එහි R&B, hip-hop සහ atmospheric production එකට මිශ්‍ර විය. *Take Care* සඳහා ඔහුට 2013 Grammy Awards හි **Best Rap Album** සම්මානය හිමි විය. එය ඔහුගේ පළමු Grammy සම්මානය විය. මෙම කාලය තුළ ඔහුගේ ගීත රචනා ශෛලිය වඩාත් පෞද්ගලික සහ melodic බවට පත්විය. --- # Nothing Was the Same 2013 දී ඩ්‍රේක් **Nothing Was the Same** නිකුත් කළේය. මෙහි "Started from the Bottom" වැනි ගීත විශාල ජනප්‍රියත්වයක් ලබා ගත්තේය. ඇල්බමය ඔහුගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ වඩාත්ම සාර්ථක studio albums අතරට ඇතුළත් විය. --- # If You're Reading This It's Too Late 2015 දී ඩ්‍රේක් **If You're Reading This It's Too Late** නිකුත් කළේය. මෙය මුලින් mixtape ලෙස හඳුන්වා දුන්නද, පසුව එහි වාණිජ තත්ත්වය සහ chart performance නිසා ඔහුගේ ප්‍රධාන ව්‍යාපෘති අතරට ඇතුළත් විය. මෙම කාලය තුළ "Hotline Bling", "Energy", "Know Yourself" සහ අනෙකුත් ගීත හරහා ඩ්‍රේක්ගේ ජනප්‍රියත්වය තවදුරටත් ඉහළ ගියේය. --- # What a Time to Be Alive 2015 දී ඩ්‍රේක් සහ **Future** එක්ව **What a Time to Be Alive** නම් mixtape එක නිකුත් කළහ. මෙය කලාකරුවන් දෙදෙනාගේ සහයෝගී ව්‍යාපෘතියක් වූ අතර, trap සහ contemporary hip-hop ශෛලීන් ප්‍රධාන විය. --- # Views 2016 දී ඩ්‍රේක්ගේ සිව්වන studio album එක වූ **Views** නිකුත් විය. මෙම ඇල්බමය මුලින් *Views from the 6* යන නාමය සමඟ සම්බන්ධ විය. එහි Toronto නගරය ප්‍රධාන තේමාවක් විය. ඇල්බමය hip-hop, R&B, dancehall, reggae සහ Afrobeats වැනි විවිධ සංගීත ශෛලීන් එකට එක් කළේය. Grammy ආයතනය පවසන පරිදි, *Views* ඩ්‍රේක්ගේ Toronto නගරයට ඇති සම්බන්ධතාවය දැක්වූ නිර්මාණයක් වූ අතර එය පුළුල් සංගීත ශෛලී පරාසයක් භාවිත කළේය. මෙහි **"One Dance"** ගීතය විශේෂ සාර්ථකත්වයක් ලබා ගත්තේය. එය ඩ්‍රේක්ගේ ප්‍රධාන කලාකරුවෙකු ලෙස Billboard Hot 100 හි පළමු අංක 1 ගීතය බවට පත්විය. --- # More Life 2017 දී ඩ්‍රේක් **More Life** නිකුත් කළේය. ඔහු එය traditional studio album එකකට වඩා "playlist" එකක් ලෙස ඉදිරිපත් කළේය. එහි hip-hop, dancehall, Afrobeats සහ R&B බලපෑම් පැහැදිලිව දැකිය හැකි විය. --- # Scorpion 2018 දී ඩ්‍රේක් **Scorpion** නිකුත් කළේය. මෙය විශේෂයෙන් විශාල streaming සාර්ථකත්වයක් ලබා ගත් ව්‍යාපෘතියක් විය. එහි: * "God's Plan" * "Nice for What" * "In My Feelings" වැනි ගීත ඇතුළත් විය. "God's Plan" Billboard Hot 100 හි අංක 1 ස්ථානයට පත්වූ අතර, එහි music video එකේ ඩ්‍රේක් විසින් විශාල මුදලක් ජනතාවට සහ ප්‍රජා ව්‍යාපෘති සඳහා ලබාදෙන ආකාරය පෙන්වා තිබුණි. 2018 දී *Scorpion* හරහා Drake Billboard chart ඉතිහාසයේ එක සතියකදී Hot 100 ගීත 27ක් chart කිරීමට සමත් විය. පසුව මෙම වාර්තාව වෙනත් කලාකරුවන් විසින් ඉක්මවා ගියද, එය ඔහුගේ chart dominance හි වැදගත් අවස්ථාවක් විය. --- # Care Package 2019 දී ඩ්‍රේක් විසින් කලින් නිකුත් කළ ගීත එකතුවක් වන **Care Package** නිකුත් කළේය. මෙම ව්‍යාපෘතියේ ඔහුගේ පෙර mixtape සහ single යුගවල ජනප්‍රිය ගීත ඇතුළත් විය. --- # Dark Lane Demo Tapes 2020 දී **Dark Lane Demo Tapes** නිකුත් විය. එම වසරේ "Toosie Slide", "Laugh Now Cry Later" සහ "Life Is Good" වැනි ගීත හරහා ඩ්‍රේක් නැවතත් Billboard charts හි ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් ලබා ගත්තේය. --- # Certified Lover Boy 2021 දී **Certified Lover Boy** නිකුත් විය. ඇල්බමයේ "Way 2 Sexy", "Girls Want Girls", "Fair Trade" සහ "Knife Talk" වැනි ගීත ඇතුළත් විය. "Way 2 Sexy" Billboard Hot 100 හි අංක 1 ස්ථානයට පත්විය. --- # Honestly, Nevermind 2022 දී ඩ්‍රේක් විසින් **Honestly, Nevermind** නිකුත් කළේය. මෙම ඇල්බමය ඔහුගේ පෙර hip-hop/R&B ශෛලියෙන් තරමක් වෙනස් වී dance සහ house music ආශ්‍රිත ශබ්ද භාවිත කිරීම නිසා විශේෂ අවධානයක් ලබා ගත්තේය. මෙය ඩ්‍රේක්ගේ සංගීත ශෛලී අත්හදා බැලීමේ තවත් අවස්ථාවක් විය. --- # Her Loss 2022 දී ඩ්‍රේක් සහ **21 Savage** එක්ව **Her Loss** නිකුත් කළහ. මෙහි "Rich Flex" වැනි ගීත ජනප්‍රිය විය. "Rich Flex" සහ "Jimmy Cooks" වැනි නිර්මාණ ඩ්‍රේක්ගේ 21 Savage සමඟ ඇති සංගීත සම්බන්ධතාවයේ වැදගත් නිර්මාණ බවට පත්විය. --- # For All the Dogs 2023 දී **For All the Dogs** නිකුත් විය. ඇල්බමයේ SZA, J. Cole, 21 Savage සහ අනෙකුත් කලාකරුවන් සමඟ සහයෝගී ගීත ඇතුළත් විය. **"First Person Shooter"**, J. Cole සමඟ කළ ගීතය, Billboard Hot 100 හි අංක 1 ස්ථානයට ආරම්භ විය. එම අවස්ථාවේදී ඩ්‍රේක් Michael Jackson සමඟ solo male artists අතර Hot 100 අංක 1 ගීත 13 බැගින් ලබාගත් තත්ත්වයට පැමිණියේය. --- # $ome $exy $ongs 4 U 2025 දී ඩ්‍රේක් සහ **PARTYNEXTDOOR** එක්ව **$ome $exy $ongs 4 U** නිකුත් කළහ. මෙම ව්‍යාපෘතිය OVO Sound සංගීත පසුබිම සමඟ සම්බන්ධ වූ R&B සහ hip-hop නිර්මාණ රැසක් ඇතුළත් කළේය. එය Billboard Canadian Albums chart හි අංක 1 ස්ථානයට පත්වූ ඩ්‍රේක්ගේ තවත් ව්‍යාපෘතියක් විය. --- # ICEMAN 2026 මැයි 15 දින ඩ්‍රේක්ගේ **ICEMAN** studio album එක නිකුත් විය. Apple Music අනුව එහි ගීත 18ක් සහ සම්පූර්ණ ධාවන කාලය පැය 1කට වැඩි කාලයක් වන අතර, එය OVO හරහා Republic Records වෙත නිකුත් කර ඇත. ICEMAN හි "What Did I Miss?" සහ **"Janice STFU"** වැනි ගීත විශේෂ අවධානයක් ලබා ගත්තේය. "Janice STFU" Billboard Canadian Hot 100 හි අංක 1 ස්ථානයට පත්විය. එය ඩ්‍රේක්ගේ Canadian Hot 100 අංක 1 ගීත සංඛ්‍යාව 14 දක්වා ගෙන ගියේය. ICEMAN එක්සත් රාජධානියේ Official Albums Chart හිද අංක 1 ස්ථානයට පත්විය. --- # 2026 Billboard වාර්තා 2026 වසර ඩ්‍රේක්ගේ chart වාර්තා සඳහා විශේෂ වසරක් විය. ICEMAN සමඟ ඔහු Billboard Hot 100 හි වාර්තා ගණනාවක් තවදුරටත් පුළුල් කළේය. 2026 දී ඔහු **Billboard Hot 100 ඉතිහාසයේ ගීත 400ක් chart කළ පළමු කලාකරුවා** බවට පත්විය. එම වසරේ ඔහු එක සතියකදී Hot 100 හි ගීත 42ක් chart කිරීමටද සමත් වූ අතර, එය එක් කලාකරුවෙකු විසින් එක සතියකදී ලබාගත් වැඩිම Hot 100 entries සංඛ්‍යාව ලෙස වාර්තා විය. 2026 වන විට ඔහු සතුව: * Hot 100 entries – 400කට වැඩි * Top 10 hits – 90 * Top 20 hits – 154 * Top 40 hits – 241 * Top 5 hits – 47 * Top 3 hits – 35 වැනි chart වාර්තා පැවතිණි. --- # Billboard Canadian chart වාර්තා Drakeගේ මව් රට වන කැනඩාවේදී ඔහු තවත් වාර්තා ගණනාවක් පිහිටුවා ඇත. 2026 දී ICEMAN Billboard Canadian Albums chart හි අංක 1 ස්ථානයට පත්වීමත් සමඟ ඩ්‍රේක්ට එම chart ඉතිහාසයේ **වැඩිම අංක 1 albums සංඛ්‍යාව** හිමි කලාකරුවා බවට පත්විය. එම අවස්ථාවේදී ඔහු Canadian Albums chart හි අංක 1 albums 16ක් ලබාගෙන තිබුණි. එමෙන්ම Canadian Hot 100 හි ඔහුට අංක 1 singles 14ක් තිබුණි. --- # Grammy සම්මාන ඩ්‍රේක් Grammy Awards ඉතිහාසයේ වඩාත්ම නාමයෝජනා ලැබූ කලාකරුවන්ගෙන් කෙනෙකි. 2026 Grammy Awards දක්වා: * **Grammy ජයග්‍රහණ – 5** * **Grammy නාමයෝජනා – 56** ලැබී ඇත. ඔහුගේ ප්‍රධාන Grammy ජයග්‍රහණ අතර: | වසර | කාණ්ඩය | නිර්මාණය | | ---- | ---------------------------- | ------------- | | 2012 | Best Rap Album | Take Care | | 2017 | Best Rap/Sung Performance | Hotline Bling | | 2017 | Best Rap Song | Hotline Bling | | 2023 | Best Melodic Rap Performance | Wait for U | | — | අනෙකුත් ජයග්‍රහණ | විවිධ නිර්මාණ | 2026 Grammy Awards සඳහා ඔහු **"Somebody Loves Me"** වෙනුවෙන් Best Melodic Rap Performance කාණ්ඩයේ නාමයෝජනා ලැබීය. --- # Billboard Music Awards 2017 Billboard Music Awards හි ඩ්‍රේක් එක් රාත්‍රියකදී **සම්මාන 13ක්** දිනාගෙන එම අවස්ථාවේ single-night record එකක් පිහිටුවීය. ඔහු දිනාගත් සම්මාන අතර: * Top Artist * Top Male Artist * Top Billboard 200 Artist * Top Hot 100 Artist වැනි සම්මාන ඇතුළත් විය. --- # OVO Sound ඩ්‍රේක්ගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ වැදගත් කොටසක් වන්නේ **OVO Sound** ය. OVO යනු **October's Very Own** යන සංකල්පය සමඟ සම්බන්ධ වූ සන්නාමයකි. OVO හරහා ඩ්‍රේක් තමන්ගේම සංගීත අනන්‍යතාවයක් නිර්මාණය කිරීමට මෙන්ම නව කලාකරුවන්ටද අවස්ථා ලබා දීමට කටයුතු කළේය. OVO සන්නාමය Toronto නගරය සමඟ ඔහුගේ සම්බන්ධතාවයේද ප්‍රධාන කොටසකි. --- # සංගීත ශෛලිය ඩ්‍රේක්ගේ සංගීත ශෛලිය සාම්ප්‍රදායික hip-hop එකකට පමණක් සීමා නොවේ. ඔහුගේ නිර්මාණවල: * Hip-hop * R&B * Pop * Dancehall * Afrobeats * Reggae * House * Trap වැනි ශෛලීන් භාවිත කර ඇත. ඔහුගේ විශේෂ ලක්ෂණයක් වන්නේ **rap සහ singing එකම ගීතයක මිශ්‍ර කිරීම** ය. Grammy ආයතනයද ඩ්‍රේක්ගේ sing-rap ක්‍රමය ඔහුගේ අනන්‍ය සංගීත ලක්ෂණයක් ලෙස සාකච්ඡා කරයි. --- # Toronto සහ ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය ඩ්‍රේක්ගේ අනන්‍යතාවය Toronto නගරය සමඟ දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වේ. ඔහුගේ ගීතවල Toronto පිළිබඳ සඳහන් කිරීම්, නගරයේ ස්ථාන සහ සංස්කෘතික ලක්ෂණ නිතර දක්නට ලැබේ. Toronto සඳහා භාවිත වන **"The 6"** යන ජනප්‍රිය නාමය සමඟද ඩ්‍රේක්ගේ සංගීත අනන්‍යතාවය දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී ඇත. *Views* ඇල්බමය Toronto නගරය කේන්ද්‍ර කරගත් නිර්මාණයක් ලෙස Grammy ආයතනය විසින් විස්තර කර ඇත. --- # සහයෝගීතා ඩ්‍රේක් සිය වෘත්තීය ජීවිතය තුළ විශාල කලාකරුවන් සංඛ්‍යාවක් සමඟ වැඩ කර ඇත. ඔහුගේ ප්‍රධාන සහයෝගී කලාකරුවන් අතර: * Lil Wayne * Rihanna * Future * 21 Savage * Nicki Minaj * Travis Scott * J. Cole * Kanye West * Eminem * SZA * The Weeknd * PARTYNEXTDOOR * DJ Khaled * Lil Durk * Tems * Wizkid ආදීන් ඇතුළත් වේ. --- # Kendrick Lamar සමඟ විරෝධය ඩ්‍රේක්ගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ hip-hop rivalries එකක් වන්නේ **Kendrick Lamar** සමඟ ඇති වූ ආරවුලයි. දෙදෙනා මීට පෙර එකිනෙකා සමඟ සහයෝගයෙන්ද කටයුතු කර තිබුණද, 2010 දශකයේදී ඔවුන් අතර වෘත්තීය තරඟකාරීත්වය වර්ධනය විය. 2024 දී එම තත්ත්වය විශාල rap feud එකක් බවට පත්විය. Drake විසින්: * "Push Ups" * "Taylor Made Freestyle" * "Family Matters" වැනි නිර්මාණ නිකුත් කළ අතර Kendrick Lamar විසින්: * "Euphoria" * "Meet the Grahams" * "Not Like Us" වැනි diss tracks නිකුත් කළේය. මෙම ගැටුම 2024 වසරේ ජනප්‍රිය සංගීත ක්ෂේත්‍රයේ විශාලතම rap rivalries එකක් බවට පත්විය. --- # "Not Like Us" සහ නීතිමය නඩුව Kendrick Lamarගේ "Not Like Us" ගීතය Drake සම්බන්ධයෙන් බරපතළ චෝදනා ඉදිරිපත් කළේය. Drake එම ප්‍රකාශ සත්‍ය නොවන බවට තර්ක කරමින් Universal Music Group (UMG) සම්බන්ධයෙන් defamation නඩුවක් ගොනු කළේය. 2025 ඔක්තෝබර් 9 දින New York හි ෆෙඩරල් විනිසුරුවරියක් නඩුව ඉවත දැමුවාය. විනිසුරුවරියගේ තීරණය අනුව diss track එකක් සහ rap battle එකක සන්දර්භය තුළ සාමාන්‍ය ශ්‍රාවකයෙකු එම ප්‍රකාශ සත්‍ය ලෙස තේරුම් ගන්නා බව නොසැලකිය හැකි බැවින් එම ප්‍රකාශ "nonactionable opinion" ලෙස සැලකිය හැකි බව තීරණය විය. Drakeගේ නියෝජිතයන් නඩුවට අභියාචනය කිරීමට අදහස් කරන බව ප්‍රකාශ කළහ. --- # සමාජ සේවා සහ පරිත්‍යාග ඩ්‍රේක් සමාජ සේවා සහ පරිත්‍යාග ක්‍රියාකාරකම්වලටද සම්බන්ධ වී ඇත. 2015 දී Philadelphia හි **Strawberry Mansion High School** සඳහා recording studio එකක් නිර්මාණය කිරීමට ඔහු ඩොලර් 75,000ක පරිත්‍යාගයක් කළ බව Grammy ආයතනය සඳහන් කරයි. 2018 දී "God's Plan" music video එකේ ඔහු විසින් මුදල් සහ තෑගි ජනතාවට ලබාදෙන ආකාරයද පෙන්වා තිබුණි. --- # ව්‍යාපාරික කටයුතු ඩ්‍රේක් සංගීතයට අමතරව විවිධ ව්‍යාපාරික ක්ෂේත්‍රවලද කටයුතු කර ඇත. ඔහුගේ ප්‍රධාන ව්‍යාපාරික හා brand සම්බන්ධතා අතර: * OVO * OVO Sound * සංගීත නිෂ්පාදන * ඇඳුම් හා fashion * වෙළඳ දැන්වීම් * විනෝදාස්වාද ව්‍යාපෘති ඇතුළත් වේ. --- # Discography ## Studio albums 1. **Thank Me Later** — 2010 2. **Take Care** — 2011 3. **Nothing Was the Same** — 2013 4. **Views** — 2016 5. **Scorpion** — 2018 6. **Certified Lover Boy** — 2021 7. **Honestly, Nevermind** — 2022 8. **For All the Dogs** — 2023 9. **ICEMAN** — 2026 ## Collaborative albums * **Her Loss** — Drake සහ 21 Savage — 2022 * **$ome $exy $ongs 4 U** — Drake සහ PARTYNEXTDOOR — 2025 ## Mixtapes සහ playlists * Room for Improvement — 2006 * Comeback Season — 2007 * So Far Gone — 2009 * If You're Reading This It's Too Late — 2015 * What a Time to Be Alive — 2015 * More Life — 2017 * Dark Lane Demo Tapes — 2020 * Care Package — 2019 --- # ප්‍රධාන ජනප්‍රිය ගීත ඩ්‍රේක්ගේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ගීත අතර: * "Best I Ever Had" * "Find Your Love" * "Headlines" * "The Motto" * "Take Care" * "Started from the Bottom" * "Hold On, We're Going Home" * "One Dance" * "Hotline Bling" * "God's Plan" * "Nice for What" * "In My Feelings" * "Toosie Slide" * "Laugh Now Cry Later" * "What's Next" * "Way 2 Sexy" * "Jimmy Cooks" * "Rich Flex" * "First Person Shooter" * "What Did I Miss?" * "Janice STFU" --- # සම්මාන හා ගෞරව ඩ්‍රේක්ට ලැබුණු ප්‍රධාන සම්මාන අතර: * Grammy Awards * Billboard Music Awards * American Music Awards * BET Awards * Juno Awards * iHeartRadio Music Awards ආදිය ඇතුළත් වේ. ඔහුගේ සාර්ථකත්වය සම්මානවලට පමණක් සීමා නොවී Billboard chart records, streaming records සහ commercial sales දක්වා විහිදී ඇත. --- # Chart වාර්තා ඩ්‍රේක් Billboard Hot 100 හි ඉතිහාසයේ වඩාත්ම සාර්ථක කලාකරුවන්ගෙන් කෙනෙකි. 2026 වන විට ඔහු: * Hot 100 entries 400ක් ලබාගත් පළමු කලාකරුවා * Top 10 hits 90ක් ලබාගත් කලාකරුවා * Top 20 hits 154ක් ලබාගත් කලාකරුවා * Top 40 hits 241ක් ලබාගත් කලාකරුවා * Top 5 hits 47ක් ලබාගත් කලාකරුවා * Top 3 hits 35ක් ලබාගත් කලාකරුවා වැනි වාර්තා රැසකට හිමිකම් කියයි. ඔහු Hot 100 හි No. 1 debuts ද විශාල සංඛ්‍යාවක් ලබාගෙන ඇත. 2023 වන විට ඔහුට No. 1 debuts 10ක් තිබූ අතර "Janice STFU" එම වාර්තාව තවදුරටත් පුළුල් කළේය. --- # උරුමය සහ බලපෑම 21 වන සියවසේ hip-hop සංගීතය පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීමේදී ඩ්‍රේක්ගේ බලපෑම විශාලය. ඔහු rap සහ singing අතර පවතින සාම්ප්‍රදායික සීමාවන් වඩාත් පුළුල් කළ අතර, R&B, pop, dancehall සහ Afrobeats වැනි ශෛලීන් hip-hop සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීම ප්‍රධාන ධාරාවේ ජනප්‍රිය කළේය. Grammy ආයතනය සඳහන් කරන පරිදි, ඔහුගේ සංගීතය පසුව rap සහ singing එකට මිශ්‍ර කළ කලාකරුවන් සඳහාද බලපෑමක් ඇති කළේය. ඔහු streaming යුගයේ වඩාත්ම සාර්ථක කලාකරුවන්ගෙන් කෙනෙකු වන අතර, Billboard charts තුළ ඔහුගේ දිගුකාලීන පැවැත්ම ඔහුගේ වාණිජ බලපෑම පෙන්වයි. --- # 2026 සැප්තැම්බර් වන විට 2026 සැප්තැම්බර් 12 වන විට ඩ්‍රේක්ගේ වෘත්තීය ජීවිතය තවදුරටත් සක්‍රීයව පවතී. ඔහුගේ **ICEMAN** ඇල්බමය 2026 මැයි මාසයේදී නිකුත් වූ අතර, එය එක්සත් රාජධානියේ Albums Chart හි අංක 1 ස්ථානයට පත්විය. සැප්තැම්බර් මුල වන විටද එය chart එකේ රැඳී සිටියේය. 2026 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ඩ්‍රේක් **"FOMO" (Fear of Missing Out)** යන නාමය සමඟ නව ව්‍යාපෘතියක් හෝ නිවේදනයක් පිළිබඳ ඉඟි ලබා දීම හේතුවෙන් රසිකයන් අතර නැවතත් විශාල සාකච්ඡාවක් ඇති විය. සැප්තැම්බර් 15 දිනට සම්බන්ධ teaser එකක් පිළිබඳ මාධ්‍ය වාර්තා පළ වී තිබුණද, එහි නිශ්චිත ස්වභාවය පිළිබඳව එම අවස්ථාවේදී පැහැදිලි නිල තොරතුරු සීමිත විය. ඒ අනුව 2026 දීද ඩ්‍රේක් නව සංගීත නිර්මාණ, chart records සහ ව්‍යාපෘති හරහා ජාත්‍යන්තර ජනප්‍රිය සංගීත ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රධාන චරිතයක් ලෙස පවතී. --- # ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර * Recording Academy — Drake: biography, Grammy awards සහ nominations. * Recording Academy — Drakeගේ Grammy වෘත්තීය ඉතිහාසය. * Billboard Canada — Drakeගේ Hot 100 records. * Billboard Canada — 2026 දී Drakeගේ 400 Hot 100 entries වාර්තාව. * Billboard Canada — Canadian chart records. * Official Charts — *ICEMAN* chart history. * Apple Music — *ICEMAN*. * Reuters — Drake සහ UMG නීතිමය නඩුව. * ABC News — UMG නඩුව පිළිබඳ වාර්තාව. **මෙම ලිපිය 2026 සැප්තැම්බර් 12 දින දක්වා පවතින තොරතුරු මත සකස් කර ඇත.** 0xrqqle9pc3lgtt6vy0epeuy3o3aem9 බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව 0 196600 799274 2026-09-13T03:38:51Z Yasasuru 23090 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1288879901|Brussels Buddha]]" 799274 wikitext text/x-wiki {{බහුවිධ රූපය | align = right | direction = vertical | total_width = 300 | header_align = center | header = ''බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව''<br><small>("වර්ෂය 5" ලෙස අභිලේඛිත ය)</small> | caption_align = center | image1 = Brussels_Buddha.jpg | caption1 = ''බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව'', මෙහි හිඳි බුදුන් වහන්සේ පසුපසින් [[බ්‍රහ්ම]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] ද, ඉදිරිපසින් [[මෛත්‍රෙය]] සහ [[අවලෝකිතේශ්වර]] [[බෝධිසත්ත්ව]]වරුන් ද නිරූපිත ය. | footer = {{Location map | South Asia | width = 280px | float = center | border = none | caption = බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව නිර්මාණය වන්නට ඇතැයි සැලකෙන [[ගන්ධාර]]ය. | alt = | relief = yes | AlternativeMap = | overlay_image = | label = ගන්ධාර | label_size = | position = bottom | background = | mark = U+25AD.svg | marksize = 20 | link = | lat_deg = 34.25 | lon_deg =72.2 }} | footer_align = center }} '''''බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව''''' යනු [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාවට නිදසුනක් ලෙස සැලකෙන ප්‍රසිද්ධ බුද්ධ ප්‍රතිමාවකි. <ref name="PCGA" /> එය නම් කර ඇත්තේ එය අයත් වූ පළමු එකතුව වන [[බෙල්ජියම|බෙල්ජියමේ]] [[බ්‍රසල්ස්-අගනුවර කලාපය, බෙල්ජියම|බ්‍රසල්ස්]] හි ක්ලෝඩ් ඩි මාර්ටෝ එකතුවෙන් වන අතර, එය දැන් [[ජපානය|ජපානයේ]] පෞද්ගලික එකතුවක පවතින අතර එය [[බුද්ධාගම|බුද්ධාගමේ]] අගොන්ෂු නිකායට අයත් වේ. <ref name="PCGA">{{උපන්‍යාස පොත |last=The Classical Art Research Centre |first=University of Oxford |url=https://archive.org/details/ProblemsOfChronologyInGandharanArt |title=Problems of Chronology in Gandhāran Art: Proceedings of the First International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 23rd-24th March, 2017 |date=2018 |publisher=Archaeopress |pages=43–44}}</ref> බ්‍රසල්ස් බුදුන් වහන්සේ "හිඳි බුද්ධ ත්‍රිත්වයන්" නම් ප්‍රතිමා කාණ්ඩයට අයත් වන අතර, එය සමකාලීනව [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාවේ සහ මුල් [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය|කුෂාණ]] යුගයේ මථුරා කලාවේ දැකිය හැකිය. <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhie |first=Marylin M. |url=https://books.google.com/books?id=ivE2mpfbNR0C&pg=PA105 |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 3: The Western Ch'in in Kansu in the Sixteen Kingdoms Period and Inter-relationships with the Buddhist Art of Gandhara |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-18400-8 |page=105, note 95 |language=en}}</ref> ප්‍රතිමාව සොයාගත් නිශ්චිත ස්ථානය නොදන්නා නමුත් එය [[පෙෂාවර්|පෙෂාවර්හිදී]] අත්පත් කර ගන්නා ලද අතර, එය [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්|සහ්රි බහ්ලොල්]] හි කැණීම් කර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ, මන්ද එය එම ස්ථානයේම පිළිමයකට සමාන වන අතර එය දැන් පෙෂාවර් කෞතුකාගාරයේ ඇත. <ref name="GF">{{Cite journal|last=Fussman|first=Gérard|date=1974|title=Documents Epigraphiques Kouchans|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|volume=61|pages=54–57|doi=10.3406/befeo.1974.5193|issn=0336-1519|jstor=43732476}}</ref> == ලක්ෂණ == මෙම ප්‍රතිමාවේ, හිඳි බුදුන් වහන්සේ වටා [[බ්‍රහ්ම]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] මෙන්ම [[බෝධිසත්ත්‍ව|බෝධිසත්ත්වවරුන්]] දෙදෙනෙකු ද දක්නට ලැබේ. <ref name="EBA">{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhie |first=Marylin Martin |url=https://books.google.com/books?id=1t95DwAAQBAJ&pg=PA244 |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 3: The Western Ch'in in Kansu in the Sixteen Kingdoms Period and Inter-relationships with the Buddhist Art of Gandhāra |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-19019-1 |pages=244–245 |language=en}}</ref> මෙම දර්ශනය " ශ්‍රාවස්තියේ ප්‍රාතිහාර්යය " නිරූපණය කටයි. <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Hargreaves |first=H. |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.22478/page/n127 |title=Handbook to the Sculptures in the Peshawar Museum |date=1930 |page=Plate 2}}</ref> මෙම ප්‍රතිමාව සුවිශේෂී ප්‍රතිමාවක් වන්නේ එය දිනයක් සහිත දුර්ලභ ගන්ධාර බෞද්ධ ප්‍රතිමා වලින් එකක් වීමෙනි. <ref name="PCGA" /> [[ඛරෝෂ්ඨී]] අක්ෂරවලින් වූ මෙහි සෙල්ලිපියේ මෙසේ සඳහන් වේ. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ ශිලා ලේඛනය <ref name="PCGA" /> ! මුල් ( [[ඛරෝෂ්ඨී|ඛරෝෂ්ඨී අක්ෂර]] ) ! අක්ෂර පරිවර්තනය ! ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනය |- | {{Large|𐨯𐨎 𐩃 𐩀 𐨥𐨒𐨂𐨣𐨯𐨨𐨯𐨯 𐨡𐨁 𐨤𐨎𐨕𐨨𐨁 𐨦𐨂𐨢𐨣𐨡𐨯 𐨟𐨿𐨪𐨅𐨤𐨁𐨜𐨐𐨯 𐨡𐨣𐨨𐨂𐨑𐨅 𐨨𐨡𐨤𐨁𐨡𐨪𐨣 𐨀𐨢𐨿𐨬𐨡𐨁𐨡𐨣 𐨤𐨂𐨩𐨩 𐨧𐨬𐨟𐨂}} | {{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|saṃ 4 1 Phagunasamasasa di paṃcami Budhansadasa trepiḍakasa danamukhe madapidarana adhvadidana puyaya bhavatu}} | 5 වන වර්ෂයේ, ෆාල්ගුන මාසයේ 5 වන දින: ත්‍රිපිටකයෙන් ඉගෙන ගත් බුද්ධානන්ද භික්ෂුවගේ ධාර්මික තෑග්ග: එය ඔහුගේ මියගිය (?) මව සහ පියාට ගෞරව කිරීම සඳහා වේවා. |} "වසර 5" දිනය සාමාන්‍යයෙන් [[කනිශ්ක|කණිෂ්ක යුගයට]] අයත් යැයි අනුමාන කෙරෙන අතර, එය ක්‍රි.ව. 127 දී ආරම්භ වූ බව සැලකේ, ඒ අනුව මෙම ප්‍රතිමාව සඳහා වූ දිනය ක්‍රි.ව. 132 ලෙස ලබා දී ඇත. <ref name="PCGA" /> <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhi |first=Juhyung |url=https://www.academia.edu/7976078 |title=Identifying Several Visual Types of Gandharan Buddha Images. Archives of Asian Art 58 (2008). |pages=53–56 |language=en}}</ref> කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිමා ශිල්පයේ දියුණු ස්වභාවය නිසා සමහර කතුවරුන් සියවසකට පසුව ආරම්භ වූ දෙවන කණිෂ්ක යුගයක් යැයි කියනු ලබන හෝ දිනයෙන් සිය ගණනක් ඉවත් කර ඇති බවට වූ න්‍යායක් මත පදනම්ව පසුකාලීන දිනයක් සඳහා සහාය දැක්වීමට හේතු වී තිබේ. <ref name="PCGA" /> බොහෝ පසුකාලීන දිනයන් ද යෝජනා කර ඇත, උදාහරණයක් ලෙස කිංගිලාහි හූන යුගයේ දිනයක්, එය ක්‍රි.ව. 5 වන සියවස පමණ කාල පරිච්ඡේදයක් ලබා දෙයි, නමුත් එවැනි දිනයක් ප්‍රමාද වැඩි යැයි සැලකිය හැකිය. <ref name="EBA" /> <ref name="PCGA" /> ගුප්ත යුගයේ දිනයක් ද යෝජනා කර ඇත, නමුත් උතුරේ මෙතෙක් ගුප්ත යුගය භාවිතා කළ බවට කිසිදු සාක්ෂියක් නොමැත. <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Behrendt |first=Kurt A. |url=https://books.google.com/books?id=C9_vbgkzUSkC&pg=PA283 |title=Handbuch der Orientalistik |date=2004 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13595-6 |pages=283–284 |language=en}}</ref> සෙල්ලිපියේ පුරා විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ විශ්ලේෂණය කළ ජෙරාඩ් ෆුස්මාන්ට අනුව, "5 වන වර්ෂය" [[කනිශ්ක|කණිෂ්ක I]] ගේ යුගයට අනුරූප වන බවට කිසිදු සැකයක් නැත, මන්ද අකුරු කිහිපයක හැඩයන් එම කාල පරිච්ඡේදයට ආවේණික වේ. <ref name="GF" /> සෙල්ලිපියේ භාෂාව [[ප්‍රාකෘත බස|ප්‍රාකෘත]] සහ [[සංස්කෘත]] මිශ්‍රණයකි. <ref name="GF" /> මෙම කාල නිර්ණය කරන ලද මූර්තියෙන් ඇඟවෙන්නේ කුෂාණ යුගයේ ආරම්භයේ දී, එනම් ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, ගන්ධාරයේ ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව දැනටමත් ඉතා දියුණු මට්ටමක පැවති බවයි, එයින් ඇඟවෙන්නේ එයට මඟ පාදන දිගු ප්‍රාථමික සම්ප්‍රදායක් පැවතීමයි. <ref name="GF" /> == වෙනත් උදාහරණ == ගන්ධාරයේ මෙන්ම මථුරාහි ද සමාන ත්‍රිත්වයන් සඳහා උදාහරණ කිහිපයක් ඇත, ඒවායින් බොහොමයක් මුල් කුෂාණයන්ට අයත් වේ: <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhie |first=Marylin M. |url=https://books.google./books?id=ivE2mpfbNR0C&pg=PA105 |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 3: The Western Ch'in in Kansu in the Sixteen Kingdoms Period and Inter-relationships with the Buddhist Art of Gandhara |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-18400-8 |page=105, note 95 |language=en}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhi |first=Juhyung |url=https://www.academia.edu/7976078 |title=Identifying Several Visual Types of Gandharan Buddha Images. Archives of Asian Art 58 (2008). |pages=53–56 |language=en}}</ref><gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> File:BimaranCasket2.JPG|alt=An early standing triad with Brahma, the Buddha and Indra. Bimaran casket, circa 10 CE.| [[බ්‍රහ්ම]], [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන්]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] සමඟ මුල් කාලීන ත්‍රිත්වයක්. [[බිමාරාන් කරඬුව]], ක්‍රි.ව. 10 දී පමණ. File:Buddhist_Triad_Peshawar_Museum.jpg|alt=A very similar Buddhist Triad from Sahr-i-Bahlol. Peshawar Museum.| [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්|සහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්]] වෙතින් ඉතා සමාන බෞද්ධ ත්‍රිත්වයක්. <ref name="GF" /> පෙෂාවර් කෞතුකාගාරය . <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhi |first=Juhyung |url=https://www.academia.edu/7976078 |title=Identifying Several Visual Types of Gandharan Buddha Images. Archives of Asian Art 58 (2008). |pages=53–56 |language=en}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=The Classical Art Research Centre |first=University of Oxford |url=https://archive.org/details/ProblemsOfChronologyInGandharanArt/page/n51 |title=Problems of Chronology in Gandhāran Art: Proceedings of the First International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 23rd-24th March, 2017 |date=2018 |publisher=Archaeopress |page=45, notes 28, 29}}</ref> File:Seated_Buddha_triad_Sahri_Bahlol_excavations_ASI_1911-1912.jpg|alt=Seated Buddha triad, Sahr-i-Bahlol excavations, 1911-1912.| හිඳි බුද්ධ ත්‍රිත්වය, [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්|සහ්ර්-ඉ-බහ්ලෝල්]] කැණීම්, 1911-1912. File:Kimbell_seated_Buddha_with_attendants,_Mathura.jpg|alt=A contemporary triad from the Art of Mathura, the Kimbell seated Bodhisattva (inscribed "Year 4 of Kanishka").| මථුරා කලාවේ සමකාලීන ත්‍රිත්වයක් වන ''කිම්බල් හිඳගත් බෝධිසත්ත්ව ප්‍රතිමාව'' ("කණිෂ්ක වර්ෂය 4" ලෙස ලියා ඇත). </gallery> == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}} [[ප්‍රවර්ගය:බුදු පිළිම]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using multiple image with auto scaled images]] ql6ycatkoq9vgnis00dwb4i7fx80b8f 799278 799274 2026-09-13T03:42:55Z Yasasuru 23090 /* ලක්ෂණ */ 799278 wikitext text/x-wiki {{බහුවිධ රූපය | align = right | direction = vertical | total_width = 300 | header_align = center | header = ''බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව''<br><small>("වර්ෂය 5" ලෙස අභිලේඛිත ය)</small> | caption_align = center | image1 = Brussels_Buddha.jpg | caption1 = ''බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව'', මෙහි හිඳි බුදුන් වහන්සේ පසුපසින් [[බ්‍රහ්ම]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] ද, ඉදිරිපසින් [[මෛත්‍රෙය]] සහ [[අවලෝකිතේශ්වර]] [[බෝධිසත්ත්ව]]වරුන් ද නිරූපිත ය. | footer = {{Location map | South Asia | width = 280px | float = center | border = none | caption = බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව නිර්මාණය වන්නට ඇතැයි සැලකෙන [[ගන්ධාර]]ය. | alt = | relief = yes | AlternativeMap = | overlay_image = | label = ගන්ධාර | label_size = | position = bottom | background = | mark = U+25AD.svg | marksize = 20 | link = | lat_deg = 34.25 | lon_deg =72.2 }} | footer_align = center }} '''''බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව''''' යනු [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාවට නිදසුනක් ලෙස සැලකෙන ප්‍රසිද්ධ බුද්ධ ප්‍රතිමාවකි. <ref name="PCGA" /> එය නම් කර ඇත්තේ එය අයත් වූ පළමු එකතුව වන [[බෙල්ජියම|බෙල්ජියමේ]] [[බ්‍රසල්ස්-අගනුවර කලාපය, බෙල්ජියම|බ්‍රසල්ස්]] හි ක්ලෝඩ් ඩි මාර්ටෝ එකතුවෙන් වන අතර, එය දැන් [[ජපානය|ජපානයේ]] පෞද්ගලික එකතුවක පවතින අතර එය [[බුද්ධාගම|බුද්ධාගමේ]] අගොන්ෂු නිකායට අයත් වේ. <ref name="PCGA">{{උපන්‍යාස පොත |last=The Classical Art Research Centre |first=University of Oxford |url=https://archive.org/details/ProblemsOfChronologyInGandharanArt |title=Problems of Chronology in Gandhāran Art: Proceedings of the First International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 23rd-24th March, 2017 |date=2018 |publisher=Archaeopress |pages=43–44}}</ref> බ්‍රසල්ස් බුදුන් වහන්සේ "හිඳි බුද්ධ ත්‍රිත්වයන්" නම් ප්‍රතිමා කාණ්ඩයට අයත් වන අතර, එය සමකාලීනව [[ගාන්ධාර|ගන්ධාරයේ]] ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාවේ සහ මුල් [[කුෂාණ අධිරාජ්‍යය|කුෂාණ]] යුගයේ මථුරා කලාවේ දැකිය හැකිය. <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhie |first=Marylin M. |url=https://books.google.com/books?id=ivE2mpfbNR0C&pg=PA105 |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 3: The Western Ch'in in Kansu in the Sixteen Kingdoms Period and Inter-relationships with the Buddhist Art of Gandhara |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-18400-8 |page=105, note 95 |language=en}}</ref> ප්‍රතිමාව සොයාගත් නිශ්චිත ස්ථානය නොදන්නා නමුත් එය [[පෙෂාවර්|පෙෂාවර්හිදී]] අත්පත් කර ගන්නා ලද අතර, එය [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්|සහ්රි බහ්ලොල්]] හි කැණීම් කර ඇති බව විශ්වාස කෙරේ, මන්ද එය එම ස්ථානයේම පිළිමයකට සමාන වන අතර එය දැන් පෙෂාවර් කෞතුකාගාරයේ ඇත. <ref name="GF">{{Cite journal|last=Fussman|first=Gérard|date=1974|title=Documents Epigraphiques Kouchans|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|volume=61|pages=54–57|doi=10.3406/befeo.1974.5193|issn=0336-1519|jstor=43732476}}</ref> == ලක්ෂණ == මෙම ප්‍රතිමාවේ, හිඳි බුදුන් වහන්සේ වටා [[බ්‍රහ්ම]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] මෙන්ම [[බෝධිසත්ත්‍ව|බෝධිසත්ත්වවරුන්]] දෙදෙනෙකු ද දක්නට ලැබේ. <ref name="EBA">{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhie |first=Marylin Martin |url=https://books.google.com/books?id=1t95DwAAQBAJ&pg=PA244 |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 3: The Western Ch'in in Kansu in the Sixteen Kingdoms Period and Inter-relationships with the Buddhist Art of Gandhāra |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-19019-1 |pages=244–245 |language=en}}</ref> මෙම දර්ශනය " ශ්‍රාවස්තියේ ප්‍රාතිහාර්යය " නිරූපණය කරයි. <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Hargreaves |first=H. |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.22478/page/n127 |title=Handbook to the Sculptures in the Peshawar Museum |date=1930 |page=Plate 2}}</ref> මෙම ප්‍රතිමාව සුවිශේෂී ප්‍රතිමාවක් වන්නේ එය දිනයක් සහිත දුර්ලභ ගන්ධාර බෞද්ධ ප්‍රතිමා වලින් එකක් වීමෙනි. <ref name="PCGA" /> [[ඛරෝෂ්ඨී]] අක්ෂරවලින් වූ මෙහි සෙල්ලිපියේ මෙසේ සඳහන් වේ. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ ශිලා ලේඛනය <ref name="PCGA" /> ! මුල් ( [[ඛරෝෂ්ඨී|ඛරෝෂ්ඨී අක්ෂර]] ) ! අක්ෂර පරිවර්තනය ! ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනය |- | {{Large|𐨯𐨎 𐩃 𐩀 𐨥𐨒𐨂𐨣𐨯𐨨𐨯𐨯 𐨡𐨁 𐨤𐨎𐨕𐨨𐨁 𐨦𐨂𐨢𐨣𐨡𐨯 𐨟𐨿𐨪𐨅𐨤𐨁𐨜𐨐𐨯 𐨡𐨣𐨨𐨂𐨑𐨅 𐨨𐨡𐨤𐨁𐨡𐨪𐨣 𐨀𐨢𐨿𐨬𐨡𐨁𐨡𐨣 𐨤𐨂𐨩𐨩 𐨧𐨬𐨟𐨂}} | {{අක්ෂරපරිවර්තනය|pra|saṃ 4 1 Phagunasamasasa di paṃcami Budhansadasa trepiḍakasa danamukhe madapidarana adhvadidana puyaya bhavatu}} | 5 වන වර්ෂයේ, ෆාල්ගුන මාසයේ 5 වන දින: ත්‍රිපිටකයෙන් ඉගෙන ගත් බුද්ධානන්ද භික්ෂුවගේ ධාර්මික තෑග්ග: එය ඔහුගේ මියගිය (?) මව සහ පියාට ගෞරව කිරීම සඳහා වේවා. |} "වසර 5" දිනය සාමාන්‍යයෙන් [[කනිශ්ක|කණිෂ්ක යුගයට]] අයත් යැයි අනුමාන කෙරෙන අතර, එය ක්‍රි.ව. 127 දී ආරම්භ වූ බව සැලකේ, ඒ අනුව මෙම ප්‍රතිමාව සඳහා වූ දිනය ක්‍රි.ව. 132 ලෙස ලබා දී ඇත. <ref name="PCGA" /> <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhi |first=Juhyung |url=https://www.academia.edu/7976078 |title=Identifying Several Visual Types of Gandharan Buddha Images. Archives of Asian Art 58 (2008). |pages=53–56 |language=en}}</ref> කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිමා ශිල්පයේ දියුණු ස්වභාවය නිසා සමහර කතුවරුන් සියවසකට පසුව ආරම්භ වූ දෙවන කණිෂ්ක යුගයක් යැයි කියනු ලබන හෝ දිනයෙන් සිය ගණනක් ඉවත් කර ඇති බවට වූ න්‍යායක් මත පදනම්ව පසුකාලීන දිනයක් සඳහා සහාය දැක්වීමට හේතු වී තිබේ. <ref name="PCGA" /> බොහෝ පසුකාලීන දිනයන් ද යෝජනා කර ඇත, උදාහරණයක් ලෙස කිංගිලාහි හූන යුගයේ දිනයක්, එය ක්‍රි.ව. 5 වන සියවස පමණ කාල පරිච්ඡේදයක් ලබා දෙයි, නමුත් එවැනි දිනයක් ප්‍රමාද වැඩි යැයි සැලකිය හැකිය. <ref name="EBA" /> <ref name="PCGA" /> ගුප්ත යුගයේ දිනයක් ද යෝජනා කර ඇත, නමුත් උතුරේ මෙතෙක් ගුප්ත යුගය භාවිතා කළ බවට කිසිදු සාක්ෂියක් නොමැත. <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Behrendt |first=Kurt A. |url=https://books.google.com/books?id=C9_vbgkzUSkC&pg=PA283 |title=Handbuch der Orientalistik |date=2004 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13595-6 |pages=283–284 |language=en}}</ref> සෙල්ලිපියේ පුරා විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ විශ්ලේෂණය කළ ජෙරාඩ් ෆුස්මාන්ට අනුව, "5 වන වර්ෂය" [[කනිශ්ක|කණිෂ්ක I]] ගේ යුගයට අනුරූප වන බවට කිසිදු සැකයක් නැත, මන්ද අකුරු කිහිපයක හැඩයන් එම කාල පරිච්ඡේදයට ආවේණික වේ. <ref name="GF" /> සෙල්ලිපියේ භාෂාව [[ප්‍රාකෘත බස|ප්‍රාකෘත]] සහ [[සංස්කෘත]] මිශ්‍රණයකි. <ref name="GF" /> මෙම කාල නිර්ණය කරන ලද මූර්තියෙන් ඇඟවෙන්නේ කුෂාණ යුගයේ ආරම්භයේ දී, එනම් ක්‍රි.ව. 2 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, ගන්ධාරයේ ග්‍රීක-බෞද්ධ කලාව දැනටමත් ඉතා දියුණු මට්ටමක පැවති බවයි, එයින් ඇඟවෙන්නේ එයට මඟ පාදන දිගු ප්‍රාථමික සම්ප්‍රදායක් පැවතීමයි. <ref name="GF" /> == වෙනත් උදාහරණ == ගන්ධාරයේ මෙන්ම මථුරාහි ද සමාන ත්‍රිත්වයන් සඳහා උදාහරණ කිහිපයක් ඇත, ඒවායින් බොහොමයක් මුල් කුෂාණයන්ට අයත් වේ: <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhie |first=Marylin M. |url=https://books.google./books?id=ivE2mpfbNR0C&pg=PA105 |title=Early Buddhist Art of China and Central Asia, Volume 3: The Western Ch'in in Kansu in the Sixteen Kingdoms Period and Inter-relationships with the Buddhist Art of Gandhara |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-18400-8 |page=105, note 95 |language=en}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhi |first=Juhyung |url=https://www.academia.edu/7976078 |title=Identifying Several Visual Types of Gandharan Buddha Images. Archives of Asian Art 58 (2008). |pages=53–56 |language=en}}</ref><gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> File:BimaranCasket2.JPG|alt=An early standing triad with Brahma, the Buddha and Indra. Bimaran casket, circa 10 CE.| [[බ්‍රහ්ම]], [[ගෞතම බුදුන් වහන්සේ|බුදුන්]] සහ [[ඉන්ද්‍ර]] සමඟ මුල් කාලීන ත්‍රිත්වයක්. [[බිමාරාන් කරඬුව]], ක්‍රි.ව. 10 දී පමණ. File:Buddhist_Triad_Peshawar_Museum.jpg|alt=A very similar Buddhist Triad from Sahr-i-Bahlol. Peshawar Museum.| [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්|සහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්]] වෙතින් ඉතා සමාන බෞද්ධ ත්‍රිත්වයක්. <ref name="GF" /> පෙෂාවර් කෞතුකාගාරය . <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=Rhi |first=Juhyung |url=https://www.academia.edu/7976078 |title=Identifying Several Visual Types of Gandharan Buddha Images. Archives of Asian Art 58 (2008). |pages=53–56 |language=en}}</ref> <ref>{{උපන්‍යාස පොත |last=The Classical Art Research Centre |first=University of Oxford |url=https://archive.org/details/ProblemsOfChronologyInGandharanArt/page/n51 |title=Problems of Chronology in Gandhāran Art: Proceedings of the First International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 23rd-24th March, 2017 |date=2018 |publisher=Archaeopress |page=45, notes 28, 29}}</ref> File:Seated_Buddha_triad_Sahri_Bahlol_excavations_ASI_1911-1912.jpg|alt=Seated Buddha triad, Sahr-i-Bahlol excavations, 1911-1912.| හිඳි බුද්ධ ත්‍රිත්වය, [[සාහ්ර්-ඉ-බහ්ලොල්|සහ්ර්-ඉ-බහ්ලෝල්]] කැණීම්, 1911-1912. File:Kimbell_seated_Buddha_with_attendants,_Mathura.jpg|alt=A contemporary triad from the Art of Mathura, the Kimbell seated Bodhisattva (inscribed "Year 4 of Kanishka").| මථුරා කලාවේ සමකාලීන ත්‍රිත්වයක් වන ''කිම්බල් හිඳගත් බෝධිසත්ත්ව ප්‍රතිමාව'' ("කණිෂ්ක වර්ෂය 4" ලෙස ලියා ඇත). </gallery> == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}} [[ප්‍රවර්ගය:බුදු පිළිම]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using multiple image with auto scaled images]] 5tx77m2jb9o26twpg0p6w93wkqu3t6w Brussels Buddha 0 196601 799275 2026-09-13T03:39:30Z Yasasuru 23090 [[බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799275 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව]] 418ai53ogs2qq7ne2b3ydtgurq2d6y5 ගොනුව:Brussels Buddha.jpg 6 196602 799277 2026-09-13T03:42:01Z Yasasuru 23090 {{non-free no reduce}} ==Summary== {{Non-free use rationale 2 |Description = Statue of the Buddha, art of Gandhara |Source = '''Original publication''': 2018<br/> '''Immediate source''': https://archive.org/details/ProblemsOfChronologyInGandharanArt |Date = 2018 |Author = Marylin Martin Rhie |Article = බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව |Purpose = For visual identification of the statue in question, at the top of its dedicated article |Replaceability = The original statue is an important work of art,... 799277 wikitext text/x-wiki == සාරාංශය == {{non-free no reduce}} ==Summary== {{Non-free use rationale 2 |Description = Statue of the Buddha, art of Gandhara |Source = '''Original publication''': 2018<br/> '''Immediate source''': https://archive.org/details/ProblemsOfChronologyInGandharanArt |Date = 2018 |Author = Marylin Martin Rhie |Article = බ්‍රසල්ස් බුද්ධ ප්‍රතිමාව |Purpose = For visual identification of the statue in question, at the top of its dedicated article |Replaceability = The original statue is an important work of art, now in a private collection in Japan, belonging to the Agonshu sect of Buddhism. |Minimality = The image will only be used in one article for explanatory purposes. |Commercial = The photograph has been uploaded in a minimal, low-quality format that will no harm commercial opportunities for the creator. |Other information = The subject of the photograph has been deceased since: Gautama Buddha (5th century BCE) }} ==Licensing== {{Non-free biog-pic||image has rationale=yes}} 7r6ut1y53cxmwo07o1hvbej2jl05ym8 ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව 0 196603 799279 2026-09-13T03:51:09Z Yasasuru 23090 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356023077|Gardez Ganesha]]" 799279 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''ගාර්ඩීස් ගණේශ''' යනු [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ගනිස්තානයේ]] [[කාබුල්]] අසල ගාර්ඩීස් හිදී සොයා ගන්නා ලද [[හින්දු ධර්මය|හින්දු]] දෙවියෙකු [[ගණේශ|වන ගණේශයන්ගේ]] ප්‍රතිමාවකි. එය "ඉන්දු-ඇෆ්ඝන් ගුරුකුලයේ දර්ශීය නිමැවුමක්" ලෙස සැලකේ. <ref name="MKD">{{Cite journal|last=Dhavalikar|first=M. K.|date=1971|title=A Note on Two Gaṇeśa Statues from Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29755703.pdf|journal=East and West|volume=21|issue=3/4|pages=331–336|issn=0012-8376|jstor=29755703}}</ref> එය පූජා කරන ලද්දේ ඛිංගල් නම් රජෙකු විසිනි. == කාලනිර්ණය == ඩී.සී. සර්කාර් විසින් මෙම ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 6-7 වන සියවසට අයත් බවත්, වඩාත් නිවැරදිව ක්‍රි.ව. 7 වන සියවසට අයත් බවත් එහි පාදමේ ඇති සෙල්ලිපියේ පුරාවෘත්ත විද්‍යාව මත පදනම්ව කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> සමහර කතුවරුන් මෙම ප්‍රතිමාව කුෂාණ කලාවෙන් [[ගුප්ත කලාව|ගුප්ත කලාවට]] සංක්‍රාන්ති යුගයට, එනම් ක්‍රි.ව. 5 වන හෝ 4 වන සියවසට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> ගාර්ඩීස් හි ගණේශ ප්‍රතිමාව දැන් යෝජනා කර ඇත්තේ කලින් යෝජනා කළ පරිදි හින්දු ශාහි (9-10 වන සියවස) පාලකයන්ගේ යුගයට නොව ඔවුන්ගේ පූර්වප්‍රාප්තිකයන් වූ, ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ [[තුර්ක් ශාහිවරු|තුර්කි ශාහිවරුන්ගේ]] යුගයට ය. <ref name="SKSK">{{Cite journal|last=[[Shōshin Kuwayama|Kuwayama, Shoshin]]|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=405-407|issn=0012-8376|jstor=29756318|quote=It is not therefore possible to attribute these pieces to the Hindu Shahi period. They should be attributed to the Shahi period before the Hindu Shahis originated by the Brahman wazir Kallar, that is, the Turki Shahis. According to the above sources, Hinduism and Buddhism are properly supposed to have coexisted especially during the 7th-8th centuries A.D. just before the Muslim hegemony. The marble sculptures from eastern Afghanistan should not be attributed to the period of the Hindu Shahis but to that of the Turki Shahis."}}</ref> මෙම දත්ත ඉදිරිපත් කිරීම මූලික වශයෙන් ශෛලීය විශ්ලේෂණය මත පදනම් වී ඇති අතර, එම කාල පරිච්ඡේදයටම අයත් යැයි කාලනිර්ණය කර ඇති [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තානයේ]] බෞද්ධ ආරාමයේ කෘති සමඟ විශාල ප්‍රතිමා විද්‍යාත්මක හා ශෛලීය සමානකම් පෙන්නුම් කරයි. <ref name="SKSK" /> ගණ දෙවියන්ගේ ප්‍රතිමාව කාබුල් අසල [[ඛෙයර් ඛානේ|ඛෙයර් ඛානේහි]] තිබී සොයා ගන්නා ලද සුප්‍රසිද්ධ හින්දු වස්ත්‍ර සහ පාවහන් සහිත සූර්ය ප්‍රතිමාවට සමකාලීන යැයි සැලකේ. එය ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ තුර්කි ශාහිවරුන්ට අයත් යැයි සැලකේ. <ref name="SKSK" /> <ref>Images of the sculptures of [[ඛෙයර් ඛානේ|Khair Khaneh]] in {{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Afghanistan Significant Site 120. Khair Khana |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112031608/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |archive-date=2020-11-12 |access-date=2020-11-05 |website=www.cemml.colostate.edu}}</ref> පුරාවිද්‍යාත්මකව, [[ඛෙයර් ඛානේ]] දේවස්ථානයේ ඉදිකිරීම් දැන් තුර්ක් ශාහිවරුන්ගේ යුගයේ ආරම්භයේ දී, ක්‍රි.ව. 608-630 දක්වා කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="KS407">{{Cite journal|last=Kuwayama|first=Shoshin|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=407|issn=0012-8376|jstor=29756318}}</ref> ප්‍රධාන වශයෙන් බුද්ධාගමේ ආධාරකරුවන් වූ තුර්කි ශාහිවරුන් යටතේ [[ඓතිහාසික වෛදික ආගම|බ්‍රාහ්මණ ආගම]] යම් දුරකට සමෘද්ධිමත් වූ බව පෙනේ, විවිධ කලා කෘති ද ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවස්වල ඔවුන්ගේ කාලයට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="SKSK" /> ගාර්ඩීස් හි සොයා ගැනීමෙන් පසු, ප්‍රතිමාව පාමීර් සිනමා ශාලාව අසල කාබුල්හි දර්ගා පීර් රත්තන් නාථ් හි හින්දු දේවාලය වෙත මාරු කරන ලදී. <ref name="MKD" /> == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] t7fqfgl0e46o7wrasd5xi23mwxvkqbz 799283 799279 2026-09-13T03:53:18Z Yasasuru 23090 799283 wikitext text/x-wiki {{Short description|Afghan statue of the Hindu god Ganesha}} {{Infobox artefact | name = Gardez Ganesha | image = Ganesha from Gardez.jpg | image_caption = The [[Ganesha]] from [[Gardez]], [[Afghanistan]]. | material = Marble | size = 24 inches high x 14 inches wide<ref name="MKD"/> | writing = | created = 7th-8th century CE | discovered = [[Gardez]]<br>{{coord|34.525278|N|69.178333|E|display=inline, title}} | location = Dargha Pir Rattan Nath temple, [[Kabul]] | id = | registration = | map = {{Location map|Afghanistan#South_Asia#West Asia |width = |float = center |border = |caption = |alt = |relief = yes |AlternativeMap= |overlay_image = |label = [[Gardez]] |label_size = |position = right |background = |mark = |marksize = |link = |lat_deg = 33 |lat_min = 36 |lat_sec = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 69 |lon_min = 13 |lon_sec = 1 |lon_dir = E }} }} '''ගාර්ඩීස් ගණේශ''' යනු [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ගනිස්තානයේ]] [[කාබුල්]] අසල ගාර්ඩීස් හිදී සොයා ගන්නා ලද [[හින්දු ධර්මය|හින්දු]] දෙවියෙකු [[ගණේශ|වන ගණේශයන්ගේ]] ප්‍රතිමාවකි. එය "ඉන්දු-ඇෆ්ඝන් ගුරුකුලයේ දර්ශීය නිමැවුමක්" ලෙස සැලකේ. <ref name="MKD">{{Cite journal|last=Dhavalikar|first=M. K.|date=1971|title=A Note on Two Gaṇeśa Statues from Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29755703.pdf|journal=East and West|volume=21|issue=3/4|pages=331–336|issn=0012-8376|jstor=29755703}}</ref> එය පූජා කරන ලද්දේ ඛිංගල් නම් රජෙකු විසිනි. == කාලනිර්ණය == ඩී.සී. සර්කාර් විසින් මෙම ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 6-7 වන සියවසට අයත් බවත්, වඩාත් නිවැරදිව ක්‍රි.ව. 7 වන සියවසට අයත් බවත් එහි පාදමේ ඇති සෙල්ලිපියේ පුරාවෘත්ත විද්‍යාව මත පදනම්ව කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> සමහර කතුවරුන් මෙම ප්‍රතිමාව කුෂාණ කලාවෙන් [[ගුප්ත කලාව|ගුප්ත කලාවට]] සංක්‍රාන්ති යුගයට, එනම් ක්‍රි.ව. 5 වන හෝ 4 වන සියවසට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> ගාර්ඩීස් හි ගණේශ ප්‍රතිමාව දැන් යෝජනා කර ඇත්තේ කලින් යෝජනා කළ පරිදි හින්දු ශාහි (9-10 වන සියවස) පාලකයන්ගේ යුගයට නොව ඔවුන්ගේ පූර්වප්‍රාප්තිකයන් වූ, ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ [[තුර්ක් ශාහිවරු|තුර්කි ශාහිවරුන්ගේ]] යුගයට ය. <ref name="SKSK">{{Cite journal|last=[[Shōshin Kuwayama|Kuwayama, Shoshin]]|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=405-407|issn=0012-8376|jstor=29756318|quote=It is not therefore possible to attribute these pieces to the Hindu Shahi period. They should be attributed to the Shahi period before the Hindu Shahis originated by the Brahman wazir Kallar, that is, the Turki Shahis. According to the above sources, Hinduism and Buddhism are properly supposed to have coexisted especially during the 7th-8th centuries A.D. just before the Muslim hegemony. The marble sculptures from eastern Afghanistan should not be attributed to the period of the Hindu Shahis but to that of the Turki Shahis."}}</ref> මෙම දත්ත ඉදිරිපත් කිරීම මූලික වශයෙන් ශෛලීය විශ්ලේෂණය මත පදනම් වී ඇති අතර, එම කාල පරිච්ඡේදයටම අයත් යැයි කාලනිර්ණය කර ඇති [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තානයේ]] බෞද්ධ ආරාමයේ කෘති සමඟ විශාල ප්‍රතිමා විද්‍යාත්මක හා ශෛලීය සමානකම් පෙන්නුම් කරයි. <ref name="SKSK" /> ගණ දෙවියන්ගේ ප්‍රතිමාව කාබුල් අසල [[ඛෙයර් ඛානේ|ඛෙයර් ඛානේහි]] තිබී සොයා ගන්නා ලද සුප්‍රසිද්ධ හින්දු වස්ත්‍ර සහ පාවහන් සහිත සූර්ය ප්‍රතිමාවට සමකාලීන යැයි සැලකේ. එය ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ තුර්කි ශාහිවරුන්ට අයත් යැයි සැලකේ. <ref name="SKSK" /> <ref>Images of the sculptures of [[ඛෙයර් ඛානේ|Khair Khaneh]] in {{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Afghanistan Significant Site 120. Khair Khana |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112031608/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |archive-date=2020-11-12 |access-date=2020-11-05 |website=www.cemml.colostate.edu}}</ref> පුරාවිද්‍යාත්මකව, [[ඛෙයර් ඛානේ]] දේවස්ථානයේ ඉදිකිරීම් දැන් තුර්ක් ශාහිවරුන්ගේ යුගයේ ආරම්භයේ දී, ක්‍රි.ව. 608-630 දක්වා කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="KS407">{{Cite journal|last=Kuwayama|first=Shoshin|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=407|issn=0012-8376|jstor=29756318}}</ref> ප්‍රධාන වශයෙන් බුද්ධාගමේ ආධාරකරුවන් වූ තුර්කි ශාහිවරුන් යටතේ [[ඓතිහාසික වෛදික ආගම|බ්‍රාහ්මණ ආගම]] යම් දුරකට සමෘද්ධිමත් වූ බව පෙනේ, විවිධ කලා කෘති ද ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවස්වල ඔවුන්ගේ කාලයට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="SKSK" /> ගාර්ඩීස් හි සොයා ගැනීමෙන් පසු, ප්‍රතිමාව පාමීර් සිනමා ශාලාව අසල කාබුල්හි දර්ගා පීර් රත්තන් නාථ් හි හින්දු දේවාලය වෙත මාරු කරන ලදී. <ref name="MKD" /> == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] cfnzva5ol5boh8l7zneg5mjmfactu7a 799284 799283 2026-09-13T03:55:45Z Yasasuru 23090 799284 wikitext text/x-wiki {{Short description|හින්දු දෙවි ගණේශ නිරූපිත ඇෆ්ඝන් ප්‍රතිමාව}} {{Infobox artefact | name = ගාර්ඩීස් ගණේශ | image = Ganesha from Gardez.jpg | image_caption = [[ගාර්ඩීස්]] වෙතින් හමුවූ [[ගණේශ]] ප්‍රතිමාව, [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]]. | material = කිරිගරුඬ | size = උස අඟල් 24 x පළල අඟල් 14<ref name="MKD"/> | writing = | created = ක්‍රි.ව. 7වන-8වන සියවස | discovered = [[ගාර්ඩීස්]]<br>{{coord|34.525278|N|69.178333|E|display=inline, title}} | location = දර්ඝා පීර් රත්තන් නාථ් දේවාලය, [[කාබුල්]] | id = | registration = | map = {{Location map|Afghanistan#South_Asia#West Asia |width = |float = center |border = |caption = |alt = |relief = yes |AlternativeMap= |overlay_image = |label = [[ගාර්ඩීස්]] |label_size = |position = right |background = |mark = |marksize = |link = |lat_deg = 33 |lat_min = 36 |lat_sec = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 69 |lon_min = 13 |lon_sec = 1 |lon_dir = E }} }} '''ගාර්ඩීස් ගණේශ''' යනු [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ගනිස්තානයේ]] [[කාබුල්]] අසල ගාර්ඩීස් හිදී සොයා ගන්නා ලද [[හින්දු ධර්මය|හින්දු]] දෙවියෙකු [[ගණේශ|වන ගණේශයන්ගේ]] ප්‍රතිමාවකි. එය "ඉන්දු-ඇෆ්ඝන් ගුරුකුලයේ දර්ශීය නිමැවුමක්" ලෙස සැලකේ. <ref name="MKD">{{Cite journal|last=Dhavalikar|first=M. K.|date=1971|title=A Note on Two Gaṇeśa Statues from Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29755703.pdf|journal=East and West|volume=21|issue=3/4|pages=331–336|issn=0012-8376|jstor=29755703}}</ref> එය පූජා කරන ලද්දේ ඛිංගල් නම් රජෙකු විසිනි. == කාලනිර්ණය == ඩී.සී. සර්කාර් විසින් මෙම ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 6-7 වන සියවසට අයත් බවත්, වඩාත් නිවැරදිව ක්‍රි.ව. 7 වන සියවසට අයත් බවත් එහි පාදමේ ඇති සෙල්ලිපියේ පුරාවෘත්ත විද්‍යාව මත පදනම්ව කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> සමහර කතුවරුන් මෙම ප්‍රතිමාව කුෂාණ කලාවෙන් [[ගුප්ත කලාව|ගුප්ත කලාවට]] සංක්‍රාන්ති යුගයට, එනම් ක්‍රි.ව. 5 වන හෝ 4 වන සියවසට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> ගාර්ඩීස් හි ගණේශ ප්‍රතිමාව දැන් යෝජනා කර ඇත්තේ කලින් යෝජනා කළ පරිදි හින්දු ශාහි (9-10 වන සියවස) පාලකයන්ගේ යුගයට නොව ඔවුන්ගේ පූර්වප්‍රාප්තිකයන් වූ, ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ [[තුර්ක් ශාහිවරු|තුර්කි ශාහිවරුන්ගේ]] යුගයට ය. <ref name="SKSK">{{Cite journal|last=[[Shōshin Kuwayama|Kuwayama, Shoshin]]|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=405-407|issn=0012-8376|jstor=29756318|quote=It is not therefore possible to attribute these pieces to the Hindu Shahi period. They should be attributed to the Shahi period before the Hindu Shahis originated by the Brahman wazir Kallar, that is, the Turki Shahis. According to the above sources, Hinduism and Buddhism are properly supposed to have coexisted especially during the 7th-8th centuries A.D. just before the Muslim hegemony. The marble sculptures from eastern Afghanistan should not be attributed to the period of the Hindu Shahis but to that of the Turki Shahis."}}</ref> මෙම දත්ත ඉදිරිපත් කිරීම මූලික වශයෙන් ශෛලීය විශ්ලේෂණය මත පදනම් වී ඇති අතර, එම කාල පරිච්ඡේදයටම අයත් යැයි කාලනිර්ණය කර ඇති [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තානයේ]] බෞද්ධ ආරාමයේ කෘති සමඟ විශාල ප්‍රතිමා විද්‍යාත්මක හා ශෛලීය සමානකම් පෙන්නුම් කරයි. <ref name="SKSK" /> ගණ දෙවියන්ගේ ප්‍රතිමාව කාබුල් අසල [[ඛෙයර් ඛානේ|ඛෙයර් ඛානේහි]] තිබී සොයා ගන්නා ලද සුප්‍රසිද්ධ හින්දු වස්ත්‍ර සහ පාවහන් සහිත සූර්ය ප්‍රතිමාවට සමකාලීන යැයි සැලකේ. එය ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ තුර්කි ශාහිවරුන්ට අයත් යැයි සැලකේ. <ref name="SKSK" /> <ref>Images of the sculptures of [[ඛෙයර් ඛානේ|Khair Khaneh]] in {{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Afghanistan Significant Site 120. Khair Khana |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112031608/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |archive-date=2020-11-12 |access-date=2020-11-05 |website=www.cemml.colostate.edu}}</ref> පුරාවිද්‍යාත්මකව, [[ඛෙයර් ඛානේ]] දේවස්ථානයේ ඉදිකිරීම් දැන් තුර්ක් ශාහිවරුන්ගේ යුගයේ ආරම්භයේ දී, ක්‍රි.ව. 608-630 දක්වා කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="KS407">{{Cite journal|last=Kuwayama|first=Shoshin|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=407|issn=0012-8376|jstor=29756318}}</ref> ප්‍රධාන වශයෙන් බුද්ධාගමේ ආධාරකරුවන් වූ තුර්කි ශාහිවරුන් යටතේ [[ඓතිහාසික වෛදික ආගම|බ්‍රාහ්මණ ආගම]] යම් දුරකට සමෘද්ධිමත් වූ බව පෙනේ, විවිධ කලා කෘති ද ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවස්වල ඔවුන්ගේ කාලයට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="SKSK" /> ගාර්ඩීස් හි සොයා ගැනීමෙන් පසු, ප්‍රතිමාව පාමීර් සිනමා ශාලාව අසල කාබුල්හි දර්ගා පීර් රත්තන් නාථ් හි හින්දු දේවාලය වෙත මාරු කරන ලදී. <ref name="MKD" /> == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] mvpu9gioq6f1eq9clyk3b8rfirn98zj 799285 799284 2026-09-13T03:56:19Z Yasasuru 23090 799285 wikitext text/x-wiki {{Short description|හින්දු දෙවි ගණේශ නිරූපිත ඇෆ්ඝන් ප්‍රතිමාව}} {{Infobox artefact | name = ගාර්ඩීස් ගණේශ | image = Ganesha from Gardez.jpg | image_caption = [[ගාර්ඩීස්]] වෙතින් හමුවූ [[ගණේශ]] ප්‍රතිමාව, [[ඇෆ්ඝනිස්තානය]]. | material = කිරිගරුඬ | size = උස අඟල් 24 x පළල අඟල් 14<ref name="MKD"/> | writing = | created = ක්‍රි.ව. 7වන-8වන සියවස | discovered = [[ගාර්ඩීස්]]<br>{{coord|34.525278|N|69.178333|E|display=inline, title}} | location = දර්ඝා පීර් රත්තන් නාථ් දේවාලය, [[කාබුල්]] | id = | registration = | map = {{Location map|Afghanistan#South_Asia#West Asia |width = |float = center |border = |caption = |alt = |relief = yes |AlternativeMap= |overlay_image = |label = [[ගාර්ඩීස්]] |label_size = |position = right |background = |mark = |marksize = |link = |lat_deg = 33 |lat_min = 36 |lat_sec = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 69 |lon_min = 13 |lon_sec = 1 |lon_dir = E }} }} '''ගාර්ඩීස් ගණේශ''' යනු [[ඇෆ්ගනිස්ථානය|ඇෆ්ගනිස්තානයේ]] [[කාබුල්]] අසල ගාර්ඩීස් හිදී සොයා ගන්නා ලද [[හින්දු ධර්මය|හින්දු]] දෙවි [[ගණේශ|ගණේශයන්ගේ]] ප්‍රතිමාවකි. එය "ඉන්දු-ඇෆ්ඝන් ගුරුකුලයේ දර්ශීය නිමැවුමක්" ලෙස සැලකේ. <ref name="MKD">{{Cite journal|last=Dhavalikar|first=M. K.|date=1971|title=A Note on Two Gaṇeśa Statues from Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29755703.pdf|journal=East and West|volume=21|issue=3/4|pages=331–336|issn=0012-8376|jstor=29755703}}</ref> එය පූජා කරන ලද්දේ ඛිංගල් නම් රජෙකු විසිනි. == කාලනිර්ණය == ඩී.සී. සර්කාර් විසින් මෙම ප්‍රතිමාව ක්‍රි.ව. 6-7 වන සියවසට අයත් බවත්, වඩාත් නිවැරදිව ක්‍රි.ව. 7 වන සියවසට අයත් බවත් එහි පාදමේ ඇති සෙල්ලිපියේ පුරාවෘත්ත විද්‍යාව මත පදනම්ව කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> සමහර කතුවරුන් මෙම ප්‍රතිමාව කුෂාණ කලාවෙන් [[ගුප්ත කලාව|ගුප්ත කලාවට]] සංක්‍රාන්ති යුගයට, එනම් ක්‍රි.ව. 5 වන හෝ 4 වන සියවසට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="MKD" /> ගාර්ඩීස් හි ගණේශ ප්‍රතිමාව දැන් යෝජනා කර ඇත්තේ කලින් යෝජනා කළ පරිදි හින්දු ශාහි (9-10 වන සියවස) පාලකයන්ගේ යුගයට නොව ඔවුන්ගේ පූර්වප්‍රාප්තිකයන් වූ, ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ [[තුර්ක් ශාහිවරු|තුර්කි ශාහිවරුන්ගේ]] යුගයට ය. <ref name="SKSK">{{Cite journal|last=[[Shōshin Kuwayama|Kuwayama, Shoshin]]|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=405-407|issn=0012-8376|jstor=29756318|quote=It is not therefore possible to attribute these pieces to the Hindu Shahi period. They should be attributed to the Shahi period before the Hindu Shahis originated by the Brahman wazir Kallar, that is, the Turki Shahis. According to the above sources, Hinduism and Buddhism are properly supposed to have coexisted especially during the 7th-8th centuries A.D. just before the Muslim hegemony. The marble sculptures from eastern Afghanistan should not be attributed to the period of the Hindu Shahis but to that of the Turki Shahis."}}</ref> මෙම දත්ත ඉදිරිපත් කිරීම මූලික වශයෙන් ශෛලීය විශ්ලේෂණය මත පදනම් වී ඇති අතර, එම කාල පරිච්ඡේදයටම අයත් යැයි කාලනිර්ණය කර ඇති [[ෆොන්ඩුකිස්තාන් ආරාමය|ෆොන්ඩුකිස්තානයේ]] බෞද්ධ ආරාමයේ කෘති සමඟ විශාල ප්‍රතිමා විද්‍යාත්මක හා ශෛලීය සමානකම් පෙන්නුම් කරයි. <ref name="SKSK" /> ගණ දෙවියන්ගේ ප්‍රතිමාව කාබුල් අසල [[ඛෙයර් ඛානේ|ඛෙයර් ඛානේහි]] තිබී සොයා ගන්නා ලද සුප්‍රසිද්ධ හින්දු වස්ත්‍ර සහ පාවහන් සහිත සූර්ය ප්‍රතිමාවට සමකාලීන යැයි සැලකේ. එය ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවසේ තුර්කි ශාහිවරුන්ට අයත් යැයි සැලකේ. <ref name="SKSK" /> <ref>Images of the sculptures of [[ඛෙයර් ඛානේ|Khair Khaneh]] in {{උපන්‍යාස වෙබ් |title=Afghanistan Significant Site 120. Khair Khana |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112031608/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh05-120.html |archive-date=2020-11-12 |access-date=2020-11-05 |website=www.cemml.colostate.edu}}</ref> පුරාවිද්‍යාත්මකව, [[ඛෙයර් ඛානේ]] දේවස්ථානයේ ඉදිකිරීම් දැන් තුර්ක් ශාහිවරුන්ගේ යුගයේ ආරම්භයේ දී, ක්‍රි.ව. 608-630 දක්වා කාල නිර්ණය කර ඇත. <ref name="KS407">{{Cite journal|last=Kuwayama|first=Shoshin|date=1976|title=The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan|url=https://www.jstor.org/stable/29756318|journal=East and West|volume=26|issue=3/4|page=407|issn=0012-8376|jstor=29756318}}</ref> ප්‍රධාන වශයෙන් බුද්ධාගමේ ආධාරකරුවන් වූ තුර්කි ශාහිවරුන් යටතේ [[ඓතිහාසික වෛදික ආගම|බ්‍රාහ්මණ ආගම]] යම් දුරකට සමෘද්ධිමත් වූ බව පෙනේ, විවිධ කලා කෘති ද ක්‍රි.ව. 7-8 වන සියවස්වල ඔවුන්ගේ කාලයට ආරෝපණය කර ඇත. <ref name="SKSK" /> ගාර්ඩීස් හි සොයා ගැනීමෙන් පසු, ප්‍රතිමාව පාමීර් සිනමා ශාලාව අසල කාබුල්හි දර්ගා පීර් රත්තන් නාථ් හි හින්දු දේවාලය වෙත මාරු කරන ලදී. <ref name="MKD" /> == ආශ්‍රේයයන් == {{ආශ්‍රලැයිස්තුව}}{{Gandhara}} [[ප්‍රවර්ගය:Coordinates on Wikidata]] [[ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] duva5932dyn8f8bc0cbc1b5asz8viy3 ගාර්ඩීස් ගණේශ 0 196604 799280 2026-09-13T03:51:45Z Yasasuru 23090 [[ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799280 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව]] c86u49uu7lzp1bmslvog5l51jygz1me Gardez Ganesha 0 196605 799281 2026-09-13T03:52:08Z Yasasuru 23090 [[ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව]] වෙතට යළි-යොමුකරමින් 799281 wikitext text/x-wiki #යළියොමුව [[ගාර්ඩීස් ගණේශ ප්‍රතිමාව]] c86u49uu7lzp1bmslvog5l51jygz1me වඩුන්නාගල පුරාවිද්‍යා ස්ථානය 0 196606 799287 2026-09-13T05:34:47Z KSLwiki24 70498 'මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයකි' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799287 wikitext text/x-wiki මුලතිව් දිස්ත්‍රික්කයේ පුරාවිද්‍යා ස්ථානයකි eblijgq6qo12lg8soozk4a8ft6hyn2p පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනා ආරාම (පධානඝර) 0 196607 799290 2026-09-13T05:39:14Z KSLwiki24 70498 'ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනයට 2024 ඇතුලත් කරන ලදී.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799290 wikitext text/x-wiki ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනයට 2024 ඇතුලත් කරන ලදී. 3mqz8h2cpwy3ot08bg0zkfa8djdvuim ශ්‍රී ලංකාවේ තේ සංස්කෘතික භූ දර්ශනය 0 196608 799291 2026-09-13T05:39:57Z KSLwiki24 70498 'ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනයට 2025 වසරේ ඇතුළත් කරන ලදී.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799291 wikitext text/x-wiki ලෝක උරුම පොරොත්තු ලේඛනයට 2025 වසරේ ඇතුළත් කරන ලදී. czbi86ao7twtfd9j2swpghd3nqyfx11 රූකඩ නාට්‍ය 0 196609 799292 2026-09-13T05:42:13Z KSLwiki24 70498 '2018 දී ලෝක අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කරන ලදී' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799292 wikitext text/x-wiki 2018 දී ලෝක අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කරන ලදී ikrx84ko530wy4x1t3vpq30xp36t957 දුම්බර රටා කලාල 0 196610 799293 2026-09-13T05:42:44Z KSLwiki24 70498 '2021 දී ලෝක අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799293 wikitext text/x-wiki 2021 දී ලෝක අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී rbry1np3f415x4e0lfty0pn38kaishh කිතුල් මැදීම 0 196611 799294 2026-09-13T05:43:47Z KSLwiki24 70498 '2025 වසරේදී ලෝක අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799294 wikitext text/x-wiki 2025 වසරේදී ලෝක අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කරන ලදී. j978n3w2f766lrumn34ioi6j3nixh40 ගාල්ලේ ත්‍රිභාෂා සෙල්ලිපිය 0 196612 799295 2026-09-13T05:44:48Z KSLwiki24 70498 '2025 දී ලෝක මතක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කරන ලදී' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799295 wikitext text/x-wiki 2025 දී ලෝක මතක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුලත් කරන ලදී 4dz7py78f4y1sksrlpz3qu6mouai8my පානදුරාවාදය 0 196613 799296 2026-09-13T05:45:33Z KSLwiki24 70498 '1873 පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන ලෝක මතක උරුම ලැයිස්තුවට 2025 දී ඇතුලත් කරන ලදී.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799296 wikitext text/x-wiki 1873 පානදුරාවාදයට අදාළ ලේඛන ලෝක මතක උරුම ලැයිස්තුවට 2025 දී ඇතුලත් කරන ලදී. avmea36sz68rnfrfnzc7bj8dpp0rhox ශ්‍රී ලංකාවේ මහායාන ආභාෂය ලද පැරණි බෞද්ධ ආරාම (පබ්බතාරාම) 0 196614 799298 2026-09-13T05:48:40Z KSLwiki24 70498 'පබ්බතාරාම ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ආරාම ප්‍රභේදයකි.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799298 wikitext text/x-wiki පබ්බතාරාම ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ආරාම ප්‍රභේදයකි. rcem62oumb0bstm6hmdkdr0tc3do7ac ලංකා මෙට්‍රෝ ට්‍රාන්ස්සිට් ආයතනය 0 196615 799300 2026-09-13T05:50:04Z KSLwiki24 70498 '2025 ඇරඹි ප්‍රවාහන ආයතනයකි' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි 799300 wikitext text/x-wiki 2025 ඇරඹි ප්‍රවාහන ආයතනයකි ry9iwpj59xf1vknkiiksbg0unkm6ngw දික්වැල්ල, මාතර 0 196616 799310 2026-09-13T09:53:02Z ~2026-49425-50 81034 දික්වැල්ල, මාතර 799310 wikitext text/x-wiki දික්වැල්ල, මාතර 3a9mvcxw7kdsdz9ozuz5ztxped9v80k 799311 799310 2026-09-13T09:56:29Z ~2026-49425-50 81034 799311 wikitext text/x-wiki = දික්වැල්ල = '''දික්වැල්ල''' (ඉංග්‍රීසි: Dikwella; Dickwella ලෙසද හැඳින්වේ) ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ '''මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ''' පිහිටි වෙරළබඩ නගරයකි. එය මාතර නගරයට කිලෝමීටර් 22ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටා ඇත. දික්වැල්ල ප්‍රදේශය එහි දිගු වැලි වෙරළ, ආගමික ස්ථාන සහ සංචාරක ආකර්ෂණ සඳහා ප්‍රසිද්ධය. == භූගෝලීය පිහිටීම == දික්වැල්ල ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති අතර, මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ වැදගත් වෙරළබඩ ප්‍රදේශයකි. නගරය ආසන්නයේ වෙරළ, වැලි තීර, ගල්පර සහ කුඩා මුහුදු බොක්ක දක්නට ලැබේ. දික්වැල්ලේ භූගෝලීය පිහිටීම ආශ්‍රිතව සංචාරක කර්මාන්තය වර්ධනය වී ඇති අතර, වෙරළ ආශ්‍රිත විනෝදාස්වාද ක්‍රියාකාරකම් සඳහාද ප්‍රදේශය භාවිත වේ. == ජනගහනය == 2012 ශ්‍රී ලංකා ජන හා නිවාස සංගණනය අනුව '''දික්වැල්ල ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ජනගහනය 54,672ක්''' විය. එයින් පිරිමි ජනගහනය 25,962ක් සහ කාන්තා ජනගහනය 28,710ක් විය. එම ජනගහනයෙන් බහුතරය බෞද්ධයන් වන අතර, ඉස්ලාම්, හින්දු සහ ක්‍රිස්තියානි ආගමික ප්‍රජාවන් ද ප්‍රදේශයේ ජීවත් වෙති. == පරිපාලනය == දික්වැල්ල '''මාතර දිස්ත්‍රික්කයට''' සහ '''දකුණු පළාතට''' අයත් වේ. දික්වැල්ල ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රාදේශීය පරිපාලන ඒකකයකි. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 51.9ක් පමණ වේ. == ආගමික හා සංස්කෘතික ස්ථාන == === වැව්රුකන්නල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රජමහා විහාරය === දික්වැල්ල ප්‍රදේශයේ ප්‍රමුඛතම ආගමික හා සංස්කෘතික ස්ථානයක් වන්නේ '''වැව්රුකන්නල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රජමහා විහාරය'''යි. විහාරස්ථානයේ මීටර් 50ක් පමණ උසැති හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් පිහිටා ඇති අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමා අතරින් එකකි. විහාරස්ථානයේ බුදුන් වහන්සේගේ ජීවිතයට සම්බන්ධ සිද්ධීන් සහ බෞද්ධ ඉගැන්වීම් නිරූපණය කරන චිත්‍ර හා නිර්මාණ දක්නට ලැබේ. == දික්වැල්ල වෙරළ == '''දික්වැල්ල වෙරළ''' ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන ස්වභාවික ආකර්ෂණයකි. දිගු වැලි තීරයක් සහ මුහුදට ආසන්න ගල්පර හා වැලි තීර නිසා වෙරළ ප්‍රදේශය විශේෂ භූගෝලීය ස්වභාවයක් ගනී. ඇතැම් ප්‍රදේශවල මුහුදු රළින් ආරක්ෂා වන ස්වභාවය නිසා පිහිනීම සහ ජල ක්‍රීඩා සඳහාද ප්‍රදේශය භාවිත වේ. දික්වැල්ල අවට '''හිරි‍කැටිය''' වැනි ජනප්‍රිය වෙරළ ප්‍රදේශ ද පිහිටා ඇත. == දික්වැල්ල වෙළඳපොළ == දික්වැල්ලේ වෙළඳ කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන ස්ථානයක් වන්නේ දික්වැල්ල වෙළඳපොළයි. සතිපතා වෙළඳපොළ දිනය ලෙස සෙනසුරාදා දිනය සැලකේ. 2004 ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ව්‍යසනයෙන් වෙළඳපොළට දැඩි බලපෑම් ඇති වූ අතර පසුව එය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. == ආර්ථිකය == දික්වැල්ල ප්‍රදේශයේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අතර වෙළඳාම, ධීවර කර්මාන්තය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ සංචාරක කර්මාන්තය වැදගත් වේ. වෙරළබඩ පිහිටීම හේතුවෙන් නවාතැන්, ආහාරපාන, සංචාරක සේවා සහ ජල ක්‍රීඩා ආශ්‍රිත ව්‍යාපාර ද ප්‍රදේශයේ වර්ධනය වී ඇත. == අධ්‍යාපනය == දික්වැල්ල අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් ප්‍රදේශවල පාසල් කිහිපයක් පවතී. ඒ අතර '''විජිත මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය, දික්වැල්ල''' සහ '''මින්හාත් ජාතික පාසල, දික්වැල්ල''' වැනි පාසල් සඳහන් කළ හැක. == සංස්කෘතික උත්සව == දික්වැල්ල ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආගමික උත්සව සමඟ සම්බන්ධ පෙරහැර සහ වෙනත් සංස්කෘතික උත්සව පැවැත්වේ. වෙසක්, පොසොන් සහ ඇසළ සමයන්හි පැවැත්වෙන පෙරහැර මෙහි සංස්කෘතික ජීවිතයේ වැදගත් අංගයකි. == ප්‍රවාහනය == දික්වැල්ල දකුණු පළාතේ ප්‍රධාන මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, මාතර සහ තංගල්ල වැනි නගර වෙත මාර්ග සම්බන්ධතා පවතී. == සංචාරක කර්මාන්තය == වෙරළ, ආගමික ස්ථාන සහ ස්වභාවික පරිසරය හේතුවෙන් දික්වැල්ල දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සංචාරකයන් ආකර්ෂණය කරන ප්‍රදේශයකි. දික්වැල්ල වෙරළට අමතරව අවට හිරි‍කැටිය වැනි වෙරළ ප්‍රදේශද සංචාරකයන් අතර ජනප්‍රියය. == ආශ්‍රිත ලිපි == * මාතර දිස්ත්‍රික්කය * දකුණු පළාත * වැව්රුකන්නල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රජමහා විහාරය * හිරි‍කැටිය * ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ == මූලාශ්‍ර == # ශ්‍රී ලංකා ජන හා නිවාස සංගණනය 2012 – ජනගහනය හා ආගම අනුව දත්ත. # Dikwella – English Wikipedia. # Dikwella Divisional Secretariat – English Wikipedia. # මාතර දිස්ත්‍රික්කය පිළිබඳ ශ්‍රී ලංකා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තු දත්ත. <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කය]]</nowiki> <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ නගර]]</nowiki> <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පළාතේ නගර]]</nowiki> <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළබඩ නගර]]</nowiki> os2czte98mu4smi9wp0woyhruvz95us 799312 799311 2026-09-13T09:58:46Z ~2026-49425-50 81034 Present at By V!DU (Southern Province) 799312 wikitext text/x-wiki = දික්වැල්ල = '''දික්වැල්ල''' (ඉංග්‍රීසි: Dikwella; Dickwella ලෙසද හැඳින්වේ) ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු පළාතේ '''මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ''' පිහිටි වෙරළබඩ නගරයකි. එය මාතර නගරයට කිලෝමීටර් 22ක් පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටා ඇත. දික්වැල්ල ප්‍රදේශය එහි දිගු වැලි වෙරළ, ආගමික ස්ථාන සහ සංචාරක ආකර්ෂණ සඳහා ප්‍රසිද්ධය. == භූගෝලීය පිහිටීම == දික්වැල්ල ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති අතර, මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ වැදගත් වෙරළබඩ ප්‍රදේශයකි. නගරය ආසන්නයේ වෙරළ, වැලි තීර, ගල්පර සහ කුඩා මුහුදු බොක්ක දක්නට ලැබේ. දික්වැල්ලේ භූගෝලීය පිහිටීම ආශ්‍රිතව සංචාරක කර්මාන්තය වර්ධනය වී ඇති අතර, වෙරළ ආශ්‍රිත විනෝදාස්වාද ක්‍රියාකාරකම් සඳහාද ප්‍රදේශය භාවිත වේ. == ජනගහනය == 2012 ශ්‍රී ලංකා ජන හා නිවාස සංගණනය අනුව '''දික්වැල්ල ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයේ ජනගහනය 54,672ක්''' විය. එයින් පිරිමි ජනගහනය 25,962ක් සහ කාන්තා ජනගහනය 28,710ක් විය. එම ජනගහනයෙන් බහුතරය බෞද්ධයන් වන අතර, ඉස්ලාම්, හින්දු සහ ක්‍රිස්තියානි ආගමික ප්‍රජාවන් ද ප්‍රදේශයේ ජීවත් වෙති. == පරිපාලනය == දික්වැල්ල '''මාතර දිස්ත්‍රික්කයට''' සහ '''දකුණු පළාතට''' අයත් වේ. දික්වැල්ල ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසය මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ ප්‍රාදේශීය පරිපාලන ඒකකයකි. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 51.9ක් පමණ වේ. == ආගමික හා සංස්කෘතික ස්ථාන == === වැව්රුකන්නල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රජමහා විහාරය === දික්වැල්ල ප්‍රදේශයේ ප්‍රමුඛතම ආගමික හා සංස්කෘතික ස්ථානයක් වන්නේ '''වැව්රුකන්නල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රජමහා විහාරය'''යි. විහාරස්ථානයේ මීටර් 50ක් පමණ උසැති හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් පිහිටා ඇති අතර එය ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමා අතරින් එකකි. විහාරස්ථානයේ බුදුන් වහන්සේගේ ජීවිතයට සම්බන්ධ සිද්ධීන් සහ බෞද්ධ ඉගැන්වීම් නිරූපණය කරන චිත්‍ර හා නිර්මාණ දක්නට ලැබේ. == දික්වැල්ල වෙරළ == '''දික්වැල්ල වෙරළ''' ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන ස්වභාවික ආකර්ෂණයකි. දිගු වැලි තීරයක් සහ මුහුදට ආසන්න ගල්පර හා වැලි තීර නිසා වෙරළ ප්‍රදේශය විශේෂ භූගෝලීය ස්වභාවයක් ගනී. ඇතැම් ප්‍රදේශවල මුහුදු රළින් ආරක්ෂා වන ස්වභාවය නිසා පිහිනීම සහ ජල ක්‍රීඩා සඳහාද ප්‍රදේශය භාවිත වේ. දික්වැල්ල අවට '''හිරි‍කැටිය''' වැනි ජනප්‍රිය වෙරළ ප්‍රදේශ ද පිහිටා ඇත. == දික්වැල්ල වෙළඳපොළ == දික්වැල්ලේ වෙළඳ කටයුතු සඳහා ප්‍රධාන ස්ථානයක් වන්නේ දික්වැල්ල වෙළඳපොළයි. සතිපතා වෙළඳපොළ දිනය ලෙස සෙනසුරාදා දිනය සැලකේ. 2004 ඉන්දියානු සාගර සුනාමි ව්‍යසනයෙන් වෙළඳපොළට දැඩි බලපෑම් ඇති වූ අතර පසුව එය නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී. == ආර්ථිකය == දික්වැල්ල ප්‍රදේශයේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අතර වෙළඳාම, ධීවර කර්මාන්තය, කෘෂිකර්මාන්තය සහ සංචාරක කර්මාන්තය වැදගත් වේ. වෙරළබඩ පිහිටීම හේතුවෙන් නවාතැන්, ආහාරපාන, සංචාරක සේවා සහ ජල ක්‍රීඩා ආශ්‍රිත ව්‍යාපාර ද ප්‍රදේශයේ වර්ධනය වී ඇත. == අධ්‍යාපනය == දික්වැල්ල අධ්‍යාපන කලාපයට අයත් ප්‍රදේශවල පාසල් කිහිපයක් පවතී. ඒ අතර '''විජිත මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය, දික්වැල්ල''' සහ '''මින්හාත් ජාතික පාසල, දික්වැල්ල''' වැනි පාසල් සඳහන් කළ හැක. == සංස්කෘතික උත්සව == දික්වැල්ල ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ ආගමික උත්සව සමඟ සම්බන්ධ පෙරහැර සහ වෙනත් සංස්කෘතික උත්සව පැවැත්වේ. වෙසක්, පොසොන් සහ ඇසළ සමයන්හි පැවැත්වෙන පෙරහැර මෙහි සංස්කෘතික ජීවිතයේ වැදගත් අංගයකි. == ප්‍රවාහනය == දික්වැල්ල දකුණු පළාතේ ප්‍රධාන මාර්ග ජාලය සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති අතර, මාතර සහ තංගල්ල වැනි නගර වෙත මාර්ග සම්බන්ධතා පවතී. == සංචාරක කර්මාන්තය == වෙරළ, ආගමික ස්ථාන සහ ස්වභාවික පරිසරය හේතුවෙන් දික්වැල්ල දකුණු ශ්‍රී ලංකාවේ සංචාරකයන් ආකර්ෂණය කරන ප්‍රදේශයකි. දික්වැල්ල වෙරළට අමතරව අවට හිරි‍කැටිය වැනි වෙරළ ප්‍රදේශද සංචාරකයන් අතර ජනප්‍රියය. == ආශ්‍රිත ලිපි == * මාතර දිස්ත්‍රික්කය * දකුණු පළාත * වැව්රුකන්නල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රජමහා විහාරය * හිරි‍කැටිය * ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ == මූලාශ්‍ර == # ශ්‍රී ලංකා ජන හා නිවාස සංගණනය 2012 – ජනගහනය හා ආගම අනුව දත්ත. # Dikwella – English Wikipedia. # Dikwella Divisional Secretariat – English Wikipedia. # මාතර දිස්ත්‍රික්කය පිළිබඳ ශ්‍රී ලංකා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තු දත්ත. <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:මාතර දිස්ත්‍රික්කය]]</nowiki> <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ නගර]]</nowiki> <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:දකුණු පළාතේ නගර]]</nowiki> <nowiki>[[ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළබඩ නගර]]</nowiki> Present at By V!DU (Southern Province) 3b963gle1er4ln90djhvghkeb8ky6tp